28 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a325d8b01780bfc70e99d338bfa09cb5.jpg 34f386dc2a8e2ae8c0871697a909de4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz wiejski z przydrożnym krzyżem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia z oddali krzyż stojący przy drodze do Jeglińca Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.17.2_01 Jegliniec krzyż krzyż przydrożny mała architektura sakralna okolice Sejn religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fadaa2388cdedcfaaaf8aa9805657669.jpg b035dc22800eb514978ab28cef343eef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz wsi z kapliczką / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Hoczew (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kapliczkę domkową; widać także elementy zagrody w tym dach domu krytego strzechą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.I_H.3.6.4_01 Hoczew kapliczka kapliczka domkowa mała architektura sakralna okolice Leska religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/795cac2871ca7c2cfd34c019bec58051.pdf 0b3799b26cdd2cd16194dc4c7d7bdf50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3259 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3054 Title A name given to the resource Krakowskie bractwo artystyczno-grobownicze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.135-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И . 1. Cmentarz „ P u s t k i " , Ł u ż n a к . Gorlic, k w a t e r a w ę g i e r s k a . Z t y ł u p o z o s t a ł o ś c i „ G o n t y n y " , stan I V 1986 r. Antoni Kroh KRAKOWSKIE BRACTWO ARTYSTYCZNO-GROBOWNICZE W latach 1914-18 d z i a ł a ł w Krakowie Wojskowy Urząd O p i e k i nad G r o b a m i W o j s k o w y m i . Oficjalnie — Kriegsgrabcra- chów-Ciężkowice-Łużna-Gorlice-Konieczna daleko na wschód, aż po linię Sanu, a n a s t ę p n i e jeszcze dalej k u w s c h o d o w i ; na b t e i l u n g K r a k a u . Wedle zgodnych o p i n i i b y ł a to jedna z najle­ niezliczonych polach b i t e w zachodniej Galicji leżało piej p r a c u j ą c y c h jednostek a r m i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . S ł u ż y ł o t a m s i ą t t y s i ę c y t r u p ó w a u s t r o - w ę g i e r s k i c h , niemieckich i rosyjskich, kilkadzie­ w i e l u w y b i t n y c h a r t y s t ó w : P o l a c y — J a n Szczepkowski, H e n r y k pogrzebanych p ł y t k o albo w ogóle nie pogrzebanych. Z oczy­ U z i e m b ł o , Alfons K a r p i ń s k i , S t a n i s ł a w K l i m o w s k i , Czech—Adolf w i s t y c h p o w o d ó w trzeba b y ł o d z i a ł a ć j a k najenergiczniej i na Kaspar, wielką skalę. Słowak—Dusan Jurkovic, wiedeńczycy—Hans i J o h a n n Jśiger, b y w y m i e n i ć tylko najsławniejszych. Mayer Mimo, Major Rudolf Broch, d o w ó d c a Kriegsgraberabteilungu, b y ł ż e s ł u ż b a w Kriegsgraberabteilungu t r a k t o w a n a b y ł a przez n i c h n i e p o s p o l i t y m o r g a n i z a t o r e m : jego p o d k o m e n d n i od l a t a j a k o swego rodzaju azyl, nie m a r n o w a l i czasu — s t w o r z y l i sze­ do jesieni 1918 r o k u z b u d o w a l i w Galicji 365 cmentarzy, bardzo reg w y b i t n y c h realizacji, i s t n i e j ą c y c h do dziś w terenie, nie wie­ starannie u r z ą d z o n y c h . Wielo z nich 1 dzieć czemu p o m i j a n y c h w opracowaniach h i s t o r y k ó w sztuki. W a r t o p r z y j r z e ć się bliżej tej niecodziennej i n s t y t u c j i artysty­ cznej, c h o ć b y z tego p o w o d u , że m i a ł a ona znaczenie w procesie k r y s t a l i z o w a n i a się stosunku m a l a r z y i r z e ź b i a r z y do tradycji ludowej plastycznej. Działalność krakowskiego — to p r a w d z i w e grobownictwa nabrała dzieła sztuki. Przede wszystkim — zgromadził znakomitą kadrę: s i e d m i u a r c h i t e k t ó w , d w ó c h b u d o w n i c z y c h , sześciu miał rzeźbiarzy, osiemnastu m a l a r z y ; s t w o r z y ł p r a c o w n i ę m o d e l a r s k ą , f i c z n ą , o g r o d n i c z ą , g r u p y ewidencyjne, geodezyjne, wydziału 1915 fotogra­ warsztaty kamieniarskie, stolarskie, ciesielskie, t a r t a k i . J a k o j e d n ą z pier­ w y j ą t k o w e g o znaczenia od m a j a 1915 r o k u , k i e d y t o po s ł y n n e j wszych p o w o ł a ł g r u p ę , k t ó r e j zadaniem b y ł o zdobywanie pie­ operacji gorlickiej wojska rosyjskie z o s t a ł y w y p a r t e z l i n i i n i ę d z y n a t o ogromne p r z e d s i ę w z i ę c i e poprzez p r o d u k c j ę i sprze- Tu- 33.5 �z n o w u k r z y ż o w y w ę d r o w a ł y i t y l k o m o ż n a się d o m y ś l a ć , gdzio; i d ą c k i e d y ś przez p o d g o r l i c k ą wieś z a u w a ż y ł e m w p o d m u r ó w c e nowego d o m u kamienie z austriackiego cmentarza. G d y sze­ d ł e m przez t ę s a m ą wieś po r o k u , d o m b y ł j u ż p i ę k n i e o t y n k o w a n y o p a r k a n i o n y , w o g r ó d k u posadzono srebrne ś w i e r k i , dalie, geor. ginie oraz gipsowego krasnoludka i sam j u ż nio b y ł e m pewien czy to t u . W Kriegsgraberabteilungu k w i t ł o bogate ż y c i e umysłowe, p a n o w a ł z d r o w y t w ó r c z y ferment, ś c i e r a ł y się r ó ż n o r a k i e ten­ dencje artystyczne. N p . pewien a r t y s t a - o g r o d n i k ogłosił d r u k i e m , ż e na w o j s k o w y m cmentarzu najodpowiedniejsze s ą k r z a k i czer­ w o n y c h r ó ż ; ich p u r p u r a p o ś r ó d zieleni niechaj b ę d z i e symbolem przelanej żołnierskiej k r w i . I n n y artysta-ogrodnik, przeciwnie, zalecał b a r w i n e k , j a k o nio w y m a g a j ą c y p i e l ę g n a c j i , n a t u r a l n i e j szy w g ó r s k i m krajobrazie B a r w i n e k szybko zarośnięty i bardziej s k ł a n i a j ą c y do się rozkrzewia, w i ę c po l a t a c h cmentarzyk wyglądać będzie zadumy. opuszczony, romantyczniej, w p r z y p a d k u n i e p r a k t y c z n y c h r ó ż . I n n y z n ó w autor niż ubolewał, ż e c y p r y s y , j a k ż e s m ę t n o i cmentarne, nio p r z y j m ą się w suro­ w y m karpackim klimacie. B y ł a nawet w Krakowie, przeniesiona p ó ź n i e j do Cieszyna i i n n y c h m i a s t , w y s t a w a d o k o n a ń , z bardzo starannie w y d a n y m k a t a l o g i e m p t . „ K u n s t a u s t e l l u n g der Kriegsgraberabteilung des k . u n d k . M i l i t a r k o m m a n d o s K r a k a u . Friedhofsprojekte und B i l d e v o m Westgalizischen Kampfgebiet", 1916. Z tej okazji „ K r a k a u e r Z e i t u n g " u r a d o w a ł a serca swych c z y t e l n i k ó w spec­ j a l n ą w k ł a d k ą z o b r a z k a m i , n p . Christusfigur И . 2. Cmentarz lisiert, „ P u s t k i " , K w a t e r a rosyjska ais Krieger czyli t ł u m a c z ą c na g a l i c y j s k ą p o l s z c z y z n ę , Chrystus ideawyide­ alizowany na w o j o w n i k a . W y s t a w ę t ę sprowadzono r ó w n i e ż do Berlina, go aby mogli sympozjum ją obejrzeć grobowniczego uczestnicy m i ę d z y n a r o d o w e ­ p a ń s t w centralnych, zwołanego d a ż odznak, p a m i ą t e k , w i d o k ó w e k , organizowanie kwest. Wiele w 1916 r o k u przez niemieckie M i n i s t e r s t w o W o j n y . z t y c h p a m i ą t e k — to dzisiaj r a r y t a s y dla zbieraczy. Szacowano, m i a ł a znaczny rezonans, r e c e n z o w a ł y j ą obszernie gazety nie­ że w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h dzieło o t a k i m r o z m a c h u mieckie, a u s t r o - w ę g i e r s k i e , a nawot tureckie. K r a k o w s c y a r t y ś c i koszto­ w a ł o b y o k o ł o p i ę ć d z i e s i ę c i u m i l i o n ó w k o r o n — ale m a j o r B r o c h nie c z e k a ł na fundusze, sująo dyskretny k t ó r y c h n i g d y nie b y ł b y u z y s k a ł . Sto- przymus, szantażując moralno-patriotyczną zbierali z a s ł u ż o n o p o c h w a ł y . I c h p r o j e k t y z o s t a ł y p a r o k r o t n i o opublikowane, m . i n . w l u ­ ksusowym albumie „ S o l d a t e n g r a b e r und Kriogsdenkmalo", w y ­ f r a z e o l o g i ą b r a ł d a r m o w y cement i ż e l a z o z z a k ł a d ó w przemy­ d a n y m w bardzo solidnej, c z a r n o - ż ó l t e j o k ł a d c e z p a t r i o t y c z n o - s ł o w y c h , drewno z m a j ą t k ó w ziemskich. P r a c ę w terenie w y ­ militarnymi ozdóbkami.- konywano r ę k o m a jeńców, fraumungskommando zgrupowanych w Schlachtfeldau- w T a r n o w i e . Ż o ł n i e r z e carscy p r a c o w a l i bozpośrednio przy zwłokach, a Włosi, pośród k t ó r y c h było wielu kamieniarzy, r z e ź b i a r z y i o d l e w n i k ó w , w y k o n y w a l i r ó ż n e detale, znakomicie w s p ó ł p r a c u j ą c z p r o j e k t a n t a m i . R o d z i ł y się artysstyczne p r z y j a ź n i e . Krakowski ze s w o b o d ą t w ó r c z ą . Teren Galicji zachodniej t e i l u n g d z i a ł a ł po W i s ł o k ę ) cmentarnych" 5 M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , źe t w ó r c y z krakowskiego K r i e g s ­ graberabteilungu m i e l i znakomito w a r u n k i do pracy i p o t r a f i l i jo w y k o r z y s t a ć . L u d z i e , do k t ó r y c h los u ś m i e c h n ą ł sic w t a k s z c z e g ó l n y s p o s ó b , m i e l i niejodnokrotnio bogato życiorysy artystyczne. Wymieńmy przedwojenne niektórych. H e n r y k U z i e m b l o (ur. 1S79) s t u d i o w a ł w w i e d e ń s k i e j K u n s t - Kriegsgrabcrabtoilung s t a n o w i ł i n t e r e s u j ą c e , bo rzadkie, a przecież n i e z b ę d n e p o ł ą c z e n i e dobrej organizacji p r a c y podzielono na (Kriegsgraberbezirk). 2 (Kriegsgraberab- dziesięć geworbeschule, w krakowskiej A S P (u W y s p i a ń s k i e g o i А х о п - towicza), n a s t ę p n i e w P a r y ż u , a wreszcie a r c h i t e k t u r ę „okręgów N a czoło k a ż d e g o m o c ą dobrze f u n k c j o n u j ą c y c h okręgu s ł u ż b technicznych, a odpowie­ d z i a l n y p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m m . i n . przed... k r y t y k ą a r t y ­ styczną w „ K r a k a u e r Zeitung" lub w piśmie fachowym „Kriegergraber", k t ó r e u k a z y w a ł o się w l a t a c h 1916-18. A r t y ś c i z ca­ łego Kriegsgraberabteilungu t w o r z y l i ciało doradczo-opiniodaw- cze, formalnie p o d l e g ł o d o w ó d c y , ale w r z e c z y w i s t o ś c i p r a w i c niezależne. Major B r o c h nic m i a ł k o m p l o k s u niższości, więc zwyczajnie p o l e g a ł na z d a n i u f a c h o w c ó w . T ę d o b r ą r o b o t ę m o ż n a o g l ą d a ć po dziś d z i e ń . K t o c h o d z i ł po Beskidzie N i s k i m i p r z y l e g ł y m d o ń P o g ó r z u , ton z p e w n o ś c i ą nie jeden raz w i d z i a ł zapuszczone dziś n i e m i ł o s i e r n i e , ałe p i ę k n i o z;\projoktowano i starannie- a ż do najdrobniejszych szczegółów wykonane cmentarze. N a p r z y k ł a d w Siedliskach k o ł o Tuchowa jest icli k i l k a ; dwa z nich, m a l e ń k i e , p o w s t a ł y w ten s p o s ó b , żo k i l k a n a ś c i e grobów ułożono półkoliścio wokół zabytkowej k a p l i c z k i , a całość otoczono l e k k i m ogrodzeniem. N i e k t ó r o krzy­ ż e w y w r ó c i ł y się i ja<-nc, żo n i k t ich nie p o d ź w i g n i o — m a m y przecież swoje tragedie, swoich p o l e g ł y c h , po co więc n a m żoł­ nierskie mogiły" 7. w o j n y , k t ó r a w y d a r z y ł a się t a k dawno. l i m o wnętrz w A r . g l i i . B y ł autorem w i t r a ż y i mozaik w b u d y n k u I z b y Prze s t a ł malarz, r z e ź b i a r z l u b a r c h i t e k t , r e a l i z u j ą c y swe wizje z po­ 1 Wystawa I I . 3. Cmontarz „ P u s t k i " , K w a t e r a w ę g i e r s k a �m y s ł o w o - H a n d l o w e j we L w o w i e , p r o j e k t o w a ł salonik m u z y c z n y m u , Polacy — reminiscencji z c z a s ó w z a k o p i a ń s k i c h , w szczegól­ w s ł y n n y m z a k o p i a ń s k i m sanatorium D ł u s k i e g o . W r o k u 1911 n o ś c i n a w i ą z a n i a do p o d h a l a ń s k i e j snycerki, z a ś n i e k t ó r z y his­ m i a ł j u ż n i e m a ł ą r e n o m ę , skoro powierzono m u w y k o n a n i e po­ t o r y c y s z t u k i na wszelki wypadek p o d k r e ś l a j ą jedno i drugie. l i c h r o m i i k a t e d r y wawelskiej. B y ł w s p ó ł z a ł o ż y c i e l e m Towarzys­ twa „ P o l s k a Sztuka Stosowana". udziałem w niebanalnym, Z d o b y ł t a k ż e rozgłos s w y m trzeba przyznać, przedsięwzięciu: w s p ó ł r e ż y s e r o w a l (z W ł o d z i m i e r z e m Tetmajerem) wesele brono- W w y c z e r p u j ą c y m m o n o g r a f i c z n y m albumie prac Szczepko­ wskiego, k t ó r y koniecznie p o w i n i e n p o w s t a ć (dopomina się o to 6 m . i n . H a l i n a K e n a r o w a ) , nie m o ż e z a b r a k n ą ć realizacji z c z a s ó w s ł u ż b y a r t y s t y w Kriegsgraberabteilungu. wickio...w W i e d n i u , wystawione z okazji sześćdziesięciolecia pa­ Z n a l a z ł się t a m , g d y w m a j u 1915 r o k u z o s t a ł c i ę ż k o r a n n y n o w a n i a cesarza Franciszka J ó z e f a w 1908 r o k u . A więc j u ż w ó w ­ w b i t w i e p o d K r a ś n i k i e m i po mozolnej rekonwalescencji uznano czas folklor w y k o r z y s t y w a n o do umajenia u r o c z y s t o ś c i p a ń s t w o ­ go za niezdolnogo do s ł u ż b y l i n i o w e j . M i a l s t o p i e ń w y c h ; t r u d n o j e d n a k nie p o m y ś l e ć , że działo się to w siedem l a t i odznaczenia po premierze innego „ W e s e l a " , r ó w n i e ż bronowickiego, i t o na kroutz d o b i t k ę z u d z i a ł e m Gospodarza panie R e x . Z a p r o j e k t o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmontarzy, m . i n . w B o - cepeliadę goniowieach (najlopiej zachowany), Biesnej, B o b o w e j , Ostruszy, Włodzimierzu...Boy w „Zielonym okrutnie Baloniku". tamtego woseła. S ł a w a , wykpił tę wiedeńską 4 I I I klasy oraz t z w . K a r o l a t r u p a , c z y l i Carolus I m p e t Zborowicach (dwa). S m u t n o dzisiaj Uziemblo p r o w a d z i ł w Kriegsgraberabteilungu dość sielanko­ kapitana b o j o w e : Verdicust z mieczami, M i l i t i i r Verdienst- wyglądają. Chyba n a j w y b i t n i e j s z y m jego d z i e ł e m z tamtego okresu ( w y ­ we ż y c i e : jego o b o w i ą z k i p o l e g a ł y głownio na m a l o w a n i u słod­ k o n a n y m w s p ó l n i e z D u ś a n e m J u r k o v i c e m ) jest cmentarz k a w y c h scen b i t e w n y c h oraz w i d o c z k ó w cmentarzy w jesiennej g ó r z e P u s t k i kolo Ł u ż n e j , na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d Gorlic. lub zimowej scenerii. Rozprowadzano je po całej na monarchii B i t w a o P u s t k i b y ł a j e d n y m z najkrwawszych e p i z o d ó w ope­ w formie w i d o k ó w e k , z r e s z t ą znakomicie w y d r u k o w a n y c h . K t o ś r a c j i gorlickiej w m a j u 1915 r o k u . Niewielkie, ale d o ś ć stromo nawet p o d s u n ą ł p o m y s ł , a b y takie kolorowe widoczki w y s y ł a n o wzgórzo, ś w i e t n i e umocniono, s t a n o w i ł o w a ż n y p u n k t strategi­ na p a m i ą t k ę czny i b y ł o bardzo t r u d n o do zdobycia. 12 austriacka rodzinom poległych, z adnotacjami w rodzaju: dywizja „ M ą ż P a n i l e ż y na t y m oto c m e n t a r z y k u , miejsce s i ó d m e o d p i e c h o t y , w k t ó r e j z r e s z t ą s ł u ż y ł o w i e l u P o l a k ó w , w y p a r ł a stam­ lewej, t ą d nieprzyjaciola dopiero po rozpaczliwej walce na r z ą d trzeci, ł ą c z y m y wyrazy głębokiego współczucia", ale rzecz nie d o s z ł a do s k u t k u z p r z y c z y n o r g a n i z a c y j n y c h . bagnety. B i t w a p r z y n i o s ł a znaczno s t r a t y o b y d w u s t r o n o m : na leśnym Niebawem a r t y s t a z a c z ą ł m a l o w a ć sceny legionowe. Z n a n y c m e n t a r z u znajduje się 829 m o g i ł pojedynczych i 46 z b i o r o w y c h . c y k l jego p ł ó c i e n przedstawia z a ś l u b i n y P o l s k i z m o r z e m . Z m a r ł W y r ó ż n i a j ą się k w a t e r y w ę g i e r s k i e — z p o m n i c z k a m i , z w i e ń c z o ­ w 1949 r o k u ; nie z d ą ż y ł więc p o p r ó b o w a ć n y m i k o r o n ą ś w i ę t e g o Stefana (prawdopodobnie Szczepkowski) Jan socrealizmu. Szczepkowski, n i e m a l r ó w i e ś n i k U z i e m b ł y j a k o czternastoletni chłopiec rozpoczął (ur. 1878), edukację artystyczną w z a k o p i a ń s k i e j Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego ( p ó ź n i e j s z e L i ­ ceum K e n a r a ) . U c z y ł się t a m w l a t a c h 1892-96, a w i ę c u s c h y ł k u d y r e k t u r y Franciszka się o b e s z ł o . N i e z w y k l e p r a c o w i t y , p e ł e n p r z y b y ł do Zakopanego znajduje się cmentarz, p o ś r o d k u lekko z a k l ę ś n i ę t e , t w o r z y j a k b y a m f i ­ teatr, z w r ó c o n y k u p o ł u d n i o w i . P r o j e k t a n c i znakomicie wyko- paskudnie j a k najlepszej j a k o d o ś w i a d c z o n y nauczyciel woli, przed­ m i o t ó w a r t y s t y c z n y c h i d o b r y organizator. Z o s t a ł p i e r w s z y m d y r e k t o r e m s z k o ł y , k ł a d ł j e j p o d w a l i n y w pionierskich w a r u n ­ k a c h . N i e k t ó r e d ł u t a z jego c z a s ó w , zdarte do p o ł o w y , w i n w e n t a r z u s z k o ł y po dziś d z i e ń . przecież krzyżem, Neużila. N c u ż i l . Czech, b y ł c z ł o w i e k i e m , z k t ó r y m ż y c i e znajdował oraz rosyjska, z p o t ę ż n y m w s e h o d n i o c h r z e ś c i j a ń s k i m m u r o w a n y m z k a m i e n n y c h ciosów. Zbocze, na k t ó r y m czas na 5 Ogromnie niebanalne II. •'. Cmentarz ..I'ic-H.-i", Zwieńczenie- b r a m y w e j ś c i o w e j , p r o j . J.ui (fefzrpkowHki. .stan z I V 1086 r. figurują zapracowany, inicjatywy społeczne, np. „ p u b l i c z n ą salę r y s u n k o w ą " czyli b e z p ł a t n ą n a u k ę r y s u n k u dla wszystkich c h ę t n y c h . D y r e k t o r o w a ł ofiarnie przez o s i o m n a ś cio l a t w uruchomionej przez siebie szkole, b y wreszcie dowie­ dzieć się z p u b l i c y s t y k i S t a n i s ł a w a W i t k i e w i c z a , ż e jest elemen­ t e m n i e p o ż ą d a n y m , k t ó r y czyni więcej złego n i ż dobrego, g d y ż j a k o nic-1'olak nie jest w stanie z r o z u m i e ć naszych n a r o d o w y c h aspiracji w sztuce. (Chodziło n a t u r a l n i e o t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i ) . Dzisiaj, po latach, w p r o j e k t a c h N e u ż i l a i W i t k i e w i c z a możemy się d o p a t r z e ć niejednej w s p ó l n e j cochy. N i c dziwnego: należoli przecież do tej samej epoki. T y l k o , ż e p a n N e u ż i l m i a ł nieszczę­ ście b y ć Czechem — a C z e c h ó w w Galicji nie l u b i a n o . M ł o d y Szczepkowski nio z a r a z i ł się g r y p ą z a k o p i a ń s z c z y z n y , lecz po.iKodl w ł a s n ą d r o g ą . Po u k o ń c z e n i u Szkoły Przemysłu Drzewnego s t u d i o w a ł w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i , m . i n . u K o n s ­ tantego Laszczki i J a c k a Malczewskiego, p o t e m w P a r y ż u u A u ­ gusta R o d i n a i A n t o i n a Bourdolle'a. N a j s ł y n n i e j s z e jego realizacjo p o w s t a ł y j u ż po wojnie, w l a t a c h dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h : p ł a s k o r z e ź b y na g m a c h u Sejmu i B a n k u Gospodarstwa K r a j o w e g o w Warszawie, p o m n i k i B o g u s ł a w s k i e g o i Moniuszki przed Te­ atrem W i e l k i m w Warszawie przyniósł m u ołtarz i inne; sławę Wniebowzięcie Matki międzynarodową Boskiej, rzeźbiony w drewnie, w y s t a w i o n y w 1925 r o k u w P a r y ż u i z a k u p i o n y przez r z ą d francuski (obecnie w kościele w Bourges, r e p l i k a w war­ szawskim M u z e u m N a r o d o w y m ) . Bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n i ' spo­ s ó b w y k o n a n i a o ł t a r z a (powierzchnia p ł a s k o r z e ź b y pozalamywaц а , s k ł a d a j ą c a się z kanciasto zacinanych, niewielkich p ł a s z c z y z n , p r z y p o m i n a j ą c y c h k r y s z t a ł k i ) określił p o t e m na d ł u g i e l a t a s t y l Szczepkowskiego. F r a n c u z i d o p a t r y w a l i się t u w p ł y w ó w k u b i z - 137 �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , R o t u n d a к . Gorlic. „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i c , s t a n z l a t a 1986 r. r z y s t a l i t ę k o n f i g u r a c j ę i s t w o r z y l i dzieło idealnie w k o m p o n o w a ­ ne w krajobraz. U p o d n ó ż a n a s t r o j o w y , kamienno-drewniany p ł o t , j a k i e w i d u j e m y w o k ó ł starych, d r e w n i a n y c h k o ś c i ó ł k ó w albo cerkiewek galicyjskich. Drewniana bramka, po obu jej L a t e m o s i e m d z i e s i ą t e g o p i ą t e g o r o k u w i e ż a wraz z k a p l i o ą nagle spłonęła. Cmentarz roztapia się, n i k n i e . Za p a r ę l a t z n i k n i e z u p e ł n i e . M o g i ł y p r z y k r y j e m ł o d y las, ziemia wessie w s z y s t k o : i te s e t k i h e r o s ó w w szyszakach z w ł o k , i w a r t o ś c i o w e dzieło s z t u k i , d z i ę k i n i m p o w s t a ł e . Zos­ (Szczepkowski). G d y j ą m i n i e m y , znajdziemy się n a n i e w i e l k i m tanie t y l k o tragiczna legenda Pustek, niematerialna lecz obecna, p l a c y k u . P i e r w o t n i e m i a ł t u s t a ć p o m n i k autorstwa n i c z y m u ś m i e c h bez k o t a z dziecięcej k s i ą ż e c z k i Alicja stronach k o l u m n y , z w i e ń c z o n e g ł o w a m i Szczepko­ wskiego, ale z o s t a ł odrzucony przez k o m i s j ę , g d y ż m i a ł zbyt wiele polskich s y m b o l i n a r o d o w y c h . Z tego i z p a r u i n n y c h po­ czarów. w krainie Lecz i ona w k r ó t c e się r o z p ł y n i e . Ś c i e ż k i , schodki po­ zarastano, t a r a s y s p ę k a n e , k r z y ż e w i d a ć j u ż t y l k o gdzieniegdzie, w o d ó w j u ż w trakcie r o b ó t Szczepkowski z o s t a ł o d w o ł a n y z Pus­ c z ę ś c i ą s t o j ą c e , częścią zwalone, Obok p o m n i k a z r z y m s k ą p ł a c z ­ t e k , a w l i p c u 1917 r o k u z a k o ń c z y ł s ł u ż b ę w Kriegsgraberab- k ą i n i e m i e c k i m w i e r s z y d e ł k i e m l e ż y ich cala eterta, p o p r o s t u teilungu. zebrana w lesie, j a k chrust, n a p o d p a ł k ę . Za p o m n i k i e m j u ż t y l k o strome, lesiste zbocze, a na n i m j a k o k i e m s i ę g n ą ć proste Rzecz n a t u r a l n a — a r t y ś c i , n i z tego n i z owego poprzebie­ drewniane k r z y ż e , ścielące się ł u k o w a t o r a n i w cesarskie m u n d u r y , t r a k t o w a l i s w ą s ł u ż b ę w K r i e g s g r a - j a k pokosy n a ł ą c e . T u i t a m m i ę d z y d r z e w a m i w i j ą się ścieżki, b e r a b t e i l u n g u j a k o zło konieczne. Po wojnie rozeszli s i ę , k a ż d y eleganckie j a k w p a r k u , miejscami p r z e c h o d z ą c e w r o m a n t y c z ­ w s w o j ą s t r o n ę , i starali się j a k najszybciej z a p o m n i e ć zmarnowa­ ne kamienne schodki, po k t ó r y c h pnie się barwinek. Po drodze ne l a t a . p u n k t y w i d o k o w e , m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć tarasy, majs­ tersztyki kamieiiiarki. S t ą d j u ż niedaleko, szerokimi schodami, na szczyt. Jeszcze do niedawna s t a l ą t a m g o n t y n a , p r o j e k t o w a n a przez Jurkovica. Dołem j e d n o p i ę t r o w a kamienna C h y b a jeden t y l k o c z ł o n e k owego przedziwnego szenia k o n t y n u o w a ł podstawa, Dusana po wojnie „ t w ó r c z o ś ć stowarzy­ grobowniczą". To D u ś a n Jurkovic. W a r t o m u poświęcić więcej uwagi, gdyż b y ł to a r t y s t a n i e p o s p o l i t y , a w Polsce jego nazwisko m a ł o k o m u c o ś bardzo m ó w i . Przyjrzenie się t w ó r c z o ś c i J u r k o v i c a r z u c i t a k ż e ciekawe starannie w y k o n a n a : ciosy w d w ó c l i kolorach, schodki, tarasy, ś w i a t ł o na nasz t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i , o k t ó r y m , z d a w a ł o b y się b a l u s t r a d y . W e w n ę t r z u k a p l i c a z d r e w n i a n ą r z e ź b ą , przedsta­ wszystko j u ż napisano. w i a j ą c ą Chrystusa p o d k r z y ż e m . N a d t y m w z n o s i ł a się wieża,, J u r k o v i c u r o d z i ł się w 1868 r o k u na pograniczu slowacko- strzelista k o n s t r u k c j a n a planie k w a d r a t u z g r u b y c h d r e w n i a n y c h m o r a w s k i m , w m i e j s c o w o ś c i T u r a L u k a kolo M y j a v y . S t u d i o w a ł b a l i , k r y t a gontem, wysoka n a d w a d z i e ś c i a cztery m e t r y , z wew­ architekturę w Wiedniu. n ę t r z n y m i schodami, w y p r o w a d z a j ą c y m i n a szczyt, s k ą d m o ż ­ się sztuką, l u d o w ą , b y ł pionierem muzealnictwa na b y ł o p o d z i w i a ć s z e r o k ą p a n o r a m ę . g o ; jego „ I z b a w a ł a s k a " we Vsetinie i s t n i a ł a j u ż w r o k po za- 138 Od najwcześniejszych lat pasjonował skansenowskie­ �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , P r z e ł ę c z Malastowska k . Gorlic. Z w i e ń c z o n i e „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i e . Obraz m a i . A d o l f Kaspar, stan z X 1982 r. ł o ż e n i u sztokholmskiego skansenu. N a wielkiej wystawie etno­ graficznej u m i e ś c i ć swojo c m e n t a r z y k i w naturalnej krasie dzikiego p i ę k n a o r a w s k ą , c z i c z m a ń s k ą i w a ł a s k ą . Bardzo d o g ł ę b n i e b a d a ł sło­ s t o k ó w k a r p a c k i c h , j a k g d y b y w y t w o r z y ł y je t a m niewidzialne w a c k ą a r c h i t e k t u r ę c h ł o p s k ą ; w y n i k i swych prac ogłosił w dziele r ę c e miejscowej t r a d y c j i kische lidu i urządził s y p y w a l i ścieżki ż w i r e m , sadzili k r z e w y i k w i a t y , p o s t a n o w i ł e m chałupę p t . Prace w Pradze (1895) z a p r o j e k t o w a ł naseho (1905—14, t a k ż e po n i e m i e c k u p t . Volksarbeiten, Slowa- w y d . A . Schroll, W i e n 1905-13). Projekto­ w a ł a r c h i t e k t u r ę d r e w n i a n ą o cechach regionalnych, m . i n . schro­ niska turystyczne Pustevny Za realizację ludowej." tego z a ł o ż e n i a D u ś a n dzieła o d z n a c z a j ą się „ l u d o z n a w c z y m ny etap rozwoju talentu t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ł o projektowanie m e b l i oraz c a ł y c h w ciągu czterech galicyjskich konserwa­ liryzmem". S ł u ż b a w k r a k o w s k i m Kriegsgraberabteilungu s t a n o w i ł a w a ż ­ k u r a c y j n e w L u h a c o v i c a c h i wiele i n n y c h . W i e l k ą część jego i n s p i r o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą . Z a j m o w a ł się r ó w n i e ż J u r k o v i e z e b r a ł wiele p o c h w a ł . N a z y w a n o go „ p o e t ą d r e w n a " , powtarzano, ż e jego w Beskidach M o r a w s k i c h , o b i e k t y wnętrz, 7 Jurkoviea. Doświadczenia, lat, artysta umiał zebrane znakomicie p ó ź n i e j w y k o r z y s t a ć . Od t a m t y c h c z a s ó w a ż do ostatnich mie­ cją i p r z e b u d o w ą z a b y t k ó w ( m . i n . zamek Zbraslav k o ł o P r a g i — sięcy życia, projektowanie p o m n i k ó w , m a u z o l e ó w i b y w y m i e n i ć o b i e k t , cz.ęsfco odwiedzany przez P o l a k ó w ) . Podej­ w o j e n n y c h s t a n o w i ł o w a ż n y n u r t jego d z i a ł a l n o ś c i . Mauzoleum m o w a ł zagadnienie f u n k c j o n a l n y c h i estetycznych osiedli robo­ s ł o w a c k i e g o bohatera narodowego M i l a n a Stefanika, tniczych (Jaromer, 1906). B y ł t w ó r c ą bardzo p ł o d n y m , o szero­ w latach kich Bradlo zainteresowaniach. D o K r a k o w a trafił jako niespełna pięćdziesięcioletni mężczy­ dwudziestych cmentarzy wzniesione według projektu Jurkovica (opodal znanego uzdrowiska P i e ś f a n y w na górze południowej Słowacji) do dziś d n i a o k r e ś l a n e jest przez p i ś m i e n n i c t w o sło­ zna, człowiek o w y b i t n e j pozycji artystycznej. Mianowano go wackie j a k o „ s w e g o czasu n a j p i ę k n i e j s z y m o n u m e n t tego rodza­ naczelnym a r c h i t e k t e m o k r ę g u cmentarnego ż m i g r o d z k i e g o , k t ó ­ j u w ś r o d k o w e j E u r o p i e " , m i m o ż e Stefanik nie jest, o g l ę d n i e ry obejmował m ó w i ą c , p o s t a c i ą szczególnie w y c h w a l a n ą przez a k t u a l n ą cze­ teren na p ó ł n o e od granicy galicyjsko-węgiers­ 8 kiej (obecna granica p o l s k o - c z e c h o s ł o w a c k a ) m i ę d z y d o l i n ą g ó r ­ chosłowacką nej R o p y a g ó r n e j W i s ł o k i po linię U ś c i e Ruskie —• Smeroko- v e n s k a " podaje c i e k a w ą i n f o r m a c j ę , że J u r k o v i e j u ż w 1943 ro­ h i s t o r i o g r a f i ę . Cytowana już „Encyklopedia Slo­ wiec — przełęcz Malastowska —• M a g u r a —• Ż m i g r ó d . N a t y m k u r o z p o c z ą ł p r a c ę n a d p r o j e k t o m p r z e k s z t a ł c e n i a terenu b i t w y n i e w i e l k i m , ale w y b i t n i e r o z c z ł o n k o w a n y m terenie J u r k o v i e zre­ stalingradzkioj w w i e l k i skansen-mauzoleum. N i e w i a d o m o , czy a l i z o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmentarzy. (Encyklopedia Slovenska a r t y s t a p r ó b o w a ł k o n t a k t o w a ć się w tej sprawie z w ł a d z a m i ra­ I I , B r a t i s l a v a 1978 liczbę t ę podwaja, nie wiem na j a k i e j podsta­ dzieckimi wie). I c h o g ó l n ą k o n c e p c j ę r e a l i z a c y j n ą określił w n a s t ę p u j ą c y c h p l i s t w a , z n a j d u j ą c e g o się w konflikcie z b r o j n y m z Z'SHR, od­ słowach: „ P o d c z a s g d y m o i w i e d e ń s c y koledzy z a k ł a d a l i p a r k i , w y ­ i co m u odpowiedziano ( b y l przaoież obywatelem d z i a ł y s ł o w a c k i e w a l c z y ł y w op3ra3Ji Stalingrad skiej u b o k u N i e ­ miec). F a k t e m je3t, ż e do realizacji nie d o s z ł o . 139 �T u ż po w y z w o l e n i u J u r k o v i c zaprojoktowal p o m n i k i cmen­ czono obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j i napis po niemiecku, tarz b o j o w n i k ó w S ł o w a c k i e g o Powstania Narodowego w miejsco­ k t ó r y w przekładzie polskim wości K r e m n i c k a k o ł o B a ń s k i e j B y s t r i c y . Podobnie j a k w re­ tego obejścia, ż e ziemia setki p o l e g ł y c h t u grzebie, co m ł o d o ż y - alizacjach cio oddali w potrzebie, by.ścio ż y ć m o g l i dzisiaj w blasku szczęś- galicyjskich, d o m i n a n t ę stanowi strzelista budowla, s p o c z y w a j ą c a na p o t ę ż n e j bazie z p r o w a d z ą c y m i do niej scho­ d a m i — wszystko z ciosanego kamienia. N i e m a l c a ł ą f a s a d ę po­ brzmi: „Pomnijcie wchodząc do cia . Ó w obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j p r z y k u w a n a t y c h ­ m n i k a w y p e ł n i a k o m p o z y c j a z trzech p o ł ą c z o n y c h k r z y ż y , sym­ miast n a s z ą u w a g ę , g d y ż w y r a ź n i e n a w i ą z u j e do t r a d y c j i b o l wojennej golgoty, a na szczycie — metalowa p i ę c i o r a m i e n n a packiego malarstwa na szkle. Jego s t y l jest, p o w i o d z i a ł o b y się gwiazda, wedle wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a dodana p ó ź n i e j . po czesku, „ z l i d o v 6 ł y " (niestety, po p o l s k u nie m a s ł o w a „ z l u - J e d n o c z e ś n i e z a ś , rzecz dla niego bardzo kar­ charakterystyczna, d o w t a ł y " , a t a k b y się p r z y d a ł o ! ) J e s t e ś m y j u ż s k ł o n n i p r z y ­ s t a r a ł się s ł u ż y ć l u d z i o m w ich ż y c i u codziennym — p r o j e k t o ­ p u s z c z a ć , żo J u r k o v i c w p a d ł na k o l e j n y o r y g i n a l n y p o m y s ł i za­ w a ł t y p o w e elementy m ó w i ł obraz u j a k i e g o ś miejscowego majsterka, do m o n t a ż u t a k bardzo p o t r z e b n y c h po domków jednorodzinnych, wojnie. aby cmentarz „ u l u d o w i ć " , alo nie. Z m a r ł w 1947 r o k u . Dzisiaj w B r a t y s ł a w i e wznosi się jego Autorem malowidła jest jednoroczny ochotnik — kapral o k a z a ł y p o m n i k — w s t y l u , j a k b y to p o w i e d z i e ć , socrealistyczne- A d o l f Kaspar, jeden z n a j w y b i t n i e j s z y c h czeskich g r a f i k ó w książ­ i m p r e s j o n i s t y c z n y m . Ciekawe, co o formio r z e ź b i a r s k i e j k o w y c h X X w i e k u . Jego sztuka, j a k zgodnie s t w i e r d z a j ą owego m o n u m e n t u p o w i e d z i a ł b y jego „ w ł a ś c i c i e l " . Ową artystyczną konsekwencję i twórczą pasję Jurkovica m o ż e m y p o d z i w i a ć jeszcze dzisiaj, g d y c h o d z ą c po N i s k i m n a t r a f i m y na k t ó r y ś z jego kry­ t y c y , s t a n o w i ł a p r z e w r ó t w edytorstwie czeskim. N a z y w a n o go Beskidzie pionierem czeskiej ilustracji dziecięcoj. Kaspar przoczekiwal w o j ­ n ę w Kriogsgraberabteilungu j a k o b e z p o ś r e d n i p o d w ł a d n y J u r ­ k o v i c a , k t ó r e m u prawdopodobnie z a w d z i ę c z a ł ó w c u d o w n y azyl. cmentarzy. J e d u a z n a j s ł y n n i e j s z y c h galicyjskich realizacji a r t y s t y , R o ­ Z a j m o w a ł się m . i n . m a l o w a n i e m w i d o c z k ó w cmentarzy i pro­ t u n d a , to cmentarz o k s z t a ł c i o owalu, p o ł o ż o n y na w i e r z c h o ł k u j e k t o w a n i e m detali. M a t k a Boska C z ę s t o c h o w s k a z p r z e ł ę c z y M a ­ g ó r y , obecnio p o r o ś n i ę t e j ł a s e m , ale w t a m t y c h czasach o d s ł o ­ ł a s t o w s k i e j ś w i a d c z y o t y m , żo A d o l f Kaspar b y ł a r t y s t ą wszech­ niętej. Rozpościerał s t r o n y ; cmentarz się s t a m t ą d szeroki w i d o k na wszystkie p o ł o ż o n y b y ł niezwykle malowniczo. D r e w ­ niane k r z y ż e , toporne i szlachetno zarazem, n a w i ą z y w a ł y s w ą s t r o n n y m , m i a ł z n a k o m i t y warsztat i z n a ł się na pastiszach; g d y z a s z ł a potrzeba, u m i a ł r ó w n i e ż b y ć „ l u d o w y " i „ p o l s k i " . J u r k o v i c wraz z Kasparem m y ś l e l i o zorganizowaniu na M a - f o r m ą do t r a d y c j i ludowej. G r o b y u ł o ż o n o d o o k ó l n i e , a p o ś r o d k u ł a s t o w s k i o j czegoś w rodzaju wojenno-patriotycznego p i ę ć strzelistych, d r e w n i a n y c h w i e ż - k a p l i c , ś r o d k o w a o wyso­ na k t ó r y m i a ł o się z ł o ż y ć k i l k a cmentarzy, zachowane z i e m i a n k i skansenu, k o ś c i o k o ł o p i ę t n a s t u m e t r ó w , szalowanych gontem i z w i e ń c z o ­ i o k o p y , a m i ę d z y n i m i , mniej więcej t a m , gdzie dziś schronisko n y c h k r z y ż a m i . Owe k r z y ż e , widoczne o n g i ś na k i l o m e t r y , obec­ P T T K — p r z y t u ł e k dla inwalidów wojennych z niewielką salą nie zwalone, zaprojektowane w y s t a w o w ą . D o toj ostatniej realizacji j e d n a k nie doszło, p r a w ­ byte b y ł y w sposób przodziwny: wyz­ dosłowności, dopuszczały wielość i n t e r p r e t a c j i . B y ł y to dopodobnie z p o w o d ó w k o m p e t e n c y j n y c h : Kriegsgraberabtoilung k r z y ż e i n i e - k r z y ż e zarazem. K t o c h c i a ł , w i d z i a ł w n i c h symbolo z a j m o w a ł się t y l k o t r u p a m i , i n w a l i d z i p o d l e g l i j u ż k o m u i n n e m u . c h r z e ś c i j a ń s t w a , a k t o nie, t e m u j a w i ł y się j a k o przedhistorycz­ ne, s ł o w i a ń s k i e g o d ł a k u l t o w e , cudem wskrzeszone z p r a d z i e j ó w . Wspomniane w i e ż e - k a p l i c e , zwane przez n i e k t ó r y c h gonty- N i o b y ł b y to z r o s z t ą pierwszy n a s t r o j o w o - f u n k c j o n a ł n y pleks b u d o w l a n y autorstwa J u r k o v i c a . N a r z u c a j ą kom­ się t u d o ś ć z a s k a k u j ą c o analogio z z e s p o ł e m a r c h i t e k t o n i c z n y m , , P u s t o v n y " n a m i , r ó w n i e ż b y ł y wieloznaczne ideowo. Przede w s z y s t k i m — nie b y ł y p o m y ś l a n e j a k o kaplice, g d y ż nie m i a ł y w n ę t r z a a n i c h o ć b y niszy, w k t ó r e j m o ż n a b y u m i e ś c i ć sacrum. B y ł y s a m ą k o n s t r u k c j ą . J e d y n i e „ g o n t y n a " na P u s t k a c h miościła w sobio k a p l i c ę oraz s ł u ż y ł a j a k o w i e ż a w i d o k o w a , ale jest r z e c z ą dys­ k u s y j n ą , w j a k i m s t o p n i u b y ł a ona d z i e ł e m J u r k o v i c a , a w j a k i m Szczepkowskiego. W s z y s t k i e inne b y ł y c a ł k o w i c i e ne, zbudowane afunkcjonal- w y ł ą c z n i e w celu d o p e ł n i e n i a k o m p o z y c j i . Owe „ g o n t y n y " , g d y p a t r z a ł o się na nie z d o ł u , rzeczywiście m o g ł y j a w i ć się n i c z y m tajemnicze, p r a s ł o w i a ń s k i e n i t o miejsce k u l ­ towe, n i grodzisko. W k a ż d y m razie — coś starodawnego, le­ gendarnego. T y m sposobem scenografia D u ś a n a J u r k o v i c a zna­ komicie s p e ł n i a ł a s w o j ą r o l ę ; w t a k i e j oprawie bezsensowna i w s t r ę t n a ż o ł n i e r s k a ś m i e r ć s t a w a ł a się c z y m ś b a j k o w y m , po­ nadczasowym, w y p e ł n i e n i e m nieuchronnego Przeznaczenia. A wo­ k ó ł w s p a n i a ł a beskidzka p a n o r a m a . P e j z a ż , k t ó r y b y ł przed na­ m i i b ę d z i e po nas. W i ę c p o d z i w i a m y t o wszystko — i w t y m momencie, z u p e ł n i e m i m o w o l i , przychodzi n a m do g ł o w y i d i o ­ tyczna m y ś l , ż e „ p o l e g ł y m b o h a t e r o m s ł o d k o się t u t a j ś p i " . Najczęściej zwiedzany przez t u r y s t ó w i bodaj j e d y n y u t r z y ­ m y w a n y w j a k i m t a k i m stanie galicyjski cmentarz Jurkovica, znajduje się na p r z e ł ę c z y M a ł a s t o w s k i e j , t u ż p r z y szosie z Gorlic do Gładyszowa. Podstawowym budulcem jest tutaj również drewno, zastosowane z u ż y c i e m t r a d y c y j n y c h t e c h n i k ciesiels­ k i c h i l u d o w y c h m o t y w ó w zdobniczych, w y k o r z y s t a n y c h w spo­ s ó b nic b e z p o ś r e d n i , lecz u m i e j ę t n i e p r z e t w o r z o n y c h . Cmentarz zrealizowany jest na planie d w u n a s t o b o k u , otoczony parkanem z o k r ą g l a k ó w , w i ą z a n y c h w klucz i n a k r y t y c h daszkiem z gon­ t ó w . Contralne miejsce zajmuje c z w o r o k ą t n a b u d o w l a z g r u b y c h b a l i (bez m o ż l i w o ś c i dostania się do w n ę t r z a ) , t i o e h ę przypo­ minająca ołtarz, a trochę prasłowiańską warownię. Górą ory­ ginalna kompozycja z k r z y ż y , t w o r z ą c y c h a ż u r , przez k t ó r y w i ­ d a ć niebo i n a t u r a l n ą zieleń lasu. P o ś r o d k u tej b u d o w l i umiesz­ 140 1 11. 7. Cmentarz R o t u n d a k . Gorlic, stan z l a t a 1985 r . �I). 8. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska, K r z y ż . p r o j . DuSan stan X 1982 r. .Turkovie, opodal g ó r y R a d h o ś t w Beskidach M o r a w s k i c h . R a d h o ś t to gó­ dowego w sztuce! (Ciekawe z r e s z t ą , j a k w y g l ą d a ł o b y to w pra­ ra, p e ł n i ą c a u C z e c h ó w f u n k c j ę narodowego s y m b o l u . Podobno k t y c e ; materiał wyjściowy w pradziejach czczono t u s ł o w i a ń s k i e g o boga Radegasta; co h a l a ń s k a sztuka l u d o w a , m a z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w t a k wiele p r a w d a , wiadomo o t y m m n i e j z w y k o p a l i s k i p r z e k a z ó w , a wię­ w s p ó l n e g o ze s z t u k ą g ó r a l i z p o ł u d n i o w e j s t r o n y T a t r , ż e b u ­ „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , czyli pod­ cej z u t w o r ó w czeskich budzicieli X I X w i e k u . Z R a d h o ś t i po­ dowle w „ s t y l u z a k o p i a ń s k i m " , a więc j a k w ó w c z a s wierzono chodzi jeden z k a m i e n i w ę g i e l n y c h praskiego T e a t r u Narodowego prapolskim, byłyby ( m i a ł o t o d u ż e znaczenie symboliczne). N i e p r z y p a d k o w o więc „ p r a s ł o w a c k i m " . Co w tej s y t u a c j i z r o b i ł b y W i t k i e w i c z i jego w apologeci ?) tym właśnie miejscu Jurkowie w ostatnich l a t a c h XIX w i e k u wzniósł d w a schroniska t u r y s t y c z n e , k t ó r e w p o ł ą c z e n i u Ale wracając n i e m a l identyczne z b u d o w l a m i w stylu do b i o g r a f i i J u r k o v i c a : m i a ł , z d a w a ł o b y się, z z a b y t k o w ą dzwonnicą walaską, b u d o w a n ą równocześnie kapli­ wszelkie dane, b y s t a ć się s ł o w a c k i m W i t k i e w i c z e m . c ą C y r y l a i Metodego oraz w s p a n i a ł ą p r z y r o d ą (lasy, rozległe wcześniejszej młodości i n t e r e s o w a ł się s ł o w a c k ą Od naj­ ornamentyką w i d o k i , j a s k i n i e ) , u t w o r z y ł y dobrze z a p l a n o w a n ą okolicę, gdzie i a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą , r o b i ł szeroko zakrojone badania terenowe m o ż n a o d p o c z ą ó , p r z e s p a ć się, zjeść i narodowo p o d u m a ć . ( Ó w na ten t e m a t , p u b l i k o w a ł . U r z ą d z a ł w y s t a w y etnograficzne, b y ł kompleks wzbogacony z o s t a ł w r o k u 1931 m o n u m e n t a l n y m po­ w swoim k r a j u p i o n i e r e m idei skansenowskiej — i t o z a r ó w n o s ą g i e m boga Radegasta, w y k o n a n y m przez A l b i n a P o l a ś k a ; lecz z powodów artystycznych, jak patriotycznych, które t r a k t o w a ł p o n i e w a ż a r t y s t a od wielu l a t m i e s z k a ł w A m e r y c e , jego nierozdzielnie. Ra- Projektował budowle użyteczności publicznej degast wykazuje u d e r z a j ą c e p o d o b i e ń s t w o do s z t u k i I n d i a n pre­ z w y k o r z y s t a n i e m e l e m e n t ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j . S z t u k ę chło­ kolumbijskich. p s k ą u w a ż a ł za co n a j m n i e j r ó w n o r z ę d n ą sztuce „ w y ż s z e j " i s ą ­ N a t o j e d n a k J u r k o v i c nie m i a ł j u ż w p ł y w u . ) . W s p o m n i a n e w y ż e j dwa schroniska, „ L i b u ś i n " i „ M a m e n k a " k o p i a ń s k i m . J ę z y k czeski nie zna wpływu budownictwa o d p o w i e d n i k a tego p o j ę c i a , A do tego b y l c z ł o w i e k i e m w y b i t n i e u t a l e n t o w a n y m w k i l k u dzie­ ludowego na w s p ó ł c z e s n ą . Owo w r a ż e n i e s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o architekturę potęguje się, gdy wejdziemy do w n ę t r z a : wszędzie p e ł n o g ó r a l s k i c h ornamen­ t ó w , a na ś c i a n i e , j a k ż e b y inaczej, na­ r o d o w e j . U z n a w a ł s ł u ż e b n ą rolę a r t y s t y wobec s p o ł e c z e ń s t w a . namysłu, w stylu w i ę c p o w i a d a się, ż e schroniska n a Pustevnach s t a n o w i ą cenne świadectwo dził, że w i n n a się ona s t a ć g ł ó w n ą siłą n a p ę d o w ą k u l t u r y za­ są zbudowane, P o l a k p o w i e d z i a ł b y bez zbójnicy. dzinach. Działał jednak w warunkach k r a ń c o w o odmiennych, niż ów­ czesne w a r u n k i polskie. Przede w s z y s t k i m — n i k t , p r z y j a c i e l czy w r ó g , zwolennik t a k i e j czy innej orientacji politycznej nie k w e s t i o n o w a ł faktu, Uderza d z i w n y f a k t : j a k blisko b y ł J u r k o v i c idei stworzenia że n a r ó d p o l s k i istnieje. Co do S ł o w a k ó w — jeszcze na p r z e ł o m i e analogii „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , c z y l i s ł o w a c k i e g o s t y l u naro­ X I X i X X wieku.rzeez nie b y ł a t a k a jednoznaczna. W ś r ó d pe- Ш �Wnej części inteligencji czeskiej, a t a k ż e i s ł o w a c k i e j , p a n o w a ł M u s i a ł przecież dostrzeo n i e m a ł o analogii m i ę d z y n i m i a s w o j ą p o g l ą d , że S ł o w a c y nie s t a n o w i ą o d r ę b n e g o n a r o d u , lecz są częś­ twórczością. cią narodu czeskiego, j a k np. Morawianie, zaś ich j ę z y k jest od­ w s z y s t k i m j a k o p l a s t y k i a r c h i t e k t . Daremnie jednak na bes­ m i a n ą czeszczyzny. , , W s z k o ł a c h doliczali k i d z k i c h cmentarzach s z u k a ć w p ł y w u naszych p o d t a t r z a ń s k i c h S ł o w a k ó w do Cze­ Jurkovic pisał niewiele, wypowiadał się przede c h ó w . T o dobrze, gdy jest nagle n a r o d u o t r z y m i l i o n y w i ę c e j " — s z a l e ń s t w na t w ó r c z o ś ć S ł o w a k a ; J u r k o v i c d o p r a c o w a ł się w ł a s ­ szydził z takiego stawiania s p r a w y J a r o s ł a w Haszek. I n t e l i g e n c j a nego s t y l u , oryginalnie t r a n s p o n u j ą c e g o m o t y w y ludowe. słowacka ( w ó w c z a s stosunkowo nieliczna), nie c h c ą c popadać w k o n f l i k t z Czechami, k t ó r z y stanowili dla niej praktycznie je­ S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z i D u ś a n J u r k o v i c chodzili po t y m dynego sojusznika w walce z m a d z i a r y z a c j ą , s t a r a ł a się tego pro­ b l e m u nie z a o g n i a ć ; spory czesko-slowackie z a c z ę ł y sa­ m y m lesie, ale k a ż d y s w o i m i d r o g a m i . Z a s t ę p c ą k o m e n d a n t a krakowskiego Kriegsgraberabteilungu, narastać znanego n a m j u ż majora R u d o l f a B r o c h a , b y l k a p i t a n (po nie­ p ó ź n i e j , po 1918 r o k u . W k a ż d y m razie — proces k s z t a ł t o w a n i a miecku hauptmann) Hauptmann. Hauptmann Hauptmann b y l się ś w i a d o m o ś c i narodowej S ł o w a k ó w nie b y l jeszcze na p o c z ą t k u nie t y l k o h a u p t m a n n e m , ale i p o e t ą . D a w n i e j o genialnych sen­ X X wieku całkowicie zakończony. S ł o w a c y nie m i e l i swojego odpowiednika Zakopanego. Zdro­ tencjach albo w s t r z ą s a j ą c y c h wierszach m a w i a ł o się, że winny być ryte w kamieniu. Hauptmann Hauptmann pisywał tylko j o w i s k a na p o ł u d n i o w y c h stokach T a t r b y ł y w ó w c z a s w ę g i e r s k i e . t a k i e . Jego to b o w i e m g ł ó w n i e a u t o r s t w a są inskrypcje na S ł y s z a ł o się t u r ó w n i e ż j ę z y k niemiecki i p o l s k i , rzadziej czeski. l i c y j s k i c h cmentarzach. „ N i e p r z y c h o d ź c i e t u z w i e ń c a m i , lecz ga­ S p o ś r ó d inteligencji s ł o w a c k i e j t y l k o niewielu c h o d z i ł o w ó w c z a s z otwartymi w g ó r y dla p r z y j e m n o ś c i . Z t y c h , a t a k ż e z i n n y c h p o w o d ó w t r o g i . B ą d ź c i e s i l n i i z w a r c i , w d ą ż e n i u uparci, w y z b y c i egoizmu nie m o g ł o b y ć m o w y , aby przed r o k i e m 1914 p o w s t a ł o s ł o w a c k i e i t r w o g i ! " (Biesna). „ T u p o ś r ó d ciemnych l a s ó w , ziół p a c h n ą c y c h z m y s ł a m i , b y w sercu p r z e j ą ć t y c h m o g i ł przes­ i g ó r b ł y s z c z ą c y c h w d a l i , dzielni żołnierze pokonawszy wroga c e n t r u m u m y s ł o w o p o r ó w n y w a l n e do Zakopanego. Dla P o l a k ó w zetknięcie z p r z y r o d ą i ludom t a t r z a ń s k i m było na spoczynek się u d a l i . " (Boskidok). „ O t o nagroda, k t ó r a po p o ł ą c z e n i o m swojszczyzny i e g z o t y k i : nasze t o , wojnie was czeka: z t y s i ę c y m a ł y c h ź r ó d e ł , w godzinie potrzeby, polskie, ale j a k ż e inno! D l a ó w c z e s n y c h S ł o w a k ó w —• z a r ó w n o w e z b r a ł y nasze siły j a k p o t ę ż n a rzeka. Nie d o p u ś ć e i o więc n i g d y , góry, jak p r z e n i g d y , a ż e b y ź r ó d ł a te w y s y c h a ł y , bo t y l k o w t e d y ze znoju interesującym c h ł o p w sukiennych p o r t k a c h to najzwyczajniojszo oraz k r w i waszej wiosna r o z k w i t n i e p o k o j u . " (Magura Malas­ w świecie elementy k r a j o b r a z u . Ciekawe, że na t e m a t stosunku J u r k o v i c a do „ s t y l u zako­ t o w s k a ) . „ N i e p l ą c z c i e , że l e ż y m y t a k z dala o d l u d z i , a burzo p i a ń s k i e g o " w i e m y niewiele. W i e l k i a r t y s t a s ł o w a c k i p r z e b y w a ł j u ż n a m nieraz we z n a k i się d a ł y . Wszak słońce co d z i e ń rano w Galicji przez cztery lata. W s p ó ł p r a c o w a ł ze Szczepkowskim t u nas ( k t ó r y ze „ s t y l e m z a k o p i a ń s k i m " m i a ł b e z p o ś r e d n i e c h w a ł y " ( R o t u n d a ) . „ B y l i ś m y c z ą s t k ą i tchnieniem m i l i o n ó w , doświad­ czenia), U z i e m b l o , s t y k a ł się z i n n y m i c z ł o n k a m i „ P o l s k i e j Sztu­ k i Stosowanej" oraz w ogóle z c a ł ą p l e j a d ą w y b i t n y c h twórców polskich. W y d a j e się więc r z e c z ą w y k l u c z o n ą , b y o „ s t y l u za­ k o p i a ń s k i m " nio słyszał i nio m i a l do niego ż a d n e g o stosunku. wcześniej b u d z i i wcześniej nas okrywa purpurą co u c h r o n i ł y o j c z y z n ę od z g o n u " (Smorekowioc).' B r o c h i H a u p t m a n n w y d a l i w 1918 dengraber (Zachodniogalicyjskie 0 roku nakładom t a r k o m m a n d o K r a k a u niebywale dzieło p t . Westgaliziache groby bohaterów). swej Gdy MiliHel- człowiek Z p e w n o ś c i ą z n a l a z ł czas, b y w y b r a ć się do Zakopanego, obej­ w s p ó ł c z o s n y w e ź m i e w r ę k ę ten i m p o n u j ą c y r z e ć willę „ P o d J e d l a m i " czy m a p k i , p l a n y sytuacyjne, widoczki oraz szczegółowe informacjo k a p l i c ę na Jaszczurówce. m o ż e z n a ł to budowlo jeszcze sprzed w o j n y . Jak Być jo o c e n i a ł ? na t e m a t k a ż d e g o cmentarza — i l u p o l e g ł y c h , z k t ó r y c h I I . 9. P u s t o v n y , w i d o k 142 b u c h , oniemieje: ogólny puł- �I I . 10. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska. P r o j . Dueon J u r k o v i e , stan X 1982 r. , ' U . 1 1 . Schronisko , , P u s t e v ń a " (fot. lewa u g ó r y ) , p r o j e k t i f r a g m e n t y realizacji D u ś a n a J u r k o v i c a p r z e b u d o w y b u d y n k u 143 �I I , ] . : . "Pustevny, schronisko „ M a m e n k a " , p r o j . D u ś a n J u r k o v i e , w n ę t r z e j a d a l n i ; i l . 13. Schronisko „ M a m e n k a " o r a z j i a d o l n y m z d j ę c i u dzwonnica i k r ę g i e l n i a , p r o j . D u s a n J u r k o v i e k ó w , nazwiska p r o j e k t a n t a i g ł ó w n y c h w y k o n a w c ó w oraz c a ł y szereg i n n y c h danych. N i e znam analogicznego opracowania z czasów I I wojny światowej. Podobne w r a ż e n i e odnosimy, z w i e d z a j ą c cmentarze w tere­ nie. Cóż za s t a r a n n o ś ć w y k o n a n i a , j a k i p o z i o m artystyczny! A p r z e c i e ż nie musieli — n a p r a w d ę b y ł o dość w a ż n y c h powo­ Niepodobna nie z a u w a ż y ć , że B r o c h i H a u p t m a n n pracowali nad s w y m d z i e ł e m , g d y j u ż chyba n i k t nie w i e r z y ł w przetrwa­ nie m o n a r c h i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . A u t o r o m n a j w y r a ź n i e j to d ó w , b y p r a c o w a ć j a k najpospieszniej i n a j o s z e z ę d n i e j , a nie b a w i ć się w s z t u k ę . Ż e t e ż i m się c h c i a ł o ! nie p r z e s z k a d z a ł o . Po p r o s t u r o b i l i swoje. To ostatnie zdanie w i ę c e j m ó w i o nas, n i ż o n i c h . P R Z Y P I S Y 1 N p . Tadeusz Chrzanowski, M a r i a n K o r n e c k i , Sztuka Krakowskiej, K r a k ó w 1982 Ziemi 4 B o y , Pobudka. Piosenki „Zielonego Balonika", Słówka, K r a k ó w 1983, s. 164 H a l i n a K e n a r o w a , Od zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drze­ wnego do IAceum Kenara, K r a k ó w 1978 K e n a r o w a , op, c i t . F r a n t i ś e k ?akavec, Dilo Dulana Jurkoviie, P r a h a 1929 Encyklopedia Slovenska, I I , B r a t i s l a v a 1978 R y s z a r d Montusiowicz, Cmentarze wojenne Beskidu Niskie­ go i Pogórza, M a g u r y 8 1 , w y d . S K P B , W a r s z a w a 1981 Montusiewicz, op. c i t . 5 2 P ó ź n i e j d o s z e d ł jeszcze o k r ę g jedenasty, o b e j m u j ą c y naj­ b l i ż s z e okolico K r a k o w a . P o d l e g a ł b e z p o ś r e d n i o komendzie Fes t u n g K r a k a u , b u d o w ę cmentarzy p r o w a d z i ł p o w o ł a n y specjal­ nie o d d z i a ł , n i e z a l e ż n y od K r i e g s g r a b e r a b t e i l u n g u ; s t a c j o n o w a ł on w P r ą d n i k u C z e r w o n y m . 3 Soldatengrnber u n d к. k. Oewerbefórderungsamte, K r i e g s d e n k m a l e , Herausgegeben w y d . Schroll, W i e n 1917 F o t . : A . K r o h , i l . 1—8, vom 6 7 s 9 1 0 10; Valaske M u z e u m v Prirode, R o z n o v p o d RodhoStem, C z e c h o s ł o w a c j a , i l . 9, 11-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a71fe2f9b3cf2517d7751c6c493d2e02.pdf b816b0c1adcbe6431c5125dfb7da465d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3564 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3341 Title A name given to the resource Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.129-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pilichowska, Bogdana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bogdana Pilichowska KRAKOWSKIE ZABAWKI ODPUSTOWE PRZEDSTAWIAJĄCE ŻYDÓW ' S p o ś r ó d dziesiątków odpustów odbywających się w Krakowie Pfttrwało do naszych czasów zaledwie kilka a wśród nich Emauso*>.odbywający się w Poniedziałek Wielkanocny u podnóża kościo­ ła**. Salwatora i klasztoru Norbertanek na Zwierzyńcu i Rękawka, odbywająca się następnego dnia na wzgórzu Lasota pod kościółJ ? 9 a ś w . Benedykta. Oba te odpusty cieszyły się zawsze ogromnym Powodzeniem wśród krakowian, bywali na nich przedstawiciele *ttystkich klas społecznych, przybywała ludność wiejska z bliższych 'dalszych okolic. Oba też, a zwłaszcza Emaus od wieków słynęły zabawek, które sprzedawano w nie/liczonych kramach. Wśród _ M zabawek od co najmniej I I poł. X I X w. pojawiały się figurki ^obrażające Żydów, a w latach dwudziestych X X w. zaczęto je też u d a w a ć na maiącym miejsca 8 maja odpuście św. Stanisława na *afce.* Nie sposób podać dokładanej daty pierwszego pojawienia się *** zabawek - Żydów. Informacje z pierwszej polowy X I X w. 1 zawarte w pamiętnikach i wspomnieniach mówią tylko bardzo ogólnie o przedmiotach sprzedawanych na straganach. Na przykład w diaruszu z r. 1836 znalazło się o Emausie takie zdanie: „Czasami dla dywersji kupują od przekupek w kramach za parę groszy fujarkę, harmonijkę, lub różaniec z białych i różowych okrągłych pierników, które zastępują paciorki"', Również we wspomnieniach nieocenio­ nego krakowskiego kronikarza i historyka Ambrożego Grabows­ kiego dotyczących I poł. X I X w. Emaus został potraktowany po . „Cały ten obchód kończy się na tern pisze Grabows­ ki zejdzie się tłum ludzi, znajomi połączą się w małe gromadki, każdy stanie, przejdzie się po wzgórzu, otworzy gębę, przypatrzy się snującym tłumom i tak jak przyszedł nie wiedzieć po co — z niczem też powraca do domu."* Podobnie też było w przypadku odpustu na Rękawce Zawartość odpustowych kramów dopiero pod koniec X I X w. zwróciła uwagę badaczy. Niestety zainteresowały ich tylko dwie 129 �taczki, wózki, grabie, sikawki, bryczki, kołyski, łóżka, bąki, p a j a c j S lalki — nie brak też rzeczy do użytku kuchennego jak odcedzarkf' rogalki, kropidła, walki do ciasta ilp. — dalej zobaczysz turkawfci. żabki, baloniki, szafki, stoły, stołki, kanapki dla lalek, tu śmisefc-wzbudzają nieustannie kiwające się figurki potwornie brzydka Żydów z pejsami, czytających niby jakiś pergamin żydowska pismem zapisany, tam piłki do gumek przytwierdzone migają * lylko, odskakując i wracając na powrót do rąk sprzedającego--tj" wiatraczki papierowe szumią, kręcąc się nieustannie, ówdzie od uą przekupnia rycząc i gwiżdżąc, wyskakuje aż do twarzy przechodzą, cych jakiś wąż papierowy i zwija się nagle, jakby się ich gniew, przestraszył. Żabki, kręcone na sznurku rzegoczą gumowe bańfci i baloniki różnego kształtu nadęte i puszczone, gwiżdżą i piszczą różnymi głosami...". A oto pochodzący z tego samego roku fragment opisu kramó* na Rękawce: „ N a innych kramach prócz rzeczy odpustowy^ wystawiono i zabawki jak strzelby, szable, bębny, gwizdki metalom, trąbki blaszane, zegarki, piszczałki drewniane, trąbki papierowa harmonijki, pugilaresy, szczyrkawki blaszane, baloniki kauczukom do wydymania ze świstawką, lalki drewniane, porcelanowe i wosko­ we w różnych strojach. Największa ilość kramów zawiera dziecin* zabawki drewniane, gliniane, metalowe. Wśród tych zaś p i e r w miejsce zajmują zabawki drewniane: małe wózki z konikami ponur lowanymi na czerwono, skrzyneczki, toporki, siekierki, grabkC taezki, łopatki, stolniczki, wałeczki, szczyrkawki, sikawki a n a w i i większe wózki do wożenia małych dzieci. Tu wystawiono takit w strojach narodowych Krakowiaków, Proszowiaków, Szkalm* rzanów. Górali, Żydów z długimi brodami, trzymających w ręku skrawek papieru z pismem hebrajskim, a poruszających się jak prq modlitwie za lekkim potrąceniem, różne gatunki zwierząt a szczegółnie ptaki różnie zabarwione. Nie zapomniano także o meblach dli lalek, tj. krzesełkach, stołkach, kanapkach, szafeczkach. umywat kach, łóżeczkach i kołyskach. Pośród tych są i wyroby piłeczkowe. Z zabawek glinianych rozłożono bądź w kramach bądź na ńem' miseczki, garnuszki, dzbanuszki, skarbonki, gwizdki w kształcę zwierząt, dzwonki i to na jednych kramach tylko wypalane be polewy, na innych z polewą zwykłą a na innych jeszcze wyroby te bvłv wykonane /. eustem i opatrzone piękna polewa różnobarwna Między tymi wyrobami są i figurki żywo zabarwione przedstawiająCC' szlachcica, krakowiaka górala', Żyda i kobiety w strojach narodowych Z wyrobów blaszanych wystawiono naiwiccei naczri kuchennych jako zabawek dla dziewcząt.6 spośród sprzedawanych lam zabawek, mianowicie drewniane siekie­ rki i gliniane dzwonki, w których dopatrywano się związków z obrzędowością pogańską. O stosunku do pozostałych zabawek dobrze świadczy opis Emausu zawarty w pracy Stanisława Cerchy opisującej lata sześćdziesiąte X I X w.: „przed kościołem mnóstwo kramów z zabawkami, w które zaopatrywali się kleparzanic dla dzieci. Na tym odpuście zjawiały się raz do roku siekierki drewniane i dzwonki gliniane. (...). Oprócz nich sprzedawano pierniki w różnej formie, przede wszystkim w kształcie serca i koronek, z gałek różnokolorowych z piernika, drewniane wózki z parą koni, grzecho­ tki i t d . " I to wszystko, co z tego „mnóstwa kramów z zabawkami" Cercha wymienił. Pierwsze szczegółowe opisy odpustów Rękawki i Emausu pocho­ dzą dopiero z r. 1905 i najprawdopodobniej do ich powstania przyczynił się Seweryn Udziela, pełniący wówczas funkcję inspekto­ ra szkolnego ale już od dawna żywo zajmujący się etnografią. Na jego inspirację wskazywałby fakt, iż relacje te znalazły się w archi­ wum Muzeum Etnograficznego w Krakowie w tece z jego notatka­ mi. Dla interesującego nas zagadnienia mają one szczególną war­ tość, gdyż umieszczają figurki Żydów w szerokim kontekście innych zabawek. Oto Emaus w relacji Antoniego Moksteina: „Ledwie przestąpisz most na Rudawie. już wita cię gwar. hałas i granie trąbek papierowych, piszczałek, organków, harmonijek, katarynek, świsl gwizdków, kogutków i wzajemne nawoływania się. Śmiechy i żarty młodzieży mieszają się z głosem przekupniów, wychwalających swoje zabawki i dewocjonalia, pomarańcze, figi, orzechy, cukierki, pierniki, różańce piernikowe i inne rzeczy, którcmi obładowane są kramy i stoły wzdłuż całej długiej ulicy zwanej Półwsiem Zwierzynie­ ckim ustawione. Tu wabią oczy piękne figurki krakowiaków i krakowianek, Łobzowian i Łobzowianek, przystrojonych w stroje narodowe postaci ryb. psów, papug kanarków kaczek itp wyro­ bionych z gliny i żywemi barwami pomalowanych przez domorosłe­ go majstra z Zakrzówka; tam zaciekawiają cię sprzęty i zabawki zPodgórza, a więc łopaty chlebowe, topory, siekierki, kilofy, oskardy. f 130 Tadeusz Seweryn cofnął najdalej jak dotąd — historię zabawek przedstawiających Żydów. W pracy Polskie zabawia ludowe podaje bardzo ścisłą informację: Mikołaj Wilczyński 2 Zwierzyńca przyniósł na Emaus w roku 1874 aż trzy kopy figurek Żydów (mial wówczas kilkanaście lal). Z zawodu był murarzem a zabawkarstwo pozostało do śmierci (zmarł 1925 r.) jego główny* zajęciem w okresie martwego sezonu. W latach osiemdziesiąty* zaczął robić figurki Żydów Karol Birowicz z Przegorzał koto Krakowa. Znany był również jako wykonawca ozdobnych ram do obrazów. Rzeźbki siwych dlugobrodych Żydów na sprężynkach sprzedawał na Emausie jeszc/e w 1938 r. Czy byli to prekursora nowego typu zabawek czy też kontynuowali istniejące tradycja Bardziej prawdopodobna wydaje się możliwość druga. Dokładna!? informacji uzyskana przez Seweryna wskazywałaby, że kontaktc** się on z obu twórcami. Można też sądzić, że gdyby Wilczyński jat* pierwszy zaczął robić ten typ zabawki to Seweryn na pewno by o t j * wspomniał. Poza tym ilość przygotowanego na odpust towU^ trzy kopy — świadczy, że producent mial świadomość istniejajC go zapotrzebowania na taki wytwór. Tak więc można przyjat z dużym prawdopodobieństwem, że w latach siedemdziesiąty* i wcześniej drewniane figurki Żydów byty towarem masowo sprzeda­ wanym na odpuście Emausowym a także i na Rękawce, na ktftf" z reguły udawali się wszyscy z towarem nie sprzedanym poprzednia . go dnia pod kościołem Św. Salwatora. § Najstarsze okazy ligurek, pochodzące z końca X I X w. i z przeto** wieków znajdują się obecnie w Muzeum Etnograficznym w K l f kowie. dokąd zostały przekazane ze zbiorów Muzeum Przemysłowe­ go i Muzeum Narodowego, co wraz z późniejszymi zakuparf 1 �f prowadzonymi systematycznie przez Muzeum Etnograficzne stwo­ r o pokaźną i zróżnicowaną pod względem formy kolekcję (powiększyły ją dary Seweryna Udzieli, Franciszka Gawełka, dr. J^ina i innych), Największa ilość zabawek - Żydów pochodzi okresu międzywojennego. Ich twórcami było kilku wybitnych jabawkarzy, a więc wspomniani już Wilczyński i Birowicz, Jan ^puszek ze Zwierzyńca, Jan Oprocha, Mateusz Dańszczyk i wielu innych. Władysław Krygowski w swoich wspomnieniach o dawnym Rakowie dał bardzo piękny i sugestywny obraz straganów z figur­ kami Żydów na Etnausowym odpuście: „ N a stołach stały różnej wielkości figury starych Żydów o przeróżnych wyrazach twarzy, gestach i strojach. Bywały tam postacie o dwudziestu paru centymet­ rach wysokości, lecz niektóre sięgały prawie trzech czwartych metra. Surowo ociosane, w czarnych lśniących chałatach, z lisimi czapami ua głowie, jarmułkami lub niewielkimi myckami. Włosy ich były czarne lub rude, oczy chytre i wystraszone, dostojne lub zamyślorc. Czasem jakiś groźny błysk lub przerażenie. Ręce trzymały księgę lub żydowskim pismem zadrukowaną gazetę. Nikt z kupujących nie wiedział co głosiło owo tajemnicze pismo błogosławieństwa czy przekleństwa; złorzeczenie czy dobre życzenia. Wszystkie figurki umierały sie na sprężynkach Wprawiały one w ruch postacie które kiwały się lekko do przodu, jakby oddawały pokłon uniżony lub modlitewny. Cały ten świat Żydów, kiwających się pod Norbertan­ kami, przemawiał do mnie plastyką i kolorem". r 0 W t 9 Jakie treści przekazywały owe zabawki, czy celem ich było tylko rozśmieszenie widza i ośmieszenie Żyda? „Czy rodziły się z wyobraź­ ni podsycanej miłością czy nienawiścią, czy tylko z nieokreślonej potrzeby uwolnienia w sobie więźnia wyobraźni?" — pyta w cytowa­ nej pracy Krygowski. Na pytania te nie może być jednoznacznej odpowiedzi, zbyt zróżnicowany byl Świat zarówno twórców jak i odbiorców tych zabawek. Jedni widzieli w nich „potwornie brzydkich Żydów z pejsami" podczas gdy u innych budziły one rozlegle skojarzenia: „(...) poprzez moich przyjaciół malarzy - pisze dalej w swoich wspomnieniach z lat dwudziestych Krygowski . dotarła do mnie fantastyka Chagalla i w niej umieszczaliśmy Żydów z Emausu. Próbowaliśmy rozpoznać jacy to ludzie. Jeden wyróżniał się filuternym wyrazem twarzy. Spod jarmufki rozkręcały się pejsy jak dwa walki loków, a źrenice wyraziście czarne, wyskaki­ wały / podłużnych białek. Ostry nos zaginał się szpicem ku wąsom, które prawa ręka jakby gładziła. Czarny chałat, w który byl ubrany, opromieniało od tylu słońce, obwodząc kontury postaci jakimś żółtym światłem. 10 • Patrz! powiedział ktoś — to jest żółty rabin Chagalla." Tematyczna różnorodność tych zabawek były bardzo duża. Jak pisał w 1924 r. Kazimierz Witkiewicz: „pomysłowość i fantazja twórców (...) wprowadza co roku odmiany w ujęciu postaci. (...) W wyszukiwaniu nowości prześcigają się murarze zwierzynieccy aby w ten sposób kupujących bardziej zainteresować mogły figurki pomysłem i wykonaniem."" Seweryn dodaje, że „co roku bywały inne, gdyż ich wytwórcy czerpiąc tematy z otaczającego ich życia lub zwyczajów ludowych, starali się coraz to nowe pomysły wprowadzać wżycie. Fantazja zaś podsuwała im odpowiednie formy, ale zawsze proste i dowcipne. Jakiś garncarz zobaczył gdzieś kiedyś żydowskie­ go handlarza jadącego na krowie, jakiegoś skrzypka, który ni stąd ni zowąd, przyplątał się do lajkonikowego orszaku „malaskotów" i spostrzeżenie 1o próbował wyrazić w glinie."' Mimo całej różnorodności da się jednakowoż wyodrębnić kilka grup tematycznych. Są więc Żydzi w starannie zaznaczonym slroju bez żadnych dodatkowych akcesoriów. Ich powstaniu towarzyszyły (e same intencje co powstaniu figurek przedstawiających inne grupy Odróżniające się strojem. Intencje twórcy znalazły odbicie w cytowa­ nych już opisach, w których autorzy wymieniają obok siebie: * strojach narodowych Krakowiaków, Proszowiaków, Szkalmierzanów. Górali, Żydów z długimi brodami" — przy wyliczaniu zabawek drewnianych i podobnie przy okazji zabawek glinianych: >,figurkt żywo zabarwione przedstawiające szlachcica. Krakowiaka, Górala, Żyda i kobiety w strojach narodowych". 2 Drugą grupę tematyczną tworzyły figurki M ą c e odbiciem Popularnego wśród Żydów zawodu muzykanta. Specjalizował się w ich wykonywaniu Jan Łapuszek /e Zwierzyńca, ur. w 1874 r. „Już od 16-ego roku życia - pisze Seweryn — wybijał się wśród zabawkarzy krakowskich jako wytwórca figurek muzykantów żydo­ wskich, z których dało się złożyć całą orkiestrę. Kontrastował on chudą figurę brodatego basisty z grubą basetlą, a czerń żupicy z bielą sutej brody czerwienią b a s ó w . " W jego ślady poszli inni zabawkarze tworząc figurki grające na harfie, skrzypcach, cymbałach itp. Oto przykład opisu Żyda z harfą z karty katalogowej Muzeum Etnograficznego w Krakowie: „Stoi na drewnianej podstawce pomalowanej na zielono. Twarz płaska z wydatnym nosem, pomalowana na kolor różowy, wfosy. brwi, wąsy i broda — czarne. Usta czerwone, oc/y niebieskie z czarnymi źrenicami. Po bokach długie proste pejsy wykonane z dwu patycz­ ków. Na głowie kapelusz wysoki o walcowatej główce z szerokim rondem. Ręce przybite gwoździami. Ubrany w długi czarny chałat. W rękach trzyma harfę pomalowaną na czerwono ze strunami wykonanymi z cienkich sznurków przybitych do harfy wystającymi gwoździami. Nogi osadzone na sprężynce." W opisie innego muzykanta skrzypka, stojącego również na zielonej podstawce czytamy, że jest „malowany czarną farbą, jedynie z twarzą i rękami żółtymi. Na głowie czarny, wysoki, twardy kapelusz. W lewej ręce trzyma skrzypce, w prawej smyk. Instrument malowany na kolor żółty. Strój przybrany futrem." Muzykanci żydowscy umieszczani też byli wśród innych postaci. O jednej z takich zabawek pisze Seweryn: „Jest to czereda pociesznych figurek umocowanych na drewnianym krążku obracającym się na czopie: góral z ciupagą, podmiejski harmonista, Żyd z dużą lirą oraz dziadek stwobrody przypominający św Mikołaja tub dziadka z szopki ( ) 1 alki te towarzyszą osadzonemi w środku osiołkowi, na którym jedzie Żyd brodą w cylindrze na głowie Nie jesl to parodia osiołka obwożonego dawniej w Niedzielę Palmową ani też Lajkonika, lecz po prostu ludowy /.espól komediantów. (...) Ten „Lajosiołek" 13 14 15 131 �czarne pejsy. Na głowach czarne cylindry. Tułowie i buty potrakto­ wane płasko. Obie postacie identyczne." Były też huśtawki zjedna tylko postacią: „Żyd wystrugany z drzewa pomalowanego na czarno, w czarnej futrzanej czapce na głowie, z czarnym futrem przy kołnierzu i przodach chałata. Twarz różowa, broda, wąsy i pejsy czarne. Stoi na małej, czarnej, prostokątnej deseczce. Huśtawka składa się z dwu belek pomalowanych na pomarańczowo i niebiesko z pomarańczowymi ukośnymi prążkami. Belki w niektórych miejs­ cach ozdobnie wycięte. Podstawka prostokątna pomalowana na kolor ciemno—zielony z pomarańczowymi smugami i kropkami." Nogi stojącego na deseczce Żyda były zrobione ze sprężynek co potęgowało komizm postaci. Dodać należy, że na odpustach sprzedawano identyczne huśtawki, na których zamiast Żyda umiesz­ czano inne figurki, np. policjanta i przekupkę, dwie przekupki, małpę itp. Podobnie jak Żydzi na huśtawce wyraźny wydźwięk komiczny posiadają również zabawki przedstawiające Żyda uciekającego przed psem. Oto opis jednej z nich: „Ustawiony jest na drewnianej, prostokątnej podstawce, pomalowanej na kolor zielony. Twarz płaska z wydatnym nosem, pomalowana na kolor różowy, włosy, brwi, wąsy i broda czarne, usta czerwone, oczy niebieskie z czarnymi źrenicami. Po bokach długie proste pejsy wykonane z dwu patycz­ ków. Głowa przybita gwoździem do szyi. Na głowie wąski kapelusz 0 walcowatej główce z szerokim rondem. Ręce przybite gwoźdźmi do barków. W prawej ręce trzyma laskę wystruganą z patyka. Ubrany w długi czarny chałat przybrany z przodu i przy kołnierzu ciemno - popielatym futrem. Nogi osadzone na sprężynkach. Z tyłu za Żydem pies wystrugany z drzewa, pomalowany na biało z czarnymi łatkami. Ogon wykonany z drutu. Umocowany jest na sprężynce." W foklórze słownym i w obrzędzie często łączono postać Żyda 1 postać diabła. O relacjach jakie w wyobrażeniach ludu zachodziły mm 19 20 21 w cylindrze jako herszt przebierańców noworocznych to osobliwość Krakowa." Najczęściej jednak przedstawiano Żydów trzymających w rękach książkę lub kartę papieru zapisane pismem hebrajskim. Określano te figurki jako Żydów modlących się, śpiewających lub czytających. Wszystkie one przy lekkim poruszeniu kiwały się, dzięki sprężyn­ kom, z których były zrobione nogi. Zabawka ta niewątpliwie wiąże się z jednej strony z funkcjonującym dawniej szeroko stereotypem Żyda — „ u c z o n e g o " a jednocześnie jest wyrazem fascynacji odmienną formą modlenia się. Charakterystyczne ruchy towarzy­ szące modlitwie znalazły również odzwierciedlenie w licznych przy­ słowiach: „Kiwa się jak Żyd na szabasie", „Kiwa się jak Żyd nad pacierzem", „Kiwa się jak Żyd nad Talmudem", „Kiwały się jak Żydzi w bóżnicy". Znamienne, że „kiwaniem" obdarzono więk­ szość zabawek przedstawiających Żydów, także część Żydów — mu­ zykantów, Żydów z psem, z ptakiem itd. Czasami efekt ten bywał wzmocniony dzięki osadzeniu na sprężynce także i głowy. Żydzi w tej grupie zabawek przedstawiani byli bądź w strojach codzien­ nych, długich czarnych chałatach bądź w stroju modlitewnym — owinięci w długie białe szale. Czasami na podstawce umieszczano obok postaci Żyda inne jeszcze przedmioty: stolik, na którym leży książka, płotek lub słupek z siedzącym na nim kogutem. Kogut bywał też umieszczany na prawej wyciągniętej ręce, podczas gdy lewa, opuszczona, trzymała książkę. Do zabawek, których wyraźnym celem jest wywołanie u widza efektu komicznego należą wyobrażenia Żydów na huśtawce. Oto opis takiej huśtawki z karty katalogowej: „ N a prostokątnej podsta­ wce zielonej, zdobionej białymi i czerwonymi kreskami umieszczony słupek o wysokości 10 cm., na nim za pomocą sprężynki osadzona pozioma huśtawka w kolorze zielonym. Na przeciwległych końcach huśtawki widoczne dwie postacie Żydów. Żydki zwrócone do siebie, siedzą okrakiem z nogami wyprostowanymi, spuszczonymi. Czarną farbą zaznaczone chałaty przybrane wokół szyi i na przodzie brązowym futerkiem. Twarze pociągłe malowane w kolorze cielis­ tym. Długa czarna broda zakończona w szpic, odstające długie 16 17 18 132 i �4r u między diabłem a Żydem świadczą też przysłowia: „Gdy diabeł nie może Żyd mu dopomoże", „Gdzie diabeł łeb wsadzi , tam się Żyd wkinie", „Jak nie ma wady bez diabła tak nie ma biedy bez Żyda", „Myślał, że ujął Żyda za nogi, a on chwycił diabła za rogi", „Żyda tylko diabeł oszuka". Temat diabła i Żyda znalazł również odbicie w zabawce odpustowej. Dwa najbardziej popularne ujęcia to diabeł wiozący Żyda na taczkach i diabeł niosący Żyda w worku na plecach. Sięgnijmy znowu do opisów z katalogu Muzeum Etnografi­ cznego: „Diabeł wiozący Żyda na taczkach ustawiony na prostokąt­ nej podstawce koloru brązowego. Diabeł ustawiony jest na sprężyn­ kach, ubrany w brązowe spodnie i czarny tużurek z białym szamerowaniem. Głowę ma ruchomą, umieszczoną na sprężynce, twarz różową, włosy czarne, język wystawiony na zewnątrz, rogi i ogon z drutu, ogon oklejony papierem. Pcha przed sobą taczki pomalowane na biało z ukośnymi brązowymi paskami po bokach. Na taczkach siedzi Żyd ubrany na czarno z długą drewnianą brodą, 22 w kapeluszu z szerokim rondem, ręce płaskie przybite do boków, twarz pomalowana na różowo, wąsy i włosy czarne." 1 drugi typ omawianej zabawki: „Diabeł z różkami na głowie, ubrany w czerwo­ ny kaftan i zielone spodenki oraz czarne buty trzyma w ręku widły. Na plecach niesie czarno malowaną „durkę", w której siedzi Żyd z ukręconą g ł o w ą . " 23 24 Po I I wojnie światowej figurki Żydów na wiele lat zniknęły z krakowskich odpustów. Pojawiły się na powrót na Emausie w 1977 r. dzięki wspólnej inicjatywie Muzeum Historycznego miasta Kra­ kowa i Spółdzielczemu Zrzeszeniu Wytwórców Rękodzieła Ludo­ wego i Artystycznego „Millenium", które zorganizowały konkurs na zabawkę emausową. Z figurkami Żydów wystąpił wówczas Zdzisław Dudzik. Od tamtego roku są one obecne na każdym Emausie i cieszą się ogromnym powodzeniem głównie wśród prywatnych kolekcjonerów. 25 PRZYPISY 1 O historii tych odpustów pisali: E. Duda, Krakowskie odpusty wielkanocne, „Krzysztofory" nr 6, Kraków 1979, s. 88—95 i B. Pilichowska, Emaus i Rękawka - dwa krakowskie zwyczaje, „ M ó - 1 0 Tamże, s. 274 "Witkiewicz, op.cit., s. 28 Seweryn, op. cit. s. 32 • Tamże, ś. 32 M E K , nr inwentarza 27626 M E K , nr inwentarza 105 " Seweryn, op. cit., s. 45 > O. Goldberg - Mulkiewicz, Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X X I V , 1980, nr 3 - ^ ł Nowa Księga przysłów polskich, Warszawa 1972, t. I I I , s. 981 M E K , nr inwentarza 27635 M E K , nr inwentarza 27709 M E K , nr inwentarza 27625 Nowa księga przysłów polskich, t. I I I , s. 980, 988, 989 M E K , nr inwentarza 27638 M E K , nr inwentarza 1804 Duda, op. cit., s. 93 1 2 3 1 4 1 5 1980, s. 89 * A. Grabowski, Wspomnienia, Kraków 1909, t. I , s. 258 S. Cercha, Kleparz. Przedmieście Krakowa przed 50 laty, Kraków 1914, s. 40 Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie (dalej w skrócie M E K ) , 324/III. Tamże. T. Seweryn, Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960, s. 92 W. Krygowski, W moim Krakowie nad wczorajszą Wisłą, Kraków 1980, s. 272—273 5 6 7 8 9 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 Zabawki z Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Fot. Jacek Kubiena � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/964a94c358ed85adc71ecba80c6351e2.pdf 88e6d54247d08dd1fc412f283ad71a36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2237 Title A name given to the resource Kreacja i dokument. Filmy Andrzeja Różyckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.194-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Andrzej Różycki i Zofia Rydet Kreacja i dokument Filmy Andrzeja Różyckiego Aleksander Jackowski Andrzej R ó ż y c k i , bo o n i m m o w a , s t u d i o w a ł na Wydziale Sztuk P i ę k n y c h Uniwersytetu M i k o ł a j a K o p e r n i k a w T o r u ­ niu. D o b r a to uczelnia, znam wielu a r t y s t ó w , k t ó r z y twier­ d z ą , że właśnie ona p o s z e r z y ł a ich horyzonty poznawcze i d a ł a impuls d z i a ł a n i o m t w ó r c z y m . R ó ż y c k i z n a l a z ł się w k r ę g u ludzi p o s z u k u j ą c y c h , podobnie j a k on, takich s p o s o b ó w wypowiedzi, w k t ó r y c h o p e r u j ą c nowoczesnymi ś r o d k a m i mogliby nie t y l k o świat o p i s a ć , ale i głębiej p o j ą ć . N a l e ż a ł , o b o k Józefa Robakowskiego, do szczególnie ak­ tywnych u c z e s t n i k ó w grupy ,,Zero-61". Nazwa o k r e ś l a ł a z a r ó w n o p u n k t , j a k i czas r o z p o c z ę c i a ich p o s z u k i w a ń . Zaczęli w 1961 r. ze ś w i a d o m o ś c i ą , że nie c h c ą iść niczyim ś l a d e m , w i ą z a ć się z ż a d n y m kierunkiem w sztuce. M ó w i o n o o nich - neoawangarda. Szokowali. I c h pierwsza wystawa, w 1966 r. r ó ż n i ł a się od tego, co d o t ą d m o ż n a b y ł o z o b a c z y ć w salonach wystawowych. Z n a l a z ł a się na niej praca Andrzeja R ó ż y c k i e g o . T a k j ą opisuje W . H u d o n : , , W stertę piachu w e t k n i ę t a wielkich r o z m i a r ó w fotografia spychacza, c h ł o p s k a twarz na foto­ grafii, zestawiona z prawdziwym, drewnianym p ł o t e m (...) skontrastowany, graficzny obraz liścia, ustawiony nisko pod drzewem. Była w t y m demonstracja z w i ą z k u z n a t u r ą . Demonstracja wiary w m o ż l i w o ś c i kreacyjne fotografii. N a w i ą z a n i a do s y m b o l i z m u . " Opis wskazuje na cechy m y ś l e n i a i w y o b r a ź n i artystycznej R ó ż y c k i e g o . Jego a w a n g a r d o w o ś ć w y r a ż a ł a się nie tylko 1 194 w wynajdywaniu nowych ś r o d k ó w wyrazu, nie t y l k o w po­ szukiwaniu oryginalnych technik, lecz przede wszystkim - w redukcji ś r o d k ó w na rzecz sensu, w docieraniu do tej warstwy znaczeniowej, k t ó r a była j a k b y u k r y t a p o d powierz­ c h n i ą . Fotografia tak p o j ę t a , ma d z i a ł a ć na w y o b r a ź n i ę przez zestawienia, kontaminacje, ujawnienie z n a c z e ń symbolicz­ nych. Nie wiem na ile był to p r o g r a m jasny od p o c z ą t k u . Ś w i a d o m o ś ć w sztuce, tak j a k i w nauce jest poprzedzana intuicją. T o ona podsuwa lektury, argumenty, k t ó r e poja­ wiają się w późniejszej dojrzałej fazie t w ó r c z o ś c i . D l a R ó ż y c k i e g o t a k i m potwierdzeniem intuicji stało się z e t k n i ę ­ cie z m y ś l ą e t n o l o g i c z n ą . Po latach powie: „ D l a mnie najowocniejszymi d o ś w i a d c z e n i a m i i wskazaniami ukierun­ k o w u j ą c y m i programy pracy w sztuce, stały się myśli et­ nologa, antropologa k u l t u r y i historyka religii Mircea Elia­ de." Ten kierunek p o s z u k i w a ń widoczny jest w wyborze tema­ t ó w późniejszych wystaw artysty. Z a c y t u j ę p r z y k ł a d o w o k i l k a ich t y t u ł ó w : Koszulki Panny Marii, Moje prywatne Kalwarie, Drzewo poznania, Raj tracony, Chusta Weroniki. R ó ż y c k i p o s ł u g u j e się t e c h n i k ą k o l a ż u , n a k ł a d a na siebie klisze, stosuje r ó ż n e zabiegi m a j ą c e na celu z w r ó c e n i e naszej uwagi na podteksty symboliczne, na duchowy, sakralny w y m i a r kultury, na jej j e d n o ś ć z n a t u r ą . Wprowadzenie elementu z n a c z ą c e g o , j a k np. w y o b r a ż e n i a U k r z y ż o w a n e g o 2 �I w przedstawienie drzew, poszerza pole naszej percepcji, pobudza refleksję, w y d o b y w a p r z e n i k a j ą c y n a t u r ę pierwias­ tek d u c h o w o ś c i . „ F o t o g r a f i a dawno j u ż p r z e k r o c z y ł a skalę w z r o k u ludz­ k i e g o " z a u w a ż a R ó ż y c k i . O b i e k t y w aparatu i technika p r z e t w o r z e ń obrazu służą m u w realizacji z a m i e r z e ń tyle filozoficznych, co i poetyckich. P o n i e w a ż , gdyby znaleźć literacki odpowiednik jego t w ó r c z o ś c i , b y ł b y to u t w ó r poetycki. Świat widziany manifestuje w sztuce R ó ż y c k i e g o swe religijno-metafizyczne p o d ł o ż e . S w ą s y m b o l i k ę . N a t u r a , k u l t , o b r z ę d , magia zdają się p r z e n i k a ć wzajemnie, t w o r z ą c j e d n o r o d n ą całość. W s p o m n i a ł e m , iż R ó ż y c k i s t u d i o w a ł w T o r u n i u . Konser­ wację. Tamte lata nie były stracone, m i m o iż k o n s e r w a c j ą zajmuje się t y l k o na u ż y t e k w ł a s n y , r e p e r u j ą c od czasu do czasu ludowe rzeźby i obrazy z bogatej kolekcji, k t ó r ą z g r o m a d z i ł w czasie w ę d r ó w e k po wsiach. Studia poszerzyły jego ś w i a d o m o ś ć , ale nie uczyniły z Andrzeja konserwatora. W y b r a ł inne n a r z ę d z i e pracy - obiektyw. Najpierw, o czym w s p o m n i a ł e m , fotograficzny, później - rozszerzający obszar jego penetracji - kamery filmowej. W 1969 r. dostaje się do łódzkiej Szkoły Filmowej na w y d z i a ł reżyserski. Z n ó w styka się z Józefem R o b a k o w s k i m , eksperymentuje w Warsztacie F o r m F i l m o w y c h . S ł o w o eksperymentuje nie jest m o ż e dobre, zwykle w i ą ż e m y je z szukaniem czegoś nowego, bogaceniem formy. Tymcza­ sem, j a k sam m ó w i o sobie: „ W a r s z t a t b y ł dla mnie d o ś w i a d c z e n i e m n e g l i ż o w a n i a techniki, jej w z g l ę d n o ś c i , ma­ nifestacją skrajnej prostoty. P r z e ł a m y w a l i ś m y w ten s p o s ó b myślenie filmowe, narzucane przez szkołę. A l e j u ż w m o i c h etiudach pojawił się, t r o c h ę na p r z e k ó r , inny w ą t e k : j a c y ś 'szajbusi', artyści z marginesu. Oczywiście g ł ó w n ą a m b i c j ą był film fabularny. N i e m y ś l a ł e m wtedy jeszcze o etnografii i gdyby nie zablokowano m i paru t e m a t ó w , k t o wie, j a k p o t o c z y ł a b y się moja praca." 3 W i ę c przypadek? Kiedy się ma talent i u p ó r , a R ó ż y c k i e m u go nie brakuje (na szczęście!), pozostaje się s o b ą , nawet w t a k i m zakresie, j a k i podsuwa życie. F i l m y , k t ó r e zrealizo­ w a ł ś w i a d c z ą o t y m najlepiej. U k a z u j ą d r o g ę od d o k u m e n t u do kreacji. N a p o c z ą t k u swej działalności, w W y t w ó r n i F i l m ó w O ś w i a t o w y c h (z k t ó r ą jest z w i ą z a n y do dziś), zaczął od typowego d o k u m e n t u . N a k r ę c i ł film o g i n ą c y c h c h a ł u p a c h , karczmach, m ł y n a c h (Chałupy drewniane Polski Północnej, 1978). Chyba nie przypadkiem ten właśnie temat p o d s u n ą ł m u dyrektor W y t w ó r n i . R ó ż y c k i j u ż nie t y l k o sporo wiedział o kulturze c h ł o p s k i e j , ale też m i a ł do niej żywy, serdeczny stosunek, c h o c i a ż sam nie p o c h o d z i ł ze wsi. Zainteresowanie wsią z a w d z i ę c z a ojcu. M ó w i o n i m z o g r o m n ą serdecznością. Przed w o j n ą ojciec pojechał do Baranowicz, „ k o l o n i z o w a ć " wschodnie r u b i e ż e . Ożenił się z B i a ł o r u s i n k ą . T a m w 1942 r. u r o d z i ł się Andrzej. Rodzinie szczęśliwie u d a ł o się u n i k n ą ć deportacji, więzienia. M o ż e dlatego - zastanawia się - że ojciec przyjaźnił się z B i a ł o ­ rusinami i Ż y d a m i , więc go nie wydali? Po wojnie wrócili w strony rodzinne do Ż y c h l i n a . Ojciec uczył tam w liceum - m ó w i R ó ż y c k i . " A mnie woził ze s o b ą na wieś, gdzie były jeszcze lampy naftowe, klepisko w kuchni, piec chlebowy w sieni. K u p o w a ł m i zabawki na targu. P a m i ę t a m takiego tracza z drewna. W t e d y jeszcze k a ż d a zabawka b y ł a inna, niepowtarzalna. P o z o s t a ł o m i z tych c z a s ó w rozumienie wsi. Ż e wypiek chleba - to jest magia. Ż e ubijanie m a s ł a - to nie t y l k o c z y n n o ś ć , ale cały s p o s ó b ż y c i a . " Oczywiście przy t a k i m widzeniu wsi, zwłaszcza intrygują­ cych go ludzi, a r t y s t ó w , samo rejestrowanie ginących zabyt­ k ó w , zwyczajów i rzemiosł nie m o g ł o z a s p o k o i ć ambicji m ł o d e g o reżysera. C h c i a ł , od p o c z ą t k u , r e a l i z o w a ć filmy, w k t ó r y c h by m ó g ł p o k a z a ć szerszy w y m i a r ludowej k u l t u r y , jej p o d ł o ż e duchowe, z w i ą z e k ludzi z n a t u r ą . Rola dokumentalisty-etnografa w y d a ł a m u się nazbyt ograniczona. D o k u m e n t - tak. Konieczny. A l e za szczegól­ nie w a ż n e u w a ż a ł spojrzenie szersze, dzięki k t ó r e m u widz, nawet za sto lat, będzie m ó g ł z r o z u m i e ć sens ludowej k u l t u r y , o b r z ę d ó w , zwyczajów, sztuki, istotę t w ó r c z o ś c i c h ł o p s k i e j , jej ścisłe p o w i ą z a n i e z życiem codziennym i treściami ducho­ wymi. Przypadek sprawił, że z o s t a ł „ t y l k o " d o k u m e n t a l i s t ą , że 4 II. 2. Kręcenu- 111 mu „M.iskj, c/yli swul I K ! początku" 195 �4 196 �П. 5, 6. Krystyna Adamczyk w filmie „Ulecieć' �nazwisko jego w i ą z a n o z tematem wiejskim, ale u p ó r i pew­ n o ś ć , że są to sprawy w a ż n e dla naszej k u l t u r y sprawiły, iż przez lata uporczywie walczył o m o ż l i w o ś ć realizowania t e m a t ó w , k t ó r e u z n a ł na potrzebne i m o ż l i w o ś ć pokazania ich p u b l i c z n o ś c i . N i e b y ł o to ł a t w e . T r u d n o w to uwierzyć, ale w p a ń s t w i e nazwanym " l u d o ­ w y m " o dominacji m i e s z k a ń c ó w wsi, reżyser nie z n a l a z ł o d d ź w i ę k u dla swych inicjatyw. Powojenna elita nie i n ­ t e r e s o w a ł a się s z t u k ą " p r y m i t y w n ą " . T a k i to j u ż los naszej prowincji, że zapatrzona w to, co dzieje się w ś w i a t o w y c h o ś r o d k a c h sztuki i m o d y , z p o b ł a ż l i w o ś c i ą , by nie rzec p o g a r d ą , patrzy na dorobek k u l t u r y chłopskiej swego naro­ du. Owszem, instytucje do tego p o w o ł a n e o t a c z a ł y o p i e k ą Cepelię, zespoły amatorskie, organizowano konkursy i prze­ glądy, ale t r a k t u j ą c je w y r a ź n i e j a k o drugi, gorszy obieg. W i a d o m o b y ł o , że „ t a k trzeba", więc opieka nad s z t u k ą l u d o w ą , folklorem istniała, była nawet d o ś ć sprawna, tyle że na pokaz. W telewizji zainteresowanie k u l t u r ą l u d o w ą było znikome, wiele filmów n a k r ę c o n y c h w W y t w ó r n i F i l m ó w O ś w i a t o w y c h nigdy nie z o s t a ł o pokazanych, a jeśli, to w p ó ź n y c h godzinach wieczornych, z reguły bez wcześniej­ szej zapowiedzi w prasie. R ó ż y c k i , z natury prawy, prostolinijny i pewny swych racji, nie chciał godzić się z t ą sytuacją. Z a b i e g a ł o to, by dano m u m o ż l i w o ś ć utrwalenia zjawisk i ludzi, k t ó r z y g i n ą nieuchronnie. W W y t w ó r n i z n a j d o w a ł życzliwe poparcie, ale to, że n a k r ę c i ł j a k i ś temat nie z n a c z y ł o jeszcze, że m ó g ł go p o k a z a ć szerszej p u b l i c z n o ś c i . Nawet na festiwale k r ó t k i e g o m e t r a ż u t r u d n o m u b y ł o się d o s t a ć . W systemie p a ń s t w o ­ w y c h dotacji W y t w ó r n i a m i a ł a poczucie s p e ł n i o n e g o obo­ w i ą z k u - realizując filmy zgodnie z planem. Dystrybucja ich nie w p ł y w a ł a na k o n d y c j ę f i n a n s o w ą p r z e d s i ę b i o r s t w a . R ó ż y c k i czym ambitniejsze tworzył filmy, nie t y l k o reje­ strujące dzieło l u d z k i c h r ą k , lecz i jego kontekst społeczny, duchowy, psychologiczny, t y m mniejsze zrozumienie znaj­ d o w a ł w ś r ó d e t n o g r a f ó w . P r z e k r a c z a ł k o n w e n c j ę suchego dokumentu - obiektywnej rejestracji. „ R o b i ł e m filmy o garn­ carzach - powie po latach - o plecionkach, o z n i k a j ą c y c h formach i z n i k a j ą c y c h ludziach. Z a c z ą ł e m w c h o d z i ć w d u ­ c h o w o ś ć człowieka wiejskiego. I n t e r e s o w a ł o mnie wszystko, co w o k ó ł t w ó r c z o ś c i . Jej sens." Pierwszymi f i l m a m i , w k t ó r y c h p o k a z a ł nie t y l k o „ j a k to się r o b i " , ale i „ d l a c z e g o " , w j a k i m k o n t e k ś c i e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m - były zrealizowane w „ S e m a f o r z e " : Zabawki spod strzechy (1978) i Na koniku malowanym (1979). W swej macierzystej W y t w ó r n i rejestrował ginące o b r z ę d y , zwyczaje i r z e m i o s ł a . Z szopką w Szczawnej (1980), Beskidzkie palmy wielkanocne (1983), Niesiemy wam wieniec ze samego złota (1985), wspomniane j u ż Plecionki (1984) i Kto garnki lepi? (1982), w k t ó r y c h p o k a z a ł p r a c ę garncarzy z U r z ę d o w a , Czarnej Białostockiej, R ę d o c i n a i Ł ą ż k a Ordynackiego. 5 Kadry z filmów: il. 7, 8. „Plecionki"; il. 9. „Stanisław Reykowski"; il. 10. „Kalwaria Marii Wnęk"; il. 11. Andrzej Różycki podczas kręcenia filmu „Zabawki spod strzechy"; il. 12. Zofia Rydet podczas kręcenia filmu „Nieskończoność dalekich dróg" 198 K o n t a k t z l u d o w y m i artystami z a o w o c o w a ł serią k r ę c o ­ nych o nich d o k u m e n t ó w . Pierwszy - Filmowe muzeum pamięci Szczepana Muchy (1984) zrealizował we w s p ó ł p r a c y z M a r i e l l ą N i t o s ł a w s k ą , o p e r a t o r k ą w jego wcześniejszych filmach (Beskidzkie palmy,.., Kto garnki lepi?). C e n i ę tę impresję o r z e ź b i a r z u spod Sieradza. Świetnie jest w niej wprowadzony dźwięk, szmery, p o ś w i s t w i a t r u . Potęguje to n a s t r ó j , pomaga z a r y s o w a ć sylwetkę człowieka skrzywdzo­ nego, rzeźbiącego z nienawiści do swych w r o g ó w , figury bliższe naszemu w y o b r a ż e n i u o Afryce niż rodzimej tradycji świątkarskiej. J u ż w t y m filmie R ó ż y c k i odchodzi od konwencjonalnych o p o w i e ś c i o r z e ź b i a r z u l u d o w y m , pokazuje nie to, j a k struga klocek drewna, nie dziełka jego r ą k - ale o s o b o w o ś ć artysty, w y j ą t k o w ą , niezwykłą. �N a s t ę p n y film Bracia, n a k r ę c o n y w t y m samym r o k u , jest j u ż t y l k o impresją, szkicem do p o r t r e t u . N i e pada w n i m ani jedno słowo czy to artysty, czy komentarza. N i e są potrzeb­ ne. Patrzymy na o b u braci. Jeden jest „ t y l k o " gospodarzem, c h o ć p r ó b u j e t a k ż e n a ś l a d o w a ć rzeźby brata, drugi a r t y s t ą dużej klasy, oryginalnym, o ciekawej, fascynującej osobowo­ ści. O W ł a d y s ł a w i e Chajcu pisano wiele, t a k ż e w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , reżyser nie powtarza jednak f a k t ó w , wybiera pozornie n i e z n a c z ą c e , ale tak, że zarysowuje portret c h ł o p s k i e g o myśliciela, m ę d r c a i r z e ź b i a r z a . W i d z i m y go, j a k siedzi skulony na zboczu i przez l o r n e t k ę obserwuje świat. R ó ż y c k i pokazuje d ł u g o twarz, oczy, s p o s ó b i tempo p o r u ­ szania się, izbę, w której mieszka. D o k u m e n t trwa 8 m i n u t , cały czas o g l ą d a ł e m go w napięciu. W t y m miejscu m u s z ę d o d a ć , że znam wszystkich bohate­ r ó w filmów Andrzeja. P i s a ł e m o nich, o ich twórczości, z a s t a n a w i a ł e m się nad z w i ą z k i e m m i ę d z y t y m , j a k rzeźbią czy m a l u j ą , a ich usposobieniem, w a r u n k a m i w j a k i c h żyją. O t ó ż m o g ę z a ś w i a d c z y ć , że w filmach R ó ż y c k i e g o są oni pokazani nie tylko ciekawie, ale i prawdziwie. O g l ą d a j ą c portret rysowany przez R ó ż y c k i e g o w pierwszej chwili dziwiłem się, że tyle uwagi zwraca na j a k ą ś c z y n n o ś ć , że filmuje na p r z y k ł a d ostrze siekiery wbite w pień, ale o k a z y w a ł o się, że właśnie ten kadr zapada w p a m i ę ć . Z w ł a s z c z a w k o n t e k ś c i e m ł o d e j , ładnej dziewczyny rzeź­ biącej z a s k a k u j ą c o p i ę k n e p t a k i . K a ż d y z nas m ó w i i n n y m j ę z y k i e m , ale to właśnie jest w s p a n i a ł e . Z n a m K r y s t y n ę Adamczyk, ale po fjlmie A n d ­ rzeja znam j ą lepiej. M o ż e nie tyle znam, co odczuwam. Ulecieć (1985) jest p i ę k n y m i gorzkim filmem. O czystości serca, o trudzie życia, o przyrodzie, ptakach, muzyce i samo­ tności. T a k a m a ł a , 18-minutowa impresja poetycka, a za­ c h o w a ł e m j ą w p a m i ę c i j a k długi f i l m . Jak p o r u s z a j ą c e mnie nowele Czechowa. R ó ż y c k i komponuje portret artysty. Wprowadza, np. J a r o s ł a w a F u r g a ł ę do kościoła i k a ż e m u słuchać organowej m u z y k i . D l a mnie F u r g a ł a jest a k t y w n y m człowiekiem, 0 temperamencie d z i a ł a c z a - s p o ł e c z n i k a , w r a ż l i w y m , m ą d ­ r y m , bardzo z d o l n y m , i j a k to bywa z nieprofesjonalnymi artystami, g o t o w y m p o d j ą ć d o s ł o w n i e k a ż d e zadanie artys­ tyczne. Niewiedza dodaje odwagi (za to ś w i a d o m o ś ć parali­ żuje). Niespodziewanie z o b a c z y ł e m w filmie Andrzeja Jaro­ sława Furgaly modlitwa w drewnie (1986) tego „ m o j e g o " F u r g a ł ę , ale j a k p i ę k n i e pokazanego. Kontekst k o ś c i o ł a 1 m u z y k i o d k r y w a bogactwo życia w e w n ę t r z n e g o , w r a ż ­ liwość artysty. D u ż ą w a g ę p r z y w i ą z u j ę do Kalwarii Marii Wnęk (1988), przejmującej opowieści o natchnionej malarce, ukazanej 10 11 w stanach modlitewnej egzaltacji, tak iż gdy po raz pierwszy o g l ą d a ł e m film, nie m o g ł e m się o p r z e ć w r a ż e n i u , iż z o s t a ł a j u ż w n i m naruszona granica i n t y m n o ś c i portretowanej osoby. A l e ta d r a s t y c z n o ś ć służy zrozumieniu psychiki nawiedzonej m a l a r k i . Ś w i e t n e są k a d r y , p o k a z u j ą c e j ą przy pracy, w czasie pisania „ l i s t u " do M a t k i Boskiej. Z n a m M a r i ę W n ę k o w ą , u w a ż a m za j e d n ą z najwspanial­ szych w świecie malarek n u r t u „ a r t b r u t " , ale po t y m filmie j a k b y m d o s t r z e g ł j ą na nowo, lepiej, p i ę k n i e j . Z cyklu p o r t r e t ó w c h c i a ł b y m w s p o m n i e ć jeszcze o d w ó c h . Jeden przedstawia Krzysztofa O k o n i a , krakowskiego muzy­ ka, wirtuoza i pedagoga, c z ł o n k a „ T r i a K r a k o w s k i e g o " , ale przede wszystkim t w ó r c ę o b r a z ó w na szkle. R ó ż y c k i poka­ zuje go, j a k gra / Suitę wiolonczelową Bacha, a kamera przechodzi z wolna na obrazy i r z e ź b y w pracowni artysty. Byłem ś w i a d k i e m tego, j a k R ó ż y c k i wrażliwie w ę d r u j e k a m e r ą po obrazach, j a k w y d o b y w a sekwencje tematyczne i kolorystyczne. T o nie t y l k o sprawa w y b o r u obiektu, k a d r u , lecz i ś w i a d o m e g o konstruowania p r z e ż y c i a widza. W filmie Nieskończoność dalekich dróg. Podpatrzona i pod­ słuchana Zofia Rydet anno domini 1989, reżyser usuwa się w cień. Pozornie. T w o r z y b o w i e m sytuacje, w k t ó r y c h pozwala s ł u c h a ć i o b s e r w o w a ć Zofię Rydet, c z a r u j ą c ą , bardzo j u ż s t a r s z ą p a n i ą , k t ó r a przez lata w ę d r o w a ł a po wsiach, t w o r z ą c jedyny w swoim rodzaju dokument - portret fotograficzny ludzi we w n ę t r z u . P i s a ł e m o niej w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " . Podczas gdy w Braciach nie pada ani jedno s ł o w o , wszystko dzieje się w obrazie, t u t w o r z y o n t y l k o t ł o dla wartkiej, niecierpliwej o p o w i e ś c i , zdaje się, nie przerwanej 6 12 199 �ani przez chwilę. F i l m z o s t a ł n a k r ę c o n y j a k o c z a r n o - b i a ł y , operuje bowiem d u ż ą ilością fotografii Z o f i i Rydet. A l e ma to też uzasadnienie artystyczne, bowiem u k r y t y m prze­ słaniem filmu jest - z d ą ż y ć przed śmiercią, ocalić p a m i ę ć tego, co ginie. N i e u c h r o n n o ś ć czasu i w a l k a z jego destruk­ cyjną r o l ą , zdają się m o t o r e m d z i a ł a n i a Z o f i i Rydet. T r u d n o z a p o m n i e ć scenę, gdy w n a d c h o d z ą c y m m r o k u malarka w ę d r u j e po szosie, j u ż z trudem p o r u s z a j ą c się, z aparatem g o t o w y m do zdjęć. P i ę k n y film. Nagrodzony, czemu się nie dziwię w 1990 r. na festiwalu w K r a k o w i e , a ostatnio w dziedzinie filmu k r ó t k o m e t r a ż o w e g o , w p a r y s k i m Centre Pompidou. Tadeusz Sobolewski, w artykule Początek świata z a u w a ż a : „ R ó ż y c k i opowiada o rzeczywistości symbolicznej, do k t ó r e j m a j ą d o s t ę p ludzie ze wsi, artyści i nawiedzeni (Kalwaria Marii Wnęk). G d y się o g l ą d a te filmy w j e d n y m ciągu, okazuje się, że filmowanie jest dla R ó ż y c k i e g o aktem włączenia się w tę u ś w i ę c o n ą rzeczywistość. Jego k i n o wyrasta z powszechnej nostalgii za sacrum, za utraconym p o r z ą d k i e m , rajem, k t ó r y - j a k m ó w i tytuł jednej z jego wystaw fotograficznych - nie t y l k o raz u t r a c i l i ś m y , wciąż go tracimy, na n o w o . " Ten w y m i a r sacrum, p r z e n i k a j ą c y świat przyrody i ludzi, dostrzec m o ż n a przede wszystkim w d w ó c h filmach: Drzewa i Maska, czyli świat od początku. Maska to film w pełni, c h c i a ł o b y się rzec, etnologiczny. Są w n i m dwie warstwy pozornie niezależne, a wzajemnie się d o p e ł n i a j ą c e - wizualna i komentarz do p o j a w i a j ą c y c h się masek, k o l ę d n i k ó w , o b r z ę d ó w o symbolice wegetacyjnej, z a p e w n i a j ą c y c h ś w i a t u r ó w n o w a g ę , odradzanie się przyro­ dy. T o , co urzeka bogactwem barw, ruchu, w komentarzu Ewy N o w i n y - S r o c z y ń s k i e j wyjawia swój sens symboliczny, 7 swój duchowy w y m i a r . „ J e d y n i e w perspektywie religijnej kosmos występuje j a k o 'szyfr' - cytuje Andrzej swego mistrza. - D l a człowieka religijnego rytmy wegetacji o d ­ słaniają zarazem misterium życia i a k t u stworzenia, a t a k ż e odnowy, m ł o d o ś c i i n i e ś m i e r t e l n o ś c i . " 8 Drzewa to w istocie poemat filozoficzny, w k t ó r y m czas - drzewa - ludzie t w o r z ą rzeczywistość sacrum, zakorzenio­ n ą w tradycji lokalnej-rodzinnej, przekazywanej z pokolenia na pokolenie. W i a r a w świętość drzew, zwłaszcza wielkich, p a m i ę t a j ą c y c h pradawne czasy, wciąż zdaje się b y ć żywa. W filmie przewijają się obrazy drzew mocarnych, c z y n i ą c y c h cudy, u r z e k a j ą c y c h s w ą u r o d ą . Świat natury i l u d z k i splecio­ ne są t u ze s o b ą , drzewa s t a n o w i ą p u n k t oparcia w ciężkiej d o l i , p o d n i m i gromadzono się w chwilach grozy, one d a w a ł y siłę i p r z y w r a c a ł y zdrowie. R ó ż y c k i pokazuje siłę wiary w święte drzewa, wiary, k t ó r a p r z e t r w a ł a wieki. T o nic, że K o ś c i ó ł starł się o d w i e ś ć od niej, wieszając na odwiecznych drzewach dewocyjne wizerunki, b u d u j ą c kościoły i kapliczki tam, gdzie n i e g d y ś były święte gaje - wciąż żywe s ą stare wierzenia, wciąż obszar sacrum r o z c i ą g a się nie t y l k o na życie ludzi, ale i na świat natury. M ó w i R ó ż y c k i : „ W kulturze ludowej jest naturalny po­ r z ą d e k , w y n i k a j ą c y z r y t m u przyrody i r y t m u świąt, z o ż y w a ­ nia i zamierania. Jest to świat u p o r z ą d k o w a n y , w k t ó r y m nie ma dysonansu, w k t ó r y m odbija się p o r z ą d e k kosmiczny. Oferta dzisiejszego świata, jego w y o b r a ż e n i e , idee - wszystko to jest c a ł k o w i t y m zaprzeczeniem tamtej wizji. A l e to, co nazywamy n o w o c z e s n o ś c i ą , j u ż się w y c z e r p a ł o . Jeśli mamy p r z e t r w a ć , dawny model musi się o d r o d z i ć . C h c i a ł b y m swoimi filmami do tego się p r z y c z y n i ć . " 9 PRZYPISY 1 C y t . za: T . Sobolewski, Porządek świata. Spotkanie z Andrzejem Różyc­ kim, „ K i n o " 1991, nr 5 A . R ó ż y c k i , Drzewo poznania ( w s t ę p do katalogu wystawy), Galeria F F , Ł ó d z k i D o m Kultury, marzec 1990 2 3 4 T . Sobolewski, op. cit. Tamże. 5 6 Tamże. A . Jackowski, Portrety nr 3 7 8 Q T . Sobolewski, op. cit. A . R ó ż y c k i , op. cit. T . Sobolewski, op. cit. II. 13. K a d r 7. filmu „Plecionki" 200 ludzkiego losu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " 1990, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1985298167dd1a487c4c2f64aacf3f07.jpg a2e3565946d62c190d8dba993d9ec52e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kręta droga wiejska / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia drogę do wsi Jegliniec Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.12.5_01 formy osadnicze Jegliniec okolice Sejn osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b751196da6c78fade5f4c794535ec2b8.jpg 1e75e6d6d111a09fe8f5c16659398d98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kręta droga wiejska / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia drogę przez pola i łąki we wsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.4.2.6_01 formy osadnicze jezioro krajobraz wiejski okolice Suwałk osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/945c497f1631b0b19b3cec6963319042.pdf bb9eda32fe4c7c3c80f94ff58bc8863c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:142 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:122 Title A name given to the resource Kronika - różne / LUD 1955 t.42 cz.2 Description An account of the resource LUD 1955 t.42 cz.2,s.879-992 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 878 w roku 1954 wygło~zono 7 odczytów. Poza tym wykorzystuje się wszystkie inne okazje (np. zjazdy) do wygłRszania pogadanek popularyzujących zag1::dnienia mazurskie. ..' Muzeum włącza się w każdą akcję kulturalną. Klerowmctwo prowadzI również sekretariat Komitetu Redakcyjnego Radiowęzła, więc też i te~ odcinek propagandowy jest należycie wykorzystywany do popularyzacjI Muzeum a tym samym do prowadzenia akcji repolonizacyjnej. Współpracuje także z Powiatową Radą Czytelnictwa, będąc członkiem jej prez~dium, oraz z innymi instytucjami kulturalnymi działającymi na tereme Szczytna poprzez włączanie się do wszystkich akcji społec~ny.ch. ~uzeum w Szczytnie ulegnie całkowicie reorganizacji, która przewIdziana Jest po ukończeniu reorganizacji Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Dopiero więc po tym fakcie będzie ono mogło wytyczyć sobie szersze plany działalności. Ogólnym życzeniem zwiedzających jest, w związku z ogr~mny~ spopularvzowaniem Krzyżaków S i e n k i e w i c z a, rozbudowa dZIału hlstorycznegOo,przynajmniej do tego stopnia, aby zwiedzający mógł się dokładn~ej Z8.poznać z okresem krzyżackim. Niestety realia z tego zakresu są nam medostępne. Ponieważ Muzeum w Szczytnie ma głównie zając się zbieraniem zabytków kultury ludowej i w przyszłości ma być raczej muzeum etnograficzny~, potrzebne byłyby pewne fundusze na zakup możliwych jeszcze do zdobYCIa okazów. . ., Jakkolwiek rozstrzygnięta zostanie sprawa przyszłej reorgamzacJI Muzeum w Szczytnie, jedno trzeba mieć na uwadze, mianowicie że Muzeum działając na prowincji ma szczególnie ważne zadania; dlatego też winno być tak atrakcyjne, by zachęcało do zwiedzania naj szersze masy i mogło na podstawie posiadanych eksponatów uczyć historii ziemi mazurskiej oraz kształtować nowy światopogląd. Wydaje się więc, że najlepszym rozwiązaniem byłoby stworzenie muzet:.m, które obok etnografii posiadać będzie dobrze rozwinięty dział przyrodniczy i dział historyczny. Jeżeli chodzi o etnografię, to wskutek zróżnicowania składu ludności należałoby obok zbiorów czysto mazurskich uwzględnić również zbiory kurpiowskie, szczególnie w zakresie tkactwa. Kurpie bowiem w poważnym procencie stanowią trzon ludności ziemi szczycieńskiej. 2~ V 1954 r. Franciszek Myś!iński K o R PROF. N DR STANISŁAW l K A SZCZOTKA CHŁOP, GORAL I UCZONY Zmarły tragicznie w dniu 11 VIII 1954 r. prof. dr Stanisław S z c z o t k a urodził się dnia 13 II 1912 r. jako jedenaste z rzędu dziecko w rodzinie góralskiej. Stanisław był ostatnim a jedynym dzieckiem z drugiego małżenstwa. Matka jego (z domu K l' Z a k) nazywała się z pierwszego małżeństwa K u l i ń s k a, a ponieważ we wsi rodzinnej i okolicy dużo było rodzin S z c z o t k ó w, stąd nazywano go w Milówce, do ostatnich nawet czasów, po matce S t a s i c e k K u l i ń s k i. Zmarły cenił niezmiernie swoją matkę. która skierowała go do gimnazjum w Zywcu, czemu dał wyraz we wspomnieniach. Nie miał Stanisław w gimnazjum łatwego życia. Codzienne dojazdy pociągiem do Zywca nie były jeszcze najgorsze. Dawały się natomiast we znaki ciężkie zimy, kiedy to Stasicek jechał często - jeśli nie w ojcowskich, to w pożyczonych butach. Ciężko było na przednówku, kiedy brak było nawet suchego chleba owsianego. Po ukończeniu w 1930 r. gimnazjum w Żywcu, które przeszedł głównie o własnych siłach udzielając korepetycji, stanął młody absolwent na rozdrożu. Matka chciała widzieć swego syna księdzem. Jemu zaś podobała się medycyna. Studia medyczne wymagały jednak pieniędzy,. a tych nie było Wybrał studia humanistyczne. W wyborze zaś historii zaważył, być może, ojciec posiadający doskonałą pamięć, żywą wyobraźnię i umiejętność plastycznego sposobu opowiadania, a także nie byle jakie przeżycia; niejedne wieczory wypełnił własnymi wspomnieniami wędrówek po Żywiecczyżnie i przepraw przez granicę na Słowaczyznę. Niepoślednie miejsce w nich zajmowało tak żywe w tradycji zbójnictwo, którego tyle śladów zostało dookoła - i krzyż pod Gronickiem między Szarem a Kamesznicą na miejscu stracenia zbójnika Proćpaka, i pełna tragicznych skazań góra Grojec pod Żywcem, i stercząca nad Milówką góra Zabawa, miejsce zabawy zbójników i kapliczka w Nieledwi na miejscu zabicia przez zbójników urzędnika dworskiego itd. Wśród chłopów żywa była jeszcze tradycja walk ze Szwedami w czasie "potopu". Brał w nich udział Bartek S z c z o t k a z Miłówki. W Krakowie wszedł młody student w środowisko historyków o głośnych �881 i wybitnych nazwiskach. Pierwszą jego większą pracą było studium Synody od założenia Rakowa do wygnania z kraju (1569-1662) l. Okres od ukończenia uniwersytetu (1934 r.) do objęcia stanowiska asystenta na UJ (1 IX 1937) był wypełniony własnymi badaniami historycznymi arian polskich i walką polityczną· Od 1 września 1937 r. do wybuchu wojny był S. S z c z o t k a asystentem na Uniwersytecie Jagiellońskim. Rozpoczął się okres bardzo żywej działalności pisarskiej oraz skrystalizowania się kierunków zainteresowań i badań naukowych. Na czoło wybija się przede wszystkim zainteresowanie regionem żywieckim. Obok tej głównej tematyki badań drugim, równoległym nurtem są już wtedy dzieje wsi i chłopów w Polsce. Ujawnia się to z jednej strony w tematyce publikowanych prac, z drugiej w czynnym i organizatorskim udziale S z c z o t k i w pracach Koła Towarzystwa Szkoły Ludowej im. A. Asnyka w Zywcu i w założonej przy nim Sekcji Miłośników Zywiecczyzny 2. Przy zasadniczym udziale S. S z c z o t k i powstaje tu regionalne pismo _ kwartalnik "Gronie", zamieszczające odtąd sporą część jego prac. Tematyce regionalnych badań historycznych sprzyjał znajdujący się w ówczesnym Muzeum Ziemi Zywieckiej oraz przy zarządzie miejskim stosunkowo duży zbiór archiwaliów dotyczących tego regionu. W Zywcu sięga S z c z o t k a po ciekawy rękopis z początku XVIII w., dotyczący tego miasta i całej Zywiecczyzny. Jest nim Dziejopis żywiecki napisany przez wójta miasta Zywca, Andrzeja K o m o n i e c k i e go. S. S z c z o t k a opracował go do druku i pierwszy tom wydał nakładem Sekcji Miłośników Zywiecczyzny w 1937 1'.3 Drugi tom, odbity już na czysto w Cieszynie, został przez hitlerowcóW w czasie wojny zniszczony. Oryginalny ten dziejopis-pamiętnik jest kopalnią wiadomości historycznych, etnograficznych, obyczajowych itp., dotąd jeszcze należycie nie wykorzystanych'. Po Zywocie zbójnicldm Józefa Skawickiego zwanego Skawickim " następuje drugi artykuł, już szerszy 6, i równocześnie odczyt w Sekcji Historii Gospodarczo-społecznej Towarzystwa Naukowego we Lwowie w dniu 18 J 1938 1'.7 Równocześnie wydał w "Ludzie" Materiały do dziejów zbójnictwu l S. S Z C Z O t k a, Synody arian polskich od zalożenia Rakowa do wygnania z kraju (1569-1662), "Reformacja w polsce", t. VII-VIII, Kraków 1936, s. 80 I odb. , T e n ż e, Dzieje szkoly parafialnej w Żywcu, "Sprawozdania PAU", z. XLI, s 349·-351; T e n Ż e, Z dawnych ksiqg metrykalnych parafii żywieckiej (1666-1776). "Miesięcznik Heraldyczny", t. XVI, Warszawa 1937, s. 22 1 odb. żywiecki". Wydał i wstępem poprzedził dr Stanislaw S z c z o t k a, t. I, żywiec 1937, ss. LIV + 332. • Ostatnio zabiegał prof. Szczotka o reedycję obu tomów. Jedyny egzemplarz tomu drugiego zachował się szczęśliwie u wydawcy. • S. S z c z o t k a, Żywot zbójnicki Józefa Skawickiego, zwanego Skawickim. ,.Lud", t. XXXIV, Lwów 1937, s. 157-170 i odb. • T e n ż e, O zbójnikach żywieckich na Slqsku ..Zaranie Śląskie", 1938 r., z. IV, , T e n ż e, polskie zbójnictwo góralskie w świetle legendy i prawdy historycznej, ,.sprawozdania T.ow. Nauk. we Lwowie", t. XVIII. s. 8 i odb. 'Andrzeja Komonieckiego "Dziejopis 1J) Zywiecczyźnie '. Do tego tematu wracał jeszcze niejednokrotnie. Po II wojne światowej wydał Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 1589-1782 B. . Już w pra.cach o zbójnictwie okazał się S z c z o t k a dobrym historyklem-reglOnallstą a po części etnografem. W rozmowach i dyskusjach zav.:sze twierdził, że nie jest etnografem, że nie ma do tego przygotowania. Moze tego żałował? Być może. Wchodził jednak w tę dziedzinę już z racji zywego naukowego i praktycznego zajęcia się własnym, tak ciekawym etno-o graficznie regionem. Bez wątpienia poważną podnietą była tu jego praca redakcyjna w bardzo ci.ekawym piśmie regionalnym, jakim by'ty "Gronie" 10. Był duszą tego pIsma. Ogłaszał tu m. in. Stacje wojskowe w Zywiecczyźnie w latach 1661-1662, Akta spraw złoczyńców miasta Zywca (1589-1782). Klucz Wegierskiej Górki w 1712 roku i wreszcie etnograficzną pracę Szopka żywieck~. S. S z c z o t k a zbierał sam pieśni lokalne, służył nimi innym piszącym do ..Groni''o po~dawał tematykę opracowail, zdobywał współpracowników, udzielał swoich materiałów i wciąż zakreślał szeroką tematykę własnych prac 11. ,,?~Onie". usiłowały być wzorowym czasopismem regionalnym. W myśl zało~e.n takiego pisma wiązały konkretną teraźniejszość z badaniem przeSZł~SCl reg,lO.r:u;.rejes,trację aktualnych przejawów regionu, a nawet powazne omOWlema ogolne cech i osiągnięć tego życia łączyły z badaniami wsi, miast, rolnictwa, górnictwa, przemysłu, życia kulturalnego i polityczn~go regionu. "Gronie" ogniskowały wówczas istotnie życie kulturalne ZyWl:cczyzny, grupowały i zapalały do pracy i twórczości współpracowników, ~plekowałY się twórczością artystyczno-literacką ludzi z tego terenu. Ciązyła wprawdzie nad kierunkiem prac redakcyjnych i działaniami kulturalno-oświatowymi typowa w okresie międzywojennym działalność inteligencka, często "ponadklasowa" i idealistyczna, ale wówczas trudno było tego uniknąć. Niewątpliwym osiągnięciem było ukazanie się szeregu przyczynków z dziedziny historii kultury. etnografii, archeologii, geografii go~ _s T e n ż e, Materiały do dziejów zbójnict.wa w Żywiecczyźnie, Lud" t. XXXV Lwow 1938. '" . • T e n ż e, Materialy do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 1589-1782, •. Archiwum Etnograficzne", Lublin-Łódź. s. 190. :: "Gronie" ukazywały SIę kwartalnie w latach 1938 i 1939 do wybuchu wojny. i Juz przed w.oJną przygotował Księgi sqdowe hrabstwa żywieckiego 1761-1763. ~e~~ak dotąd znajdują Się one w [·ękopisie. zamierzał bowiem wydać większy ;~lOr. będący kontynuacją Ksiqg sqdowych wiejskich, z których dwa tomy miai .Jl~wle gotowe. Przed wojną również rozpoczął badania nad dziejami rodów chlop~:~Ch w zyw~ec~zyźnie. Nie mógł opublikować pracy pt. Żywczacy na Uniwersy. Ie Jaglellonsklm w okresie od XV do XVIII w. Pracę zreferował na posiedzeniu Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa \V dniu 27 stycznia 1939 r. Praca miała się ukazać \\" ..Rocznlku Krakowskim" w jesieni 1939 r.. czemu prze·· ~zkodzBa wojna. . �spodarczej, geografii historycznej, historii gospodarczej itp., dotyczących tego regionu. Nie wszystkie znalazły się na łamach "Groni". "Gronie" objęły również tylko część publikacji dr S z c z o t k i z tego czasu. We Lwowie ogłasza on początkowe wyniki badań nad pierwszym poważniejszym powstaniem chłopów polskich pod wodzą Kostki N a p i e 1's k i e g o 12. Na łamach "Sprawozdań PAU" wygłasza odczyt z pogranicz~ historii i etnografii, pt. WQdrowni handlarze olejków lekarskich w dawne) v: Polsce la. W dwu studiach: Stosunki Śląska z żywiecczyzną od XVI w. do upadku i Z dziejów stosunków polsko-morawskich 15, poruszał autor zagadnienie wzajemnego przenikania się kulturowego dwu sąsiadujących narodów. Z ogólniejszej tematyki, jaką jest historia chłopów polskich, S. S z c z o t k a ogłosił pracę pt. Udział chłopów w walce z potopem szwedzkim 16. Po wojnie rozszerzył ją i uzupełnił nowymi materiałami 17. Praca ta stanowiła podstawę habilitacji na UJ w 1946 r. Po przebyciu obozu koncentracyjnego w 1939-1940 r. przebywał z rodziną w pow. stopnickim i walczył z okupantem w szeregach partyzanckich B. Ch. Aresztowany przez hitlerowców w czasie walk o przyczółek baranowski uratował się zręczną ucieczką· 1 stycznia 1946 r. został docent€m UJ, od 1 wrześni::. 1946 r. został powołany na Uniwersytet Poznań:;ki i objął Katedrę Historii i Socjologii Wsi jako profesor nadzwyczajny. Z początkiem 1953 r. przeniesiono go na Katedrę Historii Gospodarczej UP. Jego twórczość naukowa w tym okresie rozwija się we wszystkich kierunkach zapoczątkowanych poprzednio. Zdecydowanie przewa:Ź.ają badania nad historią chłopów i dziejami ich walki klasowej 18. Niektóre z nich zdradzają obciążenie dawną historiografią burżuazyjną, można jednak śledzić coraz bardziej konsekwentne przechodzenie na metodologiczne pozycje historiografii marksistowskiej. Przełomową pracą są Uwagi o zbiegostwie włościan w dawnej Polsce, które były wówczas, choć jeszcze nie bez błędów najlepszym w Polsce opracowaniem tego zagadnienia. Zaś praca o powst~niu Kostki N a p i e r s k i e g o jest, obok pracy M i 11e r a, najpełniejszym i najbardziej konsekwentnym ujęciem tego ruchu chłopskiego. RzeczypospoLitej "S. 14 S z c z o t k a, wozdania Tow. " T e n ż e, Bunt Nauk. we wędrowni górali Lwowie", handlarze pod dowództwem t. XVIII, olejków wozdania PAU", t. XLIV, s. 259-260. H T e n ż e, stosunki Stqska z Zywiecczyznq litej, Kostki Lwów 1938. lekarskich w Napierskiego, dawnej od XVI w. do upadku polsce, "Spra· "Spra- Rzeczypospo- Katowice 1938, ss. 78. 15 T e n ż e, Z dZiejów stosunków pOlsko-morawskich, "Gronie", t. II, S. 27--41. la T e n ż e, Udział chlopów w walce z potopem szwedzkim, Lwów 1939, ss. 162. " T e n ż e, ChIapi obrońcami niepodleglości Polski w okresie potopu, Kraków 1~46, ss. 342. tS Występują tu następujące pozycje: S. S z c z o t k a, Lament chlopski na pany i inne narzekania na niedólę poddanych polskich, Warszawa 1946, ss. 126; T e n że, Clllopi obro~cami Polski w ok"esie potop1l, Kraków 1946, ss. 342 (wznowienie pracy W toku prac badawczych prof. S z c z o t k a nie zapominał nigdy o regioni.e i zi~n:~ rodzinnej. Na czoło pod względem wartości wybijają się Studw z dZLe)ow prawa wołoskiego w Polsce" 19. Do podejmowanego już przez wielu badaczy polskich i obcych zagadnienia, jakim było osadnictwo wołos~ie Karpatach, au.tor dorzucił nowe fakty. Swemu regionowi poświęCIł tez artykuł stanOWIący przyczynek do dziejów leśnictwa w Beskidach 20 oraz wspomniane już nowe i znakomicie uzupełnione Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego. Tutaj też należy artykuł dotyczący hodowli w Beskidzie Zachodnim w XVIII W.21• Jak zawsze, tak i ostatnio miał prof. S z c z o t k a na swoim warsztacie naukowym równocześnie kilka prac. Swieżo opracował i oddał do druku ciekawy pamięt.nik Franciszka B i ł g o l' a j s k i e g o. Pamiętnik t.en obra .. z~je sprawy chłopskie w czasie powstania styczniowego. Inną gotową pra",,:re do druku pracą są pamiętniki chłopów uczestników powstania styczmowego. Coraz lepiej też przyswajał sobie zagadnienia historyczne Wielkopolski. Po wydrukowanym odczycie inauguracyjnym o Wielkopolanach ~ pol~kim Odrodzeniu kończył większy artykuł na temat związku powstama Wielkopolskiego z 1651 r. z powstaniem Bohdana C h m i e l n i c k i e g o. Gotowe prawie do druku są również wspomniane już ustawy wiejskie XVI-XVIII w. Wielostronność zainteresowań, nadzwyczajna żywość i pomysłowość tematyki była właśnie cechą prof. S z c z o t k i. Swoją żywością i bystrością umysłu oraz wybitną aktywnością ożywiał i wzbogacał każde zebranie. Posiadał znakomity talent organizacyjny. Jego to pomysłem było zorganizowanie w ramach wydawnictw Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie specjalnej biblioteczki historycznej, w której ukazało się kilkanaście b:iążek napisanych przez niego, jego uczniów i kolegów. Brał też czynny .-( da~niejsz:j,. stanowiącej obecnie pracę habilitacyjną): T e n ż e, Uwagi o zbiegostwIe .wloscwn w. dawneJ Polsce "Roczniki DZiejów SpoI. i Gasp.", t. XI, s. 119-175; T. e n z e, Prawo Jest pajęczyna, bqk się przebije, a na muchę wina, "Studia z dzieJaW kultury polskiej", Warszawa 1949, s. 12 i odb.; T e n ż e, Walka chlopów o wy'ma,· sp:awiedLiwości, "Lud", Warszawa 1950, s. 78; T e n ż e, Zwalnianie chlopów z poddanstwa W wOjewództwie krllkowskim w latach 1572-1794, "Czasopismo Prawnohistoryczne.", t. I.II, Poznań 1951, s. 243-303; T e n ż e, Powstanie chlopskie pod 100clzq Kostki. NapIerskiego, "Lud", Warszawa 1951, s. 174 (reedycją łączną trzech \~yzeJ wymlemonych artykulów jest praca pl. Z dZiejów chlopów potskich, Warszawa, 1951, s. 324); T e n ż e, Zabiegi o pozyskanie chłopów podczas rokoszu LubomlTskwgo, "Przegląd Historyczny", t. XLIII, Warszawa 1952. s. 22 i odb.· T e n ż e Zab~;zeniU chłopskie w Bi~lostocCZYinie (1861-1869), "Lud", . S. S z c z o t k a, Studia z dZieJóW prawa woloskiego Pra" no-historyczne", t. II. Poznań 1949, s. 335-418. '. ,r' T e 49--68. 11 Ż e. Materiały . ~' T e n ż e, Materiały gl aflczne", t. VII, Lublin 56-- do dzicjów leśnictwa w do hodowli owiec w XVIlI 1948·-1949, S. 405--438 i odb. Polsce U'" Warszawa w Polsce, ,. ,.,Sylwan'·., •• Prace 1~53, s. 132: "Czasopismo t XCIV i Materiały Etno- , �885 884 udzial w pracach Polskiego Towanystwa Ludoznawczego. zwłaszcza w okresie 1951-1954 r. Zmarł w chwili najlepszego rozwoju swoich sił twórczych Józef Burszta ZOFIA lVIALEWSKA Mgr Zofia z Baranowskich M a l e w s k a urodziła się w 1889 r. na Polesiu. W 1910 r. ukończyla szkołę średnią w Zytomierzu i rozpoczęłi::. studia na wydziale przyrodniczym U. J. w Krakowie. W 1914 r. napisała pracę z antropometrii i antropologii, drukowana w 1916 r. w tomie XVI "MAAE" pt. Przy~zynek do charakterystyki antropologicznejirdeszkańców pow. miechowskiego. Lata 1914-1!H8 spędziła pod Warszawą, częściowo zaś w Krakowie i południowym Tyrolu; od 1921-1928 r. uczyła przyrody w prywatnym gimnazjum w Bydgoszczy. W latach 1928-·1937 pomagała mężowi, Zygmuntowi M a·· l e w s k i e m u, w redagowaniu czasopisma naukowego "Przegląd Bydgoski" i w tym też czasie ogłaszała w prasie bydgoskiej popularne artykuły z zakresu etnografii. Od 1937-1939 r. była bibliotekarką w Miejskiej \. Bibliotece w Bydgoszczy. W 1940 r. została wywieziona do Lublina; tu pracowała jako robotnica rolna w Sławinie, a potem jako pielęgniarka w szpitalu i miejskim ośrodku zdrowia W 1946 r. rozpoczęła pracę w Muzeum Lubelskim. Losy Z. M a l e w s k i e j w ostatnim dziewięcioleciu łączyły się ściśle z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, któremu była całym sercem oddana. Pamiętam dzień w 1946 r., w którym przybyła do biblioteki Towarzystwa zatrudniona przez ówczesnego sekretarza generalnego. Cicha i pracowita robiJa na nas wrażenia człowieka bardzo utrudzonego życiem; bo też lata wojny przeżywała w wyjątkowo ciężkich warunkach. Do Towarzystwa skierowala ją dr Giza F r e n k lowa, przebywająca w owym czasie w Lublinie. Gdy pierwsze lody minęły, a zażyłość wzrastała, Z. M a l e ws k a na wniosek prof. J. G a j k a wznowiła swoje przerwane niegdyś studia. Zapisała się, mimo swego poważnego wieku, na UMCS w Lublinie; ukończyła studia stopniem magistra w 1950 r., po czym została sto asystentką (do 1952 r.l. Był to okres jej wytężonej pracy; podziwialiśmy jei wytrwałość i entuzjazm do nauki, obok bowiem obowiązków przy katedrze, które spelniała z wielkim oddaniem, rozpoczęła prace nad gorsetem biłgorajskim oraz indeksem .,Ludu", zajmowała się również tłumaczeniem etnograficznych prac rosyjskich. Od owego pamiętnego dnia. gdy przybyła I :{!. '\ • -I milcząca i trochę nieufna do ludzi, yvoiele się w jej usposobieniu zmieniło. Przeżywała wraz z nami wszystkie radości i smutki, wypowiadała swoje nieco pesymistyczne sądy szczerze. Ten pesymizm tłumaczyliśmy wiekiem, przejściami i chorobą. Wiadomo bowiem było, że Z. M a l e w s k a nąiewała ataki anginy pectoris i zawsze zapowiadała swój nagły zgon. Nie bardzo zresztą wierzyliśmy tym przepowiedniom, mając na uwadze jej energię w pracy, wytrwałość i siłę, które,; nie wykazywali niektórzy młodsi nawet współpracownicy. Gdy w 1951 r. Zarząd PTL postanowił przenieść siedzibę Towarzystwa uo Poznania, było oczywiste. że pojedzie również i mgr M a l e w ska. Tak się szczęśliwie złożyło, że odnalazła tam od kilkudziesięciu lat nie \vidzianą kuzynkę i ciotkę; jej życie domowe napełnilo się nową treścią. W tym okresie Z. M a l e w s k a była pracownikiem naukowym PTL, koń(L.yła Indeks "Ludu" i opiekowała się archiwum naukowym Towarzystwa. Gdy w 195:~ r. PTL przeniesiono z kolei do Wrocławia, mgr M a l e w s k a przybyła tu także. Tym razem jednak z mniejszym entuzjazmem, pozo"tawiała bcwiem w Poznaniu swoją tak niedawno odkrytą rodzinę, poza t:vm do Wrocławia był:'l z góry ·uprzedzona. Jej pesymizm stale się pogłębiał, mimo że osiągnęła wielki sukces przez ukazanie się \'1 druku szeregu prac, mimo stanowiska naukowego, tym razem w Polskim Atlasie Etnograficznym, i wejścia do Zarządu PTL. Uważny obserwator mógł zauważyć stale pogłębiającą się niechęć Z. M al e w s k; e j do i.ycia i ludzi; była na przykła-:i w tym okresie osoba dość Lamożną, ale mimo to odżywiał~_ się fatalnie i skąpo, mi~ła kilkakrotnrl ()kazj,~ wyjazdów na odpoczynek i kurację, ale z zasady propozycje te odrzucała twierdząc, że i tak niedługo umrze. Najmniejsze trudnoki życiowe, jak na przykład mieszkaniowe, przyjmowała z ogromnym przejęciem i rozpaczq. W dniu 27 II 1955 r. zakończyła swoje pracowite życie. Dziś, gdy stajemy przed jej mogiłą, rozumiemy tę nazbyt cierpiącą kobietę, która wolała skrócić swoje życie, niż przyznać się do cierplen. Swoją działalnością naukową, zwłaszcza w ostatnich dziewięciu latach, dobrze zasłużyła się etnografii polskiej i Polskiemu TO\varzystwu Ludoznawczemu. Olga ·~···I ••• WYKAZ 191[i. PRAC MGR ZOFII Gajkowa MALEWSKIEJ do charakterystyki antropometrycznej ludności pow. "Materiały Antropologiczno-archeologiczne i Etnograficzne", t. XIV, Kraków 1916. 1928-1937 r. Artykuły popularnonaukowe z zakresu etnografii i recenzje oraz sprawozdania z prac etnograficznych zamieszczone w "Przeglądzie 1'. Przyczynek miechowskiego, �Bydgoskim" (kwartalnik regionalny i naukowy). Artykuły z zakresu etnografii drukowała w bydgoskiej prasie codziennej. 1947 r. Indeks rzeczowy, etnograficzny i autorów do "Ludu", t. XXXVII. 1947 r. Z inwentarzy muzealnych, .,Prace i Materiały Etnograficzne", t. VI. 1948 r. Indeks rzeczowy, etnograficzny i autorów do "Ludu", t. XXXVIIL Etnografia w ZSRR, .,Lud", t. XXXVIII. Recenzja pracy: Dr S t l' a n s k a, Zivotky a kabatky Slovenskych krajU. "Narodopisny Sbornik", czasopis odboru matice slovenskoj, R. VII, z. 3, zamieszczony w "Ludzie", t. XXXVIII, 1947. Recenzja pracy: A. L a u f e rs k i, Ludność wiejska pow. pyzdrskiego w świetle zapisek sądowych z XIV i XV w. zamieszczona w "Ludzie", t. XXXIX. 1949 r. Indeks rzeczowy, etnograficzny i autorów do "Ludu", t. XXXIX. S. A. T o k a l' i e w, Zagadnienia etnogenezy w etnografii (tłum. za zgodą autora), "Lud", t. XXXIX. S. P. T o ł s t o w, W. I. Lenin i aktualne zagadnienia etnografii (tłum. za zgodą autora), "Lud", t. XXXIX. Recenzja pracy: M. L e w i n, L R o g i ń s k i, W. C z e b o k s a l' o w, Angło.amerikanskij rasizm ("Sowietskają Etnografija"" 1949), zamieszczona w "Ludzie", t. XXXIX. Recenzja czasopisma Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja. "Kratkije Soobszczenija", zamieszczona w "Ludzie", t. XXXIX. 1952 r. Indeks do trzydziestu dziewięciu tomów "Ludu". Pod kierunkiem i wspólnie z prof. dr J. Gajkiem. 1953 r. Recenzja i sprawozdania z "Sowietskoj Etnografii", "Ceskoslovenski·ej Etnografii", do "Ludu", t. XLI. 1954 r. Przygotowanie do druku pracy o gorsecie w stroju polskim. 1955 r. Oddane do druku w Słowniku Starożytności Słowiańskich: C/wroby i ich. etiologia 'Li Słowian. Zwyczaje pogrzebowe u Słowian, Święto um-arlych 'U Słowian. Recenzje XIV i XV t. "Sbornika Muzeja Antropołogii i Etnografii", "Sowietskoj Etnografii" 1954 r. w t. XLII "Ludu". W opracowaniu: Recenzja pracy I wan o w a, O sztuce plastycznej ludów Sybinl w nawiązaniu do materiałów z Archiwum po prof. S. Poniatowskim. SPRA WOZDANIE z udziału w Sesji Wydziału Nauk Historycznych Plenum Instytutu Historii Kultury Materialnej i Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie (2:~IV -7 V 1954r.) W okresie od 23-29 IV 1954 r. uczestniczyłem wraz z delegacją polską, tj. z prof. dr W. H e n s l e m i dyr. Z. Raj e w s k i m, w naukowych konfuencjach Sesji Wydziału Nauk Historycznych AN ZSRR w Moskwie; brałem udział w posiedzeniach komisyjnych Słowian o-ruskiej Sekcji w dniach 26 i 27 IV 1954 r. i wysłuchałem referatów etnograficznych, wygłoszonych przez: L. M. C z Yż. i k o w ą, Rosyjska wieś Wiriatino - osiedle i budownictwo; S. W. R o ż d e s t w i e n s k ą, Zycie gospod<1rcze wsi Wi· •••• riatino; W. J. K r u p i a n s k ą, RodzŻ1ta i życie rodzinne wsi Wiriatino; O. E. G a n c k ą, Kultura materialna rosyjskiej ludności w półn.-zach. częściach Rosji w XIX i początkach XX w. W dniu 26 IV 1954 r. brałem udział w posiedzeniach Komisji Bałtyckiej, gdzie wygłoszone zostały następujące referaty: L. N. T e r e n t i e w a, Badania • nad osadnictwem i budownictwem Litwinów, Łotyszów i Estończyków (nateriały ekspedycji z 1952-1953 r.); W. Żył e n a s a, Osadnictwo wiejskie w Litwie środkowej; A. K. Kra s t y n j a, Budownictwo kołchoźników rejonu gesysskiego Łotewskiej SRR; T. M. P a j we l' a, Budownictwo wiejskie w póŁn.-wsch. Estonii (materiały ekspedycji z 1952-1953 r.); K. K. S z es z e l g i s a, Badania nad naTodowq sztuką litewską (prace Kowieńskiego Instytutu Politycznego). W dniu 27 IV 1954 r. wysłuchałem na tej samej Komisji referatów: E. P. Ł a s e, Rodzina i życie rodzinne kolchoźników na Łotwie; A. J. W y s zn i a n s k a j l e, Rodzinne święta i obrzędy na wsi litewskiej. Oprócz tych referatów wprowadzających w tok prac o charakterze badań terenowych wygłoszono na Plenum Sesji pięć referatów etnograficznych, a mianowicie: L. P. P o t a p o w. Badania Instytutu Etnografii nad problemem formowania się narodów socjaHstycznych (23 IV); P. L K u s z n i e r, Rosyjski atlas historycZ'TlO-etnograjiczny; J. G a j e k, O Polskim atlasie etnograficznym (27 IV); J. Kra m a r i k, Formowanie się czeskiej narodowości na przeł.omie epoki feudalnej 'i ka.pitalistycznej; N. N. C z e b o k s a l' o w, Sp'rawozdania tyckiej z badań etnograficzno-antropologicznych Ekspedycji Bał- z 1953 r. W czasie trwania Sesji miałem możność przeprowadzenia szeregu rozmów z uczonymi radzieckimi, jak: P. L T l' e t i a k o w e m, B. A. R y b akowem, L. P. Potapowcm, P. L Kusznierem, S. P. Tołstowem, N. N. Czeboksarowem, L L Potiechinem, W. Żyłenas e m i S. P. T o kar e VI e m. Tak referaty i dyskusje, jak okolicznościowe rozmowy oraz ekspozycje wyników badań terenowych, uzupełnione etnograficznym filmem ze wsi Wiriatino, pozwoliły mi zorientować się w stanie prac i ich kierunkach, a także w poglądach etnografów i uczonych radzieckich. Bezpośrednie zetknięcie się z nauką radziecką dało mi okazję dojrzeć niedomogi etnografii polskiej, a także zrewidować poglądy na zagadnienie etnografii w Polsce, na rolę i znaczenie badań nad współczesnością oraz na prace prowadzone nad Polskim atlasem etnograficznym. Oprócz udziału w Sesji i w Komisjach uczestniczyłem wraz z całą delegacją w uroczystej akademii z okazji 300-lecia połączenia Ukrainy z Rosją. zorganizowanej przez Instytut Słowianoznawczy AN ZSRR (6 V 1954 r.), oraz w posiedzeniach Prezydium Wydziału Historycznego AN ZSRR, na których podsumowano i oceniono wyniki Sesji. a także podkreślono wagę udziału w Sesji uczonych z krajów demokracji ludowych. �889 888 U wag i na tem at o r g a n iza cj i e t n o g r a f i i w ZSRR Udział w Sesji i bezpośrednie rozmowy z uczonymi radzieckimi pozwalają mi na zarysowanie sytuacji etnografii w Związku Radzieckim, na poczynienie uwag o roli Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja oraz na naświetlenie stosunku tej dyscypliny do archeologii. Etnografia radziecka jako nauka autonomiczna podporządkowana jest Wydziałowi Historycznemu Akademii Nauk ZSRR. W skład Wydziału wchodzą: 1. Instytut Historii; 2. Instytut Historii Kultury Materialnej, który początkowo obejmowal również i etnografię; 3. Instytut Etnograficzny; 4. Instytut Słowianoznawczy, w którego zakres wchodzą następujące dyscypliny: archeologia, etnografia, językoznawstwo. literatura, ekonomia, historia i inne; 5. Instytut Historii Sztuki; 6. Muzeum Historii Religii w Leningradzie. Instytut Historii Kultury Materialnej, według relacji dyr. prof. U d a 1c o w a, zorganizowany jest obecnie w sektory obejmujące całokształt problemów archeologicznych, a mianowicie: 1. sektor paleolitu w Leningradzie (23 pracowników); 2. ne<Jlitu i brązu (kierownicy: prof. Ok ł a d n i k o w K i s elow); 3. historii okresu wczesnego żelaza; 4. antyczny w Leningradzie (kierownik: prof. G ł o wac k L 8 pracowników); 5. słowiano-ruski 'w Leningradzie (kierownik: prof. R y b a k o w, 3 pracowników); 6. Azji środkowej, Kaukazu i Syberii w Leningradzie (kierownik: prof. G l' i a z n o w, 9 pracowników). Oprócz tego w Radzieckim Instytucie HistorH Kultury Materialnej istnieje świetnie zorganizowane archiwum, zawierające komplet rękopisów, materiałów i zapisków dotyczących wykopalisk od i820 r. do chwili obecnej. Równolegle prowadzone jest archiwum fotografii, w którego skład wchodzą wszelkie dagerotypy, fotografie związane z archeologią, a pochodzące z okresu od 1854 r. Archiwum zawiera imponującą ilość zbiorów: 103 tysiące fctografii i 13 tysięcy diapozytywów, oddających ogromną usługę zwłaszcz3 w nauczaniu i popularyzacji wiedzy. W obrębie tych sześciu sektorów, których pracownie znajdują się w Moskwie lub Leningradzie, istnieją problemowe wyspecjalizowane grupy badawcze, współpracujące z akademiami poszczególnych republik radzieckich, np. Akademią Azerbejdżańską, Kazachską i in. Instytut Historii Kultury Materialnej w ZSRR organizuje, prowadzi i kontroluje poprzez swoje s:=ktory wszelkie prace badawcze, ekspedycje wykopaliskowe (prowadzi akcję ochrony zabytków, którą kieruje prof. W o r d I C z), udziela prawa prowadzenia wykopalisk oraz prowadzi akcję wydawniczą. Materiały pochodzące z wykopalisk po wstępnym ich opracowaniu i zakonserwowaniu Instytut oddaje do odpowiednich muzeów. Obok Instytutu Historii Kultury Materialnej badania archeologiczne prowadzą również katedry uniwersyteckie w porozumieniu z Instytutem. I n s ty t u t E t n og l' a rii i m. M i k ł u c h o - M a kła j a AN ZSRR Instytut Etnografii powstał w 1947 r. na bazie dużych zbiorów etnograficznych i antropologicznych, których początek sięga czasów Piotra Wielkiego. Zbiory rzeczowe i archiwalne stanowiły poważną podstawę rozwoju Instytutu, po wyodrębnieniu się etnografii z Instytutu Historii Kultury Materialnej i Instytutu Geografii. Wielkość Związku Radzieckiego, jego przodująca rola w polityce światowej, postawiła przed Instytutem Etnografii ogromne zadania, a mianowicie objęcia swymi pracami problematyki etnograficznej całego świata. Narzuciło to z kolei schemat organizacyjny. W pionie organizacyjnym Instytut Etnografii posiada siedem sektorów, których podzjał opiera się na zasadzie terytorialnej (etnograficznej), oraz cztery sektory, których zakres działania określają badane problemy. W każdym prawie sektorze pracują grupy specjalistyczne o określonym kierunku badań. A. Seklory o tematyce ograniczonej j)1'zestrzennie (etnograficznej) 1. Sektor słowiano-ruski (kierownik: prof. P. I. K u s z n i e r). W sektorze tym przeważały do 1948 r. badania typu inwentaryzacyjnego, kładące głÓ"wny akcent na faktografię; główny wysiłek skierowany był na wyławianie form przeżytkowych w kulturze ludowej. Budziło to zrozumiałą krytykę wśród wielu etnografów i historyków radzieckich, a badacze terenowi tego typu otrzymali nazwę wieszczewików. Krytyka tych prac, a zwłaszcza ich jednostronności i braku związku z praktyką, doprowadziła do zapoczątkowani!l badań nad współczesnością, nad kulturą i warunkami bytu ludów i narodów Związku Radzieckiego w okresie socjalizmu. Nie zaniechano jednak badań nad formami przeżytkowymi, lecz wyznaczono im właściwe miejsce i ustawiono w sposób historyczny całą problematykę etnograficzną. Radzieckie badania nad współczesnością oparto na jednolitych zasadach metodologicznych, o jednolity plan badań i rodzaj kwestionariusza. W rezultacie tych wysiłków powstają monograficzne opisy kult.ury i warunków bytu na wsi, w kołchozach, fabrykach. Przykładem tego rodzaju prac były cztery referaty v.'Ygłoszone na Sesji Instytutu Etnografii - \Nynik badań we wsi Wiriatino, ilustrowane świetnie wykonanym filmem. Badania oparte o jednolity plan dotyczą głównie trzech proble- �'890 891 mów: a) współczesnego bytu i kultury chłopów; b) rodziny i bytu rodziny; c) problemu kształtowania się narodów socjalistycznych. W pierwszym i trzecim wypadku kładzie się nacisk na wyniki procesu socjalizacji, unowocześnienia (mechanizacji gospodarki), co znajduje swoje odbicie w świadomości czlowieka. Drugim ważnym kierunkiem pracy badawczej słowiano-ruskiego sektora są problemy e t n o g e n e t y c z n e, do nich też należą prace nad Rosyjskim atlasem historyczno-etnograficznym. 2. Sektor niesłowiańskich narodów Europy (kierownik: prof. C z e b o ks n l' o w) obejmuje na razie swymi badaniami: a) obszary przybałtyckie; b) obszary Powołża (np. monografia Komi). Rozpoczęto również badania nad Francją, Niemcami, Bułgarią, Litwą i innymi narodami. Badania te mają w rezultacie doprowadzić do powstania szeregu monografii etnograficznych dotyczących narodów Europy. 3. Sektor Kaukazu (kierownik: O. K o s wen). Zadaniem jego jest opracowanie etnograficznych monografii narodów Kaukazu, a więc pograniczs europejsko-azjatyckiego. Główny wysiłek został tu skierowany na Dagestan; chodzi o uchwycenie procesu powstawania narodów na tym językowo zagmatwanym obszarze. 4. Sektor Syberii (kierownik L. P. P o t a p o w). Sektor Syberii przygotowuje w ramach olbrzymiego wydawnictwa "Narody Mira" szereg monografii ludów i narodów syberyjskich; główną ich osnowę stanowią zagadnienia kultury i bytu poszczególnych narodów. 5. Sektor Azji środkowej (kierownik: Ż d a n k o). Sektor ten przygotowuje również w serii "Narody Mira" monografie o kulturze i bycie narodu tadżyckiego i narodu kirgiskiego. Oprócz tego prowadzi się tu prace nad monografią rzeczową np. Garncarstwo 10 Azji środkowej. W obrębie tego sektora istnieje jako wydzielona grupa Ekspedycja Chorezmijska, pracująca pod kierunkiem T o ł s t o w a, dyr. Instytutu Etnografii. Te w gruncie rzeczy archeologiczne prace stanowią wyjątek na terenie Instytutu Etnografii ze względu na zasługi i naukowe znaczenie kierownika, który jest archeologiem. 6. Sektor Azji "zarubieżnej". Badania prowadzone w ramach jego obejmują Azję wschodnią, Indie i Azję Przednią. Głównym zadaniem jest tu również przygotowanie odpowiednich monografii do serii "Narody Mira". 7. Sektor Afryki (kierownik: O l d e l' o g g e). Sektor ten ukończył monografię Afryki, w której znajdzie się również praca P o t i e c h i n a O Afryce śl'odkowej umieszczona w serii "Narody Mira". Równocześnie prowadzone są intensywne prace badawcze nad problemem proc.esów etnogenetycznych w Sudanie oraz nad narodami burżuazyjnymi w Afryce południowej. 8. Sektor Australii, Oceanii i Ameryki jest w toku przygotowywania etnograficznych monografii tych obszarów, przy czym zaznaczyć należy, że będą poświęcone one wyłącznie ludom autochtonicznym. ginącym pod ---- jarzmem imperialistycznej kolonizacji. będzie wyniki prac tego sektora. B. Sektory •I I l i I i I I I i i \ • I l I '" \ •• \ 1 ~ wyodrębnione Tom II serii .,Narody Mira" zawiera<: nu wsadzie zakresu probternatyki rzeczowej 9. Sektor demografii etnicznej. statystyki i kartografii jest ściśle związany z pracami nad Rosyjskim atlasem historyczno-etnograficznym. Pracami kieruje tu dr T e l' l e c k i. Zakres działalności tej sekcji ilustruje d:.; pewnego stopnia praca K u s z n i e l' a, Etniczne terytoria i etniczne granice ("Trudy Instytuta Etnografiji", 1:.XV). Sektor ten, wydzielony na zasadzie problematyki rzeczowej, współpracuje ściśle z sektorami wydzielonymi w oparciu o kryteria etnograficzne. 10. Sektor antropologiczny Instytutu Etnografii (kierownik: L e w i n). Sektor antropologiczny zajmuJe się problematyką związaną z antropologia etniczną, pracuje w oparciu o zbiory Muzeum Antropologiczno-etnograficz~ nego w Leningradzie. W obrębie jego istnieje Pracownia Rekonstrukcji Antropologicznej pod kierownictwem prof. G i e l' a s i m o w a w Moskwie. Pracownia interesuje się głównie rekonstruowaniem części miękkich na kostnym materiale kopalnym. Sektor antropologiczny współpracuje z innymi sekt0rami terytorialnymi w zakresie badań nad procesami etnogenetycznymi przez ustalenie populacji; prace jego rzucają również światło na warunki bytowe badanych ludów i narodów. Współpracuje on również z Instytutem Historii Kultury Materialnej w określaniu archeologicznego materiału kostnego. Oprócz tego przy Uniwersytecie Łomonosowa w Moskwie na Wydziale Biologicznym istnieje Instytut Antropologiczny zajmujący się głównie problemami antropo~enezy. systematyką i antropologią ogólną. 11. Sektor Muzeum Etnograficzno-antropologicznego, którego początek sięga czasów Piotra Wielkiego, a które stanowiło materiałową bazę do powstania i rozwoju Instytutu Etnografii, sprawuje obecnie kierownictwo nad Muzeum Kultur Ludowych i Narodów Świata w Leningradzie. Ekspozycja Muzeum opiera się na zasadzie etnicznej, ilustruje ona kulturę i byt poszczególnych ludów; tylko nieliczne fragmenty pokazują rozwój narzędzi, rz€miosł, budownictwa, obróbki surowców w różnych strefach kulturowych. Najciekawsze i naj bogatsze zbiory pochodzą z Alaski i Chin. W obrębie sektorów, które jak poprzednio wspomniano, stanowią pion organizacji Instytutu Etnografii, dadzą się wyróżnić niejako w układzie poziomym specjalistyczne, problemowe grupy badawcze: a) ekipy terenowe i badawcze badające kulturę i warunki bytu ludów i narodów Związku Radzieckiego w okresie socjalizmu (badanie współczesności) ; b) grupy badawcze nad ludżmi i narodami żyjącymi w warunkach kolonialnych; c) grupy badawcze obejmujące swoją działalnością problematykę społeczeństw pierwotnych, dawnych i opóźnionych w rozwoju. Głównym tematem są zagadnienia związane z koniecznością rewizji periodyzacji M o r- _ �893 892 g a n a i E n g e l s a oraz zagadnienia e t n o g e n e z y. Już obecnie zarysowują się podstawy nowych prac nad periodyzacją, a mianowicie: 1. Badania nad strukturą rodziny i formami pokrewieństw'a, 2. Badania nad kształtowaniem się własności, ::::.Badania nad stosunkiem wzajemnym bazy i nadbudowy. Zakres więc i forma działania Instytutu Etnografii poprzez sektory i grupy specjalistyczne obejmuje: 1. Organizowanie kilkuletnich ekspedycji badawczo-terenowych celem uchwycenia istniejących współcześnie i tworzących się warunków bytu rarodów i plemion Związku Radzieckiego, celem zebrania materiałów rzul:ających światło na dawne warunki bytu. tak dla celów Atlasu, jak też dla uchwycenia procesów historycznych. 2. Planowanie, organizowanie, kontrola i krytyka prac badawczo-naukowych, wśród których wysuwają się na czoło: seria "Narody Mira" (w przyp;otowaniu - Australia, Oceania, Ameryka, Syberia; w druku - Afryka), prace nad atlasami etnograficznymi (gotowy Atlas Syberii, rozpoczęto prace nad Rosyjskim atlasem historyczno-etnograficznym i środkowo-azjatyckim) oraz monografie na temat współczesnego chłopa radzieckiego w kołchozach (np. kołchozy uzbeckie, tadżyckie, a także rosyjskie, białoruskie itp.). 3. Redagowanie wydawnictw ciągłych, jak: "Sowietskaja Etnografija czasopismo Instytutu Etnografii (kwartalnik); "Trudy Instituta Etnografiji" _ zawierają rozprawy, opracowania (tomów XXI); "Sbornik Muzeja Antropołogiji i Etnografiji" - wydawnictwo materiałowe (tomów XV); Kratkije Soobszczenija"; wydawnictwa atlasowe; "Trudy Chorezmijskoj Ekspedicji"; oraz wydawnictwa zamknięte, jak L. P. P a t a p o w a, Oczerki po Istorii Altajcow (Moskwa-Leningrad 1953). Nakreślona działalność Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja nie wyczerpuje całości przejawów rozwoju etnografii w Związku Radzieckim, gdyż pewne prace etnograficzne są wykonywane i publikowane przez innt: instytucje i komórki organizacyjne, do których należy: Instytut Słowianoz:laWl:zy (dyr. T I' e t i a k o w), Instytut Historii Sztuki, Instytut Historii i Literatury, a dalej: Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie (wydawnictwo: "Trudy Gosudarstwiennogo Muzeja", tomów XX). Oprócz tego w poszczególnych akademiach nauk republik radzieckich, przy różnych instytutach, przeważnie historycznych, i muzeach istnieją etnograficzne komórki badawcze, które w oparciu i przy pomocy Instytutu Etnografii AN ZSRR prowadzą badania terenowe, opracowują określone tematy i publikują je w lokalnych czasopismach naukowych. Dla przykładu, jak zorganizowana jest etnografia w poszczególnych republikach, podaję Republikę Litewską. gdzie w Instytucie Historii Prawa LAN istnieje Oddzial Archeologii i Etnografii pod kierownictwem doc. K a l i k a n s k a s a \Ii Kownie: w Wilnie skupiają się prace wokól Katedry Archeologii i Etno- i • t I .-1 grafii pod kierowni<:twem prof. Gałałnia D u n d a l e n i a, a także w Muzeum Historii i Etnografii (kierownik: Wincenty Z y ł e n a s). W Tadżyckiej AN istnieje Instytut Historii, Archeologii i Etnografii; przeważają tu jednak wybitnie poszukiwania archeologiczne, o czym świadczy wystawa Instytutu podczas Sesji. Na koniec pragnę dodać kilka uwag dotyczących organizacji etnografii w ZSRR, a mianowicie sprawy ustawienia poszczególnych działów etnografii. W zasadzie w zakres badań Instytutu Etnografii wchodzą wszystkie działy kultury, ale ze względów praktycznych, zwłaszcza kadrowych, prace idą w następujących kierunkach: Literaturą ludową, f o l k lor e m zajmuje się również Instytut Historii Literatury, a sztuką ludową Instytut Historii Sztuki. Instytuty te zajmują sitl zbieraniem materiałów w terenie i ich opracowywaniem, ale w zakresach sobie właściwych. Całokształt pracy odbywa się w stałym porozumieniu z Instytutem Etnografii. Wprawdzie w początkach istnienia Instytutu Etnografii stworzony został sektor folkloru pod kierownictwem B o g a t y I' o w a, ale względy praktyczne spowodowały przesunięcie tej problematyki do Instytutu Historii Literatury, do sektora Literatury Powszechnej. W sektorze słowian o-ruskim Instytutu Etnografii literatura i sztuka ludowa są przedmiotem badań terenowych i opracowań (np. H. S. M as ł o w a, Nm'odnyj Ornament WieTchnowolżanskich KaTiel, "Trudy Instituta Etnografiji", t. XI), Slowianskij Folklor, "Trudy Instituta Etnografiji", t. XIII, Russkoje narodno-poeticzeskoje tworczestwo, "Trudy Instituta Etnografiji", t. XX). Literatura i sztuka ludowa stanowi w Instytucie Etnografii część całokształtu badań etnograficznych w perspektywie badań dziejów cech specyficznych poszczególnych ludów i narodów. Natomiast w innych niesłowiańskich sektorach Instytutu literatura i sztuka ludowa są opracowywane pod względem językowym i literackim przez specjalistów literatury porównawczej i historyków sztuki, Instytut bowiem nie dysponuje kadrami dostatecznie wyszkolonymi, aby tematyka ta mogła być w tym okresie brana pod uwagę przy planowaniu prac naukowych. Osobną placówkę etnograficzną stanowi Państwowe Muzeum Narodów ZSRR w Leningradzie, które powstało przez wydzielenie w 1901 r. materiałów etnograficznych narodów i ludów wchodzących w obręb imperium rosyjskiego z ogólnego zbioru. Muzeum zostało urul:l1omione po rewoluc.il w 1923 r., a obecnie kończy się prace nad inwentarzem i przygotowuje się etnograficzne wydawnictwo źródlowe. Dawne zbiory zostały wzbogacone wytworami współczes.nej twórczości ludowej narodów Związku Radzieckiego. Muzeum to zasluguje na uwagę i z tego względu, że znajdują się tam eksponaty polskie. zwlaszcz8 ciekawy jest dzial polskich ubiorów ludowych. Józef Gajek �895 894 P.!. ROSYJSKI ATLAS Kusznier HISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNY * 1. Swoistość rosyjskiej kultury ludowej i życia rosyjskiego ludu jest odbiciem wielowiekowej historii rosyjskiego narodu i odrębności jego psychiki. Rosyjska nauka etnograficzna nagromadziła wielostronne materiały, charakteryzujące poszczególne działy życia ludu, materialnej i duchowej jego kultury w przedrewolucyjnych czasach, lecz większość tego materiału nie jest całkowicie usystematyzowana, a w jeszcze mniejszym stopniu zbadana. Badacze zajmowali się zagadnieniami poszczególnych etnograficznych lub terytorialnych grup rosyjskiego narodu, i pomimo że badania sięgały dość często w głąb przeróżnych przejawów życia ludu, nie osiągnięto ogólnego obrazu rosyjskiego życia ludowego ani twórczości ludowej, ponieważ badania ograniczały się do określonych geograficznych okręgów. Pomimo stuletniego istnienia rosyjskiej etnografii nie ma dotychczas pracy uogólniającej dorobek rosyjskiej etnografii z wyjątkiem wydanej w języku niemieckim pracy D. K. Z e l e n i n a, przestarzałej pod względem metodycznym i materiałowym. 2. Przed przystąpieniem do takiej uogólniającej pracy należy usystematyzować, przeanalizować naukowo materiał etnograficzny zebrany przez badaczy, wykryć istniejące w nim luki, wybrać to, co jest istotnie potrzebne do właściwego zrozumienia ludowego życia i na podstawie tego wszystkiego i dodatkowych badań przygotować naukowe pomoce (podręczniki), które by umożliwiły' wykorzystanie całego nagromadzonego w ciągu stu lat materiału, stworzenie bazy dla dalszych analitycznych i uogólniających prac. Taką naukową pomocą jest Atlas historyczno-etnograJiczny i Atlas statystycznodemograficzny. Zwykłe atlasy historyczno-etnograficzne lub wyłącznie etnograficzne wykazują rozpowszechnienie tych lub innych etnograficznych zjawisk; w większości wypadków wszystkie wydane do dnia dzisiejszego atlasy ujmują zagadnienia statycznie i dlatego nie są historyczne. Nie badają one rozwoju zjawisk, nie odsłaniają przebiegu procesu i dlatego nie pomagają w ustalaniu określonych praw powodujących przemiany formy i treści badanych zjawisk. Nasz cel naukowy wymaga innego atlasu, atlasu dynamicznego, ukazującego rozwój zjawiska. Cel taki można osiągnąć tylko przez studiowanie stopniowo następujących po sobie okresów historycznych, dążąc do wyjaśnienia charakterystycznych dla naszego okresu form zjawisk, które w innych okresach historycznych stałyby się anachronizmem lub przeżytkiem. 3. Zasadniczą bazą (podstawą) Rosyjskiego atlasu etnograficznego tego • Tezy referatów wygłoszonych na Sesji Nauk Historycznych Plenum Instytut~ HKH, poświęconych zagadnieniom archeologicznych i etnograficznych poszuklwall z 1953 ~., Moskwa 1954, AN ZSRR. Dział Nauk Historii lHKM i Instytutu Etnografl1 im. ;\1ikłucho-Makłaja, str. 13-16. Tezy t1umaczyla Zofia MalelL'ska. typu stanowi masowy etnograficzny materiał pochodzący z trzech okresów: połowy XIX w., końca XIX w. (zaczynając od osiemdziesiątych lat) oraz z pierwszych dwu dziesięcioleci XX w. Materiały te, dostatecznie pełne, łatwo schronologizować; obejmują one wszystkie niemal strony materialnej i duchowej kultury rosyjskiego chłopa, a częściowo tylko rosyjskiej klasy robotniczej w okresie największego rozwoju kapitalizmu .w Rosji. Cofając sle wstecz i badając w miarę potrzeby dalszą przeszłość historyczną badacz może poznać formy ludowej twórczości i ludowego życia w ciągu stulecia, ponieważ pewne formy materialnej i duchowej kultury sięgają w bardziej jeszcze odległe czasy; zbadanie genezy tych zjawisk stać się może wielką pomocą dla tych uczonych, którzy zajmują się zagadnieniem ukształtowania się wielkorosyjskiej narodowości i konsolidacji rosyjskiego burżuazyjnego narodu. 4. Rosyjski historyczno-etnograficzny atlas da badaczom cenne wskazówki do dalszych poszukiwali tylko w tym wypadku, jeśli wykryje zasadnicze zjawiska ludowej kultury oraz podziały związane naj ściślej z bytem ludu, mogące w najv,ryższym stDpniu wyjaśnić narodową specyfikę życia ludu. Do takich działów z dziedziny kultury materialnej należą: typy rolniczych narzędzi i budynków gospodarskich, odzieży ludowej, domowych statków, pożywienia, środków komunikacji, przemysł domowy itd., zaś z dziedziny kultury duchowej - życie domowe, zwyczaje i obrzędy związane z różnymi formami pracy i ludowymi uroczystościami oraz sztuka ludowa. Nie wszystkie działy są łatwe do opracowania w atlasie, ponieważ pewne zjawiska są trudne do skartografowania; pomimo to atlas powinno się opracować w ten sposób, aby był on wyraźnym odbiciem i tych zjawisk. Obok przeróżnych map i typologicznych tablic atlas powinien zawierać bogaty materiał ilustracyjny i szereg krótkich artykułów badawczych, omawiających materialne warunki życia ludu rosyjskiego. 5. Zasadniczymi źródłami do ułożenia Rosyjskiego historyczno-etnograficznego atlasu są zabytki kultury ludowej, znajdujące się w muzeach etnograficznych i krajoznawczych i w zbiorach sztuki lub istniejące jeszcze do dziś u mieszkańców poszczególnych okręgów Rosji. Zbieranie wiadomości o tych istniejących jeszcze zabytkach powinno być robione przez specjalne ekspedycje etnograficzne. W 1953 r. ekspedycje tego rodzaju przeprowadziły badania terenowe w okręgach: smoleńskim, wielkołuckim, pskowskim RSFRR, w okręgu witebskim BSRR i w daugowpilskim okręgu Łotewskiej SRR. Ekspedycje powinny kierować się w okolice najmniej znane, o których r.iewiele mówi nam bibliografia i zbiory muzealne. Są to tzw. białe plamy na mapie. Istnieje zamiar zbadania kirowskiego, mołotowskiego, świerdiowskiego, ripeckiego, kurskiego, rostowskiego, stawropolskiego, stalingradzkiego i saratowskiego okręgu RSFRR. Obok rzeczowych zabytków przy układaniu atlasu powinny być wykorzystane takie źródła, jak literatura etnograficzna, poszczególne sporadyczne �897 896 wiadomości umieszczane Wiedomostiach", Pamiatnych Kniżkach, Spiskach nasielonnych miest Rossijskoj Imperii itd. Najbogatszy jednak materiał znajduje się w archiwach ekonomiczneg<l Towarzystwa, w prywatnym archiwum T e n i s z e w a i prywatnych archiwach poszczególnych etnografów, którzy badają rosyjską ludność w państwie radzieckim. Niewielki materiał dają również istniejące etnograficzne mapy. Na podstawie wszystkich wymienionych źródeł należy wykonać mapy zasięgów po')zczególnych typów badanych zjawisk i tablice typologiczne. Próba u.ożenia historyczno-etnograficznego altasu Sybiru dała cenne wskazówki metodologiczne, jak również i metodyczne co do opracowania atlasu. Równie cenne są próby stworzenia Rosyjskiego atlasu dialektologicznego. Chociaż specyfika Rosyjskiego historyczno-etnograficznego atlasu n,eco różni się od wymienionych atlasów, próbę tę należy jednak uwzględnić. Obecnie udostępnienie etnograficznego materiału atlasowego pozwala ustalić, że jako rezultaty wstępnych prac otrzyma się mniej więcej równomierne wiadomości pochodzące z 40 gubernii Rosji europejskiej, zamIeszkałych przez większość ludności rosyjskiej. Zebrane wiadomości dotyczące terytorium Syberii, Dalekiego Wschodu i Azji środkowej są w chwili obecnej bardzo skąpe i nie mogą być podstawą wykonania map; dlatego, nie hamując przygotowawczych prac do wydania atlasu, należy skierować specjalne ekspedycje do wymienionych okręgów w celu zebrania tam materiału potrzebnego do następnych zeszytów atlasu. O ile w Rosji europejskiej istnieje możność wykorzystania materiałów powiatowych, za mikroregion dla map Atlasu. należy uważać powiat jako jednostkę administracyjną dla drugiej połowy XIX w. 6. Prace przy wykonaniu atlasu są niezwykle intensywne;' np. przygotowanie map odnoszących się do ludowych mieszkań (siedzib) wymaga posługiwania się 5000 kartek z wiadomościami pochodzącymi z powiatu, a czasami z bardziej jeszcze szczegółowymi danymi o zasięgu różnych typów siedzib; kartografowanie typów strojów ludowych wymaga nie mniej niż 12000 kartek itd. Przed 1 I 1954 r. zdołano zebrać nieco więcej niż połowę wiadomości o obu tych zagadnieniach. Ponieważ środki do opracowania atlasu są ograniczone (ludzie i pieniądze) prace wykonuje się na poszczególnych odcinkach, przygotowując do druku oddzielne rozdziały Atlasu. Niewielki zespół naukowy, pracujący nad przygotowaniem atlasu w Instytucie im. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR w Moskwie, rozpoczął pracę w 1951 r. i zdążył w tym czasie przygotować następujące rozdziały Atlas1/: 1. Wstęp; 2. Rolnicza technika rosyjskich chłopów w XIX i na początku XX w.: 3. Rosyjskie mieszkanie ludowe: 4. Rosyjska ludowa odzież. Opracowuje się program dalszych rozdziałów.' lJczestnicy ekspedycji 'IN 1954 r. będą zbierać materiały według posze:'zonego programu (włącza się w "Gubernskich zbieranie wiadomości o domowych statkach, pożywieniu, środkach lokomocji, przemyśle domowym i sezonowym). 7. Wykonanie Rosyjskiego atlasu historyczno-etnograficznego interesuje nie tylko etnografów, lecz również historyków, archeologów, językoznawców, historyków sztuki ludowej, budownictwa itp. Na posiedzeniu Rady Naukowej Instytutu Etnografii byli obecni przedstawiciele wszystkich wymienionych dyscyplin naukowych. Zadecydowano rozszerzyć program najbliższych zeszytów Atlasu i dokooptować do Kolegium redakcyjnego Atlasu przedstawicieli tych instytucji, które będą go opracowywać. W chwili obecnej zgłosiły swój udział: Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie, Państwowe Muzeum Etnograficzne Narodów ZSRR w Leningradzie, Instytut Języków AN ZSRR oraz Instytut Rolniczych Budowli Akademii Architektury ZSRR. Można uważać, że zgłoszą się do pracy również inne interesujące się Atlasem instytucje. BADANIA NAD KSZTAŁTOWANIEM SIĘ SOCJALISTYCZNYCH NARODOW prowadzone przez Instytut Etnograficzny' L. P. Potapow 1. Proces kształtowania się socjalistycznych narodów jest najbardziej aktualnym, choć naj słabiej zbadanym zagadnieniem w radzieckiej nauce historycznej, zagadnieniem wiążącym się ściśle ze współczesnością. Mimo ogólnie uznanej. marksistowskiej teorii narodowości nie posiadamy konkretnych prac na ten temat. Szereg dziennikarskich artykułów naświetla tylko ogólne warunki i przesłanki kształtowania się socjalistycznych narodów w wielonarodowościowym państwie radzieckim. Przyczynia się do tego przede wszystkim skomplikowany i trudny problem, który należy badać na drodze współpracy przedstawicieli pokrewnych dyscyplin naukowych, jak etnografów, historyków, ekonomistów i lingwistów. 2. Badanie kształtowania się socjalistycznych narodów, podobnie jak i zagadnienie poznania przebiegu konsolidacji narodowej są włączone do programu pracy Instytutu Etnografii i są opracowywane na podstawie materiału pochodzącego z różnych okręgów ZSRR. W planie prac szczególną uwagę poświęca się tym okręgom, w których konsolidacja narodów przebiega w specjalnie skomplikowanych warunkach; do tego rodzaju okręgów należą Sybir i Dagestan, gdzie Instytut Etnografii przeprowadza badania od dłuższego już czasu. Niniejszy referat jest próbą naświetlenia pracy Instytutu nad kt!lturą nierosyjskiej ludności Sybiru, zaś celem referatu jest • Tezy referatów wygłoszonych na Sesji Nauk Historycznych i Plenum Instytuto.l HKM., poświęconych zagadnieniom ar...,heologicznych i etnograficznych poszukiwań w 1953 r.o Moskwa 1954. AN ZSRR. Dział Nauk Historii Instytutu HKM. i Instytutu Etnografii im. l\1ikłucho-Maklaja. s. 7-9. Tezy tłumaczyła Zofia Malewska. $7 "Lud''. t. XLII �898 zwrócenie uwagi na konieczność zbadania przebiegu kształtowania kretnych socjalistycznych narodów, jak i przebiegu konsolidacji 8!19 się konposzcze- w~korzystują ~ uogólniają wyniki badań osiągnięte przez ekonomistów I ]ę~yko~nawcow: ~ecz ta.kźe sami bezpośrednio badają ważniejsze elementy etmc~n~] łączno~cl. Etn~czne składniki kształtującej się narodowości, zagadmeme rozmleszczema ludności, wspólność terytorium ,. .. . ' s pecy f'Iczne ł wasclwosCI. narodowe] kultury stanowią przedmiot badań etnografii. . 8. B~d~]ąc konkretny przebieg kształtowania się zasadniczych elementow soc]al1st'ycznego narodu oraz jego oblicza duchowego i socjalno-politycznego nalezy skonc:ntrować uwagę na właściwościach, które wyróżniają ten .pr~es od procesow etnicznego rozwoju, przebiegających w warunkach kapltal1stycznego ustroju. gólnych grup ludności ZSRR. 3. Zasadniczą drogą kształtowania się socjalistycznych narodów ZSRR jest przekształcanie się w duchu socjalizmu dawnych narodowości burżuazyjnych. Kształtowanie się sucjalistycznych narodów przebiega również wśród takich grup ludności, które nie zdążyły ukształtować się przed Rewolucją w narody. Przykład tego widzimy na Sybirze zamieszkanym przez różnorodną ludność nierosyjską. Jednocześnie z tym odbywa się na Sybirze proces powstawania nowych narodowości i dalszy rozwój narodowości powstałych w okresie przedrewolucyjnym. Konkretne poznanie całego tego obrazu stawia badacza wobec trudnych zadań i zagadnień wymagających Józef oceny. 4. Do chwili Wielkiej Rewolucji Październikowej nierosyjskie narody Sybiru stały na różnym poziomie rozwoju ekonomiczno-społecznego, zaczynając od upadającego ustroju gminy pierwotnej, kończąc na powstającym dopiero ustroju kapitalistycznym. Na olbrzymich obszarach Sybiru istniały grupy rodowo-plemienne i niewielkie narody mówiące różnymi językami. Ekonomiczny i kulturowy ich rozwój odbywał się powoli; równolegle z nim odbywał się proces konsolidacji jednych oraz asymilacji i podziału innych Referat miczny i kulturalny. 7. Kierownicza rola w zbadaniu konkretnego procesu kształtowania się lego lub innego narodu należy do etnografów i historyków, którzy nie tylko wygłoszony ATLASU na Sesji Wydziału ETNOGRAFICZNEGO Nauk Historycznych AN ZSRR 27 IV 1954 r.* narodowości. 5. Radziecki ustrój państwowy stworzył nową erę w dziejach plemion i narodowości Sybiru. W wyniku poczynań radzieckiego rządu i Partii Komunistycznej powstaje wśród zacofanych plemion i narodowości Sybiru socjalistyczne budownictwo, które przy pomocy rosyjskiego narodu wciąga te opóźnione w rozwoju plemiona do ogólnego nurtu wyższej socjalistycznej kultury. Większość nierosyjskiej ludności Sybiru w tych warunkach otrzymała róźnorodne formy radzieckiego ustroju od narodowościowego regionu do autonomicznej republiki, co przyśpieszyło konsolidację narodową. Wynikiem tego jest powstanie dwu wielkich narodów Syberii, Buriatów i Jakutów, które posiadają wielki przemysł, klasę robotniczą i narodową kulturę o wysokim poziomie. 6. Obok ukształtowanych już socjalistycznych narodów Sybiru istnieją niewielkie narodowości złożone z kilku lub kilkuset tysięcy osób (Chantowie, Mansi, Neńcy, Chokasi, Ałtajczycy oraz niewielkie etnograficzne grupy liczące od paręset do tysiąca osób (Orokowie, Ketowie, Enowie, Tofalarowie). Ci ostatni w okresie przedrewolucyjnym istnieli jako niewielkie rodowo-plemienne grupy, nie posiadające już ustroju i podziału rodowego. Wszystkie te grupy narodowościowe zachowały swój język. Pod wpływem socjalistycznej przebudowy życia znacznie podniósł się ich poziom ekono- Gajek UWAGI DO POLSKIEGO .~otrzebę opra~owania atlasu etnograficznego podnoszono w nauce polskieJ na . przełomie.. XIX i XX w. (A. Z akr z e w s kiJ' . . . K a r ł o w I. C z, A. ~ a 11 n a, a pozme] K. N i t s c h, J. C z e k a n o w s k i i J. S. B Y s t roń). WPler~ p~jawiłY się ~artogra~y statystyczno-etnograficzne, ujmujące mniej lub W1ę:~]. bezstronme rozmieszczenie ludności polskiej, natomiast kartog:~my sClsle etnograficzne, przedstawiające przestrzenne rozmieszczenie roznych faktó.w kult,urowych, opracował pierwszy K. M o s z y ń s k i w Kulturze ludoweJ Slowtan oraz w Atlasie kultury ludowej w Polsce Kraków 1934 (z.. 1-3). Nie.co później ukazało się kilkanaście skartowań'; pracach J. F a l k o w skI e g o J KI' m ~ s zews k".leJ, R. Reinfussa A. Bachmana, C. Ehrenkreuzowej i in. l. ' Kart~gramy obejmowały tematycznie kulturę materialną, zwłaszcza narzędZIa pracy (skartowania K. M o s z y ń s k i e g o A'. F l' s c h e r a, L P" ' '. o.p l e l a, J. KIl m a s z e w s k i e j). Nie brakło też skartowań z innych dZledzm kultury, np. duchowej, chociażby w wymienionym Atl.asie kultury ludowej w Polsce (z. 1-3) lub w pracach C. E h r e n k r e u o A B z we J,. . a c h m a n a, T. S e w e r y n a i in. Wspólną ich cechą był brak per:~:kty,:,,~ czasowej, t~m samym więc posiadały one charakter statyczny, . udmaJąCY odczytame procesu historycznego. Drugą wadą tych kartogramu,:" była ~rzypadkowość dobieranych tematów, wynikająca przede wszystkim z pOSiadanych zasobów źródłowych. , ~' • • Q kI '~ Ref~rat w tlumaczelUu rosyjskim zamieszc:wny z drobnymi zmianami w Pa~r- Sooosze;:enlach" Instytutu Etnografii AN ZSRR Moskwa 1955, tom XXII s .~~:~ Lo t'Oz "SowletskaJa Etnografiju" AN ZSRR 1954 tom 3 85 ' l PIerw ~z . ł..' ., s. . j k s e za OZeJJla polsJnego alias'.! etnograficznego omówiono w pracy: J. G ae . PU/SkI atlas etnograficzny, ,.Annales UMCS". Lublin 1947. �901 900 Pierwsze te opracowania mimo tak ważnych niedomogów metodologicznych ujawniły istnienie tzw. r u b i e ż y pół n o c n o-w s c h o d n i e j, którą przebiegały zasięgi różnych zjawisk kulturowych. Rubież ta była przedmiotem ostrej i gorącej dyskusji między J. C z e k a n o w s k i m a K. M o s z y ń s k i m; wyjaśnienie jednak ostateczne jej genezy i znaczenia jest sprawą przyszłości, kiedy będziemy dysponowali liczniejszymi kartogramami. Przyczyna niemożności wyjaśnienia tkwiła właśnie w ahisto:ryczności skartowat'i. i w braku dynamicznego traktowania przedstawionych zasięgów zjawisk. W 1947 r. przystąpiło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Lublinie do prac nad Polskim atlasem etnograficznym, jednak brak pewnej dojrzałości metodologicznej utrudniał stworzenie właściwej naukowej podstawy do pracy tego typu. Początkowo oparto badawczą pracę terenową o informacje niewykwalifikowanych członków-korespondentów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jednakże akcja ta nie dała pozytywnych rezultatów. W 1953 r. prace nad Atlasem przyjął K. O. Instytutu Historii Kultury Materialnej przy Polskiej Akademii Nauk i w oparciu o trzy zakłady, w warsza~ie, Krakowie i Poznaniu, prowadził akcję badawczą w terenie oraz kierował opracowaniem zebranych w ten sposób materiałów. Zadania "Polskiego atlasu etnograficznego" Głównym zadaniem naszego atlasu jest wykrycie cech specyficznych narodowej kultury polskiej we wszystkich jej przejawach, w jej zmienności w różnych okresach czasu, wykrycie kształtowania się kultury polskiej v: okresie feudalnym, kapitalistycznym i w obecnym okresie tworzenia się narodu socjalistycznego. Drugim istotnym zadaniem jest zbadanie w świetle etnograficznych materiałów przyczyn regionalnego zróżnicowania polskiej kultury narodowej, wykrycie genezy powstania i powstawania różnych grup etnicznych w różnych okresach historii Polski, a dalej zbadanie związków między zarysowującymi się grupami a dialektologiczną strukturą polskiego obszaru językowego, co, być może, pozwoli wyjaśnić niektóre zagadnienia odnoszące się do okresu ustroju plemiennego. Chodzi więc o stworzenie takiego atlasu etnograficznego, który obrazowałby całość dawnych i obecnych procesów etnogenetycznych. Chodzi o to, aby w świetle dav\iuiejszych materiałów etnograficznych oraz aktualnie prowadzonych badań terenowych ustalić współczesne przemiany w kulturze, które towarzyszą krystalizowaniu się narodu socjalistycznego w różnych regionach Polski; odtworzyć proces two:; rzenia się narodu burżuazyjnego w XIX i XX w. przez uchwycenie cech specyficznych dla kultury Polski i jej poszczególnych regionów; umożliwić w miarę posiadanych materiałów retrogresywn~ postępowanie naukowe w oparciu o etnograficzną kartografię· Źródła materiałowe "Polskiego atlasu etnograficznego" Licząc się z takimi zadaniami Atlasu, postanowiono: 1. Zasadniczą pracę nad Atlasem oprzeć o systematyczne badania terenowe prowadzone rokrocznie przez stały i \vyszkolony zespół wykwalifikowanych etnografów, posługujących się specjalnym kwestionariuszem; chodzi bowiem o uzyskanie pełnowartościowego i porównywalnego materiału, czego nie może dostarczyć zbieractwo amatorskie ani też przygodni korespondenci. 2. W dalszym ciągu opracowywać ankiety dla korespondentów Atlas'u, ale uzyskany z takiego zbieractwa materiał traktować ostrożnie jako uzupełnienie. 3. Wyzyskać zbiory muzeów etnograficznych; sposób opracowania zbiorów opiera się na wytycznych podanych w kwestionariuszach. 4. Czerpać z literatury etnograficznej, która, podobnie jak materiał muzealny, rzuca światło zwłaszcza na okres między 1840-1955 r. Literatura i muzea pożwalają na uchwycenie zmian, które nastąpiły w ciągu ostatniego stulecia. 5. Przebadać źródła tak drukowane, jak i rękopiśmienne. Pełne ich wyzyskanie wymaga pracy długofalowej, można się też z góry spodziewać, że zawarty w nich zasób wiadomości w wielu przypadkach nie pozwoli na kartograficzne ujęcie; materiał ten należy raczej traktować jako uzupełniający, przydatny do lekcji kartogn,mów czy też do opracowań monograficznych takich problemów, jak socha, radło, itp. Badania terenowe i sieć badań W zasadzie przyjęto, że badania nad grupą problemów traktowanych kompleksowo będą prowadzone corocznie, np. nad narzędziami do orania, a dalej, że będzie się je prowadzić co roku w tych samych miejscowościach, równomiernie rozmieszczonych na całym terytorium Polski, w odległości wahającej się od 20-25 km. Rozumie się, że przy specyficznych problemach, takich jak na przykład rybołówstwo, dobór miejscowości zostanie odpowiednio zmieniony. W oparciu o sieć stałych punktów prowadzi się coroc7J1ie badania nad określonymi zagadnieniami; zwiększa to porównywalność osiągniętych wyników, pozwala uzupełniać wszelkie usterki i niedopatrzenia z lat ubiegłych. W każdej miejscowości badania trwają 3--4 dni i prowadzone są jednocześnie nad kilkoma problemami. W sumie stała sieć punktów Polskiego atlasu etnograficznego obejmuje 336 wytypowanych miejscowości. Badania, jak wyżej powiedziano, prowadzą wykwalifikowani etnografowie, których wyniki są każdorazowo weryfikowane tak co do wiarygodności, jak też ścisłości (mapa nr 1). Kwestiona'dusz Badania terenowe opierają się o jednolity kwestionariusz składający się z trzech części: część A dotyczy krótkiego opisu, charakterystyki badanej wsi, stopnia zaawansowania technicznego, społecznego, oddalenia od dróg �902 903 komunikacyjnych i centrów przemysłowych, itp. Część B doty,::zy charakterystyki informatorów terenowych i stanowi między innymi podstawę do weryfikacji zebranych wiadomości. Istotną problematykę zawiera kwestionariusz C, czyli kwestionariusz rzeczowy, ujmujący w pytaniach całość badanego problemu. Kościec t'.'i części kwestionariusza stanowią: 1. Część wstępna wyjaśniająca ważność badanego zagadnienia, faktur~. :z.ogólnego etnograficznego punktu widzenia; 2. Opis formy badanego faktu kulturowego (opis słowny, rysunek, fotografia); 3. Opis sposobu posługiwania się danym narzędziem (technika pracy) i jego zastosowanie; 4. W związku z powyższym badacz terenowy powinien określić, czy d~ny przedmiot lub fakt kulturowy wiążą lub wiązały się z działalnością (czynnościami) kobiety lub mężczyzny. Kwestionariusz w całym systemie pytań zmierza do wyczerpania materiału leksykalnego tak w odniesieniu do całości faktu, jak jego części oraz wszelkich związanych z nim czynności. W związku z punktami 2, 3, 4 badacz powinien ustalić: a) obecny stan badanego zjawiska i jego tendencję rozwojową; b) odtworzyć na podstawie miejscowej tradycji zmiany, jakie zaszły "za ludzkiej pamięci". (Zazwyczaj h:dność podaje takie terminy: przed II lub przed I wojną światową lub przed zniesieniem pańszczyzny i po jej zniesieniu, a w Wielkopolsce, n'.! Pomorzu i na Śląsku podają też jako termin wojnę prusko-francuską). Na ogół badania terenowe pozwalają sięgnąć mniej więcej do lat 1860-1880, tylko w niektórych przypadkach istnieją możliwości uzyskania wiadomości odnośnie do pierwszej połowy XIX w. Każdy badany fakt etnograf rozpatruje w związku ze stosunkami w produkcji, zwyczajami. obrzędami, folklorem. Wstępne opracowanie Na marginesie wymienionych czynności prowadzone są na dość znaczną skalę prace indeksowania czasopism i ważniejszych dzieł etnograficznych 2. Opracowanie . " i .~ materia lu Materiał z badań terenowych opracowany jest na formularzach odpowiadających treści kwestionariusza; formularze ułatwiają weryfikację mateńału oraz zwiększają sprawność posługiwania się nim. Formularze ułożone są w system kartkowy, usprawniający kolacjonowanie materiału po każdym etapi'J pracy i ułatwiający pracę porównawczą. Na takich samych formularzach opracowuje się materiał uzyskany od korespondentów, zbadany w muzeach, materiał z· literatury i opisowych źródeł historycznych. Etnograf opracowujący te kategorie źródeł stawia odnośnie do tekstu opisowego wszystkie te pytania, które zawarte są w kwestionariuszu, a w razie niemożności wydedukowania z tekstu żądanych odpowiedzi zaznacza to na karcie. Czynność .ta w znacznym stopniu pokrywa się z krytyką żródeł. ') "Polskiego atlasu. etnograficznego" Opracowanie Atla,su. znajdzie wyraz w publikacjach dwojakiego rodzaju: zeszytach Atlasu w skali 1: 2 mil. i 1: 4 mil., ilustrujących d y n am i c z n y o b l' a z rozwoju narodowej kultury polskiej w poszczególnych typowych jej przejawach, oraz w historycznych monografiach rzeczowych; między obu wydawnictwami winny istnieć ścisłe związki, monografie bowiem będą historyczną interpretacją kartogramów. Atlas, jako zbiór kartogramów, będzie zawierał obok technicznych wyjaśnień i dokumentacji szczupły i nieodzowny tekst wyjaśniający. Dla przykładu podaję wykaz kartogramów do jednego z pierwszych zeszytów, odnoszących się do problemu młócenia: 1. Czas pojawienia się i zaniku młocarni kieratowych w okresach: a) stan obecny (1944-1954); b) do końca II wojny światowej (1920-1944); c) do końca l wojny światowej (1900-1920); d) do końca XIX w. (1870-1900). .2. Nasilenie występowania młocarni motorowych: a) po II wojnie światowej; b) w czasie II wojny światowej; c) po I wojnie światowej; d) pojawienie się przed I wojną światową. 3. Młócenie lnu i konopi za pomocą kijanek. 4. Młócenie przez uderzanie kłosami o narzędzie typu grzebieniastego (mapa uwzględniająca stan z 1953 r. i II połowy XIX w.). 5. Formy cepów w Polsce: a) w świetle badań z 1953 i 1954 r., b) w świetle materiałów z pierwszej połowy XX w., c) materiałów z XIX w. oraz karton dodatkowy wykazujący typy cepów w świetle materiałów z XV-XVII stulecia. Drugi karton dodatkowy wykazujący kurczenie się występowania cepów gązewkowych, ogniwkowych i pętlicowych na korzyść kapicowych w ciągu ostatnich stu lat. 6. Kartony zasięgów nazw narzędzi, ich części i wykonywanych nimi czynności (młócenie-bicie, klepanie itp.). 7. Mapa ilustrująca rozmieszczenie zawężonych, przeżytkowych funkcji cepu; zmiany: a) stan w 1953 r.; b) w pierwszej połowie XX w.; c) w drugiej połowie XIX w.; d) w świetle materiałów z XVI-XVIII w. 8. Znaczenie cepu w obrzędach. w ! Por.: J. G a j e k i Z. M a l e w ska. Indeks "Ludu" T. l-XXXIX, "Lud", t. XL, Poznail ',953. L. W ę g ,. z y n o w i c z. Indeks .,Orlego lotu". Archiwum Etnograficzne. nr 9, �905 904 9. Nazwa miejsca młócenia, jego lokalizacja (stodoła, sień, podwórze, pole). Odpowiednikiem zeszytu zawierającego kartogramy związane treściowo 7. młóceniem będzie osobna monografia. Obecnie znajdują się w opracowaniu następujące zagadnienia: 1. rodzaje orki, 2. socha, 3. radło, 4. pług, 5. płużyca, 6. typy kopaczek, 7. kosa, 8. sierp, 9. młócenie, 10. nazwy lnu, 11. wołar;ie i odpędzanie zwierząt, 12. zwierzęta pociągowe używane do orki. Podstawy kartograficzne "Polskiego atlasu etnograficznego" Po licznych dyskusjach prowadzonych od 1946 r. w Lublinie opracowano według projektu J. G a j k a roboczą mapę podkładową w skali 1 : 1 miliona, która jest równopowierzchniową redukcją stożkowego rzutu L a m b e l' t a, mapy 1 : 300 tysięcy (równoleżnik styczny 52°). Na tej mapie roboczej zostały uwzględnione: 1. granice polityczne, 2. główne miasta wojewódzkie i centra przemysłowe, 3. dawne ośrodki polityczne, 4. sieć rzeczna, rzeki główne i ich pierwsze dopływy. Przy projektowaniu i wykonywaniu tej mapy chodziło o to, aby przyszłe etnograficzne kartogramy uwolnić od napisów i cyfr oznaczających miejscowości, a tym samym aby otrzymać możliwie czystą i przejrzystą kartę zasięgów. W tym celu na mapie 1 :300 tysięcy naniesiono system słupów i pasów, tworzących kwadratowe areały o powierzchni 20 kmX20 km=400 km!. Każdy taki areał podzielono na I-XVI pól, z których każde jest kwadratem o wymiarach 5X5 km=25 km2• W oparciu o tę mapę opracowano roboczą mapę podkładową w skali 1 : 1 miliona, na której mają być wykonane czystopisy kartogramów przeznaczonych do druku. Natomiast fototechnicznie sporządzono: a) identyczną mapę w skali 1 : 2 miliona jako podkład roboczy do opracowań metodą punktów oraz b) mapę w skali 1 : 4 miliona do opracowań powierzchniowych i linearnych. W rezultacie każda miejscowość, do której zebrano materiał w c~sie badań terenowych P.A.E., jak też i każda inna, do której dysponuje się wiadomościami innego pochodzenia, posiada sygnaturę (słup, pas, pole, np.: Kozietuły, pow. grójecki, s. 27-28, P. 25, p. VIII). Alfabetyczny wykaz miejscowości oznaczonych sygnaturą oraz wykaz miejscowości w układzie sygnaturowym (z naj niższą sygnaturą wzwyż) wystarczą do określenia każdej miejscowości oznaczonej na mapie takim lub innym punktem. Znając nazwę miejscowości łatwo określić jej położenie na mapie ze ścisłością jednego pola, przy pomocy spisu alfabetycznego. Skoro więc znajdujemy szukaną miejscowość na mapie 1: 300 tysięcy, odczytujemy sygnaturę (słup, pas, pob) i z kolei mechanicznie mozemy umiejscowić ją na mapach 1 : 1 miliona, 1 : 2 milionów, 1 : 4 milionów. Chcąc określić warunki środowiskowe danej miejscowości. 'wypunktowanej na przykład na mapie 1 : 1 miliona, łatwo znależć ją przy pomocy sygnatury n:! mapie 1 : 300 tysięcy. Przedstawione techniczno-kartograficzne zasady zdały już swój praktyczny egzamin w ciągu prac nad Atlasem w 1954 i 1955 r. Dobór tematów badawczych do prac P.A.E. Największą trudność w pracach nad Atlasem stanowi dobór właściwej tematyki szczegółowej i właściwe jej ustawienie tak w kwestionariuszu, jak i w opracowaniu. Redakcja Atlasu kieruje się tu następującymi zasadami: 1. Dobiera tematy węzłowe, dające się ująć kompleksowo, i to takie, o których wiadomo, że w opracowaniu dadzą efekt kartograficzny, a zarazem że opracowanie ich rzuci światło na specyficzne cechy polskiej kultury narodowej lub ściślej sprecyzuje pojęcie polskich grup etnograficznych (regionów) bądź też wyświetli związek tej kultury z różnego typu strefami kulturowymi. Oczywiście nie zawsze da się to z góry, a priori, określić, w rezultacie' nie zawsze wyniki badań terenowych znajdą wyraz kartograficzny. 2. Przy doborze tematyki pewną rolę odgrywa również stan wiedzy o branych pod uwagę faktach, zwłaszcza chodzi tu o możność powiązania ich z określonymi okresami historii narodu polskiego. Po prostu dobiera się takie zagadnienia, które w sposób jak najmniej wątpliwy mogą oświetlić przebieg minionych procesówetnogenetycznych. 3. Licząc się z tym redakcja roz.poczęła swą pracę od zbadania sił produkcyjnych specyficznych dla kultury naszego narodu, a więc narzędzi, techniK, umiejętności i doświadczeń wytwórczych człowieka. Przyjmując za punkt wyjścia te najistotniejsze elementy równolegle zwraca uwagę na ich związek ze stosunkami produkcji i z całą nadbudową. Znajduje to swój wyraz w jednolitym kwestionariuszu. Plan calości "Atlasu" Plan całości Polskiego atlasu etnograficznego przewiduje opracowanie następujących części, które niekoniecznie muszą ukazywać się w takiej kolejności: Część wstępna zawierająca mapy w skali 1 : 2 milionów, jak: 1. Hydrografia i orografia obszaru Polski. 2. Zalesienie i zmiany zalesienia w Polsce. 3. Mapy klimatyczne (strefy klimatyczne). 4. Współczesne regiony gospodarcze. 5. Dawne regiony gospodarcze. 6. Regiony pod względem krajg,brazu kulturalnego (4 kartony w czasowych przekrojach); zagadnienie dyskusyjne. 7. Dwie mapy gleb. �907 906 8. Mapy wczesnego i poznego średniowiecza obrazujące regionalizację kulturową (do ustalenia z archeologami). 9. Mapa dialektów polskich (syntetyczna) oraz 6 kartonów analitycznych (m. in. szerzenie się i zanikanie gwar lub niektórych ich cech). 10. Mapa współczesna, struktura antropologiczna Polski i kartony uzupełniające zagadnienie struktury w świetle kostnego materiału. 11. Mapy historyczne: a) rekonstrukcja dawnych zasięgów plemiennych; b) najdawniejsze g:-anice administracyjno-polityczne Polski; c) politycznoadministracyjne granice po testamencie Krzywoustego; d) polityczno-administracyjne granice Polski w XVI w.; e) polityczno-administracyjne granice Polski w XVIII w.; f) mapy polityczno-administracyjne z XIX i XX w. (do ustalenia po dyskusji z historykami). 12. Mapa ważniejszych ośrodków handlowych i przemysłowych (od XVI wieku). 13. Mapy dróg i innych szlaków komunikacyjnych (od XVI w.). 14. Polskie grupy etnograficzne w świetle współczesnych materiałów etnicznych oraz materiałów z połowy XIX w. Kartogramy części I mają być jedynie podsumowaniem obecnego stanu wiedzy geograficznej, archeologicznej, historycznej, językoznawczej i antropologicznej. Ostateczny skład części wstępnej Atlasu ulegnie jeszcze poważniejszym korekturom i na pewno nie ukaże się przed pierwszymi skartowaniami etnograficznymi. Część ta ma stanowić tło porównawcze dla właściwych prac etnograficznych. Redakcja przewiduje wykonanie tych kart na kalce, co umożliwi studia porównawcze. Następne części Atlasu obejmą: I. Hodowlę i rolnictwo (z. 3), opracowane na podstawie badań terenowych z 1953 r. i 1954 r. Opracowanie mapy zaprojektowano na rok 1955. II. Budownictwo (z. 3), opracowane zostanie na podstawie badań terenowych z 1948-1951 oraz 1955 i 1956 r. Opracowanie nastąpi w 1956 i 1957 r. III. Pożywienie (z. 2), opra(;owane zostanie na podstawie badań terenowych z 1956-1957 r. Opracowanie nastąpi w 1958 r. IV. Obróbka surowców, przemysł ludowy, jak chałupnictwo, narzędzia, techniki i wytwory (z. 4). Opracowane zostanie na podstawie badań terenowych z 1947-1952 oraz 1958 i 1959 r. Opracowanie nastąpi w 1959 r. V. Odzież (z. 5), badania nad zagadnieniem trwają od 1947 r. i znajdują wyraz w wydawnictwie Atlas polskich strojów ludowych. Na podstawie tych danych przewidziano opracowanie kartograficzne w roku 1959 i 1960. Opracowanie ostatecznie zaplanowano na rok 1961. Jeśli chodzi o kulturę społeczną, duchową i folklor. zagadnienia te nie zostały dotychczas w pełni przedyskutowane i wprowadzone do planu:Redakcja Atlasu przewidu,ie zwołanie w tym roku ~ecjalnej sesji etnograficznej. Dotychczasowe osiągnięcia W świetle dotychczasowych badań i prac nad Atlasem można w odniesieniu do polskiego obszaru etnograficznego stwierdzić: 1. Istnienie rubieży północno-wschodniej w pasie wielkiej puszczy wschodnio-europejskiej na styku polsko-prusko-litewsko-białoruskim. Zbieżność zasięgu kilkunastu zjawisk nie jest jednak rezultatem jednego czy jednoczesnego procesu historycznego; można tu wykazać elementy starsze i nowsze. Jedne z nich nawiązują do elementów bałtyjskich, inne są niewątpliy.rie młodsze. Być może, że niektóre z nich odnoszą się do bardzo dawnych epok. 2. Północna, zachodnia i wschodnia część Polski, obok zasadniczych elementów typowych dla całej Polski, zawiera infiltraty obce, przeważnie późnego pochodzenia, niemieckiego lub zachodnio-europejskiego, przyjęte ttl za pośrednictwem Niemców. Nie brak też i nawarstwień skandynawskich. 3. Badania nad Atlasem uściślają znaną powszechnie tezę istnienia w polskich Karpatach elementów wołoskich, które sięgają aż po Sudety. Jest to stosunkowo młoda fala osadnicza, nie przekraczająca XIII w. Niektóre elementy wołoskie, jak koszykowo-taśmowy płot, szczegóły w naze~ictwie bednarskim:szczegóły odzieży itp. sięgają aż po Wieprz w woj. lubeis~im (być może, że niektóre z tych eleme~tów są starsze aniżeli migracja WO!Qska). 4. Na Śląsku zarysowuje się rubież polsko-łużycka; zagadnienie to nie jest jeszcze ściśle i przekonywająco zbadane (chodzi tu m. in. o dom przysłupowy). 5. Na Śląsku i w południowo-zachodniej Wielkopolsce zauważono na razie kilka faktów, które niektórzy badacze próbują nawiązać do strefy śródziemnomorskiej, np. dwurękojeściowe radło rylcowe. 6. Potwierdza się istnienie zauważonego przez K. M o s z y ń s k i e g () zasięgu tzw. bałtycko-adriatyckiego na wschód od Wisły. Badania wykazują, że do tej strefy należy również wyspowo Beskid Śląski. 7. Polska wschodnia, tak północna, jak i południowa, różni się pod niektórymi względami od zachodniej, np. istnieniem sierpa ząbkowanego. sprzętem zbóż za pomocą sierpów, brakiem (w starszym słownictwie) nazwy "izba", krojem i barwą sukman itp. 8. To samo można powiedzieć o południu i północy Polski, np. kopice krzyżowe i rzędowe, kobiece narzuty naramienne. W krótkim referacie trudno omówić wszystkie szczegóły, ustalić w czasIe przyczyny zróżnicowania, odmienność drogi rozwojowej w poszczególnych strefach. Ograniczam się wyłącznie do zaznaczenia zarysowujących się problemów. Zresztą nie wszystkie one zostały już wyjaśnione historycznie; przed etnografami staje dopiero główne zadanie wyświetlenia genezy pewnych faktów i powiązanie ich z całokształtem procesów historycznych, �909 W każdym razie muszę tu wyrazme raz jeszcze podkreślić, że główna nasza troska skupi się na dążności do stworzenia atlasu d y n a m i c z n e g o, czyli historycznego atlasu etnograficznego, rozpatrującego poszczególne elementy kulturowe w rozwoju i w związku z innymi elementami. Na Sesji Wydziału Nauk Historycznych AN ZSRR dowiedzieliśmy się o szczegółach związanych z pracami nad Rosyjskim atlasem etnograficznym, a planach objęcia pracami atlasowymi Białorusi i Ukrainy, a dalej Syberii: niewątpliwie skorzystamy z uwag zawartych w referacie prof. L P. K u s z n i era. W ostatnich tygodniach dowiedzieliśmy się o podobnych planach Węgierskiej Akademii Nauk, czego wyrazem jest ciekawa i dobrze napisana praca o cepach i młócce, zawierająca dwa wartościowe kartogramy (L. K. K o V a c z, Die ungarischen Dreschflegel i Dreschmethoden). Byłoby dla nas rzeczą miłą, gdyby nasz obecny i przyszły dorobek w zakresie prac nad Atlasem wszedł w przyszłości w skład wielkiego atlasu etnograficznego całej środkowej i wschodniej Europy. KONFERENCJA DOTYCZĄCA POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO * W dniach 6 do 8 czerwca 1955 r. odbyła się 3-dniowa konferencja poświęcona zagadnieniom narzędzi rolniczych w polskiej kulturze ludowej, mającym wejść w.skład zeszytów Polskiego Atlasu Etnograficznego. Konferencja odbyla .~ię w Zakładzie Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu z udzialem licznie zgromadzonych etnografów i pracowników naukowych innych dyscyplin. Konferencja składała się z dwóch części, a mianowicie z części sprawozdawczej, w której poszczególne zakłady i pracownicy przeprowadzili podsumowanie i krytykę dokonanych prac, oraz CZęSCl ściśle naukowej, mającej za zadanie przedstawienie i przedyskutowanie teoretycznych podstaw Polskiego Atlasu Etnograficznego i metod jego opracowania. Zagadnienia będące treścią poszczególnych referatów i sprawozdań zostały zilustrowane wystawą kartogramów, rysunków, fotografii i materiałów. Szczególne zainteresowanie budziły kartogramy opracowane n'ł podstawie badań terenowych z 1953 i 1954 r. obejmujące zagadnienie rolnictwa, a w szczególności zagadnienia narzędzi i technik rolniczych. Przebieg konferencji oraz dyskusja, w której wzięli udział m. in. nestor nauki polskiej - prof. dr Kazimierz N i t s c h, prof. dr Jan C z e k a n o ws k i, prof. dr Witold D o r o s z e w s k i, prof. dr Włodzimierz A n t o n i ew i c z, prof. dr Aleksander G i e y s z t o r, mgr Zbigniew M a r c i n i a k, oraz etnografowie, dotyczyła podstawowych zagadnień związanych nie tylko z kartografią etnograficzną i zagadnieniem współpracy innych dyscy• SzczegóJowy protokół z wiw konferencji obejmuje 83 strony maszynopisu i 123 strony załączników. Poniewa~ protokół ten i materiały zapewne zostaną udostępnione • w osobnej publikacji - uwałnia nas to od przedstawietlia szczegółowego przebiegu konferencjI. plin, takich jak językoznawstwo, antropologia, archeologia, historia, al~ również zagadnienia zakresu i celu etnografii w og61e. Należy przypuszczać, że dalsze prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym pozwolą w niedalekiei przyszłości na ukazanie się jego pierwszych zeszytów O. G. Józef 1. PODSTAWOWE Gajek TEZY DOTYCZĄCE ETNOGRAFII PRZEDMIOTU I CELU * Przeprowadzone w okresie ostatniego X-lecia konferencje etnografów dostarczyły szeregu wypowiedzi, które umożliwiają ogólne sprecyzowanie tez na temat przedmiotu i zadań etnografii stojącej na gruncie konsekwentnego historyzmu 1. Z pomocą przychodzą nam także doświadczenia i dorobek etnografii radzieckiej, które znalazły w polskiej powojennej literaturze etnograficznej poważny oddżwięk 2. Doświadczenia te zawierają wytyczne mogące nas ustrzec od błędów i sytuacji, w jaką np. zepchnęli poprzednio etnografię radziecką "socjologizatorzy" i schematycy historycznej szkoły Pokrowskiego 3. Koniec supremacji tego wulgaryzującego marksizm kierunku stał siępoczą-tl{.iem rozkwitu etnografii radzieckiej i rozwoju Instytutu Etnograficznego im, Mikłucho-Makłaja, będącego placówką naukową AN ZSRR'. Stojąc na gruncie konsekwentnego historyzmu stwierdzamy, że e t n 0g r a f i a j e s t n a u k ą h i s t o r y c z n ą i jest nieodłączną gałęzią historii. Jako taka, nie tylko poszukuje i ustala ogólne prawa rozwoju 5, lecz bada, jak prawa te przełamują się w konkretnych warunkach bytu określonych ludów i narodów; podobnie więc jak historia, etnografia nie zmierza do zastąpienia konkretnych badań abstrakcyjnymi schematami. " Streszczenie czę;Ci referatu wygłoszonego we Wrocławiu w dn. 8 VI 1955 r. 1 Konferencja etnografów w Krakowie, 17-19 II 1951, "Lud", t. XXXIX, s. 624-jJ29. , E. F r a n k o w s k i, Etnografia radziecka, "Lud", t. XXXIX, s. 1-42; A. K ł os o w s k a, J.. L u t y ń s k i, Z zagadnień teorii i metodoLogii wspólczesnych badań nad Spoleczeństwami piel·wotnymi. Zwłaszcza c~. II: J. L U t Y ń s k i, ProbLemy i metody radzieckiej etnografii, "Przegląd nauk historycznych i społecznych", 1950, s. 298-327. , S. P. T o ł s t o w, Sowietskaja szlwla w etnografii, "Sowietskaja Etnografija", 1947, z. 4, s. 12 i n.; patrz też Krótki slownik filozoficzny, przekład z 14 ed., Warszawa 1955, hasło: historyzm; J. L u t Y ń s k i, op. cit., s. 300. 4 P. J. K u s z n i e r, Rosyjski atlas historyczno-etnograficzny. Tezy referatów wygłoszonych na Ses]i Nauk Historycznych Plenum Instytutu HKM, poświęconych zagadnieniom archeologicznych i etnograficznych poszukiwań z 1953 r., Moskwa 1954. AN ZSRR, s. 13-17: P. J. K li S Z n i e r (K n y s z e w), O rosyjskim historyczno-etnograficznym atlasie. Instytut Etnografii ZSRR. "Krat1dje Soobszczenija", t. XXII . s. 3-11. , .J. 1. P O t i e c h i n, Zadania waLki , kosmopolityzmem w etnografii, "Sowietskaja Etnografi::a of • lD49. z. 2. s. ~2-24. �911 910 Ścisły związek etnografii z historią nie tylko nie zaciera profilu etnografii, lecz ułatwia wyrażne zarysowanie jej konturów jako nauki samodzielnej. Natomiast należy stwierdzić, że wszystkie odcienie idealistycznej szkoły historyczno-kulturowej oraz wszystkie kierunki, takie jak ewolucyjny, p~ychologiczny i funkcjonalny, nie potrafiły określić w sposób konsekwentny z akr e s u e t n o g r a f i i i nie wyznaczały jej samodzielnego stanowiska wśród innych nauk. Prowadziło to nawet do likwidatorskich zapędów, socjologowie bowiem wszystkich kierunków uważali etnografię w najlepszym wypadku - za zbiór materiałów. Nie bardzo fortunne były również próby określania istoty etnografii przy pomocy charakterystyki jej źródeł, jej mEJod badawczych, czy też zawężanie zakresu etnografii do badań nad społeczeństwami pierwotnymi lub do kultur ludowych w sensie klasowym. Konsekwentny historyzm wytycza etnografii inną drogę, przyjmuje, że przedmiotem jej, podobnie jak i historii, są konkretne fakty kulturowe (przedmioty, zjawiska i zdarzenia) badane w procesie ich powstawania i rozwoju w związku z konkretnymi warunkami, które je wytworzyły, a więc w powiązaniu z historią narodów czy też ludów. Etnografia rozpatrujezjawiska kultury zawsze tylko w związku z konkretnym narodem w procesie jego powstawania, rozwijania się i przekształcania pod wpływem różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Bada więc lud we wszystkich stadiach jego rozwoju, czy to jako ród, szczep, plemię, czy też jako naród. Myśl ta przewija się jako główny motyw we wszystkich rozważaniach etnografów radzieckich, którzy w rezultacie stwierdzają, że tak pojęty etnos jest alfą i omegą, jest punktem wyjścia i celem etnografii 6. Powstanie i rozwój narodu, czyli zagadnienia etnogenetyczne, i zagadnienia tworzenia się różnych formacji etnicznych w ich rozwoju i procesie mieszania się są więc przedmiotem i celem etnografii. Określenie istoty etnosu możliwe jest przez określenie jakościowe tego wszystkiego, co różni badany układ etniczny od innych układów, i przez określenie tego wszystkiego, co stanowi wspólnotę wiążącą ludzi w konkretną formację etniczną. Bez jakościowego określenia badanego obiektu etnicznego byłoby niemożliwe uchyrycenie procesu przemian, a więc procesu tworzenia się nowych jakości etnicznych. Przed etnografami zatem stoją następujące podstawowe zadania: a) określenie, w czym dany naród czy też plemię róż n i s i ę w określonej epoce od swoich sąsiadów; b) które elementy składają się na w s p ó l n o t ę w i ą ż ą c ą zespół ludzki w konkretny byt etniczny. 1\ slow, J. L P O t 1 e c h i 11) op. cit .. ~. 8. Stano\visko J. P. Kusznier. A. D. UdaJcow. to wyraża,ią również S. P. Tot·~ Etnografia zmierzając do określenia jakościowego musi uchwycić to, co różni badany naród od innych, i to, co stanowi jego wiążącą wspólnotę· poszukiwanie różnic i wspólnot opiera się na analizie procesów pracy i twórczości, a także na analizie rezultatu tych procesów. Przedmiotem badania jest więc nie tylko kultura, ale i warunki bytu badanego plemienia, ludu czy narodu; kultura odbija w sobie sposoby produkcji, stosunki ekonomiczne, warunki terytorialne, a obok tego także właściwości psychiczne narodu w określonej epoce. Naród jako określona jakość podlega procesowi ciągłych przemian; zaznaczają się one w zmianach językowych, zasięgach terytorialnych, w procesach ekonomicznych, tj. w całej kulturze i układzie psychicznym. Oblicze jego ulega stałym zmianom; zadaniem etnografii jest więc badanie i określanie form bytu etnicznego w jego ciągłości od okresu naj dawniejszego i współczesnego, badanie zarówno dawnych procesów etnograficznych, jak i współczesnych przemian w kulturze i bycie I!·aroclu. Etnografia zgodnie ze swą nazwą kładzie nacisk na e t n o s, a więc nie ogranicza swego zakresu do badania kultury mas pracujących, do badania tej czy innej klasy społecznej, grupy religijnej itp. Etnografia obejmuje badaniem swoim cały naród; rozwarstwienie klasowe decyduje o formie bytu etnicznego, o specyfice etnicznej ba<ianego ludu czy narodu i dlatego wchodzi również w orbitę zaiRiel'eSowań etnografa. Każdy naród i wszystkie jego formy na wszystkich szczeblach rozwoju społecznego, ekonomicznego i w całej swojej wspólnocie i zróżnicowaniu kulturowym jest przedmiotem etnografii. Wieloznaczność wyrazu l u d, który może oznaczać formację etniczns, i formację społeczną, powoduje, że w praktyce niesłusznie zresztą zaciera się granicę między historią wsi względnie klasy robotniczej a etnografią. Oczywiście w studiach analitycznych, w pracach obejmujących fragment procesu historycznego związanego z etnogenezą mogą się poszczególni etnografowie ograniczać do pewnej epoki, do jednego procesu etnogenetycznego lub nawet do jednego działu kultury, muszą jednak przy tym pamiętać, że etnografia jako nauka bada nie jeden jakiś dawny proces etnograficzny, ale proces ciągłego przeobrażania się plemienia czy narodu. Etnografia obejmuje niE' tylko najdawniejsze okresy, ale bada również i współczesność ze swego odrębnego stanowiska. Przy badaniach więc nad współczesnością nie ogranicza się tylko do poszukiwania reliktów i przeżytków, lecz bada kulturę w jej pełnym kontekście, a przez ocenę ilościową zachodzących zmian poznaje kierunek rozwoju. Jednakże byłoby błędem przy badaniu współczesności popadanie w drugą skrajność i eliminowanie przeżytków l reliktów. Bez określenia ich roli i nasilenia ilościowego proces ścierania się star2go z nowym byłby nieuchwytny. Teraźniejszość może więc być punktem WYJSCla dla badań retrogresywnych, ale również stanowi podstawę do oceny natężenia i kierunku toczą- �912 913 cyc h się przemian współczesnych. Etnografia nie może się ograniczać do studiów nad kulturą społeczną, np. do zagadnienia rodu, rodziny czy innych grup społecznych, ani też nie może się ograniczać wyłącznie do jednego działu kultury np. do kultury materialnej. Etnografia bada całokształt kultury w perspektywie cech specyficznych badanego narodu, ludu czy plemienia. Badając jednak całokształt kultury należy się liczyć, że decydujące znaczenie dla jej rozwoju mają sposoby produkcji. Zakresu etnografii nie wyznacza również rodzaj źródeł, którymi si~ ona posługuje, i jakkolwiek materiały etnograficzne pochodzące z badań ter~nowych są charakterystyczne dla naszej dyscypliny, to jednak etnografIa, zajmując się badaniem narodu we wszystkich jego okresach, korzysta ze wszystkich możliwych źródeł, a więc wykopaliskowych, pisanych i pochodzacych z badań terenowych; te osta.tnie stanowią dla prac atlasowych specjalne zagadnienie. Współczesny materiał etnograficzny z badań terenowych może służyć różnorodnym poszukiwaniom naukowym, może dostarczyć wniosków do: a) rekonstrukcji minionych procesów historycznych, nie poświadczonych innymi źródłami, np. przy odtwarzaniu dziejów społeczeństw pierwotnych; b) interpolowania materiałów w przypadku istnienia niejasności lub braku źródeł pisanych i archeologicznych; c) uzupełnienia obrazu rozwoju kultury chłopskiej i proletariackiej nie dość oświetlonej źródłami pisanymi, a ważnej, jeśli chodzi o ustalenie specyfiki etnicznej; d) do oceny procesów współczesnych, zachodzących w warunkach bytu i kulturze badanego ludu czy narodu oraz do wykrywania tendencji rozwojowych, a także określania zjawisk typowych dla tej współczesności. Źródła pochodzące z etnograficznych badań terenowych przez zastosowanie porównawczej metody retrogresywnej pozwalają na rekonstrukcję dawnych procesów rozwojowych i zjawiska mieszania się kultur 7. Jednakże nie tylko badania terenowe, ale i żadna inna metoda badawcza nie decyduje o tym, co różni etnografię od innych dyscyplin. Etnografia używa wszystkich tych metod badaw'czych, które są zgodne z konsekwentnym historyzmem i materializmem dziejowym. Metodą specyficzno-etnograficzną jest postępowanie r e t l' o g r e s y w n e, polegające na odtwarzaniu przeszłości na podstawie znanej teraźniejszości. Rola tej metody wzrasta przy badaniach nad społeczeństwami i epokami nie posiadającymi dostatecznych źródeł pisanych. Przy tej okazji pragnę podkreślić, że nie identyfikuję sposobu poznawczego ze sposobem przedstawiania 'J. procesu historycznego. G a i e k, Metoda s. 242-257. retrogresywna lL' etnografii polskiej. "L u d'". XLI. 1954. UWAGI NA MARGINESIE BADAŃ TERENOWYCH ROLNICTWEM I HODOWLĄ przeprowadzonych w roku 1953 według kwestionariusza Polskiego Atlasu Etnograficznego * Organizacja NAD nr badań Uwagi odnośnie do kwestionariusza nr l, które podam poniżej, stanowiły podstawę do dyskusji na zebraniu Oddziału Poznańskiego PTL w dniu 19 listopada 1953 r., poświęconym omówieniu przeprowadzonych w lecie tego roku badań terenowych i ocenie kwestionariusza P. A. E. pod kątem widzenia jego przydatności w praktyce badawczej. Badacze ośrodka poznańskiego, którzy brali udział w dyskusji, dorzucili do zebranych tu uwag kilka spostrzeżeń własnych, szczególnie w odniesieniu do części kwestionariusza przeze mnie nie omówionych. Nie pretendowałem zresztą do wyczerpującego omówienia wszystkich problemów, które w trakcie badań się nasunęły. Na moje uwagi złożyły się luźne notatki, często lakoniczne, przeważnie poczynione w terenie. Są one jednak odbiciem myśli badacza terenowego, który chciał sprostać wyma'ganiom kwestionariusza i jak najlepiej wn~knąć ':' cel stawianych pytań~" .. Badama, ktore przeprowadzałem, "obejmowały 10 punktów, z góry wyznaczonych, oddalonych od siebie około 30 km, na obszarze południowej Wielkopolski i pogranicznego skrawka Dolnego Śląska. Na przeprowadzenie badań kwestionariusz przeznaczał 30 dni łącznie z dojazdem. Ponieważ na dojazd i zakwaterowanie przewidziano pół dnia, na badanie jednej miejscowości pozostało dwa i pół dnia. W tym czasie badacz musiał wyszukać informatorów, sporządzić rysunki, dokonać pomiarów i zdjęć fotograficznych, a przede wszystkim uzyskać odpowiedzi, uporządkować je, wreszcie sprawdzić ich wiarygodność dla trzech części kwestionariusza, zatytułowanych następująco: A. Ogólr,a charakterystyka wsi, B. Wykaz i charakterystyka informatorów, C. Kwestionariusz rzeczowy z zakresu hodowli i rolnictwa. Kwestionariusz rzeczowy zawierał teksty pytań odnoszących się do następujących problemów: I. radło; II. socha; III. pług i płużyca; IV. orka; ~. brony; VI. motyki i kopaczki; VII. rodzaje lnu; VIII. sierp; IX. półkosek I k.osa; X. młócka i cepy; XI. koń i wół; XII. zawołania i odpędzania ZWIerząt. Każdy problem badacz opracował na podstawie kilku do kilkunastu pytań sz~zegółowych. Kwestionariusz zawierał 128 pytań szczegółowych, przewidZianych dla obszaru ziem polskich sprzed 1939 r., a 131 pytań dla obszaru . • Ze względu na aktu"lność uwag Redakcja zamieszcza uwagi mgr S. Blaszczyka. iż obecnie opracowano już kwestionariusze dalsze. mlJllO 58 "Lucl", ~. XLIl �915 914 Ziem Odzyskanych. Biorąc jednak pod uwagę, że kilka pytań szczegółowych rozbito w kwestionariuszu na dalsze punkty oznaczone literami małego alfabetu, przybyły dodatkowe Zagadnienie zagadnienie zagadnienie motyk młócki razem dOdatkowych--I--- I pytania: Dla ziem polskich w granicach sprzed 1939 3 pytani~---I-8 pytań 11 pytań stionariusza C w iiczbę rzymską problemu, a arabską pytania. Poniewa:~ .i~dnak p~d liczbą IX figurowały dwa problemy (półkosek i kosa), więc obok liczb dopIsywałem tu wyrazy "półkosek" lub "kosa". Na przyszłość należałeby unikać dublowania problemu w obrębie jednego punktu. Dla Ziem Odzyskanych Kwestionariusz i I 5 pytań 11 pytań ----------_ 16 pytań _- .. Do liczby tej dodać jeszcze trzeba co najmniej 3 obszerne pytania o personalia informatorów. W sumie zawieral więc kwestionariusz 142 pytania dla ziem polskich sprzed 1939 r., a 150 dla Ziem Odzyskanych. W najlepszym wypadku badacz może pracować dziennie 10 godzin. Licząc dwa i pół dnia na każdy punkt badawczy badacz dysponował 25 godzinami, czyli 1500 minutami. Przeciętna czasu na sformułowanie odpowiedzi na jedno pytanie wynosiła zatem dla ziem polskich sprzed 1939 r. 10 minu~ i 34 sekund, dla Ziem Odzyskanych 10 minut. Badacz musiał w tym czasie wykonać jeszcze wszelkie pomiary, rysunki i fotografie. Badaczowi w Wielkopolsce odpadało 5 pytań o sochę i co najmniej 6 pytań o półkosek, co dawało mu l godzinę, 56 minut i 14 sekund oszczędności i pozwalało zwiększyć czas na sformułowanie odpowiedzi na pytanie do przeciętnego wymiaru 11 minut i 27 sekund. Zyskał więc prawie po jedne.t dodatkowej minucie na każde pytanie. Mimo to odczuwało się na terenie Wielkopolski brak czasu na dostatecznie dokładne i wyczerpujące sformulowanie odpowiedzi na postawione zagadnienia. Na Ziemiach Odzyskanych, gdzie niektóre zagadnienia komplikują się wskutek mnogości odmian przedmiotów kultury materialnej, brak czasu na ich uchwycenie odczuwało się szczególnie dotkLiwie. Ponieważ instrukcja do kwestionariusza zalecała, by przygotować sobie naprzód zeszyt przeznaczając po jednej kartce na każdą odpowiedż, więc przeliczyłem, ile jest pytań oznaczonych liczbą arabską w obrębie poszczególnych zagadnień pod literami A i C, zsumowałem je i do tej liczby dodałem 4 kartki przeznaczone na informatorów, 3 na szczegółową charakterystykę informatorów głównych, a jedną na spis informatorów, jedną na kartę tytułową i 2 na spis rzeczy. Dało to w sumie 135 kartek do badań na ziemiach polskirh w granicach sprzed 1939 r. i 143 kartki na Ziemiach Odzyskanych. Pewne nieporozumienie wywołało na stronie 4 w punkcie 9 ins!rukr.ji nazwanie kartki stronicą lub, na odwrót, stronicy kartką. Sądzę, że należy numerować nie stronice, tylko kartki. Każda kartkę zaopatrzyłem w ramach kwestionariusza A w literę A i numer ·pytania. w ramach kwestionariusza B w literę B. w ramach kwe- w świetle praktyki badawczej W związku z częścią A kwestionariusza, zawierającą pytania dotyczące ogólnej charakterystyki badanej wsi, nasuwają się następujące uwagi. Błędne jest w pytaniu 2 identyfikowanie ilości gospodarstw we wsi z ilością numerów domów, gdyż na wsi spotyka się sporo mieszkańców nie żyjących z pracy na roli. np. rzemieślników, kupców, urzędników, kolejarzy, dojeżdżających do miast robotników. Słuszny jest postulat, by wiadomości o wsi zbierać przez cały czas badania, a tekst odpowiedzi opracowywać w tym dziale raczej pod koniec. W praktyce jednak najpierw idzie się do sołtysa i od niego już wydobywa się dane statystyczne wsi. Drugie spotkanie z sołtysem bardzo często już nie dochodzi do skutku. Znaczną i często najważniejszą część informacji do kwestiona~iusza A u~yskuje. s.ię więc w pierwszym dni~' badań. Informacje te stanowIą trzon wladomoscl o wsi. Uzupełnia się je w trakcie badali, szczególnie w punktach 9 i 10 (Migracja i kontakty z e .igrantami). W odniesieniu do kwestionariusza B należałoby zalecić, by badacz terenowy spisywał nazwiska ws?-ystkich informatorów - tak głównych, jak i przygodnych - bo czasem przygodny informator staje się głównym. Wolałbym, ażeby rejestr informatorów wyprzedzał ogólną charakterystykę wsi, z uwagi na łatwiejsze uzupełnianie rejestru w czasie badań. Przechodząc do głównej części kwestionariusza, oznaczonej literą C, zaznaczam, że zajmę się tylko tymi kwestiami, które sprawiały w czasie badul1 najwięcej kłopotu. Są to zagadnienia radła. sochy, pługa i płużycy, motyki i kopaczki, wreszcie sierpa. R a d ł o. Pytanie pierwsze kwestionariusza wymaga od badacza stwierdzenia, czy "dawniej używano do or k i na polu przy uprawie z b ó Ż radła". Wszystkie dalsze pytania o radło podtrzymują ten kierunek badania i konsekwentnie wiążą się tylko z radłem używanym do orki na polu przy uprawie zbóż. Więcej - kwestionariusz z góry wyklucza możliwość istnienia tege rodzaju narzędzia .ieszcze obecnie, bo w stylizacji pytań użyto wyłącznie czasu przeszłego. Po takim jednokierunkowym nastawieniu, które ześrodkowało uwagę badacza na wyśledzenie radła do orania pod zboże, zmuszony jest on do czYta~ia uwagi znacznie dłuższej niż same pytania i żądającej od niego czego;' zupełnie innego niż pyta!lia. Okazuje się tu, że poza radłem do orani", po~ ~boże winien badacz sfotografować i opisać, narysować i kazać narysowac mformatorom wszystkie typy radeł. do czegokolwiek by one służyły - �917 916 czyli powinien badania rozpocząć na nov,,·o. ale już bez nastawienia n'). szukanie radła do orania. . . . Przesunięcie żądania roboty opisowej i rysunkowej do uwagl ~est. mecelowe. W terenie nie ma czasu na czytanie uwag i badacz mo.ze J~ ~lbo pominąć, albo po zbadaniu zagadnienia ujętego w pytani~c~ me. mlec p~ prostu czasu na powtórne zajęcie się tematem. Zagadmen.le w~nno b~c Rozmaite uwagi w .'kwestlOnanuszu me wyczerpuJ . ąco UJ'ęte '"",. pytaniach . pozwalają skupić myśli wokół problemu centralnego I wpra~laJą badacza w zakłopotanie, mało - odrywają go od właściwej pra.cy oPls.owo-badawczej, zmuszają do rozważań teoretycznych i wreszcie zmechęcaJą· S o c h a. Zagadnienie sochy jest lepiej ujęte niż pytan~a o radło, ale i t,~ niepotrzebnie wtrącona została uwaga, dotycząca znaczema wyrazu "socha, która powinna była wejść w skład pytań. P ł u g i P ł u ż y c a. Już pierwsze pytanie wprowadza badacza. w r~zterkę. Brzmi ono: "Od jak dawna j e s t używane do ora~ia narzęd.zle, .kt~r~ c d kła d a ł o ziemię na prawo ... " [podkr. S. B.]. A WięC chodZI o J.akl~s narzędzie, które jest jeszcze w użyciu, ale które dawniej od~łada~o ziemię na prawo - logicznie rozumuje badacz wbrew intencji kwestlOnanusza. Następne pytania, od 2---.1, wprowadzają badacza w problematykę genezy pługa i z góry przyjmują, że w terenie winny być okazy al~o z krótką grządzielą i kółkami, albo z długą grządzielą i bez kółek. W. terem e natomiast może obecnie wszystko być na odwrót i badacz popadme.w zakłopotanie, co uznać za krótką grządziel, a co za .dług,~, ~un~t 10 Jeszcze raz przypomina, że głównym celem jest uchwyceme ro~m~ ~Iędzy ~a~zędziem "o długiej grządzieli bez kółek. i narzędzie~ o krotkle] grząd7,lel~ n: kółkach", aż niespodzianie za pytamem 11 z~mleszczona "uw~ga ząd. opisu wszystkich zastanych przez badacza typow pługa lub. płuzyc~, czyli rozpoczęcia roboty na nowo. Uwagi można zresztą w pospIechu me zauważyć. . . t k' Układ pytań o pług i płużycę wydaje mi się z pu~ktu wI~zema prak y .,I badawczej niesłuszny. W praktyce bowiem zaczyna Się bad~meod o~lą~a~l~ narzędzi zastanych w gospodarstwie i dopiero po zapozna~lU Się z mml, Jak wyglądają obecnie, przechodzimy do rozmowy na temat Ich d~wnego wy.glądu, wreszcie do wspomnień i przekazów ustnych pop:-zedmch po.kolen. Należałoby więc domagać się w pytaniach najpierw OpiSU narzędzl.a zastanego. Taka kolejność badania uchroni badacza i inf~rm~to~a od me~~pieczeństwa werbalizmu, czasem nawet od grubych błędow I meporoz~mlen. Przy tej okazji zwracam jeszcze uwagę na pytanie .ws~ępne o pług I pł.u~ życę. pozostaje ono w myślowej łączności z pytamaml o .soc~ę, a takiej myślowej łącznOŚCi nie mamy prawa doszukiwać się ~ um~sle mformator~. Choć kwestionariusz nie jest przeznaczony do bezposredmego pov:~arzama pytań informatorom, to jednak nastawia on ~adacza na koleJnosc pytan i stwarza powiązania myślowe mające ułatwlc pytama. Z natury rzeczy więc kwestionariusz nadaje kierunek badaniom, a postulat odpowiadania na konkretne pytania (s. 3, pkt. 7) zmusza nawet badacza do stawiania pytań sformułowanych podobnie jak w kwestionariuszu. Konsekwe!ltnie postępujący badacz mógłby punkty 2-5, a nawet pytanie 6 zbyć krótką wzmianką: "pługów i płużyc, jak chce kwestionariusz, nie ma". Punkt 7 każe badaczowi "podać nazwę wszystkich części pługa odpowiednio do tablicy łącznie z przodkiem na kołach oraz wymiary". Nietrudno badaczowi było wprowadzić stylistyczną poprawkę i zamiast "nazwę" czytać "nazwy". Badacz stawał jednak przed problemem, gdy sięgał w tym momencie po rysunki wzorcowe na dołączonej tablicy. Nie wiedział bowiem, co oznaczają liczby wypisane obok narysowanych narzędzi (czasem ZR liczbą znajdowała się kropka). Gdy już stwierdził, że raz oznaczają one porządek liczbowy nazywanych części, a drugi raz wymiary tych części, to jeszcze wszystkich wątpliwości nie pokonał. Pozostawało zagadnienie, czy osobno na rysunku oznaczyć liczbami części pługa a osobno części przodka, jak na tablicy, czy też razem - jak chce tekst punktu 7. Pamiętać trzeba, żo już rysując radło i sochę badacz oznaczał (zgodnie z tablicą) poszczególne części nie liczbami, tylko literami małymi (radło) lub wielkimi (socha). W trakcie rysowania i oznaczania części przypomnieć mógł sobie, że instrukcja ustna słusznie nakazywała oznaczanie części narzędzi na rysunku literami, co wyklucza omyłki. W trakcie borykania się z tymi problemami badacz zapominał o zaleceniu punktu 6, domagającego się "podania materiału, z jakiego poszczególne części były lub są wykonane". Zapomnieć o tym mógł tym bardziej, że punkt 6 kojarzy się w myślach z punktem 5, a więc należy do grupy pytań o narzędzia z długą lub krótką grządzielą, które można zbyć odpowiedzią: .,takich nie ma". Kontrolując wyniki uzyskanych odpowiedzi nawet bardzo skrupulatny b'łdacz uspokajał swe sumienie po powtórnym przeczytaniu punktu 10, w którym kwestionariusz podejmuje na nowo zagadnienie długiej i krótkiej grządzieli. Ale z kolei wyłaniał się problem, czy badacz słusznie postąpił uwzględniając opis zastanego pługa i czy tym samym nie odbiegł od problematyki badawczej kwestionariusza, czyli czy nie popadł w kolizję z wyraźnym zaleceniem podanym w instrukcji na stronie 3 w punkcie 7, że "wyniki badań powinny być ujęte w formie ścisłej odpowiedzi na konkretne pytania, zawarte w kwestionariuszu" i że "spostrzeżenia badacza nie objęte kwestionariuszem można notować w miarę czasu, nie może się to jednak dziać kosztem pytań zawartych w kwestionariuszu". Powtórne przeczytanie uwagi zamieszczonej pod punktem 11 rozpraszało wątpliwości badacza odnośnie do przekroczenia ram kwestionariusza, bo (cytuję): "Jeżeli wykryto typ płużycy lub pługa różny od wyobrażonych na ilustracjach ... należy b e z war u n k o w o uczynić wszystko w celu pozyskania jego fotografii i rysunku lub, jeżeli ten typ został wykryty tylko �919 918 na podstawie opowiadania i już zaginął, należy naj dokładniej opisać otrzymane informacje". Kwestionariusz nie daje jednak wskazówki, gdzie należy informacje zapisać. W zdaniu poprzedzającym uwagę punkt 11 pyta o "wartość względnie cenę narzędzi'" a następny punkt 12 dopytuje się, "czy znano pługi i płużyce o jednej czy o dwóch rękojeściach". Badacz wraca więc do pytań początkowych, widzi tu zagadnienie krótkiej i długiej grządzieli jeszcze raz i po przezwyciężeniu nowych wątpliwości decyduje się na ulokowanie całego opisu choćby pod punktem 6. Powstaje nowy problem: punkt 6 żąda "podania materiału, z jakiego poszczególne części były lub są wykonane" .. Jak podawać materiał części, skoro części jeszcze nie zostały nazwane? Nazw żąda clopiero punkt 7. Trzeba więc było po wykonaniu zadania punktu 7 wrócić do punktu 6 i wreszcie - kończąc badania nad pługiem i płużycą .- uzyskać wiadomości dotyczące pługów jednorękojeściowych i sposobów oczyszczania lemiesza (punkty 12 i 13). M o t y k i i k o p a c z k i. W praktyce już przy pierwszym pytaniu uzyskuje się w odpowiedzi nazwy motyki ciężkiej i kopaczki lekkiej. Nazwy te już wówczas są badaczowi potrzebne, by mógł zapytać o punkt drugi, czyli cechy i funkcje wymienianych narzędzi. Wolałbym poza tym, aby punkt 3, tj. pytanie o oskard, przesunięty został na koniec, bo rozrywa on ciągłość myśli związaną z motykami. Może na innych terenach "oskard" ma inne znaczenie (K a r ł o w i c z innego nie zna) - w Wielkopolsce pytanie o oskard skierowuje uwagę na żarna i przerywa niepotrzebnie wypowiedź o motyce. O ile chodzi o punkty 5 i 6, to badacz nie mial pewności, czy chodziło o określenie formy. funkcji i nazwy wyłącznie kopaczki lf>kkiej. czy również motyki ciężkiej. Ponieważ kwestionariusz posługuje się knnsekwentn;<' nazwą "motyka" na określenie motyki ciężkiej, a nazwą "kopaczka" na określenie motyki lekkiej, więc badacz się domyślał, że punkty 4, 5 i (j zajmują się wyłącznie kopaczką lekką. Kiedy jednak za radą punktu 5 badacz zwrócił uwagę na rysunki wzorcowe, nasunęły mu się od razu wątpliwości,czy postępuje słusznie ograniczając się tylko do kopaczek lekkich, gdyż na tablicy IV pod nagłówkiem "Motyki" narysowane są obok 16 kopaczek lekkich 2 egzemplarze motyk ciężkich. Kwestionariusz nastręczał jeszcze inną wąptliwoŚć. W pytaniu pierwszym, wstępnym, a więc w zasadzie wyznaczającym ogólnie cel badania i jego zakres, mowa jest tylko o kopaczkach ,.Z grubszej blachy" i to tylko takich, które ::.łużą "do spulchniania ziemi i obróbki okopowizn". Tymczasem w terenie spotkał badacz kopaczki nie tylko wykonane z "grubszej blachy", ale wykute z kawałka żelaza czy stali. Czy miał je w badaniach pominąć? I czy miał nie uwzględniać motyczek do wykopywania ziemniaków, głów{,ie palczastych, skoro one nie służą ani do "spulchniania ziemi", ani dr, ,.obróbki okopowizn". Objęcie tego typu kopaczek badaniami usprawiedliwiała jedynie tablica IV pokazująca dwie takie motyki. t. i S i e l' p. Pytania o sierp, m0im zdaniem, winny się rozpocząć od uchwycenia form sierpów zastanych. Zalecenie, by narysować i opisać sierp, winna się mieścić w obrębie podstawowych pytań. Zasadniczy obowiązek badacza. by narysował typowy sierp i podał nazwy jego części, nie powinien być wskazany w uwagach, tym bardziej uwagach końcowych. Sumując powyższe spostrzeżenia wysuwam następujące dezyderaty: 1. Kwestionariusz powinien być metodycznie jednolity. Niepożądany jest niejednolity układ pytań, rozmaite ich rozczłonkowanie oraz zmienne stylistyczne sformułowanie w poszczególnych zagadnieniach. 2. Należałoby dążyć do tego. by cały kwestionariusz był opracowany pod jednym kierunkiem, według przedyskutowanego i ujednoliconego schematu, ułatwiającego pracę w terenie. 3. Usunięcie "vszelkich uwag z toku pytań ułatwiłoby badaczowi pracę. Jeżeli uwagi są konieczne, to nie powinny one zawierać nowych zadań dla badacza, a tylko przypominać pewne zasadnicze postulaty badawcze. 4. Badanie przedmiotów kultury materialnej należałoby zaczynać o il·~ możności od opisu przedmiotu badań, a potem przejść do funkcji, oceny i historii rozwoju. Pytania winny mieć taki układ, by badacza do ustaloneg() toku pracy przyzwyczajały. 5. Z praktyki badawczej wynika postulat, by pytanie czy zespół pytań nie przesądzał takiego czy innego związku genetycznego badanego przedmiotu, bo odbije się to szkodliwie na wynikach badań. 6. Rysunki wzorcowe są pożądane do każdego zagadnienia z dziedziny kultury materialnej, ale winny być wykonane jednolicie pod względem technicznym oraz zasad znakowania składowych części przedstawionego przedmiotu. 7. Choć kwestionariusz jest przeznaczony tylko dla badacza, to jednak należy go tak układać, by nie musiał być chowany przed okiem informatora. Inteligentniejsi inform",torzy żywo interesują się nie tylko celem badaii. ale również ich organizacją i techniką. Badacza nie dzieli od badanego już tak wielki dystans kulturalny, jak choćby przed 1939 r. i badacz nie może otaczać się tajemnicą, jeżeli chce osiągnąć wartościowe wyniki. 8. Na badania należy przewidzieć więcej czasu albo po prostu ograniczyć ilość pytań w myśl ogólnej zasady, że korzystniejsze dla nauki jest zebranie mniejszej ilości materiału, ale za to pewnego, niż wiele materiału. ale o wartości miernej czy też o charakterze przypadkowym. Wynik badań Mimo wykazanych usterek i braków kwestionariusza, które przeszkadzały w pracy terenowej, wyniki uzyskane na jego podstawie dawały badaczowi znaczne zadowolenie. Na badanym przeze mnie terenie dokonałem dzięki kwestionariuszowi kilku odkryć nie znanych mi faktów z terenu Wielkopols~j jak bronowanie gałęziami, używanie radła do orania itp. �921 920 Kwestionariusz pozwolił też uchwycić zmiany, jakie dokonują się na wsi w zakresie używania narzędzi rolniczych. Najwyraziściej zarysował się w odpowiedziach informatorów moment wypierania cepów z gospodarstwa i w związku z tym ich regres konstrukcyjny od rozwiniętych form do form coraz prymitywniejszych (okaz bezkapicowych cepów z Krzycka Wielkiego, pow. leszczyński). Kwestionariusz pomógł mi wreszcie w wyszukaniu nowych, dobrych informatorów (Zakrzewo, Brodowo). Mówiąc o wynikach trzeba podkreślić, że uzyskałem je dzięki jak najb<:rdziej pozytywnemu ustosunkowaniu się informatorów do badacza. Informatorzy niejednokrotnie wertowali pokazywany im kwestionariusz i z zaciekawieniem oglądali zawarte w nim rysunki oraz interesowali się problema·· tyką pytań. Dla zilustrowania wyników moich badań zestawiam tu odpowiedzi dotyczące zagadnienia sochy oraz użycia w Wielkopolsce kos w powstaniu 1848 r. Co nazywajq Kiełpiny, pinach): 1. tylny pow. wolsztyński "słupek" radła "socha" (informator (11,2) J. Gri.inig, ur. 1875 r. w Kieł- jednorękojeściowego, ramowatego, tkwi "rękość"; 2. rozwidloną część radła rylcowego,czyli "sochy"; 3. rękojeść pługa drewnianego jednorękojeściowego sochę")· Krzycko Wielkie, pow. leszczyński (informator: w Bukowcu Górnym): 1. . tylny słupek radła ramowatego; 2. uchwyty drewnianego pługa; 3. pionowy słup 'żurawia, na którym Wróblów, pow. głogowski (informator w którym Użycie ("pług miał jedną J. G ł u s z a k, ur. 1865 chodzi "zwój". J. M a j o I' C z y k, ur. 1908 w Rado- mierzu, pow. wolsztyński): pług drewniany z żelazną "łopatą" i odkładnicą, o dwóch rączkach. Modła, pow. głogowski: Osiedleńcy sochy nie znają. Kowalew~, pow. kościański (informator: F. G a l u s i k, ur. 1877 w Wolkowie, pow. Kościan): 1. ukośnie ustawiony w "pinku" (płozie) słupek, w którym tkwi rączka jednorękojeściowego radła; 2. "soszki" - to rękojeści radła i pługa d¥rurękojeściowego; informator M i c h a ł o w s k a nazywa "soszki" za ojcem "sochami"; 3. słup żurawin, na którym chodzi "zwój". Zakrzewo, pow. rawicki (informator: A. Ku ż n i a k. ur. 1888 w Sowinach, pow. Rawicz). 1. pług, którym orał do 1870 r. oJciec Ku ż n i a k a, rzekomo bez lemiesza, tylko zaopatrzony w deskę dębową, ukośnie przyciętą, przybitą do płoza i słupicy, która była równocześnie lemieszem i odkładnią. "Rękosie" tej sochy nazywały się "przynogi"; 2. słup żurawia studziennego. Siemowo, pow. gostyński (informator: P. G I' o n, ur. 1871 wSiemowie) .. 1. ojciec informatora, ur. 1840, opowiadał, że był to pług drewniany z "łopatą" i "odkładnią" drewnianą o dwóch "przynogach"; 2. informator W. B a n a s z a k, ur. 1867 w Studziannie, pow. Śrem: cały drewniany pług dwurękojeściowy; prawa rękojeść, o którą opierała się "odkładnia", zwała się "przynogą", lewa rękojeść, która tkwiła dołem w płozie, to "socha"; 3. informator B a n a s z a k: słup u studni, na którym spoczywa "zwój". Krajkowo, pow. śremski (informator: W. A d a m s k i, ur. 1878 w Krajkowie): słup żurawia studziennego. BrodoV\lo, pow. śremski (informator K. O l s z a ń s k a, ur. 1870 w Brodowie): słup żurawia, na którym chodzi "zwój". Wojciechowo, pow. jaroeiński (informator: T. B a s z y ń s k i, ur. 1867 ",.. Bruczkowie, pow. Gostyń): słup przy studni, podtrzymujący "żuraw z kluką". kos w powstanitt 1848 r. (IX, 17-19) Kiełpiny, pow. wolsztyński (informator: J. K a c z m a l' e k, ur. 1868 w Kiełpinach): "Jagem był chłopiec, to opowiadali sobie stare chłopy, jak się bili kosami. Musieli iść, jak wojny były". Informator: J. G r li n i g, ur. 1875 w Kiełpinach, powiada: "Ojciec mówił, że chłopy szli na kosinierkę. Chłopy mieli kosy na ramionach". Kiedy kosynierka była, Gri.inig nie wie - "może ze dwasta lot". Krzycko Wielkie, pow. leszczyński (informator: J. G ł u s z a k, ur. 1865 w Bukowcu Górnym): Starzy opowiadali, że "downi kosinierka miała być. Polscy panowie popierali kosinierkę i potem pobańczyli. Niegolewski był w Morownicy, a potem był Niemiec Cesar. Jak Niemiec cheiał Poloka wyzwać, to mówi!: >ldu kosyner«". Kowalewo, pow. kościański (informator: P. M i c h a ł o w s k a, ur. 1903 w Kowalewie): Ojciec informatorki opowiadał, że jego dziadek brał udział w kosynierce. "Podczas wojny chodzili Niemcy i przepytywali dzieci, czy nie wiedzą, gdzie są pochowane kosy. Dawali nawet cukierki dzieciom. Kosy były schowane w. spróchniałej gruszy". Babka informatora M i c h a ł o w s k i e g o wspomInała, że kosynierów przewozili na wojnę wozami, kolei je~zcze nie było. �923 922 Krajkowo, pow. śremski (informator: F. P l' Z y b y l s k i, ur. 1900 r. w Krajkowie): Ojciec informatora, Michał P l' z y b y l s k i, opowiadał, że "była wojna kosinierska w Rogalinie, po drugiej stronie Warty, kosinierzy się bili". Brodowo, pow średzki (informator: K. O l s z a ń s k a, ur. 1870 w Brodowie): Matka opowiadała, jak .,w drobiacn wieźli kosinierów do domu, pozabijanych i popalonych, bo w Miłosławiu stodoły z kosinierami zostały podpalone. Bo się oburzali na tych panów, więc dostali wódki, a potem panowie mieli ich w stodole spalić. Do kosinierki namawiali księża i panowie". Dziaduś O l s z a ń s k i e j też miał iść na wojnę, "ale się skrył w siano i nie mogli go (panowie) znaleźć. Próchniewiczowie (mąż i żona), którzy mieli duże <>ospodarstwo we Włostowie, mówili, że ksiądz ma patrzeć kcś;;ioła i bre:iarza, a nie wtykać się do kosinierki. Wtedy przyjechał ksiądz i kazał się Próchniewiczowi przygotować na śmierć, że nie chciał iść do ko:oinierki, ale gdy zaczęła żona lamentować, wtedy męża ułaskawili". Matka opowiadała też, jak "Niemcy wieźli swoich żołnierzy na wozach. co im kosinierzy głowy poobcinali". Informator J. Ł o p a t k a, ur. 1874 w Murzynowie Kościelnym, pow średzki: "Starzy ludzie opowiadali, że koło Wrześni, w Sokołowie, były stare stodoły, w których kosinierów spolili. Śpiewają o nich tak: Prosta droga z Sokołowa, Tam pod Wrześnią wieś, Tam się bili nasi bracia, Za tę polską cześć". Wojciechowo, pow. jarociński (informator: T. B a s z y ń s k i, ur. 1867 w Bruczkowie, pow. gostyński): Ojciec wspominał, że "szli na kosinierkę. Ojciec jego matki był wysłany jako goniec na koniu pod Książ. Jakiś szlachcic mu mówił: »Łuka, nie daJ się złapać«, a on odpowiedział: »chyba kula mnie doścignie" i pojechał na zwiady i widział, że się Książ pali. To było w 48 roku, jak dziadek był na kosinierce" . Stanislaw UWAGI NAD KWESTIONARIUSZEM NR 2 POLSKIEGO Blaszczyk ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Kwestionariusz nr 2 z 1934 r. kontynuuje badania w zakresie hodowli i rolnictwa oraz uzupełnia kwestionariusz nr l z 1953 r. Kwestionariusz nr 2 zawiera 62 strony i podzielony jest jak w roku ubiegłym na części A. B. C, D, które poprzedza wstęp zawierający uwagi o organizacji 'i sposobie prowadzenia badań terenowych. Szczegółowo opracowana część wstępna kwestionariusza wprowadza badacza w stan prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym i przygotowuje go do pracy w terenie. co niewątpliwie wpłynie na ujednolicenie systemu pracy poszczególnych etnografów współpracujących z redakcją Atlasu Ze względu na obszerny materiał zawarty w kwestionariuszu nr 2 część zagadnień nie została objeta badaniami w 1954 r., należało tylko opraco .. wać materiał zawarty na stronie 46 kwestionariusza, a mianowicie kwestionariusz A, B, C zawierający następujące zagadnienia: I. radło; II. socha: III. pług; IV. orka; V. brony; VI. rodzaje lnu; VII. sierp i kosa; VIII. młócka i c€'py; IX. koń i wół. Z kwestionariusza D należało opracować: I. ugorowanie, III. uprawa prosa; IV. ber i jego uprawa. Nie obowiązywały zaś w czasie badań 1954 r z części D następujące zagadnienia: II. transport narzędzi rolniczych w pole; V. uprawa pszenicy, żyta i mieszanki obu zbóż; VI. sterty, stogi; VIII. kopice, ostwie, przepłoty; IX. użytkowanie owiec. Łącznie należało odpowiedzieć na 125 pytań odnoszących się do wyżeJ wymienionych zagadnień, na obszarze ziem polskich w granicach sprzed 1939 r., a na 131 pytań na Ziemiach Odzyskanych. Pytania zasadnicze zawierały niekiedy po kilka pytań dodatkowych o charakterze analitycznym. Badacze terenowi otrzymali do opracowania po 10 punktów badawczych (granica górna). Na opracowanie jednego punktu przeznaczono trzy dni; na Ziemiach Odzyskanych, ze względu na dodatkowe pytania, na przebadanie .iednego punktu przeznaczono cztery dni. Z tego co najmniej pół dnia przypadało na dojazd, zakwaterowanie itp., reszta czasu pozostawała na opra·· cowanie kwestionariusza. Zachęcone apelem redakcji kwestionariusza do nadsyłania uwag na tema.t użyteczności i doświadczell związanych z kwestionariuszem nr 2, dzielimy się następującymi uwagami. Badania prowadziłyśmy w południowej części woj. lubelskiego (Z. S t as 7. c z a k) oraz na terenie woj. poznańskiego i na obszarze Ziem Odzyskanych (J. P a w ł o w s k a). Stwierdziłyśmy, że podczas gdy trzydniowy okres badań na obszarze ziem polskich w granicach sprzed 1939 r. wystarczy w zupełności na opracowanie kwestionariusza, to na obszarze Ziem Odzyskanych wyznaczony termin czterech dni był niewystarczający. Badania na Ziemiach Odzyskanych powinny trwać w jednym punkcie co najmniej pięć dni: teren ten bowiem wymaga kilkakrotnego powtórzenia wywiadu i dłuższej obserwacji, gdyż struktura wsi jest tu zróżnicowana i dla przedstawienia jej obecnego oblicza kulturowego należy oprócz autochtonów przebadać przynajmniej jednego przedstawiciela każdej grupy wchodzącej w skład obecnej ludnoici. Przeznaczony czas wystarczył jedynie na sporządzenie zapisu terenowego, ni~ zaś na wykonanie czystopisu. Przechodząc z kolei do krytycznego omówienia kwestionariusza nr 2 z 1954 r. z<:luwai.ylyśmy. że kwestionariusz ten posiada niejednolitą termę ':tylistyczną w poszczególnych swokh częściach. tzn. pytania od- �924 noszące się do niektórych zagadnień. jak np. pług, orka, skierowane są do badacza terenowego, inne natomiast, jak np. w części dotyczącej użytkowania owiec, odnoszą się bezpośrednio do informatora (np.: "czy u was hodują owce?" - s. 60). Uważamy, że pierwsza forma pozostawia badaczowi więcej swobody pozwalając mu na pracę własną i zastosowanie własnej, wypróbowanej w terE:nie metody. Badacz terenowy nie skrępowany pytaniami skierowanymi wprost do informatora może niejednokrotnie stawiać szereg pytań dodatkowych, które często są niezbędne; może też uwzględnić momenty, których kwestionariusz żadną miarą przewidzieć nie może, a które konieczne są dla wyczerpującego opracowania zagadnień. Pytania w kwestionariuszu skierowane wprost do informatora zubożają poniekąd możliwości badacza. Z drugiej zaś strony podkreślamy, że kwestionariusz dostatecznie informuje badacza i zakreśla mu ramy badań przestrzegając przed dowolnym odchyleniem i interpretacją, co mijałoby się z celem przeprowadzonej akcji. Poszczególne zagadnienia kwestionariusza nie wymagają dalej idących uproszczeń. Kwestionariusz C jest uzupełnieniem i tematyczną kontynuacją kwestionariusza nr 1; zawiera on: 1. całkowite powtórzenie niektórych zagadnień; 2. powtórzenie części pytań z roku ubiegłego; 3. uzupełnienie kwestionariusza nr 1 w formie pytań dodatkowych. Jak podaje uwaga wstępna w kwestionariuszu C, uzupełnienia wynikły z kilku powodów: z braków w przygotowaniu naukowym uczestników badań, z braków i usterek układu kwestionariusza nr 1 z roku 1953, poza tym same wyniki badań wniosły nowe punkty widzenia. Kwestionariusz C, uzupełniający wyniki badań z 1953 r., niewątpliwie wniesie nowe materiały niezbędne do opracowania wymienionych zagadnień, niemniej jednak powtarzanie całych partii kwestionariusza nr l w kwestionariuszu nr 2 (np. pług) było dla badacza deprymujące, gdyż spotykałyśmy się z uwagami bystrzejszych informatorów, że pytano o te same rzeczy już w roku ubiegłym. Musiałyśmy udzielić dodatkowych wyjaśnień, co oznaczało stratę czasu i energii. Z naszego punktu widzenia pożądane byłoby, aby uzupełnienia w kwestionariuszach były minimalne, obszerne bowiem uzupełnienia raz już opracowanych zagadnień, zawarte np. w kwestionariuszu C, nie pozwoliły nam na opracowanie innych zagadnień z części D. kwestionariusza. Materiał ilustracyjny kwestionariusza nr 2 był niewystarczający i nie zawsze prawdziwy, na co niejednokrotnie zwracali nam uwagę sami informatorzy (sierp, s. 34, ryc. 1). Zamieszczony rysunek sierpa ząbkowanego ilust.ruje widoczne nacięcia z odwrotnej strony, niż to ma miejsce w rzeczywistości (z lewej); wywoływało to zdziwienie i uwagi naszych informatorów. Jak podaje uwaga wstępna kwestionariusza, rysunki pługa w roku ubiegłym wykonywane przez badaczy terenowych nie stały na poziomie doku- 925 mcntu historycznego. W związku z tym wydaje nam się, że w kwestionariuszu nr 2 powinien być zamieszczony rysunek wzorcowy, ilustrujący pług w trzech rzutach, który byłby bardzo pomocny przy prowadzeniu wywiadów z informatorami oraz stanowiłby dla nas podstawę przy sporządzaniu rysunku terenowego. Odczuwało się również brak fotografii bru i dzikiego prosa, rośliny te nie zawsze bowiem znane są informatorom i musiały byt często przez nas opisywane. Ilustracja znacznie ułatwiłaby nam pracę. Poza wymienionymi usterkami kwestionariusz nr 2 nie sprawiał nam w terenie większych trudności, które wynikałyby z jego układu. Wymagania redakcji Polskiego Atlasu Etnograficznego, aby zjawiska kulturowe przedstawiać w określonych przekrojach czasowych, w celu uchwycenia procesów zmienności i przedstawienia zjawisk kulturowych w sposób dynamiczny, są naszym zdaniem możliwe do zrealizowania. Pod tym kątem widzenia ustawiona praca wymaga jednak od badacza głębszej analizy terenu i uważniejszych obserwacji. W związku z tym słuszny jest postułat kwestionariusza A, aby do ogólnej charakterystyki wsi zbierać materiał okolicznościowo w ciągu całego okresu badań, nie poprzestając na wstępnych informacjach u sołtysa; tylko bowiem odpowiedzi zebrańe w ciągu całego okresu badań mogą dać pewną syntezę zjawisk w danej wsi zachodzących. Uwagi nasza oczywiście nie pretendują do szczegółowej analizy zagadnień składających się na całokształt badań terenowych, są to raczej ogólne nasze refleksje nad przydatnością kwestionariusza nr 2 w terenie. Ogólnie stwierdzamy, że stanowi on, w porównaniu z poprzednim, duży postęp, choć nie jest wolny od szeregu ustC'rek. Jadwiga Pawlowska, Zofia Staszczak WAZNIEJSZE IMPREZY I WYSTAWY SZTUKI LUDOWEJ MINISTERSTW A KULTURY I SZTUKI W ROKU 1953 I Ogólnopo/.ska Konferencja Twórców Ludowych W dniach 2-3 marca 1953 1'. odbyła się w Warszawie I Ogólnopolska Konferencja Twórców Ludowych. W konferencji tej uczestniczyło 57 twórców ludowych z całej Polski z udziałem przedstawicieli Rządu, Partii i zainteresowanych instytucji. związków twórczych, naukowców i przedstawicieli artystycznego ruchu robotniczego. ~ W oparciu o wypowiedzi ministra kultury i sztuki, na podstawie programowego referatu wiceministra kultury i sztuki oraz roboczych referatów przedstawicieli Wydziału Sztuki Ludowej C. Z. P. i W., C. P. L. i A. oraz specjalnej wystawy zagadnienie plastycznej twórczości ludowej zostało przedyskutowane od stron~' artystycznej. ideologicznej i gospodarczej. �926 927 Konferencja wykazała dotychczasowE: osiągnięcia w zakresie opieki, popierania i upowszechniania twórczości ludowej w celach artystycznych, ideologicznych i społecznych, uwidoczniła także niedociągnięcia. Konferencja miała poważne znaczenie kulturalne i społeczne, przyczyniła się ponadto do sprecyzowania roli twórcy ludowego w tworzeniu nowej kultury socjalistycznej, w gospodarczej i kulturalnej przebudowie wsi. Przy aktywnym udziale w dyskusji twórców ludowych (34 wypowiedzi) uchwalono szereg wniosków, które posłużyły jako wytyczne do dalszej pracy. Konferencja otrzymała dokładną dokumentację opracowaną przy udziale Państwowego Instytutu Sztuki. Zjazdowi został poświęcony specjalny numer "Polskiej Sztuki Ludowej" (nr 2, 1953 r.), który otrzymali wszyscy uczestnicy konferencji. Wystawa w Pekinie i Szanghaju W lecie 1953 r. w ramach Wystawy Gospodarczej PRL w Chinach Ludowych została przygotowana wystawa sztuk plastycznych. W dzjiale plastyki poważną pozycję zajmowała sztuka ludowa, reprezentowana przez. 350 eksponatów z różnych dziedzin współczesnej twórczości ludowej. Wystawa była eksponowana przez kilka miesięcy w Pekinie i Szanghaju, potem powróciła do kraju. Była to pierwsza wystawa sztuki ludowej w Chinach Ludowych. Największym powodzeniem cieszyły się wśród chińskiego ludu polskie wycinanki, gdyż ta dziedzina jest w Chinach szczególnie znana i posiada bogatą tradycję u narodu chińskiego. Z okazji wystawy plastycznej został wydany specjalny katalog w języku chińskim. Wystawa na statku M/S "Batory" W porozumieniu z Ministerstwem Żeglugi zorganizowana została na M/S "Batory", kursującym na linii Gdynia-Indie, wystawa sztuki ludowej. Na wystawie reprezentowane były tkaniny, hafty, ceramika, fajanse do dekoracji świetlic, ręcznie malowane przez robotnice fabryczne, malarstwo na szkle, figurki w strojach ludo""ych i koronki ludowe. Wystawa ta odbyła w 1953 r. dwukrotną podróż między Europą a Azją; zaopatrzona była w ilustrowane katalogi w języku angielskim (The exhibits oJ polish folk'!: art on M/S "Batory", Gdynia - Wrzeszcz. s. 12, ilustr. 5). Instruktaż tkactwa w Królowej Woli W okresie od 15 II - 16 III 1953 r. we wsi Królowa został przeprowadzony przywarsztatowy instruktaż tkacki nej, obecnie już zanikającej tk~::.niny rawskiej \V tzw. zadaniem instruktażu było nauczenie młodych dziewcząt niki dla celów produkcyjnych C. P. L. i A. Wola, woj. łódzkie. w zakresie ozdobkuloski. Głównym wiejskich tej tech- Ponieważ instruktaż odbywał się w lokalu miejscowej świetlicy nie ograniczał się tylko do zajęć praktycznych, ale uwzględniał- również zagadnienia kulturalne i społeczne, nabrał on specjalnego znaczenia. Wymowę społeczną miał również fakt, że instruktaż techniczny sprawowała tkaczka ludowa z Królowej Woli, Jadwiga S kła d o w ska. Nad całością szkolenia czuwał nadzór artystyczny C. P. L. i A. oraz Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi. Przeszkolenie, które obejmowało 228 godzin zajęć, dało na ogół dobre wyniki, a sześć młodych tkaczek po zakończeniu instruktażu stworzyło przy świetlicy zespół plastyczny o trzech warsztatach. Zespół ten spełniając rolę społeczno-kulturalną w swojej wsi 'otrzymał możność zbytu tkanin do C. P. L. i A. Dnia 25 IV odbyło się uroczyste zakończenie szkolenia połączone z pokazem prac i wręczeniem nagród. Z okazj i uroczystości został zorganizowany specjalny program artystyczny z udziałem ekipy "Artosu" łódzkiego. W uroczystości wzięły udział władze gminne, przedstawiciele województwa i Ministerstwa Kultury i Sztuki. Liczna ludność okoliczna przybyła w odświętnych strojach ludowych. Wyst·awa sztuki ludowej w Tomaszowie Mazowieckim 1 Dnia 24 maja 1953 r. w rezultacie konkursu na tkactwo i wycinanki w powiecie rawskim została otwarta w tamtejszym muzeum wystawa twórczości współczesnej. Jakkolwiek konkurs nie należał do najbardziej udanych, a pokazany materiał nie wyczerpywał faktycznych możliwości artystycznych regionu, wystawa miała pozytywne znaczenie dla regionu i cieszyła się powodzeniem. Była ona uzupełniona objaśnieniami graficznymi i fotografiami naświetlającymi zagadnienie twórczości regionalnej. Wystawa została zorganizowana przez Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi i Muzeum w Tomaszowie. Wystawa młodzieżowa "Służby Polsce" Staraniem Działu Kulturalno-oświatowego P. O. "Służba Polsce" została zorganizowana w Olsztynie, a 31 V 1953 przewieziona do Białegostoku wystawa plastyczna młodzieży SP i L. Z. S. Wystawa bogata w eksponaty, przedstawiała się niejednolicie pod względem artystycznym. Obok bowiem poprawnych artystycznie tkanin ludowych, v,'Ycinanek, malowanek i ceramiki na wystawę trafiły rozmaitego tyPU przedmioty o wybitnie ujemnych cechach schyłkowej kultury drobno- kiM, 'M. P r z e ż d z i e c k a, Wystawa Sztuki •• Polska Sztuka Ludov.raCl, nr 2, ]954 r. Ludowej w Tomaszowie Mazowiec- �929 928 mieszczańskiej, secesyjnej, nie wiążącej się z dzisiejszą rzeczywistością zarówno .pod względem formy, treści czy w ogóle przydatności (jelenie wycinane z drzewa, dziwne koszyki, naturalistyczny haft itp.). Pomimo tego wystawa spełniła swe zadanie społeczne i dydaktyczne W czasie bowiem zlotu uczestników konkursu w Białymstoku wystawa została poddana właściwej ocenie znawców. Młodzieży wyjaśniono popełnione błędy i wytknięto właściwe drogi pracy artystycznej i społecznej. Całodz;enna konferencja ilustrowana dobrymi i złymi przykładami sztuki dla niejednego stała się zwrotnym punktem w jego poczynaniach artystycznych. Wystawa regionalna w Grajewie 2 Zorganizowana i otwarta 15 VI 1953 r. przez Wydział Kultury w Białymstoku Wystawa Sztuki Ludowej w Grajewie pokazała bogaty materiał (około 250 eksponatów - 96 twórców), przeważnie tkactwo, niewielką ilość ceramiki i pisanek, sporo robótek ręcznych haftowanych i dziewiarskich (te ostatnie zostały z materiału wystawowego wyeliminowane). Z siedemnastu istniejących w powiecie spółdzielni produkcyjnych prawie wszystkie wzięły udział w wystawie, dostarczając najbardziej wartościowych eksponatów. Zebrany materiał dowodził wielkiego umiłowania sztuki ludowej miejscowej ludności. Wiele tkanin przechowanych zostało w trudnych warunkach wojennych; biorąc pod uwagę prawie całkowite zniszczenie powiatu w czasie ostatnich wojen światowych tkaniny te posiadają dzisiaj wartość unikatów. Na uwagę zasługuje kilka osobliwych tkanin dwuosnowowych (jedna z 1895 r., Weroniki Ż b i k o w s k i e j) oraz miejscowe sejpaki o rzadko spotykanej gdz.ie indziej technice. Wystawę oceniono bardzo pozytywnie. Nagrodzonych zostało w sumie 28 osób; 15 osób otrzymało nagrody Ministerstwa Kultury i Sztuki w kwocie 4100 zł, 13 osób nagrody Wydziału Kultury w kwocie 1650 zł. Znaczenie wystawy polega przede wszystkim na tym, że przyczyniła się ona do odkrycia nowego ośrodka tkanin podwójnych, który w dalszych badaniach może dać dużo materiału wyjaśniającego tę dziedzinę twórczości artystycznej. Wystawa Sztuki Ludowej w Bilgoraju" otwarta w dniu 17 VI 1953 r, Wystawa Sztuki Ludowej w Biłgoraju obejmowała 180 eksponatów pochodzących od 48 twórców, Najliczniej reprezentowane było garncarstwo tego terenu i strój, w nieco skromniejszym zakresie inne dziedziny sztuki ludowej. Mimo wielu interesujących eksponatów, , M. P r z e ż d z 1 e c k a. Wystawa jewie, "P. S. L.", nr 2, 1954 r. 'M. P r z e ż d z i e c k a. Wystawa pokazowa sztuki z których sztuki! ludowej część miała charakter rękodziela zabytkowy, wystawa, wziąwszy pod uwagę bogactwo tego regionu, nie charakteryzowała go w dostatecznym stopniu. Szczególnie bogato pod względem artystycznym odznaczały się na wystawie pisanki oraz kolekcje haftowanych zatyczek. Ekspozycja wystawy opracowana, st,arannie pod względem dydaktycznym spełniła swoje zadanie sP.oł~cz~O-osw,Iatowe. Wystawę organizował Wydział Kultury PWRN w LublIm~ I Oddzl~ł Kultury MRN w Biłgoraju. Na wystawie przyznano kilka nagrod na ogolną sumę 3000 zł. Konkurs wycinanki kurpiowskiej w Myszyńcu' Trzec.i konkurs na wycinankę kurpiowską zakończony został otwarciem wystawy w Myszyńcu w dniu 30 sierpnia 1953 r. Konkurs z.gromadził 391 prac 45 autorów, z czego na wystawie pokazano 190 ~ksponatow. Prace zostały nadesłane głównie z gminy Kadzidło i M szymec. y . Materiał . ~onkur~owy przy bliższej analizie wykazał, że jakkolwiek wlęk~za częsc autor~w tworzy w oparciu o tradycję artystyczną, wycinanka kurpiowska wykazuje tendencje rozwojowe, pojawiają się w niej elementy I~owe, ~acze~pnięte, ~ życia współczesnego. Poziom artystyczny poza nielIcznymi wYJątka~ll Jest na ogól wysoki i wyrównany. Komisja ocen przyznała szereg nagrod w sumie ponad 8000 zł. , Kon.k~rs i .wy~tawa zostały zorganizowane przez Wydział Kultury WarszawskieJ WOJ€wodzkiej Rady Narodowej przy pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki. yn Konkurs ceramiki w Kielcach. D~ia 31 1953 r. został rozstrzygnięty kolejny konkurs ceramiki ludoweJ, w KIeLcach, na który z różnych ośrodków tego województwa 20 autorow dostarczyło 450 eksponatów. d .Jakkolwiek ogól~y p~ziom cera~~ki był wysoki, komisja ocen stwierr:lła, ze. w rezu.ltacle mepowołaneJ mgerencji i inspiracji niektórzy auto~y uleglI szkodlIwym wpływom. W niektórych wypadkach na przykład zatracona została klasyczna forma naczyń ludowych (u P o ł e t k a i B ą b l w ~ąt~ch, A r m a ń s k i e g o w Chałupkach), pojawiło się niewłaściw: zdobleme .(n~. u. Leona S u s a czy P a s t u s z k i e w i c z a w Iłży). .. S~czeg~lnIe pIęknymi formami i wysokim poziomem technicznym wyroznIały SIę na konkursie dzbany Tadeusza B ą b l a z Kątów Denkowskich o c~erwonym nie polewanym czerepie i ciemnym geometrycznym zdobienIU Uzyskały rowUle;;, , .. .' wyso k ą ocenę piękne naczynia i figurki ceramiczne z Koszar, Chałupek i Iłży. Komisja ocen przyznała za najlepsze osiągnięcia dziesięć nagród Mini- Ludowego w Gra- Bilgorajszczyzny, "P. S. L.", 'A. "'Y';CU, B t a c h O w s ki, Wyst(w'a .. P. S. L.", nr l, I~.14r. nr 1, 19;4 r. :>!I "Lud", t, XLII pokonkursowa . wycma.llki kurpiowskiej w My- �930 931 sterstwa Kultury i Sztuki na ogólną sumę 8000 zł. Pozostałe nagrody przyznało Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach, które było organizatorem konkursu. Z prac konkursowych urządzono następnie pokaz ceramiki w Muzeum Świętokrzyskim. Wystawa sztuki i konkurs strojów ludowych w Opolu Dnia 13 grudnia 1953 r. w Gmachu Muzeum Opolskiego została otwarta pierwsza wystawa sztuki ludowej ziemi opolskiej. Głównym celem wystawy było wydobycie z terenu reliktów i zabytków sztuki ludowej oraz dokonanie przeglądu żywych i społecznie aktualnych dziedzin twórczości ludowej tego terenu. Ze względu na to, że teren ten do 1953 r. nie był dostatecznie zbadany przez naukę, a muzea terenowe nie zdołały wydobyć tego wszystkiego, co obrazowałoby kulturę ludową opolską, wystawę musiano poprzedzić badaniami terenowymi. Prace w terenie zostały wykonane w miesiącach letnich przez plastyka i etnografa. Zostały przebadane następujące powiaty: oleski, opolski, strzelecki, kluczborski, głupczycki, raciborski, nyski, kozielski i prudnicki. Chociaż powierzchowne badania nie mogły wyczerpać zagadnienia, ustaliły jednak cenne dane. Ustalono, że w wielu powiatach Opolszczyzny zachował się strój ludowy lub jego części, zebrano sporą ilość próbek tkackich, szczególnie z powiatu oleskiego (Stemalice, Wichrów, Radłów), odnalezione zostały wysokiej wartości artystycznej pasiaste spódnice buro ki z opleckami oraz haftowane czepce tiulowe. Okazało się, że na terenie Opolszczyzny, a w szczególności w pow. oleskim i strzeleckim, jest jeszcze dużo zabytkowych skrzyń ludowych, kredensów, ław, stołów i listwie dekoracyjnych. W pow. opolskim, raciborskim i strzeleckim istnieje żywa tradycja kolorowego haftu roślinnego, który stosowany jest na fartuchach i chustach. Powszechnym zjawiskiem w pow. opolskim i oleskim jest znajomość zdobienia jaj techniką wyskrobywania. W centralnej Opolszczyźnie szeroko uprawia się wikliniarstwo. Na wystawę zebrano ogółem 170 eksponatów 65 twórców; wystawa została uzupełniona również eksponatami z muzeów regionalnych. Komisja ocen biorąc pod uwagę wartość eksponatów oraz świadomy i pozytywny stosunek wystawców do wystawy przyznała 54 nagrody na ogólną sumę 10000 zł. Cenniejsze eksponaty, jak skrzynie, czepce, buroki itp., zostały zakupione do zbiorów państwowych. W dniu otwarcia wystawy odbył się również pokaz konkursowy strojów ludowych, w którym wzięło udział 29 kobiet z pow. opolskiego, prudnickiego, raciborskiego i niemodlińskiego, demonstrując 50 strojów. Były to przeważnie stroje ślubne lub stroje pamiątkowe po babkach i matkach, które zachowały się w doskonałym stanie. Wszystkie właścicielki strojów zostały nagrodzone. Zrobiono dokumentację wystawy i a materiał znajduje się w opracowaniu wany w "Polskiej Sztuce Ludowej". Organizatorem wystawy i konkursu Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu lany komitet organizacyjny. Konkurs pamiqtkarstwa konkursu oraz badań wstępnych, naukowym. Zostanie on opublikobył Wydział Kultury Prezydium oraz specjalnie w tym celu powo- podhalańskiego w Zakopanem 5 Konkurs Pamiątkarstwa Podhalańskiego ogłoszony w czerwcu 1953 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki był dalszą akcją wynikającą z potrzeby uporządkowania tej gałęzi regionalnej produkcji artystycznej na terenie Podhala. Celem jego było wydobycie wszelkich możliwości twórczych zarówno w regionie o najbogatszej w Polsce twórczości ludowej, jak też w środowiskach zorganizowanych. Do udziału w konkursie zostali zaproszeni twórcy ludowi, artyści plastycy, pracownicy zwartych zakładów spółdzielczych produkujących pamiątki, indywidualnie pracujący chałupnicy, szkoły zawodowe i artystyczne, absolwenci tych szkól oraz amatorzy. Konkurs przygotowywany przez pól roku przy dużym wysiłku czynników miejscowych został poprzedzony instruktażem artystycznym wśród twórców ludowych w powiecie nowotarskim, w zakładach C. P. L. i A., PTTK oraz w szkołach plastycznych. W pracach związanych z organizacją konkursu wzięło udział szereg instytucji. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem udzielało uczestnikom konkursu porad, prowadziło wspólnie ze Związkiem Polskich Artystów Plastyków akcję instruktażową. W rezultacie na konkurs 450 autorów dostarczyło 1600 eksponatów z zakresu różnych technik znanych na Podhalu. 13 grudnia komisja ocen po przejrzeniu wszystkich prac przyznała 48 nagród na ogólną sumę 35 000 zl. Państwowy Instytut Sztuki dokonał dokumentacji fotograficznej szczególnie wartościowych prac. Konkurs pamiątkarstwa na Wybrzeżu Dnia 7-9 grudnia 1953 r. został rozstrzygnięty pierwszy etap Konkursu Pamiątkarstwa "Przymorza" w Gdańsku. Ogółem twórcy ludowi tego tE:renu, chałupnicy, członkowie zakładów produkcji pamiątkarskiej i artyści plastycy nadesłali 444 prace. Ze względu na to, źe połowa prac odpadła przy pierwszej eliminacji (211), a z pozostałych 233 nie wszYiltkie wytrzymywały kryterium oceny, udzielnno autorom wskazówek do dalszego ich przepracowania. , R. R e i n f u s s, Aktualne 2, 1951 r.; Katalog wystawy. l1laj 1954 r. n,. zagadnienia przemysIu Wystawa Pamiątkarstwa pamiqtkarskiego, Podhalańskiego, "P. S. L.••. Zakopane. �932 933 Pod kierownictwem naukowym zostały wykonane lalki ubrane w różne stroje śląskie oraz zrekonstruowany został strój dziewczęcy pszczyński. Dnia 24 XII wszystkie akcje terenowe zostały zakończone, a cenniejszy materiał został wytypowany na Wojewódzką Wystawę Sztuki Ludowej X-lecia Polski Ludowej. Jednocześnie w tym okresie pod kierownictwem naukowym dra M. G ł ad y s z a zespół etnografów śląskich dokonał specjalnych badań i zebrał dokumentację naukową do strojów Państwowego Zespołu "Śląsk". Na specjalnych konferencjach materiał został przejrzany i przedyskutowany, a wytypowane odmiany strojów śląskich oddano do wykonania przedsiębiorstwu C. O. P. i A. w Warszawie. Pozytywną ocenę uzyskały natomiast prace twórców ludowych, które charakteryzowały się odrębnością regionalną kaszubską i posiadały zastosowanie praktyczne, oraz medale pamiątkowe, zabawki i tkaniny artystówplastyków. Przyznano nagrody na ogólną sumę 6000 zł. Konkurs organizował Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku oraz powo.łany komitet organizacyjny przy udziale członków Z. P. A. P. Drugi etap konkursu został przewidziany na rok 1954. Kurs haftu kaszubskiego W trosce o podniesienie poziomu haftu kaszubskiego l Jego przystosowanie do potrzeb współczesnych w okresie od 30 XI -19 XII 1953 r. został przeprowadzony w Zakładzie Doskonalenia Rzemiosła w Gdańsku-Wrzeszczu kurs haftu kaszubskiego dla hafciarek ludowych. W kursie wzięły udział 23 osoby: z Żukowa (6), Chojnic (2), Wdzydz (14) i Gdańska (1). Kierownictwo artystyczne kursu objęła prof. Halina K i n t o p f o w a z Poznania, stronę instrukcyjno-techniczną hafciarki ludowe Zofia P t a c h z Żukowa i Władysława S z l u b a c h z Wdzydz. Dobrze przygotowany, wszechstronny i interesujący program kursu dał dobre wyniki i stworzył podatny klimat i podłoże do rozwoju haftu ludowego na Wybrzeżu. W czasie kursu uczestnicy odbyli wycieczkę do Muzeum Pomorskiego w Toruniu, do Żarnowca, Kartuz i Żukowa, zapoznali się w Żarnowcu i Żukowie z oryginalnymi okazami dawnych pomorskich haftów klasztornych, wysłuchali specjalnego wykładu o haftach ludowych innych regionów Polski oraz szeregu prelekcji o charakterze ogólnym. Najwięcej czasu poświęcono zajęciom praktycznym. Uroczyste zakończenie kursu odbyło się dnia 19 grudnia. Kurs został zorganizowany przez C. P. L. i A. i Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku przy udziale Ministerstwa Kultury i Sztuki. Konkurs specjalny w Stalinogrodzie W drugiej połowie 1953 r. w wielu powiatach województwa stalinogrodzkiego został zorganizowany przez Wydział Kultury PWRN przy udziale PTL konkurs mający na celu wyłowienie i dostarczenie materiału, głównie z zakresu strojów, na potrzeby Państwowego Zespołu "Śląsk". Rozstrzygnięte i ocenione przez komisje konkursy połączone z miejscowymi pokazami odbyły się w Częstochowie. Kłobucku, Zawierciu, Wiśle, Goleszowie, Istebnej i Koniakowie. We wszystkich ośrodkach pokazy zgromadziły dużo cennego materiału. Na uwagę zasługiwały np. dawne chusty ozdobione ręcznym haftem o interesująceJ technice ściegów, gorsety-żywotki śląskie, haftowane udatnie przędzą zamiast nici metalowych, tkaniny wełniane, kamizele-brllcZiki, koronki i czepce oraz wiele innych części strojów. Pokonkursowa ł ti l wystawa tkanin w Sieradzu W trosce o odrodzenie i uaktywnienie ludowego tkactwa na terenie Sieradzkiego został zorganizowany przez Wydział Kultury PWRN w Łodzi przy udziale Muzeum Sieradzkiego konkurs tamtejszego tkactwa. 11 tkaczek z gminy Męka i Bogumiłów nadesłało 15 tkanin. Dnia 25 X 1953 r. odbyło się uroczyste otwarcie w nowoodbudowanej części muzeum Wystawy Pokonkursowej Tkanin Sieradzkich. Impreza ta miała duże znaczenie społeczne i dydaktyczne oraz przyczyniła się do ustalenia najbardziej typowych i najlepszych pod względem artystycznym wzorców tkactwa tego terenu. Był to pierwszy pokonkursowy pokaz tkactwa sieradzkiego. Ministerstwo Kultury i Sztuki przyznało nagrody na konkursie oraz dokonało zakupów cenniejszych eksponatów. Wystawa w Tomaszowie Lubelskim Z inicjatywy Wydziału Kultury PWRN w Lublinie w dniach od 26 XI 6 XII 1953 r. została zorganizowana w lokalu Świetlicy Zw. Zawod. Prac. Handlu w Tomaszowie Lubelskim Wystawa Sztuki Ludowej Regionu Tomaszowsko-hrubieszowskiego. Urządzenie świetlicy w KOT1~iatkowie Na podstawie okazów muzealnych oraz znajdujących się w terenie mebli zespół wiejskich stolarzy w Łańcucie pod kierownictwem artysty plastyka iii. B i e i e c k i e g o wykonał specj8lny komplet mebli i sprzętów ludowych ella świetlicy w Korniatkowie (pow. rzeszowski). W ten sposób ławy skrzyniowe z oparciem (typ szlaba'lu), półki, zydle oraz skrzynie produkowane dawniej na potrzeby wiej:;kiegO klienta znalazły się w świetlicy regionalnej. Oprócz !TIebli w świetlicy umiE'szczono również tkaninę specjalnie na ten cel w.vkonaną 'Jraz ceramikę ludową. Uroczyste przekazanie świetlicy społeczeństwu odbyło się dnia 26 XI �934 935 1953 r. W uroczystości wzięli udział także miejscowi twórcy ludowi, z którymi została przedyskutowana sprawa ich udziału w pracach świetlicowych. Na program artystyczny złożyły się występy "Artosu", kapeli ludowej i zespołu świetlicowego. Prace w świetlicy korniatkowskiej zostały zrealizowane przez Wydział Kultury PWRN w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki. Konkurs ogólnopolski ZSCh Dnia 17 XI 1953 r. w Warszawie zostały rozpatrzone prace nadesłane na Ogólnopolski Konkurs Plastyczny dla Wsi organizowany od grudnia 1952 r. przez Związek Samopomocy Chłopskiej i>rzy udziale Ministerstwa Kultury i Sztuki. Konkurs zgromadził 700 prac twórców ludowych i amatorów z zakresu różnych technik i z różnych regionów Polski. Wśród wielu eksponatów o wysokiej wartości znajdowały się prace pozostające na niskim poziomie artystycznym. Z poszczególnych terenów nadesłano bardzo różną ilość prac. Niektóre eksponaty, zwłaszcza w zakresie sztuki amatorskiej, wyróżniały się zdecydowaną i trafną treścią ideologiczną. Czasem autorzy wprowadzając do przedmiotów użytkowych tematykę współczesną nie umieli się uporać z techniką tradycyjną, toteż konkurs wzbudził wśród znawców sztuki ludowej i działaczy żywą dyskusję. Kwestionowano na przykład tradycyjne wycinanki kurpiowskie o "nieprzetrawionych" artystycznie elementach nowych lub koronki bobowskie, w których w sposób ~byt uproszczony wplecione były emblematy pracy. W dniu 13 XII został otwarty w lokalu Związku Samopomocy Chłopskiej pokaz wyselekcjonowanych prac połączony ze zlotem uczestników konkursu. W późniejszym terminie pokaz zwiedziły liczne wycieczki z różnych stron Polski. Za najlepsze prace zostały przyznane 24 nagrody na ogólną sumę 8000 zł. Wyróżniający się na konkursie utalentowany rzeźbiarz ludowy Henryk S w i d r o w s k i ze Złakowa został przyjęty na studia w Akademii Sztuk Plastycznych w Warszawie. Pokazy wycinanek ludowych we Włoszech Demokratycznej Niemieckiej Republice W końcu 1953 r. zostały przygotowane i wysłane do Włoch i NRD dwa komplety wystawowe polskich wycinanek ludowych. Każdy zbiór składał się z kilkudziesięciu plansz specjalnie opracowanych i dobranych wycinanek, reprezentujących najlepsze osiągnięcia artystyczne różnych regionów. Do zbiorów zostały dołączone spisy eksponatów i publikacje o wycinance polskiej. Kazimierz Pietkiewicz WYSTAWA POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ (czerwiec - lipiec 1954 r.) W POZNANIU Od trzech lat na terenie Poznania obserwujemy coraz to większe zainteresowanie kulturą ludową, które uwidacznia się między innymi również w wystawach organizowanych przez miejscowe placówki. W czerwcu i lipcu 1954 r. mieliśmy możność oglądać Wystawę Polskiej Sztuki Ludowej, którą zorganizowało Centralne Biuro Wystaw Artystycznych z inicjatywy kierownictwa Ekspozytury C. P. L. i A. w Poznaniu. Wystawa mieściła się w lokalu Centralnego Biura Wystaw Artystycznych, w którym zgromadzono sporą ilość eksponatów będących bądź to wytworami placówek produkcyjnych C. P. L. i A., bądź też przedmiotami wykonanymi przez twórców ludowych w terenie. Ostatnią grupę eksponatów można jeszcze wyraźnie podzielić na okazy wykonane na użytek własny twórców, które zostały z różnych przyczyn wypożyczone lub sprzedane, i na okazy wykonane pod wpływem inspiracji z zewnątrz. Eksponaty wystawiono w szklanych gablotach, rozwieszono na ścianach, przepierzeniach i specjalnych stelażach. Na całość wystawy złożyły się hafty wielkopolskie - haft wykonany techniką snutkową i na tiulu, haft kurpiowski, haft kaszubski, stroje wielkopolskie, dzierżackie i lubelskie, poza tym pokazano stroje krakowskie, podhalańskie, śląskie i kujawskie, zapaski sieradzkie, mazurskie, kilka odmian czepców i krez wielkopolskich, serwetki śląskie, wielkopolskie i kurpiowskie, lalki w strojach ludowych, miniatury skrzyń krakowskich, zakopiańskich, drewniane talerze zakopiańskie, talerze kaszubskie, kilka odmian ceramiki kaszubskiej, kurpiowskiej i łańcuckiej, tkaniny dekoracyjne z różnych regionów, kilimy a między innymi pst1'uchy wielkopolskie, wycinanki kurpiowskie i jedną kapliczkę zakopiańską. Mimo że większość eksponatów reprezentowała różne regiony kraju, eksponaty związane z Wielkopolską wyraźnie się zaznaczały, co podkreślało łączność tej wystawy z terenem, na którym została zorganizowana. W celu zorientowania zwiedzających w zadaniach wystawy Oddział C. B. W. A. w Poznaniu wydał sześciokartkowy przewodnik formatu 10X13 cm. W przewodniku tym anonimowy autor pisze: "W ramach akcji upowszechnienia wytworów polskiego artystycznego przemysłu ludowego przedstawia ona to, co w tym zakresie na odcinku zaspokojenia wzrastających potrzeb naszego społeczeństwa z o s t a ł o już p r z e z C. P. L. i A" a w s z c z e g ó l n o ś c i p r z e z w y m i e n i o n y O ś r o d e k R e g i on a l n y o s i ą g n i ę t e [podkr. A. G.]. Tym też tłumaczy się fakt, że sztuka ludu polskiego nie jest ~u pokazana w całej niezmiernie bogatej skali swych przejawów i że w tym ujęciu nie daje pełnego przestrzennego Clni też historycznego obrazu". Dalej zaś czytamy: "Założeniem ideowym tej "wystawy jest jednak pokazanie konkretnego dorobku bieżącego, żywych, :1 iii ,[ �937 936 aktualnych faktów n a s z e j o b e c n e jar t y s t Y c z n e j w y t w ó rc z o Ś c i l u d o w e j [podkr. A. G.] - wykazanie, w jakich najbardziej typowych formach odżywa i pomyślnie się ona rozwija". Po obejrzeniu wystawy i przeczytaniu tych dwóch sprzecznych z sobą myśli zwiedzający odnosi bardzo przykre wrażenie. Okazuje się bowiem, że wystawa posiada cały szereg wad, i to natury bardzo istotnej. Do takich zaliczyć należy brak jasnej i konsekwentnie przeprowadzonej koncepcji wystawy - założenia ideowego. Jeśli inicjatorzy chcieli pokazać to, co C. P. L. i A produkuje w swoich warsztatach i sprzedaje w swoich placówkach handlowych, to niepotrzebnie zebrano i pokazano eksponaty niezorganizowanych i samorodnych twórców ludowych, eksponaty nie wykonywane na sprzedaż, o wartości muzealnej. Jeżeli zaś chciano pokazać obecną artystyczną wytwórczość ludową, w żadnym wypadku nie należało do niej zaliczyć wytworów wykonanych w spółdzielniach, którymi kieruje C. P. L. i A i które pracują na zamówienie według planu rzeczowego i finansowego C. P. L. i A, a wytwory ich posiadają mało cech artyzmu. W wypadku jednak, kiedy zdecydowano się na pokazanie obu rodzajów wytwórczości, trzeba było w jednym i drugim wypadku wybrać najpiękniejsze okazy i wyraźnie zaznaczyć ich pochodzenie, a nie mieszać wszystkiego razem. Co prawda i tak jaskrawo wyróżniały się eksponaty wykonane na sprzedaż dla placówek C. P. L. i A spośród eksponatów wypożyczonych czy też zakupionych od wytwórcy, który wykonując przedmiot miał na uwadze własne użytkowanie go, np. w wypadku czepków wielkopolskich i haftów. Okazy bowiem przeznaczone do własnego użytku, mimo że nie należały do najlepszych, swym swoistym wykonaniem górowały nad przedmiotami przeznaczonymi na sprzedaż. W przedstawionych strojach ludowych szytych w szwalniach podległych C. P. L. i A można było zauważyć szereg błędów, mianowicie w kroju, zdobnictwie, barwach. Brak np. proporcji w wielkości wstążek, w rozmiarach poszczególnych zdobin; także tkaniny strojów szytych w szwalni odbiegały od ubiorów wykonywanych przez chłopki. Przedstawione pstruchy wielkopolskie były nietypowe. Brak czystych barw: czerwonej i granatowej - tak bardzo dla nich charakterystycznych - sprawiał, że zawieszone tkaniny wydawały się zakurzone i poważnie zabrudzone; podobnie wyglądały niektóre czepki i krezy, które białością i starannym ułożeniem powinny lśnić i ujmować oko widza. Nieprzyjemną usterką było niewłaściwe umieszczenie podpisów, np. pod czepkiem pałuckim umieszczono napis informujący, że jest to nakrycie głowy z terenu byłej Biskupizny. Ekspozycja w pewnych wypadkach urągała elementarnym założeniom wystawowym. Strój góralski na przykład przerzucono przez przepierzenie, tak że widoczne były tylko nikłe fragmenty nie dające wyobrażenia o jego I ł ł pięknie. Umieszczenie szeregu serwetek tiulowych i wyrobów białych na tle białych szyb i ścian było bardzo nieszczęśliwym rozwiązaniem; eksponaty prawie nie były widoczne, a cóż dopiero mówić o hafcie, który nikł już z niewielkiej odległości. Pracownik C. B. W. A zajmujący się ekspozycją w tym wypadku powinien był naśladować pracowników C. P. L. i A, którzy na wystawę dostarczyli dwie czy trzy haftowane serwety tiulow~ umieszczone na czarnym tle, dzięki czemu haft nie tylko był widoczny, ale cała jego plastyka wyraźnie się rysowała uwydatniając piękno serwetki. Wydrukowany miniaturowych rozmiarów przewodnik poza swą skromną estetyczną okładką nie posiadał innych wartości. Prócz wspomnianych wyżej sprzeczności posiadał w treści szereg błędów literowych i słownych, wynikłych zapewne z niestarannej korekty. Umieszczone w nim reprodukcje nie spełniały swej roli, gdyż zły gatunek papieru nie pozwolił uwidocznić szczegółów. Na \'.'iększości reprodukcji widoczne są tylko kontury przedmiotów. Brak staranności Oddziału Poznańskiego C. B. W. A. w urządzeniu wystawy i w wydaniu przewodnika jest znamienny. Kierownictwo C. B. W. A w Poznaniu zapomniało o tym, że w Polsce Ludowej nieprzemijające wartości kultury ludowej zostały podniesione do godności ogólnonarodowej, a określenie "ludowy" jest najwyższym wartościującym terminem. Państwo ludowe nie po to przeznacza poważne kwoty na pielęgnację sztuki ludowej, by wartość jej pomniejszać. Ciekawe też, że tak w zeszłym roku, jak i w roku bieżącym Wystawa Sztuki Ludowej w lokalu C. B. W. A. zorganizowana została w miesiącach letnich, w okresie gdy chętniej spędza się czas poza murami miasta, a ruch w salach wystawowych jest słaby. Sumując wrażenia i spostrzeżenia trzeba stwierdzić, że inicjatywa C. P. L. i A w Poznaniu urządzenia Wystawy Sztuki Ludowej była pożą'" dana. Przez szereg lat na tym odcinku działo się niewiele. Wystawa więc mimo jej licznych braków jest pewnym krokiem naprzód. Zorientowała nas w działalności C. P. L. i A na naszym terenie. Aby wejść na właściwą drogę, C. P. L. i A. w Poznaniu powinna częściej stykać się z terenem, z twórcami ludowymi, winna współpraco\>' ać z Oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które skupia poznańskich etnografów i pracowników Zakładu Etnografii UP, oraz z Działem Kultury Ludowej Muzeum Narodowego w Poznaniu. C. B. W. A. zaś wystawy sztuki ludowej organizować powinno z większym nakładem pracy i pietyzmem. Za przykład slużyć mogą wystawy urządzane przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie i Muzeum Narodowe w Poznaniu. Ściślejsze kontakty pomogą w usunięciu trudności i błędów oraz pomogą instytucji w spełnianiu roli luzewlciela kultury ludowej, jaką Ekspozytura na terenie poznańskim prakj~'cznie już spełnia. Adam GLapa �938 939 PROTOKOŁ która Z XXIX WALNEGO ZGROMADZENIA KOLBERGOWSKIEJ, ORAZ SESJI odbyła się w dniach 18-19 VI 1954 w Jeleniej w sali obrad Miejskiej Rady Narodowej 2. Odczyt Ocena inauguracyjny dorobku O. Kolbel'ga prof. J. G a je k. 3. Poglądy Górze 4. Gospodarstwo Uczestnicy XXIX Walnego formacji Zgromadzenia K. Adamska, S. Gersten, P. Kaleciak, H. Bittner, Z. Staszczak, L. Itman, Godebska, J. Świeży, J. Optołowicz, Z. Świdowa, C. Margas, H. Świątkowski, J. P. Dekowski, J. Gajek, C. Stankiewicz, A. Nasz, T. Malinowski, .T. Dydowiczowa, B. Jaworska, A. Wojciechowska, M. Szenic, S. Włodarczak, F. Dobroń, K. Kwaśniewski, T. Marszewski, Z. Biały W. Hejnosz, W. Gębik, A. Klonowski, K. Wolski, K. Judenko, S. Deptus~ewski, T. Delima t, E. Sukertowa-Biedrawina, O. Mulkiewicz, H. Gorczyńska, T. Karwicka, J. Kowalski, R. Kukier, J. Rompski, B. Stelmachowska, Z. Potrac, M. Turczynowiczowa, B. Michalakówna, W. Sobisiak, T. Zygler, M. Bolszczawina, J. Krzyżanowski, B. Baranowski, W. Bieńkowski, J. Burszta, M. Suboczowa, .T. Ligęza, L. Dubiel, S. Wallis, M. Sobieski, A. Matyniak, B. Bazielichówna, H. Giecewicz, T. Steć, .T. Pawłowska, M. Misińska, T. Kulesza, R. Górski, K. Zawistowicz-Adamska, R. Wojciechowski, S. Świrko, K. Klęsk, W. Kolago, H. Przesławska, M. Krukówna, A. Lewicka I. Nizińska, W. Armon, S. Miłkowska, Z. Zasadzińska, N. Krawczyńska, J. Szpak, H. Mikułowska, .T. Karczewski, S. Wełniak, E. Starek, J. Wojnar, J. Majchrzak, M. Szwengrub, J. Czekanowski, A. Czekanowska, T. Banasik, J. Jastrzębski, A. Dunin, J. Rudnicka, F. Wokroj, D. Myrcik, W. Petsch, K. Dobrowolski, M. Kwaśniewicz, Z. Szyfelbejn, W. Brzeska, .T. Krajewska, M. Priifferowa, S. Stencel, J. Sadownik, J. Manugiewicz, A. Glapa, B. Gal'yga, A. Kutrzeba, A. Szyperski, .T. Krasoll, I. Turnau, K. Wisłocki, E. Sagan, Józef J. Lewicki, I. Stojakowa, E. Karwot. 1. Otwarcie XXIX Walnego Zgromadzenia i Sekcji Kolbergowskiej. Powołanie Prezydium. Uchwalenie porządku obrad. i w poludniowej i literatury zadania ludowej. etnografii, Polsce na przelomie prof. kapitalistycznej, 5. Poprzednicy O. Kolberga na w Polsce, mgr W. Bieńkowski. godz. 17: 6. Kolberg jako polu badań K. D o b r 0- 8. Technika i O. Kolberga, wartość n;;ch 11. Mazowsza, Stare badań Badania zapisu melodii ludowych w świetle terenowych, badań O. Kolberga i wspólczes~ mgr M. K w a ś n i e w ska. Kolberga O. O. Kolberga do badań nad kulmgr Z. S z y f e 1 b e j n. materialów rnateria!ną 10. Mazowsze naukowa Ks. Poznańskim, prof. M. S o b i e s k i. 9. Ocena wartości turą ludoznawczych mgr T. M a 1 i n o w s k i. archeolog, 7. Metoda pracy O. Kolberga w Wielkim mgr M. T u r c z y n o w i c z o w a. w dorzeczu średniego Sanu, mgr K. W o l s k i. 12. Dyskusja. 19. VI. 1954 (sobota) godz. 9: 1. Silesiana 2. w, tekach O. Kolberga, Komunikaty naukowe: PTL, prof. A. N a s z. O. Kolberg prof. M. G ł a d y s z. w planie wydawniczym 3. Dyskusja. XXIX Walne Zgromadzenie otworzył prof. J. G a j e k podkreślając w przemówieniu wstępnym, iż Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest poświęcony Sesji Kolbergowskiej. Do Prezydium weszli profesorowie: J. K r z y ż a n o w s k i, J. C z e k an o w s k i, K. D o b r o w o 1s k i, K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, n. B a r a n o w s k i, W. H e j n o s z, S. G e r s t e n, T. S t e ć oraz przodownicy pracy: M. Rudolf i S. Ptaszaj s oraz D. Czereszko. Przemówienie powitalne wygłosił prezes Oddziału Sudeckiego PTL S. G e r s t e n. W imieniu Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Badań Literackich przemówił prof. J. K r z y ż a n o w s k i. Z kolei zatwierdzono program Sesji Kolbergowskiej: 18. VI. 1954 (piątek) 9: K r z y ż a n o w s k i e g o: na przedmiot chlopskie feudalnej J. w zakresie wolski. r. godz. prof. O. Kolberga 4. Podsumowanie browolski. 5. Komunikaty wyników naukowe Polskość Sudetów nazw geograficznych, Osadnictwo Bobrzan s o 1'1. Materialy do dziejów konoszach, T. S t e ć. Sesji Kolbergowskiej, Sudeckiego: w świetle dr A. S z y p e r s k i. prof. K. D 0- Oddziału Walbrzyskich przed kolonizacją najstarszych niemiecką, dr J. Kra 6. godz. 17: osadnictwa wysokogórskiego w Kar- Dyskusja. ,1. Odczytanie protokołu z XXVIII Walnego Zgromadzenia PTL. 2. Sprawozdania z proc wydawniczych, naukowych, popula- �941 940 3. 4. 5. 6. 7. ryzacyjnych i organizacyjnych za czas od 1. VI. 1953 do 15. VI. 1954, prof. A. N a s z. Sprawozdanie finansowe, dr F. Wok r o j. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej, mgr T. K a l e c i a k. Dyskusja. Planowanie prac na rok 1954 w zakresie wydawniczym, prof. A. N a s z. Popularyzacja wiedzy, mgr A. G l a p a. Preliminarz na 1954 r., Cz. S t a n k i e w i c z. Dyskusja. Uchwalenie preliminarza i planu pracy na 1954 r. Wnioski i postanowienia końcowe. Podsumowanie wyników XXIX Walnego Zgromadzenia. 20. VI. 1954 (niedziela) Zamknięcie. Wycieczka etnograficzno-krajoznawcza w rejon Karkonoszy. Z uwagi na to, że wszystkie wymienione w programie referaty wydane są w XLII t. "Ludu", nie zamieszcza się w protokole niniejszym sprawozdań z wygłoszonych referatów. Wśród komunikatów naukowych dr T. D e l i m a t wyjaśnił, że wystawa Kolbergowska, projektowana przez Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach celem zaznajomienia szerokich mas społeczeństwa z postacią Kolberga, nie będzie mogła być w najbliższym czasie zorganizowana z powodu, braku funduszów na ten cel. Z kolei pruf. A. N a s z, sekretarz generalny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, prz.edstawił Walnemu Zgromadzeniu plan wydawniczy Towarzystwa związany z postacią Kolberga, a mianowicie: a) Uchwałą poprzedniego Walnego Zgromadzenia PTL 42 t. "Ludu", przygotowywany do druku za 1955 r., będzie poświęcony postaci O. K 01b e r g a (zamiast księgi jubileuszowej). b) W ramach "Prac i Materiałów Etnograficznych" ukaże się w tomie XI Korespondencja Oskara Kolberga, przygotowywana od szeregu lat przez M. T u r c z y n o w i c z o w ą. Komentarze etnograficzne, historyczne, literackie i muzyczne do tego tomu opracowują: J. G a j e k, W. S o b i s i a kiM. T u r c z y n o w i c z o w a. c) Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w porozumieniu z Ossolineum, współpracującym w dziale wydawnictw na podstawie zlecenia i dyrektywy PAN, przystępuje już w bieżącym roku do przygotowania fotooffsetowej reedycji całości dzieł Oskara K o l b e r g a. W skład tego monumentalnego zamierzenia wejdzie nie tylko dorobek opublikowany Kolberga, ale też nie opublikowane dotąd teki kolbergowskie, znajdujące się w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Całuść tego wydawnictwa objęłaby około 44 tomy. dl Na potrzeby popularyzacyjne ; pracy świetlicowej Towarzystwo wyda wybór tekstów i pieśni, stosownie do potrzeb amatorskich zespołów artystycznych. Po wygłoszeniu komunikatów naukowych odbyła się dyskusja nad wygłoszonymi referatami i planami wydawniczymi. W dyskusji zabrali głos: prof. C z e k a n o w s k i, który nawiązując do niektórych referatów wygłoszonych przez młodszych etnografów stwierdza, że niektórzy z nich w swoich głosach krytycznych za dużo wymagali od Kolberga. Sądzi on, że postać Kolberga w Sesji Jubileuszowej zeszła niemal na dalszy plan, wyjaśnia, że wartość badań nie polega na badaniach każdej chałupy, ale na odtworzeniu obrazu etnograficznego całego obszaru, na podstawie badań fragmentarycznych. Kolberg właśnie jest tą jedyną postacią, która dała wizję i obraz stosunków panujących w XIX w. To że Kolberg nie zrobił indeksu, nie może stanowić zarzutu, gdyż Kolberg przerwał swoją działalność i pozostawił mnóstwo materiałów nie dokończonych w tekach. Prof. K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a nawiązując do planu wydawniczego PTL zreferowanego przez prof. A. N a s z a porusza sprawę reedycji dzieł Kolberga, stwierdzając, że wydanie to powinno być takie, jakim je widział Kolberg (bez poprawek), wszelkie zaś uwagi i noty winny być umieszczone w specjalnych przypisach na końcu. Prof. B. S t e l m a c h o w s k a zwraca uwagę na postać Kolberga jako wychowawcy i nauczyciela, podkreśla równocześnie, że w pracy jego zaznacza się duże poczucie polskości. Proponuje, aby w reedycji dzieł Kolberga podać genealogię rodu Kolberga. Mgr K. J u d e n k o stwierdził, że obecna Sesja Jubileuszowa ma na celu wykazanie dorobku naukuwego badacza i jego sylwety ideologicznej. Należy podkreślić trwałą wartość dorobku Kolberga i wykazać, jak i o ile dzisiaj możemy posługiwać się Kolbergiem. Mówca uważa za słuszne uwagi wykazujące pewne braki w referatach M. K w a ś n i e w s k i e j i Z. S z yf e l b e j n. Fakt, że obecnie mówimy tak dużo o kulturze materialnej, wynika z tego, że jest to czołowa problematyka Instytutu Historii Kultury Materialnej. W dalszym ciągu dyskusji nawiązując do przemówienia prof. C z e k a n o w s k i e g o mgr Judenko stwierdza, że nikt nie ma pretensji do Kolberga, że nie bywał w każdej chałupie, wiadomo zaś, że korzystał z gościnności dworków drobnoszlacheckich, toteż w dziełach Kolberga brak akcentów walki klasowej. Należy ubolewać, że na Sesji Kolbergowskiej brakło referatu prof. S z c z o t k i, który oświetliłby z punktu widzenia historii sytuację społeczną i polityczną chłopa polskiego. Mgr A. C z e k a n o w s k a informuje o dalszych tekach kolbergowskich, znalezionych przez prof. L i s s ę. Stwierdza, że w referacie Z. S z y f e l b e j n została podkreślona rola Kolberga jako etnografa-praktyka, brak zaś zwrócenia uwagi na Kolberga-teoretyka. Do osiągnięć Kolberga jako teoretyka zaliczyć należy układ dzieł jego, ich systematykę przeprowadzoną konsek- �943 942 wentnie; np. systematyka późniejszych zbiorów. Mgr A. M a t y n i a k pieśni zwracając wytrzymuje zestawienie się do muzykologów z systematyką zapytuje o twór- czość operową Kolberga. Pro:!'. B. B a l' a n o w s k i stwierdza, że referat prof. D o b l' o W o Is k i e g o był bardzo ciekawy, wyjaśniał bowiem zagadnienie przechodzenia grup społecznych od stosunków feudalnych do stosunków kapitalistycznych. Omawia to zagadnienie dość szczegółowo na podstawie materiałów dotyczących Podlasia. Mgr A. G l a p a zwraca uwagę, że w referatach M. T u l' C z y n o w ic z o w e j i W. B i e ń k o w s k i e g o nie wymieniono dwóch Łużyczan, a mianowicie S m o 11 e l' a i H a u p t m a n a, którzy wydali w r. 1848 zbiór pieśni łużyckich. Prof. W. H e j n o s z zwraca UW8gę na dość dużą dozę zaufania, z jaką prelegenci podeszli do źródeł; prof. Sobieski oparł swoje twierdzenia na uwagach zaczerpniętych z listu Konopczanki. Należałoby udostępnić korespondencję Kolberga. Z kolei prof. K. D o b l' o W o l s k i podsumował wyniki Sesji Kolbergowskiej. Prelegent stwierdził, że wszystkie referaty wskazywały na cenne i pozytywne osiągnięcia dorobku Kolberga. W uzupełnieniu prof. A d a 'fi s k a poruszyła kwestię przeprowadzenia badań terenowych stacjonarnych we wszystkich regionach, przyjmując za postulat badania szczegółowe w jednej wsi badanej przez O. K o l b e l' g a. Podkreśla, że krytyka dzieł K o l b e l' g a w niczym nie umniejsza jego zasług, to zaś, że młoda kadra podjęła się próby oceny jest ważnym dorobkiem dydaktycznym. referat Komunikaty naukowe Oddziału Sudeckiego, a mianowIcIe wejdą w skład tomu A. Szyperskiego, J. Krasonia i T. Stecia, śląskiego "Prac i Materiałów Etnograficznych". Z kolei mgr Z. S t a s z c z a k ó w n a odczytała protokół z XXVIII Walnego Zgromadzenia; protokół został w całości przyjęty z poprawką prof. S t e lm a c h o w s k i e j, której nazwisko zostało omyłkowo opuszczone w liście składu Zarządu. Omyłka ta nie miała żadnych następstw praktycznych, ponieważ prof. S t e l m a c h o w s k a otrzymywała wszystkie zaproszenia związane z pracą Zarządu. W części sprawozdawczej prof. A. N a s z przedstawił wyniki w dziale v;ydawniczym: z druku wyszły następujące pozycje; "Lud" tom XL, Atlas Polskich Strojów Ludowych (zeszyt G l a p y, S w i ą t k o w s k i e j, M i k ulow s k i e j i S t ark ó w n y). "Archiwum Etnograficzne", nr 6, Nowe Drogi Etnografii Radzieckiej z dodatkiem J. Kał o j e w e j Pierwszy kongres natdd poLskiej i poLska etnografia. Do ważnych wydarzeń w dziale wydawniczym należy umowa zawarta między Polskim Towarzystwem Ludoznawczym a Ossolineum w sprawie przekazania druku "Ludu", ,.Prac i Materiałów Etnograficznych" i "Prac Etnologicznych" Wydawnictwu Ossolineum we Wrocławiu. W zakresie prac naukowych podkreślić należy, iż Instytut Historii Kultury Materialnej (Dział IV) przejął całokształt działalności naukowej i badawczej nad PoLskim Attasem Etnograficznym; z pozostałych prac o charakterze naukowym należy wymienić indeksowanie i bibliografowanie. Sekretarz generalny podkreśla znaczenie prac w dziale popularyzacji wiedzy, które są specjalnie zlecone przez Polską Akademię Nauk poszczególnym towarzystwom naukowym. W związku z podjęciem przez PTL prac o charakterze popularyzacyjnym odbyła się w dniu 17. VI. br. w Jeleniej Górze konferencja specjalnie powołanej Komisji Popularyzacyjnej PTL, do której należą: prof. A. N a s z, prof. A d a m s k a, prof. P l' li f f e l' o w a, mgr G l a p a, S. G e l' s t e n, mgr P. K a l e c i a k i mgr B. Ku ź m i c z. W zakres prac popularyzacyjnych wchodzą: organizacja kół terenowych, odczytów, zjazdów i wydawnictw. Sprawozdanie sekretarza Z kolei dr F. Wok l' generalnego zostało w całości przyjęte. o j złożył sprawozdanie finansowe. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej odczytał w zastępstwie mgr P. K al e c i a k. W dyskusji zostały przedłożone następujące wnioski: 1. Walne Zgromadzenie powołuje komisję popularyzacji wiedzy w osobach: A d a m s k a, P l' li f f e l' o w a, N a s z, G e l' s t e n, K a l e c i a k, G l a p a, K u ź m i c z. 2. Walne Zgromadzenie upowazma Zarząd - znając ogromne przeciążenie pracą personelu PTL we Wrocławiu - do wystąpienia z wnioskiem o utworzenie w centrali PTL etatu dla pracownika do spraw popularyzacji, oraz do prowadzenia Archiwum. W toku dyskusji dr K l' a j e w s k a zwraca uwagę, że wydawnictwa PTL nie są równomiernie rozdzielane, np. Łódź nie ma "Atlasu Polskich Strojów Ludowych"; kol. S t a n k i e w i c z wyjaśnia, że PTL zwróciło się do PAN o interwencję w sprawie dystrybucji wydawnictw przez Dom Książki. Prof. H e j n o s z porusza sprawę składek członkowskich dla kół terenowych. Przewodnicząca wyjaśnia, że koła są zwolnione od składek; w sprawie tej wypowiadali się kolejno: mgr Z y g l e 1', G l a p a, S t a nk i f' W i c z, prof. H e j n o s z, dr G ę b i k, dr Wok l' o j, prof. P l' li f f e l' o w a, mgr M i c h CI l a k ó w n a. Z kolei sekretarz generalny przedłożył Walnemu Zgromadzeniu wnioski w sprawie planowania na rok 1954 w zakresie wydawniczym i popularyzacji' wiedzy. Plan pracy przedłożony przez Zarząd �945 944 BILANS POLSKIEGO RZYSTWA TOWA LUDOZNAWCZEGO 31 XII 1953 z dnia PASYWA AKTYWA 1. 2. 3. 56462,27 3811,76 Ruchomości Drobne sprzęty Biblioteka Centrali i Oddziałów K a Sa Centrala Oddz. Jelenia Góra Stalinogród Kraków Lublin Łódź Poznań Toruń Wrocław Koło Limanowa Kraków Kasa Wydawn. 12,62 213,47 190,75 25,64 1,96 27,14 . 327,20 201,68 179,25 500,64,27 ----- B. P. Poznań Stalinogród Lublin Łódź Toruń Wrocław P. K. O. Kraków Gm. Kasa Spółdz. Mszana Dolna 5. O d b i o r c y 6. D o s t a w c y 7. Rozliczenia z władzami 8. z współpracownikami 9. międzyokresowe 10. S u r o w c e 11. Gotowe wyroby (wydawnictwa) 12. Wydawnictwa nie ukończone 4. B a n kiN. 11 141,56 227,50 1 075,66 49,63 27,25 592,25 502,49 29,19 1. 2. 3. 4. 60274,03 202427,80 5. 6. 7. 8. 9. ~ Fundusz Amortyzacyjny Fundusze własne z dn. 31. XII. 52 Od b io r c y Dostaw cy Rozliczenie z władzami z pracownikami " z wspólpracownikami międzyokresowe Różnice kalkulacyjne Zwiększenie Funduszów Własnych 1743,98 13645,53 34 811,11 16272,66 94,40 76313,18 18,75 39356,28 290381,70 265992,74 1001332,16 1 001332,16 Poznań, 31. 12. 1953 r. (-) Księgowy: Czes/atc Stankiewicz 49861,73 649236,19 1506,37 22 157,40 4050,35 -,77 28379,09 15901,17 15319,21 214919,88 ". 1-) 6~ "Lud", Skarbnik: mgr Tadeusz Wrób!ewski t. XLII �947 946 został jednomYślnie przyjęty. Zatwitrdzono również preliminarz na rok 1954, który zamyka się po stronie wpływów i wydatków kwotą 547.850. Z kolei sekretarz generalny poddał pod głosowanie wnioski przygotowane przez Zarząd: 1. wniosek w sprawie 2. wniosek w sprawie § 2 statutu o zmianie zatwierdzenia umowy siedziby PTL; zawartej z Zakładem Protokołowały: 5. w sprawie zwołania z Sesją Podhalańską do Zarządu mgr Zofii M a l e w s k i ej; XXX Walnego Zgromadzenia w Zakopanem w 1955 r. Z. Staszczakówna i H. Bittnerówna im. Ossolińskich - Wydawnictwo; 3. wniosek w sprawie zatwierdzenia utworzenia trzech nowych Oddziałów PTL: Podhalańskiego w Zakopanem, Mazurskiego w Olsztynie i Limanowskiego; 4. w sprawie dokooptowania Na tym zamknięto XXIX Walne Zgromadzenie w Jelenie' G' W t . d' Jorze. . rzeclm mu Zjazdu, tj. 30 czerwca 1954 (niedziela), odbyła się wycieczka etnograficzno-krajoznawcza trasą' . Sulęcin , Bolk' ow, K rzeSZOWIce, . . Bolesławlce - dv,roma autokarami (97 osób) pod kierunkiem T S t e c i a. PTL połączonego Wszystkie powyższe wnioski zostały przyjęte przez aklamację· Mgr A. G l a p a przedłożył dodatkowy wniosek Zarządu w sprawie upowa.żnienia Zarządu do zatrudnienia stałego delegata w Warszawie. Poruszono również sprawę trudności, jakie napotykają Muzea Etnograficzne; w związku z tym Zarząd zwróci się do Ministerstwa Kultury i Sztuki z prośbą o otoczenie opieką Muzeów Etnograficznych. ' Po wyczerpaniu dyskusji i uchwaleniu powyższych wniosków prof. Z 13.W i s t ow icz - A d a m s k a podsumowała wyniki XXIX Walnego Zgromadzenia. Przewodnicząca podlueśla duży sukces związany z przeprowadzeniem Sesji Kolbergowskiej oraz wielkie zainteresowanie, jakie budzą wydawnictwa związane z Kolbergiem. Sesja wykazała troskę o popularyzację wiedzy. Pozytywnym przejawem jest duży udział młodych etnografów w Zjazdach PTL, oraz udział specja-. listów z dziedzin pokrewnych, jak historyków, archeologów, muzykologów. znawców literatury itp. Prace wydawnicze PTL wykazują stały wzrost zarówno pod względem ilościowym, jak i w zakresie pogłębiania znajomości metodologii marksistowskiej. Pewną lukę stanowi brak wydawnictwa o charakterze popularnym, natomiast podkreślić należy, iż coraz lepszy poziom wykazuje "Archiwum Etnograficzne". Z kolei sekretarz generalny złożył podziękowanie władzom Polskiej Akademii Nauk za stałą opiekę i życzliwą pomoc, jaką Akademia okazuje Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. Sekretarz generalny wyraża podziękowanie prelegentom, a w szczególności prof. J. K r z y ż a n o w s k i e m u. za życzliwość i czynny udział w Sesji Kolbergowskiej. Specjalne podziękowanie złożyli uczestnicy XXIX Walnego Zgromadzenia Oddziałowi Sudeckiemu, dr Szyperskiemu i dr J. Krasoniowi. T. Stec i o w i oraz M a r g a s o w i, T a c z a k o w i, Ś w i d o we j za trud zorganizowania Sesji i Wałnego Zgromadzenia w Jeleniej Górze. RACHUNEK WYNIKOW za rok kal. 1953 STRATY 1. Rozchód wydawnictw 2. Wydatki Działu Popularyzacji 3. Naukowego 4. Koszt przeprowadzki 5. Koszt własny sprzedanych wydawnictw 6. Rabaty udzielone 7. Podatek obrotowy 8. Zwiększenie Funduszów Własnych 4888,85 10009,21 216332,36 10897,60 93324,96 67240,81 1428,68 214 919,tl8 619042,35 ZYSKI 1. Subwencja P AN 2. Składki 3. Inne wpływy 4. Sprzedaż wydawnictw 400000,7893,1040,210109,35 619042,35 Poznań, 31. XII. 1953 r. I Księgowy: (-) Czesław Stankiewicz Skarbnik: (-) mgr Tadeusz Wróblewski "I 'I\ I SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU PTL W KRAKOWIE za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 1954 r. . . . Oddział Krakowski liczy obecnie 88 członków. Siedziba Oddziału mieści Się w Krakowie przy ul. Warmińskiej 5. ~ziała~ność organizacyjna. W okresie sprawozdawczym odbyły się trzy p~sledzema Zarządu (1 IV, 25 VI, 16 XI) i jedno walne zebranie człorików (2;) IV) .. Ponadto liczni członkowie Oddziału wzięli udział w Walnym Zgromadzenm PTL w Jeleniej Górze. D z i a ł a l n ość n a u k o w a. Na skutek braku funduszy działalność naukowa, a zwłaszcza badania terenowe zostały zahamowane natomiast ('zł .' Odd' Zlał u pracuJą. nad monografią gospodarki Podhala, ' - on k OWle która �, 948 949 ę ukazać się ma jako jeden z tomów "Prac i Materiałów Etnograficznych". Członkowie PTL brali w tym roku udział w szeregu prac badawczych organizowanych przez inne instytucje, jak IHKM PAN (badania rzemiosł w Kieleckiem), w badaniach na Śląsku kierowanych przez dr G ł a d y s z a i mgr B l' o n i c z a, wreszcie w badaniach atlasowych. Nawiązano współpracę z Muzeum Kieleckim, wygłaszając odczyty, udzielając konsultacji itp. P r a c e w y d a w n i c z e. W roku 1954 wydrukowany został zeszyt 1 tomuX "Prac i Materiałów Etnograficznych" pod redakcją prof. K. M o s z y ńs k i e g o. Na tom ten złożyło się 5 artykułów: W. J a l' e c k i e g o, Ludowy przemysł drzewny Lasowiaków; L. W ę g r z y n o w i c z a, Szałaśnictwo w Beskidzie Wyspowym; Z. S z e w c z y k a, Materiały do stroju męskiego górali ochotnickich; T. S e w e l' y n a, Mechaniczna i chemiczna Ludowa broń lowiecka; A. Z arę b y, Słownictwo Niepołomic oraz Indeks opracowany przez mgr M a t u s k ó w n ę. Tom ten obejmuje 272 strony, 28 tablic rysunkowych, z czego 7 znajduje się w tekście, a 21 stanowi wkładkę. Zeszyt drugi rzeczonego tomu pod redakcją prof. K. D o b l' o W o l s k i e g o jest w druku. Prof. W ę g l' Z Yn o w i c z odesłał do PTL gotowy indeks "Orlego Lotu". W okresie sprawozdawczym czynna była nadal Poradnia Etnograficzna prowadzona przez dr K l i m a s z e w s k ą· D z i a ł a l n ość p o p u l a l' y Z a c y j n a. Dzięki funduszom nadesłanym przez Zarząd PTL we Wrocławiu możliwa była szeroka akcja popularyzacyjna. Zostało wygłoszonych 30 odczytów w szkołach wiejskich, w internatach i szkołach miejskich, i hotelach robotniczych Nowej Huty. Odczyty cieszyły się nie tylko dużą frekwencją, ale i dużym zainteresowaniem. Ponadto członkowie Oddziału wygłaszali z ramienia innych instytucji głównie w ramach pracy społecznej odczyty, przeważnie na wsi, na tematy etnograficzne (listę odczytów wygłoszonych w ramach Akcji popularyzatorskiej Oddziału podajemy poniżej). Ponadto rozdzielono pomiędzy członków Oddziału szósty zeszyt "Archiwum Etnograficznego" oraz tom XL "Ludu". u Ludów egzotycznych (28 IV). 5. Przemysław B u r c h a r d, Łucznictwo Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej w Krakowie; kwestionariusza do badań 6. Prof. dr Alfred Z a l' ę b a, Zastosowanie etnograficznych w Szwecji (29 IV), Kraków, PTL; wieków (14 V) 7. Jerzy C z a j k o w s k i, DoLa chłopska na przestrzeni Nowa Huta, h?tel robotniczy; , Ludów (29 IV), Nowa Huta, 8. Jerzy C z a j k o w s k i, Wśród czarnych hotel robotniczy; 9. Jerzy C z a j k o w s k i, Ludy Oceanii (16 V), Nowa Huta, hotel robotniczy. B u r c h a l' d. Zagadnienia historyczne łucznictwa ludów 10. Przemysław niecywiLizowanych (31 V), Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej w Krakowie; 11. Dr Anna L e w i c k a, Indianie znad UcayaLi (5 XII), Internat Liceu~ Muzycznego i Bibliotekarskiego w Krakowie; a Ludach Afryki (7 XII), 12 Anna Z a m b r z y c k a, OgóLne wiadomości Szkoła Podstawowa w Miechowie; na przestrzeni wieków 13. Dr Stanisław B u l' a t y ń s k i, Budownictwo (8 XII), Nowa Huta, hotel robotniczy; 14. Anna Z a m b r z y c k a, Życie Eskimosów (10 XII), Szkoła Podstawowa w Podleśnej Woli; 15. Anna Z a m b l' Z Y c k a, Odkrycia poLskich uczonych w Afryce (11 XII), Szkoła Metalowa w Miechowie; poLskiej kulturze Ludowej (12 XlI), 16. Prof. Feliks P l' Z Yj e m s k i, Internat Liceum Muzycznego i Bibliotekarskiego w Krakowie; andyjscy (17 XII), Internat Liceum 17. Dr Anna L e w i c k a, Indianie Muzycznego i Bibliotekarskiego w Krakowie; etnogra18. Dr Andrzej Wal i gór s k i, Początki i rozwój zainteresowań ficznych (18 XII), w ramach odczytów PTL, Kraków; dawnych Słowian, Internat 19. Prof. Feliks P r z y j e m s k i, Obyczaje Liceum Muzycznego i Bibliotekarskiego w Krakowie; 20. Prof. Feliks P r z y j e m s k i, Rodowód smoka waweLskiego, w ramach odczytów PTL, Kraków. ° Anna W y k a z o d c z y t ó w w y g ł o s z o n y c h w rok u 1954 P 1. Dr Roman l' Z e z ° d d z i a ł PTL w K R e i n f u s s, Wiek XIX w l' KowaLska-Lewicka a k ow ie rozwoju sztuki Ludowej (8 IV), Kraków, PTL. 2. Mgr Krystyna Z y m i l' S k a, Sztuka Ludowa ziemi krakowskiej (8 IV), Nowa Huta, hotel robotniczy; 3. Mgr Krystyna Z y m i l' S k a, Sztuka Ludowa w życiu codziennym (14 IV), Nowa Huta, hotel robotniczy; 4. Jerzy C z a j k o w s k i, Przeobrażenia wsi w okresie przejścia od feudaLizmu do kapitalizmu (15 IV), Nowa Huta, hotel robotniczy; SPRA WOZDANIE znajdującego się w stadium organizacji Oddziału PTL w Limanowej za rok 1954 Dnia 20 marca 1954 r. w Państwowym Liceum Pracy w Limanowej mgr Adam Woj s wygłosił odczyt pt. Z przeszłości miasta Limanowej; tego samego dnia wygłosił odczyt Walenty G a w l' o n ze Sowlin, pt. Osadnictwo okolicy Limanowej i Limanows2czyzny, Rabacja i obrona Limanowej �951 950 rządo'.vi austriackiemu z po1867. W dniu 27 marca 1954 r. został wygłoszony odczyt w Szkole Podstawowej w Siekierzynie dla młodzieży szkolnej pt. Z dziejów wsi Siekierczyny, a 28 marca powtórzono ten odczyt dla szerszej publiczności. Poza tym wysłano kwestionariusz etnograficzny w opracowaniu prof. Leopolda W ę g l' Z Y n o w i c z a z Krakowa do nauczycielstwa powiatu limanowskiego. Otrzymano szereg wartościowych odpowiedzi ze wsi: Jastrzębie, Stronie, Przyszowa, Pisarzowa, Mordarka, Stara Wieś, Sowliny, Ujanowice, Żmiąca, Zalesie, Stopnice Królewskie, Stopnice Szlacheckie, ł.ososina Górna, Tymbark, Dobra, Skrzydlna, Podobin, Poręba Wielka, Raba Niżna, Mszana Dolna, IVIszanu Górna, Kasina Mała. Miejscowi art.yści-malarze: Maksymilian B l' o Ż e k i Tadeusz O c i e p k a opracowują SztJJ.kę ludową powiatu Limanowskiego. Walenty G a w l' o n zbiera materiały na temat PokoLlmie popańszczyźniane chlopów w okolicy w 1846 r., Walki wodu Limanowej, pospolitej 'U) górali wprowadzenia okolicy w Kamienicy podatku Limanowszczyzna i jej szlacheckiej w XVIII Limanowej, Nazwy tym w toku przygotowania Głównym organizatorem W ę g l' Z Yn o w i c z, który wszczyzny zainteresowanie przeciw poglównego wlaściciele stuleciu, przy Przydomki kOlicu upadku i przezwiska dawne i obecne w Limanowszczyźnie. Poza są inne prace. Oddziału PTL w Limanowej jest prof. Leopold swoją propagandą ożywił na terenie Limanozagadnieniami etnograficznymi. Walenty SPRA WOZDANIE Rzeczychlopów Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU za rok 1954 PTL Gawron W LUBLINIE Oddział liczy 53 członków. W okresie sprawozd. odbyło się pięć zebrań zarządu; wygłoszono siedem referatów. Członkowie Oddziału współpracowali w organizowaniu wystawy pt. Stroje Ludowe Lubelszczyzny w Muzeum Lubelskim z okazji X-lecia PKWN w Lublinie. Opracowano w ogólnym zarysie Stroje Lubelszczyzny, wydane drukiem w formie broszury. Wygłoszono następujące referaty: mgr H. Z VI o l a k i e w i c z, Z problematyki badań etnograficznych. nad Lubelszczyzną; mgr Janusz O p t o ł ow i c z, Etnografia polska i radziecka; mgr Józef J a s t I' Z ę b s k i, Nowe zadania etnografii w świetle prac J. Stalina; dr Jan K o wal c z y k, Wykopaliska prehistoryczne na Lubelszczyźnie; Janusz Ś w i e ż y, Stroje ludowe lubelskie (odczyt publiczny z okazji otwarcia wystawy Stroje Ludowe Lubelszczyzny w Muzeum Lubelskim); Janusz Ś w i e ż y, Stroje pseudoludowe (odczyt dla kierowników świetlic i kierowników wydziałów kultury przy prezydiach rad narodowych w woj. lubelskim); Janusz Ś w i e ż y, Ludowe obrzedowe stroje gZów kobiecych na Lubelszczyźnie (odczyt dla pracowników Spółdzielni "Stroje regionalnE:" w Lublinie). Przy tej okazji zorganizowano koło PTL. e Janusz Ś w i ż y zorganizował kurs wycinanek w Samoklęskach w pow lubartowskim oraz zebrał z terenu Lubelskiego okazy sztuki ludowej na wyslawę na Zamku Lubelskim. W roku 1955 jest w planie: 1. Wygłoszenie dwóch popularnych odczytów publicznych z dziedziny etnografii i sztuki ludowej; 2. Zorganizowanie koła PTL w Biłgoraju, dokąd wyjedzie z odczytem J. Ś w i e ż y; 3. Zorganizowanie koła PTL w Białej Podlaskiej; 4. Zorganizowanie koła PTL we wsi Niemce w pow. lubartowskim 5. mgr J. G l' o c h o l s k i wygłosił odczyt w Spółdzielni Przemysłu Drzewnego w Nałęczowie. Janusz SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU za rok 1954 Świeży ŁÓDZKIEGO PTL Oddział Łódzki PTL liczy czterdziestu -członków. Do Zarządu Oddziału wchodzą: prof. dr K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (przewodnicząca), dr JC'nina K I' a j e w s k a (wiceprzewodnicząca), mgr Maria M i s i ń s k a (sekretarka), mgr Bronisława J a w o l' S k a (skarbnik) oraz jako członkowie Zarządu: prof. dr Bohdan B a r a n o w s k i, mgr Jadwiga K u c h a r s k a, mgr Jan D e k o w s k i. Bogusław K o wal e c. D z i a ł a l n ość o I' g a n i z a c y j n a. W pierwszej połowie 1954 r. działalność organizacyjna Oddziału Łódzkiego była słaba z powodu długotrwałej choroby przewodniczącej oraz małej aktywności niektórych członków Zarządu. W trzecim kwartale działalność została przerwana wskutek udziału najbardziej aktywnych członków Zarządu w badaniach terenowych. Dopiero w ostatnim kwartale Oddział Łódzki rozpoczął bardziej ożywioną działalność, która przejawiła się przede wszystkim w akcji popularyzacyjnej. W okresie sprawozdawczym odbyły się dwa zebrania Zarządu i jedno posiedzenie naukowe członków Oddziału. W Walnym Zgromadzeniu w Jeleniej Górze brało udział z Oddziału Łódzkiego dziesięć osób. W grudniu ub.' r. zostało założone z inicjatywy dr J. Kra s o n i a, członka Oddziału Łódzkiego, Koło Towarzystwa Ludoznawczego w Łasku. D z i a ł a l n ość n a u k o w a. W związku ze zmianą zakresu działalności PTL prac badawczych z ramienia Towarzystwa nie prowadzono. Członkowie Towarzystwa posiadający wykształcenie etnograficzne brali udział w badaniach prowadzonych przez ośrodek łódzki IHKM PAN oraz w badaniach dla P. A. E. W ramach prac atlasowych brało udział sześciu członków Oddziału: Cz. C i s z k i e w i c z, J. D e k o w s k i, B. J a w o r s kaT. K ul e s z a, M. M i s i ń s k a, H. Ś w i ą t k o w s k i. Przebadano pięćdziesiąt punktów na obszarze woj. łódzkiego, bydgoskiego, wschodniej części woj. poznańskiego i północnej części woj. warszawskiego. W badaniach stacjonarnych IHKM brało udział sześć osób: lVI. B i e I' n a c k a, J. D e k o w s k i, B. J a w o r s k a, J. K u c h a r s k a, T. K u l e s z a, M. M i s i ń s k a, zbierano materiały do następujących zagadnień: pasterstwo wysokogórskie �952 953 na Podhalu i Ulzmne nad Pilicą, flis na Dunajcu i na Wiśle, rybołówstwo morskie oraz tkactwo w powiecie rawsko-mazowieckim. Materiały z powyższych prac terenowych są opracowywane i ukażą się w drugim tomie łódzkim "Prac i Materiałów Etnograficznych". Termin ukończenia prac przewidywany jest na 30 czerwca 1955 r. Ponadto w okresie sprawozdawczym ukazała się w druku praca członka Oddziału mgr J. P. D e k o w s k i ego pt. Strój piotrkowski, "Atlas Polskich Strojów Ludowych". D z i a ł p o p u l a l' y Z ac y j n y. Zgodnie z zaleceniami Oddziału Głównego PTL cały wysiłek Oddziału został skierowany na zorganizowanie akcji popularyzacyjnej. W porozumieniu z Wydziałem Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz Wojewódzkim Domem Kultury nawiązany został kontakt z Powiatowym Domem Kultury w Piotrkowie, Wieluniu, Łęczycy i Sieradzu, z instruktorami świetlicowymi zespołów artystycznych, ze świetlicami przyfabrycznymi (Zakłady Marchlewskiego w Łodzi i Dom Młodego Robotnika w Tomaszowie Mazowieckim) oraz ze Świetlicą Gminną w Smardzewicach. W wymienionych wyżej ośrodkach wygłoszono szereg odczytów (mgr J. D e k o w s k i - 21 odczytów, prof. K. Z a w i s t o w i c z - A d a mska - 1 odczyt, mgr M. Misińska - 4 odczyty, mgr Z. Sobolewski - 1 odczyt). Tematyka dotyczyła głównie zagadnień ogólnych (dzieje etnografii, cel i zadania badań etnograficznych, metody badania kultury ludowej) oraz folkloru i sztuki ludowej (ogólne wiadomości o sztuce ludowej, sztuka ludowa i jej motywy w twórczoś-::i artystycznej, taniec ludowy, momenty społeczne w pieśni ludowej, obrzędy wiosenne jako materiał do widowisk scenicznych) . Poza akcją odczytową udzielono szeregu konsultacji na temat pieśni, obrzędów i strojów ludowych kierownikom domów kultury. M. Misińska SPRAWOZDANIE Z PRACY ODDZIAŁU PTL W MSZANIE za rok 1954 DOLNEJ W 1954 r. liczba członków Oddziału wzrosła bardzo znacznie w porównaniu ze stanem w latach poprzednich. W styczniu 1954 r. Oddział liczył 21 członków, w grudniu zaś tegoż roku 78. Zasługa pozyskania nowych członków przypada głównie mgrowi Piotrowi K a l e c i a k o w i. Zarząd Oddziału odbywał z reguły posiedzenie przed ogólnym zebraniem członków. W 1954 r. Oddział odbył pięć zwyczajnych posiedzeń, na których wygłoszonych zostało siedem referatów naukowych i dwa sprawozdawcze, mianowicie: Dnia 21 marca 1954 r. Walenty G a w l' o n wygłosił referat pt. Z dziejów wsi Siekierczyny. Prelegent podał fizjografię miejscowości i omówił warunki rozwoju gospodarczego. Większą część referatu poświęcił omówieniu przeszłości Siekierczyny. Była to wieś ariańska. Chłopi nie doznawali wiel- kiego ucisku ze strony dworów, których we wsi było aż sześć, i dlatego ich uczucia narodowe były żywsze. Za Jana Kazimierza walczyli ze Szwedami, a w rzezi szlachty w 1846 r. nie brali udziału. Mgr Piotr K a l e c i a k w następnym referacie pt. Dorobek etnografii radzieckiej zapozn",ł zebranych z osiągnięciami etnografi w ZSRR, podkreślając, że etnografowie radzieccy badają nie tylko relikty przeszłości, lecz obserwują też bacznie współczesne tworzenie się kultury proletariackiej. Dnia 30 maja 1954 r. wysłuchali zebrani odczytu dra Tadeusza P l' U S aW i ś n i o w s k i e g o pt. Osadnictwo Kliszczaków w Beskidzie Wyspowym. Prelegent omówił rozmieszczenie osad na trzech poziomach górskich w związku z rzeżbą terenu. W budownictwie wyróżnił pięć tradycyjnych typów budynków oraz dwa nowoczesne typy wytworzone pod wpływem urbanizacji. Dnia 25 lipca 1954 r. prezes Oddziału S. F l i z a k przedstawił zebranym wyniki swych poszukiwań w terenie w referacie pt. Jak młodzi górale garnęli się do oświaty. Na wstępie wskazał na bardzo nikłe możliwości kształcenia synów chłopskich w okresie poddat'1stwa. Następnie omówił znaczenie kolegium pijarów w Podolińcu dla kształcenia młodzieży z Podhala i Sądeczyzny. Na koniec streścił zebrane wiadomości o ludziach ze wsi okolicznych, którzy w XIX w. zdobyli wykształcenie i zajęli znaczniejsze stanowiska w społeczeństwie. Nawiązując do referatu mgra P. Kaleciaka dr S. F l i z a k opowiedział w referacie pt. Wspomnienia z Rosji swoje przeżycia na Syberii w latach 1915-1918, dokąd rzuciły go losy wojny. Pracując w małej miejscowości Talica w guberni permskiej, na wschód od Uralu, obl*!rwował wzajemny stosunek tamtejszych Polaków i Rosjan, stosunek miejscowego ludu do jeńców austriackich, warunki bytowe jeńców, kulturę materialną chłopstwa rosyjskiego i jego charakter. Dnia 28 grudnia 1954 r. dr S. F l i z a k wygłosił referat pt. Zdrowolność ludności góralskiej w dobie poddaństwa. W pracy tej oparł. się wyłącznie no: materiale archiwalnym, na testamentach chłopskich, w których częste są wzmianki o dzieciach niedołężnych fizycznie i upośledzonych duchowo. Działalność popularyzacyjna 1. Dnia 4 kwietnia 1954 r. wygłosił S. F l i z a k w Podobinie referat pt. Gospodarka na polanach od XVII w. do drugiej wojny światowej. 2. Dnia 9 maja 1954 r. dr Tadeusz P l' U S - W i ś n i o w s k i miał odczyt popularyzacyjny w Spytkowicach, pt. Osadnictwo Kliszczaków w Beskidzie Wyspowym. 3. Dnia 11 czerwca 1954,r. mgr Piotr K a l e c i a k wystąpił w Zasadniczej Szkole Metalowej w Mszanie Dolnej z referatem pt. Postęp rolniczy te zakresie mechanicznej uprawy ziemi. d., �955 954 4. Dnia 24 czerwca 1954 r. Antoni G ó I' S Z C z y k wygłosił w Męcinie odczyt pt. Głody i epidemie w Limanowszczyźnie. 5. Dnia 8 sierpnia 1954 r. mgr Piotr K a l e c i a k nakreślił w odczycie pt. Z dziejów wsi Kasiny WieLkiej ważniejsze etapy rozwojowe i sylwetki znaczniejszych postaci swojego miejsca rodzinnego. 6. Dnia 28 listopada Hl54 r. mgr Piotr K a l e c i a k opowiedział o postępie w rolnictwie w Kasinie Wielkiej w referacie pt. Jak chłopi w Kasinie WieLkiej doskonllmi swoje narzędzia rolnicze. 7. Dnia 12 grudnia 1954 r. dr S. F l i z a k dał w referacie pt. Stosunki społeczne i gospodarcze Ul regionie podgorczańskim od XVII w., wygłoszonym w podobinie, przyczynek do dziejów góralszczyzny. W y k o l' Z Y s t a n i e m i e j s c o w e g o l' a d i o w ę zła. Przez radiowęzeł w Mszanie Dolnej nadano dnia 30 stycznia 1954 r. artykuł S. F l iz a k a pt. Wieś Nl€dźwiedź, ponadto dnia 14 października 1954 r. nadano l:'.rtykuł mgra Piotra K a l e c i a k a pt. Ludoznawstwo i PTL. Dnia 15 października 1954 r. nadano artykuł S. F l i z a k a pt. Kasina Mała. Sebastian SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI za rok 1954 Oddział PTL w Olsztynie zawiązał po Walnym Zjeździe PTH, połączonym Flizak PTL W OLSZTYNIE się 1 czerwca 1954 r. bezpośrednio z sesją poświęconą historii Warmii i Mazur. Na pierwszym zebraniu ukonstytuował się Zarząd w osobach: dr Władysław G ę b i k - prezes, Emilia S u k e l' t o w a - B i e d l' a w i n ~ _ wiceprezes, mgr Alfons K lon o w s k i - sekretarz, Jarosław S e k ul' a c k a skarbnik, Hieronim S k u l' P s k i, Maria Z i e n t a l' a - M a l e ws k a, Teodora M o d z e l e w s k a, Jan B o e n i g k - członkowie Zarządu. Oddział liczył w okresie sprawozdawczym 21 członków, w tym dwóch spoza Olsztyna. Przed Oddziałem Olsztyńskim stoi poważne zadanie ujmowania zjawisk kulturowych, które w chwili obecnej w gwałtowny sposób ulegają niszczeniu na skutek ogromnego przemieszania etnicznego, spowodowanego osiedleniem się w województwie olsztyńskim setek tysięcy nowych osadników przybyłych z całej Polski. Ludzie starzy miejscowego pochodzenia, mogący udzielić wyczerpujących informacji, np. o strojach ludowych, pieśniach, podaniach itd., wymierają; wraz z ich śmiercią niektóre wiadomości i obiekty kultury ludowej mogą zniknąć dla nauki bezpowrotnie. Czas nagli, stąd też członkowie PTL wzięli żywy udział w pracach badawczych Muzeum Mnurskiego i stacji terenowej PIS przy opracowaniu zagadnień kultury materialnej, sztuki ludowej, w zbieraniu i nagrywaniu pieśni ludowych itd. W Zjeżdzie PTL w Jeleniej Górze w czerwcu ub. r., połączonym z Sesją Kolbergowską, brało udział trzech członków Zarządu naszego Oddziału. Jeden z członków Zarządu, mgr Alfons K lon o w s k i, uczestniczył w badaniach terenowych organizowanych przez Instytut Historii Kultury Materialnej dla P. A. E. Badania te przeprowadzono we wsiach Słonecznik i Milikowa w pow. morąskim. W Słoneczniku znaleziono sochę żelazną z drewnianą grządzielą, którą przekazano do Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Zebrań plenarnych odbyło się dwa, na których wygłoszono następujące referaty: mgr A. K lon o w s k i, Etnografia w ZSRR (z okazji Miesiąca Pogłębienia Przyjaźni Polsko-Radzieckiej); M. Z i e n t a r a - M a Ie w s k a, Lud wanniński w baśniach, legendach i podaniach. Uczestnikami powyższych zebrań byli słuchacze rekrutujący się głównie z inteligencji, przy czym spory odsetek stanowili Polacy miejscowego pochodzenia. W pracach organizacyjnych przy wystawie Sztuki Ludowej Warmii i Mazur przygotowywanej na X-lecie Polski Ludowej, której otwarcie nastąpiło w maju 1955 r., biorą udział wyłącznie członkowie PTL. Ich zasługą jest opracowanie stroju ludowego, który po raz pierwszy zostanie udostępniony zwiedzającym i pokazany na modelach w postaci lalek. Dalej opracowano wzorce dla garncarstwa, zabawkarstwa i pamiątkarstwa. W okresie sprawozdawczym członkowie PTL napisali pięć artykułów do miejscowej prasy, w których omawiali zagadnienie kultury ludowej regionu. Wygłoszono także dwie pogadanki radiowe, z których jedna poświęcona była zabytkom budovmictwa drewnianego i ich ochronie. Ścisła współpraca z woj. konserwatorem zabytków pozwoliła rozpoznać w całym szeregu typowych chat mazurskich i warmińskich budowle zabytkowe i uchronić je przed zniszczenie·m. Mgr Alfons K lon o w s k i na zlecenie woj. konserwatora zabytków przeprowadzał inwentaryzację budownictwa wiejskiego w pięciu powiatach województwa olsztyńskiego. Założono około 250 kart inwentarzowych zawierających, oprócz fotografii obiektów lub ich szczegółów dokładny opis, daty pobudowania ich, stan, rzut poziomy i in. PTL współpracuje ściśle z Polskim Towarzystwem Historycznym, z Wydziałem Kultury PWRN, Klubem Literackim itd. Kilku członków PTL jest radnymi PWRN, a prezes Oddziału dr G E: b i k jest przewodniczącym Woj. Komisji Kultury. AlfonS' Klonowski SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU PTL W POZNANIU (1. I 1954-30. VI 1955 r.) Na nadzwyczajnym walnym zebraniu Oddziału Poznańskiego PTL w marcu 1954 r. dokonano wyborów uzupełniających do Zarządu, zdekompletowanego z powodu przeniesienia się kilku członków do innych środowisk. Na stanowisku prezesa pozostał mgr S. B ł a s z c z y k. Obowiązki wicepre- ) , i> , ,; '; I ;' I: (! ;1 , �957 . g T W l° O·b l e w s k i e m u obowiązki sekretarza mgr zesa powIerzono m r. . ' . . . B. M i c h a l a k ó w n i e, a skarbnika mgr Z. G r a b o w s k I e J. Członk~~l Zarządu pozostali: prof. dr J. B u l' S z t a, prof. dr. S. S z c z o t k a, mgr l~~.. e p n i k _ L e p c z a k o w a i prof. dr A. Z l e l' h o f f e r. Do kOffilS]l W. W . k 1954 rewizyjnej dokooptowano prof. dr L. K a c z m a l' k a. W. CJągu 1'0, U , nastąpił jednak dalszy odpływ członków Zarząd~ do I~nych osrodkow akademickich, a ponadto poniósł Oddział w PoznaillU dotkhw~ stratę wskutek śmierci nieodżałowanego prof. dr Stanisława S z c z o t k 1. W 1954 r. Oddział Poznański otrzymał księgozbiór, który .sk:a~a się z dubletów i tomów wydzielonych z biblioteki centralnęj PTL, w IlosCl około 1100 tomów. Biblioteka ta, zasilana bieżącymi wydawnictwami PTL, w skromnej mierze łagodzi stratę, jaką poniósł poznański oś:-odek .~rzez przeniesienie biblioteki i archiwum PTL do Wrocławia. KSIęgozbIOl' znalazł pomieszczenie w lokalu Oddziału przy ul. Chełmońskiego 1. W 1954 r. zwołano sześć zebrań Zarządu i cztery zebran.ia. naukowe z następującymi referatami: prof. N o c o ń (z Chorzowa~,. D~teJe, k~ltura i upadek Inków; prof. dr J. B u l' S z t a, Budow~ictwo wteJskle w W~elkopolsce w I pol. XVII w. w powiązaniu z matenałem etnograflcznyr;t, .~,~ M. T u l' Cz y n o w i c z, lVIetockL pracy O. Kolberga.u: "W .. Ks. Poznansktm , mgr inż. Bolesław M i z e l' s k i, Turkmenia kraj l ludzle.. . Sześciu członków Oddziału Poznańskiego brało w 1954 r. udZiał w zbJera'u materiałów do polskiego atlasu etnograficznego (F l' a n k o w s k a, ill . J W rób l e w s k i, B ł a s z c z y k, S t a s i ń s k a, M e y s n e l' o w n a, el' k o w s k a). Oddział Poznanski zdołał w 1954 r. rozwinąć dosyć żywą ~ziałalnOŚĆ popularyzatorską. W akcji tej wzięło udział dziewięciu człon~~w.' k:ó~y opracowali czternaście tematów: mgr W. A l' m o Polscy ~odrOZ~lCY l lch zasługi naukowe, Polscy obrońcy i badacze ludow kolomal.nych, mgr S. B ł a s z c z y k, Dlaczego badamy kulturę ludową, Zdobmctwo l'lJ;d.owe w Polsce; Ogólne cechy i funkcja sztuki ludowej; prof. dr J. B u l' S z t a, Jak wyglądało budownictwo naszej wsi (Runowo, pow. SępoLno) trzysta Lat temu; mgr A. G l a p a, Znaczenie tradycyjnych form w postępowej g~~o.~ darce chłopskiej; mgr L. G o m o l e c, Poeta i etnograf R. W. B.erwmskl, mgr Z. G l' a b o w s k a, Wł,aściwe zastosowanie twórczości ludoweJ w przemyśLe; mgr B. M i c h a l a k ó w n a, Poznawanie kultury lu~0w.eJ, Kultura Ludowa i jej badanie, Udział nauczycieli w zbieramu matenało~ etnogra~ ficznych; W. R e n d e c k a, O rybolówstwie; M. S z e n i c, Rozwoj narzędzl z io r:, rolniczych w Polsce w ciągu wieków. Pogadanki i odczyty (często z przeźroczami) na powyższe tematy wygłoszone zostały w fabrykach (2), młodzieżowym domu kultury (1), sz~ołach (6), świetlicach gminnych i gromadzkich (7), na kursach. dOkształCa],ących (2) i w spółdzielniach (1). Akcją popularyzatorską objęto miasto poznan oraz wsie i miasteczka województwa poznańskiego, zielonogórskiego, szczecińskiego i bydgoskiego. W akcji popularyzacji nie ograniczyli się członkowie Oddziału do pogadanek i odczytów. Wzięli oni udział w szkoleniu przewodników terenowych PTTK (W l' ó b l e w s k i i B ł a s z c z y k), udzielali wywiadów do audycji n,diowych (B ł a s z. c z y k), zamieszczali artykuły popularne w miejscowe; prasie (W l' Ó b l e w s k i) i fachowej prasie rzemieślniczej (G l a p a). Przystąpiono też do przygotowań dla założenia kół terenowych. W pierwszym półroczu 1955 r. odbyły się trzy zebrania Zarządu oraz trzy zebrania naukowe z następującymi referatami: mgr T. W l' Ó b l e w s k i, Budownictwo ludowe w pracach Kolberga; mgr K. KI ę s k, XVII-wieczne procesy o czary w Zielonej Górze; dr H. P l' Z e s ł a w s k a, Z dyskusji nad sztuką Ludową. W dniu 2 IV 55 odbyło się w Srodzie zebranie organizacyjne koła terenowego w obecności prezesa Oddziału Poznańskiego. Opiekę nad kołem powierzono mgr L. G o m o l c o w i. W ramach akcji popularyzatorskiej wygłoszono w pierwszym półroczu 1955 r. następujące pogadanki i odczyty: mgr W. A r m o n, Polscy badacze Syberii (w TPPR w Zielonej Górze), Polscy badacze ludów syberyjskich (polskie Towarzystwo Geograficzne, Poznań); mgr S. B ł a s z c z y k, Two· rzywo i forma w sztuce ludowej (wygłoszone dwukrotnie w Liceum Ogólnokształcącym w Jarocinie), DziałaLność C. P. L. i A. a ludowa tradycja artystyczna Wielkopolski (Krajowa Wystawa Skupu C. P. L. i A. w Pozna~ niu), Rozwój i zadania twórczości ludowej na wsi wieLkopolskiej (Zjazd twórców ludowych woj. poznańskiego w Domu Chłopa), Rzeźba, malarstwo i techniki powielania w polskiej sztuce Ludowej (wygłoszone dwukrotnie w Liceum Ogólnokształcącym w Jarocinie); mgr A. G l a p a, Strój dolnośląski na tle ubiorów innych regionów (dla instruktorów świetlic i kursów oświatowych we Wrocławiu). Dla nawiązania ściślejszego kontaktu z członkami Oddziału wprowadził Z2.rząd stałe dyżury w środy wieczorem w lokalu Oddziału przy ul. Chełmońskiego 1. Dyżury pełnią członkowie Zarządu. Stanisław SPRA WOZDANIA Blaszczyk ODDZIAŁU PTL W TORUNIU za lata 1949--1954 Siedzibą Oddziału Toruńskiego PTL jest Dział Etnograficzny Muzeum Pomorskiego (Ratusz Staromiejski). W ciągu okresu sprawozdawczego skład Zarządu przedstawiał się następująco: funkcję prezesa pełniJ: w dalszym ciągu prof. dr Karol Kor a n y i. wiceprezesa - dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r i.i f f e l' o w a, funkcję sekretarza - mgr M. P o l ci k i e w i c z ó w n a. Inne funkcje w różnych latach �i' 959 Kolberga; mgr H. M i kuł o w s k a, Kobiecy strój głowy na mgr H. M i kuł o w s k a, Kobiecy strój na Kujawach; mgr H. G a e d ó w n a, Kujawy jako grupa etniczna na podstawie materiałów historycznych; mgr H. M i kuł o w s k a, Męski strój na Kujawach i ośrodki tkackie; dr H. P r z e s ł a w s k a, Poglo,d na zagadnienie kultury z punktu widzenia klasyków marksizmu; dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a, Kultura ludowa Mazur na podstawie badań z roku 1949. W roku 1951 wygłoszono następujące odczyty: mgr J. B i e n i a k, Zagadnienie kształtowania się granic etnicznych Kujaw; dr Maria Z n a m i er o w s k a - P r li f f e r o w a, Zagadnienie metodologii badań nad sztuką ludowo, (omówienie referatu prof. E. F r a n k o w s k i e g o oraz własny koreferat); prof. dr K. Kor a n y i, Z dziejów ustroju rodziny we wczesnym średniowieczu; mgr H. M i kuł o w s k a, Zdobnictwo chat we wsi Giby, pow. Suwałki; mgr H. Z a ł ę s k a, Technika produkcji ceramiki; dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e I' o w a, Rybołówstwo w starożytności; prof. dr W. H e j n o s z, "Patry ja" czyli przyczynek do dziejów telekom.unikacji; dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, zagadnienie systematyki i pom.ocniczej metody typologicznej w badaniach kultury mate- jaw, w pracy pełniły następujące osoby: skarbnik - mgr B. Z i e l ~ n k a, mgr A. A n t on o w i c z, mgr R. Kuk i e r. Członkami Zarządu byli: prof. dr J. Z a b ł oc k i dr H. P r z e s ł a w s k a, M. D e r e ż y ń s k i, mgr B. Z i e lon k a, mgr H. i kuł o w ska. W skład komisji rewizyjnej wchodzili w ciągu tych lat: mgr J. B ł o ń s k i, mgr J. Ark u s z e w s k i, prof. dr St. H r a b e c, KJ,ljawach; M prof. dr J. Zabłocki, dr O. Wandmc>.yer. Ilość członków Oddziału w ciągu poszczególnych lat nie była jednakowa; w 1949 wynosiła 55 osób, w 1950 r. -04 osoby, w 1951 64 osoby, w 1952 r. _ 36 osób. Ilość członków zmniejszyła się na skutek śmierci trzech członków: M. D e re ż y ń s k i e g o, prof. dr R. Jak i m o w i c z~, pr,of. dr E. K u c h a r s k i e g o, oraz na skutek ustąpienia niektórych członkow. B i b l i o t e k a. Ilość książek wzrosła z trzech egzemplarzy w 194~ ~. do 147 w 1952 r., w dużej mierze dzięki zasiłkowi Prezydium Rady Mmlstrów z r. 1950 oraz wydawnictwom przysłanym przez Zarząd Główny PTL. W związku z badaniem społecznej struktury Kujaw naby.to cenny ~amiętnik chłopa D r a b i k o w s k i e g o z gminy Sędzin, pow. Aleksandro~, pisany w latach 1930-1939. Pierwsza część pamiętnika została wydrukowana rialnej. w Pamiętnikach chłopów. P o m o c e n a u k o w e. W roku 1949, dzięki subsydium Prezydium Ra~y Ministrów, z~stał nabyty adapter z dwoma głośnikami z myślą o urządzam~ koncertów i ilustrowanych muzycznie odczytów na temat muzyki ludow:J: Nabyto również maszynę do pisania i stolik. Oddział posiada ~onad 60 zdJęc z terenu, dotyczących przedmiotów etnograficznych i środowIska. . W roku 1952 wobec niewielkiej ilości członków Oddział nie miał możliwości urządzenia większej ilości odczytów publicznych. W dalszym ciągu natomiast odbywały się posiedzenia o charakterze roboczych zebrań naukowych, na których żywo dyskutowano referowane problemy. Referaty były następujące: dr H. Pr z e s ł a w s k a, Technika badań terenowych z zakresu życia społecznego; dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Na- O d c z y t y. W roku 1949 wygłoszono następujące odczyty pub~lc~ne '. dr L W i t k o w s k i Muzyka narodów pozaeuropeJsktch z d ys k usg.· , .. J k (ilustrowany muzyką); dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a, (l upowszechnić ideę ochrony zabytków kultury lu'dowej; dr. H. ~ r ~ e s ł a wska, Wpływ warunków przestrzennych na tworzenie S1ę WtęZt s~ołecz; . <'dgrup regionalnych na Ziemiach Odzyskanych; dr T. D ~ 1.1 m a , neJ wsro Org.anizacja Działu Etnograficznego W roku 1950 odbywały z zakresu prac terenowych, w terenowej Odczyty Muzeum się odczyty wygłoszone . historycznej (prymitywne narzędzia etc.), Gospodarcza rola pry- historycznej (prymitywne narzędzia etc.), Gospodarcza rola pry- mitywnych narzędzi łowu ryb, Podział pracy i specjalizacja w materialnej; Działalność publiczne oraz ~efer~ty dyskusYJ~e w gronie członkow bIOrących udZIał n: ·1 Polskiego Towarzystwa i' zakresie dr H. P r z e s l a w s k a, Przywołówki, Współczesne przeobrażenia 'Wsi kujawskiej; mgr B. Z i e lon k a, Charakterystyka typów społecznych na Kujawach; mgr R. Kuk i e r, DemonoLogia we wsi Orle, Łowiectwo we wsi Orle. Odczyt publiczny wygłosiła dr Olga G a j k o w a, kultury k' S"'czectme Mors ·tego w '. pracy nau!{Owobadawczej. . a ap publiczne wygłosili: prof. dr Jan C z e k a n o w s ,k l, antropologiczna Polski' Anna Ludwika C z e r n y, Zwyczaje ludow aZJat~ckich w pamiętnikac~ Marko Polo; prof. dr Jan C z e k a n ~ w s k i, ,:,oz i uprzo,ż dokumentami dziejów wczesnohistorycznych; dr .Mana ~ n a m I el' o w s k a - P r li f f e r o w a, Z zagadnień kultury ludoweJ rYbako~. . . M P l k' e v i c z Budowmctwo wc Referaty grupy terenoweJ: mgr . e a I" , wsi Orle, pow. Aleksandrów; dr H. P r z e s ł a w s k a, Kultura ludowa Ku- spektywie spektywie i Ludoznawczego. P r a c a t e r e n o w a. W roku 1949 praca terenowa ograniczała się prawie wyłącznie do działalności Sekcji Muzycznej, składającej się z ośmiu członków. Członkowie Sekcji K. S m i e r n i a k, mgr B. Z i e lon k a zanotowali szereg pieśni ludowych, a mgr B. Z i e lon k a przekazał Oddziałowi zanotowane przez siebie 200 pieśni, które wraz z melodiami i tekstem zostały zapisane na specjalnych arkuszach według wzoru Sekcji Muzycznej Państwowego Instytutu Badań Sztuki Ludowej w Poznaniu, wydrukowanych dzięki zasiłkowi Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego. Poza tym prace terenowe obejmowały działalność członków nie związan.\'ch z Muzeum, dotyczącą gromadzenia zabytków kultury ludowej dla I ,I I. �961 960 Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Największe zasługi na tym polu położyli dyr. Leon S z e s t a k o w s k i z Bydgoszczy, mgr B. Z i e lon k a oraz J. C z a p p, nauczyciel z pow. brodnickiego. W roku 1950 rozpoczęto dzięki zasiłkowi Prezydium Rady Ministrów pracę badawczą na terenie Kujaw. Kierownikiem naukowym tych prac została dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a. Zbierano materiały do następujących zagadnień: budownictwo - mgr M. P o l a k i e w i c z (Orle, pow. aleksandrowski; rybołówstwo - dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a (jez. Chodecz, pow. włocławski oraz Nieszawa); rolnictwo oraz transport i komunikacja - mgr K. A n t o n ow i c z (Orle i inne w pow. aleksandrowskim) ; strój ludowy - mgr H. M ikuł o w s k a (w pow. włocławskim, aleksandrowskim, inowrocławskim oraz w Strzelnie i Kaliszu); plastyka ludowa dr M. Z n a m i e r o w s k a P r ii f f e r o w a (pow. włocławski, inowrocławski, aleksandrowski i włocławski); życie społeczne - dr H. P r z e s ł a w s k a (Orle, Szymborze i inne); gwara kujawska - mgr K. A n t o n o w i c z (pow. aleksandrowski i inne). W roku 1951 do dalszego, bardziej szczegółowego opracowania wybrano wieś Orle, gm. Czamanin, pow. Aleksandrów. Zbierano materiały do następujących zagadnień: rolnictwo oraz przygotowywanie i przechowywanie pokarmów - mgrM.polakiewicz, gwarakujawska-K.Antonowicz; życie społeczne wsi kujawskiej ze szczególnym uwzględnieniem stosunków prawno-społecznych na tle zwyczajów rodzinnych i dorocznych - dr H. Przesławska; odzież i strój kujawski mgr H. Mikułowska; z zakresu folkloru - mgr B. Z i e lon k a przygotował i zestawił 500 uprzednio zebranych pieśni ludowych oraz 150 melodii z pow. aleksandrowskiego i inowrocławskiego; obróbka surowcóW, hodowla zwierząt i łowiectwo mgr R. Kuk i e r. Kwestionariusze do badań zostały opracowane samodzielnie, kompilowane lub tłumaczone wspólnie z pracownikami Działu Etnograficznego Muzeum Pomorskiego w Toruniu, Zakładu Historii Państwa i Prawa Polskiego UMK oraz z pomocą Ośrodka Krakowskiego. W roku 1952 prace terenowe były podporządkowane planowi ogólnopolskiemu prac PTL. Oddział Toruński obrał do badań szczegółowych wieś Zakrzewo w gm. Sędzin, pow. aleksandrowski; jako wsie kontrolne wzięto: Lubanie, Byczynę, Ujmę, Siniarzewo w pow. aleksandrowskim Pierani':! i Opoki w pow. inowrocławskim. W pracach wzięli udział: mgr M. P o l a k ie w i c z (opracowała zagadnienie środowiska), mgr K. A n t o n o w i c z (rolnictwo), mgr R. Kuk i e r (hodowlę zwierząt), dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a (pszczelnictwo). W badaniach posługiwano się kwestionariuszami opracowanymi dla Polskiego Atlasu Etnograficznego. B i b l i o g r a f i a. Dr O. Wan d m a y e r prowadził prace grafią Kujaw w bibliotekach Torunia, Włocławka i Krakowa. • nad biblio- I n d e k s o wan i e. M:gr R. Kuk i e r opracowuje indeks "Gryfu". W s pół p r a c a. Oddział Toruński PTL najbliżej współpracuje z Działem Etnograficznym ~uzeum Pomorskiego w Toruniu, którego czterej pracownicy wchodzą do Zarządu PTL. Praca ta jest obopólnie pożyteczna, gdyż umożliwia pracownikom PTL korzystanie ze zbiorów Działu Etnograficznego (ponad 1000 okazów pochodzi z Kujaw, ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej, Muzeum posiada również 551 rysunków i fotografii z tych ziem), Muzeum natomiast zdobywa dokumentację dla swych zbiorów dzięki pracom terenowym PTL. Korzystało ono również z ekspertyz drewnianych narzędzi, dokonanych przez członka Oddziału prof. dr Jana Z a b ł o c k i e g o. Członkowie Oddziału Toruńskiego współpracują również z Oddziałem Toruńskim Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego oraz z Towarzystwem Muzycznym. Prof. dr W. Ii e j n o s z przeprowadził w Olsztynie wstępne konferencje dotyczące utworzenia nowego Oddziału PTL w związku z istnieniem tam pewnej grupy osób pragnących pracować w tym zakresie. Pragnąc zaznajomić szersze społeczeństwo z pracami Oddziału oraz zebrać pewną sumę pieniędzy na wyjazdy terenowe, zakup książek itd., urządzono w listopadzie 1951 r. wieczór pt. "Kujawy w pieśni i w folklorze". Program wieczoru obejmował sprawozdanie z badań terenowych na Kujawach oraz program artystyczny poświęcony pieśni, muzyce i prozie ludu kujawskiego. W programie artystycznym bezinteresowny udział wzięli: prof. dr Konrad Gór s k i, art. dram. Walentyna L i s o w s k a, kompozytor Juliusz Czarniecki, mgr Jan Rompski. Mm"ia Polakiewicz S P r a waz d a n i e z a 1954 r. Działalność Oddziału sprowadzała się w roku sprawozdawczym do następujących rodzajów prac: 1) prace organizacyjne, 2) posiedzenia naukowe w gronie zamkniętym, 3) naukowe prace terenowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego, 4) naukowe referaty publiczne, 5) akcja popularyzatorska, 6) biblioteka, 7) współpraca z innymi instytucjami. P r a c e o r g a n i z a c y j n e. Zarząd Oddziału odbył sześć posiedzeń, na których omawiano różne sprawy organizacyjne oraz opracowano plany prac. P o s i e d z e n i a n a u k o w e w g r o n i e z a m k n i ę t y m. Dla członków biorących udział w naukowych pracach etnograficznych były organizowane posiedzenia naukowe dyskusyjne z następującymi referatami: dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a, Z zagadnień obrzędowości ludowej; mgr B. N arę b s k a - D ę b s k a, Wrażenia z wycieczki do Bulgarii; mgr R. Kuk i e r, Z zagadnie'lł kultury materialnej Pomorza Zachodniego (materiały terenowe); mgr A. K lon o w s k i, Sztuka ludowa Mazur i Warmii; mgr M. P o l a k i e w i c z, Ekspozycja niektórych etnograficznych muzeów radzieckich. �962 963 N a u k o w e o d c z Y t Y P u b l i c z n e. Odbyły się trzy odczyty publiczne, w tym jeden w związku z Miesiącem Pogłębienia Przyjaźni PolskoRadzieckiej : prof. dr W. li e j n o s z, Ludoznawstwo a historia; mgr A. L ewan d o w s k a, Wodniacy jako grupa etnograficzna i zawodowa; dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r a w a, Litewska sztuka ludowa. A kc j a p o p u l a r y z a t o r ska. W ramach akcji popularyzatorskiej wygłoszono piętnaście odczytów i pogadanek. Odczyty były następujące: dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li ff e r o w a, Sztuka ludowa i jej rola spoleczna (wygłoszony w szkole i radiowęźle w Kcyni); mgr M. F r y c z o w a, Ludowa twórczość ustna (wygłoszony dwukrotnie w Toruniu); dr L. W i t k o w s k i, Muzyka narodów poz·aeuropejskich (wygłoszony trzykrotnie w Toruniu); mgr H. M i kuł o w s k a, Strój ludOwy na Kujawach (wygłoszony w Inowrocławiu), Dawna i wspólczesna sztuka ludowa na Kujawach (wygłoszony w Lubieniu Kujawskim oraz w Ciechocinku); mgr K. A n t o n o w i c z o w a, Odbicie zacofania wsi w dawnych wierzeniach, przesądach i zabobonach ludu kujawskiego (wygłoszony w Toruniu); mgr R. Kuk i e r, Regionalne grupy hbdności na Pomorzu (wygłoszony dwukrotnie w Trzebielino, pow. miastecki, powtórzony w Stawnie i Korzybiu, pow. miastecki); mgr M. P o l a k i e w i c z, Kultura ludowa, szczególnie sztuka, jej wartość wspólczesna i potrzeba B i b l i o t e k a. Biblioteka \v.ykładał i pisał po. polsku. Właśnie na poruszony w artykule K u l c z y ck I e g o te~at ogłosIł D a r g u n rozprawę po polsku, pt. O pokrewieństw' u Germanow przez same tylko matki, Kraków 1882 (s 101) kt' bl~e ko al d . , orą opu I. w P ~z ~ s, ą z.n a n ą p r a c ą niemiecką. We wspomnieniu o B uJ a k u me Jest sClsłe, Jakoby B u jak nigdy nie był czynnym politykIem. . . p' rzeczy t~~u fakt, ~e .był on. ministrem rolnictwa i domen państwo ch w 1920 r. l Jego podpIS Jako mmistra figuruje na oryginale ustawy z 15 1920 r. o wykonaniu reformy rolnej. Ipca v: była dostępna I nie tylko dla człon- ków, lecz i dla innych osób. p l a n y n a p r z y s z łoś ć. Najbliższy plan pracy przewiduje werbowanie nowych członków, rozwój biblioteki, zakładanie kół terenowych oraz wzmożenie akcji popularyzatorskiej, co w znacznym stopniu uzależnione jest od uzyskania na ten cel zasiłków oraz rzutnika i epidiaskopu. Planowana jest również w dalszym ciągu zespołowa praca naukowa. Maria Polakiewicz Notatka z listu prof. dl' Karola. Komnyi z dnia 20 II prof, J. Gajka 1955 r. do Redaktora "Ludu", Otrzymałem ostatni tom "Ludu". Imponuje on nie tylko wymiarami, ale i treścią. Jest to niewątpliwie jeden z najlepszych tomów "Ludu". Składam Ci, jako Redaktorowi, naj serdeczniejsze gratulacje i życzenia, aby następny tom również się udał ... Karol Koranyi - :1 :;1 , ochrony. Oddziału i 7 Warszawa P. S. J. K u l c z y c k i niepotrzebnie (s. 92) przy nazwisku D a r g u n a dodał "Niemiec". D a r g u n był wprawdzie pochodzenia niemieckiego, ale 61" �965 s R T z s E z c A I N E ca.\'IOro KO.JIb6epra. rpacPJ1M He npOv13BeAeHJ1H p.9JIHeTCR 31'0 TO.JIbKO B Bblpa3H.JIClI OAHa RH tl3 HO nepBbIx H B Kap.JIOBH'-l, '-lWCTbJM C;'fHOrpacPWHXKlIM Ony6JIHKOBaHHoe KOTOpblC Obi.JIa no.'lbCKOM, MOHO' 06 pe,l\aKTOp '-ITO OHO «BVlCJIbI», 3TOM 30.JIOTOM l. HaC.JIeAJ1e KOJlb6epra MomHO:: 3THorpacPW'-leCKJ1X MWpOBOM MaClllTa6e. COCTOI-1TB ~e"~OM M3 vr3,L13Te.J!bCKoi1 TO'-lKY! 1peHMlI 39 TOMOB, K.JIaCCJ1cPl-1~l-1pOBaTb c.JIe- AYIOll1I-1M06pa30M: Pe310Me J03EćtJ A. r AEK OCKAP KOJIbEEPr (22 II B 1819-1830 BaJIell caMblii 6epr. KOJIb6epr ćtJeTTepa, B B BaplWlBCKOM reHHM nOJIbCKOM My3blKH 06aRHHeM B rr. 1814 - CTaJI K H - B 1857 r. -qacTbI~ HOCTllM BaplllaBbI, Rl1e 50 BpeMll JIeT a M CJIaBHblX Bce, neCHI1, no CerO}:lHRlllHHii OT'leT B Hay'-IHOM B CBOVIX 3anHCKax - ZWyCzaje, sposób "Hapo)l,. Ero cyeBepl1R, życia, i tańce")6b!.JIo mowa, 06bl'-laJ1, 3a6aBbI, podania, npe06pa3HJICll 2anJ1Cb'- COAep)K8I~HecJ'[ 3aK.nIO'-IalOll1W~ 11 )l,OCTOHHcTBaM 3THorpacPoM, 11 KOJJb6epr eU1e OTAalOll1J11.ł TpY)l,e, 6bl.JI Hay'-IHbIM He 06pa3 mH3HW, neCHM, MY3bIKa Bce. przysłowia, pe'-lb, obrzędy, l13,L1aHl)ÓJJarO,l\'lpH 6e3npI'f~epHoi1 (Wielkie Księstwo 3arJIaBHR,OAFO npaB)l,J1- He TOJIbKO paÓOTHHKmI, KOJIb6epr 6bW TpWAn8.THTOMHoe .JIereHAbJ, V1 TaH~bJ» gusła, ("Lud. zabawy, nOCJIOJego pieśni, Ca~'IOOTBep?l{eHHOCTJI cy rl1 łIJ.J1 łl!la'-le ,l\0 XI, 1865--·1877 06pa3 OHa S, 60JIee mł13HH, IX-XI), .JIereHAbI. ("Lud. «MaTepl1a.JIbI S. zwyczaje .. (1879-1890 S. S. B. S. S. XXIII-XXIV), OHJ1 COCTaBJIRIOT OT)l,eJIbHOe cepMR I-1MeeT ABa «Hapo,l\, cyeBepbR, ero 3aóaBbI 06bI'-Ial1, neCHH, JI105Jl.u'liC1W.MY (Lu- XII-XV), JIe'li"tu'U,'tCo.Aty (Łęczyckie, ... III-IV OTHOCJ1TCR K BeJl.U1w.\t.Y K'li5/,- rr.) XX-XXI), TO.JIbKO «Hapo)l, S. :'l. KeJl.e'U,'tCo,lly (Kieleckie, XVI-XVII), r. 110 3THorpacPV1V1 CJIa- 1-106ll1eH3BeCTHoe, JlCecTBy IIo31w'licl<;OoAty (W. Ks. Poznańskie belskie, aBTopOM. Hl57 II), K Ky5t8aoAl (Kujawy, I10C.JIOBI-1~bI,06Pll)l,bI, Jego OT XII--XXIV MeHblUHe OTHOCMTCll K cJIe,LIYIOIQI-1MpaMO- '-IaCTI1 1, 2, 3. 3Ta KapaKTepa: 06cTOR1'e.JIbHOe pe'-Ib, r-~Y3bIKa J1 TaHnbJ>' 3. CepMR S. oGll1ero Ha K ne'J'aTJ1 K BeJl.ul<;O.MyK'li5t:JleecT8Y IIo3'1ia'licl<;o.MY V-VIII), Poznańskie, 24 cPo.f!'1aHTOp.. ltldu polskiego) (Pieśni 1'1'. T. e. pa3,l\eJIVITb npHrOTOBJIeHHble no,t'bC'KOW 'liapoda 60JIee BRH» VI APyroe, Pado.Mc'tCo.MY XVIII-XIX), S. XXII), O,l\HO Qe.'loe KaJl.u'ULc'tCo.MY H HX 3ar.JIaBl-1e ». ~e.JIoe OCHOBHoro 3ar.JIaBHR COCTaB,TJllIOTTOMbI, KOTOpblM aBTop Ha3BaHJ1e l'.JIaBUe 8T'liOZpacjnt"tecKuii. (Mazowsze), XOJt.Mc'tCuu [pauo'li], paMOHa, )l,a.JI B Ka'-IeCTBl-1e a B Ka'-IeCTBe AOnO.JIHJ1Te.JIbHOrO- 3a- ofipaJ. CIO)l,a OTHOCRTCR: 'r. I-V, (Chelmskie), 1885-1890 rr; T. I-II,1890-1891 rr.,(oKOH'-IeHHb!e M. KC'- TiepHHI.\KHM) ; IIoKYT'l>e, npOHV1QaTeJIbHbIM p, OT II Ma308U5t Ky JIbTypbl. ero' J13AaTe.JIeM CBOHX I1CCJIeAOB3Te.JIbCKl-1x TPY,LIOB. Ero 06pR,LIbI, no MOjj{HO onHTb-TaKH K Ca'lido.Atupcl<;O.MY (Sandomierskie, HaM: (Kaliskie, COCe}:lHV1~ H !1CnO.JIHRIOll1I-1McPYHK~J1!1 ~eJIbIX VI 3TO ~e.rroro K Kpal<;08cl<;o.MY (Krakowskie, H 'iaCTb 3am1CIUl, )KV1BOfl Te'-Ie- E 2. CepHR (Radomskie, cnocooHOCTllM l'ACJlaTbCR no Q1{peCT- CTpeMJIeHl1e HCC.JIe,LIOBaTeJIe,,,!, HO VI 3a.'I[e'-IaTe.JIbHbIM np0J13BeAeHHe KOTOpblX npMHllJIH KO.JIb6epra», npH3BaHHI1. pa3.J1H'-IHbIe HCCJIe}:lOBaHV1H,BO Ko.TIb6epr 60raTble «nanKax Jl 3a}:lCl'-lH 3'l'HOrpacPllH Y'-IV1JICH B IIOJIbllly CHa'-IaJIa H 6blJIO npORBJIeHl1eM llCCJle.:J;OBaTeJIbCKWX J1HCTI!TYTOB. Ho muzyka KOJIb6epra nepBOHa'-IaJIbHOe }:IeHb KO.JIb- Y'-IeHI1KOM C60PHV1K nOCJIe}:lOBaTeJJbHbIM VI )l,OOpOCOBecTHbrii C03HalCll1I1M QeJlb EI1QbI, nepBblM 11 MY3blKaHTa Y)l,3JIOCb KO.JIb6epry CBoeM 11 BceCTpOHHI1M 06pa3QOBblM T&Kme 6blJI MOHlOlllKO 3anHCKH, BClO IIOJIbUlY ero IlO}:I ero OCKap nO}:l Ha3BaHV1eM «IIecHV1 nO.TIbCKOrO BbI.n.<1I0ll1HMCR jMCTBeHf"bIM Ha6JIIO)l,eHl1llX, BblM ~ neCBI1 }:\a.no B pe3YJlbTaTe xapaKTepa, ee6e a 3THorpact>a, '-ITO KaCa.JIOCb HapoAa BJIaro}:\apll cnoero KaK nOJIbCKI-1M pai1:0HaM, BO'1' 113 KOMlI03HTopa HapO}:lHble p ce6e B BceM KOTOpbIX 011 vlCXO}:\V1JI, BeAll rocy}:\apcTB. D no - cPOPMY CJ1CTer-IaTHLleCKV1XTepPHTopl1aJIbHblX E nepBOKJIaCHOrO BaTb R\e, cTpaHcTBoBaHV1lI 3aTeM B03paeTaJI Belm a noc.TIe B03Bpall1eHVH1 HapO}:lllble nOllBI1JIeH B ne'-IaTV1 B 1842 l., a ",pyroM Hapo}:\a» - XIX KOMn03v1Topa, TaK V1 PyHreHrareHa, co6HpaTb }:lOMe, B KOTOpOM pa3BH- IlloneH Kapbepe ,IJ;o6pmHHCKoro y rV1plllHepa r. ćtJpvlAPHX J13,u:aTeJIhCTBO, COC"J'ORll1ee 113 24 cepl1ii. 3'l'OrO 1. Cepl-1R I, IIec'liu 3 I 1890) nOJlbCKHM 3THOl'pacP rOTOBl1J1Cll TaK}l~e 3.f1bCHepa, Bepm1He 1836 Kpym'lblM 'CaC'nI, npocPeCCOPCKOM - CepHi1Hoe CO)l,epmaHWe C. HbIX T. I-IV, IIocMepTHble KO.JIb6eprO:>1 1882-1889 npoH3BeAemm, nanOK rr. oopa60TaHHbIe 11 H3,l\aHHbIe - Ha OCHOBaHVlH OCTaBJIeH- npe)l,CTaB.JIRIOT CJIe,l\YIOll1He TOMbl: 1 J. Kar ł o w i c z, Oskar Kolberg, "Wisła", t. III, BapwaBa 1889, CTp. 468-473. CpaBHH TaHH<e: 1. K o p e r n i c k i, Smierć O. Kolberga, "Wisła", t. IV, BapwaBB 1890, CTp. 509-513; 1. K o p e r n i c k i, npeAHCJIOBHe H3AaTeJT" H TPYAY O. K o 1b e r g a, Przemyskie, KpaHoa 1891. CTp. : V-XX: L K o p e r n i c k i, O. Kolberg, BblAepH<Ha H3 "Nowej Reformy", Kp aKOB 1889, CTp. 3!; S. L a m, O. Kolberg, Biblioteka Macierzy Polskiej N, 87, nbBOB 1914, CTp. 77. CpaBHH J. S. B y s t roń, Wstęp do !udoznau;stwa polskiego, nbBOB 192" CTp.85-37; A. F 1 s c h e r, Etnografia stowial\slea. Polacy, nbBOB-BapwaBa 1934 CTp. 132-133; A. K u t r z e b i a n k a, Rozu;ój etnografii I etnologii w Polsce, PAU KpaHoB 1938. CTp. 13-14. ., �967 966 IIepeM'btwJt'bC't<:uu (Przemyskie), [paMoH] 1891 r. T. I, (Wolyń), BoJt'bw,'b BepX}iRR "MAAE», T. nanKJ-I (Pomorze), T. SBomoql1VI HOBpeMeHHO I.\eJIoro e C. Y"J, 3 06pa6. r. TpylJ,Y. C. 'Y lJ, 3 oGpaB. ~TO HBJIHeTCH HecMoTpH OlJ,H!1M ~eJIOBeKOM J-I3AaTeJIbCKoi1 JI H, e .'1 H, X~AHl.l\I1M lJ,JIH fJIaBHbIMVI D l1 K. aBTopa TBop~ecTBa OlJ,- VI K co6- pOlJ,a, VICnOJIHeH- KyJIbTypHoe J1CCJIelJ,OBaTeJIbCKoi1, M rrl1CeM B nOJlbCKoi1 lJ,epeBHI1, VI KaKoro-To a TilK)Ke rr., MaJIbIX ropOlJ,KOB 11 MeJIKoi1 J,acaIOl.l\HMCH :noro He 3aTo 3a- MTor VlX no }K a H O B C Kor CeCCHI'!, nOeBHqeHHoi1 o 3anMCOK npOvl3BeJI C0lJ,ep)KUHMIO nOA Ha HU3BaHHeM .".apOO'Ho1"t JlUrepaTypbL HocTei1 rOlJ,bI OI.\eHKY K Ky.'1bType M HI1 OAME MO)KeT O. KOJl,'b6epz H ABTOp Ha cPop"'y KO.'lb6epra, .ll:oKJIalJ, 060MTI1 1t ew CO,llep)KaHMH 06palI.\aeT Hanp. O. BeKa el.l\e T MapVlH KOJIbOepra nOlJ,Bep- C J-ICTO'-lHMKa- M. C O 6 e C Kor O, orrHCblBaIOll\He 3aKOH'-leHa, VI H O B M q; C rJIaBHbIMM 0, 1iapOO1i'bIX MeJtoouu Te My sno- Hay'-lHOM HeKOTopble OC'I<:apa KoJt'b6epw, P~ y KOJIb6epra . .ll:MCKyCCMH Ha He Y p- p a B M H L- npocP. e H b K O B C Kor IIepenuC'lw Ha TPYlJ,bI HalJ, q:,OHe ee KOTO- BblpMCO- rrpe.n;cTaBMTeJIHMM STHO- M C J-I3lJ,aTeJIRMVl. TaKn\:(; K ne'-laTJ1 rrpoeKTHpye'I<::r< HOBoe fIH HeM3,l1aHHbIe H3lJ,aHMe ero «narrKM KO,!Ib6epra», npOVl3BelJ,eHMM. qEKAHOBCKYf .n;OCTJiDKEHl1H AHTPOnOJIOrJ1l1 B OBJIACTl1 CJIABHHOBE,L(EHM.H .ll:ocTaTo<mo I~eMCKoro EO TO~Hoe HaCeJIeH~1H Ka311- AOKJIalJ,OB. M. K OH p )K 11- onpelJ,eJIeHMe vi VI KOJIM~eCTBeH~oro IlHlJ, BonpOCOB 'leCKaH KapTa cOOTBeTcTByeT TIOMAHoro '-leCKHX npe06JIa,n;aBMH 06JIaCl'H rrOCJIelJ,HerO CBMAeTe"bcTByeT, 3JIe"'leHTOB npeAnOJraraeTCH, B COJlIOTpet'lCKOM '-lTll a rloBaHMH BHI1MaHHe 3aK.T!IOqeHHI1. Ha KpVl- LJ:oKJIalJ, CYTb CBJ1,l1eTeJIbCTByeT SBOJIIO~IlH COKpal.l\eHMM 06 MMrpal..\V1M CpeAl13eMHOMopcKoro JIanono MJIalJ,mero rra.rreOJIJ-ITa. B 3'1'0 Cpe,llHei1: COCTOHJIa 3o'IeMeHTa B K ceBepy EBpone XpOHOJIOrM- Jl apXeOJIOrM'-leCKMX HaCeJIeHVlH BCel! aHTpOrrOJIOrJ'J- pacnpOCTpaH!1JICH COCTaBa SJIeMeHT3 33KOHOMepHOCTb sn0XM reOJIOrM~eCKJ-IX aHTpOnOJIOrMQC~KOrO npOI.\eHTOB B CpelJ,Het'I npe06JlaAaHMH pa3Mel.l\eHVIe SJIeJVIeHT HCKOHHOCTH aHTpOnOJIOrM~TO aHTpOnOJIOrMQeCKOrO 3Ta oeBeTMTb 3peHMH. nocTpoeHHaH HOPAJ1'-leCKMi'1 B MarAaJIeHCKOM. <JeCKoe COOTBeTCTBVle pe3Y JIbTaTOB l..\eH- TO'-lKM 285) rroKa3blBaeT, Hb!HemHCe JIanOHOJ-llJ,HbJM nepVIOJle, c. eBpo- Ka'-leCTBeHHoro, rr03BOJIHeT OJIelJ,eHeHMH, a 30Ha STO pe3Y JIbT<.tT '-lTO 1954, l'MJIIOBvIH. M .'IvlTepaTypHbIX Bb!~I1CJIeHMH 3.rreMeHTOB TOJIbKO aHaJII13a HOPAM'-leCKOrO CTapwero He aHTpOnOJIOrM<JeCKot'1 UHaJIv,THQeCKMX 06JIaCTI1 - C T-'{ e K CIH O B C K VI (fIH paMoH np06JIeMbI aHTpor.OJIOrM'-leCKOrO CJIaBHHOBelJ,eHJ1H OCHOBaHI1M aHTpOnOJIOrM<IeCKMX pa3pemeHV1e OOCTUJlCe1iUlt B 06.'taCTtJ oco6eHHoe C1'3THCTI1'-leCKVlX npo¢. rrpoq:,. KOJIbBepra I1pVlrOTOBJIHIorCR EBpone mJIHXTbI. OT,n;eJIbHbIX TpJ-l rpyrrnbI. Ohl.T! c:ła:nI30M KOJIb6epra. K.T!ac CI-Iq:,11K al..\lI il TBOpqeCTBy OCKClpa OTHOllleHI1R rrpomJIoro ;':\OKJIa,llbI T M. T M. cpaBHeHMIO O. KoJt'b6epWM KOJIb6epra ne'-larH, TpYlJ,MJlaCb B ,lIaJIbHef1WeM Ha Teppl1TOpl1aJIbHblX He K BepOHTHOCTJ1 .ll: O 6 P O B O .T!b C K H pa3AeJIVlJI rpaq:,MM H(' ero MaTepJ1aJI 3aMeHMMO rrepHOlJ,a, TPYAOS B M M. TBOpQeC'fBO no VI HeM3lJ,aH- JIeKI.\MM a TaK)Ke rrpOM3BelJ,eHMe AocToBepHocTM COCTaBJIHJIH O KoppecnOHAeHI.\MM KOJIb6epra, STHO- 3a- JleT, xapaKTep OTHOCHlI.\MXCH KOJIb6epra 54 MOJI'-laHHeM. I10,l\BOlJ,H I.\eHHOCTM C8R33HO npMrOTOBJIeHbl He TO~HaH COBepweHCTBa. 60raTbIM BO BpeMeHa 11M MaTepJ1aJIOB, npoM3BeAeHMe T11,ra, T. e, J-I Ó P O B o JI b C Kor .ll: O eAI1- aBTopa, Te<IeHMJ1 pa3MepbI O. KaK npOM3Bep'eHMHX, nOJIb- OTcyTcTBMe BCerlJ,a B a6COJIIOTHOrO 1826-18P6 STOM TO'-lKI1 3peHMH vICTOpH'-leCKOrO He rpymly Ha rrolJ,- AeHTeJJbHOCTI1 CO CTOpOHbI C03lJ,aBaeMbIl1 CTpoeHHeM, HaKonJIeHVlH a Ao6aBJIeHMH, 3'1'0'1' 'I'PYlJ" 6bJJIa cOBpeMeHHoi1 HBJIHIOTCH: TpaKTOBKI1 COlJ,e>p:&:IlT ~pe3BbI'-IaMHO ncpVIOA aBTopa KOJIb6epra KOI\UIVIJIHTJ-IBHbIe KOJIh6epra 3peHH 3peHJ-IH TOJIbKO ):\oK.T!alJ,OB COCTaBJIHJIM e JI b 6 e i1 H, B KOTOpbIX TpeTblO C KOTOpoi1 ero KOJIb6epry, 06lI.\eCT- KOJIb6epry, COBOKynHoi1 C TOqKH MeTO:(J1'-leCKoi1 rapaHTMposaTb q:,aKTOB KaCaJOIl\l1xCH O,.HOpOlJ,HblM pa3BelJ,OK xy, HayqHOH 3THorpaq:,l1<leCKI1M nOCBHlI.\eHHaH rrorpemHOCTHMI1, npOJ-l3BelJ,eHHe Me)K III M q:, HO J1 Ha rpynrry TeXHVlI!"M pa60T KpJ1T>1Ke C TO'IKll BbIBalOTCfI ero TPYlJ,OM SToro JIeTHei1 Ha TeMy POM ,lIOJIrMe KOJIb6epra HelJ,OCTaTKI1, I10JIbCKJ1M npO~13BeAeHMI1 KpJ-lTM~eCKv\e OTJIW-IaTbCFI r. ceCCHH, rrpeHlIH DJ-ICb MeJIO,iJ;MI1 MJIM TeKCTa. MOrJIM B Ml1pe 54 - 1954 HaY~HaH STHorpaq:,MI1, C 'I M H O B M '-l •., BOi1 MeTO,L\OJIOnI~eCKot'1 BcerAa. KOJIbOeprOlvl, He npeO.AteT u 3aoa'tu 'Ha rrpMrJIH,lIeTbCH OCHOBbIBi'lJICR BTOpyIO MaTepJ-laJIax. KO.1'b6epza JIy<:we Tex1iu'I<:a u 1iay'l'Ha5l. 1~e1i1iOCTb 3anucu OTpa)KeHMeM 3alJ,a~11 STHorpaq:,VII1 OTHOllleHl111 Dcero HeKoTopble TeqeHVIe B J-IIOHe fype CJIy~aeM KOJIb6epra. Ha lJ,0KJIUll'IHK ony6JIHKOBaHHbIX MI1. HaRoHeI.\ I-III. orrpelJ,ej]HIOl.l\aH HecOMHeHHO f;033pe1iUlt HbIX (Podgórze), 'L no,£l; Ha3B. B03MO)KHOCTb rrpJ1QeM I'aJIOCb Miscellanea e K a AaII o6pa60TKe IIoozopbe I, HOMeHKJIaTypa, Ol\eHKa K paoOTLI. OpraHJ-I30BaHHaH EJIeHeH H~ B T. 6bma KOJIb6epra elJ,MHCTBeHHbIM rOlJ,HTcH T. I, O KpJ-lTI1~eCKOM KpI1TJ-ICIecKa?: AOCTI1)KeHMe ROM B pa3HaH B033peHl1M yKa3bIBaeT, (Podhale), rrpOJ-l3BelJ,eHJ-IH, CBJ-IlJ,eTeJIbCTBOBaJIa tTDeHHoMy lepm1 ra M. npoq:,. rpacj:>y, b fI K; r., KOTOpbIX Zachodnie), (podole 3arJIaBI1F!X nocToHHHOM ero 1910 I, J-I3 IIoozuJt'be I-II, B ~aCTI1 'l'PYA •. eT p I, 1906 T. KOJIb6epra: IIOOOJtUR BbICTyrraIOlI.\aH He Ślqsk), (Górny (Tarnów-Rzeszów), OTlJ,eJIbHDIe Mor p- C K O M M 3. 3anao1iajt CKOi1 e XI. OCTaJlbHbIe IIOMop'be łl H. T o6pa60TaJI r. III; «MAAE», HbIM 1907 I, CuJte3uR Tap1iys-PJlCewYB T. I, K o IT :!T1iozpacj)Uu HJ-Il\KJ-I; D. M. oópa60Ta.'1 HCCJIe- EBponbI nOCTeneHHO~1 OT AJIbn. OH �.'_ •••• 0 __ ••••• _-_._- • __ ._. ~_" __ ._._. __ l npeOÓJlap;aJl B HeOJlI1TH'-1eCKOMnepYIOp;e VI B COCTaBe paHHYlX YIHp;OeEponetf- CKI1X MI1rp a I..\11 i1, Cyp;H no pe3Y JlbTaTaM v.paHI..\eB. )];JlR nepBo6bITHbIX 'leCKaH cPopMaI..\I1H Jll1TOpaJlbHOrO COCTaBJlReT y)Ke I1CCJle,l:lOBaHl1tf ,l:IpeBHI1X I1HP;O- repMaHI..\eB 3nOXl1 paHHero BepORTHOCTI1 11 P;JlR p;peBHI1X 6aJlTOB (npyccOB), Tl1na, }j{eJle3a, xapaKTepHa a no T. H. Bcei1 HOpP;l1- B KOTOPOi1 liop,l:lMqeCKI1H 3JleMeli ~ 60JlbUHmCTBO nonyJlRLil1M, a cpep;M3eMHOMOpCKI1H-- cBoei1: qI1CJleHHOCTH. 31'a q)OpMaI..\MH COXpaliMJlaCb p;o HbIIie BJ1J1, a Ha MaTepJ1Ke Ha liJ1}j{He-caKcolicKOH BTOPOH B CKaHp;I1Ha- TeppMTOpJ1l1, B 3anap;liOH repMU- HIm J1 B BOCToqliOH IlpycCJ1M. IlepBo6bITlibIM CBoHcTBeHHa TMlIa, KOTopaH 'laeTCR TeM, 'ITO B HeiiI BTopoe T. H. Hop,l:lW-leCKaH cP0pMaI..\Y1a OT cPopMaI..\MJ1 JlYlTOpaJlbHOro TMna OTJlJ1- MeCTO no qJ1CJleHHOCTYI3aHl1MaeT HbIH ::lJleMeHT, a cpe,l:lYI3eMHoMopCKI1H TOJlbKO TpeTbe. MaHI..\bI, 6aJlTbI J1 l'pynnbI, TO CJle~ye1' CJlaBRHe BXO,l:lRT B riOJlaraTb, JleHMIO JlI1TOpaJlbHbIH Tl1n COCTaB 'ITO 60Jlee BBI1,!\y rpynne. JlanOHOYll\- Toro, 'ITO 6JlJ13KI1H HeOJlMTJ1qeCKOMYHacenepBJ1qHO 3TO TaK BepORTHoe 3Ta KOHTMHeH'I'a.rrLHoro HaCJlOel-HUI, Ha,!(BMHYBlllerOCH J13 aHTpOnOJl0rMqeCKaH rrOJlbCKMX.7IMHrI3VlC'l'OB, KOTopbIe nO!IaraIOT, apxeOJlOrOB, KyJlbTypbI KOTopbIe B033peHI1R1.'1 '{TO BbI,l:IeJleliJ1e CJlaBHH M3 6aJlTO- I1JlJll1pO-BeHe,l:lCKI1M HaCJlOeHl1eM, a TaK}j{e C"1I1TClIOT, 'ITO B03liMKHOBeHI1e T. H. Jly:WVlI..\KOVi IlpJ1HI1MaH BO BHI1MaHi1e, 'ITO 06JlaCTb Tl1na pa3p;eJIReT OT yCTbH BI1CJIbI ,l:IOJII06eKcKoro :>JIaBHH3MI1 - T. H. Hop,!()-JqeCKOH cP0Pll1aqMM KOHTM- TeppJ1TOpMIO HOp,l:lW-IeCKOHcPopMaI..\l1J1 JIMTO- paJIbHOrO TMna 11 ,l:IOXO,l:lI1T ,l:IOn06ep}j{bH 3aHHToH BaJITI1HcKoro MOpH Ha npOTH}j{eHMJI 3aJIMBa, Ha Teppl1TOpMI1 B ,!(OMCTOpl1"IeCKOH Jly)-JG1I..\KOI<l RYJIbTypOH, a caMbIM B nOCJIe,l:lCTBMI106J1TaeMOH BepOHTHbTM HBJlHeTCH npe,!(nOJIO}j{eHl1e, D 3TOH "IaCTM ,l:IMJllOBJ1aJIbHOrOHI130BbH cpe,!(HeM EBponbT J1JIJll1pO-Belie,l:lCKOe IlJIl1 I-IaCJIOeHMe BbI3BaJlO no apxeOJlOrJ1'-ieCKJ1M BbI;:reJleliMe CJlaBHIi H3 'ITO 11M eH HO KOHTJ1HeHTaJIbliOe co06pa}j{eliHHM 11ITJ1l1pCKOe 6aJI1'O-CJIaBHliCE'0H B .'IHHrB>1CTI1'IeCKOllI,H H3 ceBepO-HH,!\oeBponet1:cKoi1: rpynnb! OOll.\HOCTI1 B aHTpOnOJIO- rH 'lec KOM OTHOllleHHH. JIY'IIIlI1M HH30BbH Cpe1\Het'l COCTaB 'lep en OB H3 'Iew.Clwro CJlaBRHCKl1e EBponbI MHrpaI..\J111 BbIXO,!\HJlH 113 HBJIHeTCH UHTpOnOJlOrJ1'-1eCKI1ii: ropo,!(1111I3 JIeBbI}1 rpa~eI..\, rOCY,l:lapCTBa ,l:IYlHaC1'HHIIp)Ke:\IbICJI!1P;OB, nepByI<l B KOTopOH I..\epKOBb B "tJexYIl1,,l:IaTHpOBaHHbIX Ha VIII-XII aHTpOnOJlOrI1'IeCKO';[Y CTaporap,!\ HHJD "tlexJ1H. npOHCXOilHll.\eMY OT HJl.TIl1pCKOrOHaCeJleHI1H raJlblllTaI..\KOro ~,111HaXO,l:lKaMI1.OHI1 nOKU3aJlI1, L,TO KepaMI1Ka 800-950 He MMeeT liWlero J;~6CKOtl: 11 nOMopCKoti. o61l.\ero t:oc1'aby OliJ-[ He ,l:IpeBHeH CTOJlI1I..\bI BOp3J1BOH nOCTpOMJI CTOJleTl1e. Ilo OTJlHqaIOTCH OT npl13bIBHLIX cBoeMy ye3p;a B r~aHCKO;VI BOeBO,l:lt:TBe.a COBceM '-Iy}j{AbI aBTOXTOHHO;V1Y HaCeJle- ne- 3'1'0'1' aHTponOJIOrJ1'IeCKvlH P~3YJlbTaT l\IbICJII1,!\OB,KOTopaH 995 roi'lY, B '{eIlICKI1X ropOi'{111l.\nepr10,l:l-3. C MeCTHOH a npoI1CXO)l{,1\eHI1H rocYl1apCTBeHtWH CKI1X nJIeM-eH. OKa3a'10CL, HJ1J.oI nOi\WpCKOro a lie TecHeHwe pa3peWI1J1 Ilpe.llnoJlo}j{eHYle BhIWJIH nyTHX A. A. 113 6aceHHa OBToreHIloro Il1axMaToBa, BHCJlbl, no rocy- J1HTerpaI..\vlJ1 qew- pe3YJIbTaT nOJla6CKOro 3'1'0 paHbwe npei'{nOJIa- npOJ1CXO}j{,l:IeHHH. 'ITO Ml1fpaI..\1111BOCTO'IHLIX C.TIaBHH nOATBep}j{,!(aIOT, COXpaHI1BllIHeCH ,1\OHbIHe H? I1X nepe,l:lBH)KeHI1H, pa36pocaliHbIe }J;Y1qeCKOro3JleMeH'ra, Bonpoc ,l:IJ1HaCTI1I1IIp}j{c- nOI'Jloll.\eI-IHeM BepOHTHO XopBaTcKoro 'ITO '-ieWCKOe focy,!(apCTBO raJlJ1 npOTI1BHI1KH TeOpvII1 ero CBR3aH8. C no- ,1\OliblHe cnopHbIH OpraHYI3aI..\1111qeUlcKoH Jly)KI1I..\KOro HaC.JIOeliI1H, RaK CBoeMy Teppl1TOpl1H npe06Jla,l:laHI1H OHTP0110JIOrM'IeCK0!l1Y coc'raBy Ma.10 HOpHJll1 ,l:Ia)Ke COBceM He OTJll1qaI<lllIvfeCff OT HaCeJleHHH npI16aJITJ1HCKoi1: ,l:IJ1JIIOBl1aJlbEOH HH3MeHHOCTYI.BepOHTHo yKpal1I-II..\eB, O'f KOTOpbIX no B HanpaBJIeHJ1IO .BOJlbIIiI1 11 YKpaHHbI nOCJle,l:lCTBJ111OT,!(eJlMJIHCb IO)KlibIe C nOJIOBI1HbI nepBoro TOM. Ml1rpaI..\HIO KpHBI1qeH ynoMHliyTbIM J1 HOBropO,l:lCKHX CJIaBHH, BeJlI1KopYCCOB, <I>paHTI1111eK)];BOpHHK (1949) BeKa H.:'l. KOPOJiH 1'01'013 (350-370). 3Ta TepPI1TOpHIO 3ana,l:llibIx 6aJI- Ml1rpaI..\I1H no BceH BepOHTHOCTVl060UlJla TOB (npyccoB 11 HTBHrOB) 11 C 331Ia,l:lHoM )];BI1HbI, 3ana,!(HI1M py6e}j{oM caMylO 60JIblllyro nCTepe'leliHVIO nepe,l:lBJ1HYJIaCb Ila peKy MJ1rpaI..\I1H BOCTOqHbIX CJlaBHH BblUlJla OT cpe,l:lliero C lOra repo,l:lO- npe,l:lKOB ceBepHblX OTHOCI1TK KOHI..\y IV U CqI1TFleT nOCJIep;CTBl1eM l106ep; repMaHapHxa, łIbIX 6a,7ITOB (J1HTOBI..\eBVI JIaTbIUleH) TO}j{e Ha3BnJll1 113 TeppI1TOpI1H, 'leM pa,l:lI1Ml1qJ1OCTaJIJ1Cb B 6acei1:He )];Henpa, XOBbeB )];eCHbI Ha OKy. 3TI1 nJIeMeHa, OCTaBUll1eCR Ha ceBepHO"'I 6epery K ceBepy 3MHrpaI..\I1R a BRTHqM nepe,l:lBHHYJlI1Cb c Bep- IIp!-Jl1Wfl1, 6I>IJII1 rrpeAKaMJ1 EeJlI1KopYCCbI CJIaBHHaMI1, pa,!(HMl1'!eH l1pOH3Be,l:leliHoro 'ITO 6eJlOpyccOB BOCTO'IHbIe CJIaBHlie BbI- a 3eMJlaX BOCTO'IHbTX CJIa- COXpaHHJlH JIMHfBHC1'l1'IeCKl1e MeCTOnOJlO,KeHl1e .llpeBHI1X 06HTaJrl1!'.~ BJ1CJlbI H3BecTHo. J1 BHTI1'1ei1: no BceM 3ana,l:lHbI"'lH 6aJlTaMI1, rrepe"Bl1raIOl1.j11llHICrr K lory. pap;l1- Ha BOCTOK,npH- I..\el-lTpa, HBJlHIOll.\erOCH caMoM MHOrOJlIO,l:Ilioj:l EHTVI'IeH 11 pa,l:lI1MI1"Iei1:B 6aceHRe lIaTIlCKa Jle)l<all.\eH nepelllJlI1 HOp,l:lJ1QeCKOM aHTpOnOJlOfl1'leCKOH TepPJ1TOpJ1eM Ha CUH31l C nOJla6CKHMH r,l:le )];Bl1liOi1:. Iloc.ne,l:lIIHfl' a TaK}j{e 11 11MpO,l:lCTBeHHbIe ,l:IperOBJ1"IH, 11 IO)KHbIX BeJII1KopYCCOB. Ilpep;nOJIo}j{eHJ1e, He BepORTliO. CeBepHble BOCTOq- ceBepo-BocTOK, Te"IeHI1:-l peKI1 BHC"1bI H H3 ITO,l:lJIHXJ111. 3TO 6blJlI1 nJleMelia !I1l1qeH 11 BHTI1'IeH, KOTopbIe BepoRTHO no IlpI1nHTI! BRR - npe,l:lKll CJlaBHHe TbICRqeJIeTI1H ,l:IOH. 3., CJle,l:lY~ . IlO Bcet'1 BepOHTliOCTvl ell.\e 6aJITO-CJIaBHHCKMMHeBpaM, UJJII1 H3 BOJIbIliCK01'0 ,l:IpeBHero ,!\OKa33TeJlbCTJ30M, '1'W npJ15aJlTHHCKOro \ _._ pHo,!(a. 3TOT aHTpOnO.TIOrH'IeCKl1M pe3)' JIbTaT nO,l:lTBep)K,l:Ieli apXeOJlOfH'IeCKJ1- H&qaJII1 nepe,l:lBl1raTCH cooTBeTcTByeT pe3Y JlbT<lT HJIJll1pCKOrO BJlYlHHI1H. HeHTaJlbHOrO 3noxe CJlaBRH COCe,l:lHel1 3JleMeHTa. 11HTepnpeTaqMH CJlaBHliCKoH 061l.\HOCTI1 BbI3BaHO 061l.\MM npe,l:lnOJlO}j{eHMe npMBO,l:lJ1TK 3aK.TIIO'leHYIIO,"ITO aHTpOnOJlOrJ1"IeCKaH cBoe06pa3HOCTb 06JlaCTJ1 npe06Jla,l:lClHI1il JlanOHoa,l:lRoro rep- ceBepO-J1Hp;OeBponeHCKOH liOP,l:IH'ICCKOJ>1 cPopMaI..\MI1 6bIJl BceH ceBepO-MHp;oeBponeticKoti pe3YJlb-raT I •••• 969 ,z;<lpCTBa ,D.J1HaCTI1M CJlaBHJ1KOBJlqeiir, 3alWHLIJ1Jla npoI..\ecc CJlaBRHaM KOliTMHeliTaJlbliOrO JolTex ···._ ! 968 riO •. BepOHTHOCTH CJIe,!(cTBl1e a B oco6eliROCTl1 ffTBRraMI1, OlIO ÓbElO BepOflTHO KOCBeHHbIM nOCJle.c:CTBl1e~I �---~------ --------- 970 971 HaweCTBWl BbeM a K aBapOB, ceBepy. OCTaJlbHbIX Rbl3BaJlO KOTopoe OTopBaJlO JlaTblweiil: Bb13BaJlO 6blTb npyccoB CP. RBJlReTCR npe,n;nOJlO/KeHHe BHHy.llI1Cb Ha BOCTO!{ paHbwe pa3pyweHHoro py6e)KI1. npl1HTHble Bcero CJlaBRHcKylO po,n;CTBeHHylO OTTeCHI1JlO Ha 11 HTBRrOB. HaWeCTBI1R KOJlOHI13ai..\I1IO. A. A. HblX cnaBRH KapnoM J1 BXO,1J;I1JlI1 B COCTaB I1MI1 CP. ceBepHble 6Jlaro- nOBI1,n;I1MOMYnOOll.\pHBWl1e C"lI1TaJlCR C B03MO)KHOCTblO, rrOJlbCKI1M Jl!1HrBI1- nOCJle,n;CTBJ1eMpa3rpOMa 3ana,n;- rrO,lI"lVIHI1JII1IOjKHble aHTbI 6bIJll1 nneMeHeM BCOTO"lHO-CnaBRHCKl1e nneMeHa, a aJlaHOB, B nOCJle,n;- 6b1JII1 aCCI1MI1JIHpOB3Hbr CBOI1MI1 CJlaBRHCKI1MI1 no,!!,n;aHHbIMI1, O"leHl" nepoRTHo. To jKe caMoe JKeHHe Ha 3ana,n;, no KacaeTCR WeCTBl1eM ABapOB, B VII cep60B BoC'i{e Ha II OKOH"lan'JlbHOM !'I Kl1eacKot'1 Cep60B. BOJIblHCKI1X KypraHoB HOBbie TepvrrOpHI1 X-XII BeKa rocy,n;apCTBa MopaBI1Vl. KJlaA6vlD~ax OT KaprraT JI3 JIHQl1q, BeKa, rOcrrOACBa aJlaHCKVIX nJIeMeH: 11, nOA'-lI1HI1B 11 xopBaTOB. CaMOHa, rocy,n;apCTBO XopBaTOB CTOJll1qbl "leWCKJ1X xopBaTOB, OKpal1He JlereH,n;apHOM Xpo- nOJlbCKHX B 6Jll1311 POBHa aHTOB, xopBaTOB OT ceBepRH CJIe.ZJ;yeT CTi\leTVITb, 'ITO 31'1>1'-lepenbl 11 cep60B Ha I1RCTOB, H3 H LleperrOB 113 rJHTpOrrOJlOrl1'-leCKot'( aCCI1MI1JIRI\I1K :.l(,CBH;leTeJlbCTBOBiJ[r:.l npOKonHe~1. noxopo- cBII,n;eTe.JIbcByeT JlVlHrBI1CTI1'ieCKaH BepURTIIO Ha IOJKHOti OKpa- BOCTOKe no JIyJKVI'IaH CBOVIMaHTpOnOJlOrH'JeCKI1M caCTaBOM CHJlbHO OT.JIVI"lalOTCHHe 'iOJlbKO OT aJlaHOB 31'0 x:aweCTBHIO aBapOB, npl16a '1T•••."CK•.IMI pBaTOB, I1X Teppl11 JleXI1TCXl1'o1HCJIaB ~aCBI1.l1eTeJlbCTBOBaHO '-lepena'''11 I 3 • HHaMI1, KaK 31'0 . • l '1 ropO,l\I1ll.\a JIeBbIl1 f JII1Wb HeOOJlbWaH 06JlćlCTb Ha pa,n;eą YqeJleJIa IOJKHblX CKJlOHaX Cy Tle K CI1JIe3MI1. K ceBeoy OT KapnaT r '" TOB, npl1JIeralOIqarr < lOKa He y,n;aJlOCb pa3 'leCKHX c.JIe,n;OBJIeXI1TClw:iil:JKCrrallCl111 H Y3HaTb aHTpOnoJIorl1_ . . a Hee YKa3blBaeT OAHa XpaHI1BWeeCH 0603HaqaHl1e nOJIRKUB Ha3Ba' Ko ,n;oceJIe coHI1RMI1 nRX JleH"3 HI1BWl1i\1l1CJIY JlI1ToBqeB yKpa ' '" HHI1H, coxpaBocToKa 3 .. ' I1HqeB, Ma,n;bRpOB 11 MarOMeTaHCKI1X Hapo,n;oB . TO peJII1KT(,! IIepl10,'1a npe,l1llieCTBoBaBwer •. •• " Y. ero nO;;J,~:jKeCTBY rocy,n;ap- EKI1. BCJIe,n;CT.Bl1eToro MOjKHOnO.lJaraTb, "lTO HeCOOTBeTCTB . blX C.JI~BOM nOJIHOCTI1 npW'lI1CJIeHl1e pa TTI1MI1 e" " y IOIqee ,n;el1CrBHTeJlb_ "" '-l 11 11 BRTI1'łel1 B KvleBCKoti JI HBJIReTCR OTrOJIOCKOM JIex"~CKOI1" eTOnl1cl1 K JIJIXaM " , 3KCnaHCI1M KOTopaR 8TH nJIeMeHa T JIep-CnJIaBI1HC ' BepORTHO 3aXBaTI1JIa . . KI1 nOJlaraeT 'ITO KOHCTaHTMHOM BarpRHopo,n;HblM AE<a.YfY~l ynoMRHyTbre I1MnepaTopOM MHO}KeCTileHHoe 'II1CJlO no IIbCKOro I npOCTO-HanpOCTO rpe'IeCKoe • . nJleMeHHoro Ha3BaHl1FI JIe poe CBH.n;eTeJIbCTByeT ~ITO JIeXHTCJ'aa ~K H,1J;3HHI1H,KOTO, , n ~ CnaHCI1R BOlliJJa B C El1e C BOCTO"lIłO-CJlaBJIHCKI1MI1 OrrpI1KOCHOBećlBTOpOM. nJIeMeHaMI1, nepe"lI1CJIeHHbIMH aBrYCTeJ!.lwl1M .IilcTopl1'-leCKaH rpaHI1'-1a, OT,l\EJlHIO aR YCTaHOBI1JIaCb II03JKe. OHa HB po ll.\ CJIaBJIHCKOro CTenHoro Ha 06pa30- OKaJKeTCH aHTpOrrOJlOrVI'IeCKvlM CJle,n;OM CJlaBHH, OT HpaHCKVIX rrJleMeH. no,n;KaprraTCKV:X vI nO,1J;~y,1J;e:::: 3aXBa'leHa XopBaTOB I1X, B CBR311 C Ha- cep60B a ryHHoB, 110JIbWI1, CI1Jle- '-ly:lK,TJbIXaBTOXToHHOMy HaCeJIeHI1IO, XII pa3rpOMI1JlO IIOJIbCKl1e JI·f!.TCR pe3y.JIbTaTOM HaCeJleHI1f1, Bbl3BaHEoro VI PYCCKl1e rrJIeMeHa, nepe,n;BI1}KeEI1R Ha 3anaJ!. Ha ~T=:CT~:l1y}K:;I1:Me 6b~.JIH 3aXBa'-lF.'HhI 11 0611TaTeJlH pY~ee~:B:~~ne~e:eHJIe:~:~ ,u,H npa, r,n;e CJIaBHHe jKl1JlI1 B 00 rl-, CBH,n;eTeJIbCTB eT ll.\eHHI1 C 'ł-'HEHaMI1, O "leM 11 BOUIJlO B COCTaB ~eXI1I1, 110JlbWH OKpeCTHOCTet'r fopOAKa I1He TeppVITOpl1VI ceBepHblX Ha 3arraAe. ~aCTb npI1Cue,lI)'.iHCHHOJ!.lK rocy,n;apcTBy CeBepCKOI1: 3eM.nl1, Ha K ceBepy BOWJlO B eOCTaB rocy,n;apCTBa 11:::PaAOMH 11 KOHCKI1X, Jle)i{ali~HX Ha ceBepHoti 6aTI111 (XopBaTI1I1), KypraHoB nepe,n;BH- B03MQ)i{BO, "lTO sara,n;O"lHOe CXO,n;CTBOaHTpOnOJlOrIl"leCKO'- COCTaB8. "lepenOB HeHHoMy MHeHl110 po,n;- Ha Ba.JIKaHCKl1ti nOJlyocTpOB Vl'rore ÓbIJlO pa3p,EneHO PyCH. ero Ha Teppl1TOpl111 MaJloti rocy,n;apCTBa 06pa30BaJla rocy,!\apCTBO BaHHoro - nepeABJ1BYJlaCb MECTHblX CJlaBRH, no "laCTI1 ceBepO-BOCTO"lHoiil: ~eX1111 rocy,n;apCTBa a Ha Teppl1TOpl111 JlYjKI1q ceBepe CJlaBRHCKI1X rrJIeMeH 11 06pa30BaHl1eM 3111111 npl1JleralOll.\eti 11 xopBaTOB, BepORTHOCTI1 nOCJIe,n;CTBl1e HaWeCTBI1R COnpOBOjK,n;aJlOCb no,n;"lHHeHl1eM 11 Cy,n;eToB, a TaKjKe cep60B BXO,lVIll.\V.XB COCTaB HX rOCYlWPCTBa. Hx Bcei1 KOTopoe TOPI1H ÓblJla CTBa TIJ'f('TOB, C KOTOpbI:\:l CBfl3aHO 0603~a'-leHl1e ;LJ;BopHI1Ka, '-lTO CTBeHHblX aHTaM nneMeH, Ro06ll.\e ero BeJII1KI1M. I1pe,n;nOJIO)KeHHe ro VI K MOplO, "lTO ,n;aJleKO rrpI1BJleK.JIH Te Il1axMaToB rOBopHJH1 BOCTO'-lHO'-C,laBHlICKvIMHape'-lHel.-I Ha 3 . OTKJlOHeHI1H B 31'0 ". . TO yKa30lBaJOT 3ara,1(0'-lHble B M HćllIpaBJleHl1H LleWCKoro 11 ropHO-J1YjKl1qKorO R3blKa epOJITHO nOJIb3YJICb aHapxet'r nOCJle OBa " . rOJlR,n;b HenpaB,n;ono,n;06HbIM pa,n;I1MI1'Ieti 11 BRTI1"leti, KOTOpblX BonpeKH nOJlbCKI1MVI n.lIeMeHalllVI, 6bIJla (TBHH 3ana,n; aHTOB, 3aCeJlRH C03,n;aJlI1 xa3apbl CTaM C'HITaJl ¥.OTopble 110,n;Henpo- Jl::lTblwaM COBceM aBapOB rocy,!!apCTBa TO, "lTO I1X TaK YCJlOBI1R, KOTopble 'ITO Ml1rpaqI1H CJlaBRH ;LJ;BopHI1Ka,"lTO pa,n;I1MI1"lH 11 BHTI1"lVI nepe,n;- rl1nOTeTH"leCKOrO BepORTHee MOjKeT 11 JlI1ToEqeB nepe,n;Bl1jKeHVIR nepe,n;BvDKeHl1e CTenHoro aCCHlI-IHJlHQI1R anTOB cep6bl 11 xopBaThl ~:H:~~:C~:~~~~~:::c:~;~O;~:::::~~::e~~:= , BYIOll.\ero BOCTOQHoti pace H. ;LJ;eHI1Kepa. BOJIHa 6e)KeHqeB, IIO,n;HRTaR HaUleCTBl1eM aBa e" • POB, co,n;epjKaJla TO}Ke 3TY npJ1MeCb J1 3aHeCJl<1 e He TOJlbKO Ha BO.JIbTHb, H.) J1 K CeBepy OT I1I1HCKHX 60JIOT Ha nOJlbCKo:iil: Teppl1TOp' . rrOCJIe 1111 HCHO 3apl1COBblBYlOTCJI aHTpOnOJlOfl1"leCKHe ~ ,n;CTBI1JI IIOKopeHIJJł Ma.'10no.~bcKoro nJIeMeHI1 rocy,n;apCTBoM I1RCT03. "pe6bIBaHl1e rOTOB ,n;OK<l3aEO aHTpOnOJlOrl1e:iil: Ha OCHoBaHVlH KpaHI'.OJlOrVI.€CKI1X MaTepJ1anoll. OH!" nOK"3a nIl "1'0 B 6 • n", ~ !IICJla blJla I1X nYTe ;10 n03,l1HepI1MCKOrO rrepl1o,n;a. fOTh! Ee IIOB.lJI1H.'111 Ha COCTaB n~)J~~:o~eHHrr CeJleHI1R 3aMeTHblM 06pa30M'. 31'0 6blJII1 BepoHTHO Jll1Wb rapHI130Hbl QHBaIOI1..\V1enYTH C006ll.\eHI1H, a pe KOJIOHVlCTbI. BOCTOKa, HO O ,!laJleKO no,n;m1HYTot'1 II a.,aHCKHe ::~:~:PI1::~:;;cO:C:~::~~: 06C~OHTeJlbHOe :oro 113YQeHHe B aHTpOnOJIOrl1'IeCKOM HdCeJIeHI1J'l 11 OCBell.\ełfHe ero npOUIJIoro nOKa :0~3::= OTHOWeHl111 COBpeMeHel.l\e He MHOrO'II1CJIeH- blMI1, HO TO'-lHbIMrI pe3y.JIbTaT<LVlH aH:·l.JlHTJI'-leCKI1X I1cc"'IeijOBaHI1ii1:KpaHI1Q..JIOrl1"leCKIlX :\1aTepHaJIOB n03BO.1Ji1eT yJKe HblHe pa300paTbCH B I'!poQecce �972 973 , aHT ~1:~;~~JJ,;:e 3nOXl1 ono TIOrH'lcCKoro CO~Hel;I'HO' M.11aJlWero MOwHoe '{TO COCTaBa HbfHeUlHee na.11eOJlHTa; B CpeAl13eMHOMopCKoe HIO a MeHOHllHoro H.11Jll1po-BeHellcKoe, cPaKTop BO.11ee II03J1HRR CJIeJlbI rI1'leCKaQ COl~peMeHHoro " HT KapTa OnO.11OrM'leCKM ~i.l rrO"lVlCJleHHble , Ha6e!'11 B OHO aCCll~:.lIl1 nOC.11ellHet1 Ha nOJl- ero nepeJlOMe YKa3aTeJlH H3 Hi1.C~:::~~ O,[lHaKO =I ,<-,a3e T 6POH3' 3I10XI1 RCHO 3apl1COBaHO K ,j 6accet1He PeWHa KaK , v v H<JCCJIeHHH, Ha CJIaBRHCKOM 'IepVlTOpfl JIVlill'b repMaHCKl1e llPy,Kl1Hbl, CTenHbIX 06e3I1e'{I1BalOll~I1e e IIOB TII1J'1J1l1Ha H... lCo'{eBHl1KOB 3THorpacPl1'leCKot1 nYTI1 Teppl1TOpl1H. l'yT ' py 2. OJlHaKo nOJlOrlll'-IecKot1 L\aMI'I, npl1MeCb IIa.TIeOa3HaTCKoro COCTeJBHOi/1,PI1HCiU1X CIIaCIOII.\I1MlIIC!1 TI1I1a, xapaKTepHCTH'{ee:Kol1 IIJleMeH, OT HaweCTBl1i:l BepoRTHo CTei1HbIX ABTOp Cl1eTer,IOM. a) HblX E'}KeH- HOMa,,\OB. HaCTt'RWaR CTaTbR 4. JlJ1TepaTYPbl 1 I1p06.11eMa , . Baro"'eMCR ""'" nOCJIeJlHHX 3aTeM TbICR''I 'lOCJre I1poeKT 2 HAPO,n:HbIX Ej BaHI1R 11.1111 aHa.11113a, Ha B03l\IQ,KHOCTL ABTOp MeTO,[lbl, HblX RCHOt1· o5pa60l'Kl1 nec eH yHI1'ITO<KeHI1,I MacillTa5e. I-1aMrpaHHble • . B BO M ~eCHTKH neCHH, orpOMH OM eMy Ha BOI1:Hbl 3Ha,{HTeJlbHot1 B III10HepaMH B apJlIaB - MeJIO.!\I1I1. v B e 3T0t1 KaMIIaHI1H 6 0.'1billOM H a3BaHl1fl MeCTHOCTeJ1 H - .,.... B. rYCTBe,[lTa) OCHOBaHHbIX HbIMI1 Y3KOM CMbICJle HapoAHbIX TO,{Hee Me.11O- OH 6YAeT 11 '{allje Ha BceI'O 6) He3aBI1CI1MO . nOMO~ K- cT·naO=:eT~e 3aKOH'leHHoi1 rOCR), OT JIa,11a, Ha CHMBO.'10B, t!OTaM(1) MHorMe OT,[IaJleHHbIMM MeTO,[l <fTO YKa3aTe.11b (O,[lI1HaKOBO OHI1 KpOMe Toro MY3blKaJlbHOrO IIOJlb30BaTbCfl 11 ,[I) ,n;O.11:lKeH6bITb TaK~IMJ1, no Mepe BOIlpoca MeTo,[lOB. MeTO,[lOB I1CK.11IO'łeHl1eM COCTaB.11eHllR 110.11:lKeH6bITb: rrpI'!rO,[lHblt'1 ,[IJIR nOCTpoeHbl), B) C50pHI1Ka 31'01' yKa3aTe.11b, (a Me.110,[lI1(1 aCCOljI1aI.\Hr\'J. YKa3aTeJlR Me- a) '{I1CTO JleKCI1BCRKI1X Me.11O,[lI1i1, npl1rO,[lHbIM ,[IJI}I (YBe.11II"IJ1BalOwe1') ,[IO.11:lKeH6bITb B CJly'lae MO:lKHO B03MO)j{HOCTI1 YCJlOMeTOJla OT.11I1'łaIOTCl'I C.11O<K- OT My3blKa.11HbIX 0603Ha'łe11R 3aTeM COCTaBJleliI1;i BnO.11He OTBe"laIOT (3a MeTO,[lbI KOTopble I1J1H ,[IOcTyn- cKopee rO,[lRTCR ,II.11RKaTa.110rI13I1pOBaHI1R MOJlb. KOTOPOM 60JlLilloro. nOMOIljH B Kapa3- nO,[l.11I1HHOro perI1CTpl1pO- He K0.11JleKl.j111I M ,!I.11HHe3aIWH'{eHHoro ,[Ia<Ke o'{eHb KacaeTCR cywecTBylOwHX B 06weM c06cTBeHHbli1 YHI1BepCa.11bHbIM l:OCTaB.11eH IIPI1 IlI1fl He CI1M- TOJlKO- ,[IOcTyIlHa, 3aK.11lO'leHbl OnI1CaHI110 .11eKCJ1'łeCKot1 CI1CTeMbl .11aAe ,[IYf.' - npe,[lJraraeT y:lKe MeTOJIbl CI1MBO.11a 6e3 6bl.11a eMy KOTOpble TPY,[lOB rrO,[lp06HOMy 3TM ,{MCTO OT,[IeJIb- 11.1111HenoCpe,[lCTBeHHo Me.11O,[lI1I1, '{eM 0630p C'{I1TaeT: Me.11O,[lI1t1 11 xapaKTepl13yeT KOTopaR ynoMRHyTblx ,[laIOT 60.11ee OH o'{epe,[lHOCTI1 .110Ka.11l13aQHR Ka<K,[IOrO nocpe,[lCTBeHHo .11MTepaTypbI, tlacTb TPy,[lbl K CHCTeMbI OCHOBaHlIIlIl. 11.1111 OIlMcaHMRJVm, CHMBO,na;V1MI1.TII1 '{epe3<fyp ABTOp 'łeCKHM, M VI TPY,[lbl, JIO,[II1i1, I1CXO,[lR 113 OCHOBaHI1fl, nepeIlllcbIBalOTcfI MaTepHa:le yKa3aTe.11l1, IIOp,aIOJI.\I1e Ha'I:.nbHTbl: r" cPaMI1.11HI1 HCIIOJIHHTe.,eI1, . MO- I1CXO,[lR 113 aHa.110rl111 C aJlcPaBI1THot1 MeXaHI1'IeCKOM YKa3aTeJlR. C. 4. OJlbUIe, MaTePHa.11O~ B B 'leM KOJl.11eKI.\I1M npHHQI1I1 (CI1CTeMaTI13aljl1l1) ,[IecPI1HHI.\HI1 He ~eCRT KO.11.11eKljHI1, rrpI1CTYillI1- rrOCTeneHHO 3TOM ljI1.11HHKM B npoH3BeJleHI1t1. nOJ-lflTl1e, Bcei1 OCHOBaHI1H rrepeXO,[lI1T BI1RM B nepl10", .11eHTaX - ;WMCTBHt1 K C06I1paHI11O apXlIlBe KaK rrpaKTH'leH, KaTa.110rl1311pOBaHMR I1CTO'IHI1Kax. APyrl1e aBTop yBe.11W{I1- A>OHorpacPl1'leCKI1X '<-' Ha 11.1111 MarHeTOcPOHH'IeCKI1X Bpe:\lJ'1 • pa3Hble BaHI1R; 0630P Me.11O,[lI1i1 RB.11ReTCR B HaCTO-n MHcTpyMeHTaJlbHbIX TblCfl<f 3. 11 Bce O<KHOi1, TaK HeOT.11 CHa'Ia.11a OpraHI130EaHEmI ljeHTpa.'IbHoM [elIOT Opl-leHTl1pOBaTbCfl eTa HapO,[l HbIX oeo 6 eHHO CTpaHax ll.11aCTI1HKaX HapO,11HbIX ,,' C06eCKI1MI1 CBe.ueHI1I1 ,[IeCRTI1.11eTI1t1 HaHrpaHO, Ha 3J1060JlHeBHOCTb MeTOJla, 50JIee 06'beMe, J'lB.11RflCb onopoi1 YKa3aTeJlJ'l COCTaB.11eHI1R 11.1111OTbICKaHI1R 33lvIeTKaMH Ha,[l.11e:lKalljero O6 v 3arJI1CaHHb1X BO MHorHX 1. '{aCTet1: .11eKCI1'{eCKoro Cpe,[lCTBa, CI1MBO.11a, 6) TO'łHaR OUI1CblBaeT np06.11eMbl PYKOBO,[lRCb MeTO,[la. ~I1.11I1nOC.11e OKOHLJaHI1R BceHHblX "OKOM cJlellyIOwI1X C YwH OCTb HOBoro MaTepMa.ne rp"ee ""'" BpeMR ;pax COCTOI1T 1I3 BOIlpoca,.. CBoeM C CI1CTeMaTI13aI.\l1et1 TeM J11'1 MeCTe Me.11O,l\I1I1 B KapTO- B .11eICCI1'leCKOM (c,nOBapHot1) EO.11a, K.11aCCI1cPMKaI.\lIl1 OIlI1CblBaeMoro no aHaJll13l1pyeT 3.11eMeHTOB Ka)Kf[OrO HbIe JIEKCJ1QECKOrO YKA3ATEJIH ME JIO,IJ;J1 lII: 3,[1ecb o5wero I1MeeTCR TO B KaKOM rrOHRTl11O «.11eKCI1LJeCKoro» YKa3aTe.11R. I1pH3HaKaMl-I CalOWI1ecR PMrEP IIPOBJIEMA nO,[lC06Horo Toro II03TOMY MY3bIKaJIbHbIt1, TeKCTa, a eC.1111,[la, OrpaHl1'leHHbIe KacaeTCR 6Y,[leT YC.11OBHblt1, e,lJ;I1Hbli1 ,[I}!fl 3. A,ll;AM ,ll;eJlO ',mCTO OT 11.1111 HO;V1epa KapTO'łKI1 Ka'leC'rBe crrpaBo,{HHK MeJlO,[lI1fl, KpOMe 11 Ha060pOT. MOTI1BOB, He3aBI1CI1MO cnOC06bI, HMLJerO TeKCTbl _ 6aHTPO- IIpl1HeCeHHaR B naMRTI1. eOOTBeTCTBOBaTb pa3Hble HaM TOMOB. J1MeeTca I1HCTpYMeHTa.11bHbIX); Me.11O,[lI1'leCKMx 11 CTpaHI1L(:>I I1MelOwel'O ,l\11t1. TaKOM - v e 'Kel1 JlO v XOlll1T C.11OBa, He '{aCTO 113BeCTHaR yCJIyry HeHa,[le<KHOi1, Kpa- e HaCeJl TOMa (HIIp. onpe,l\e.'U1Tb, .(],a:lKe MeXaHI1'leCKl1e OKa3aTb C006ll(eHl1 R. COCTaB 6 ,ll;o ee BOCTO,{HbIX C06paHI1I1 KO.11JleKljI1t1 BO r.11aBe C e06pa- B HeCKO.11bKHX ,[IeCRrKax TeKCTa ;j'Ka3aTeJlb 6blCTpO (C YKa3aHI1eM JI paHHeVlCTOpI1'łeCKI1M TaK<Ke B ,[IaHHOM aHTpOnOJIO11 aeTCq ;:J;.11flGO.11eepaHHI1X CO,[lep:lKall(eMCR O,[lHOt1 Me.11O,[lHH OTHOCHTCfl 'i'eKe). , Hyaulbl Me.11O,[lHt1 5e3 n03Bo.~RIOWHt1 OCTaBMBwaR 3TO JloKa3bIBaeT 6Y,[ly-r K0.11b6epra, MHoro Hy<KeH KOHTI1HeHoe- BbIAC.112HI1R C.11aBRH.113 6a.11TO-Tc::B::::~: repMaHI.\eB, O, BHeM o"'e MO:lKeT TO'J.Hee ceBepO-I1.11.11l1pCKOe HaC.11 3aCBI1J1eTe.11bCTBOBaTb a3HaTCKI1X nOJlbcKot1 HaCe.11eHI1J'1.He vr '3TO' ~IB.11RaTCH BPpOHTHO CJleJlCTBI1eM Toro, '{TO MaTepI1a.11OJ • . ,. KCl OTHOCBTe.11bHO ocC';.\"oro repMaHCKoro HaCeJleHI1R a TO.11b ' a p '·1110JlOrl1'{eCKVlM ·'llecb He 6bIJlO H~R 3noxe EEpOIlbl 3KCIIaHCI1H . COXpaHI1BWl1eCR B a 3.11eMeHTa. cpeAHet1 a 6bITb ~{T1e, IIO Bcet1 BepoRTHoCTH OOWHOCTI1 HeOJlHTH'J.eCKOH HaC.11OeHl1e, H HHcPKTIbTpaI.\ ePH;)V 'łaCTI1 11 :lKe,lIe3a, B ceB 'v 1 "'aJlbHOe eBponeiiIcKoro HaCe.11e~He BblBOJlI1TCR ynoTpe5J1e- .11erKO npOCTblM 3aMeHl1Tb 11 y,[l06HbIM. �rJIaBHble llyHKTOM npHHL\HnLI npll Ha'-laJIbHOrO epparMeHTa MHQl1nl1TLI CBOAI1M K KamAbIW TOM 3ByKI1 BHHMallHR «rOJIOBOK» pa3JIW-i1''-R 3<lBl1CeTb OT BeJII1'-1l1Hbl VI MomeT paBHJłTbCn Ka:lKAOrO HOTHoro pacrrpeAeJIJłTb cTByeMcR npl1HL\l1rroM: KI1M, KaK Ha BTOpOM Cg BOHa'-laJIbHOe BaHa Cg e f «C») MeCTe, onpe,;J,eJIJłTb I1HAeKC TaK TaKHM TOHKY. (no HO pI1TMl1'-1eCKOM - Opl1rl1HaJL COM, C0.llepmaIQI1M H JJerKO npe,D,JIaraeT Itpl1HL\lwe no TbICJł'-ly Eoio - :myK d e", 3ByKa "c g C d e", KaQl1fl», de s" 3a TO'iHbTe pHTM. ;) 1 23 Cl1MBO,lIbT: «5123», IIpl1 no (l1JIl1 )Ke HOTHble, ',512-3» HOTHoro I CJIOBeCHOro KaTaJIOrOM e - 3 11T. .ll. 6yKBeHHhle HJIl1 6bTTb aBTOp TOM :lKe OT6pOCl1M nOKa Cl1MBOJIbl: (Qw:jmy nep- I I HaW,D,eM '-Ipe3BbI'IaiiHO 6Y.ller - =b): Ka>KiJ,OM Cl1MBO,Tle AOJl/KHa cpa3Y l1HAeK- '-II1CTO yCJIOB- H01'Hble 5 1 2 2 11 5 Hee) ,110- OTbICKaTb. Ha O,!IHaKOBO (1) «5123» Me/K.llY I TeKCTU - ee H MTdK Mbl a '-ITO MO:lKHO 6blCTpO ynpOIQeHHblX 2, ł KOHe'ł- B03MmKHOCTb rrpl1MeHeHl1e noc"'le (+=#, CI1MBOJIa CI1CTeMe KapTOTeKH, 3'1'01' CHMBOJl 5123 Cl1CTe7l1e KupTOTeKH HOMepoM t fis, CO'łeTaTh .llaeT BbICOTY. 0603Ha'łl1M l- nep- Heo6xo.!II1MOCTI1 MeJIO,!Il1l1 11 6blCTPO d- C '-leM B rrO.llJIl1HHOW - C 'l'aKHM 11 YKa33TeJIR 1, HacTynl1T ql1eppaMl1 MeJIOlIHW, AOKa3aJIa, QHeppoiil paB- YKa3bIBaTb Ha'-laJIa C006pa:lKeEI1RM MO:lKHO rrponycTHTb). «5123", YKa3uTb «C» l npo- rrpe.llJIaraeT rrOCJIe CTpaHI1L\Y 11 OTHOCI1TeJIbHyIO , B Ha'-la"le HI13KI1M, HeT ABTop CI1MBOJIOB, rrpl1TOM "C g C B l1H,D,eKCe no KapTe (Hnp. 3H8.KH '-leMy npl1BeAeHHblW Tpe6ye:.IOW KOJIJIeKQl1M QHepPOBblX 0603Ha'łl1M .'lerKO :la HapoAHblX C!' 60JIee nOTpe6HOCTI1 Hp0l11BeAeHHaa TeXHH'-IeCKI1M xpOMaTH'-IeCKl1e "C g C IIp06a, nepe,D, l 2 4. TO.'lhKO TaM, nO,D,aHa «cneL\l1epT1"TO'-lHble» KOHe'-lHO YKa3aHa l\T1eppOBbIP I\W:>KHO ell(e 6l16Jll10rpaepl1 J HOMep TO, 3JIeMeHTOB aBTOp Ha 'ITO CO 1 I K'.IpTbI . B !l l1CKO OH no.naraeT, AaeT llpl1MeHeHI1f1 ~ CHCTeMe l1MeeTCH npl1MeHReMbIMl1 np06JIeMbI HBJIJłeTCa l\06aBO'-lHbl~ Ha3Ha'-leHl1R, o MOl1 Me.'lO,D,l1H B COOTBeTCTBYIOIQei\ .llJIaraeMOI1 crrOC06aMl1, OrIl1CblBCleT B03MO:lKHOCTb pe pa3peWeHl1e HBJIJłlOI.l..\l1MCJł Hap01IHbIMI1. - rrOMeIQaa lIa Hl1e YKa3aTeJIb, cneQl1aJIbHO Ha FenocpeAcTBeHHoro C g e, HacTynaeT C g f a nOCJl(:! -COCTOI1T B TOM, '-ITO OHa OCHO- npl1BeAeHl1eM VI COCTaBI1Tb CHMBOJI JlJliI )J;JIR «paCTYIQl1X» IlbIX. C TOM KJIlO'-IeHT1e 6YAe,::' nOCJIe nOJIYTOHOB). 3aru1cH l-la Cl1MBOJIC» (Rnp. ,1ax, BblweYKa3aHHoe <'lBT opy MeTO.llOB 11, KaK rrOMOIQy. DOJIee ,D,aJIbHI1X. CJIeAOBaTeJIbHO HeT OTAeJlbHbIX CI1MBOJIOB pyKOBO,D,- KBI1HTbI: HeCMOTpJł 06paIQaR BbICO- nOCJIe MeJlOAl1l1, He JII1HI1I1 n03BOJIalOT 3ByK l cnpaBKa KapTOTeKe). OH 60JIee HR1KHew '!ecKaR TOJIbKO nprt 3arrl1CbIBaeM BbIcTynaeT CI1CTeMbl K,'łTaJIOrOM, '-IT06bl COCTaBJIReTCR npl1'-1eM 6JIaro,D,apJł O.llHOBpeMeHHO YKa3aHl1e OTbICK3Tb CMbICJI KOJIH'-IeC'rBy C TeMaTI1'łeCKl1;>'1 HarreBa. CI1MBOJI, 0603Ha'-laeT CTpYKType, ROJIbHO ,ll,JII1HHb1l1 epparMeHT KOTOpOM 3ByK JKf:: 06pa30M, rJIaBHbIW «HOTHOM rI IIocJIeAYIOIQl1e TOJIbKO nOCJIe,D,oBaTeJIbHOCTI1 11 Ha 6yKBa B 975 3ByKy. HymHa "C». 3anl1CbIO, BepTl1KaJIbHbIe HI13Kl1M TaK, He 3BYK3 HOTHOM 6yMare paCCTOJłHl1eM Ha - M;lTepBaJIbHOi1 paCCTOJłHl1e B 60JIee Ha'-laTa 11T. A Ha CTpaHI1QbI 11T. A. (lloA'-IepKHYTaJł Cg e e - 3ByKOB HHQl1nI1Ta). Ha'-laJIbHoMy (3arrI1CLIBaeM O,:J,I1H HOTHbIM HOTbl. CO MY3hIKaJIbHOM pl1TMe HOTaM. Bcet1 HOMepHo B KOJIJIeKQI1I1, ;tpIR CTaHa Ha3blBaeMoro 06IQeMY TpaHCnOHl1pOBKa KCJII1'-1CCTBO 5-9 rr0nepeK MeJIOAI1I1, KOTopaa c2); Ha'łl1HaeTCa ODblKHOBeHHOM Ha (TaK K CJIOBaX. MCXOAHblM Me.TJOAI1'-1eCKI1MnpOepl1.'Il> MeJIOAI111 TpaHCnOHl1pyeTCR MeJIOAI1R '-IeTBepTHbIX). BeAeHHble MeJIOAI1H «C» (TO'-lHee KorAa RBJIReTCR 3HaMeHaTeJIlO, epparMeHT OTMe'-laIOTCa nOKa KamAot1: CO 3ByKa CJJY'-lae, B HeCKOJIbKHX 1111YK83aTeJIR OAHOMy Ha'-laJIbHblW Ha'-lI1HaJICR B MOJRHO 06'hRCHHTL npl1rOTOBJIeH , aHaJlOrl1H npe>KHl1X MeTO- pa3Hl1TCR 60JIee BblrO.llbl, MeTOAa OT 113BeCTHblX npaKTI1'IeCKl1M. 3a- B KOTopble, KaTaJlOr-l1HAeKC ero B KpOMe 11 06paIQaeT 1'aK:lKe K CBoero BHl1Ma- MeJIO;tIl1aM, He. �977 English summaries JOZEF GAJEK OSKAR KOLBERG (22 II 1814 - 3 VI 1890) In the years 1814-1830 in a professor's house at Warsaw, where Frederic Chopin the Polish genius of music grew up, developed under the influence of his charm the greatest Polish ethnographer of the 19th century - Oskar Kolberg. Kolberg equally was preparing himself for the career of a composer. He was the pupil of Vetter, Elsner and Dobrzyński and like Moniuszko he studied in Berlin under Gierschner and Rungenhagen. He returned to Poland in 1836 and began, gathering folk-songs, the first collection of which appeared in 1842 and the second in 1857 under the title: Pieśni ludu pol·· skiego (Polish Folk-songs). Kolberg's frequent expeditions into, first into the region of Warsaw and then into almost all Polish regions, developed during 50 years into systematic field-work during which he recorded ethnographic data. And thus, from a composer and musician Kolberg changed into a prominent Ethnographer. Out of the original tendency of noting folk-songs developed abundant records existing up to now in the famous "Kolberg papers", including not only tunes but also general data concerning countryfolk and its culturs. Thanks to his unusual qualities of mind and character Kolberg was able to become an ethnographer conscious of scientific objectives. A keen observer, systematic and scrupulous in work, Kolberg was not only the example of fieldworker but also a brilliant investigator, conscious of the tasks and aims of ethnography. At the same time Kolberg was also the publisher of his own works. More than thirty volumes of his "Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce" (Folk, its customs, life, language, legends, proverbs, ct'remonies, magic, amusements, songs, music and dances) were published owing to Kolberg's generosity. It was one of the first ethnographical monographs written not only on a Polish but world scale. This work was described, by Jan Kar ł o w i c z, the editor of "Wisła", as "pure gold" in ethnography'. 1 J. Kar lo w i c z, Oska1' Kolberg, "Wisła", vol. III, Warsaw 1889, p. 468-473. Compare also: I. K o p e r n i c k i, The Death oj O. Kolberg, "Wisła" IV, Warsaw H:90, p. 509-513; L K o p e l' n i c k i, Preface of the Publisher in Kolberg's Work, The whole of Kolberg's published heritage consists of 39 volumes which can te divided according to te character of publication into the following parts: A. Serial publications including 24 series, i. e. 24 volumes. They are composed of various parts differing in content and mode of publication. 1. Series I Pieśni l'ldu polskiego (Polish Folk-songs), 1857. 2. Series from II-XI (1865-1877), that is: Sandomierskie (II), Kujawy (III-IV), Krakowskie (V-VIII), W. Ks. Poznańskie (IX-XI, parts 1, 2, 3). These series have two titles, one of a more general character "Materiały do etnografii Słowian" (Materials for the Ethnography of Slavs) and a second one, a more detailed and generally known as "Lud" (Folk, its customs, life etc.). 3. The series from XII-XXIV (1879-1890), including W. Ks. Poznańskie (XII-XY) Lubelskie (XVI-XVII), Kieleckie (XVIII-XIX), Radomskie (XX-XXI), Łęczyckie (XXII), Kaliskie (XXIII-XXIV) - they form a whole under the title "Lud. Jego zwyczaje ... " (Folk, itscustoms, life etc.). B. A separate whole is contained in the volumes, to which the author gave as head-title the name of a region and as subtitle Obraz etnograficzny (Ethnographical Pictme). To this part belong: Mazowsze, vol. I-Y, 1885-1890; Chelmskie, I-II, 1890-1891 (finished by L Kopernicki); Pokucie, I-IV, 1882-1889; C. Works elaborated and published by I. Kopernicki from Kolberg's posthumous papers: Przemyskie, vol. l, 1891, elaborated by L Kopernicki; J. Tretiak; Wolyń, I, 1907, S. Udziela "MAAE" VIII; Sląsk Górny, I, 1906, S. Udziela, "MAAE", XI. Tarnów-Rzeszów,,, l, 1910, D. Unpublished papers: Pomorze, vol. l-II, Podhale, vol. I, Podgórze, vol. I, Podole Zachodnie, vol. I, Miscellanea, vol. I-III. The indicated differences of titles in the separate parts of the whole work reflect unquestionably a constant evolution of Kolberg's ideas concerning the tasks of ethnography. At the same time they were the expression of the author's critical relation to his own work. The Kolberg Conference organized in June 1954 at Jelenia Góra by the Polish Ethnograpiucal Society gave occasion to a discussion of Kolberg's Przemyskie, Cracow 1891, p. V-XX; L K o p e l' n I c ki, O. Kolberg, a copy from ,.Nowa Reforma", Cracow 1389, p. ~1; S. L a m, O. Kolberg, Biblioteka Macierz.y Polskiej nr 87, Lwów 1914, p. 77. Compare also: J. B Y s t l' o ń, Wstęp do I,udo. znawstwa polskiego, Lwów 1926, p. 85-87; Adam F i s c h e r, Etnografia slowlanska. Polacy, Lwów-Warszawa ln34, p. 1;)2-,133; A. K u t r z e b i a n k a, ROZWÓj etno· (lrajll 62 l etnologii "Lud", w polsce, t. XLTI PAU, Cracow 1938, p. 13-14. �978 979 whole wOi·k. His work, created during 54 years, could not have a uniform structure and its size and character could not guarantee a somewhat absolute perfection. Kolberg's work contains however a very rich factographic material from the years 1836-1886, i. e. from the period of the author's field-work and a collection of material concerning the culture of Polish country-people as well as townsmen and small gentry. From this point of view Kolberg's work is unique and irreplaceable and 1'.0 serious student of this period can omit him. In summing up the results of the Conference professor Kazimierz D ob l' a wol s k i gave a judgement of individual reports. He divided them into three groups according to the subject matter discussed. In the first place, the report of professor Julian K l' z Yż a n o w s k i entitled O. KoLberg and his .achievements in the domain of folk Literature gave an analysis of the contents and value of Kolberg's records; the author took particularly into consideration the criterion of classification and the use of statistical methods. The report of professor Józef G a je k KoLberg's opinion about the subject and the aims of ethnography gave a deeper view of Kolberg's personality as ethnographer; the author based his report not only on Kolberg's published works but also on his correspondence and unpublished materials. The second group constituted of th2 report of M. T u l' C z y n a w i·c z about the technique of Kolberg':; wark and of the papers by Mrs K w a Ś n i e w i c z and Miss S z y f e I b e j n in which the critique of verification of the sources was undertaken. Finally a third group included the reports of professor Marian S a b i e s ki: The technique and the scientific vaLue of Kolberg's record of folk-melodies, and the reports introducing into Kolberg's age by K. Dąbrowski 'and W. B·ieńkowski. The studies concerning Oskar Kolberg's achievements are not yet finished, a number of works is being prepared for publication, such as the correspondence of Oskar Kolberg to be published by Maria Turczynowicz. which will throw light on the relations of Kolberg with the leading publishers and representative ethnographers of the last century. Kolberg's unpublished papers are also prepared for publication anti a reedition of his works is planned. ADAM RIEGER THE PROBLEM OF THE LEXICOGRAPHICAL OF FOLK TUNES INDEXING The article consists of the following parts: 1. The actual importancE; of the probkm, 2. What is "Iexicographical" indexing? 3. Review of the liierature on the sL:bject, 4. A new method proposed. 1. The problem of arranging the I&rge and ever increasing material of folk tunes is becoming pressing in many countries at present. Nearly everywhere many thousands of folk tunes (songs and instrumental music) have been recorded and transcribed. In Poland considerable collections were destroyed during the war, but after the war planned collecting has been undertaken on a large scale. In the central archives in Warsaw organized by J. and M. S a b i e s k i, pioneers in this field, tens of thousands of recorded melodies are gradually being transcribed. In order to facilitate orientation in that huge material several sorts of indexes are being used, such as indexes of the first words, of the names of performers, of placeD.,mes etc. Similar indexes will be necessary for the older collections, particularly the many-volumed work of O. K a I b e l' g. There are, hov;~ver, many melodies without words (e. g. instrumental melodies); also on8 melody may often be associated with many different texts and vice versa. Hence some strictly musical index is also needed, such es WJuld enable us - n~gardless of text - to ascertain easily, whether or not a given melody is included in the collection, and if so, where (volume and page, or location of a melodic card). Even limited "mechanical" methods and devices would be of great use as an aid to memory. We are concerned here with indexing sensu stricto and not with the classification of tunes. The more "dictionary-like" ("lexicographical") the index, the more practi(al would it prove. 2. The author analyses the principle of "lexicographical" indexing starting from the analogy with the alphabetical order in a dictionary. He considers as the main principle of the lexicographical system the acceptance of a certain fixed conventional sequence of the elements (letters or notes) of each item (word or musical motive) in the whole index. Accurate localization of every item and the possibility of finding an item without the necessity of analysis are the characteristic features of the system. 3. The author reviews the literature on the subject of indexing melodies and analyses different methods known to him either directly or from references and descriptions. Some of the authors considered are concerned r::.thel· with classification than with indexing. some review the existing methods. The :::uthor analyses in gn~ater detail the methods of proper indexing. In his opinioTl the methods known to him do not fully comply with all the conditions of a lexicographical system (with the sale exception of Sigurd B. Ii u; t ve d t's method) and as a rule they are unsuitable for indexing melodies not based on 1he ,.dur-moll" scale. Many methods usc symbols that are r2ther complicated or detached from musical associations. 4. The author proposes his own method of indexing melodies assuming that tho index should be: a) strictly lexicographical. b) universal (equally s\Jitable for all kinds Ol tunes regardless of their scale), c) suitable both for the closed anc the open collection, even a very large one. Further 62' �980 d) it should if possible use musical notation (if special symbols are used, they shoul(1 !)e easily convertible into note symbols and vice versa), e) it should be as simple and handy as po.ssible. The main principles of the method can be explained in a few words. We take as a starting point the melodic contour of the initial fragment (incipit) of each melody. Unless it already begins on "c", we transpose lt so as to let the incipit begin on "c". We write down the successive sounds, using "heads" of quarter notes (omitting differences of rythmical value). Compiling an index in book-form, we use music paper. At the beginnin~ of each staff we write one incipit; it may contain 5 to 9 notes, depending on the size of the indexed collection. Vertical lines running through the whole page (forming "columns") facilitate uniform spacing of the notes. The sequence of incipits is based on one simple convention: a lower note always comes before a higher one. The initial note being always the same ("c", which we note as "c"), we apply the above rule to the successive notes. E. g. an incipit which begins with a felling quint - "c f" (let us here underline the letter denoting a note lower than the initial "c") must come before an incipit "c f# (sharp)", then comes "c g" etc. When the two first notes of two incipits ::Jre the same, the third note locates the incipit: e. g. tlC g e" will be followed by "c g f"; similarly "c g e eer by "c g e f" etc. Tho principle will cover all póssible combinations -of intervals. - - In looking for a given incipit, we find in a table of the first intervals (given at the beginning of the book index) the number of the page of the book index where a large family of, let us say, "c e g" incipits begins. If our incipit is e. g. "c e g e" we then look for the note "e" in the fourth column glancing through it vertically downwards. Having found the desired note, symbol of the incipit, we get near it a larger fragment of the authentic melody, quoted in the original - of course rythmical - form (with the initial words of the song text). The bibliographical information giving the .volume and the page enables us to find the original melody immediatly. (The same procedure as above described applies to longer note-symbols). The test carried outh with such a catalogue-index containing a thousand of folk tlmes proved that a given melody can be very easily and quickly found. The foundation of the method being the interval structure of the incipit there is no need to establish the tonic, which may often lead to difficulties. On the other ha!ld it is unnecessary to count the number of semitones in each interval ')r to express the dimension of it in numbers or letters. Difficulties may arise when the melody in the collection differs from the one for which we ure looking just in the initial fragment, especially in the beginning intervals. The author suggests that such difficulties can be to a great extent overcome by means of additional (different) - a indexes a rythmic structure index 3mong ot.hers and by special devices. 981 For 3.n open collection a card index is necessary. In t.his case the use of cypher symbols may be found more convenient. The author proposes simplified purely conventional symbols. Let 1 denote "c", 2 - "d", 3 - "e" etc. (8 = "upper" "c"). The note symbol of the incipit is formed in the above described way. To put it in cypher symbols, we overlook for the moment the accidentals and the difference between the notes lower than the initial "c" and Hie notes higher than it. Incipits like "c g c d e", 'Ocg c d e", "c g c d c b (flati" we express alike (1) ,,5123" (the cypher l corresponding to the first note can be omitted). We find the symbol ,,5123" with the greatest ease in the card index, between ,,5122" and ,,5124". Only here, on the card marked ,,5123" (or beh;nd it) specification follows, by use of either notes, letters or "accurate" cypher symbols (x/x+ =#,-=b, underlined cypher = note lower than the initial "c"; our three incipits would then be marked ,,5123", ,,5123", 512-3"). The original melody or its inicipit is quoted and the place (number) of the melody card in the collection given. In spite of the analogy of some elements with previous methods, the proposed solution differs from methods known to the author and seems to him to be more practical. The author mentions some advantages of the index apart from :ts main purpose (e. g. the bringing together of many variants, the facilitation of some types of comparative or statistical research etc.) and calls attention to the possibility of applying the proposed method to melodies other than folk songs .. �983 Zusammenfa~sung JAj\; CZEKANOWSKI SLA VISTISCHE KONSEQUENZEN DER ANTHROPOLOGISCHEN SYNTHESE Die befriedigend exakte Ermittelung del' anthropologischen Elemente europaischer Bevolkerung und die Losung des Problems del' quantitativen anthropologischen Analyse gestatten mehrere strittige Fragen der Slavistik zu lOsen oder zumindestens, auf Grund anthropologischer, fruhel' nicht berucksichtigten Tatsachen, neu zu beleuchten. Die auf analytischen Ermittelungen basierende anthropologische Karte (J. Czekanowski, 1954, S. 285) zeigt, dass in lVIittel-Europa das Gebiet des Vorherrschens des nordischen anthropoIogischen Elementes der Zone der letzten Vereisung entspricht, wahrend das Dberwiegen des lapponoiden, nordlich del' Karpaten und del' Sudeten, an das altere Diluvium gebunden bleibt. Diese Auffallige Gesetzmassigkeit gestatfet zu schliessen, dass sich die anthropologischen Hauptgebiete schon im jtingeren PaUiolithikum abgegrenzt haben. Es ist gegenwiirtig schon h(ichst wahrscheinlich, dass sieh d a s l CI P P o n o i d e a n t h l' o P o log i s c h e E l e m e n t i n d e l' S 0lutreen-Periode und das nordische erst wiihrend des lVIa g d a Ie n i e n s in Europa verbreitet haben. Diese Dbereinstimmung gcoIogischer und archiiologischer Untersuchungsergebnisse mit der anthropoIogischen Gliede,ung des Gebietes bezeugt die Kontinuitiit del' Besiedelung von Mittel-Eu.ropa. Man darf also schliessen, dass sieh die anthropologischen Hauptgebiete dort schon im PaWolithikum abgesondert ha ben, besoders wenn man beri.icksichtigt, dass die Grenze zwischen dem alteren und jtingeren Diluvium schon 5eit langen Zeiten keine geographische Bedeutung bewahrt. • D a s W e s e n d e l' a n t h l' o P o 1o g i s c h e n E vol u t i o n europaischer Bevolkerung besteht darin, dass del' Anteil del' mediterranen Komponente n(irdlich der Alpen allmahlig zusammenschrumpft. Ihr Vorherrschen in der neolithischen Period e Wsst sich nicht bestreiten. Dem entsprechend weisen die f l' u h e s t e n W e 11e n d e l' i n d o g e l' m a n i s c h e n Expansion lVIajoritiiten des mediterranen Elementes auf, wie man das auf Grund del' Zusammensetzung indo-iranischer Volker schliessen dart Sehr wichtig ist in diesel' Beziehung die ohne Zweifel arische (indo-iranische) Dberschicbl ung. die sich auf dem Gebiet del' Fatjanowo- .- . Kultur feststellen lasst und vieileicht aIs die U l' S a c h e d e l' A u s b i Id u n g d e l' f i n n i s c h e n Vol k e l' anzusehen ist. Dafilr sprechen die alten arischen Lehnworter in den finno-ugrischen Sprachen. Fill' die spateren Wellen der indogermanischen E x p a n s i o n, wie zum Beispiel fill' die g e l' m a n i s c h e a u s d e l' E i s e n z e i t, ist die nordische Formation des litoralen Typus charakteristisch. Bier vereinigt sich die nordische Majoritat mit einer senr starken mediterranen lVIinoritat. Sie ist auch den Dr-Balten eigen gewesen, wie das auf Grund del' Beschaffenheit del' Alt-Preussen und der modernen Ost-Preussen zu schliessen ist. Diese anthropologische Struktur hat sich bis auf die Gegenwart erhalten in Skandinavien bei den Nord-Germanen, bei den Deutschen des niedersachsischen Gebietes, ferner im anschliessenden 'Teile des Rhein-Beckens und in OstPreussen. Dort ist sie wohl mit den Alt-Preussen in Zusammenhang zu bringen, da diese doch nicht in dem Masse ausgerottet wurden, wie man es zu erzahlen ptlegt, und die deutschen Ansiedler dort, in ihrer Bauptmasse. nieht aus dem niedersachsischen Gebiei und aus den anschlissenden 'Teilen des Rhein-Beckens gestammt haben. Entscheidend ist dabei, dass del' polonisierte Teil des alt-preussischen Gebietes, wo es nicht ausschliesslich ',lOll lVIasuren besiedelt wurde, die Formation des litoralen Typus aufweist. 1m Gegensatze zu den Alt-Germanen und Dr-Balten ist fUr die AltSlaven die n o l' d i s c h e F o l' m a t i o n d e s k o n t i n e n t a l e n T y P u s charakteristisch. Ihre Eigenart besteht darin, dass die mediterrane lVIinoritat so abgcschwacht ist, dass die starkste lVIinoriUit yom lapponoiden Element gebildet wird und dasmediterrane an die dritte Stelle geschoben ist. Die Germanen, Balten und Slaven bilden zusammen die n o l' d-i n d 0g e l' m a n i s c h e G l' U P P e. "Venn man berilcksichtigt, dass es sehr wahrscheinlich ist. dass in del' a1te5tel1 Vergangenheit die Nord-Indogermanen nicht allein in sprachlicher und kultureller, soncl.ern auch in anthropologischer Beziehung einheitlich gewesen sind und die litorale nordische Formation, ihrer anthropologischen Struktur nach, der neolithischen Bevolkerung wesentlich naher kommt aIs diE' kontinentale nordische Formation, so ist es ohne weiteres klar, dass in del' undifferenzierten Vergangenheit die litorale Formation Ihnen wohl gemeinsam gewesen ist. Diese Feststellung bringt ZUlli Schlusse, dass die nachtragliche E i g e n a l' t d e l' A l t - S l a ',len d ie F o l g e e i n e l' k o n t i n e n t a l e n D b e l' s c h i c h t u n g ist. die aus den bC!1achbarten Gebieten Mittel-Europas stammte, die sich durch ihre· lapponoiden lVIajoritiiten unterscheiden . Diese einfache Interpretation del' festgestellten anthropologischen Tatsachen bleibt in Dbereinstimmung mit den Ansichten der polnischen Sprachforsche.r, welche behaupten, dass die Aussonderung del' Slaven aus del' b8lto-slavischen Gerneinschaft durch eine illyro-venetische Dberschichtung verursacht wurde. Sie entspricht auch den Ansichten jener Archaologen, von welr:hen die Entstehung d0r oogenannten Lausitzer Kultur der Beein- �984 flussung seitens der Nord-Illyrier zugeschrieben wil'd. Zusammenfassend darf man also behaupten, dass die A u s b i l d u n g d e l' L a u s i t z e r K u l t u r e i n e a l' c h a o log i s c h e A b s p i e g e 1u n g d e l' A u ss o n d e l' u n g (Entstehung) d l? r S l a ve n i s t. Wenn man berlicksichtigt, dass in del' diluvialen Tiefebene Mittel-Europas das Gebiet der nordischen kontinentalen anthropologischen Formation die beiden Gebiete del' litoralen Formation, das germanische im Westen und das baltische im Osten, voneinander trennt und bis zur Ostsee-Kiiste reicht, auf der langen Strecke von der Weichsel-Mundung bis zur Lubecker Bucht, die einst von den Slaven bewohnt war und in vorgeschichtlicher Zeit zum Gebiet del' Lausitzer Kultur gehort hat, so liegt del' Schluss nahe, dass es eben im Gebiete dieses Teiles der diluvialen Tiefebene zur anthropologischen Aussonderung der Slaven aus der nord-indogermanischen Gruppe und zur sprachlichen Aussonderung aus der balto-slavischen Gemeinschaft gekommen ist. Den besten Eeweis, dass die frlihen slavischen Migrationswellen aus der d!luvialen Niederung an del' slidlichen Ostsee-Kuste gegen Sliden vorrlickten, bilden die Schadel aus del' tschechischen Burg Levy Hradec, in del' Nahe von Prag, dem alten Stammsitz der Przemysliden, wo Borzivoy die erste Kirche in Bohmen erb aut hat. Sie wurden auf die Jahrhunderte VIII-XII. datiert und von J. Matiegka (1891) veroffentlicht. Es hat sich herausgestellt, dass sie, ihrer anthropologischen Zusammensetzung nach, del' a ut o c h t h o n e n B e vol ker u h g B o h m e n s, die aIs eine nur wenig veranderte N a c h k o m m e n s c h a f t d e:r h a 11 s ta t t i s c h e n i 11 y l' is c h e n, durch den Fund aus Glasinac in Bosnien belegten, Bev61kerung aufzufassen ist, ganz fremd gewesen sind. Sie weisen dagegen die gleiche anthropologische Struktur auf, wie die Wehrpflichtigen des Kreises Starogard in Pommerellen. Diese anthropologische Feststellung wurde durch die Ergebnisse del' tschechischen archaologischen Untersuchungen (Zd. Vana 1952) erganzt. Sie hahen namlich festgestellt, dass die tschechische BurgwalIkeramik aus der Periode zwischen 800 und 950 der autochthonen Keramik ganz fremd hit und ihrer Eigenart nach an die polabische, brandenburgische und pommerellische am engsten anschliesst. Dieses anthropologische, archaologisch erganzte Ergebnis klart das Problem des Ursptunges des P l' Z e m y s l i d e n - S t a a t e s in Bohmen auf, der bekanntlich im Jahre 995, durch die Ausrottung der S l a v n i k s, die im angeblich k l' o a t i s c h e n S t a a t e des nord-ostlichen Teiles Bohmens herrschten, das Werk der Vereinigung tschechischer Stamme zu Endt'! gebracht hat. Es wurde in diesel' Weise nachgewiesen, dass del' tschechische Staat und wohl seine Przemysliden-Dynastie polabischen oder pommerellischen Ursprunges ist. Bisher haben die Gegner del' Hypothese seines autogenen Ursprunges die Lausitzer Serben in Betracht gezogen, da es klar 985 war, dass die tschechischen Stammen vom fremden Stamme del' Tschechen im engeren Sinne bewaltigt wurden. Die Annahme von A. A. Schachmatow, da ss die Ost-Slaven aus ihren alten Siedelungen im Weichsel-Becken gegen Osten gezogen sind, findet gegenwartig ihre Bestatigung in del' Feststellung, dass sich auf ihren alten Wanderstrecken mehr oder weniger ausgedehnte nordische Gebiete erhalten haben, die sich in anthropologischer Beziehung nul' wenig oder gar nicht von del' Bevolkerung del' diluvialen Tiefebene an del' slidlichen OstseeK\.iste unterscheiden. Aller Wahrscheinlichkeit nach am fru he sten zogen gegen Slidostcn die Ahnen del' Ukrainer, von welchen sich die Ahnen del' Slid-Slaven, wohl im Gebiete der thrakischen Kultur, abgesondert haben. Diese Migration setzte vermutlich urn die HiHfte des I Jahrtausends vor u. Z. an, weil es anzunehmen ist, dass die Slaven den von Herodot erwahnten und anscheinend noc h ein balto-slavisches Idiom sprechenden Neuren gefolgt sind. Die Wanderung del' Kriwitschen und der Nowgoroder Slovenen sollte, na ch F. Dvornik (1949), am Ende des IV Jahrhunderts losbrechen und cine Folge der Kriegszuge des Goten-Konigs Hermanarich (350-370) sein. Sie umwanderten anscheinend von Sliden das Gebiet der West-BaIte!l (Preussen) und folgten weiter dem Grenzsaum, der diese von den Ost-Balten trennte. Sic zogen von del' Duna weiter gegen Nord-Osten, wo sie den grass ten dort begegneten Fluss ebenfalls Dii.n-a (Dvina) benannten. Die letzte Wanderung del' Ost-Slaven verliess ihre alten Sitze, die zwischen dem Mittellauf der Weichsel und dem Gebiet der West-Balten eingeklemmt lagen, wie es die Dbereinstimmungen der Ortsnamen des alten Siedelungsgebietes und des Neulandes bezeugen. Das waren die Stamme del' Radimitschen und Wjatitschen, die aus dem nord-westlichen Teile des WeichselBeckens wohl del' Pripjet entlang na ch Osten gewandert sind, wobei sich die Radimitschen im Dniepr-Becken niederliessen und die Wjatitschen weiter zogen und von den Desna-Quellen auf den Oka-Fluss hiniibergriffen. Diese beiden Stamme und die ihnen verwandten Dregowitschen, die zunachst auf den Nordufern del' Pripjet zuriickbieben und spater gegen Norden vordrangen, waren die Ahnen der Weissrussen und Siid-Grossrussen. Die Ansicht, dass die ost-slavischen Stamme aus Wolhynien, dem volkreichsten nordischen Gebiet des Ostens, auseinander gezogen sind, lasst sich nicht halten. Die Nord-Grossrussen allein haben bis auf die Gegenwart Spuren del' alten sprachlichen Zusammenhlinge mit polabischen West-Slaven bewahrt, was auf eine lange dauernde Nachbarschaft hinweist. Die Lagc dei: alten Sitze der Wjatitschen im Weic:hsel-Becken ist wohl nicht zu bezweifeln. Die Abwanderung del' Radimitschen und del' Wjatitschen ist wohl durch den Druck del' gegen Siiden vordringenden West-BaIten und vor allem del' Jatwjagen verursacht worden. Das war anscheinend eine indirekte Folge ciel' Awaren-Invasion, die eine Verschiebung der Ost-Slaven aus der �987 986 Ukraine gegen Norden \'erursacht hat, wodurch die vielleicht den Letten verwandten Galinden (Goljad) im Osten isoliert wurden und die iibrigen Ost-Balten in der Richtung der Ostsee-Kliste verschoben wurden. Das verursachte weitere VerschiebUngen der West-Balten. Ganz unwahrscheinlich ist die Behauptung von F. Dvornik, dass die Radimitschen und Wjatitschen schon vor del' Awaren-Invasion in ihre spiiteren Sitze gelangten und dem von diesen grausamen Barbaren vernichteten Reiche der Anten angehart haben. Seiner Karte nach sollen sie die Nordmarken dieses hypothetischen Staates bewohnt haben. Es ist viel wahrscheinlicher, dass sie so weit zur Zeit der Chasaren-HerrschaH gewandert sind, da dieser tilrkische Stamm die Besiedelung des beherrschten Gebietes mit s l a v i s c h e n A c ker b a u e r n gefórdert hat. A. A. Schachmatow hielt es fUr wahrscheinlich, dass die Wanderung der Radimitschen und Wjatitschen, die er mit Unrecht fUr polnische Stiimme hielt, eine Folge des Vorstosses Karl des Grossen gegen die West-Slaven gewesen ist. Also auch seiner Ansicht nach gehórte diese Wanderung in eine spiitere Zeit, aIs die Invasion der Awaren. Sehr wahrscheinlich ist dagegen die Ansicht von F. Dvornik, dass die Anten ein Alanen-Stamm waren, der sich die slidlichen Ost-Slaven botmassig machte, aber nachtraglich von ihnen, i n s p r a c h l i c h e r B ez i o h u n g, a s s i m i l i e r t w u r d e, Das gleiche solI sich auch auf die Serben und Kroaten beziehen, die ursprlinglich, seiner Ansicht nach,. den Anten verw~mdte Alanen-Stamme gewesen sein sollten. Die Verschiebung diesel' beiden Stamme nach dem Westen, wobei sie ihren Zusammenhang mit den Anten angeblich bewahrt haben, war anscheinend eine Folge der Hunnen-Inv3fiion. Nach F. Dvornik wurden dort von ihnen slavische SUimme unterworfen. Der Kroaten-Staat umfasste das Gebiet im Norden von den Karpaten und Sudeten, angeblich bis zur Neisse. Das war das bestrittene Chrobatien oder Weiss-Kroaticn. Die Serben unterwarfen die Stammc der Lausitz lmd das sollte das Weiss-Serbien sein. Die Awaren-Zlige zer·schmetterten diese politische Organisation. Weiss-Serbien unterwarf sich Dach in der lVIitte des VII Jahrhunderts Samo, dem Grlinder, wie es sich 'jdzt herausgestellt hat, des Mahrischen Staates, der im IX Jahrhundert den ganzen einstigen Besitz der Serben und Kroaten, im Norden von den Sudeten und Karpaten, unter seine Botmassigkeit gebracht hat. Weiss-Kroatien sollte dabei sehr bewegte Zeiten erleben, Die Awaren-Invasion verursachte anscheinend die Abwanderung dnes Teiles der Serben und Kroaten nach Sliden, wo sie die dortigen s l a v is c h e n S t a m m e von d e r A VI a r e n - H err s c h a f t "b e f r e i t e n" l1nd neue Staaten auf der Balkan-Halbinsel gegrlindet haben. Die unmittelbare Ursaehe der Abwanderung scheint doch der gegen Sliden gerichtete Vorstoss der L e c h i t i s c h e n (Polabischen und Pommerellischen) Slaven gebildet haben. der durch die Schadel aus del' Burg Levy Hradec belegt ist. ) i • Sie schemen die Zerrlittung del' Gebiete del' Kroaten durch die AwarenInvasion ausgenutzt und u::1terworfen haben, Die Kroaten-Herrschatt reduzierte sich auf das kleine Gebiet im Sliden von den Schlesischen Sudeten, das von der Dynastie der Slavniks beherrscht wurde, Die librigen Teile der Kroaten-Herrschaft wurden, nach dem Zusammenbruche de'> Mahrischen Staates, zwischen Bbhmen, Polen und Kiewer Reussen aufgeteilt. Die Staaten der Serben und Kroaten nard lich der Sudeten und Karpaten sind hypothetische Rekonstruktionen, die auf sparlichen Angaben der historischen Quellen beru ben, Es scheint dach, dass man sie mit anthropologischen Ergebnissen unterbauen kónnen wird. Die Schadel der frlihhistol'iscben Hawolanen aus dem hypothetlsehen Weiss-Serbien, die auf das X-XlI. Jahrhund<:rt datierten aus Libiee, der Hauptburg der Slavniks in Nordost-Bohmen, (lie auf das XI. Jahrhundert datierten aus Konskie und Radom, von den Nordmarken des hypothetischen Weiss-Kroatiens (Chrobatiens), cHe aus den Kurhanen Wolhyniens bei Gródek, in der Nahe von Równo und die Schad<'l aus den Sewerjanischen Kurhanen, die man wohl den Anten zuschreiben muss, da sie von denen der auf den Friedhófen des XII Jahrhunderts beerdiglen Autochthonen ganz verschieden sind, weisen eine ganz unerwal'tete Ahnlichkeit ihrer anthropologischen Zusammensetzungen auf. Viellelcht kommt hier die anthropologische Formation der alanischen herrschenden Schicht zum Ausdruck. Sie ist doch ganz verschieden von der charakteristischen anthropologischen Struktur der Alanen des ostlichen Steppengebietes, wo sie dach bessel' ihre iranische Eigenart bewahrt haben, trotz der Infiltration des k,wkasischen (armenoiden) Blutes, die sich im Lemfe del' Zeiten gesteigert hat. Die anthropologische Eigenart . dieser, am kraniologischen Material Cestgestellten Formation, scheint ein,~ weit vorg€schrittene anthropologische Assimilatioll zu bezeugen. Das ist nicht uDwahrscheinlich, da die sprachliche Assimilation der Anten nicht zu bezweifeln ist. Procopius berichtet, dass sie das gleiche Idiom, wie ihrige Unlertanen, sprachen. Das Gh~iche ist wahl auch bei den Serben und Kroaten del' Fall ge,vesen. DaWr wlirde die Tabache sprechen, dass die Tschechen und die Oberlallsitzer Serben, l i n g u i s t i s c h i n d erR ich t un g d e r O s t - S l a v e n a b wei c h e Ił und dass dadurcb die allgemeinen GesetzmassigkE'iten gestiirt werden. Es ist nicht au~geschlossen, d;s:> IN e i s s - K l' o a t i e n e r s t d u r c h die Expansion der Lechiten dem west-slavischen S p r a c h g e b i e t a n g e s c h l a s s e n w u l' d e. Diese Verschiebung lasst sich oi~weilen anchropologiscb. noch nicht belegen. Ihre Ausdehnung bezeugt die von den Nachbarn der Polen im Nord-Osten, Osten und Sliden bcnutzto Bezeichmu;g dieser We3t-Slaven mit den Namen Ljach, Lędzkmin ll:ld ihren Ableitungen. Sie gehoren in die Zeit vor der Expansion des Pia~tE:n-Staates, welche die Bezeichnung Pole, eine Ableitung des Stammes- i I i �989 988 namen der Potjanen, gebracht hat. Wohl diesel' alteren Expansionswel!e gehort del' yom Porphyrogeneten erwahnte stamm del' A'·/:O.'/il~o: an, welchen man bis zuletzt mit den Lutschanen Wolhyniel1s identifiziert hat. Neulich wurde von T. Lehr-Spł3.wińskl hervorgehoben, dass man hier bloss mit de! grieschischen Pluralform des polnischen Worter Lędzianin zu tun hat. Das war~ also die Bezeichnung eines lechitischen Stammes, del' so weit in sud-ostlicher Richtung vorgedrungen ist. Die unzutreffende Angabe des Kiewer Letopis, von welchem im XI Jahrhundert Radimitschen und Wjatitschen den Ljachen, d. h. polnischen Stammen zugeztihlt werden, ist wohl aIs eine R e m i n i s z e n z d e r l e c h i t i s c h e n E x p a n s i o n z u d e u t e n. Die h i s t o l' i s c h e p o 1 n i s c h - r e u s s i s c h e G l' e n z e s t a m m t VI o h 1 Et U s d e m X J a h l' h u n d e l' t und bildete den Saum der von den Petschenegen gegen Nord-Westen vorgetriebenen FlutweIle der aus den Steppen fliehenden Ackerbauern. Sie musste zum Teil aus den weit im Osten gelegenen Nordmarken der Steppen stammen, da sie eine B e i m is c h u n g de s f u l' d i e f i n n o - u g l' i s c h e n Vol ker c h a l' a kt e l' i s t i s c h e n p a 1 a o a s i a t i s c h e n T y p u s e n t h a l t. Den gleichen anthropologischen Charakter hatten aueh die vorher von den Awaren vorwiegend in die Gebiete nordlieh der Pripjet-Silmpfe verdrangtell Flilchtlinge. In den polnischen Landen lassen sieh die beiden nordischen Expansionen - die altere hypothetisehe leehitisehe und die historisehe des PiastenStaates - voneinander nieht absondern. Es ist anzunehmen, dass beide nieht allein die Grenze des alteren und jungeren Diluviums ubersehritten haben, sondern aueh reeht weit, uber die Grenzen des Weiehsel-Beekens hinaus, vorgedrungen sind. Obwohl es wahrseheinlieh ist, dass mit der alteren Expansion das Vordringen del' west-slavischen Sprache zusammenfiel, so lasst es sieh nieht bezweifeln, da ss die gegenwartige dialektologische Differenzierung des polnischen Sprachgebietes von del' Expansion des Piasten-staates stark beeinflusst wurde. Spuren del' fruhhistorischen Germanen lassen sich bloss kraniologisch nachwelsen. In Kord-Polen waren es Goten. In Schlesien und in Bahmen konnten auch Wandalen in Frage kommen. Es lassen sich keine Tatsachen anfUhren. die aIs Beweise del' einstigen Besiedelung des Landes mit Germ,men, von der Gegend der Weichselmilndung abgesehen, gelten konnten. Es scheint, da ss die G o t e n bloss Besatzungen zur Sicherung der Verkehrsstras sen gehalten haben. Die ił j t e l' e I n vas i o n d e r G e l' m a n e n, aus del' Zeit vor del' urgermanischen Lautverschiebung, hat ihre Spuren bIos s in del' Gestalt einiger Flussnamen hinterlassen. Die anthropologisehe Karte der gegenwartigen (1920-1939) Bevolkerung von Polen weist k e i n e D ef o l' m a t i o n e n a u f, d i e m a n a l s S P u r e n d e r B e e i n £ l u s~ u n g s e i t e n s d e l' G e l' m a n e n d e u t e n k o n n t e. Die erzielte anthropologische Erforschung del' gegenwartigen Bevolke- [ ... rung lVIittel-Europas, Z!.lsammen rfut den einstweilen noch nicht zahlreiehen, abel' exakt ge[assten Ergebnlssen del' kraniologischen Untersuchungen, wel(;he libel' die Vorze;t Aufsehluss gebcn, gestatten schon eine allgemeine Orientierung bezuglich der im Laufe der Zeit eingetretenen Umgestaltungen der 2Jlthropologischen Verhaltnisse zu gewinnen. Es ist nicht zu bezweifeln, dass die geg<'nwartige BevOlkerung Mittel-Europas eine Fortsetzung del' jungpalaolithischen bildet, welche im Neolithikum eine starke mediterran e Uberschichtung erhalten hat und gegen das Ende diesel' Epoche durch eine nicht besonders starke Infiltration des armenoiden Elementes bereichert wurde. Spater wurde die am besten fassbare Umgestaltung durch eine anscheinend illyrc-venetische oder vielleieht exakter illyrische kontinen1.,,10 Expansion verursacht. Sie hatte das Aussondern del' Slaven zur Folge. Die noch spatere Expansion del' Germanen, die im Rheinbecken so deu .. tliche Spuren hinterlassen hat, lasst sich auf slavischem Gebiet bloss kraniologisch am vorgeschichtlichen Material nachweisen. Das ist wahl eine Folge davon, dass dort aus dem sehr dunn bevolkerten Skandinavien stammenden Expansionswellen in Frage kamen, die auf wesentlieh dichter bevolkerte Gebiete stiessen. Schliesslich ist es noch zu erwahnen, das die durch Invasionen asiatiseher Nomadenvolker verursachten Umgestaltungen del' anthropologischen Verhaltnisse Ost-Europas die Grenzmarken des polnischen Sprachgebietes kaum beruhrt haben. Die Spuren del' von den russiehen Stammen nach Westen verschleppten finnischen' Beimischungen lassen sich abel' in del' unmittelbaren Nahe der Ostgrenze des polnischen Spraehgebieies feststellen. I: \ \I i 1 ł �i SPIS RYCIN Portret olejny Oskara Kolberga . po str. Kmieć .""ielkopoIsl\i w ubiorze odświętnym Gospodarz z kobietaml z okolic Krotoszyna w drodze na targ Rodzina zamożnych chlopów w ubiorach odświętnych z okolic Poznania Ubiory Cldświętne chłopów z okolic Wrześni i Środy Chlop biedniejszy w ubiorze zimowym z okolic Kórnika Ubiory odświętne f;hłopów z oke-Iic Kórnika Dziecko do pasionki Karbowy i ekonol1'1 Chłopi z powiatu gostyńskiego, z Potaszycy, w odzieży roboczej Ubiory robocze ko;,iarza i pastucha Pastuch Biedniejsza chłopkrt, w ubiorze codziennym, idąca do miasta. K.omorni~a Robocza odzież łet;~ia Ubiory rodziny gospodarskiej z okolicy Kościana Bambrzy, mieszkańcy wsi Jeżyce pod Poznaniem. w ubiorze odświętnym Bamberki, mieszke,nki wsi Winiary pod Poznaniem, w ubiorze codziennym . Fragment drużyny weselnej zamożniejszego chłopa na Rynku w Poznaniu Fodmiehka sprzedawczyni nabiału w Poznaniu Obiory chłopów z przedmieścia Poznania z poł. XIX w. Żebracy Żebracy Szynkarka i muzykanci w karczmie Vbiory codzienne kolo'1istów niemieckich i chłopów polskich Ob~aźnik wiejski - malarz wędrowny malujący obrazy na zamówienie mieszkanców wsi 0dbitka portretu Oskara Kolberga z tomu ,.Przemyskie" po str. Mapa badań Oskara Kolberga w Wielkim Księstwie Poznaóskim po str. Plan domu mJesz1caln€go Plan stodoły Mapa badań Oskan' KCJlberga na terenie Lubelszczyzny. po str. i':Iapa mić;jscowości badanych przez O. KCJlberga \v dorzeczu średniego Sanu . 2 72 74 76 n 73 80 82 81 8il 87 88 90 92 93 94 96 106 101 102 lOS 104 106 107 lOa 110 200 208 235 235 248 30(~ ~ l \ ! I l l -, ; Mapa m12JscoWOEClbadanych przez O. Kolberga w okolicy Dubiecka Mapka I. Miejscowości, z których pochodzą pełne opisy wesel po str. Mapka II. Sandom;erskie Mapka III. Kuja-,vy Mapka IV. Krako\'lskie po str. Mapka V. Poznań~Jde po str. Mapka VI. Lubelskie po str. Mapka VII. Kieleckie po str. Mapka VIII. Radomskie po str. Mapka IX. Łę:::zyc1de IViapka X. Kaliskie po str. Mapka XI. Mazow3ze po str. Mapka XI a. Mazowsze, cz. płn.-wsch. po str. Mapka XII. Chełmskie . po str. Mapka XIII. Przemyskie po str. Mapa miejscowości płn. części guberni augustowskiej po str. Mapa: Państwo Antów, Biała Chorwacja oraz Biała Serbia po str. Karby Ubiór górala z XVIII wieku. Słopiec na wilki Strzyża owiec . Świniobicie Samotrzask na sikorki Klatka kuropatwicza Sidło podrywane zwane cewy Manna Wojownik prusld Strzygoń Panna Łaskawa Strzyga Wabik mieszkowaty zwany przepiór Siekiera Swięcenie ziela Oświadc~yny oryla Węglarka Boginka Wilkołak Lowy z siecJilmi Kozy brat y Dziade;( leśny Bicie masł3 OS-2P . Chleb prądnicki �992 Świniop~s Rzepa Wspinanie się na slup Pociziem,'le skarby . Twardowski na kogucie Upiór Oddział Muzeum Tatrzańskiego Narzędzia do obróbki drzewa Narzędzia do obróbki drzewa w domu "Tea" w Zakopanem 543 549 550 551 552 553 847 849 850 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a50f5b74edb663dadc108a13360b6937.pdf dd9a0ca5bcd635417367daad8c186146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:388 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:349 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.367-432 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N T K A PROF. DR BOŻENA STELMACHOWSKA W dniu 21 listopada 1955 r. zmar­ ła w Toruniu dr Bożena Stelmachow­ ska, etnograf oddany przede wszyst­ kim zagadnieniom zachodnich i pół­ nocno-zachodnich ziem kraju, od 1946 r. profesor etnografii Uniwer­ sytetu im. Mikołaja Kopernika. Spo­ śród szczupłego grona polskich et­ nografów, kształtujących swe zain­ teresowania naukowe na uniwersy­ tetach okresu międzywojennego, Zmarła należała do najstarszych wie­ kiem i najwcześniej związanych z dydaktyczną i naukową pracą pierwszych placówek etnograficz­ nych odrodzonej Polski. Urodzona 5 X I I 1889 r. w Wielkopolsce, lata studiów spędziła w Poznaniu, gdzie również pracowała od 1920 r. w cha­ rakterze asystenta przy pierwszej Ryc. 40. Prof. dr Bożena Stelmachowska z utworzonych w okresie międzywo­ jennym Katedrze Etnologii i Etnografii prof. J. S. Bystronia. Doktorat uzyskała w 1925 r. u prof. J. Kostrzewskiego na podstawie drukowanej w tymże roku pracy System trzech epok w prehistorii polskiej. W t y m samym czasie objęła kierownictwo działu etnografii w Instytucie Bał­ tyckim opracowując tam szeroki program badań etnograficznych Pomo­ rza (druk. 1931) i przeprowadzając własne, przeważnie na ankietach oparte prace terenowe. W latach 1934—1939 była kierownikiem Muzeum Miejskiego w Poznaniu. Ponadto w miesiącach letnich gromadziła z ra­ mienia Ministerstwa W. R. i O. P. w Szkole Morskiej w Gdyni zbiory etnograficzne z terenu Pomorza. Współpracowała również z Instytutem �368 KRONJKA Zachodnio-Słowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim, redagując wy­ dawane przez ten Instytut zeszyty „Archiwum Etnograficznego". Była współpracownikiem Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejęt­ ności. Wydany przez nią w tym czasie zespól prac poświęconych kultu­ rze ludowej, a specjalnie obrzędowości zachodnich ziem Polski (Stosunek Kaszub do Polski 1932, Rok obrzędowy na Pomorzu 1933, Podkoziolek 1933, Etnografia Pomorza i Prus Wschodnich 1937, Sztuka ludowa na Ka­ szubach 1937 i in.) stał się podstawą jej habilitacji na Uniwersytecie Warszawskim w 1939 r. W okresie wojny B. Stelmachowska, wysiedlona z Poznania przez okupanta, brała udział na terenie Warszawy zarówno w organizowanych potajemnie zespołowych pracach naukowych poświęconych ziemiom za­ chodnim Polski, jak i w wykładach tajnego Uniwersytetu Zachodniego. Po ukończeniu wojny w 1945 r. wykładała jako docent na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie zorganizowała Zakład Etnografii Słowian Zachodnich. W 1946 r. została przeniesiona do Torunia, z nominacją na profesora nadzwyczajnego etnologii i etnografii. Współpracowała również z Insty­ tutem Zachodnim w Poznaniu, zaś w 1950 r. z Państwowym Instytutem Sztuki, a w latach 1954—1955 z Instytutem Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk. B. Stelmachowska wykształciła spory zastęp uczniów, którzy brali udział w organizowanych przez nią przez szereg lat zespołowych etno­ graficznych badaniach terenowych Pomorza Gdańskiego i Zachodniego. Sama brała udział w pracach zespołowych Instytutu Zachodniego, opra­ cowując część etnograficzną w wydawnictwach poświęconych terenom Pomorza Zachodniego (1948) i Dolnego Śląska (1949). Żywo współdzia­ łała również z pomorskimi ośrodkami kulturalnymi, służąc pomocą w spra­ wach muzealnych.wygłaszając odczyty, współuczestnicząc w wielu akcjach kulturalnych itp. Etnografia polska straciła w Zmarłej nie tylko zamiłowanego pedagoga, autora szeregu rozpraw naukowych o szerokim zakresie tematycznym, lecz również społecznika dążącego do powiązania swej pracy naukowej z praktyką życia, aktualnymi wymaganiami kulturalnej i politycznej sytuacji naszych ziem zachodnich. Spuścizna naukowa B. Stelmachowskiej obejmuje nie tylko prace historyczne poświęcone najstarszym polskim i słowiańskim elementom kultury tych ziem (Z przeszłości Słowian północno-zachodnich 1930, Kultura kontynentalna i litoralna ludu 1946 i in.) czy próbom rekonstrukcji rozmieszczenia polskich grup etnicznych nej, obrzędowości czy sztuki ludowej (Zdobnictwo ludowe ziemi pyrzyckiej 1946, Ceramika Kaszubów 1951, Strój kaszubski [w druku] i in.). Znajduje w niej odbicie także żywa chęć oddziaływania na bieżące życie, ludności rdzennej Pomorza (1948) oraz opisom ludowej kultury tradycyj- �KRONIKA 369 a obserwacja procesów współczesnych prowadzi również i do uogólnień teoretycznych (Regionalizm etnograficzny na tle przykładów z współ­ czesnej tioórczości literackiej Polski zachodniej 1936, O styl i obyczaj rodzimy na Ziemiach Odzyskanych oraz Polska kultura ludowa czynni­ kiem, zespalającym Ziemie Odzyskane 1946, Na drodze do teorii sztuki ludowej 1948 i in.). Szereg prac pozostało również w rękopisie. Ich omówieniu oraz zreferowaniu wyników zespołowych prac terenowych na Pomorzu Zachodnim poświęci Redakcja „Etnografii Polskiej" specjailny artykół w najbliższym roczniku czasopisma. Anna Etnografia Polska 1 Kutrzeba-Pojnarowa 24 �DZIAŁ IV (ETNOGRAFII) INSTYTUTU HISTORII K U L T U R Y P O L S K I E J AKADEMII NAUK MATERIALNEJ Sprawozdanie Działu I V (za okres dwuletniej działalności) przedstawiane zo­ stało po raz pierwszy w Kwartalniku Historii Kultury Materialnej za rok 1956 . Tam wyjaśnione zostały powody i uzasadniona potrzeba powołania tej placówki do życia. Powody te występują w szczególnym świetle, jeśli się zważy, że Dział I V Etnografii I H K M nie powstał na bazie istniejącej już organizacji, lecz jest pla­ cówką nową, wyrosłą z najżywotniejszych potrzeb etnografii, i że o konieczności powołania do życia tej placówki zadecydowały najwyższe w ł a d z a organizujące naukę w Polsce: Polska Akademia Nauk. Dział I V I H K M reprezentuje w Polskiej Akademii Nauk n o w ą myśl etnogra­ ficzną. Wyrosła ona na gruncie przebudowy nauki polskiej i ma służyć nowym zadaniom i potrzebom realizowanym i zaspokajanym przez budowę nowego ustroju społecznego w Polsce. Toteż ustanowienie Działu Etnografii jako czwartego członu I H K M wynikało nie tylko z konieczności stworzenia w P A N reprezentacji etnogra­ ficznej, reprezentacji dyscypliny o wieloletniej tradycji i o pokaźnym dorobku ma­ teriałowym, lecz przede wszystkim z potrzeby stworzenia dla niej nowych, odpo­ wiednich w a r u n k ó w dalszego rozwoju. W procesie ideologicznego i metodologicznego dojrzewania poszczególnych nauk społecznych etnografia nie była jedną z pierwszych. Ten stan, jakkolwiek skompli­ kowany w swoich przyczynach, da się tłumaczyć przede wszystkim brakiem cen­ tralnej organizacji, która jednoczyłaby etnografów swoim programem i autoryte­ tem naukowym. Zagadnieniem tym i jego bolączkami sięgamy do stosunków m i ę ­ dzywojennych. W okresie tym bowiem etnografowie również byli bardzo słabo zorganizowani. Każdy z nich w zasadzie pracow ał w odosobnieniu, hołdując jed­ nemu z istniejących w etnografii kierunków lub rewidując go i uzupełniając we­ dług własnych koncepcji. Również i dobór problematyki i tematyki badawczej kształtował się po linii zainteresowań indywidualnych. Słuszność i celowość wy­ boru opierała się i była w praktyce usprawiedliwiona jedynie formatem reprezen­ towanego warsztatu naukowego. Przy takim ułożeniu się stosunków przewodzenie naukowe przypadło .katedrom uniwersyteckim. Ile było katedr (6), tyle było kie­ runków szkolących młodą kadrę i tyle też ośrodków dyspozycji myśli etnograficznej. 1 r Placówki takie, jak Polskie Towarzystwo Etnograficzne, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze czy też muzea, pod względem przewodzenia naukowego właściwie nie odgrywały większej roli. O wiele większą rolę w sensie kierowania rozwojem dy­ scypliny nas interesującej odegrały w tym czasie Komisja Etnograficzna P A U i reprezentacja etnograficzna w Instytucie Antropologicznym Towarzystwa Nau- -i- • ' D y n o w s k i , Zagadnienie historii kultury materialnej w dzisiejszej etno­ grafii polskiej i działalność Działu IV Instytutu Historii Kultury Materialnej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 4: 1956, nr 2, s. 343-360. �KBONIKA 371 kowego Warszawskiego. Działalność tych placówek zaznaczyła się zwłaszcza w za­ kresie polityki wydawniczej i ustalania profilu publikowanych prac. Jakkolwiek wojna i okupacja całkowicie zburzyły przedstawiony w y ż e j stan rzeczy i jego podstawy, niemniej po 1945 r. w dziele odbudowy etnografii w y s t ą ­ pił szereg elementów dających się nawiązać do dawniejszych tradycji. Rzeczą n a j ­ ważniejszą jest nawrót do przewodzenia katedr w życiu etnograficznym i do sku­ piania całej uwagi na potrzebach lokalnych, występujących w poszczególnych ośrodkach uniwersyteckich. Wprawdzie bezpośrednio w latach powojennych troska o przysłowiowe „własne podwórko" posiadała obiektywne uzasadnienie, niemniej h a m o w a ł a ona w sposób najistotniejszy proces krystalizowania się koncepcji, które mogłyby skoordynować i zespolić prace poszczególnych ośrodków naukowych. Z a ­ hamowania te szczególnie ostro d a w a ł y się we znaki przy rewidowaniu stosunku do przeżytków i pozostałości dotychczasowych założeń metodologicznych. Nieujednolicona akcja przyswajania sobie marksistowskiej metody naukowej w pra­ cy badawczej oraz brak szerszej płaszczyzny porozumiewania się opóźniały przede wszystkim dokonanie z nowych pozycji metodologicznych przeglądu i .oceny do­ tychczasowego dorobku etnografii. Toteż jakkolwiek prace w tym zakresie prowa­ dzone były w katedrach niemal od 1946 r. i próby dyskusji nad osiągniętymi re­ zultatami podejmowano w różnych terminach, zwłaszcza na bazie organizacyjnej P T L -, nie dały one pełniejszych w y n i k ó w i nie utorowały drogi do powstania cen­ tralnego planu naukowo-badawczego ani też do jednolitej reprezentacji etnogra­ ficznej. Jest to niewątpliwie jeden z głównych powodów, dla którego zarówno w pra­ cach przedkongresowych, jak i na I Kongresie Nauki Polskiej etnografia nie po­ siadała wyraźniej zaznaczonego miejsca. W tych warunkach do rozwiązywania z a ­ gadnień postawionych przez I Kongtres Nauki Polskiej przed każdą z dyscyplin naukowych mogli etnografowie przystąpić tylko zrzeszając się w nowe formy organizacyjne, jak najbardziej reprezentatywne i odpowiadające aktualnym po­ trzebom dyscypliny. W oparciu o działający już od 24 V 1952 r. Podkomitet Historii Kultury Mate­ rialnej została w dniu 30 I 1953 r. powołana w e w n ę t r z n a Komisja Etnograficzna, której zadaniem było przestudiowanie wszystkich zagadnień najżywotniej obcho­ dzących etnografów i wypracowanie ogólnopolskich planów naukowo-badawczych oraz form organizacyjnych, w oparciu o które można byłoby przystąpić do budowa­ nia nowych dróg etnografii polskiej. Komisja Etnograficzna ukonstytuowała się w składzie następującym: przewod­ niczący — prof. dr Kazimierz Moszyński, jego dwóch zastępców: prof. dr Witold Dynowski i prof. dr Józef Gajek oraz członkowie: pirof. dr Kazimierz Dobrowolski, prof. dr Eugeniusz Frankowski, doc. dr Adolf Nasz i prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Zastępca przewodniczącego, prof. dr Dynowski, wszedł jednocześ­ nie jako stały delegat Komisji Etnograficznej do Komisji Organizacyjnej I H K M . Jakkolwiek w życiu etnograficznym brak centralnej komórki opiniującej, planującej i koordynującej wszystkie prace badawcze w zakresie etnografii dawał się bardzo dotkliwie odczuwać i w sposób wybitnie szkodliwy ciążył na rozwoju 2 Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej (memoriał opracowany przez Konferencję etnografów), „Lud", R. 39: Kraków 1952, s. 626-629. Por. również sprawozdanie O. G . [O. Gajkowa], Konferencja etnografów w Krakowie 17-19 I I 1951, tamże s. 624-625, oraz A. K . [A. Kutrzeba-Pojnarowa]. Obrady etnografów, „Polska Sztuka Ludowa", R. 5: 1951, nr 1-2, s. 59. �KRONIKA 372 dyscypliny, niemniej Komisja Etnograficzna, która miała luką tą wypełnić, na wstąpię swojej działalności od razu napotkała zasadnicze trudności. Stan rzeczy bowiem, który narósł .od 1945 r., kazał się liczyć z koniecznością (przynajmniej na pierwszym etapie) wydzielenia spod kompetencji Komisji szeregu dziedzin rzeczowo jak najbardziej powiązanych z przedmiotem i kręgiem zaintere­ sowań etnografii. W ten sposób ze względu na istniejący już stan faktyczny wy­ dzielono spod kompetencji Komisji Etnograficznej działy sztuki ludowej i folkloru, zorganizowane w P I S i I B L . Otwarta pozostała również kwestia stosunku do działalności P T L , które po 1946 r. znacznie wzmogło s w ą aktywność. Niezbyt w y ­ raźnie można było ustalić stosunek Komisji do naukowo-badawczej działalności m u z e ó w etnograficznych. Jedynie współpraca z katedrami, to' znaczy z komórkami, które dotychczas kierowały życiem etnograficznym szkoląc młode kadry i prze­ wodząc pracom naukowo-badawczym, nie nastręczała żadnych trudności organiza­ cyjnych i stwarzała najmocniejszą i realną podstawę dla wszystkich nowych kon­ cepcji. Pierwszy etap prac Komisji Etnograficznej został zamknięty podsumowaniem i oceną dorobku naukowego etnografii polskiej. Dokonano tego w ramach działal­ ności Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej na posiedzeniu Rady Naukowej Komisji Organizacyjnej w grudniu 1952 r. (w referacie prof. K . Do­ browolskiego), łącznie z podsumowaniem i oceną dorobku naukowego archeologii polskiej i archeologii śródziemnomorskiej. Występowanie w Komisji Organizacyj­ nej I H K M obok siebie etnografii, archeologii Polski i archeologii śródziemnomor­ skiej nie było organizacyjną w y p a d k o w ą łączenia w naukach społecznych dziedzin sobie pokrewnych. Przeciwnie, jeszcze przed podjęciem prac przez K . O. I H K M związek tych dyscyplin posiadał już opracowane założenia teoretyczne i miał za sobą paroletnią próbą i doświadczenie współistnienia w ramach Studium H K M na wyższych uczelniach. O ile koncepcja połączenia studiów etnograficznych ze studiami archeologicznymi w jeden kierunek nauczania historii kultury materialnej na w y ż ­ szych uczelniach posiadała obok zwolenników również i przedstawicieli o poglądach odmiennych, to płaszczyzna organizacyjna K . O. I H K M w wielu wypadkach przy­ czyniła sią do zbliżenia dotychczas rozbieżnych zapatrywań. W trakcie montowania zrębów organizacyjnych przyszłego Instytutu Historii Kultury Materialnej w pierw­ szym rzędzie straciły s w ą wagą argumenty odnoszące sią do nazwy instytutu i ewentualnego jej w p ł y w u na zważenie problematyki badawczej etnografii do za­ kresu ludowej kultury materialnej lub na jej zubożenie przez preferowanie jednej kategorii badań nad innymi. 3 Od chwili podjęcia prac w K . O. I H K M sprawa reprezentacji etnograficznej i jej pozycji w przyszłym instytucie została postawiona jasno. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej nowej placówki naukowej jeden z członów zostaje w y ­ dzielony dla etnografii jako Dział I V Instytutu. W Dziale I V reprezentowana jest cała dyscyplina, bez jakichkolwiek z góry ustawionych ograniczeń. O kierunkach badań, doborze problematyki i tematyki badawczej, hierarchii potrzeb i kolejności podejmowania prac stanowi plan naukowo-badawczy opraco3 Por. K . M a j e w s k i , Historia kultury materialnej, „Kwartalnik Historii K u l ­ tury Materialnej", R. 1: 1953, nr 1-2, s. 3-27; J . K u l c z y c k i , Założenia teoretyczne historii kultury materialnej, tamże, R. 3: 1965, nr 3, s. 519-562; W. H o ł u b o w i e z, Uwagi o historii kultury materialnej jako nauce, tamże, s. 563-589; t e n ż e , Dyskusja na posiedzeniu plenarnym Wydziału I Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk w dniu 2 lutego 1955 r. nad zagadnieniami teoretycznymi historii kultury material­ nej, tamże, s. 586-620. �KRONIKA 373 wany przez etnografów i zbudowany na podstawie krytycznie zanalizowanego do­ robku polskiej etnografii i na programie, którego założenia podstawowe zostały sformułowane we wnioskach I Kongresu Nauki Polskiej. A więc w I H K M nie nowa, lansowana z zewnątrz koncepcja miała torować drogę etnografii, lecz problematyka i tematyka własna, ujęta jak najszerzej i rozwijana w myśl założeń i osiągnięć me­ todologicznych nauki marksistowskiej w kierunku jak najściślejszego powiązania teorii z życiem i jego współczesnymi wymogami. Zjawiskiem charakterystycznym dla życia naukowego doby obecnej jest za­ cieranie się ścisłych granic między poszczególnymi naukami. Prowadzi się zna­ mienne dyskusje o przedmiocie tych nauk. Obecnie utrwala się koncepcja inte­ gralnego spojrzenia na poszczególne zagadnienia naukowe *. Jak najbardziej sprzy­ jają temu wypracowane przez naukę maksistowską podstawy teoretyczne dla całej nauki o społeczeństwie. Toteż nie przesądzając sprawy, w jakim kierunku rozwiną się studia historii kultury materialnej i w jakim zespole dyscyplin naukowych wypadnie je kontynuować w przyszłości 5, jedno jest pewne, że w żadnym z u k ł a ­ dów nie może zabraknąć etnografii. Składają się na to zarówno sam przedmiot etnografii, jak i jej dorobek do­ tychczasowy oraz stale prowadzone prace badawcze nad kulturą materialną i jej przeobrażeniami. W dorobku etnografii nie tylko został zebrany bardzo obfity materiał dotyczący kultury materialnej i jej rozwoju u różnych ludów, lecz co jest nie mniej ważne, że w podejmowanych opracowaniach tego materiału i w próbach ujęć syntetycznych bodaj że najwyraźniej zaznaczyły się poszczególne etapy for­ mowania się myśli badawczej wokół tematyki i problematyki kultury materialnej. W dorobku etnografii, jak w żadnej innej dziedzinie, dadzą się ustalić p o w i ą ­ zania prowadzące od zalążków zainteresowań „kunsztami technicznymi" do aktual­ nych celów poznawczych, do integralnego spojrzenia na problematykę i tematykę historii kultury materialnej. Tematyka i problematyka kultury materialnej w etnografii stanowią specjalne ogniwo nawiązujące do pozytywnych stron dorobku szkoły ewolucjonistycznej i właściwych dróg rozwoju myśli etnograficznej. Powrót tej tematyki na warsztat pracy n a u k o w c ó w może być podkreślony w rozwoju myśli etnograficznej jako osobny etap, w y m a g a j ą c y jeszcze specjalnych studiów i krytycznego spojrzenia. Wiąże się on niewątpliwie z doświadczeniami w zakresie studiów nad kulturą duchową' i społeczną, trudnościami, jakie przy tym w y s t ę p o w a ł y , i stwierdzeniem, że wytwory kultury materialnej oraz narzędzia pracy i umiejętności techniczne, jak również związane z . nimi nazewnictwo są najbardziej uchwytnymi elementami w procesie przemian kulturowych, na podsta­ wie których w pracach nad rekonstrukcją przeszłości można uzyskać możliwie najpełniejsze efekty. Dziedzina kultury materialnej na tym etapie rozwoju myśli etnograficznej staje się płaszczyzną, na której spotykają się studia etnograficzne ze studiami archeologicznymi i językoznawczymi. 4 Z przemówienia prof. K . Dobrowolskiego podsumowującego konferencję ro­ boczą Działu I V w 1955 r. Na obecnym etapie współpracy czterech dyscyplin złączonych w Instytucie daje się odczuć potrzeba dokooptowywanla specjalistów, przedstawicieli innych dys­ cyplin naukowych. W miarę jak będą dojrzewały wspólne cele badawcze, potrzeba ta będzie niewątpliwie stale wzrastała. Zagadnienie to szczególnie ostro rysuje się w pracach etnograficznych, wymagających jak najściślejszej współpracy z j ę ­ zykoznawcami, 5 �K R O N I K A 374 W tym świetle jest rzeczą zrozumiałą, że przy zakładaniu zrębów pod dużą koncepcję integralnego spojrzenia na problematykę historii materialnej nie mogło brakować etnografii. Niezależnie od racji przedstawionej w y ż e j istniały także i inne w a ż n e powody, żeby na bazie planowo organizowanych badań nad kulturą materialną podjąć próbę zjednoczenia działalności naukowej etnografów. Badania bowiem sposobu pro­ dukcji, łączącego w sobie siły produkcji i odpowiadające im stosunki produkcji, sposobu określającego rozwój wszystkich innych dziedzin życia społeczeństwa, cha­ rakter instytucji politycznych i poglądów, idei i teorii, kultury i zagadnień ś w i a ­ domości narodowej stanowiły najkrótszą i najpewniejszą drogę wiodącą do prze­ budowy metodologicznej etnografii polskiej. Bardziej zwarte skupienie się wokół zagadnień wyrastających z procesu zmian i przebudowy ludowej kultury mate­ rialnej w Polsce było nieodzowną koniecznością i warunkiem, których urzeczywist­ nienie zapewniało etnografii polskiej dalszy pomyślny rozwój. Włączając się na bazie prac Komisji Organizacyjnej do wspólnego dzieła bu­ dowy I H K M Komisja Etnograficzna jednocześnie zakłada fundamenty własnej re­ prezentacji w nowo powstającej placówce naukowej. Prowadzone w ciągu całego 1952 r. prace przygotowawcze zarówno w dziedzinie planowania i ustalania wy­ tycznych dla prac naukowo-badawczych, jak i w części zapewniającej tym pracom oparcie organizacyjne zostały w dniu 19 X I 1953 r. usankcjonowane aktem powo­ łania Instytutu Historii Kultury Materialnej. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej I H K M działalność wszystkich czterech działów została podporządkowana Radzie Naukowej i wspólnej Dyrekcji. W Radzie Naukowej Instytutu etnografię reprezentowali od 1953 r. następu­ jący profesorowie: Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski, Józef Gajek, K a z i ­ mierz Moszyński i Adolf Nasz . Natomiast do Dyrekcji Instytutu z ramienia I V Działu (Etnografii) początkowo wszedł prof. K . Moszyński i jako jego stały zastępca prof. W. Dynowski. Prof. W. Dynowski od chwili powołania Instytutu kieruje również Działem I V . Praca naukowa w Dziale I V , podobnie jak i w trzech innych członach I H K M , zorganizowana jest w zakładach, pracowniach i zespołach. Nie jest bynajmniej dziełem przypadku, że zakłady, pracownie i zespoły etnograficzne I H K M usta­ nowione zostały w miastach uniwersyteckich. Pomijając bowiem całokształt korzyst­ nych warunków, ściśle związanych z siedzibami życia uniwersyteckiego, sprzyjają­ cych prowadzeniu prac badawczych (zorganizowane zespoły pracowników nauko­ wych, biblioteki, centralne zbiory muzealne, archiwa itp.), istniały poza tym w et­ nografii zupełnie specjalne powody, żeby jak najbardziej zacieśnić współpracę Działu I V z etnografią uprawianą przede wszystkim na wyższych uczelniach. Jak już zostało powiedziane, scalenie prac badawczych w zakresie etnografii mogło być podjęte tylko w oparciu o dotychczasową działalność katedr uniwersyteckich. Toteż z chwilą powołania I H K M prace zapoczątkowane w Komisji Etnograficznej nad nową organizacją interesującej nas dyscypliny od razu zostały przejęte przez sieć placówek Działu I V I H K M , czerpiących pomoc przy realizowaniu programu przebudowy myśli etnograficznej z autorytetu a doświadczenia naukowego katedr. 6 Dział I V rozpoczął swą działalność naukowo-organizacyjną w oparciu o trzy ośrodki uniwersyteckie: w Krakowie, Warszawie i Poznaniu. Kierownictwo prac zakładu krakowskiego I H K M P A N objął i prowadził w przeciągu pierwszych kilku 6 W 1957 r. skład Rady Naukowej, jeśli chodzi o udział w niej przedstawicieli etnografii, uległ znacznemu poszerzeniu. �KRONIKA 375 miesięcy prof. K . Moszyński. Zakład warszawski organizował się pod kierownic­ twem prof. W. Dynowskiego, poznański zaś pod kierownictwem prof. J . Gajka. W zakładzie krakowskim splatały się dwa równolegle uprawiane kierunki badaw­ cze, z których jeden pod kierownictwem prof. K . Dobrowolskiego odbiegał od ujęć dotychczasowych, rozszerzając zainteresowania etnograficzne także na problematykę kultury robotniczej oraz kształtowanie się współczesnej kultury socjalistycznej. Zmiany, jakie zaszły w Dziale I V od chwili powołałnia I H K M i doprowadziły do stanu rzeczy istniejącego obecnie, wyraziły się przede wszystkim ustanowieniem nowych pracowni i zawiązaniem nowych zespołów, przeniesieniem siedzib z a k ł a ­ d ó w oraz pewnymi przesunięciami personalnymi, przede wszystkim na stanowi­ skach kierowniczych. W okresie sprawozdawczym na miejsce ustępującego z Dyrekcji Instytutu prof. K. Moszyńskiego wszedł prof. W. Dynowski. W tym samym czasie Zakład Etno­ grafii I H K M w Poznaniu wraz z jego kierownikiem prof. J . Gajkiem został prze­ niesiony do Wrocławia. W zamian w Poznaniu ustanowiono pracownię etnogra­ ficzną pod kierownictwem dr Marii Frankowskiej. Również w tym czasie (od 1954 r.) zostały zawiązane zespoły etnograficzne I H K M w Łodzi i w Toruniu. Zespół w Ł o ­ dzi kierowany jest przez prof. Kazimierę Zawistowicz-Adamską, natomiast zespół w Toruniu przez prof. Marię Znamierowską-Pruferową. Pracownia poznańska i ze­ społy w Toruniu i Łodzi organizacyjnie związane są z zakładem warszawskim. Od 1954 r. zakładem krakowskim przestał kierować prof. K . Moszyński; kierownic­ two objął prof. Mieczysław Gładysz. Wycofując się z prac organizacyjnych zarówno prof. K . Moszyński, jak i prof. K . Dobrowolski pozostali nadal głównymi konsul­ tantami prac naukowych, prowadzonych zarówno w I V Dziale, jak i w zakładzie krakowskim. Również i w zakładzie warszawskim zaszły pewne przesunięcia; po­ cząwszy bowiem od 1954 r. faktyczne kierownictwo pracami tej placówki przejęła docent Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Przy zakładaniu podstaw pod n o w ą organizację etnografii w Polsce jedną z głównych trosk Komisji Etnograficznej było zabezpieczenie realnie pomyślanych projektów i planów od strony budżetowej. Z zaopatrzenia budżetowego' i wypo­ sażenia I H K M w etaty pracowników naukowych i administracyjnych Dział I V otrzymał w e d ł u g . u s t a l o n e g o przez Dyrekcję klucza łącznie 23 etaty, w tym 5 eta­ tów samodzielnych pracowników naukowych i 18 etatów pomocniczych pracowni­ ków naukowych w stopniu adiunktów i asystentów. Niezależnie od puli etatów do dyspozycji Działu I V przyznane zostały sumy, z których zatrudniono na w a r u n ­ kach u m ó w zleconych i na warunkach zatrudnienia w niepełnym wymiarze godzin przeciętnie 15 osób w ciągu roku . Niezależnie od funduszu płac budżet Działu I V na rok 1953, jak i budżety w latach następnych uwzględniały także pozycje na pokrycie kosztów badań terenowych i w y d a t k ó w na zakup przyborów i pomocy naukowych. 7 Stworzenie stosunkowo szerokich i przede wszystkim stabilizowanych podstaw finansowych na potrzeby naukowe etnografii posiada zupełnie specjalną w y m o w ę . W dziejach etnografii polskiej jest to wydarzenie bez precedensu. Toteż w oparciu o te podstawy przy korzystnie rysujących się dalszych perspektywach Komisja Etnograficzna mogła przystąpić do opracowania roboczego planu badań naukowych na 1953 r. i planu na dalszą przyszłość. Rzecz prosta, że nie wszystkie wnioski, które się nasunęły przy sporządzaniu, tego rodzaju programu, mogły być wzięte w rachubę. Przy całej ich różnorodności, 7 Ten układ budżetu Działu uległ niewielkim zmianom w ciągu lat następnych. �376 KRONIKA wymagającej niejednakowego podejścia i bardzo różnych środków realizacji, wszystkie bez w y j ą t k u w s k a z y w a ł y na potrzebę scalenia w y s i ł k ó w naukowych etnografów i skupienia się przede wszystkim na pracach zmierzających do u s u n i ę ­ cia niedostatków w dotychczasowej inwentaryzacji materiałów etnograficznych. Przed Komisją Etnograficzną stanęło więc zadanie wypracowania takich podstaw naukowo-organizacyjnych, które nie tylko z a p e w n i ł y b y przy pomocy wszystkich realnych środków wydobycie z szybko zanikającego materiału terenowego nowych, brakujących treści dokumentacyjnych, lecz również na których można byłoby oprzeć nowe formy pracy naukowej, jednoczącej etnografów w torowaniu w ł a ś c i ­ wych dróg rozwojowych etnografii. Stan faktyczny w etnografii, wyrażający się w swych najsłabszych punktach skutkami rozbicia organizacyjnego działalności naukowej etnografów, nakładał na Komisję Etnograficzną również i dodatkowy obowiązek przeprowadzenia szerokiej dyskusji na temat przedmiotu, zakresu i metod badawczych etnografii. Pomijając bowiem sprawę uregulowania kompetencji przyszłej reprezentacji etnograficznej w tworzącym się Instytucie Historii Kultury Materialnej istniała także potrzeba wymiany zdań co do przedmiotu i zakresu interesującej nas dyscypliny, przede wszystkim w celu sprecyzowania szeregu pojęć i stwierdzenia przesunięć, które tu 'zaszły w związku z nowymi zadaniami stojącymi przed etnografią. Przy opracowywaniu planów naukowo-badawczych, podobnie jak i przy precy­ zowaniu zadań nowo powstającej placówki, Komisja Etnograficzna musiała się liczyć ze stanem faktycznym, narosłym w etnografii od 1945 r. Innymi słowy, licząc się z wydzieleniem spod kompetencji Komisji Etnograficznej szeregu dziedzin etno­ grafii i brakiem wyraźniej sprecyzowanego stosunku do działających już placówek etnograficznych, trzeba było stworzyć taki plan naukowo-badawczy, w którym obok problematyki naukowej musiała być także mocno zaznaczona koncepcja „otwartych drzwi" dla współpracy wszystkich etnografów. Po przeanalizowaniu mogących w e j ś ć w rachubę rozwiązań ustalono, że płaszczyzną, na której mogą i mają się połączyć wszyscy etnografowie, ma być praca nad Polskim Atlasem Etno­ graficznym. Polski Atlas Etnograficzny winien s i ę stać ogólnopolską pracą etnografów, rea­ lizowaną z 'założeniem stworzenia wielostronnie opracowanej bazy materiałowej, która ma uzupełnić luki istniejące i która ma służyć również jako pomoc w kształ­ towaniu się nowej tematyki, będącej odzwierciedleniem przemian, jakie dokonywają się w Polsce. Toteż prace nad P A E uznano za naczelne, podporządkowujące sobie wszystkie inne, zarówno pod względem obsady pracownikami naukowymi, jak i od strony budżetowej. Z myślą o jak najpełniejszej inwentaryzacji materiałów etnograficznych po­ stanowiono również, obok prac nad P A E albo w oparciu o materiał zdjęć atlaso­ wych, podjąć lub kontynuować dalej rozpoczęte przy innych okazjach tzw. badania stacjonarne. Materiały uzyskane przy stosowaniu tych form inwentaryzacji winny stać Się podstawą do opracowań wielodziałowych monografii regionalnych, mono­ grafii wsi reprezentacyjnych lub do monograficznego opracowania zagadnień szcze­ gółowych. Do ostatniej kategorii opracowań należałyby także efekty badań pro­ wadzonych nad kulturą ludności robotniczej. U c h w a ł y Komisji Etnograficznej zostały przekształcone w n o w ą organizację badań, zanim jeszcze powołano do życia I H K M . W pracach organizacyjnych nad P A E Komisja Etnograficzna w pełnym skła­ dzie brała jak najbardziej czynny udział. Na wspólnych zebraniach przeanalizo­ wano i omówiono dotychczasowe próby i sposoby kartowania zjawisk kulturowych �KRONIKA 377 w Polsce, poświęcając szczególną u w a g ę doświadczeniom organizacyjnym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które również przed kilku laty starało się bliżej podejść do zagadnień atlasowych i nawet poczyniło szereg prób terenowych. K o ­ misja Etnograficzna w s p ó l n y m w y s i ł k i e m ustaliła także wytyczne do wypracowa­ nia podstaw teoretycznych P A E , w y s u w a j ą c jednocześnie szereg projektów do planu i techniki prac atlasowych. W toku przygotowań Komisja ze swego składu wybrała prof. dra J . Gajka, powierzając mu kierownictwo całokształtem prac P A E . W roku następnym, gdy sprawy P A E objął przede wszystkim prowadzony przez prof. J . Gajka Zakład Etnografii w Poznaniu (przeniesiony następnie do Wrocławia), po chwilowym wycofaniu się z tych prac prof. K . Moszyńskiego, współdziałał z naczelnym redaktorem P A E Komitet Redakcyjny P A E , złożony z niektórych samodzielnych pracowników także innych (poza Poznaniem czy Wrocławiem) pla­ cówek etnograficznych . 8 W roku 1953 cały aparat, którym dysponowała Komisja Etnograficzna, został nastawiony na inwentaryzację materiałów etnograficznych na potrzeby P A E . Prace nad P A E , podjęte przez Komisję Etnograficzną, były pierwszą w dziejach etnografii polskiej imprezą zakrojoną na tak szeroką skalę. Mimo szeregu jeszcze niedociągnięć w y t y c z y ł y one kierunek badań atlasowych na lata następne. Już wtedy ustalono liczbę badań, ich rozmieszczenie oraz czas przeznaczony na pracę w jednej wsi. Przyznano również dziedzinie produkcji rolnej i hodowlanej (do­ piero w trzecim roku badań wprowadzane 'zostały także zagadnienia związane z budownictwem gospodarczym) pierwszeństwo przed innymi tematami z zakresu ludowej kultury materialnej. Podjęcie systematycznych studiów nad materialnymi warunkami bytu ludu polskiego pozwoliło głębiej i pełniej rozumieć klasową treść kultury ludowej. Rozpoczęcie tych studiów od badań nad rolnictwem ludowym umożliwiło etnografii włączenie się do badania polskiego procesu historycznego od strony najwłaściwszej. Podniesienie prac nad P A E do rzędu naczelnych poczynań Komisji Etnogra­ ficznej i Komisji Organizacyjnej I H K M miało także inny sens. Zmontowanie bo­ wiem zdjęć atlasowych na stosunkowo bardzo gęstej siatce punktów terenowych (332), równomiernie rozplanowanych na ziemiach Polski, stwarzało jednocześnie najbardziej w ł a ś c i w e oparcie dla kontynuowania bądź podjęcia innego typu i n ­ wentaryzacji materiałów etnograficznych (tzw. badania stacjonarne), niezbędnej dla opracowań monograficznych. W przeciwieństwie do zdjęć atlasowych, wymagających uruchomienia od razu odpowiednio dużych i stale narastających budżetów, inwentaryzacja materiałów etnograficznych dla opracowań monograficznych mogła być, w zależności od po­ stulowanych zadań, prowadzona bardzo różnymi środkami. Badania stacjonarne można w i ę c było rozpocząć w m a ł y m zakresie i nikłymi środkami, w miarę zaś potrzeb poszerzać je, stawiając sobie coraz to bardziej ambitnie zarysowane cele i bardziej rozbudowane zadania naukowe. Co w i ę c e j , przy inwentaryzacji prowa­ dzonej w oparciu o badania stacjonarne można było całą pracę rozłożyć na dłuższe etapy i przed jej ostatecznym ukończeniem, na przykład na tle projektowanej monografii wsi lub regionu, publikować materiały dla każdego tematu osobno. Toteż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przy braku centralnej organizacji i ogólno­ polskiego planu naukowo-badawczego, zabezpieczającego odpowiednią i regularną pomoc finansową ze strony państwa, ten typ badań terenowych (prowadzonych 8 Skład Komitetu Redakcyjnego P A E podany został w drukowanym Sprawozdaniu z prac atlasowych Z. S t a s z c z a k ó w n y . poniżej �378 KRONIKA w małej skali) stał się niezmiernie popularny. Nawrót do tych tradycji w dobie powojennej był zjawiskiem całkiem naturalnym i uzasadnionym. Jednocześnie bowiem z odbudową życia naukowego dojrzewała również inicjatywa eksploracji terenowej. Badania o typie stacjonarnym podejmowano z pasją, lecz bardzo nikłymi środkami i prowadzono je od 1946 r., przede wszystkim w katedrach uniwersytec­ kich, muzeach etnograficznych, jak również w ramach działalności P T L . Komisja Etnograficzna rozpoczynając swą działalność jako czynnik c a ł k i e n nowy w dotychczasowym życiu etnograficznym, powołany do spełnienia konkret­ nych zadań przygotowawczych prowadzących do nowej organizacji etnografii w Polsce, nie tylko musiała się liczyć ze stanem rzeczy, który narósł od kilku lat, lecz co ważniejsze, przejmując będące już w toku terenowe prace badawcze musiała także od razu zapewnić im korzystniejsze warunki dalszego rozwoju. Opierając się głównie na działalności katedr, Komisja Etnograficzna przejęła przede wszystkim prace terenowe, które były zapoczątkowane w ośrodkach uni­ wersyteckich. W sporadycznych wypadkach sięgnięto także i do tych prac tereno­ wych, które były subwencjonowane i prowadzone poza pracowniami uniwersytec­ kimi. Przejmując pewien w k ł a d pracy naukowej Komisja Etnograficzna jednocześnie wprowadzała te prace do planu naukowego jako określony kierunek badań. Stano­ wisko zajęte przez Komisję w odniesieniu do opracowań monograficznych było całkiem odmienne niż przy organizowaniu prac atlasowych. W tym zakresie nie przeprowadzono bowiem bardziej skrupulatnej analizy i selekcji tematów i pro­ b l e m ó w badawczych i nie wprowadzono zasady kolejności opracowywania po­ szczególnych zagadnień według z góry ustalonej hierarchii potrzeb. Prace monograficzne rozpoczęto w 1954 r. w dwu Zakładach Etnograficznych PAN, w Krakowie i Warszawie (początkowo prowadził je również jako indywidualne roboty pracowników Zakład we Wrocławiu, gdzie jednak przeważyła ostatecznie tematyka Atlasu Etnograficznego), następnie w Pracowni i Zespołach Etnograficz­ nych w Łodzi, Poznaniu i Toruniu. B y ł y to: w ośrodku krakowskim prace doty­ czące monografii wsi Siołkowice w pow. opolskim, stanowiące fragment zamierzo­ nej monografii etnograficznej Górnego Śląska, następnie prace nad, gospodarką Podhala oraz wybrane zagadnienia z historii kultury wsi małopolskiej końca X I X i pierwszej połowy X X w. i kultury robotniczej; w ośrodku warszawskim prace nad monografią etnograficzną tzw. Zielonej Puszczy Kurpiowskiej na północnowschodnich krańcach historycznego Mazowsza; w Poznaniu prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski; w Toruniu nad monografią Kujaw; w Łodzi wybrane zagadnienia dotyczące głównych i dodatkowych (pasterstwo, tkactwo, flis) zajęć ludności wiejskiej w Polsce w X I X i X X w. Prace te prowadzone początkowo niezależnie od obowiązkowych dla wszystkich placówek etnograficznych P A N tere­ nowych prac atlasowych (obejmujących obok stałych także pracowników sezono­ wych na umowach), od r. 1955 stały się zasadniczym i w y ł ą c z n y m tematem zajęć wszystkich, poza wrocławskim, Zakładów, Pracowni i Zespołów Etnograficznych I H K M P A N . Wyprzedziły też prace atlasowe, jeśli chodzi o udostępnienie ich wyników. Sprawozdania z założeń i dotychczasowego przebiegu prac monograficznych są w przeważnej mierze drukowane w bieżącym tomie „Etnografii Polskiej". Z fragmentami tych prac spotykamy się również na lamach innych wydawnictw periodycznych. Po ostatecznym w y k o ń c z e n i u prace te wypełnią szpalty kolejnych zeszytów Biblioteki Etnografii Polskiej. Pozwolą one na kontrolę i uzupełnienie w y n i k ó w uzyskiwanych również w równolegle prowadzonej akcji badań terenowych dla P A E oraz tak samo, jak i ten ostatni, staną się podbudową dla zamierzonej, zespołowo opracowanej syntezy historii polskiej kultury ludowej. �KRONIKA 379 K i l k a lat działalności Działu I V I H K M P A N przyniosło z jednej strony jako wynik pracy narastającą wiedzę o przedmiocie naszych najbliższych zainteresowań, kulturze polskiej wsi i kształtującej się kulturze robotniczej na konkretnych od­ cinkach terytorialnych, w ramach tematów i problemów szczegółowych, 'zamknię­ tych przede wszystkim w okresie czasowym ostatnich kilkudziesięciu lat. Z dru­ giej zaś strony przyczyniło się wydatnie do wzmożenia dyskusji problemowych, przerwało izolację, w jakiej trwały dotąd poszczególne ośrodki uniwersyteckie. Wyrazem tych procesów są odbywające się w ciągu ostatnich lat konferencje robo­ cze Instytutu, w których problematyka prac etnograficznych znalazła również jej należne miejsce. Poniżej omawiamy tylko najważniejsze: konferencję Atlasu Etno­ graficznego z czerwca 1955 r., konferencję sprawozdawczo-planującą Instytutu z marca 1956 r. i krakowską konferencję metodologiczną z referatem prof. K . Do­ browolskiego, odbytą w kwietniu 1956 r. W tych trzech naradach oprócz etnogra­ fów z Działu I V I K H M P A N wzięli udział zaproszeni goście, etnografowie z innych instytucji (uniwersytety, muzea, P a ń s t w o w y Instytut Sztuki) oraz przedstawiciele pokrewnych dyscyplin. Brała w nich również udział młodzież. Jedynie względy budżetowe nie pozwoliły na silniejsze, niż to miało miejsce, rozszerzenie konfe­ rencji. Poza omówionymi odbywały się jeszcze konferencje Działu (sprawozdawcze) oraz wewnętrzne konferencje środowiskowe, w których nierzadko uczestniczyli też specjaliści innych działów. Jeśli chodzi o współpracę w obrębie Instytutu Historii Kultury Materialnej, kontakty pomiędzy poszczególnymi reprezentowanymi w tym Instytucie dyscyplinami (archeologia polska, archeologia śródziemnomorska, historia polskiej kultury materialnej średniowiecznej i nowożytnej) opierały się w tym okresie przede wszystkim na współudziale we wspólnych konferencjach. Zarówno jednak ze strony etnografów, jak i ze strony pozostałych współpartnerów wysu­ wane są dalsze postulaty zacieśnienia współpracy naukowej. Do tej współpracy doprowadzić musi coraz wyraźniej zarysowująca się zgodność podstawowych zało­ żeń teoretycznych oraz w y m a g a ń w stosunku do warsztatu naukowego historyka, pracującego w oparciu o różnego typu źródła. W tym kierunku prowadzić musi również omówiona powyżej ogólna tendencja rozwojowa nauki polskiej i nauki światowej. Praca Działu I V w ramach Instytutu Historii Kultury Materialnej w zakresie ugruntowania podstaw metodologicznych etnografii i zacieśnienia jej związku z innymi naukami dała niewątpliwie wyniki pozytywne. Wypada z kolei zastanowić się nad dalszym losem etnografii w I H K M . T r a k ­ tując bardziej zwarte skupienie się wokół tematyki kultury materialnej jako etap przejściowy w pracach etnografów należałoby przystąpić do planowej likwidacji dotychczasowych, koniecznych zaniedbań, jeśli chodzi o bardziej posunięte prace w innych dziedzinach kultury ludowej. Niewątpliwie konieczne będzie zacieśnienie związków pomiędzy pracą etnografów w I H K M P A N a pracą historyków sztuki ludowej i folklorystów w P a ń s t w o w y m Instytucie Sztuki, P a ń s t w o w y m Instytucie Literackim czy pracami Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Szerokie zamierze­ nia prac etnograficznych podjętych w Dziale I V I H K M P A N , nie ograniczające się bynajmniej do zagadnień kultury materialnej, lecz obejmujące zarówno w pracach atlasowych, jak i w monograficznych pracach terenowych całość problematyki etnograficznej, związanej z wszystkimi działami kultury, narzucają konieczność przystąpienia już teraz do wzajemnego przeglądu dorobku tych wszystkich insty­ tucji oraz do konfrontacji planów i zamierzeń. Pozwoli to uniknąć dublowania prac oraz powinno doprowadzić do ich harmonijnego skoordynowania. Na tej właśnie zasadzie ułożyły się stosunki pomiędzy Działem I V I H K M P A N a kate­ drami etnografii na uniwersytetach oraz etnograficzną pracą muzealną. Nie prze- �380 KRONIKA sadzając konieczności utrzymania na stałe istniejących obecnie form organizacji pracy etnograficznej, trzeba podkreślić tutaj dość wyraźnie, że w warunkach dzisiejszej pracy etnografa, przy małej liczbie kadry zawodowej i jej nadmiernym przeciążeniu pracą oraz przy stale rozrastającym się zakresie etnograficznych prac naukowych największą troską, gdy chodzi o przyszłość, nie jest tworzenie nowych instytucji, lecz zapewnienie tym, które istnieją, jak najlepszych warunków dal­ szego rozwoju. Instytut Historii Kultury Materialnej stworzył właściwe ramy dla prac etnograficznych. Ich utrzymanie oraz utworzenie szerszej podstawy dla za­ trudnienia w pracach zespołowych także nowego, najmłodszego pokolenia etno­ grafów jest zadaniem chwili obecnej. Witold Dynowski P R A C E NAD P O L S K I M A T L A S E M E T N O G R A F I C Z N Y M W L A T A C H (z Zakładu Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu) 1953-1955 Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (PAE), zorganizowane po wojnie przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, zostały w lipcu 1953 r. przejęte przez K o ­ mitet Organizacyjny Instytutu Historii Kultury Materialnej, a następnie przez I H K M - P A N Dział I V Etnografii. W tym celu utworzona została specjalna Pracownia Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego w Poznaniu, przeniesiona następnie jako Zakład Etnografii I H K M do Wrocławia. Kierownictwo Pracowni, a następnie Zakładu objął prof. dr Józef Gajek. Personel osobowy Zakładu stanowili: samodzielny pracownik naukowy doc. dr Adolf Nasz i asystenci mgr M. Tarko (w okresie Pracowni w Poznaniu), mgr Z. Malewska, mgr J . Pawłowska, mgr Z. Staszczakówna, mgr S. Siedlak. mgr J . Setkowicz. Działalność Zakładu Etnografii I H K M we Wrocławiu obejmuje następujące odcinki prac związanych z realizacją Polskiego Atlasu Etnograficznego: I. Prace redakcyjne, II. Organizowanie i kierowanie badaniami terenowymi, I I I . Prace nad oceną wartości w y n i k ó w badań terenowych, IV. Rozpisanie na karty w y n i k ó w badań terenowych oraz organizacja archi­ wum materiałów terenowych, V. Opracowywanie w y n i k ó w z badań terenowych w postaci kartogramów i tekstów wyjaśniających oraz dokumentujących kartogramy, VI. Szkolenie kadry pracowników. Ponadto poszczególni pracownicy prowadzili indywidualne prace badawcze. I. P r a c e r e d a k c y j n e . Nad pracami P A E objął w 1953 roku opiekę nau­ k o w ą Komitet Redakcyjny, w skład którego weszli początkowo: prof. dr W. Dynow­ ski, prof. dr J . Gajek oraz prof. dr K . Moszyński. Następnie Wydział I P A N pismem z 16 I I I 1955 r. zatwierdził następujący skład Komitetu Redakcyjnego P A E : redaktor naczelny — prof. dr J . Gajek; członkowie — prof. dr M. Gładysz, doc. dr J . Klimaszewska, doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, doc. dr A. Nasz oraz prof. dr K . Zawistowicz-Adamska. Komitet Redakcyjny ustala zawartość Atlasu, kolejność podejmowanej tematyki, opracowuje i zatwierdza poszozególne kwestionariusze P A E oraz prowadzi prace ściśle redakcyjne związane z wydawnictwem poszczególnych zeszytów P A E . W okresie sprawozdawczym Komitet Redakcyjny P A E odbył 6 posiedzeń. Opra­ cowane i wydane zostały 3 pierwsze kwestionariusze P A E , �KRONIKA 381 Kwestionariusz nr 1, obowiązujący w czasie badań terenowych w roku 1953 z zakresu hodowli i rolnictwa, opracowany przez prof. prof. W. Dynowskiego, J . Gajka, K . Moszyńskiego i K . Zawistowicz-Adamską, obejmuje następujące za­ gadnienia: A. Ogólną charakterystykę wsi. B. Wykaz i charakterystykę informatorów. C. Zagadnienia szczegółowe, a mianowicie: I. radło, I I . socha, I I I . pług i płużyca, I V . orka, V. brony, V I . kopaczki, V I I . ro­ dzaje lnu, V I I I , sierp, I X . półkosek i kosa, X. młócenie 1 narzędzia do młócenia, X I . koń i wół, X I I . zawołania i odpędzania zwierząt. Kwestionariusz nr 2, na rok 1954, był podstawą dla kontynuowania w dalszym ciągu badań z 1953 r. w zakresie hodowli i rolnictwa oraz uzupełnienia braków i ugruntowania wiadomości z roku ubiegłego. Udział poszczególnych autorów przedstawiał się następująco: Część wstępna — J . Gajek. A. Ogólna charakterystyka wsi. B. charakterystyka informatorów — według projektu K . Zawistowicz-Adamskiej. C. Uzupełnienia d o kwestionariusza nr 1, opracowane przez Zakłady Etno­ grafii I H K M . D. I . Ugorowanie — opracował zespół pracowników Zakładu Etnografii I H K M w Krakowie; I I . Transport narzędzi rolniczych w pole — opracował zespół pracow­ ników Zakładu Etnografii w Warszawie; I I I . Uprawa prosa — J . Gajek; I V . Ber i jego uprawa — J . Gajek; V. Uprawa żyta, pszenicy i mieszanki obu tych zbóż — J . Gajek; V I . Sterty, stogi — A. Nasz; V I I . Brogi — A. Nasz; V I I I . Kopice, ostrwie, przeploty — A. Nasz; I X . U ż y t k o w a n i e owiec — opracował zespół pracowników Zakładu Etnografii I H K M w Krakowie. W czasie prac obowiązywały tylko niektóre punkty kwestionariusza (por. niżej). Dlatego kilka tematów znalazło się później po raz drugi w kwestionariuszu nr 3. Komitet Redakcyjny na posiedzeniu w dniach 25-26 V 1955 r. zatwierdził kwestionariusz nr 3, na rok 1955, obejmujący następujące zagadnienia: Część wstępna — J . Gajek. A. Charakterystyka wsi, B. charakterystyka informatorów — powtórzone za kwestionariuszem nr 2. C. I . Transport narzędzi w pole — A. Kutrzeba-Pojnarowa; I I . Uprawa psze­ nicy, żyta i mieszanki obu zbóż — J . Gajek; I I I . Sterty, stogi — A. Nasz; I V . Brogi — A. Nasz; V. Kopice, ostrwie, przeploty — A. Nasz; V I . Stodoły — A. Nasz; V I I . Spichrze — A. Nasz; V I I I . Komory — A. Nasz;; I X . Strychy — A. Nasz; X . Pomieszczenie na bydło, trzodę chlewną i ptactwo domowe — A. Nasz; X I . P i w ­ nice — A. Nasz. Niezależnie od prac związanych z kwestionariuszami Komitet Redakcyjny za­ twierdził sieć badań P A E , dokonał oceny kadry badawczej oraz oceny i krytyki w y n i k ó w badań terenowych. Ostatnie posiedzenie Komitetu Redakcyjnego z 3 X I 1955 r. poświęcone było w znacznej mierze sprawom wydawniczym, związanym z wydaniem pierwszych ze­ szytów Atlasu. II. O r g a n i z o w a n i e i k i e r o w a n i e b a d a n i a m i terenowymi. Podstawowym źródłem materiałów dla P A E są badania terenowe prowadzone przez wykwalifikowanych etnografów w oparciu o stałą sieć punktów P A E . �KRONIKA 382 Sieć taką uzyskano w ten sposób, że na mapie Polski 1:1 000 000, zawierającej podstawową siatkę P A E (mapa opracowana według projektu prof. dra J . Gajka, wydrukowana przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze), wykreślono kwadraty odpowiadające obszarowi 100 km , przez co uzyskano 336 punktów badawczych, które w roku 1953 rozdzielono w następującej iiości pomiędzy poszczególne ośrod­ ki: Toruń 51 punktów, Poznań 71, Warszawa 60, Łódź 30, Wrocław 30 oraz K r a k ó w 90 punktów. Pierwsze badania w oparciu o wymienioną siatkę P A E zostały przeprowadzone w czasie od 15 V I I do 15 I X 1953 r. Udział w nich wzięli: 1) z ośrodka toruńskiego: dr Wanda Brzeska, mgr Witold Domaszewicz, mgr Stefania Kędzior, prof. dr Bo­ żena Stelmachowska, mgr Hubert Wilczewski, 2) z ośrodka poznańskiego: mgr Sta­ nisław Błaszczyk, Janina Dydowicz, mgr Adam Glapa, Zenon Jankowski, Teresa Siudowska, mgr Zofia Staszczakówna, Maria Szenic, Zbigniew Toroński, 3) z ośrod­ ka warszawskiego: dr Tadeusz Dziekoński, mgr Władysław Kolago, Jacek Olędzki, Marian Pokropek, Adam Reszke, Zofia Szyfelbejn oraz zespół studentów Koła Naukowego Etnografów, 4) z ośrodka łódzkiego: mgr Jan Dekowski, dr Janina Krajewska, mgr Henryk Świątkowski, 5) z ośrodka wrocławskiego: mgr Halina Bittnerówna, mgr Leszek Itman, mgr Bolesław Garyga, mgr Stefan Łysik, 6) iz ośrodka krakowskiego: mgr Barbara Bazielich, Zbigniew Biały, Teresa K a r wicka, dr Jadwiga Klimaszewska, Stanisław Kowalski, Józef Niżnik, Barbara O l ­ szowy, Anna Zambrzycka. 2 Badacze terenowi pracujący na umowach prowadzili badania w oparciu o kwe­ stionariusz nr 1 przez 30 dni, otrzymując w przydziale przeciętnie po 10 punktów badawczych. Badania w jednym punkcie wraz z dojazdem trwały 3 dni, na Zie­ miach Odzyskanych 4 dni. W roku 1954 odbyły się następne badania terenowe prowadzone przez stałych pracowników Zakładów Etnografii I H K M oraz przy pomocy sezonowych badaczy pracujących na umowach. Punkty badawcze rozdzielono między poszczególne ośrodki: Toruń otrzymał 21, Poznań 32, Warszawa 62, Łódź 50, Wrocław 74, K r a ­ ków 72, prof. dr Bożena Stelmachowska 5 punktów. W badaniach wzięli udział: 1) z ośrodka toruńskiego: mgr Kalina Antonowiczowa, mgr Maria Fryczowa, mgr Alfons Klonowski, mgr Ryszard Kukier, mgr H a ­ lina Mikułowska, mgr Maria Polakiewicz, mgr Zygmunt Potrać, mgr Helena Przesławska, dr Maria Znamierowska-Prufferowa, mgr Jan Rompski, 2) z ośrodka poznańskiego: Janina Dydowicz, Małgorzata Frankowska, Eugeniusz Jaworski, B a r ­ bara Jeziorkowska, Hanna Lorkiewicz, Magdalena Meysner, Sabina Matuszew­ ska, Teresa Stasińska, mgr Tadeusz Wróblewski, 3) z ośrodka warszawskiego: H a ­ lina Błaszczyk, mgr Jerzy Damrosz, Anna Jankowska, mgr Konstanty Judenko, Kazimera Kozówna, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Jacek Olędzki, Maria Piłatówna, Marian Pokropek, mgr Maria Szwengrub, mgr Zofia Szyfelbejn, Anna Szyfer, 4) z ośrodka łódzkiego: mgr Czesław Ciszkiewicz, mgr Bronisława Jaworska, mgr Teresa Kulesza, mgr Maria Misińska, mgr Henryk Świątkowski, 5) z ośrodka wrocławskiego: mgr Stanisław Błaszczyk, mgr Halina Bittnerówna, mgr Adam Glapa, mgr Bolesław Garyga, mgr Leszek Itman, mgr Stefan Łysik, mgr Jadwiga P a w ł o w s k a , mgr Stanisław Siedlak, mgr Zofia Staszczakówna, 6) z ośrodka k r a ­ kowskiego: mgr Stanisław Bronicz, Jerzy Bruś, Zbigniew Biały, Ludwik Dubiel, mgr Maria Gładyszowa, dr Jadwiga Klimaszewska, dr Anna Kowalska-Lewicka, mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska, mgr Krzysztof Kwaśniewski, Olga Mulkiewicz, mgr Irena Nizińska, Barbara Olszowy, Bożena Paszkowska, Anna Z a m ­ brzycka. �KRONIKA 383 Badacze terenowi prowadzili tak, jak w roku ubiegłym badania terenowe przez 30 dni, otrzymując w przydziale przeciętnie po 10 wsi. U&dania prowadzono w opar­ ciu o kwestionariusz nr 2. Zawarte w nim uzupełnienia do kwestionariusza 1 w sumie byiy tak obszerne, że zajmowały większą część czasu, którym dysponował badacz. Kierownictwo P A E zmuszone więc było ograniczyć ilość nowych tematów. W czasie Dadań terenowych w roku 19Ó4 obowiązywały tylko 3 zagadnienia z części D kwestionariusza, mianowicie: ugorowanie, uprawa prosa i uprawa bru. Punkt zwrotny w bacianiach atlasowych stanowią trzecie kolejne badania, przeprowadzone w roku 1-JSO, W których po raz pierwszy udział wzięta stała kadra badawcza, podporządkowana oezpośrednio kierownictwu Zakładu Etnografii I H K M we Wrocławiu. Badacze terenowi przed rozpoczęciem pracy przeszli w Zakładzie trzydniowe szkolenie dotyczące p r o D x e m a o y K i zawartej w kwestionariuszu nr 3 oraz omówili metodę i technikę prowadzenia badań atlasowych, co niewątpliwie wpiynęło korzystnie na jakość w y n i k ó w badań. Badacze terenowi pracowali w terenie przez 90 dni, otrzymując w przydziale przeciętnie po 30 wsi. W badaniach prowadzonych w czasie od 1 V I I do 30 A l lyaa r. udział wzięli: pracownicy etatowi — mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska, mgr Krzysztof K w a ś n i e w s k i , doc. dr Adolf Nasz, mgr Jadwiga Pawiowska, mgr Jan Setkowicz, mgr Zona Staszczak, mgr Zbigniew Toroński — oraz sezonowi (zatrud­ nieni na umowach zleconycn) — mgr Janusz Bohdanowicz, mgr Halina Gorczyńska, mgr Jerzy Grocholski, Bohdan Jałowiecki, mgr Sabina Matuszewska, mgr Magda­ lena Meres, mgr Magdalena Meysner, mgr Baroara Olszowy. W Zakładzie Etnografii I H K M we Wrocławiu opracowano mapy w skali 1 : 1 000 000, ilustrujące organizację badań terenowych w latach 1953, 19o4, 1955. Niezależnie od badań terenowych wszystkie Zakłady (Kraków, Warszawa, Wrocław) prowadziły poszukiwania etnogranczne w wydawnictwach już opubli­ kowanych oraz zbiorach archiwalnych. Materiały rozpisane według kwestiona­ riusza nr 1 zostały naaesiane do Wrociawia, z Zakładu w Krakowie — 1870 kart, z Zakładu w Warszawie — 583 karty, z Zakładu we Wrocławu — 1490 kart, po czym całość materiału posegregowano wediug tematów kwestionariusza nr 1 oraz ustalono sygnatury miejscowości. W oparciu o zebrany materiał sporządzono w Zakładzie w r o c ł a w s k i m kartoteki: 1; miejscowości w układzie alfabetycznym (poz. 673), 2) źródeł (autorów, archiwów, muzeów (poz. 477). Uporządkowany ma­ teriał został przekazany autorom opracowującym poszczególne tematy (por. niżej). III. P r a c e n a d o c e n ą wartości wyników badań tereno­ w y c h . Materiały badań terenowych z lat 1953 i 1954 zostały przesłane przez po­ szczególne ośrodki do Zakładu wrocławskiego, który w pracach tych spełniał rolę koordynującą. W oparciu o materiał terenowy P A E sporządzono kartoteki: a) miejs­ cowości stałej sieci P A E w układzie alfabetycznym i sygnaturowym, b) informa­ torów terenowych, c) badaczy terenowych. Po zewidencjonowaniu materiału tere­ nowego została przeprowadzona jego segregacja według kryterium tematycznego i sygnaturowego. Praca powyższa polegała na: a) posegregowaniu opisów z po­ szczególnych wsi według problemów kwestionariuszy nr 1 i 2; w ten sposób po­ wstało 336 teczek dla każdego z 15 opracowanych zagadnień w skali ogólnopolskiej, b) ustaleniu sygnatury każdej przebadanej wsi w oparciu o m a p ę 1 : 300 000 i mapę podkładową P A E oraz uzupełnieniu materiałów z roku 1953 nazwą wsi, gminy, powiatu i nazwiskiem badacza terenowego, c) przekazaniu materiału uporządkowa­ nego rzeczowo wraz z sygnaturami za pośrednictwem Zakładów autorom opracowu­ jącym poszczególne tematy. �384 K R O N I K A Autorzy poszczególnych tematów dokonali weryfikacji i oceny krytycznej otrzy­ manych materiałów. Wyniki tych badań stanowią zdecydowanie wartościowy i liczny materiał, jednakże przy szczegółowej analizie został ujawniony szereg niedociągnięć, które w y n i k a ł y bądź z braku dostatecznego przygotowania naukowego niektórych badaczy terenowych, bądź ich niesumienności. Niektóre braki powstały wskutek usterek samych kwestionariuszy. Materiały z 1954 r. dostatecznie u z u p e ł ­ niają i gruntują wyniki badań z 1953 r. IV. Rozpisanie na k a r t y w y n i k ó w badań terenowych oraz organizacja archiwum materiałów terenowych. Wyniki badań terenowych z lat 1953 i 1954 opracowywali badacze terenowi w poszczególnych ośrodkach we­ dług ogólnie przyjętych instrukcji. Stwierdzić należy, iż materiał terenowy opra­ cowywany był niejednolicie, co znacznie utrudniało jego segregację oraz możliwość wyzyskania w dalszych opracowaniach. Wyniki badań terenowych z 1955 r. są już opracowywane przez stałą kadrę ba­ dawczą we Wrocławiu na specjalnie do tego celu wydrukowanych kartach. Kartoteka materiałowa P A E (dla każdego zagadnienia z poszczególnych wsi) składa się z karty A i karty B. Karta A, tzw. zbiorcza karta materiałowa, zawiera dane odnoszące się do wsi badanej (nazwa wsi, gminy, powiatu, województwa), sygnaturę, nazwisko badacza terenowego, datę prowadzenia badań oraz opracowy­ wania materiału na czysto, datę kolacjonowania materiału z zapisem terenowym oraz materiał fotograficzny i rysunkowy odnoszący się do danego zagadnienia. Karta B, tzw. analityczna karta materiałowa, zawiera odpowiedzi na poszczególne pytania kwestionariusza. Jednolicie rozpisane wyniki badań terenowych na wy­ mienionych kartach wydatnie zwiększają porównywalność i operatywność mate­ riału terenowego. Badacze opracowują zapisy terenowe w Zakładzie; na opracowanie jednej wsi przeznacza się dwa dni pracy (14 godz.). Podkreślić należy, iż wyniki badań z lat ubiegłych nadsyłane były przez badaczy z dużym opóźnieniem, co odbijało się ujemnie na toku prac nad Atlasem. Obecnie przy stałej kadrze opracowującej ma­ teriały w Zakładzie wrocławskim tempo prac nad Atlasem znacznie się wzmogło. Opracowane materiały porządkowane są dla każdego zagadnienia w system kartotekowy w układzie sygnaturowym. Brudnopisy terenowe wraz z kwestionariu­ szem A i B przechowywane są zespołami ułożonymi według lat badań, a w obrębie lat układane sygnaturami. Dla materiałów fotograficznych Zakład prowadzi ar­ chiwum klisz, filmów i odbitek. V. O p r a c o w y w a n i e w y n i k ó w badań terenowych w postaci kartog r a m o w i tekstów wyjaśniających oraz dokumentujących kartogramy. Na po­ siedzeniu Komisji Etnograficznej I H K M P A N w Warszawie w dniach 21-23 X 1953 r. dokonało rozdziału tematów kwestionariusza nr 1. Zakład w Krakowie wybrał na­ stępujące zagadnienia: orkę, rodzaje lnu, zawołania i odpędzania zwierząt oraz materiały dotyczące konia i wołu. 'Zakład w Warszawie opracowuje: radło, sochę, pług i płużycę oraz bronę. Zakład we Wrocławiu opracowuje: kopaczki, sierp, k o s ę i półkosek oraz młócenie i narzędzia do młócenia. Kierownictwa wymienionych Zakładów zleciły wykonywanie opracowań t e m a t ó w poszczególnym osobom; w K r a ­ kowie opracowują: orkę —• Z. Biały pod kierunkiem dr J . Klimaszewskiej, rodzaje lnu — doc. dr J . Klimaszewska, zawołania i odpędzania zwierząt — mgr I . N i z i ń ska pod kierunkiem doc. dr A. Zaręby; w Warszawie opracowują: radło — E . J a ­ worski pod kierunkiem doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowej (od czerwca 1955 prace nad radłem przejął mgr S. Bronicz pod kierunkiem prof. dr K . Moszyńskiego), sochę — M. Pokropek, bronę — J . Olędzki pod kierunkiem doc. dr A. Kutrzeba- �KRÖNIKÄ 385 Pojnarowej, pług i p ł u ż y n ę — mgr Zofia Szyfelbejn pod kierunkiem prof. dr W. D y ­ no wskiego; we Wrocławiu opracowują: sierp, półkosek i kosę — doc. dr A. Nasz przy współpracy mgr J . P a w ł o w s k i e j i mgr J . Setkowicza, młócenie i narzędzia do młócenia — prof. dr J . Gajek przy współpracy mgr Z. Staszczakówny i mgr Z. Torońskiego, motyki i kopaczki rozpoczął opracowywać mgr S. Siedlak. Autorzy poszczególnych tematów dokonali opracowania materiału z punktu w i ­ dzenia systematyki i morfologii na specjalnych tablicach zbiorczych. Po dokonaniu oceny krytycznej i rozpisaniu materiału autorzy przystąpili do wykonania pierw­ szych kartogramów. Ogółem do wszystkich opracowywanych zagadnień wykonano dotąd ponad 140 kartogramów. W odniesieniu do poszczególnych tematów kartogramy przedstawiają się następująco: radło 7 map, socha 5, pług i płużyca 32, orka 9, brona 5, kopaczki 1, rodzaje lnu 2, sierp 14, półkosek i kosa 31, młocka i cepy 25, koń i wół 5, zawołania i odpędzania zwierząt 4. Ponadto autorowie poszczególnych tematów opracowali i zestawili materiał ilustracyjny do wymienionych zagadnień oraz dokonali opracowań tekstowych. Do zagadnień młocki i cepów oraz sierpa i kosy wykonano również kartogramy na podstawie materiałów z literatury, ar­ chiwów i muzeów w ilości 40 map. Zakład wrocławski prowadzi inwentarz oraz kartotekę rzeczową wykonanych kartogramów. W dniach 6-9 czerwca 1955 r. odbyła się we Wrocławiu konferencja podsumo­ wująca dotychczasowe wyniki pracy nad zagadnieniami ludowych narzędzi rolni­ czych. Konferencja czerwcowa składała się z dwu części: sprawozdawczej (robo­ czej) i naukowej. Zadaniem konferencji roboczej było przede wszystkim ujedno­ licenie metod i techniki pracy, które do tej pory były często w wielu wypadkach dowolne. Kierownictwo P A E nie zawsze bowiem mogło panować nad całością prac prowadzonych przez poszczególne Zakłady w różnych ośrodkach. Część naukowa konferencji z referatem prof. dra Józefa Gajka pt. Zadania i metody pracy Pol­ skiego Atlasu Etnograficznego miała na celu sprecyzowanie teoretycznych podstaw Atlasu oraz określenie jego zadania. Wyniki konferencji czerwcowej zostały opra­ cowane w formie protokołu, którego streszczenie drukowane jest poniżej. Przygotowywany obecnie do • druku zeszyt próbny Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego zawierać będzie kilka kartogramów przedstawionych na konferencji czerw­ cowej. VI. S z k o l e n i e kadry p r a c o w n i k ó w . Na szkolenie pracowników złożyły się całodzienne seminaria, szkolenie ideologiczne, lektoraty oraz samo­ dzielnie studiowana lektura. Ponadto każdy z pracowników Zakładu niezależnie od prac nad Atlasem kontynuował indywidualne prace naukowe. Przedmiotem rozważań na seminariach były przede wszystkim analiza i krytyka opracowywanych tematów kwestionariusza nr 1. W okresie sprawozdawczym od­ były się seminaria poświęcone następującym tematom; 1) kopaczki — ref. mgr S. Siedlak, 2) młócenia i narzędzia do młócenia — ref. prof. dr J . Gajek i mgr Z. Staszczakówna, 3) sierp i kosa — ref. doc. dr A. Nasz i mgr J . P a ­ włowska, 4) zasady i opis atlasu niemieckiego (Atlas der Schweizerischen Volks­ kunde) — ref. dr O. Gajkowa, 5) problematyka kwestionariusza nr 3 — ref. prof. dr J . Gajek i doc. dr A. Nasz. Ponadto pracownicy brali udział w szkoleniu ideologicznym zorganizowanym przez Zakładową Organizację Związkową, oraz w lektoracie języka rosyjskiego. Niezależnie od szkolenia raz w miesiącu, odbywają się narady robocze poświę­ cone przeglądowi bieżących prac Zakładu oraz planowaniu, Zofia Etnografia Polska 1 Staszczakówna 25 �K R O N I K A 386 KONFERENCJA POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO 1 W dniach 6-8 czerwca 1955 r. odbyła się we Wrocławiu w ramach prac Działu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej konferencja poświęcona zało­ żeniom teoretycznym oraz dotychczasowej realizacji zadań Polskiego Atlasu Etno­ graficznego. Podstawą konferencji były: przegląd i ocena w y n i k ó w prac nad zagad­ nieniem narzędzi i technik rolniczych w gospodarce chłopskiej w Polsce końca X I X i I połowy X X w. opartych o badania terenowe przeprowadzone w 1953 r., referat sprawozdawczy mgr Z. Staszczakówny oraz referaty programowe i dysku­ syjne prof. J . Gajka, prof. K . Zawistowicz-Adamskiej, doc. J . Klimaszewskiej, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej, doc. A. Zaręby i mgr. W. Pomianowskiej. W konferencji wzięli udział: kierownictwo Działu Etnografii I H K M P A N , kie­ rownicy i pracownicy Zakładów Etnografii P A N w Krakowie, Warszawie i Wro­ cławiu oraz zaproszeni goście, wśród nich członek Prezydium P A N prof. K . Nitsch, członkowie Dyrekcji I H K M , samodzielni i pomocniczy współpracownicy P A N i uni­ wersytetów, etnografowie, językoznawcy, historycy, archeologowie, antropologowie, geografowie i in. Kierownik Działu prof. W. Dynowski otwierając konferencję podkreślił w a g ę i znaczenie prac związanych z przygotowywaniem Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego dla badań nad przebiegiem polskiego procesu historycznego. Z kolei redaktor P A E prof. J . Gajek precyzując cele i zadania konferencji zwrócił u w a g ę na ko­ nieczność ujednolicenia metod i technik w dalszych pracach P A E . Pod tym wzglę­ dem konferencja winna stanowić punkt zwrotny w organizowaniu badań i opra­ cowywaniu materiałów do P A E . Materiał przedstawiony na konferencji nie wy­ szedł co prawda poza stadium wstępnego opracowywania, niemniej jednak de­ monstrowane wyniki prac stanowią pewien etap, którego ocena może być podstawą dla ustalenia wytycznych dalszej pracy. Obrady podzielono na dwie części. Pierwszą poświęcono zreferowaniu zagad­ nień wchodzących w skład kwestionariusza 1, dotyczących: radła, sochy, pługa i płużycy, bron, orki, lnu, kosy, sierpa i półkoska, cepów i młocki, motyk i ko­ paczek, konia i wołu, odpędzań i zawołań zwierząt; drugą, wspomnianym w y ż e j referatom. Omówione w dalszym ciągu sprawozdania z prac ilustrowane były bogatym materiałem map analitycznych i syntetycznych, wykonanych przez autorów po­ szczególnych opracowań. Mimo przyjęcia zasadniczo jednej mapy podkładowej projektu prof. J . Gajka w skali 1 : 000 000 mapy wykonane przez autorów związa­ nych z trzema różnymi zakładami etnograficznymi P A N odbiegały od siebie, z a ­ równo jeśli chodzi o rozwiązanie graficzne, jak przede wszystkim kryteria doboru zagadnień przeprowadzanych w obrębie poszczególnych tematów. Tylko do pewnych granic zagadnienia te wyznaczały konkretne pytania stawiane w kwestionariuszu badań. Toteż na toczącą się po każdym sprawozdaniu dyskusję złożyły się pytania, uwagi krytyczne i wnioski, dotyczące dalszych uzupełnień, związane przede wszyst­ kim z zagadnieniami: a) celu, jaki chciano osiągnąć przez badania terenowe nad danym tematem; b) wyboru szczegółowych tematów do mapowania; c) wiarygod­ ności mapowanych faktów, stwierdzanej przez kontrolę sposobu przeprowadzenia badań terenowych, szczegółową analizę w y n i k ó w badań i konfrontację zebranego materiału z wnioskami wysnutymi z innego typu źródeł; d) w n i o s k ó w dotyczących 1 Opracowano na podstawie protokołu obrad, sporządzonego przez Zakład Etnografii P A N we Wrocławiu. Por. również Z. S z y f e l b e j n , Z prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. „Kwart. Hist. Kult. Mat.", R. 4: 1956 nr 2, s. 360-368. �K R O N I K A 387 prawidłowości procesu historycznego odtworzonego na przykładzie wybranych zagadnień. Ponadto w odniesieniu do niektórych sprawozdań podniesiono szereg kwestii szczegółowych. Uwzględniamy poniżej jedynie ważniejsze. Jako pierwsze omówiono materiały dotyczące narzędzi rolniczych do młocki i sprzętu zboża: cepy, sierpy, kosy i półkoski. Zagadnienia te były opracowywane przez Zakład Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu. Liczne kartogramy przedsta­ wiały wyniki badań terenowych, poszukiwań archiwalnych oraz poszukiwań w lite­ raturze etnograficznej. Sposoby opracowania materiałów dotyczących młocki i cepów referowała mgr Z. Staszczakówna. Opracowane kartogramy obrazowały proces zanikania młocki zbóż chlebowych przy pomocy cepów, a wprowadzanie młockarni kierato­ wej i motorowej. Jako uzupełnienia do powyższego przedstawiono zasięg młócenia cepem innych roślin (proso, gryka, kukurydza, strączkowe). Specjalne kartogramy uwzględniały w y s t ę p o w a n i e różnych form bijaków, rozmieszczenie nazw ogniwa wiążącego bijak z dzierżakiem, rozmieszczenie typów nazw określających skórzane kapice i inne zagadnienia związane z nazewnictwem. Osobno zmapowano zasięgi trzech różnych typów cepów w Europie według D. Trotziga i typy wiązań cepów według K . Moszyńskiego. W uzupełnieniu prof. J . Gajek przedstawił problematykę n a u k o w ą wiążącą się z powyższym zagadnieniem, a wykraczającą poza dotychczasowe wyniki zawarte w pracach S. Liibkego, D. Trotziga, K . Moszyńskiego oraz F . Manninena. Zesta­ wione kartogramy prowadzą nas do następujących w y n i k ó w : w drugiej połowie X I X w. rozpoczął się proces wypierania narzędzi ręcznych, tj. cepów. Zastępują je młocarnie o napędzie kieratowym. Proces ten posuwał się z zachodu na wschód. Ten sam kierunek przybiera w X X w. wypieranie młocarni kieratowych przez motorowe. Przedstawione kartogramy dają obraz przestrzennego upowszechniania się nowoczesnych zdobyczy technicznych, a zarazem rzucają światło na powiązanie tego szczegółowego zjawiska z konkretnymi okresami historycznymi i zjawiskami ekonomicznymi (zabory, industrializacja, wielka i mała własność ziemska itp.). Starsze formy młocki występują najdłużej przy łuskaniu nasion lnu i konopi oraz okolicznościowo przy młóceniu zbóż na przednówku i dostarczają w obecnych badaniach materiał zbyt nikły, by się nadawał do kartograficznego przedstawienia. Na terenie środkowego Mazowsza zachowała się tradycja wydeptywania zboża przez bydło oraz ręcznego młócenia zbóż chlebowych przy pomocy kijanki. Kartogramy zestawiające wyniki badań nad zasięgami poszczególnych typów i odmian cepów są na ogół zgodne z opracowaniami w dawniejszej literaturze etnograficznej. Na skutek większej ilości materiału i lepszej jakości opisów wyniki te zostały jednak uzupełnione przez wyróżnienie w obrębie typu kapicowego dwóch odmian: starszej o kapicach skórzanych i młodszej, ze skórzanym uchwytem na bijaku i drewnianym kabłączkiem na dzierżaku. Ich rozpowszechnienie wiąże prof. Gajek z konkretnymi okresami historycznymi, pierwszy z procesem romanizacji terenów europejskich, drugi z przełomem X V I I I i X I X w. Na jeszcze wcześniejszy okres wspólnoty słowiańskiej wskazuje zasięg cepów gązewkowych, przedstawiony przez Trotziga, a w nowszych pracach węgierskich przez Kóvacs'a i Korompay'a. Interesująco przedstawiają się również opracowania zmierzające do uchwycenia drugo- i trzeciorzędnych cech narzędzi do młócenia oraz ujęcia zasobu leksykal­ nego związanego z cepem jako całością, z nazwami poszczególnych jego części i nazwami miejsca do młocki. Kartogramy obrazujące zasięgi typów i odmian cepów wskazują na w y s t ę p o ­ wanie na obszarze Polski cepów g ą z e w k o w y c h i kabłączkowych z przewierconym �388 K R O N I K A bijakiem. Nie ma ich na obszarze cepów kapicowych z dwiema kapicami skórza­ nymi. Na razie trudno jeszcze o interpretację tego ciekawego zjawiska. Zebrany przy pracy nad P A E materiał dotyczący okresu współczesnego sta­ nowi, zdaniem prof. Gajka, również p e w n ą wartość dla Ministerstwa Rolnictwa i rad narodowych. W dyskusji po referatach poruszono m. In. sprawę najwłaściwszego wyboru map do druku w Atlasie oraz wyboru zagadnień nadających się do odrębnych opracowań monograficznych. Doc. J . Klimaszewska zwróciła u w a g ę na konieczność zaznaczenia już w opracowaniach graficznych powiązań między opóźnieniem kultu­ rowym pewnych obszarów a strukturą gospodarczą wsi w różnych okresach. Pro­ ponowała wprowadzenie jak największej ilości drobnych map uzupełniających i wyjaśniających dodatkowe szczegóły analizy materiału, gdyż przemawiają one lepiej do czytelnika niż opis. Uwagi prof. M. Gładysza szły w kierunku wprowa­ dzenia ujęć ilościowych (na przykład stopień nasilenia występowania maszyn rol­ niczych na poszczególnych terenach w różnych okresach). Prof. Gładysz prze­ strzegał natomiast przed zbyt szczegółową analizą formalną. Obie uwagi w y w o ł a ł y polemikę z referentem, podkreślającym obiektywną trudność wprowadzenia już w tej chwili słusznego postulatu ujęć ilościowych i broniącego podziałów formal­ nych w wypadku oparcia się o tak istotne czynniki, jak kształt, wielkość, ciężar i funkcja narzędzia. Zagadnienie sierpów i kos referowała mgr J . P a w ł o w s k a z Wrocławia. Objaś­ niła ona kartogramy zestawiające użycie sierpów do sprzętu zbóż w 1945 oraz typy sierpów, ich rozmiary do 1953 r., jak też niewątpliwie najbardziej interesu­ jącą mapę, na której przedstawiono łącznie wszystkie powyższe zagadnienia. W uzu­ pełnieniu tych materiałów doc. dr A. Nasz wyjaśnił, że najbardziej koserwatywny kształt sierpów występuje na terenach środkowo-zachodnich ziem Polski. Jest to sierp elipsoidalny o gładkim ostrzu. Pełni on funkcję pomocniczą przy sprzęcie zbóż kosą. Sierp jest narzędziem, które pojawiło się w epoce neolitu. Do okresów współczesnych przetrwały formy z okresu lateńskiego i rzymskiego. Proces wy­ pierania sierpa przez kosę jako narzędzie żniwne postępował w X I X i X X w. z za­ chodu na wschód, przy czym najpóźniej została nim objęta południowo-wschodnia część kraju. Sporadyczne wypadki w y s t ę p o w a n i a kosy przy żniwach rejestrują też dawniejsze źródła pisane. Dane te odnoszą się jednak przeważnie do wielkiej w ł a s ­ ności. Spośród czynników przyczyniających się do przyśpieszenia procesu rozpo­ wszechniania się kosy w Polsce wysuwa się na czoło moment praktyczny: praca kosą jest szybsza i lżejsza. Dalsze uwagi doc. Nasza dotyczyły kartogramu przedstawiającego współzależ­ ność pomiędzy funkcją sierpa a jego formą. Stwierdzały one, że z sierpem służą­ cym do żęcia zbóż łączy się rozpiętość ostrza (duże wymiary) oraz jego elipsoidalny kształt. W miarę wycofywania z użycia sierpa jako narzędzia żniwnego następuje również i cofanie się jego charakterystycznych cech konstrukcyjnych. Ich regresja nie występuje jednak równocześnie. Kształt i wymiary sierpa wykazują dużv kon­ serwatyzm. W dyskusji mgr S. Bronicz zwrócił u w a g ę na konieczność odmiennego traktowa­ nia w kartogramach elementów kulturowych przyniesionych na ziemie zachodnie po 1945 r. Przestrzega przed zbyt daleko idącym generalizowaniem, jeżeli chodzi 0 ujęcie kartograficzne, co jego zdaniem uwidoczniło się na mapach ujmujących w y s t ę p o w a n i e sierpa jako narzędzia do sprzętu zbóż. Mgr J . P a w ł o w s k a referując w dalszym ciągu kartogramy przedstawiające w y s t ę p o w a n i e kosy jako narzędzia żniwnego i jej rozprzestrzenianie się w XDC 1 X X w. podkreśliła przesuwanie się użycia kosy z zachodu na wschód, co zgodne �KRONIKA 389 jest z wnioskami poprzednich map dotyczących cofania się sierpa. Inne kartogramy dotyczyły konstrukcji kosy i urządzeń pomocniczych stosowanych przy sprzęcie zbóż. Opracowano poza tym nazewnictwo. Analogiczne kartogramy sporządzano na podstawie literatury dla półkoska. Kartogramy były uzupełnione przez tablice i rysunki. W dyskusji, jaka się wywiązała, najwięcej uwagi poświęcono zagadnie­ niu określania czasu rozprzestrzenienia się kosy jako narzędzia żniwnego. Mgr S. Bronioz wskazał na dokument z X V I I I w. dotyczący trzech wsi na Opolszczyźnie, w którym wylicza się kosę, grot i sierp. Różnica między grotem a kosą polega na różnicy długości kosiska. Grot służył do żęcia zboża, kosa do trawy. Grot i sierp w y s t ę p o w a ł y równocześnie. Wyjaśnienie to może rzucić pewne światło na zagadnienie użycia kosy. Mgr S. Bronicz dodaje, że wbrew panującej powszechnie opinii nie należy przy tym przeceniać postępowej roli dworu; zdarzało się na przykład i znajduje to potwierdzenie w dokumentach, że chłopi szli do dworu żąć sierpami na życzenie właściciela, u siebie natomiast kosili zboże kosą. W dalszej dyskusji (mgr Z. Podwińska, mgr Z. Marciniak) zestawiono fakty występowania kosy jako narzędzia żniwnego już w X V I w., potwierdzone przez źródła ikonograficzne i pisane, z materiałem etnograficznym, wykazującym roz­ przestrzenianie się kosy jako narzędzia do sprzętu zbóż w gospodarstwach chłop­ skich w X I X i X X w. Wypowiedzi dyskutantów kwestionowały z jednej strony tezy oparte na współczesnym materiale, terenowym, z drugiej strony krytykowano zbyt ł a t w e uogólnianie przez historyków faktów jednostkowych wydobytych z materia­ ł ó w archiwalnych wcześniejszych epok (doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa). W dyskusji podkreślono różnice w zestawie narzędzi do sprzętu zbóż w gospodarstwie chłop­ skim i folwarcznym oraz różnice' między poszczególnymi terenami kraju (wypo­ wiedź doc. J . Klimaszewskiej o sprowadzaniu górali z kosami do żniw w Kielec­ kiem, uwagi prof. J . Gajka, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej, mgr A. Glapy) W podsumowaniu dyskusji doc. A. Nasz potwierdził, że m a s o w o ś ć zjawiska rozprzestrzeniania się kosy w X I X i X X w. została stwierdzona w badaniach tere­ nowych. Źródła archiwalne m ó w i ą również o tym, że kosy i sierpy były w ó w c z a s masowo produkowane. Mamy ponadto dowody na przewożenie tych narzędzi przez granice celne dawnych zaborów. Materiał przedstawiony w kartogramach znalazł swe potwierdzenie również w literaturze tego okresu. W dalszej części obrad mgr S. Siedlak omówił dwie mapy poświęcone opraco­ waniu w y n i k ó w z części materiału odnoszącego się do różnego typu kopaczek. Mapy powyższe odbiegały w swym opracowaniu od map wykonanych przez i n ­ nych pracowników wrocławskiego Zakładu, operując płaszczyznami barwnymi za­ miast punktów. Zmiany szły w kierunku zachowania czytelności mapy przy wprowadzeniu pewnych oszczędności pracy i czasu poświęconego na jej wykonanie. Fragmentaryczność przedstawienia nie pozwoliła rozwinąć się szerszej dyskusji. Z kolei doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa zagaiła omówienie materiałów opraco­ wywanych przez Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie przy współudziale pracowników Zakładu uniwersyteckiego. Na prace te złożyły się kartogramy, r y ­ sunki i opisy do zagadnień: radła, sochy, brony oraz pługa i płużycy. Kwestionariusz do zagadnienia radła ustalony został przez prof. K . M o s z y ń ­ skiego. Celem jego jest: 1. wydobycie z terenu danych dotyczących tradycji o u ż y ­ waniu radła właściwego, tzn. używanego do orki, a nie do obradlania ziemnia­ ków; 2. uchwycenie zróżnicowania i rozmieszczenia różnych typów radła w Polsce; 3. zwrócenie uwagi na nowe dla etnografii polskiej typy radła śląskiego; 4. uchwy­ cenie w terenie przesunięć pomiędzy różnymi typami radeł (np. ustępowanie radła ramowego przed rylcowym dwurękojeściowym). �390 KRONIKA Materiał terenowy odnośnie do radła został opracowany przez E . Jaworskiego. Dalszym opracowaniem ma się zająć mgr S. Bronicz z Zakładu krakowskiego, ko­ rzystając z materiałów i konsultacji prof. K . Moszyńskiego. Przedstawione kartogramy uwzględniały: 1. proces zanikania radła na terenie Polski z podaniem jego przyczyn; 2. w y s t ę p o w a n i e różnych typów radła; 3. zmiany w zakresie funkcji radła; 4. nazwy radła i jego części oraz pracy nim wykony­ wanej. W dyskusji podkreślono potrzebę uwzględnienia w dalszej pracy nad tym za­ gadnieniem materiałów dotyczących radełka-obsypnika oraz wykorzystania mate­ riałów muzealnych. Oceniając dotychczasowe materiały P A E w tym zakresie dysku­ tanci wypowiedzieli się za koniecznością dokładniejszej weryfikacji materiałów te­ renowych, tym bardziej że — jak to podkreślił w swej wypowiedzi prof. Gajek — radło występuje w Polsce również na tych terenach, z których niektórzy badacze przywieźli wypowiedzi negatywne. Doc. Klimaszewska postawiła ponadto sprawę prowadzenia badań stacjonarnych w miejscowościach, gdzie utrzymała się w dużym stopniu dawna technika rolna (wieś Wola Filipowska w Krakowskiem, niektóre wsi okolic Olkusza, gdzie używa się radła do zaorywania odłogów i rżysk). Materiały do zagadnienia sochy opracował M. Pokropek. Skartowano nastę­ pujące zagadnienia: 1. znaczenie wyrazu socha; 2. zasięg w y s t ę p o w a n i a oraz lata zaniku sochy; 3. w granicach zasięgu w y s t ę p o w a n i a sochy zróżnicowanie językowe kilku wybranych części narzędzia; 4. zachodnią linię zasięgu w y s t ę p o w a n i a sochy na podstawie ostatnich badań terenowych na tle zasięgów ustalonych na podstawie dawniejszej literatury. W dyskusji (profesorowie Gajek, Dynowski i Gładysz oraz docenci: Nasz i" Kutrzeba-Pojnarowa) podkreślono staranność wykonania pracy. Pogłębienie te­ matu wymaga jednak jeszcze sięgnięcia do materiałów archeologicznych, pełnego wykorzystania literatury, jak również zacieśnienia siatki badań terenowych dla uchwycenia występujących jeszcze gdzieniegdzie (Kolbuszowskie, okolica nad Tanwią) ż y w y c h śladów niedawnego używania sochy dwupolicowej oraz w B i a ł o ­ stockiem sochy łopatkowej. Dyskutowano również sposoby nawiązania w P A E do materiałów z terenów pozapolskich, wobec tego że zasięg w y s t ę p o w a n i a sochy jako narzędzia do orki w m a ł y m jedynie stopniu mieści się w obrębie terenów Polski. W dalszym ciągu przedstawiono materiały do w y s t ę p o w a n i a b r o n w Polsce (opracowane przez J . Olędzkiego). Kartogram I przedstawiał w y s t ę p o w a n i e brony gałęziowej. Zasięg jej obejmuje tereny Polski środkowej i wschodniej. Punkty wy­ stępowania zagęszczają się na wschód od środkowego biegu Wisły. Autor usiłował uwzględnić na mapie zmienność funkcji tej brony, używanie jej do dziś dla za­ sypywania ziaren lekkich, ziaren ciężkich lub ( w jedynym wypadku) do rozbijania grud po orce. Kartogram I I przedstawiał czas zanikania w y s t ę p o w a n i a brony l a ­ skowej. Autor przeprowadził następującą periodyzację zagadnienia: lata 1860-1880, 1880-1900, 1900-1920, 1920-1950. Kartogram I I I przedstawiał daty pojawienia się brony beleczkowej. Kartogram I V w y k a z y w a ł podział Polski na tereny w y s t ę p o ­ wania typów brony beleczkowej, na zachodzie trapezowatej kraty z pałąkiem, na wschodzie prostokątnej. W dyskusji mgr A. Glapa zwrócił u w a g ę na w y s t ę p o w a n i e wzmianek dotyczą­ cych brony gałęziowej w tekście pieśni pałuckich. Dalsza dyskusja dotyczyła gra­ ficznego opracowania map, którym prof. Gajek zarzucił niedostosowanie się do wytycznych P A E . W drugim dniu obrad mgr Z. Szyfelbejn referowała ostatnie zagadnienie z grupy tematów opracowywanych w Warszawie, tj. p ł u g i i p ł u ż y c e. Po charaktery- �KRONIKA 391 styce materiału z badań terenowych P A E , odnoszącego się do tego zagadnienia (błędy natury metodologicznej popełniane przez badaczy w terenie oraz niedo­ ciągnięcia wykonania technicznego), przeszła do sprawy systematyki narzędzi płużnych, wyodrębniając jako pług narzędzie z jednodzielną odkładnicą i asy­ metrycznym lemieszem. Kartogramy odnosiły się do: 1. w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a na­ rzędzi ornych: pługów, soch i radeł w latach do 1890 i 1890-1914; 2. w y s t ę p o w a n i a różnych typów narzędzi płużnych, tj. pługów bezkoleśnych i koleśnych krótkogrządzielowych oraz długogrządzielowych (z uwzględnieniem wewnętrznej ewolucji w ramach każdego typu) na terenie Polski w okresie od 1870 do 1953 (autorka przeprowadziła ponadto periodyzację szczegółową, dzieląc powyższy okres na 9 podokresów); 3. omówiono również kartogramy odnoszące się do narzędzi oraz spo­ sobów służących do oczyszczania i konserwowania lemiesza i odkładnicy u pługów; 4, nazewnictwo poszczególnych części powyższych narzędzi; 5. dane z kartogramów szczegółowych dotyczące występowania różnych typów narzędzi płużnych w l a ­ tach 1870-1953, które zostały dodatkowo przedstawione na jednym syntetycznym kartogramie w układzie przyjmującym podział na 4 podokresy czasowe. W po­ dobny sposób przedstawiono na jednej tablicy w y s t ę p o w a n i e różnych typów pro­ dukcji narzędzi płużnych (kowalskie, fabryczne) w latach 1870-1953. W ożywionej dyskusji (profesorowie: Dynowski i Gajek oraz docenci: K l i m a ­ szewska, Marciniak i Kutrzeba-Pojnarowa) zarzucono referentce zbyt sumaryczne przedstawienie poszczególnych etapów pracy oraz nieczytelność map syntetyzują­ cych, przy równoczesnym podkreśleniu złożoności zagadnienia i słuszności po­ głębienia jego analizy przez referentkę przez nawiązanie do sytuacji ekonomicz­ nej epoki. Ponadto doc. A. Zaręba zwrócił u w a g ę na konieczność koordynacji prac między Polskim Atlasem Etnograficznym a Atlasem Językowym, operującym w szczegółach podobnym materiałem j ę z y k o w y m (np. nazwy części pługa) przy innej siatce badań terenowych. Z kolei omówiono tematy opracowywane w Zakładzie krakowskim. Mgr T. K a r wicka zreferowała wyniki badań dotyczących użycia i nazewnictwa lnu, opracowy­ wane przez dr A. K o w a l s k ą - L e w i c k ą i doc. dr J . Klimaszewską. L e n w ramach P A E potraktowany został jako zagadnienie marginesowe. Autorowi kwestionariusza prof. K . Moszyńskiemu chodziło jedynie o wyjaśnienie nazwy jednej z odmian lnu, słowień, nazwy starej, poświadczonej przez źródła historyczne. Mapy przedstawiały: uprawę lnu w Polsce, używanie lnu w lecznictwie, w y s t ę p o w a n i e nazw słowień i innych. W dyskusji doc. J . Klimaszewska podkreśliła słabe strony materiałów. Doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa stwierdziła konieczność wprowadzenia do kwestionariu­ szy wstępu informującego badacza terenowego o celu badań nad poszczególnymi tematami i wiążącej się z nimi podstawowej problematyce. Z kolei doc. J . Klimaszewska omówiła zagadnienia związane z o r k ą , a mia­ nowicie: 1. orkę w wąskie zagony; 2. przyczyny utrzymywania się tego typu orki w interpretacji informatorów; 3. orkę w lichy; 4. nazewnictwo związane z orką. Materiał terenowy do tego zagadnienia rozpisywał i porządkował mgr Z. Biały. Kwestionariusz niestety nie zaznaczał wyraźnie, czy badacze terenowi mają zagad­ nienie orki chwytać w trzech okresach, tj. w momencie wprowadzenia pewnej tech­ niki, w momencie jej największego rozpowszechnienia i w momencie zaniku, czy też tylko w jednym z nich. Badacze dawali materiał trudno porówny­ walny pod względem chronologicznym, wobec czego musiał być poddany nie­ zwykle troskliwej weryfikacji na podstawie analizy samej techniki, jak i krytyki pracy poszczególnych badaczy. Zdaniem referentki materiały etnograficzne dają nam podstawy do przedstawienia problemu orki w czasie. Punktem w y j ś c i o w y m �392 K R O N I K A uchwytnym w materiale terenowym mógłby być rok 1860. Nie we wszystkich wy­ padkach można uchwycić powstawanie wytworu, można jednak uchwycić daty i przyczyny jego zaniku. W dyskusji prof. J . Gajek zwrócił u w a g ę na ciekawe wyniki mapy obrazują­ cej Uchę. Ożywiona dyskusja (profesorowie W. Antoniewicz, M. Gładysz, K . Z a w i stowicz-Adamska oraz doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa) toczyła się wokół tego wyrazu, który zdaniem doc. A. Zaręby należało rzucić na tło prasłowiańskie. W dalszej części dyskusji omawiano mechanizm przemian kulturowych w technice uprawy ziemi i stwierdzoną przez dyskutantów współczesność w y s t ę p o w a n i a na niektó­ rych terenach różnych typów uprawy, w tym również tak archaicznych, jak orka w zagony. W dalszym ciągu omówienia tematów szczegółowych mgr Z. Toroński z Wro­ cławia przedstawił trzy kartogramy dotyczące w y s t ę p o w a n i a w o ł u . i k o n i a w gospodarce chłopskiej. Prof. J . Gajek jako kierownik pracy zaznaczył na w s t ę ­ pie, że przedstawione mapy obrazują jedynie fragment problemu wypierania wołu z prac rolniczych i transportu, procesów pierwszorzędnej wagi dla zagadnień etnogenetycznych. W I kartogramie omówiono wypieranie w o ł u przez konia na terenie Polski, w I I funkcje, jakie w ó ł pełnił w gospodarce, w I I I zmapowano problem najdłuż­ szego utrzymywania się roboczej funkcji wołów. Referent zwrócił u w a g ę na za­ chowawcze pod tym względem tereny, m. in. w dorzeczu środkowej Wisły oraz na Dolnym Śląsku, próbując zarazem tłumaczyć różne przyczyny zmian (nowe na­ rzędzia do prac rolnych, brak paszy, moda). W dyskusji poruszono następujące zagadnienia: 1. utrzymanie w o ł ó w przez ośrodki dworskie przy zachowaniu specjalnego typu gospodarki; spadek ten prze­ jęła obecnie część P a ń s t w o w y c h Gospodarstw Rolnych (prof. K . ZawistowiczAdamska, mgr S. Bronicz); 2. związek procesu zastępowania w o ł u przez konia w pracach rolnych ze zmianami, jakie zachodziły w tym czasie w narzędziach rol­ niczych, a co za tym idzie, w płodozmianie i systemie uprawy roli (mgr S. Bronicz), ze stabilizacją rynku mięsnego, jaka nastąpiła w końcu X I X w., oraz z wprowadze­ niem uprawy koniczyny zezwalającej na gospodarkę opasową (prof. J . Gajek); 3. możliwość opracowania na podstawie w y n i k ó w prac P A E mapy terenów zaco­ fanych pod względem technicznym (prof. J . Gajek) przy uwzględnieniu różnych przyczyn zacofania i konieczności porównania map P A E z mapami historycznymi, fizjograficznymi itd. Na zakończenie części pierwszej obrad mgr I. Nizińska z ośrodka krakowskiego zreferowała mapy do zagadnienia: z a w o ł a n i a i o d p ę d z a n i e zwierząt. Referentka scharakteryzowała zebrany materiał. Podkreśliła trudność, jaką na­ stręczał w czasie opracowania brak fonetycznego zapisu. Omówiła następnie 4 m a ­ py: 1. zawołanie cieląt — mapa dająca w obrębie Polski zasięg rozproszony, trudny do interpretacji; 2. zawołanie świń —• dające kilka zwartych zasięgów; 3. zawołania owiec; 4. odpędzanie kur. W uzupełnieniu uwag referentki doc. A. Zaręba dodał, że powyższe zagad­ nienie należy do specyficznych. Leży na pograniczu językoznawstwa i etnografii, a w ramach samego językoznawstwa winno być specjalnie stawiane. Należy go przenieść na tło słowiańskie i ogólnojęzykowe. Stąd dopiero mogłyby wypłynąć wnioski o dawności hodowli pewnych zwierząt na terenie Słowiańszczyzny. W dyskusji nad tym, w jakim stopniu zagadnienie to można by przerzucić do Atlasu J ę z y k o w e g o (prof. J . Gajek, doc. J . Klimaszewska), podkreślono, że nie na­ leży rezygnować z tych zagadnień ze względu na ich przydatność do wyjaśnienia �KRONIKA 393 etnogenezy. Doc. Zaręba zaznaczył, że lingwiści nie podejmą się opracowania tego zagadnienia, gdyż wchodzi ono w zakres językoznawstwa ogólnego. Nie można też dołączyć go do Atlasu językoznawczego, gdyż jest on bardziej zaawansowany niż P A E i odnosi się tylko do terenu Polski. Mgr Nizińska mówiła dalej o koniecz­ ności wykorzystania materiału z krajów ościennych (Bułgarii, Jugosławii, zach. Białorusi i zach. Ukrainy), będącego w posiadaniu prof. K . Moszyńskiego. Referaty ośrodka krakowskiego zakończyły pierwszą część konferencji, p o ś w i ę ­ coną szczegółowemu omówieniu opracowanych map. W drugiej części obrad po powitaniu nowo przybyłych gości przez prof. W. D y nowskiego prof. J . Gajek przedstawił zebranym dotychczasowy stan prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Mówił o technice gromadzenia, porządkowania, opracowywania materiałów terenowych, archiwalnych i innych. Podkreślił, że wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego pozwoli uchwycić dynamikę zmian kulturowych, co nie jest obojętne przy tworzeniu syntezy naukowej. Z kolei prof. M. Gładysz dokonał podsumowania dotychczasowych w y n i k ó w konferencji i scharakteryzował zasadniczy dorobek poszczególnych ośrodków opra­ cowujących zagadnienia do Atlasu. Mgr Z. Staszczakówna przedstawiła sprawozdanie z przebiegu prac nad Pol­ skim Atlasem Etnograficznym w okresie od 1945 roku, tj. od momentu podjęcia prac nad atlasem (zainicjowanych w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez prof. K . Mo­ szyńskiego — dop. red.) przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, a organizowanym obecnie przez I H K M P A N . Przybyli goście zwiedzili w y s t a w ę prac atlasowych rozmieszczoną w 7 salach. W dyskusji nad całością wystawionych prac prof. K . Nitsch podkreślił wzra­ stające znaczenie badań etnograficznych dla historii dzięki stosowaniu coraz dosko­ nalszych metod pracy. Zwrócił u w a g ę na słuszność opracowywania w pierwszym rzędzie materiałów terenowych uzyskanych drogą najnowszych badań; rozpoczyna­ nie poszukiwań od współczesnego stanu kultury jest jego zdaniem niezbędne. Do niedawna nie było to uznawane (np. historycy nie mieli zrozumienia dla realnej doniosłości materiałów etnograficznych). Zwrócił on uwagę, że obecna etnografia jest w stanie, dzięki odpowiednio przygotowanym kwestionariuszom, podjąć ba­ dania nad problemami dawniej pomijanymi lub badanymi tylko pobieżnie. P o r ó w ­ nując obecne kwestionariusze z kwestionariuszem dotyczącym cepów, a opubliko­ wanym swego czasu w „Ludzie" (prof. Nitsch ma tu niewątpliwie na myśli drobny przyczynek S. Udzieli o charakterze ankietowym, zgłoszony w „Ludzie", t. 7, s. 272 i nast), gdzie w kilkunastu punktach dotyczących cepów nie było pytania na te­ mat zasadniczych cech ich konstrukcji, stwierdził olbrzymi postęp w sposobie ich opracowywania, w y n i k ł y z oparcia się o szerszy materiał porównawczy. Sam zebrał sporą ilość materiałów również i do tego zagadnienia, zwłaszcza do ważnej jego zdaniem terminologii cepów. Zwrócił u w a g ę na pokrywanie się zasięgu hołobli i w i ą ­ zania typu gązewkowego. Następnie uczestnicy konferencji zwiedzili w y s t a w ę ilustrującą ,,zagadnienie techniki i dokumentacji przestrzennej P A E " . Prof. Gajek w osobnym referacie przedstawił kryteria, które podyktowały przyjętą gęstość punktów badawczych (332) oraz ich wybór i zasady roboczej mapy podkładowej, dla której punktem wyjścia były szczegółowe mapy 1 : 300 000. Podkreślił, że przedstawione technicznokartograficzne zasady zdały już swój praktyczny egzamin w ciągu prac nad Atla­ sem i b y ł y referowane nie tylko na konferencjach naszych w latach 1947-1955, ale także w kwietniu 1954 r. na sesji naukowej A N Z S R R i w kwietniu 1955 r. na sesji naukowej Deutsche Akademie der Wissenschaften w Berlinie. �394 KRONIKA W y s t a w ę uzupełniały kartoteki miejscowości, badaczy terenowych, materia­ łów archiwalnych i literatura. Zaprezentowano analogiczne atlasy etnograficzne obce oraz dotychczasowe polskie opracowania kartogramów językowych i etno­ graficznych prof. K . Nitscha i prof. K . Moszyńskiego, a także projekt makiet P A E . W trzecim dniu obrad prof. J . Gajek wygłosił referat pt. Zadania i metody pracy Polskiego Atlasu Etnograficznego -. Wychodząc od charakterystyki etno­ grafii jako części historii, badającej genezę i rozwój ludów, narodów i ich kultur, od określenia jej przedmiotu i celu (na pierwszym miejscu postawił zagadnienie etnogenezy narodów obok wykrywania ich cech specyficznych i tworzenia się swoi­ stej kultury narodowej socjalizmu), referent stanął na stanowisku, że prace etnograf iczno-kartograficzne nie stoją w sprzeczności z podstawowymi założe­ niami materializmu historycznego. Według prof. Gajka „muszą one jednak speł­ niać zasadniczy postulat, a mianowicie: 1) koncepcja Atlasu jako całości nie może być tylko zbiorem zasięgów różnych faktów kulturowych, lecz musi poprzez nie obrazować historię określonych narodów, a więc historię ich warunków bytu i kul­ tury; 2) Atlas nie może być zbiorem statystycznych i statycznych map, lecz musi: a) odtwarzać i rejestrować zmienność różnych zjawisk kultury, a tym samym i w a r u n k ó w bytowania narodu, b) bądź też zawierać takie elementy, które ułatwiają lekcję dokonanych w przeszłości przemian; 3) Atlas musi obejmować teraźniej­ szość i przeszłość; 4) musi on byś bodaj przekrojowym obrazem wszystkich dzie­ dzin życia ludzkiego w określonych czasach i określonej etnicznie przestrzeni". Z kolei referent omówił charakter źródeł etnograficznych oraz zadania i możli­ wości metody kartograficznej w etnografii i jej stosunku do metody typologicznej. Przedstawił typy kartogramów etnograficznych, wśród których wyróżnił kartogramy statystyczne i dynamiczne, oraz zagadnienie retrogresji jako „diachronologicznej lekcji kartogramów". Podkreślił trudności ujmowania zjawisk w kategoriach ilościowych. Omówił zakres rzeczowy Atlasu. Zakończył postulatem problemowego i kompleksowego ujmowania przedstawianych w Atlasie zjawisk oraz opisem tech­ nicznej strony dokumentacji i opracowań tekstowych Atlasu. Zagadnieniu kompleksowości w pracach P A E poświęcone zostały zamówione następne dłuższe głosy w dyskusji doc. J . Klimaszewskiej i doc. A KutrzebaPojnarowej. Zawierały one szereg uzupełnień szczegółowych dotyczących zasady współpracy różnych nauk w pracach nad P A E oraz pewne akcenty polemiczne w stosunku do założeń pracy atlasowej, wyboru i liczby punktów badań, przy­ gotowania i przeprowadzenia prac terenowych i wyciągania wniosków historycz­ nych. Prof. K. Zawistowicz-Adamska zreferowała Zagadnienie opracowań tekstowych PAE (drukowane w całości powyżej). Wreszcie doc. A. Zaręba przedstawił Zagadnienie geografii lingwistycznej w etnografii w świetle materiałów na temat zawołania i odpędzania zwierząt do­ mowych. Dyskusja toczyła się nad wszystkimi referatami łącznie, przy czym kolejność poszczególnych głosów dyskusji nie wynikała z kolejności zagadnień poruszonych w referatach, lecz była konsekwencją stopniowego włączania się w dyskusję przed­ stawicieli różnych reprezentowanych na konferencji dyscyplin naukowych. Dy2 J . G a j e k , Polski Atlas Etnograficzny, „Annales Univ. M. Curie-Skłodowska", Supl. I, Lublin 1947; t e n ż e , O Polskom Etnograficzeskom Atłasie, „Kratkije Soobszczenia Inst. Etn. A N SSSR", X X I I , Moskwa 1955, s. 54-59; t e n ż e , Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego, „Lud", t. 432; 1956, s. 889-903; t e n ż e , Pod­ stawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii, „Lud", t. 42: 1956, s. 909-912. �KRONIKA 395 skusja w bardzo małym stopniu miała charakter polemiczny. Była natomiast de­ klaracją poglądów przedstawicieli różnych specjalności na zadania Polskiego Atlasu Etnograficznego, jego stosunek do innych atlasów historycznych i doty­ czących współczesności oraz na jego wartość dokumentarną i wymagania w a r ­ sztatu naukowego etnografa. Szereg głosów w dyskusji podkreślało konieczność współpracy z etnografią przedstawicieli tych dyscyplin naukowych, które z do­ świadczeń etnografii chcą korzystać w swojej pracy atlasowej. Dotyczyło to w pierwszym rzędzie językoznawców. Z ich też strony padło bodaj najwięcej pozy­ tywnych uwag na temat wagi pracy etnografów nad Atlasem. Jeśli chodzi o etnografów, do dyskusji zgłosili się listownie lub za pośrednic­ twem obecnych na konferencji kolegów także ci, którzy nie mogli przybyć na kon­ ferencję. Prof. K . Moszyński prosił o powtórzenie, że uważa za rzecz bardzo ważną natychmiastowe przebadanie tych zjawisk i w y t w o r ó w , które obecnie giną i za parę lat badanie ich będzie niemożliwe. Doc. A. Waligórski podkreślił konieczność nawiązania periodyzacji wyłaniającej się na podstawie badań terenowych do ogól­ nych zagadnień rozwoju kapitalizmu w Polsce. Dr D. Dobrowolska i mgr W. K w a ś niewicz nadesłali imieniem Zakładu Etnografii Ogólnej Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, kierowanego przez prof. K . Dobrowolskiego, szereg uwag na piśmie do­ tyczących między innymi bliższych i dalszych celów Atlasu. Cele bliższe to wy­ pełnianie luk badawczych przedstawianych zjawisk kultury w zróżnicowaniu k l a ­ sowym i regionalnym. Atlas będzie z jednej strony podsumowaniem dorobku etno­ grafii polskiej, a z drugiej strony będzie stanowił punkt wyjścia do ustalenia kie­ runków i praw rozwoju kultury ludowej w Polsce w drodze dalszych badań konkretno-historycznych. Cele dalsze to wykorzystanie w przyszłości kartogramów Atlasu do odtworzenia rozwoju kultury w formacji feudalnej czy nawet w c z e ś ­ niejszej. Zwrócili również u w a g ę na pominięcie w planie prac nad Atlasem nie­ których zagadnień pozarolniczych, w szczególności związanych z rzemiosłem czy przemysłem domowym. Temat w i e d z a l u d o w a zdaje się być potraktowany zbyt separatystycznie. Ze strony j ę z y k o z n a w c ó w dyskusję rozpoczął prof. K . Nitsch. W referacie prof. Gajka uderzyło go historyczne ujęcie wskutek rozłożenia materiału na po­ szczególne okresy w czasie ostatnich stu lat, co pozwala na ujmowanie zagadnień w ruchu. W materiale lingwistycznym rzecz ma się inaczej. Mapy językoznawcze nie są tak ciekawe pod względem historycznym, jak etnograficzne, mimo że ma­ teriały sięgają również około stu lat w przeszłość. Nie można na nich przedstawić zjawisk historycznych w rozwoju z dwóch powodów, a to: 1. j ę z y k o w e wiadomości historyczne dotyczą bardzo niewielu obszarów i 2. fakty j ę z y k o w e zmieniają się wolniej od faktów kultury materialnej, a zmienność, jaka i tu niewątpliwie istnieje, jest inna od tej, z jaką mają do czynienia etnografowie. Polega ona mianowicie na mniejszym w p ł y w i e języka pisanego na gwarę oraz na w i ę k s z y m czy mniejszym wypieraniu gwary przez język ogólny. Jako przykład nierównomierności prze­ strzennej tego w p ł y w u profesor podał Mazowsze, okolice Ciechanowa, gdzie trudno dziś znaleźć osobę, która mówiłaby konsekwentną gwarą, oraz Sądeczyznę, gdzie do dziś dnia występuje dwujęzyczność; oprócz gwary używanej na codzień ist­ nieje znajomość języka ogólnego, co nie znaczy bynajmniej, żeby ludność, której dialekty są w zaniku, była postępowa. Na 50 mapach Małego Atlasu Gwar Polskich przygotowywanych obecnie do publikacji znajduje się równorzędnie potraktowany materiał zupełnie świeży, zebrany w ostatnich latach na podstawie pytań kwestio­ nariusza, jak również materiały z Atlasu Polskiego Podkarpacia (1933), materiały z Atlasu Sieradzkiego i Łęczyckiego prof. Z. Stiebera oraz materiały z różnych �39H KRONIKA publikacji etnograficznych z okresu ostatnich 70 lat. Przy każdym punkcie zazna­ czono w komentarzu pochodzenie źródła oraz czas jego występowania. Można tak postępować, bo na ogół cała różnica polega na tym, że dana forma gwarowa była dawniej częstsza niż dziś. Zanikanie pewnych form gwarowych jest społecznie cie­ kawe. Nic jednak nie przeszkadza, że na jednej mapie przedstawiony zostanie materiał gwarowy z różnych czasów, tym bardziej że dawnego materiału jest bardzo mało. Mowa nie zmienia się tak prędko, jak narzędzia produkcji. Atlas językowy ma wielkie znaczenie dlatego, iż na podstawie dzisiejszych zasięgów możemy badać przeszłość; jest to w ł a ś c i w a dialektologia historyczna; natomiast wyróżnienie dialektów historycznych na podstawie dokumentów pisanych, często uważane jedynie za dialektologię historyczną, stanowi tylko jej część. Na pod­ stawie obecnych zasięgów możemy na przykład w n i o s k o w a ć o olbrzymim w p ł y w i e Mazowsza na Lubelskie i Sandomierskie. Nawiązując do metody kartowania prof. Nitsch podkreślił, że w Małym Atlasie Gwar Polskich przyjęto na podstawie dy­ skusji przy wykonywaniu poszczególnych map, iż nie wszystko w pełni umieszcza się na mapie, lecz niektóre zbyt szczegółowe rzeczy, które zaciemniały obraz mapy, podaje się według określonych zasad w komentarzach. Na zakończenie prof. Nitsch podkreślił, że Atlas Językowy jest w tej chwili dla dialektologów rzeczą pod­ stawową. Mały Atlas Gwar Polskich, obejmujący sto kilkadziesiąt punktów, w po­ łączeniu z wynikami badań dialektologicznych prowadzonych na w i ę k s z y m od­ cinku przestrzennym przez pracownię warszawską prof. Doroszewskiego, stanowić będzie podstawę Wielkiego Atlasu Gwar Polskich. W dyskusji, jaka się następnie wywiązała, w y s u n ę ł o się na pierwszy plan zagadnienie odmienności spojrzenia etnografa i językoznawcy na zjawiska histo­ ryczne (prof. J . Czekanowski, prof. J . Gajek). Dalsze głosy w dyskusji podkreślały przede wszystkim potrzebę współpracy etnografów z językoznawcami. Prof. S. Bąk z Wrocławia w liście nadesłanym na konferencję zwrócił uwagę, iż przy współpracy językoznawców z etnografami za­ chodzi poważne niebezpieczeństwo, gdyż etnografom chodzi o samą rzecz, mniej na­ tomiast obchodzi ich już nazwa; często rezygnują z podania jej ścisłego brzmienia, z jej nierzadkich wariantów, a nawet z jej odmian słowotwórczych. Językoznawcy zaś nie lekceważąc samych przedmiotów kultury materialnej „polują za nazwami", w y ł a w i a j ą ich zmienność pod w z g l ę d e m g ł o s o w y m i słowotwórczym. Nieraz jednak nie znając dostatecznie faktów z dziedziny kultury materialnej mogą popełniać poważne nieścisłości i omyłki. Nad Atlasem Polski pracują i etnografowie, i j ę z y k o ­ znawcy. Wydaje się więc, że byłoby rzeczą pożyteczną, żeby w zakresie proble­ m ó w wspólnych (głównie chodzi o dział kultury materialnej) nastąpiło przed od­ daniem do druku ścisłe porozumienie i uzgodnienie poglądów. W podobny sposób zreferował swe stanowisko prof. W. Doroszewski, nawiązu­ jący w swej wypowiedzi do coraz częstszej współpracy między naukami. J ę z y k o ­ znawstwo bez stałego kontaktu z etnografią i etnografami nie w y k a ż e się pełnymi osiągnięciami w zakresie zagadnień dotyczących stosunku w y r a z ó w do desygnatów, stanowiących podstawową treść językoznawstwa. Treść i problematyka zagadnień jest w wielu wypadkach ta sama w obu dyscyplinach. O konkretnej pomocy ze strony etnografów (w tym przede wszystkim prof. K. Moszyńskiego) przy układaniu kwestionariusza do badań językowych mówiła mgr W. Pomianowska, referując zagadnienie kartogarfii językowej na podstawie map opracowanych przez Zakład Dialektologii w Warszawie. Referentka uważa, że współpraca etnografów z dialektologami mogłaby być kontynuowana również i podczas badań terenowych. Można by też korzystać wzajemnie z doświadczeń �KRONIKA 397 w zakresie kartografowania, chociaż nasuwa się tu wiele różnych problemów i trudności, od momentu zapisania wyrazu w terenie do momentu wprowadzenia go na mapę. Następny dyskutant, proi. K . Dejna, podkreślił doskonałą organizację pracy nad P A E , zastanawiając się, co z tych wielkich osiągnięć dałoby się przenieść do prac nad atlasami językowymi, tym bardziej że przedmiot badań jest trochę inny. Etnografowie badają zjawiska, które bezpośrednio wiążą s i ę z nadbudową. Zmiany w bazie i uzależnione od nich zmiany w nadbudowie znajdują odbicie tylko w za­ kresie słownictwa, inne zaś cechy języka nie zmieniają się tak szybko jak nad­ budowę. Jeżeli chodzi o rady, których etnografom mogą udzielić językoznawcy, uważa, że uwagi doc. Zaręby dotyczyły w niektórych wypadkach zagadnień nie­ typowych nawet dla językoznawstwa, a trudnych do przyjęcia dla P A E przez wpro­ wadzenie szeregu odcieni gramatycznych i fonetycznych. Z a najważniejsze dla P A E uważa dwie sprawy: formę zapisów w terenie i uwidocznienie ich w legen­ dzie. Zapisując nazwy przedmiotów za pomocą sposobów ortograficznych, badacze terenowi powinni utrwalać formy gwarowe przynajmniej zaznaczając w ogólnym zarysie ich właściwości dialektologiczne. Nie jest konieczne przeniesienie tych z a ­ pisów na mapę, ale będą one ułatwieniem i podstawą bezbłędnego umieszczenia haseł na mapie, w słowniku czy jakimś indeksie. Jeżeli etnograf unikał gwarowej formy nazwy i na poczekaniu zastąpił ją przez siebie zetymologizowaną postacią, może tak wyraz zniekształcić, że nikt nie zgadnie jego pochodzenia i znaczenia. Fonetyczne zapisywanie nazw, nawet prymitywnym systemem, może w wielu wy­ padkach być bardzo pożyteczne. Na mapie trzeba podać wyraz tylko w formie niegwarowej albo w formie ogólnopolskiej, trzeba usunąć mazurzenie, odnosowienie itd., nadając wyrazowi jak najmniej gwarową postać. Sprawa zapisu fonetycznego i trudności z tym związanych stała s i ę punktem centralnym dalszej dyskusji (prof. Gajek, prof. Zawistowicz-Adamska, doc. K l i ­ maszewska). Prof. Gajek podkreślił, że jest zwolennikiem zapisu fonetycznego w czasie badań terenowych. Uwzględnienie tego jest jednak niemożliwe do czasu utworzenia stałej kadry etnografów związanych z pracą nad P A E i przeszkolenia jej w zakresie dialektologii i fonetyki. Uchwycenie przestrzennego zróżnicowania wyrazów pod względem fonetycznym lub słowotwórczym otwiera duże możliwości dla interpretacji zasięgu formy i funkcji badanych zjawisk kulturowych. Formą i funkcja w y t w o r ó w nie zmieniają się równocześnie oraz nie zmieniają się r ó w n o ­ cześnie elementy fonetyczne i słowotwórcze. T a nierównoczesność stwarza bez­ spornie podstawę do dociekań na temat przemian i ich chronologizacji. Niewątpli­ wie pełna współpraca językoznawców z etnografami dałaby najlepsze rezultaty, gdyby można było ustalić sprawę stałej sieci badań P A E z siecią badań języko­ znawców, a dalej gdyby dało się stworzyć dwuosobowe ekipy terenowe oraz usta­ lić wspólny rzeczowy plan badań w poszczególnych latach. Wchodzą tu w grę momenty organizacyjne i budżetowe. Na razie musimy ograniczyć się do wyszko­ lenia kadry terenowej pod w z g l ę d e m językoznawczym tak, aby miała pełne zro­ zumienie i wyostrzoną czujność przy zapisywaniu słownika związanego z n a ­ zwami przedmiotów i czynności. Prof. Gajek zapewnia, że P A E postara się w przyszłości uwzględnić postulaty językoznawców, którym serdecznie dziękuje za ż y w y udział w konferencji. Z udziału tego wynika, że sprawa Polskiego Atlasu Etnograficznego jest bliższa językoznawstwu niż innym naukom. Uwagi języko­ z n a w c ó w wniosły ważny wkład do naszej pracy nad Atlasem. W dalszym ciągu dyskusji zabierali głos przedstawiciele innych specjalności. W imieniu historyków przemówił prof. A. Gieysztor stwierdzając, że dyskusja do- �398 K R O N I K A tychczasowa prowadzona wokół bardzo ważnych spraw P A E postawiła dotąd poza porządkiem dziennym sprawę między innymi rzeczowego zakresu kwestiona­ riusza. Opracowali go etnografowie nie komunikując się z przedstawicielami in­ nych dyscyplin poza językoznawcami, którzy służą im doradczo w sprawie zapi­ sów fonetycznych. Dezyderaty, jakie można dziś sformułować ze strony history­ ków, w dużej mierze mogą okazać się nierealne albo spóźnione wobec znacznego zaawansowania prac nad Atlasem. Wiąże się to z zagadnieniem celu, metody i materiału zamieszczonego w Polskim Atlasie Etnograficznym. Każdy historyk z uznaniem podejmie myśli zawarte w referacie prof. Gajka, które rzeczowo okre­ ślają bliższe zadania etnografii, związanie jej ze sprawą badania polskiego procesu historycznego, z problemami kształtowania się rozwoju narodowości i narodu polskiego, czyli z najwłaściwszym przedmiotem badań etnograficznych. Wśród dyscyplin naukowych, poza językoznawstwem, nauki historyczne będą miały tu najwięcej do powiedzenia. Po raz pierwszy w referacie prof. Gajka zostały o m ó ­ wione wytyczne gwarantujące, że etnografia dostarczy historykom materiałów dotyczących obiektywnych czynników powstawania i rozwoju narodowości i na­ rodu polskiego. Powstaje w związku z tym pytanie, jak do tego celu zmierza i czym jest w swej istocie P A E . Oglądając wystawione materiały i słuchając dy­ skusji prof. Gieysztor zastanawiał się, czy jest on wydawnictwem źródłowym, czy przewodnikiem po źródłach. Odpowiedział sobie na pierwsze pytanie negatywnie. Wysuwając określenie przewodnika po źródłach stawia dalsze dwa pytania: czy będzie to przewodnik po źródłach już zebranych, czy raczej zbiór w s k a z ó w e k do­ tyczących źródeł przeważnie jeszcze pozostałych w terenie, a nie zebranych, nie tylko z racji niedoskonałego aparatu, lecz przede wszystkim rzadkiej siatki zdjęcia terenowego. Sądzi, że nie można patrzeć na Polski Atlas Etnograficzny jak na wy­ dawnictwo źródłowe, gdyż ostateczna forma, bliska realizacji, jest tylko bardzo generalnym zdjęciem kartograficznym. W bardzo wielu wypadkach wzbudzi za­ interesowanie w odbiorcy stojącym niejednokrotnie daleko od przebiegu i metody zbierania materiału, lecz nie będzie w stanie go w pełni zaspokoić. Jeżeli zaś patrzeć na Atlas jako na przewodnik po materiałach źródłowych, tkwiących w kar­ totekach i w terenie, to pozostawałaby kwestia metodyczna ograniczenia zadań Atlasu i zdanie sobie sprawy, że nie obejmie on wszystkiego. Konieczne wydaje się zakończenie zdjęcia terenowego i wyczerpanie postawionych zagadnień w za­ kresie dziś uchwytnego materiału etnograficznego. Co do zagadnienia metody, to wydziela się tu wyraźnie sprawa sposobu zdjęcia terenowego. Trzeba stanąć na gruncie chronologii proponowanej przez prof. Gajka. Granice 1850-1953 (i ewentualnie lata następne) są realne i należy je zastosować nie tylko dlatego, że z poprzedniego okresu wiadomości są rozproszone i nie będą równoważyły się we w ł a ś c i w y m stosunku w dalszym ujęciu kartograficznym, ale dlatego, że zadaniem Atlasu jest zdjęcie terenowe polskiej kultury wiejskiej między połową wieku X I X a połową X X . W tym sformułowaniu tkwi w ł a ś c i w y stosunek historyczny do materiału etnograficznego bez sugerowania zadań zupełnie nie­ uchwytnych lub mało uchwytnych. Dyskutant sądzi, że podział w e w n ę t r z n y pro­ ponowany przez prof. Gajka w zakresie periodyzacji 1850-1953 mógłby ulec zmia­ nie. Nasuwa się na przykład wątpliwość, czy w materiale etnograficznym występuje granica około 1900 r. Nie wydaje się jasne, jakie zjawiska procesu historycznego w y s u n ę ł y tę granicę, czy mamy tu tylko do czynienia z mechaniczną próbą skró­ cenia odcinków. Daty proponowane w referacie nie mogą być stosowane dla ca­ łości ziem polskich bez poważnych odchyleń w związku z historią poszczególnych obszarów. �KRONIKA 399 Odnośnie do zakresu rzeczowego zdjęcia terenowego, prof. Gieysztor uważa, iż dobór tematów, na które ma odpowiedzieć kwestionariusz, wydaje się być do­ stateczny. Odpowiadają one kompleksowemu badaniu kultury ludowej. Zawarte są w nich jej główne cechy etniczne, językowe, gospodarcze, natury psychicznej i materialnej. Co do zakresu geograficznego, nasuwają się dwie uwagi. Pierwsza, że w y s t ą ­ pił brak odniesienia zjawisk występujących na obszarze naszych ziem do sąsia­ dów Polski. Prof. Gajek zapowiedział szersze powiązanie naszych prac z pracami sąsiadów. Zarówno dla młodej kadry biorącej udział w tym przedsięwzięciu nau­ kowym, jak i dla odbiorców Atlasu będzie niezbędne zastosowanie kartogramów pomocniczych, na których niektóre zjawiska polskie zostaną przerzucone na tło europejskie. Druga sprawa to zagadnienie podstawowej kanwy, która została wzięta do opracowania Atlasu. K a n w ą tą jest trzysta kilkadziesiąt punktów wiej­ skich na obszarze Polski, co napewno będzie w y w o ł y w a ł o dyskusję. Sprawę kwa­ dratów, na których umieszczano punkt badawczy, również należałoby jaśniej uza­ sadnić chociażby względami praktycznymi, które nie są mało ważne. Nasuwa się też pytanie, czy zdarza się zmiana w wyborze wsi podstawowej, a jeżeli tak, to dlaczego, i jak się uzyskuje porównywalność danych z nowo wybranej wsi z po­ przednimi. Dyskutant zwrócił ponadto u w a g ę na konieczność realizacji wniosku o wpro­ wadzenie do studium historii kultury materialnej elementów językoznawstwa i dialektologii dla studentów, którzy specjalizują się w etnografii (w dalszej dy­ skusji potwierdzili to również jako dawny postulat organizatorów Studium Historii Kultury Materialnej prof. K . Majewski i prof. J . Gajek). Uwagi prof. Gieysztora dotyczące ujęcia kartograficznego ograniczyły się nie tyle do samej metody, ile do wniosków, do których będzie skłonny czytelnik Atlasu. Tematy badań monograficznych, a wśród nich pewna przewaga problema­ tyki archaizmów w kulturze ludowej, nie powinny przesłaniać faktu, że Atlas to przewodnik po materiale etnograficznym wsi polskiej X I X i X X wieku. Stąd pod adresem redakcji postulat wprowadzenia takich zagadnień, najbardziej charak­ terystycznych dla dziejów wsi X I X i X X wieku, jak postępy w mechanizacji rol­ nictwa. Inne sprawy charakterystyczne dla okresu pouwłaszczeniowego, o dużym nasileniu walk społecznych, w pewnym chociaż stopniu powinny trafić do kwe­ stionariusza, jak na przykład sprawa przeciwieństwa w gospodarce między drobną a wielką własnością ziemską. Kartowanie na jednej płaszczyźnie materiałów bliżej nie rozwarstwionych klasowo może spowodować sugestie niehistoryczne. Czy słusznie zostały wyelimino­ wane sprawy związane z wielką własnością ziemską? Jeżeli z trudem da się z całokształtu sił wytwórczych i stosunków produkcyjnych ubiegłego stulecia wy­ eliminować miasto, to przeprowadzenie dalszej eliminacji wewnątrz kultury ma­ terialnej wsi jest przedsięwzięciem, które trzeba dopiero obronić. Co do sprawy wykorzystania materiałów tkwiących w archiwach naukowych i literaturze, należy stanąć na stanowisku prof. Gajka, że badany okres 1850-1955 nie tylko na pod­ stawie współczesnego zdjęcia terenowego, ale także przez wyczerpanie materiałów z dawniejszych zdjęć terenowych, dokonywanych w całym tym okresie. Natomiast zbędne i n i e w ł a ś c i w e wydaje się głębsze wchodzenie w źródła pisane i inne tego okresu, który należy pozostawić innym specjalistom, historykom X I X i X X w. Właściwa metoda pracy etnograficznej powinna dać w ł a ś c i w y efekt w postaci dokumentacji o charakterze etnograficznym. W tym samym sensie wypowiedzieli się językoznawcy. Współpraca nad Atlasem pomiędzy różnymi przedstawicielami �400 KRONIKA nauki jest niezmiernie ważna, a napewno rozwinie się na szerszą skalę w ramach prac monograficznych, które pobudzi do życia Polski Atlas Etnograficzny. Prof. Gajek podkreślił w odpowiedzi, że przegląd prac nad Atlasem nie pre­ tendował i nie pretenduje do pokazania w skończonej formie w y n i k ó w tych prac; jest przekrojem planu prac z końca maja 1955 r. opartych na badaniach terenowych z roku 1953. Stąd w y n i k ł y różnice w sposobie i stanie opracowania materiałów. Jeżeli chodzi o gęstość siatki badań, sądzi, że jest ona na ogół wy­ starczająca. Odpowiada metodzie reprezentacyjnej stosowanej w kartografii etno­ graficznej. Należałoby tylko tę sieć zagęścić: 1) w specjalnych terenach, 2) w pas­ mach rubieżnych, gdzie krzyżują się na przykład dwa typy czy odmiany karto­ wanych zjawisk. Jeżeli chodzi o zagadnienie mechanizacji dokonującej się w X I X wieku, duża ilość kartogramów dotyczących na przykład problematyki młocki, narzędzi ż n i w ­ nych, kośnych, narzędzi do orania rejestruje zachodzące przemiany, charakteryzu­ jące proces historyczny, wykrywa obszary opóźniające się i bardziej postępowe. Prof. Gajek przytacza przykładowo takie kartogramy, jak: 1) zanikanie używania w o ł ó w w pracach rolnych i w transporcie, 2) zmiany zasięgów w y s t ę p o w a n i a róż­ nych typów cepów w latach 1939-1953, 3) proces współczesnego zanikania m ł ó c e ­ nia cepami, 4) w y s t ę p o w a n i e młocarni motorowych, 5) rozszerzanie się ścinania zbóż kosą i wiele innych. Kwestionariusz i instrukcje do nich, a dalej prace kartograficzne kładą duży nacisk na: a) proces mechanizacji narzędzi rolniczych, b) przemiany zachodzące w narzędziach i technice, c) ale również na archaizmy, gdyż to otwiera nam drogę do retrogresywnej rekonstrukcji dawniejszych procesów etnogenetycznych. W identyczny sposób ustawia P. I. Kusznier problematykę Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego. W dyskusji padły pytania i zarzuty na temat periodyzacji pro­ cesów kulturowych od połowy X I X w. Schematu wysuniętego w swoim referacie prof. Gajek nigdy nie uważał za podstawę prac atlasowych. Data 1900 r. jest na pewno sztuczna i mechaniczna. Referent jest przeciwny stosowaniu apriorycznego schematu. -Periodyzacja winna być rezultatem szczegółowych badań faktów, które zmieniały się w różnych stronach Polski w różnych okresach. W ścisłym związku z periodyzacją pozostaje sprawa przedstawienia w pracach P A E zagadnienia zmienności historycznej zjawisk. Padały tu głosy, że jest ona niedostatecznie jasno postawiona. „Jestem przekonany, podkreśla prof. Gajek, że tak w kwestionariuszu, jak w opracowanych kartogramach procesy przemian znajdują bardzo wyraźny wydźwięk. Już obecnie rysują się pewne wyniki, jeżeli chodzi na przykład o mechanizację i jej postęp na ziemiach polskich". W dyskusji poruszono sprawę badań nad kulturą społeczną i duchową. Prof. Gajek przypomniał, że w Atlasie: 1. położono g ł ó w n y nacisk na kulturę ma­ terialną, tj. na bazę, w której procesy przemian przebiegają na ogół szybciej, a uchwycony obraz reprezentuje stosunkowo młode formacje kulturowe; 2. prze­ widuje się w myśl zasady kompleksowości równoczesne prowadzenie badań nad kulturą materialną, społeczną i duchową; 3. proponowano również w przyszłości p e w n ą ilość zeszytów przeznaczyć wyłącznie na problemy z zakresu kultury du­ chowej i społecznej, jak np. muzyka, instrumenty muzyczne, tańce, literatura ludowa, pokrewieństwo, rodzina, magia; 4. ustalając kolejność tematyki badawczej wzięto również pod u w a g ę konieczność niezwłocznego badania tych dziedzin kul­ tury, które szybko i bezpowrotnie giną. W związku z tym należy rozpatrzyć pro­ pozycję prof. Moszyńskiego, aby w ciągu najbliższego okresu badań terenowych przeprowadzić inwentaryzację formalną tych właśnie zjawisk. Pociągnie to za sobą �K R O N I K A 4Ói p e w n ą powierzchowność, jeżeli chodzi o uchwycenie zmienności i kompleksowego traktowania zjawisk, ale jest konieczne. W dyskusji poruszono również w a ż n e zagadnienie traktowania przez P A E materiałów pochodzących spoza Polski, z zasięgów ogólnoeuropejskich. Prof. G a jek stwierdził, że na ten temat wypowiedział się już w rozprawie o P A E jak i w referatach wygłaszanych na terenie I H K M w latach 1953-1954. Oczywiście Polski Atlas Etnograficzny winien te postulaty uwzględnić. Dyskutant twierdzi dalej, że byłoby rzeczą bardzo pożądaną, jak wspomniał prof Gieysztor, by rozpa­ trzyć akcję porozumienia się z N R D i innymi krajami demokracji ludowych celem opracowania wspólnego planu badawczego do prac etnograficzno-kartograficznych. W rezultacie mogłoby to doprowadzić do stworzenia etnograficznego atlasu Europy środkowej. Jeżeli chodzi o zagadnienie rozwarstwienia kulturowego, to w P A E położono nacisk na rozwarstwienie wsi. Świadczą o tym kwestionariusze i kartogramy. Atlas stara się wyśledzić, jak przebiegał proces przemian w odniesieniu do na­ rzędzi i technik rolnych, jak przebiegała motoryzacja w zależności od wielkości go­ spodarki. Stara się każdorazowo uchwycić związek pomiędzy wartościami typolo­ gicznymi, formami zjawisk kulturowych a rozwarstwieniem kulturowym wsi. Jeżeli chodzi o wyczerpanie materiałów z literatury i muzeów, a co ważniejsze archiwów, ustalono, że literaturę i zbiory muzealne uwzględnia każdy autor te­ matu. Na koniec prof. Gajek podkreślił, że jest rzeczą oczywistą, iż o przydatności Atlasu do badań nad świadomością społeczną będzie można mówić dopiero wtedy, gdy powstanie znaczniejsza ilość skartowań i gdy Atlas uchwyci specyfikę bazy w różnych rejonach Polski i specyfikę rozwoju kultury Polski jako całości. W dalszym ciągu dyskusji prof. J . Czekanowski scharakteryzował Atlas jako zastosowanie metody reprezentacyjnej, przy której gęstość sieci zależy od budżetu. Przypomniał on swe prace referowane na pierwszym zjeździe filologów s ł o w i a ń ­ skich (1931), gdzie pokazał, jak przy zastosowaniu metody ilościowej do języka otrzymuje się periodyzację procesu różnicowania się dialektów słowiańskich. Nie można przychodzić do języka z periodyzacją z góry ustaloną. Nie wątpi on, że periodyzacji będzie poświęcony końcowy zeszyt Atlasu. Planował go wraz z prof. Nitschem we Lwowie jeszcze w roku 1917 w prezydium P T L . T a sprawa ma długą historię. I dopiero teraz dzięki energii prof. Gajka ruszyła z miejsca. Archeolog, prof. W. Antoniewicz, zwrócił u w a g ę na różne w typie opracowa­ nia kartograficzne, które nie są ściśle pracą atlasową, a mogą być określone nazwą prac inwentaryzatorskich. Opisuje się wybrane zagadnienie w jednym jakimś momencie, aby utrwalić rzeczy, które jeszcze żyją, a które łatwo się wyradzają albo w ogóle zanikają. Prof. Antoniewicz ma wrażenie, że to, o czym mówił prof. Moszyński, to konieczność szybkiego zdjęcia jak największej ilości faktów, które są nieodwracalnie z tych czy innych przyczyn skazane na zagładę. Drugim sposobem uchwycenia kartograficznie zjawiska jest opracowanie monografii nauko­ wych takich tematów, jak np. k o s a , s i e r p , p ó ł k o s k i , wychwytanie zjawisk przestrzennych po analizie zdjęcia etnograficznego, i to nie tylko na podstawie zdjęcia obecnego, ale po wejściu w literaturę i zasoby muzealne. Jest to chęć dania pełnego obrazu przestrzennego, wykazania, jak te zjawiska zachowują się obok siebie. Jeszcze inne opracowania kartograficzne mogą w y k a z y w a ć współzależność zjawisk. Z kolei prof. Antoniewicz zastanawiał się nad zadaniem Atlasu Historycz­ nego Polski, który stanowią Atlas Historyczny, Atlas Etnograficzny i Atlas Archeo­ logiczny. Atlas taki musi dać obraz przestrzenny rozwoju polskiego procesu histoEtnografia Polska I 26 �402 KRONIKA rycznego we wszystkich możliwych, dających się ująć kartograficznie zarysach. Nie wszystkie jednak nauki szczegółowe opracowujące taki Atlas mogą odzwier­ ciedlić swoje zagadnienia równocześnie i jednakowo. Na przykład archeologia musi zajmować się pełnią procesu historycznego, bo to jest specyfika tej nauki. Historiografia przedstawi różne zagadnienia, które w y p ł y w a j ą ze źródeł histo­ rycznych. Niedawno pojawiła się jeszcze nowa dyscyplina badawcza, która musi opracować również atlas historyczny — historia kultury materialnej. Winna ona badać wszystkie zjawiska sił wytwórczych formacji klasowych aż do X X w. włącznie. W ten sposób tworzy się zorganizowana wokoło Polskiego Atlasu Histo­ rycznego wielka praca kompleksowa. Obejmuje ona historię pierwotnej formacji społecznej, przedrodowej i rodowej wspólnoty pierwotnej, nowych zjawisk wczesnofeudalnych oraz następnych etapów feudalizmu i kapitalizmu. We wszystkich tych zakresach rozciąga się pole do pracy kolektywnej archeologów, historyków oraz etnografów. Musimy się zdecydować na to, że istnieje specyfika wszystkich gałęzi nauk historycznych i że badacz historii kultury materialnej nie może zastąpić ani etnografa, ani archeologa, choć niemniej wszyscy oni są w ł a ś c i w i e historykami kultury. Etnografowie winni zajmować się rozwojem pełnego procesu rozwoju wsi, ale w takich powiązaniach, o których mówił prof. Gieysztor. Na przyszły Atlas Historyczny Polski złoży się niewątpliwie kilka działów, trzeba w i ę c opra­ cować dokładnie zagadnienie wyboru tematyki oraz sposobu kartowania zjawisk. Polski Atlas Etnograficzny jest ogniwem wielkiej pracy kartograficznego przed­ stawienia polskiego procesu historycznego. W dalszym ciągu dyskutant podkreślił słuszność wypowiedzi doc. Klimaszew­ skiej, że mapy szczegółowe winny iść do monografii, a do Atlasu winny iść mapy zbiorcze, które dadzą obraz procesu zmienności zjawisk, zwłaszcza zależnych od klimatu, suchości gleby itd. Ale w tych wypadkach bez podkładów fizjograficznych nie będzie można odtwarzać dostatecznego obrazu tych uwarunkowań. Kończy uwagami na temat różnego sposobu wyrażania treści kartografowanych, mianowi­ cie przy pomocy specjalnych symboli, znaków, kolorów i kreskowań. I te sprawy wymagają o m ó w i e ń i ustaleń w skali ogólnej Polskiego Atlasu Historycznego. Z kolei prof. W. Doroszewski podkreślił, że po obecnej sesji trzeba zmierzać do tego, aby w obrębie Wydziału I P A N powstał w s p ó l n y organ, nie będący ani pra­ cownią, ani zakładem, ale komisją do spraw Polskiego Atlasu Historycznego, gdzie by historycy, historycy sztuki, archeolodzy, historycy kultury materialnej i etno­ grafowie mogli mieć równoczesny głos, a jako pomocniczy element językoznawcy, którzy mają swoje w ł a s n e cele, ale dla których cele etnografów są również ważne. W tym ogólnym Atlasie będzie historia rolnictwa i osadnictwa. Historia pługa i narzędzi płużnych od najdawniejszych czasów wejdzie do opracowań mono­ graficznych stanowiących ich komentację. Do dyskusji nad techniką kartograficzną P A E nawiązał również prof. Gajek, wypowiadając się na temat samej karty podkładowej, która zdaniem niektórych przedmówców powinna zawierać obraz zalesienia i elementy hipsometrii. Za słuszne uważa, żeby z kartogramami zawierającymi określoną problematykę zestawiać od­ powiednie kartogramy ilustrujące regionalizację Polski z punktu widzenia środo­ wiska geograficznego (np. kalendarz prac rolniczych zestawia regionalizację k l i ­ matu i procesów wegetacyjnych). Na koniec dyskutant wrócił do sprawy współpracy z językoznawcami, geogra­ fami, historykami, archeologami i antropologami, by stwierdzić, że poczyniono sze­ reg w y s i ł k ó w w celu zadzierzgnięcia wzajemnych stosunków, chociaż sprawa po­ suwa się opornie. Nawiązując do dyskusji dotyczącej sprawy doboru wsi, które �KRONIKA 403 weszły w skład stałej sieci P A E , stwierdził, że jako główne kryteria przy doborze przyjęto: 1. stworzenie stałej sieci badań celem ułatwienia pełnej porównywalności Atlasu; 2. stworzenie sieci równomiernie obejmującej cały obszar Polski; 3. jako zasadę przyjęto wybór jednej wsi w obrębie areału 20X20 km i, o ile to możliwe, tzw. w i e ś przeciętną, a na Ziemiach Odzyskanych wieś, w której mieszka bodaj pewna ilość ludności sprzed 1939 r. Jako ostatnia zabrała głos doc. J . Klimaszewska, tłumacząc przyczyny zmiany wybranych wsi. Uzasadniała również sprawę badania reliktów kulturowych, które można jeszcze obecnie w terenie uchwycić (np. technika orki radłem). Podsumowania obrad dokonał prof. M. Gładysz. Podkreślił on rzeczowość i oszczędność słowa w wypowiedziach dyskutantów. Jest to przywilejem wszystkich narad roboczych dysponujących konkretnym materiałem treściowym. Niewątpliwie jednym z osiągnięć tej konferencji jest zdecydowane stwierdzenie potrzeby współpracy etnografów z przedstawicielami innych dyscyplin, a przede wszystkim historyków, geografów, archeologów i językoznawców. Na płaszczyźnie prac atlasowych można się przekonać, jak w a ż n y m czynnikiem w rozwiązywaniu wielu trudnych problemów są takie wzajemne usługi. Właśnie etnografia ze swoim ogromnym zapleczem materiałowym jest najlepszym ogniwem mogącym powiązać większość nauk historycznych. Obecne prace prowadzono z rozmachem i nakładem wysiłku całego zespołu. Przyniosły one już poważne osiągnięcia. Nie uwalnia to jednak od ostrej korekty zarówno metody poszukiwań, jak też formułowania celów i wyboru tematów. Zwłaszcza do zastanowienia zmuszają dawniejsze wypowiedzi profesorów Anto­ niewicza i Moszyńskiego, a obecne Gieysztora, proponujące niezwłoczne opracowa­ nie tych materiałów, które mogą ulec zniszczeniu w najbliższych latach, a są szczególnie ważne przy rekonstruowaniu ogólnego obrazu kultury narodu polskiego. Większość wypowiedzi i referatów formułuje cele Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego w ten mniej więcej sposób: obecne badania, ich kartograficzne ujęcia są gruntownym rozeznaniem terenu na przestrzeni ostatnich 100 lat, dając obraz zróżnicowania oraz współwystępowania grup w y t w o r ó w kulturowych. Są one r ó w ­ nocześnie punktem wyjścia dla przyszłych, monograficznych opracowań zarówno całych regionów, jak też i istotnych problemów zdążających do wielkiej syntezy kultury nie tylko wsi, ale całego naszego narodu. Słuszne były głosy przypomina­ jące o konieczności rzutowania posiadanego materiału na szerokie tło porów­ nawcze, nie tylko europejskie, ale światowe. Wyłoniła się również potrzeba n a w i ą ­ zania kontaktów z reprezentantami pokrewnych nauk innych krajów, które przy­ stąpiły do badań typu atlasowego. Według zapowiedzi S. P. T o ł s t o w a już w 1955 roku miały być oddane do druku pierwsze zeszyty Atlasu Ziem Ruskich. Wybrane tematy opracowywane przez etnografów radzieckich zbliżone są do opracowywanych w P A E , a więc przede wszystkim w tym zakresie pożądana jest wymiana dyskusji i poglądów. 3 Kończąc, prof. Gładysz wyraża głęboką wdzięczność za wiele trafnych uwag, które zostały wypowiedziane w dyskusji, a przede wszystkim prof. K . Nitschowi za ciekawe spostrzeżenia na temat braku współzależności pomiędzy postępowością chłopa a zachowaniem gwary. Tego rodzaju zjawisko obserwujemy również w sto­ sunku do innych dziedzin kultury; tak na przykład u postępowej ludności, jaką są Ślązacy, zachowanie strojów, obrzędów i zwyczajów obok gwary jest wyni­ kiem poczucia narodowej godności chłopa i robotnika, a nie jego zacofania. To a „Woprosy Istorii", Moskwa 1954, nr U , s. 160-163. �404 K R O N I K A zagadnienie nie jest obojętne dla badań nad elementami świadomości narodowej i społecznej. Obrady zakończył kierownik Działu I V I H K M P A N prof. W. Dynowski pod­ kreślając znaczenie prac nad Atlasem, wykonanych w ciągu ostatnich dwu lat. Omówił on sprawę zbyt skromnego budżetu P A E i stwierdził, że dalszym zada­ niem jest troska o kadrę, która mogłaby podjąć dalsze, szeroko zakreślone zadania. Anna Kutrzeba-Pojnarowa i Zofia Szyfelbejn K O N F E R E N C J A S P R A W O Z D A W C Z O - P L A N U J Ą C A DZIAŁU I V E T N O G R A F I I INSTYTUTU HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ PAN I C E N T R A L N E G O ZARZĄDU MUZEÓW I O C H R O N Y ZABYTKÓW Konferencja sprawozdawczo-planująca została zorganizowana w Warszawie w dniach 20-23 marca 1956 r. przez I H K M P A N w celu podsumowania w y n i k ó w prac prowadzonych w 1955 r. przez poszczególne ośrodki badawcze Instytutu. W Dziale Etnografii dotyczyła ona realizacji regionalnych monografii jednoi wielotematycznych oraz prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. Sprawozdawczość i planowanie naukowe zadecydowały o zaszeregowaniu formalnym konferencji, nie były jednak jedynym czynnikiem powołującym ją do życia. Została ona poza tym pomyślana jako pewien etap koordynacji prac prowadzonych w dziedzinie etnografii przez Dział Etnografii I H K M P A N i muzealnictwo etnograficzne. Jest faktem bezspornym, że praca w dziedzinie etnografii prowadzona była i jest pod egidą różnych instytucji. Konsekwencje tego faktu znajdują swój w y ­ raz w planowaniu prac naukowych i osiąganych na tym polu efektach. P o w y ż s z y stan rzeczy nie został jednak wykształcony w okresie minionego dziesięciolecia, a korzeni przyczyn jego powstania i utrzymywania się nadal należy szukać w dziewiętnastowiecznej tradycji etnografii. Posiada on zarówno wady, jak i za­ lety, a planowanie, które by pomogło uniknąć zbytniego rozproszenia problematyki naukowej czy jej dublowania, jest sprawą niezmiernie trudną, wymagającą sta­ łych zabiegów koordynacyjnych. Za wspólny mianownik dla wszelkiego rodzaju prac prowadzonych w dzie­ dzinie etnografii przez I H K M , C Z M i OZ uznano sposób podejścia do podjętej problematyki badawczej. W pierwszym i drugim dniu obrad skupiono u w a g ę na sprawozdaniach z prac nad regionalnymi monografiami wielodziałowymi oraz na wynikach prac terenowych nad monograficznym ujęciem zagadnień szczegóło­ wych, w trzecim dniu nad Polskim Atlasem Etnograficznym. W ostatnim dziesięcioleciu podjęto szereg prac nad wielodziałowymi mono­ grafiami etnograficznymi. Zalicza się do nich m. in. wielodziałowa monografia Śląska (opracowuje ośrodek krakowski; referował kierownik krakowskiego Z a ­ kładu Etnografii P A N prof. M. Gładysz, przedstawiając obok założeń teoretycznych i historii tych prac wyniki badań terenowych przeprowadzanych przez zespół współpracowników P A N , uniwersytetu i m u z e ó w śląskich w latach 1954 i 1955 na terenie wsi Siołkowice Stare w północno-wschodniej części Opolszczyzny), Pod­ hala (tylko częściowo reprezentowana na konferencji referatem mgr A. Zambrzyckiej z Krakowa na temat wiejskiej wytwórczości rzemieślniczej), Wielko­ polski (referowała dr M. Frankowska z Poznania), K u j a w (opracowuje ośrodek toruński pod kierunkiem prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej; wyniki badań terenowych budownictwa ludowego K u j a w referowała M. Fryczowa), Kurpiowsz­ czyzny (opracowuje ośrodek warszawski; po zagajeniu przez doc. A. Kutrzeba- �KRONIKA 405 Pojnarową referowali magistrzy Z. Szyfelbejn, M. Biernacka, J . Olędzki, M. Pokropek, L . M. Szwengrub, B. Zagórna, K . Judenko i A. Szyfer). Do monografii wielodziałowych zaliczono również prace prowadzone na mar­ ginesie dokonywania zakupów przez poszczególne muzea na podległym im tery­ torium. Referowały w i ę c kolejno swoje prace muzealne placówki z Bytomia (mgr L . Dubiel), Łodzi (prof. K . Zawistowicz-Adamska i mgr J . P. Dekowski), To­ runia (prof. M. Znamierowska-Priifferowa), Krakowa (w imieniu prof. T. Seweryna referował mgr L . Malicki), Przemyśla (mgr K . Wolski), Rzeszowa (doc. F . Kotula) i Warszawy (mgr W. Jeż-Jarecki). Do opracowań monograficznych tematów szczegółowych należy zaliczyć prace nad g ł ó w n y m i i dodatkowymi zajęciami ludności wiejskiej w X I X i X X w., refe­ rowane przez ośrodek łódzki (prof. K . Zawistowicz-Adamska, mgr B. K o p c z y ń s k a Jaworska, mgr M. Misińska) i prace ośrodka krakowskiego, jak: 1) badania roz­ woju narzędzi rolniczych we wsi małopolskiej w X I X i X X w. i ich roli w prze­ obrażeniach gospodarczych, społecznych i kulturowych (mgr W. Kwaśniewicz), 2) górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 (dr D. Dobro­ wolska), 3) wczasy robotnicze w Polsce Ludowej, kształtowanie s i ę kultury mas pracujących (dr D. Dobrowolska). Rozesłany przed konferencją komunikat Działu I V przewidywał n a s t ę p u ­ jącą linię dyskusji: 1) uzasadnienie celu prac monograficznych, 2) uzasadnienie układu i hierarchii wyboru tematów szczegółowych, 3) organizacja i technika prac terenowych, 4) współpraca ze specjalistami innych dziedzin, 5) porównanie i ocena w y n i k ó w pracy, wiadomości o specyfice rozwoju kultury ludowej poszczególnych ośrodków jako wkład do odtworzenia historii kultury ludowej Polski, 6) inne wnioski z dotychczasowych doświadczeń oraz 7) dalszy plan pracy. Rozstrzelenie tematyki konferencji i jej przeciążenie szczegółowymi sprawo­ zdaniami nie pozwoliło na przeprowadzenie dyskusji według wymienionych punk­ tów. Niemniej jednak każde ze sprawozdań zawierało elementy pozwalające na podsumowanie konferencji w myśl powyższych założeń. Szereg uwag na te te­ maty zawarty b y ł również w luźnych głosach dyskusji oraz w podsumowaniu w y n i k ó w poszczególnych etapów obrad, dokonywanych przez każdorazowych prze­ wodniczących (prof. W. Dynowski, prof. M. Gładysz, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, prof. K . Zawistowicz-Adamska, prof. Znamierowska-Prufferowa). Zawarły je r ó w ­ nież tezy do podsumowania konferencji opracowane przez komisję wnioskową. Ostatni dzień obrad poświęcono sprawom Polskiego Atlasu Etnograficznego, na które złożyło się sprawozdanie prof. J . Gajka z całości prac i indywidualne sprawozdania pracowników poświęcone przede wszystkim sprawie techniki badań terenowych (magistrzy: Z. Staszczakówna, J . Bohdanowicz, H . Gorczyńska, K . K w a ś ­ niewski, S. Matuszewska, M. Meysner, Z. Toroński i M. Trawińska-Kwaśniewska) oraz referowaniu w y n i k ó w prac nad dwoma tematami szczegółowymi: ugorowa­ nie (mgr M. T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w s k a ) i brogi (mgr J . Pawłowska). Wnioski płynące ze sprawozdań i dyskusji nad nimi można podzielić na trzy zasadnicze grupy: a) organizacja pracy badawczej, b) teoria i metodyka etnografii, ze szczególnym uwzględnieniem etnograficznych badań terenowych, c) konkretne wy­ niki prac badawczych nad ustaleniem dróg i etapów przemian polskiej kultury ludowej w jej poszczególnych działach, zróżnicowaniu klasowym, zawodowym i te­ renowym na tle ogólnych przeobrażeń gospodarczych i społecznych. W zagajeniu konferencji prof. W. Dynowski podkreślił, że celem jej jest między innymi skoordynowanie prac z punktu widzenia organizacji i techniki badawczej. Jest rzeczą zrozumiałą, że dla konferencji, na której były reprezentowane różne �406 K R O N I K A piony organizacyjne, było to zagadnienie jak najbardziej żywotne i tym w a ż n i e j ­ sze, że zgodnie ze słowami zagajenia I H K M , muzealnictwo etnograficzne i uniwersy­ teckie katedry etnografii stanowią trzy piony, prowadzące wszelkie prace naukowe w dziedzinie etnografii, i że one to kształtują całą drogę rozwojową etnografii polskiej. Akcja sprawozdawcza objęła tylko działalność I H K M i C Z M , wykluczając na razie katedry uniwersyteckie. Ze sprawozdań wynika jednak wyraźnie, że proble­ matyka I H K M w y p ł y n ę ł a i oparła się w głównej mierze na pracy katedr i że I H K M podejmował prace, których katedry nie mogły ukończyć z braku funduszów, lub też je rozbudowywał. W większości w y p a d k ó w została zachowana ścisła więź między pracą katedry uniwersyteckiej a daną placówką I H K M . Przykładem tego były sprawozdania ośrodka łódzkiego, poznańskiego, krakowskiego, warszawskiego. Podział pracy między I H K M i uniwersytety przyspiesza niewątpliwie moment ukończenia prac nad syntezą kultury ludowej w Polsce. Przykładem może być praca ośrodka poznańskiego nad monografią Wielkopolski, gdzie pracownia I H K M prowadzi badania terenowe, a zakład uniwersytecki pracuje nad źródłami z X V I I I w. Innym przykładem może być praca ośrodka warszawskiego, w którym zakład I H K M opracowuje materiały do monografii Zielonej Puszczy Kurpiowskiej, a za­ kład uniwersytecki przystąpił do prac nad monografią sąsiedniej Puszczy Białej. Współpraca I H K M z uniwersytetami posiada również swój aspekt personalny. Zależnie od zainteresowań i kwalifikacji w pracach zakładów I H K M brali udział również pracownicy uniwersyteccy (zwłaszcza w Krakowie i Warszawie). Nie można pominąć milczeniem udziału w pracach I H K M studentów, którzy w czasie praktyk wakacyjnych prowadzili akcję penetracyjną na terenie Śląska, Wielko­ polski czy Kurpiowszczyzny. Współpraca katedr z I H K M posiada poza aspektem ściśle naukowym również i dydaktyczny. Nieco odmiennie rysuje się współpraca I H K M z muzealnictwem etnograficz­ nym. Na czoło zagadnienia wysuwa się sprawa miejsca, jakie w pracy muzeów zajmuje praca naukowa. Otóż jest faktem, że przez ostatnich 10 lat muzea nie posiadały prawa do prowadzenia pracy naukowej. Pracę tę prowadziły jedynie na marginesie dokonywanych w terenie zakupów. Z rozległego wachlarza prac etno­ grafa mogły prowadzić na bardzo niewielką skalę penetracyjne badania tere­ nowe. Ten stan wydaje się być absurdem, gdy uprzytomnimy sobie wymagania stawiane ekspozycji muzealnej. Formalne przyznanie muzealnictwu etnograficz­ nemu prawa do prowadzenia pracy naukowo-badawczej nie rozwiązuje oczywiście sytuacji. W parze z tym musi iść stworzenie muzealnictwu etnograficznemu, dzia­ łowi zasłużonemu w pracy nad syntezą polskiej kultury ludowej, w a r u n k ó w do prowadzenia prac badawczych. Zdaniem prof. M. Gładysza wzajemna współpraca I H K M i C Z M musi opierać się na wymianie usług. W wypadku wykorzystania przez I H K M części kredytów muzealnych na przeprowadzenie badań terenowych muzea winny otrzymać do swej dyspozycji opracowane wyniki tychże badań celem uwzględnienia ich w ekspozycji. Uwagi te odnoszą się do prac monograficznych i P A E . Tego rodzaju współpraca została już zapoczątkowana przez muzea bytomskie i ośrodek k r a ­ kowski I H K M . Postawienie na porządku dziennym sprawy współpracy I H K M z muzealnic­ twem etnograficznym nie jest oczywiście wystarczające do koordynacji prac etno­ graficznych w Polsce. Dyskusja jak i poszczególne sprawozdania w y k a z a ł y ko­ nieczność objęcia akcją koordynacyjną odpowiednich działów P a ń s t w o w e g o Insty­ tutu Sztuki i Instytutu Badań Literackich, jak też uwzględnienia szerokiej akcji popularyzatorskiej i wydawniczej prowadzonej przez P T L . �KRONIKA 407 Kompleksowość pracy jako jeden z zasadniczych w y m o g ó w metodologicznych doby obecnej czyni nadzwyczaj aktualną sprawę współpracy etnografów z przed­ stawicielami innych nauk. Została ona nawiązana w całym szeregu w y p a d k ó w przez poszczególne ośrodki (por. sprawozdanie ośrodka krakowskiego, poznańskiego, toruńskiego), brak jest jednak akcji centralnej ze strony I H K M . Za cenną inicja­ tywę należy uznać propozycję prowadzenia prac atlasowych przez zespoły mieszane etnograficzno-dialektologiczne. Słuszne jest też dążenie do koordynacji pracy między dziedzinami pokrewnymi, jak dialektologia, językoznawstwo, geografia, w tym sensie, by prowadzić pracę na jednym terenie, a nawet — jeżeli jest to możliwe ze w z g l ę d ó w merytorycznych — w tych samych wsiach. Biorąc pod u w a g ę fakt, że w planach naukowo-badawczych różnych placówek naukowych uwzględnione są tematy podobne, nasuwa się konieczność zorganizowa­ nia konferencji tematycznych, na których mogą być podsumowane ostateczne wy­ niki tych prac jak i ustalony sposób postępowania badawczego w analogicznych wypadkach. Za najbardziej zaawansowane i wymagające koordynacji uznano prace nad budownictwem i urządzeniem domu oraz rolnictwem. Konferencje takie m o g ł y ­ by być organizowane w skali nie tylko krajowej. Konferencja sprawozdawczo-planująca I H K M uwzględniała w pierwszym rzę­ dzie wyniki etnograficznych badań terenowych. Pozostawało to w zgodzie z w s t ę p ­ nym oświadczeniem prof. Dynowskiego, że „zwłaszcza obecnie badania terenowe... stanowią najbardziej samoistną i specyficzną domenę pracy etnografa". Wszelkie prace podjęte przez etnografów nad regionalnymi monografiami wielodziałowymi lub jednotematycznymi oraz P A E opierają się w głównej mierze na wynikach badań terenowych. Jest to podstawowa przyczyna, dla której w ostat­ nich latach zwrócono tak pilną u w a g ę na wymogi warsztatu pracy etnografa. Drugą przyczynę stanowi fakt, że w drodze do uzyskania syntezy kultury ludowej posługujemy się materiałem pochodzącym nie tylko z etnograficznych badań tere­ nowych. Poza nim wejdzie w g r ę materiał pochodzenia archiwalnego i inny. Po­ sługiwanie się kilkoma kategoriami materiału daje nam w efekcie bardziej pełny obraz badanego zjawiska, stwarza jednak konieczność znalezienia dla nich w s p ó l ­ nego mianownika, co może z kolei nastąpić po uprzednim krytycznym ustosunko­ waniu się do tego materiału. Jeżeli założymy, że weryfikację materiału zwanego potocznie historycznym poruczymy historykom, to pozostanie jeszcze sprawa kry­ tycznego ustosunkowania się do materiału zdobytego w terenie, specjalnie ważna i aktualna w momencie, gdy chcemy ocenić wzajemny ich stosunek do siebie i wartość dokumentarną materiałów uzyskanych z różnych źródeł. Trzecią przy­ czyną zaktualizowania się problematyki warsztatu pracy i postępowania badaw­ czego jest fakt, że tematyka podejmowana i rozpracowywana przez poszczególne ośrodki etnograficzne rozszerzyła się znacznie w stosunku do okresu m i ę d z y w o ­ jennego i pierwszych lat po wojnie. Rozszerzenie tematyki przy jednoczesnym po­ stulowaniu jak najszerszego stosowania nowych zasad metodologicznych, wymaga­ jących coraz to bardziej precyzyjnych i ścisłych metod pracy, wiąże się z koniecz­ nością rewizji warsztatu pracy niejednego z etnografów. Wobec szerokiego za­ kresu tematycznego etnografii na jedno z pierwszych miejsc wysuwa się ko­ nieczność ujednolicenia metody i techniki pracy terenowej. Zarówno w odniesieniu do monografii wielodziałowych, jak i jednotematycznych stosowano metodę badań penetracyjnych i stacjonarnych. Łączność obu tych metod wynikała ze wszystkich sprawozdań, szczególnie ze sprawozdań z mono­ grafii wsi Siołkowice na Opolszczyźnie. W tym ostatnim wypadku w i e ś uznana w drodze badań penetracyjnych za typowo rolniczą, po przeprowadzeniu badań stacjonarnych ukazała zupełnie inny profil produkcyjny. �408 KRONIKA Badania penetracyjne typu atlasowego we wszystkich wypadkach z wyjątkiem P A E były punktem w y j ś c i o w y m , w s t ę p e m do dalszych badań stacjonarnych i nie musiały być kontynuowane po rozpoczęciu tych ostatnich. Kontynuacja badań typu atlasowego była konieczna jedynie w wypadkach, gdy dla wyświetlenia za­ sięgów i zróżnicowania niektórych zjawisk kultury ludowej posługiwano się w dalszej pracy metodą etnograficzną (Wielkopolska, Kurpie). Obok tego sposobu badania kultury ludowej znalazł powszechne uznanie drugi, obrazowo mówiąc: „takie badanie wsi, by stała się ona kluczem dla całego regionu w jednym mo­ mencie historycznym" (por. sprawozdania ośrodka łódzkiego, krakowskiego, spra­ wozdanie z badań nad rolnictwem kurpiowskim). Biorąc pod uwagę, że na tere­ nach większych i bardziej zróżnicowanych nasuwa się konieczność badań stacjo­ narnych kilku wsi, proponowano badanie wsi o różnych profilach produkcyjnych (prace zespołów prof. Zawistowicz-Adamskiej i doc. Klimaszewskiej). Sprawa badań stacjonarnych okazała się aktualna również w odniesieniu do P A E . Postulowano pogłębienie badań w wyznaczonych siatką punktach P A E . zwiększenie czasu badań, przeprowadzenie we wsiach P A E badań stacjonarnych (organizowanych już niekoniecznie przez P A E , lecz np. przez muzea czy katedry uniwersyteckie), wyniki których byłyby oddane do dyspozycji P A E . Na marginesie dyskusji nad metodą badań stacjonarnych omówiono metodę monograficznego opracowywania zagród, uznanych za typowe, rezygnującą tym samym z badania wszystkich gospodarstw we wsi. Omówiono też posiłkowanie się metodą biograficzną z punktu widzenia potrzeby podkreślenia związku, jaki za­ chodzi między kolejami życia informatora a historią badanego zjawiska, przez co zwiększa się precyzję w konkretno-historycznym podejściu do badanego zja­ wiska. Pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego poświęcili w swych sprawozda­ niach z pracy indywidualnej bodaj najwięcej miejsca sprawom techniki badań terenowych i opracowywania materiału terenowego. Jest to zupełnie zrozumiałe, jeżeli w e ź m i e się pod uwagę, że w pracy atlasowej sprawa porównywalności ma­ teriału jest pierwszorzędnej wagi, a to zależy niejednokrotnie od warsztatu pracy danego badacza. Dlatego poruszono takie sprawy, jak rolę obserwacji w badaniach terenowych, sprawę doboru faktów, badania terenów zróżnicowanych pod względem kulturowym i etnicznym ze szczególnym uwzględnieniem Ziem Zachodnich i inne. Technikę pracy terenowej poruszano każdorazowo w ścisłym związku z kwe­ stią traktowania materiału etnograficznego jako jednej z kategorii źródeł histo­ rycznych, materiału, który w dalszej drodze postępowania naukowego zostanie zużytkowany do rekonstrukcji rzeczywistości historycznej. W związku z techniką badań terenowych wysunięto jako jedną z najbardziej palących, sprawę współpracy z językoznawcami, a to nie tylko dla uzyskiwania każdorazowo materiału poprawnego pod względem zapisu fonetycznego, ale z po­ wodu wspólnych metodologicznych zagadnień dla językoznawstwa i etnografii. Prof. W. Doroszewski poruszył sprawę jedności badanej przez nas rzeczywistości, poszukiwania faktów typowych, morfologii, funkcji i struktury przedmiotu. O m ó ­ wiono poza tym stosunek nazwy do desygnatu i vice versa. Sprawozdania z prac nad wielodziałowymi monografiami regionalnymi i jednotematycznymi oraz nad P A E pokazały osiągnięcia etnografów w 1954 i 1955 r. w pracy nad syntezą kultury ludowej w Polsce. Prace nad monografią regionalną Śląska rozpoczęto od monografii wsi uzna­ nej w wyniku badań penetracyjnych za reprezentatywną dla terenów Śląska Opol- �KRONIKA 409 skiego. Wyniki badań, uzupełnione badaniami kontrolnymi i penetracyjnymi we wsiach sąsiednich, winny zdaniem referentów wskazać na ogólną prawidłowość rozwoju kultury ludowej w danym regionie. Odmiennie traktuje podjętą mono­ grafię ziemi kurpiowskiej ośrodek warszawski. Próbowano tam zastosować meto­ dę badań atlasowych, wyznaczając dla każdego z badanych zagadnień stałą siatkę punktów do badań atlasowych i stacjonarnych. Traktując prace nad monografią etnograficzną kultury ludowej terenów dawnej Puszczy Zielonej za punkt w y j ś ­ ciowy do dalszych badań na terenie północno-wschodniego Mazowsza pokuszono się, zgodnie ze słowami doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej: „o śmielszy plan niż popularna dziś i poza Polską monografia wsi, o objęcie badaniami całego regionu, trochę w tradycyjnym ujęciu". Było to możliwe ze względu na fakt, że badane teryto­ rium jest bardziej niż inne tereny wyrównane, zarówno gdy chodzi o strukturę wsi, jak i poszczególne dziedziny kultury ludowej. Sprawozdanie Zakładu warszawskiego nie próbowało jeszcze syntetyzować w y n i k ó w badań w poszczególnych dziedzinach kultury ludowej, tak jak to zrobił prof. M. Gładysz w odniesieniu do Śląska. Zawierały one dopiero pierwsze robo­ cze wnioski i informowały o wynikach początkowych stadiów zbierania materiałów do poszczególnych dziedzin tematycznych. „Za najważniejszy cel monografii Wielkopolski prowadzonej przez pracownię poznańską — zgodnie ze słowami dr Frankowskiej — uznane zostało możliwie najpełniejsze zbadanie i zobrazowanie historycznego procesu rozwoju kultury ludu wielkopolskiego ze szczególnym uwzględnieniem przemian, jakie zaszły w ż y ­ ciu i kulturze chłopów tego obszaru w X I X wieku pod w p ł y w e m uwłaszczenia oraz jakie zachodzą w wyniku powstawania uspołecznionej gospodarki". Dla osiągnięcia tego celu Zakład poznański obrał drogę niestosowaną przez inne ośrodki. „Zanim zostanie sporządzona w ł a ś c i w a monografia obrazująca całokształt kultury ludu wielkopolskiego w historycznym jej rozwoju — mówiła dr Frankowska — wyko­ nywane będą jednocześnie dwa rodzaje prac monograficznych, a mianowicie: monograficzne opracowanie etnograficzne poszczególnych jednostek terytorialnych, w danym wypadku powiatów, oraz monograficzne opracowania tematyczne oma­ wiające szczegółowe problemy". Przy takim ujęciu nader istotne jest umiejętne zastosowanie metody etnograficznej, celem uchwycenia przemian zachodzących na terenie Wielkopolski w poszczególnych działach kultury. Sprawą pierwszoplanową staje się konieczność ustalenia granic regionu w całej ich historycznej zmienności, a co za tym idzie szczegółowe przebadanie pograniczy, jak np. pogranicza pomorskowielkopolskiego, na którym badania są najbardziej zaawansowane. Konieczność badania granic regionu poruszył również szeroko w swym sprawozdaniu doc. F . Kotula. Wszystkie sprawozdania wykazały głęboką troskę o historyczne traktowanie zjawisk. Jako jeden z głównych problemów w y s u n ę ł a się sprawa periodyzacji pol­ skiej kultury ludowej i zestawienie jej z ogólną periodyzacją historii kultury pol­ skiej. Biorąc pod u w a g ę trudności w skonstruowaniu jednolitego schematu periodyzacyjnego dla terenu całej Polski, kwestionowano wysuwanie daty uwłaszcze­ nia jako konkretnej daty przeobrażeń polskiej kultury ludowej w X I X w. W y ­ suwano zaś datę komasacji jako nader istotną dla przeobrażeń gospodarki wsi. Sprawozdania wykazały, że wysiłki etnografów skupiły s i ę przede wszystkim na badaniach nad rolnictwem i budownictwem. Poza opracowaniami rolnictwa, wchodzącymi w skład monografii wielodziałowych, należy podkreślić opracowanie narzędzi rolniczych i mechaniki ich przemian we wsi małopolskiej, podjęte przez zespół prof. K . Dobrowolskiego z Krakowa. �KRONIKA 410 Na osobne omówienie zasługuje sprawa zajęć pozarolniczych ludności wiej­ skiej rozpracowywana najdokładniej przez ośrodek łódzki (badania nad w s p ó ł ­ działaniem gospodarczym, flisem, tkactwem, gospodarką pasterską wysokogórską i nizinną, oddane obecnie do publikacji). Z innych zagadnień dużo uwagi poświęcono w monografiach wielodziałowych kulturze wnętrza, rybołówstwu, sztuce ludowej i folklorowi. Osobną pozycję sta­ nowią badania nad kulturą robotniczą, prowadzone przez ośrodek krakowski pod kierunkiem prof. K . Dobrowolskiego oraz rozpoczęte i projektowane nadal przez ośrodek łódzki pod kierunkiem prof. K . Zawistowicz-Adamskiej. Są to na razie opracowania pewnych zagadnień szczegółowych, nie pretendujące jeszcze pod w z g l ę d e m ilości prac do tego rozmachu, jaki cechuje monografie poświęcone k u l ­ turze wiejskiej różnych regionów. Szczególne miejsce w pionie badań terenowych zajmuje P A E . Z jednej strony stanowi on poważną i stale wzrastającą bazę materiałową do szczegółowszych, monograficznych studiów nad poszczególnymi zagadnieniami kultury ludowej, z dru­ giej jest imprezą umożliwiającą zjednoczenie się wszystkich etnografów w pracy nad jednym zagadnieniem specjalnym. Sprawozdania szczegółowe z prac nad monografiami jak i nad P A E nie dawały w zasadzie możliwości szczegółowej nad nimi dyskusji. Stąd jako postulaty na przyszłość w związku z syntetyzowaniem prac nad historią polskiej kultury ludowej w y s u n i ę t o wspomnianą wyżej konieczność organizowania konferencji tematycznych oraz zwiększenia kompleksowych badań prowadzonych przy współudziale fachow­ ców z innych dziedzin i nawet innych krajów. Tak powstał projekt zorganizowa­ nia konferencji międzynarodowej do badań nad Karpatami, wysunięty przez prof. R. Reinfussa. Organizowanie konferencji tematycznych, uzgadniających metody pracy i pod­ sumowujących wysiłki poszczególnych pracowników różnych ośrodków staje się coraz bardziej palące w związku z rosnącą w ramach etnografii specjalizacją pracowni­ ków, jeśli chodzi o zakres tematyczny ich prac. Jest to wyrazem nie tylko oso­ bistych zainteresowań, ale w pierwszym rzędzie pogłębienia się metod badawczych i rozszerzenia przedmiotu prac etnograficznych. Zakres przedmiotowy etnografii w świetle materiałów konferencji sprawozdawczo-planującej obejmuje przede wszystkim badania nad współczesnością i okresem ostatnich 100 lat. Dotyczy jednak również istoty przeżytku kulturowego i rekonstrukcji procesów minionych. Obejmuje prace historyczne nad społeczeń­ stwami nie zróżnicowanymi lub będącymi w stadium różnicowania poprzez zróżni­ cowane społeczeństwa formacji antagonistycznych aż do okresu w y r ó w n y w a n i a się sprzeczności kulturowych nie tylko w obrębie wsi. lecz również wsi i miasta, aż do tworzenia się współczesnej kultury narodowej. Zofia ETNOGRAFICZNA KONFERENCJA Szyfelbejn METODOLOGICZNA (Kraków, 23 I V 1956.) Właściwością każdej współczesnej dyscypliny naukowej jest zmienność jej zakresu i metod, stałe rozszerzanie i pogłębianie problemów ogólnych i szczegó­ łowych. Przemianom ulegać bowiem może badana przez niektóre nauki rzeczy­ wistość, zmianom ulegają' metody i techniki badawcze wszystkich nauk, wreszcie zmieniają się warunki społeczne (gospodarcze, polityczne, ustrojowe), które w mniej­ szym lub w i ę k s z y m stopniu w p ł y w a j ą na hierarchię zadań badawczych poszcze­ gólnych nauk. Nauki świeżo powstające, których problematyka leży na pograniczu �KRONIKA 411 zagadnień badanych przez istniejące już dyscypliny, muszą szczególnie dbać o wy­ znaczenie swego zakresu i zadań badawczych, o wypracowanie swoistych metod postępowania naukowego. W dziedzinie nauk społecznych toczyły się w ostatnich stuleciach długo­ trwałe spory o podstawy istnienia, o zakres badań i metody dwu nowych, powsta­ łych w X I X w. dyscyplin: etnografii i socjologii. Obie te nauki objęły nie badane dotąd odcinki i aspekty rzeczywistości społecznej, ale w wielu punktach ich za­ interesowania badawcze spotykały się z dziedzinami innych nauk, co w y w o ł a ł o za­ sadnicze nieporozumienia i dyskusje. O ile przedmiot socjologii i stosowane przez nią metody zostały w efekcie tych sporów w swych podstawowych przynajmniej r a ­ mach w nauce światowej ustalone, o tyle w etnografii po okresie pewnej stabili­ zacji pojawiły się nowe problemy zasadniczej natury, które nie uzykały jeszcze powszechnej zgody ze strony przedstawicieli tej nauki. Sytuacja ta znalazła swoje odbicie także w etnografii polskiej. Próby sprecy­ zowania i ujednolicenia spornych problemów były podejmowane w latach między­ wojennych przez J . S. Bystronia i S. Poniatowskiego bez trwalszych jednak rezultatów. Problemy te stały się znowu przedmiotem ożywionej dyskusji od roku 1945. Ważne w tej sprawie znaczenie miała konferencja zorganizowana w lutym 1951 r. przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Krakowie oraz konferencja odbyta w grudniu 1952 r . pod auspicjami I Wydziału P A N w Warszawie, na której dokonano, w oparciu o referat prof. K . Dobrowolskiego, oceny dorobku i osiągnięć etnografii polskiej i przygotowano grunt dla przyszłej, zasadniczej konferencji metodologicznej. Następne dwie większe dyskusje, odbyte w czerwcu 1955 r. i w marcu 1956 r . dały możność, przy omawianiu postępów prac nad Polskim Atla­ sem Etnograficznym i opracowaniami monograficznymi, przedyskutowania także niektórych problemów ogólniejszej natury. W tej sytuacji, zwłaszcza w obliczu konieczności nowego przedyskutowania i sprecyzowania zadań badawczych stojących przed etnografią polską — a w szcze­ gólności przed I V Działem Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N — D y ­ rekcja I H K M wspólnie z kierownictwem I V Działu podjęły kroki w celu prze­ prowadzenia ogólnopolskiej konferencji, na której zostałyby rozpatrzone pod­ stawowe współczesne zagadnienia polskiej etnografii. Rzeczą szczególnie ważną było przygotowanie referatu, który nie tylko przedstawiłby te zagadnienia, ale równocześnie zaproponowałby w oparciu o dotychczasowy rozwój i dorobek etno­ grafii polskiej w sposób logiczny zadania na przyszłość. Opracowania tego referatu podjął się prof. K . Dobrowolski. Dnia 23 kwietnia 1956 r. przybyło do sali konferencyjnej w siedzibie Polskiej Akademii Nauk w Krakowie około 80 etnografów z całej Polski. Obecni byli kie­ rownicy i niektórzy pracownicy naukowi wszystkich placówek uniwersyteckich oraz PAN-nowskich. Reprezentowani byli też etnografowie pracujący w innych pla­ cówkach, jak na przykład w muzeum krakowskim. Przybyli też przedstawiciele pokrewnych dyscyplin: historii, socjologii i archeologii. Studenci ośrodka warszaw­ skiego zorganizowali specjalną wycieczkę na konferencję. Tezy referatu zostały uprzednio powielone i rozesłane, tak że uczestnicy dyskusji mieli w pewnym za­ kresie możność przygotowania się i przedstawienia swoich stanowisk. Zagajenia konferencji dokonał prof. A. Gieysztor, wicedyrektor I H K M P A N . Podkreślił on doniosłe znaczenie, jakie do tej konferencji przywiązuje zarówno 1 1 2 J . S. B y s t r o ń, Wstęp do ludoznawstwa polskiego, cz. I, wyd. I, L w ó w 1926; wyd. I I , Warszawa—Poznań 1939; t e n ż e , Kultura ludowa, Warszawa 1936. - S. P o n i a t o w s k i , Mahavrata, „Lud", t. 36, s. 107—134. �412 KRONIKA Dyrekcja I H K M , jak i etnograficzna kadra naukowa. Okres od 1952 r. przyniósł etnografii, podobnie jak archeologii, w ramach I H K M wyraźne postępy. W związku z poważnymi zadaniami, jakie stoją przed etnografią, stwierdził prof. Gieysztor, Dyrekcja I H K M zdaje sobie sprawę z konieczności rozbudowania etnograficznych placówek badawczych. Ponieważ konferencja ta ma podstawowe znaczenie dla w y ­ tyczenia tych zadań, dlatego od jej w y n i k ó w zależeć będą także podstawy organi­ zacyjne i rzeczowe odrębnego instytutu etnograficznego P A N . Następnie prof. K . Dobrowolski przystąpił do wygłoszenia referatu, będącego streszczeniem większej pracy pt. Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne za­ dania i związki z innymi naukami. Na wstępie referent zaznaczył, że podstawowym zagadnieniem zawartych w referacie rozważań jest zakres etnografii, a w związku z tym jej zadania badawcze. Druga grupa zagadnień, w y s u w a j ą c y c h się jako n a j ­ bardziej czołowe, decydujące o specyficznym charakterze etnografii, to teoria poznania aktualnej rzeczywistości etnograficznej oraz teoria rekonstrukcji histo­ rycznej w etnografii. Te dwa kompleksy zagadnień zostały przeanalizowane na tle całego dotychczasowego rozwoju polskiej etnografii, przy uwzględnieniu podstawowego dorobku etnografii obcej. Należy też zaznaczyć, że nie wszystkie rozdziały zawarte w rozdanym uczestnikom konferencji „Przeglądzie treści" zo­ stały przez referenta uwzględnione w jednakowym stopniu, a niektóre z nich nawet całkowicie pominięte ze względu na ograniczony czas wygłaszania referatu. Omawianie dotychczasowych d r ó g rozwojowych etnografii rozpoczął prof. Dobrowolski od ogólnych uwag na temat przedmiotu nauki. Stwierdziwszy, że przy definiowaniu przedmiotu zaznaczały się dwie zasadnicze postawy: realistyczno-praktyczna oraz dogmatyczna, referent opowiedział się za pierwszą. Opiera się ona na założeniu, że zakres i metody określonej nauki są relatywne, uzależ­ nione od stopnia rozwoju tej nauki, od jej powiązania z określonymi warunkami społecznymi. Każda nauka, jako zjawisko historycznie uwarunkowane, zmienia się w zależności od trzech podstawowych czynników: a) przez gromadzenie wiedzy i do­ skonalenie środków poznawczych, b) przez zmianę w a r u n k ó w społeczno-gospodar¬ czych, c) przez zmianę badanej rzeczywistości. Opierając się na takich założeniach, stwierdził prof. Dobrowolski, zawarte w referacie stwierdzenia nie mają charakteru tylko postulatywnego, są bowiem ujęciem i podsumowaniem aktualnego stanu rze­ czy, aktualnych tendencji rozwojowych etnografii polskiej. Omawiając rozwój etnografii światowej referent zwrócił u w a g ę na fakt, że w różnych krajach europejskich zainteresowania problematyką etnograficzną w cią­ gu X I X i X X w. kształtowały się w niejednolitych warunkach społeczno-gospodar¬ czych i politycznych. Inna była geneza społeczna i polityczna zainteresowania się kulturami ludowymi narodów europejskich, inne zaś były w pewnej mierze mo­ tywy kształtujące zainteresowania dla kultur tzw. ludów prymitywnych. Stąd w dalszej konsekwencji powstały powiązania etnografii ludów prymitywnych z ge­ ografią i antropologią, zaś etnografii narodów europejskich z historią i historią lite­ ratury, obu kierunków z językoznawstwem itd. Ostatnie dziesiątki lat przyniosły w etnografii różnych krajów szereg za­ sadniczych osiągnięć. Omawiając osiągnięcia entografii radzieckiej referent pod­ niósł jej „konkretnohistoryczną postawę w ujmowaniu rzeczywistości etnograficz­ nej". Wartościowe wyniki przyniosły także badania nad współczesną wsią kołcho­ zową oraz nad kulturą robotniczą. Znaczne osiągnięcia zdobyła etnografia radziecka również w badaniach nad problemami etnogenezy. Jeżeli chodzi o etnografię krajów kapitalistycznych, to mimo utrzymywania się w niej wielu różnych kierunków o różnych celach badawczych i różnych posta- �KRONIKA 413 wach politycznych, widzimy w niej coraz wyraźniejsze „umacnianie się koncepcji etnografii jako nauki historycznej". Coraz wyraźniej stawiane są też przez czoło­ wych etnografów postulaty objęcia badaniami etnograficznymi współczesnej, i to zarówno kultury wiejskiej, jak i miejskiej, w tym robotniczej. Jeżeli porównamy najważniejsze tendencje rozwojowe w etnografii krajów za­ chodnich z założeniami i problematyką etnografii radzieckiej, to — pominąwszy różnice filozoficzne i polityczne — dostrzeżemy bardzo wyraźnie pewne istotne podo­ bieństwa, jak na przykład postulat traktowania etnografii jako nauki historycznej, dążenie do całościowego ujmowania badanych faktów, włączanie w zakres badań etnograficznych współczesnej kultury wsi i jej przeobrażeń oraz kultury robotni­ czej, prowadzenie badań etnogenetycznych itd. Jeżeli chodzi o etnografię polską, zainteresowanie kulturą chłopską jako jedy­ nym przedmiotem etnografii było w X I X w. uwarunkowane zarówno przez ó w c z e ­ sny układ stosunków społeczno-gospodarczych, jak i przez nie dość jeszcze rozbu­ dowane podstawy teoretyczne i metodologiczne etnografii. Chłopstwo stanowiło w tym czasie największą część narodu polskiego i około połowy X I X w. było uznane za wyłącznego nosiciela kultury ludowej, było utożsamiane z ludem. T y m ­ czasem w drugiej połowie X I X w. struktura klasowa społeczeństwa polskiego ule­ gła zasadniczym przekształceniom, uległo zmianie także samo pojęcie ludu. Mimo to przedmiotem zainteresowań etnografii polskiej pozostała w zasadzie do X X w. tradycyjna kultura ludowa, taka jaka była przedmiotem zainteresowań etnografów w wieku dziewiętnastym. Niewątpliwą zasługą etnografii polskiej tego okresu po­ zostało zebranie ogromnej ilości materiałów źródłowych, dotyczących rzeczywistości aktualnej oraz czasów minionych. W okresie międzywojennym uzyskała etnografia polska dogodniejsze warunki rozwoju przez powstanie katedr etnografii na kilku uniwersytetach oraz dzięki roz­ wojowi różnych instytucji etnograficznych. Jednakże w pracach naukowych tego okresu zaznacza s i ę nieraz dążenie do systematyzacji nie uwzględniającej histo­ rycznego kontekstu badanych w y t w o r ó w , co dawało ujęcia pozaczasowe, tzw. prae­ sens ethnographicum. Nie znaczy to oczywiście, by nie istniało równocześnie pełne zrozumienie historycznego charakteru zjawisk etnograficznych. Osiągnięcia etno­ grafii polskiej doby międzywojennej zaznaczyły się w organizacji nauki, groma­ dzeniu źródeł drogą badań terenowych, w doskonaleniu metod i technik badaw­ czych także w licznych wielokrotnie cennych monografiach, w zarysach podręcz­ nikowych, w próbach szerszych syntez w rodzaju podstawowego dzieła K . Mo­ szyńskiego. Po omówieniu najważniejszych zagadnień przeszłości przeszedł prof. Dobro­ wolski w następnej części swego referatu do rozważań nad a k t u a l n y m i z a ­ d a n i a m i etnografii polskiej. Opierając się na jej stanie faktycznym, na dają­ cych się wyraźnie śledzić kierunkach i tendencjach rozwojowych referent stwier­ dził jako fakt bezsporny, że etnografia jest nauką historyczną. Zebrane przez etno­ grafów w X I X w. materiały należy traktować tak, jak źródła historyczne. Chro­ nologiczne nawarstwianie się opisów etnograficznych pociąga za sobą konieczność tworzenia normalnej konstrukcji historycznej. Rzeczywistość nam współczesna jest również ogniwem bardziej w czasie rozległych procesów historycznych i musi b y ć traktowana jako ich fragment, a w i ę c historycznie. Uznanie tego podstawowego faktu pociąga za sobą dalsze logiczne konsekwencje, zarówno jeśli chodzi o zakres i treść badań, jak i stasowane w trakcie tych badań metody. Wyłania się jednakże problem, czy uznawszy etnografię za naukę historyczną możemy ograniczyć zakres jej zainteresowań do rzeczywistości określanej jako �414 KRONIKA kultura tradycyjna, której kryterium ma być tradycja ustna. Prof. Dobrowolski przedstawił krótki zarys teorii kultury tradycyjnej, rozróżniając chłopskie kultury tradycyjne oraz kultury ludów pierwotnych. W odniesieniu do krajów europej­ skich kryterium transmisji ustnej jako kryterium delimitacyjne kultury chłopskiej nie da się ściśle utrzymać. Kontakty z kulturami opartymi na piśmie i zapożycze­ nia istniały tu od wieków. Treści tych dwu rodzajów kultur wykazują w niektórych wypadkach znaczne zbieżności. Całość kultury chłopskiej w jej historycznym roz­ woju musimy uznać za jeden z przedmiotów badawczych etnografii niezależnie od kryterium tradycji ustnej. W dalszym ciągu referent zwrócił u w a g ę na fakt, że kultura chłopska badana przez etnografów w X I X w. uległa w ustroju kapitalistycznym i w naszych cza­ sach zasadniczym, głębokim przeobrażeniom. Wraz z rozwojem przemysłu 1 no­ wych stosunków społecznych uległa zmianom gospodarka chłopska, chłopska kul­ tura materialna, społeczna i umysłowa, zmieniła się chłopska świadomość. Kultura wsi współczesnej kształtuje się w dużym stopniu w oparciu o mechaniczne środki transmisji, jest powiązana wieloma nićmi z życiem całego narodu. Cała kultura tej wsi, jej zwyczaje i obyczaje, jej nowa twórczość itd. muszą być również przedmio­ tem badań etnografii. Zadanie to nasi etnografowie podejmują coraz szerzej. W ustroju kapitalistycznym, a później w Polsce Ludowej z ludności wiejskiej wyszła podstawowa część nowej klasy społecznej, klasy robotniczej. Duża część tej ludności, zwłaszcza proletariatu wiejskiego, przeniosła się do nowych ośrodków miejskich i przemysłowych. W pewnych wypadkach wsie zmieniły swój dawny charakter zamieniając się w osady robotnicze. Ludność tu utrzymywała często stare więzy łączące ją ze wsią i tworzyła równocześnie nową w istocie rzeczy kul­ turę, o której wiemy wciąż jeszcze bardzo mało; prawie nikt jej nie badał. Z a ­ równo miniona kultura klasy robotniczej, jak i elementy tej kultury tworzące się w naszych czasach muszą być przedmiotem zainteresowań badawczych etnografii tak samo, jak miniona i współczesna kultura wsi. Dalszym, bardzo istotnym działem zainteresowań etnograficznych, są dzieje k u l ­ tury ludu pracującego w formacji feudalnej i kapitalistycznej. Prof. Dobrowolski podkreślił, że dla w ł a ś c i w e g o zrozumienia kultury chłopskiej oraz kultury robotni­ czej w X I X i X X w. konieczne jest sięgnięcie do poprzednich okresów historycz­ nych. W szukaniu genezy kultury ludu pracującego X I X i X X w. musi etnograf cofać się w przeszłość tak daleko, jak daleko sięgają źródła tak synchroniczne jak reliktowe, oświetlające w sposób istotny drogi rozwoju tej kultury. To w a ż n e za­ gadnienie było jednak dotychczas w znacznym stopniu zaniedbane i zadaniem naszym jest wypełnić istniejące luki przy współpracy z innymi dyscyplinami h i ­ storycznymi. Jako dalszy, piąty z kolei kierunek zainteresowań badawczych etnografii pol­ skiej omówił prof. Dobrowolski problem pochodzenia i kształtowania się odrębności etnicznych. Ugrupowania etniczne kształtowały się w drodze najróżnorodniejszych procesów, których przebadanie może rzucić wiele światła na rozumienie kultur różnych społeczności etnicznych. W naszych warunkach jest to problem kształ­ towania się polskich ugrupowań etnicznych, a następnie narodu polskiego. Wiąże się z tym zagadnienie swoistych cech etnicznych w kulturze, problem osobowości historycznej, treści świadomości narodowej i in. Nauka o społeczności etnicznej (etnosie) ze względu na bogactwo zawartych w niej problemów musi być domeną kilku dyscyplin historycznych, niemniej udział w niej etnografii jest szczególnie ważny. �KRONIKA 415 Osobny dział zainteresowań badawczych, przed którym stoją poważne zadania, to wkład etnografii polskiej do ogólnej teorii kultury i jej rozwoju. Wyniki grun­ townych badań nad różnymi wycinkami rzeczywistości etnograficznej pozwolą na wydobycie specyficznych prawidłowości i mechanizmów rozwojowych kultury polskiego ludu pracującego, które mogą stać się bardzo cennym elementem ogólnej teorii kultury. Ostatnie, osobne zagadnienie z dziedziny aktualnych zadań etnografii polskiej, które zreferował prof. Dobrowolski, stanowi związek naszej dyscypliny z potrze­ bami działalności praktycznej. W ustroju socjalistycznym zadanie poznania obiek­ tywnego stanu rzeczy i prawidłowości rozwojowych, a później naukowa kontrola działań, to szczególnie w a ż n e zadania nauki. Jeżeli chodzi o etnografię, winna ona podejmować takie zagadnienia, „które mają znaczenie dla planowania i przebudowy ustrojowej przez poznanie konkretnych w y c i n k ó w rzeczywistości aktualnej (np. poznanie istniejących ustrojów gruntowych, będących przedmiotem przebudowy [...] zapoznanie się z doświadczeniami agrotechnicznymi ludności chłopskiej itd.)". Ważnym problemem jest również przebadanie prawidłowości rozwojowych kultury chłopskiej. Dalszym istotnym zadaniem etnografii w ustroju socjalistycznym jest opracowanie tych zagadnień, które były dawniej pomijane lub tendencyjnie ujmo­ wane ze względów, klasowych, a zwłaszcza wydobycie wartościowych e l e m e n t ó w dla kultury narodowej. Omówiwszy ten podstawowy zrąb zadań etnografii polskiej w chwili obecnej, który wyznacza również jej zakres jako jednej z dyscyplin historycznych, prof. Do­ browolski stwierdził, iż nie można przedstawionego w referacie obrazu traktować jako zamknięty, obowiązujący w sztywny sposób schemat. Przez podejmowanie nowych zagadnień, leżących na pograniczu etnografii i innych dyscyplin, mogą badacze rozszerzać i zmieniać przyjęte dzisiaj ramy naszej dyscypliny. Jest to istotna cecha każdej ż y w e j , rozwijającej się nauki. Ze w z g l ę d u na ograniczony czas referent opuścił sprawę udziału etnografii pol­ skiej w badaniach innych społeczeństw. Jest to osobne, obszerne zagadnienie. Dalsza część referatu dotyczyła t e o r e t y c z n y c h i metodologicz­ nych podstaw etnografii. Skoro jedną z podstawowych dziedzin badaw­ czych naszej dyscypliny jest rzeczywistość współczesna, problematyka badania tej rzeczywistości urasta do spraw zasadniczej wagi. „Od sposobu bowiem zebrania materiałów, od wierności, prawdziwości, od wszechstronności oświetlenia, od zoba­ czenia już w terenie w ł a ś c i w y c h współzależności, zależy wartość poznania etnogra­ ficznego." Dlatego badacz terenowy obok wysokich kwalifikacji teoretycznych i technicznych powinien odznaczać się wysokimi kwalifikacjami moralnymi. Z a ­ chodzi bowiem zawsze niebezpieczeństwo ułatwiania sobie zadania przez powierz­ chowne obserwacje, a nawet przeistaczanie faktów. Badania terenowe mają dwa podstawowe zadania: badanie rzeczywistości w s p ó ł ­ czesnej oraz rekonstruowanie minionych procesów, minionej rzeczywistości. Pierw­ sze z tych zadań polega na badaniu żywej społeczności i jej kultury na tle śro­ dowiska geograficznego i w a r u n k ó w ustrojowych przy uwzględnieniu jej produk­ cji, z jej zachowaniem się, umysłowością itd. Zasadniczy postulat w badaniu żywej społeczności to tworzenie dynamicznego opisu, postępowanie zmierzające od reje­ stracji faktów do odtworzenia procesów i uchwycenia dynamiki rozwojowej. Rze­ czywistość aktualna jest ogniwem rozwojowym rozległego w czasie procesu histo­ rycznego. Stanowi ją żywa społeczność wraz ze s w ą kulturą w całej swojej dyna­ mice i bogactwie zjawisk dokonujących się na naszych oczach. Badanie tej żywej społeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii. Wymaga ono �416 KRONIKA od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwacji aż do eksperymentu, cha­ rakterystycznego dla nauk przyrodniczych) oraz historycznego, a zarazem socjo­ logicznego ujmowania badanej rzeczywistości. Jeżeli chodzi o rekonstrukcję rze­ czywistości minionej, wymaga ona stosowania przez etnografa różnych metod ba­ dawczych, postępowania zarówno retrogresywnego, jak i progresywnego, w ł a ś c i ­ wego historii. Bardzo ważną rolę w postępowaniu retrogresywnym odgrywają re­ likty zachowane we współcześnie badanej rzeczywistości, a oświetlające dawniejsze postacie kultury. To zagadnienie zostało przez referenta z braku czasu tylko ogól­ nie omówione. Ostatnim zagadnieniem poruszonym przez prof. Dobrowolskiego była specja­ lizacja i synteza w etnografii. Podobnie jak w innych naukach, tak i w etnografii istnieją tendencje do wyodrębniania się osobnych dyscyplin o w ę ż s z y m zakresie, jak np. folklorystyki. Niektóre działy etnografii stają się przedmiotem badań ze strony innych nauk, jak na przykład historii literatury, historii sztuki, muzykologii, hi­ storii techniki i in. Jednakże syntezę zjawisk, jakie spotykamy w ramach kultury mas pracujących badanych przez etnografię, może dać tylko etnografia. Dopiero całościowe, syntetyczne spojrzenie etnografa nadać może w ł a ś c i w e znaczenie po­ szczególnym elementom i działom tej kultury. Wysunięte przez prof. Dobrowolskiego tezy stały się następnie przedmiotem żywej, trwającej blisko 7 godzin dyskusji. Problemy poruszane w jej toku i zaj­ mowane stanowiska postaram się odtworzyć przez obszerne streszczenie poszcze­ gólnych wypowiedzi, grupując je wokół podstawowych zagadnień referatu. Dyskusja, a zwłaszcza wypowiedzi samodzielnych pracowników naukowych, koncentrowała się przeważnie na zagadnieniach zakresu i zadań badawczych etno­ grafii. W odniesieniu do nich zarysowały się dwa odmienne stanowiska: jedno opo­ wiadające się za w ę ż s z y m zakresem etnografii, w szczególności przeciwko włącza­ niu do jej problematyki badań nad kulturą klasy robotniczej, oraz stanowisko dru­ gie, reprezentowane (przy pewnych indywidualnych różnicach) przez większość uczestników dyskusji, przychylające się do tez referatu prof. Dobrowolskiego. Zasadniczą dyskusję nad zagadnieniem przedmiotu i zakresu etnografii rozpoczął prof. K . Moszyński, który zajął stanowisko najbardziej odmienne od referenta, pod­ nosząc, że jeśli chodzi o zakres etnografii, to tu pewne stwierdzenia przyjęte są od dawna w sposób solidny i niezachwiany. Przedmiotem etnografii, na ogół do nie­ dawna nie podlegającym poważniejszej dyskusji, są mianowicie kultury wszystkich ludów niecywilizowanych i kultury ludowe, przede wszystkim chłopskie, narodów cywilizowanych. Czy jest jakaś łączność, która tłumaczy nam, dlaczego wymieniamy kultury ludów niecywilizowanych obok kultury chłopskiej? Owszem, jest. „Kto­ kolwiek miał do czynienia z etnografią i s t o t n i e , ten wie, iloma tysiącznymi nićmi łączą się wszystkie działy kultury chłopskiej z kulturami pierwotnymi ist­ niejącymi na przestrzeni tysięcy lat, czy w e ź m i e m y uprawę roślin, czy wiedzę, czy magię, czy cokolwiek innego *". Następnie przeszedł prof. Moszyński do omówienia podłoża tendencji zmie­ rzających do rozszerzenia zakresu etnografii. Aby tę rzecz wyjaśnić, należy przy­ pomnieć niektóre sprawy związane z rozwojem socjologii. Nauce tej niektórzy re­ prezentujący ją uczeni wyznaczali swego czasu bardzo szeroki zakres. Po I wojnie światowej następuje kolosalna ekspansja socjologii. Wkracza ona m. in. na teren etnografii tak samo, jak na tereny innych nauk. Zainteresowanie socjologią jest zrozumiałe, gdyż rozwijający się kryzys światopoglądowy spowodował, że ludzkość * Wypowiedzi ujęte w cudzysłów przytoczone są na podstawie stenogramu dys­ kusji albo tekstów, dostarczonych przez Samych autorów wypowiedzi. �KRONIKA 417 coraz bardziej zaczyna się interesować tymi związkami, które zachodzą między róż­ nymi dziedzinami życia społecznego. Proces ten przechodzi z Zachodu do Polski. T a ekspansja socjologii powoduje m. in. takie karykaturalne fakty, jak na przykład zamieszczenie w 1930 r. przez „Zeitschrift für Völkerpsychologie und Soziologie" obok siebie artykułów o rodzeństwie jako środowisku wychowawczym dziecka, 0 narodowym krzepnięciu Ameryki oraz ... o wymianie zwierząt domowych między Azją i Afryką przed I I tysiącleciem przed n. e. W Polsce ukazał się w 1935 r. a r ­ tykuł w „Przeglądzie Socjologicznym", którego autor stwierdza, iż do badań nad prymitywnymi społeczeństwami i ich kulturą powołany jest przede wszystkim so­ cjolog, dalej religSolog, ergolog, wreszcie teoretyk kultury. Dla etnologa — jak p i ­ sze dosłownie — nie ma tu miejsca. „Zaczyna się zarysowywać — m ó w i prof. Moszyński — taka gradacja: socjolog to coś wyższego, etnolog — cos niższego, a etnograf to już prawie nic". W tym samym kierunku przebiegał także rozwój niektórych placówek uniwersy­ teckich. T a k na przykład prof. J . S. Bystroń został w 1919 r. profesorem etnologii 1 etnografii w Poznaniu; w 1925 r. przeniósł się do Krakowa, gdzie od 1930 r. jego katedra przyjęła n a z w ę socjologii i etnologii. W istocie zaś prof. Bystroń był po­ dówczas socjologizującym historykiem kultury. Ale po I I wojnie światowej socjologia, która dotychczas tak szeroko ekspando­ wała, znalazła się u nas w krytycznej sytuacji. Mianowicie za przykładem nauki radzieckiej została odrzucona razem ze s w ą nazwą. Pozostał jednak przedmiot jej zainteresowań i pozostali uczeni, którzy się nim zajmowali; w Krakowie Katedra Etnografii i Socjologii została przemianowana na Katedrę Etnografii Ogólnej. W ostatnim czasie widzimy odradzanie się socjologii, chociaż jej treść rozu­ miana jest inaczej niż poprzednio. Chaos co do zakresu poszczególnych dyscyplin doszedł do tego stopnia, że ostatnio w „Przeglądzie Kulturalnym" z 14 I V b. r. ukazał się artykuł dla problemów badania kultury ludowej na wsi nader istotny, który stwierdza, że Instytut Ekonomiki Rolnej marzy o współpracy z socjologami, a nie wspomina w ogóle o etnografach. I w tym samym czasie, gdy dają się sły­ szeć tego rodzaju wypowiedzi zdające się nie zauważać etnografii, „kiedy na nasze podwórko wkraczają ekonomiści i niewątpliwie w najbliższym czasie wkroczą so­ cjologowie, w tym samym czasie my chcemy wchodzić na cudze podwórka, na te­ ren, gdzie coraz intensywniejsze badania prowadzić będą ekonomiści, socjologowie czy historycy, to jest w dziedziny kształtowania się klasy robotników wielkomiej­ skich i ich kultury." Zdaniem przemówcy dla badania niezmiernie doniosłej historii kultury robot­ niczej absolutnie niezbędne jest utworzenie specjalnej dyscypliny, która by się tym problemem głęboko i wszechstronnie zajęła. „Jasne jest — kontynuował prof. Moszyński — że kolaboracja etnografii z socjologią czy ekonomią, czy w przy­ szłości z dyscypliną badającą historię kultury robotniczej jest jak najbardziej wska­ zana, ale tylko kolaboracja, współpraca". Ostatecznie można by potraktować pro­ ponowane przez referenta rozszerzenie zakresu etnografii tylko jako kwestię ta­ kiej czy innej nazwy, gdyby nie poważne trudności dydaktyczne. Etnografia jest nauką obejmującą ogromną ilość zagadnień różnorakich kultur ludowych i tysięcy kultur egzotycznych. Włączenie do tego wszystkiego zagadnień jej obcych (bo jeśli chodzi o całkowicie już wielkomiejską kulturę robotniczą, to jej kontakt z kulturą ludową jest zupełnie zerwany) byłoby nadmiernym obciążeniem studiujących. W konkluzji swojej wypowiedzi prof. Moszyński stwierdził, że podstawowym zadaniem etnografii jest dążenie do odtworzenia rozwoju kultur poszczególnych grup-etnicznych oraz całej kultury ludów zamieszkujących ziemię. W tym względzie Etnografia Polska I 27 �418 KRONIKA etnografia powinna współpracować z archeologią oraz w miarę możności z histo­ rykami opierającymi swe badania na źródłach historycznych. Podobne zastrzeżenia w stosunku do zawartej w referacie koncepcji przedmiotu etnografii w y s u n ą ł mgr Z. Biały. Jego zdaniem społeczna potrzeba badania proble­ matyki robotniczej nie przemawia za tym, aby badania te mieli prowadzić etno­ grafowie. Kształtowanie się klasy robotniczej jest zagadnieniem interesującym przede wszystkim historyka. Wymaga ono dokładnej znajomości genezy klasy ro­ botniczej, historii ruchu robotniczego, ustawodawstwa robotniczego i szeregu in­ nych zagadnień. Do współpracy z historykami powinni się na tym odcinku włączyć socjologowie. Etnograf jednak ze swoimi metodami nie jest u siebie, „gdy prze­ chodzi do badania problematyki robotniczej". Nie znaczy to, abyśmy byli prze­ ciwni współpracy na tym odcinku z w ł a ś c i w y m i specjalistami od tego przedmiotu. Etnograf doprowadza w zasadzie historię kultury substratu ludzkiego do momentu, kiedy wchodzi on w środowisko miejskie i wtedy przekazuje go socjologowi. Ten moment wyznacza również zasadnicze zróżniczkowanie technik badawczych. Te dwa wystąpienia polemizujące • z w y s u n i ę t y m w referacie zadaniem objęcia badaniami etnograficznymi kultury klasy robotniczej były najdalej idące. K i l k u dal­ szych uczestników dyskusji w y s u w a ł o tylko szczegółowe zastrzeżenia dotyczące pro­ blematyki robotniczej. Przechylając się w zasadzie do tez referatu prof. M. Gładysz w y s u n ą ł sprawę konieczności liczenia się z realnymi możliwościami badaw­ czymi. Prof. M. Znamierowska-Prufferowa stwierdziła zaś, że badania nad klasą robotniczą p o w i n n i ś m y podejmować wtedy, „kiedy zachodzi konieczność badania kuLtury tradycyjnej w środowisku proletariackim i przekształcanie się jej". N a ­ tomiast szersze badania nad klasą robotniczą są trudniejszym i skomplikowanym problemem, do którego podjęcia wielu etnografów nie dysponuje potrzebnymi środ­ kami. Pozostali uczestnicy dyskusji, którzy omawiali zagadnienie przedmiotu etnogra­ fii, a w szczególności objęcia badaniami etnograficznymi problematyki robotniczej, wypowiadali się mniej lub więcej wyraźnie za propozycjami zawartymi w referacie. W sposób ogólny opowiedział się za nimi prof. E . Frankowski, który wyraził r ó w ­ nocześnie uznanie dla sposobu przedstawienia całości zagadnień przez referenta. Za utrzymaniem szerokiej problematyki w etnografii, w tym również problema­ tyki robotniczej w myśl propozycji referatu, wypowiedziała się zdecydowanie doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa. Podkreśliła ona, że dzisiejsza dyskusja może być uważana za pewnego rodzaju podsumowanie, zamknięcie powojennych dyskusji i rozważań na temat zakresu i zadań etnografii. Obecnie powinien nastąpić okres „dyskusji szczegółowych z przedstawicielami poszczególnych dyscyplin, także tych, o których tu nie było mowy, jak na przykład nauk technicznych i przyrodniczych, pod kątem uzgodnienia konkretnych planów badawczych i konkretnej współpracy. Wydaje się, że to jest właściwa płaszczyzna, na której uzgodnimy i tę sprawę, która w dy­ skusji przedpołudniowej wyrosła chyba niesłusznie na zasadniczy spór delimitacyjny o szerszy czy węższy zakres etnografii". Ponieważ najpilniejszym zadaniem doby obecnej jest ustalenie szerokiego planu badawczego, wydaje się rzeczą słuszną „ w y ­ korzystanie w możliwie najszerszym zakresie dotychczasowych doświadczeń i osiąg­ nięć etnografii w ramach jej różnych kierunków badawczych i współpracy z róż­ nymi specjalnościami". Nie wolno rezygnować z prac badawczych prowadzonych „przez szereg lat w różnych ośrodkach etnograficznych, od zagadnień etnogenetycznych po zagadnienia współczesnej kultury socjalistycznej, od kultury materialnej po folklor, od drobnego opisu terenowego po nowe koncepcje w zakresie teorii kultury". „Różnorodność zainteresowań pogranicznych wyrosła z różnorodności kon­ cepcji i »szkół« okresu międzywojennego, z szerokiego stawiania zadań etnografii �KRONIKA 419 (czy etnologii) w drugiej połowie ubiegłego wieku, z jej przodującej w tym okresie loli, którą w okresie m i ę d z y w o j e n n y m próbowała przejąć socjologia... oraz z do­ świadczeń współpracy z innymi naukami". Doc. Pojnarowa podkreśliła również, że krakowski ośrodek socjologiczny był zawsze bardzo mocno związany z problematyką etnograficzną, czego wyrazem były choćby publikacje prof. K . Dobrowolskiego z 1937 i 1938 r., dotyczące przedmiotu i zadań etnografii. Poglądy zawarte w nich przetrwały u autora w zasadzie do dziś i znalazły swój wyraz w niektórych par­ tiach wygłoszonego na obecnej konferencji reieratu. Doc. Pojnarowa poparła program badań nad kulturą robotniczą nie zajmując się nią bliżej, zaś szczegółowo omówiła tę problematykę dr D. Dobrowolska. Opo­ nując przeciw twierdzeniom niektórych uczestników dyskusji utrzymujących, iż ba­ dania nad kulturą ludową społeczeństw cywilizowanych winny się ograniczyć do tradycyjnych elementów kultury stwierdziła, że „tego rodzaju studia dałyby nie­ pełne oświetlenie mechanizmu przemian kultury, czynników kształtujących te prze­ miany oraz ich funkcji społecznych. Dla zbudowania teorii rozwoju kultury ko­ nieczne jest badanie procesów określonej kultury w jej całokształcie, uwzględnianie zarówno e l e m e n t ó w zanikających — dawnych, jak i narastających — nowych". N a ­ stępnie słuszniejsze wydaje się „ujęcie omawianego działu etnografii jako historii kultury mas pracujących•'. Nie ulega wątpliwości, że z biegiem czasu, z zanikiem różnic klasowych „tak ujmowana dziedzina etnografii złączy się z innymi działami historii kultury". W nawiązaniu do tych założeń podniosła dr Dobrowolska, że etnografia po­ winna obejmować również badania nad kulturą robotniczą. Obecnie nikt się nią poza nielicznymi etnografami nie zajmuje. W studiach nad kulturą robotniczą za­ sadnicze znaczenie posiadają badania terenowe, będące domeną etnografów. W tym kierunku poszedł rozwój badań omawianego zagadnienia tak w krajach socjali­ stycznych, jak i kapitalistycznych. W Związku Radzieckim tego rodzaju badania zostały zapoczątkowane jeszcze w latach dwudziestych, a ostatnio rozwinięte. W krajach demokracji ludowej najwcześniej i najpełniej podjęto je w Czechosło­ wacji zarówno przez A k a d e m i ę Nauk, jak i przez ośrodki uniwersyteckie. Niektóre z tych badań sięgają X I X w. i opierają się na materiałach archiwalnych. W N R D na zjeździe etnografów w Berlinie w kwietniu 1952 r. badania nad kulturą robot­ niczą zaliczono do głównych zadań etnografii. W mniejszym zakresie rozwijają się te badania na Węgrzech, głównie w dziedzinie folkloru. Ciekawe badania nad folklorem robotniczym zostały przeprowadzone także w Anglii. Pokaźna ilość prac etnograficznych o problematyce robotniczej ogłoszono w Niemczech przed wojną, zwłaszcza gdy chodzi o robotników powiązanych ze wsią. W nauce niemieckiej ten­ dencja do rozszerzenia zakresu etnografii również na środowisko miejskie zaznacza się już na przełomie X I X i X X w. Dążność do badania kultury robotniczej na za­ chodzie Europy przejawia się ostatnio zwłaszcza coraz wyraźniej w kołach etno­ grafów reprezentujących poglądy marksistowskie lub zbliżonych do nich, aczkol­ wiek nie brak tu również uczonych o innych poglądach. Zdaniem prof. Zawistowicz-Adamskiej w sporze dotyczącym problematyki robot­ niczej słuszność leży pośrodku przeciwnych twierdzeń. Klasa robotnicza jest przed¬ miotem naszego badania, ale z określonego punktu widzenia. Etnografa interesuje to, co jest w polskiej społeczności specyficzne. Badania nad klasą robotniczą musi prowadzić socjolog, etnograf i historyk. We Francji na przykład zwrócono u w a g ę na konieczność badań nie tylko nad tym, jak Paryż oddziaływuje na prowincję, ale jak prowincja działa ze swej strony na kulturę Paryża. U nas taki problem przedstawia chociażby Łódź. I nie ulega żadnej wątpliwości, że ten odcinek badań należy do etnografii. Badając miasto interesuje nas to środowisko, z którego robotnicy wy- �420 KRONIKA szli oraz to, co stało się z tym zasobem kulturowym, który ci ludzie przynieśli ze sobą do miasta. Z tego względu interesują nas też odrębności kulturowe rzemieślni­ ków w miasteczkach oraz dawna kultura drobnej szlachty (wsie zaściankowe). Prof. R. Reinfuss podniósł z uznaniem fakt, że referent nie dał jakiegoś bar­ dzo zasadniczego uściślenia zakresu badań etnografii. Przez referat przewija się koncepcja etnografii jako historii kultury mas pracujących, co jednak nie może w pełni odpowiadać zamiarom i celom badawczym etnografa. Pojęcie klasy społecz­ nej nie jest pojęciem ścisłym, grupującym adekwatnie jednostki tej samej kate­ gorii. W Polsce w okresie feudaliżmu feudałem był zarówno magnat, budujący re­ nesansowe pałace, jak i drobny szlachetka, który swym stylem życia niewiele się różnił od chłopa. Dzisiaj na „masy pracujące" składa się zarówno przybyły nie­ dawno ze wsi zamiatacz ulic, jak i mechanik z fabryki sprzętu precyzyjnego. Pierw­ szy z nich tkwi może głęboko w tradycyjnej kulturze ludowej, drugi z nich może się z nią w ogóle nie styka. Gdybyśmy więc na tej zasadzie wyróżniali przedmiot etnografii, moglibyśmy się gubić. Etnografia jest historią pewnej części naszej k u l ­ tury. Jakiej części? W obrębie różnych klas społecznych istnieją warstwy różnie postawione pod względem ekonomicznym, mające w związku z tym różne możliwości rozwoju także w zakresie kultury. „Naszym przedmiotem jest w i ę c historia kultury klas i warstw nieelitarnych, które nie idą w awangardzie rozwoju kultury narodo­ wej". Jeśli przyjmiemy takie założenie, znajdzie się tu nie tylko miejsce dla kultury chłopa, kultury rzemieślnika z małego miasteczka, ale nawet, w odniesieniu do cza­ sów feudalnych, kultury niższych warstw szlacheckich, które nieraz nie tak daleko odbiegały swym poziomem od chłopstwa. W pewnych wypadkach wchodzić tu b ę ­ dzie także kultura drobnego kleru, który m. in. przyczyniał się do utrzymywania się swoistej magii ludowej. Badając kulturę ludową badamy ją jako całość i z tą świadomością, że przybywają do niej stale nowe elementy kulturowe, także obce. Gdy uwarunkowana określoną sytuacją klasową kultura ludowa przestanie być czymś ż y w y m , wtedy etnografia będzie badać ją jeszcze jako zjawisko przeszłości tak, jak dziś na przykład bada się kulturę starożytnego Egiptu. Do niektórych problemów związanych z problematyką robotniczą nawiązał doc. S. Nowakowski, socjolog, będący gościem konferencji. Nawiązując do uwag prof. Moszyńskiego przyznał on, że w okresie międzywojennym socjologowie zbyt wiele zajmowali się ogólnymi problemami. Dzisiejsza jednak socjologia kładzie bardzo duży nacisk na badania terenowe. Takie badania prowadzone są m. in. w War­ szawie i Łodzi, przy czym podejmowany jest szereg zagadnień z zakresu proble­ matyki kulturowej, będących przedmiotem zainteresowań etnografów. Współpraca między etnografią a socjologią jest konieczna, dlatego należałoby zainicjować dysku­ sje między socjologami, etnografami oraz przedstawicielami innych dyscyplin zainte­ resowanych tego typu badaniami. „Aby być dobrym socjologiem, należy zapoznać się z etnografią, gdyż bez niej niełatwo zrozumieć wiele dzisiejszych procesów". Na bardziej ogólne zagadnienia zakresu i zadań etnogfafii położył nacisk prof. J . Gajek. Uczestnicy dyskusji przy określaniu zakresu etnografii brali pod u w a g ę pochodzenie materiału. Zdaniem m ó w c y trudno jest oznaczyć granice etnografii na podstawie dokonania jakiegoś podziału klasowego. „Nie materiał kultury chłop­ skiej, szlacheckiej itd. może stanowić o obliczu etnografii, ale jej [etnografii] cel". W badaniach etnograficznych chodzi o wydobycie specyficznych cech narodowych, plemiennych itd. Chodzi też o wydobycie cech wyodrębniających jedne zespoły ludzkie od innych. I ten specyficzny cel etnografii stanowi dlatego o jej specyfice i odrębności jako samodzielnej nauki. „Wydobycie tego, co łączy klasy i regiony tkwiące w granicach jednego narodu w p e w n ą całość, to w ł a ś n i e stanowi jakąś najrealniejszą podstawę i możliwość nakreślenia granic etnografii". �m KRONIKA 421 Następnie prof. Gajek wysunął zastrzeżenia odnośnie do zbyt silnego akcento­ wania roli potrzeby społecznej jako wyznacznika zainteresowań i metod etnografii, gdyż prowadzić może ono do eklektyzmu teoriopoznawczego. Również kilku dalszych uczestników dyskusji poruszyło bardziej ogólne zagad­ nienia zakresu. Prof. Zawistowicz-Adamska stwierdziła, że przyjmuje w zasadzie wynikające z referatu ujęcie etnografii jako historii pewnego odcinka kultury, a równocześnie teorii kultury. Jakie wobec tego działy kultury są badane przez etnografię i jaki jest kąt spojrzenia etnografa? Z referatu wynika, że „etnografia jest nauką historyczną, a nasz kąt spojrzenia jest również socjologiczny". Na przy­ kładzie zagadnienia reliktu widzimy, że jeśli z jednej strony interesuje nas geneza pewnego reliktu, a więc przyjmujemy historyczny kąt widzenia, to interesuje nas również jego funkcja, jego rola w życiu społecznym, a to jest spojrzenie socjolo­ giczne. Zdaniem prof. J . Pazdura różnice nawet skrajnych stanowisk, reprezentowanych na tej konferencji, wyrażają się nie w zasadach, ale we wnioskach szczegółowych. Zarówno prof. Dobrowolski, jak i prof. Moszyński wykraczają poza w ą s k o pojętą etnografię. Zdaniem m ó w c y etnografia nie jest nauką, której groziłby kres istnie­ nia ze względu na zamarcie przedmiotu jej badań. Na wsi przyroda nawet przy największym postępie technicznym wywierać będzie zawsze silny w p ł y w na k u l ­ turę wiejskiego społeczeństwa. To powiązanie kultury z przyrodą stanowi specyfikę etnografii i przedłuży jej istnienie jako żywej nauki. Jeżeli rozszerzamy badania etnograficzne na całe ludy. badając ich pochodzenie, rozwój kultury itd., musimy ogarniać także całą ich przeszłość. To dotyczy również etnografii narodu polskiego. „Przyznam się, że na przykład nie bardzo mogę sobie wyobrazić muzeum etnogra­ ficzne, które chciałoby przedstawić całokształt tych zagadnień przy pomocy ekspo­ natów materialnych. Byłby to ogrom rzeozy oraz zagadnień". Wśród dyskutujących zagadnienie przedmiotu etnografii byli również przedsta­ wiciele młodszych pracowników naukowych. Mgr W. Kwaśniewicz wypowiedział się stanowczo za kontynuowaniem dotychczasowych kierunków badań etnograficz­ nych bez ograniczenia podjętych tematów. Prowadzone dotychczas przez etnografię polską badania opierają się faktycznie na sześciu podstawowych kierunkach tema­ tycznych, które wymienione zostały w referacie. Dlatego wypowiedzi, które usiłują sprowadzić etnografię do jakiegoś poszczególnego kierunku, wydają mu się nie­ zrozumiałe. Mówca zakwestionował w szczególności stanowisko prof. Gajka, które przy położeniu nacisku na cel badań sprowadza się do uznania za przedmiot etno­ grafii zagadnień etnogenetycznych. Odnośnie do problematyki robotniczej mgr Kwaśniewicz stwierdził, że „z teo­ retycznego punktu widzenia badanie kultury klasy robotniczej jest prostą konsek­ wencją tego, że etnograf bada kulturę ludową, kulturę mas ludowych, a nie ulega wątpliwości, że robotnicy są jak najbardziej istotnym elementem tych mas". Etno­ grafowie, którzy od dawna prowadzili badania w tym kierunku przystosowali do nich w wysokim stopniu swój aparat poznawczy. Jeżeli dzisiaj nikogo nie dziwi, że etnograf dla dokładnego zagłębienia różnych problemów prowadzi studia z z a ­ kresu historii gospodarczej, agronomii, demografii, geografii i innych nauk i nie jest to żadnym „karygodnym" wykraczaniem poza opłotki etnografii, tak samo nie powinno nikogo niepokoić, że dla badania kultury robotniczej etnograf musi się za­ poznać z historią klasy robotniczej, problemami urbanistyki itp. Postępową rolę, jaką odegrała etnografia polska w tworzeniu teoretycznej pod­ budowy dążeń wyzwoleńczych narodu polskiego, przypomniał mgr W. Bieńkowski. Etnografia zwróciła się wtedy zarówno do badania przeszłości narodu polskiego, jak �K R O N I K A 422 i do badania współczesnej kultury ludu wiejskiego. Wpłynęła przez to zapładniająco na inne dyscypliny naukowe, jak archeologię i historię. Mgr E . Pietraszek z w r ó ­ cił u w a g ę na fakt, że w ustroju kapitalistycznym etnografia podzieliła do pewnego stopnia losy rewolucji burżuazyjnej, ograniczając się z biegiem czasu do badania problemów najmniej drażliwych społecznie. Interesujący problem o dużym znaczeniu dla przedmiotu dyskusji poruszyła mgr D. Myrcik, mianowicie sprawę miejsca etnografii w ogólnym systemie nauk. Oparła się ona na przeprowadzonej przez B. M. Kiedrowa ogólnej klasyfikacji n a u k . Tradycyjna klasyfikacja nauk, oparta na wymogach podziału logicznego, jest dziś nie do utrzymania. Na przykład żądanie ścisłego wyłączenia się zakresów traci rację bytu w konfrontacji z dialektyką zjawisk. Ważne znaczenie uzyskują zagadnienia leżące na pograniczu poszczególnych dyscyplin. Nowa klasyfikacja winna polegać na umiejscowieniu poszczególnych nauk w ogólnym szeregu istnie­ jących między nimi powiązań i na wskazywaniu terenów przejściowych. Jeżeli chodzi o klasyfikację przeprowadzoną przez Kiedrowa, to ustawia ona etnografię w dziale nauk społecznych, które traktowane są przez niego jako nauki historyczne. Najbliższe powiązania posiada etnografia z historią, archeologią oraz geografią go­ spodarczą, a dalej z grupą nauk o bazie i nadbudowie. 3 Druga grupa zagadnień, która skupiła u w a g ę wielu uczestników dyskusji, to aktualne potrzeby i plany badawcze. W poszczególnych wypowiedziach wiązane były one często z problemami przedmiotu i zakresu etnografii. Niektórzy dyskutanci ł ą ­ czyli z nimi sprawy metod i technik badawczych. Na potrzebę wypracowania odpowiednich dla etnografów technik badań te­ renowych zwrócił szczególną u w a g ę prof. Frankowski. Jak wyraził się on barwnie, idący w teren bez należytego przygotowania badacz zachowuje się tak, jak postać z rosyjskiego przysłowia: „Smotrit w knigu, a widit figu". Przedstawione w refe­ racie możliwości oczyszczenie reliktów z późniejszych naleciałości budzą zastrzeże­ nia. Zagadnienie to będzie w y m a g a ł o bardzo dokładnego przepracowania. Zastrzeże­ nia w y w o ł u j e również możliwość wykorzystywania w badaniach etnograficznych metody statystycznej. Szczególnego przepracowania wymaga także metoda retrogresywna, która daje niewątpliwie cenne wyniki. Specyficzne trudności w y w o ł u j ą badania sztuki ludowej. Prof. Moszyński uznał za specyficzne metody etnografii metody terenowe, które sprowadzają się do autopsji i wywiadu. Jeżeli chodzi o metody opracowań, to na pierwsze miejsce wysuwa się od dawna metoda porównawcza. Pogląd ten został wy­ rażony na marginesie wypowiedzi o przedmiocie etnografii. Potrzebę zorganizowania pracy naukowej jako planowej i kompleksowej pod­ kreśliła doc. Kutrzeba-Pojnarowa. Praca ta powinna być planowana „nie tylko w ramach katedr czy innych instytucji, jak to miało miejsce do niedawna", lecz opierać się winna na „dążeniu do ustalenia planu generalnego, i to także w sto­ sunku do takichże planów innych specjalności". Należy przy tym wykorzystać wszystkie dotychczasowe osiągnięcia i próby badawcze, podejmowane przez różne kierunki etnografii.Metody etnograficzne winny być ujednolicone przy jednoczes­ nym przeprowadzeniu specjalizacji w poszczególnych działach etnografii. Nie należy przy tym zaniedbywać podejmowania zagadnień leżących na pograniczach trady­ cyjnych zakresów nauk. 3 B. M. K i e d r o w, O klassifikacji s. 49—68. nauk, „Woprosy Fiłosofii", R. 1955 nr 2, �KRONIKA 423 Jeżeli chodzi o najbliższe zadania, doc. Pojnarowa w y s u n ę ł a na czołowe miejsce sprawę nowego podręcznika etnografii Polski. Powinien on być ujęty w myśl przed­ stawionych w referacie postulatów w zakresie odtworzenia historii kultury mas pra­ cujących w X I X i X X w. Sprawa podręcznika nie weszła jeszcze w stadium dy­ skusji szczegółowych w I V Dziale I H K M , ale źródła potrzebne do jego opracowa­ nia stale rosną tak przez prace nad Atlasem, jak przez ukazywanie się nowych monografii. W poszczególnych ośrodkach uniwersyteckich powstają równocześnie pierwsze próby syntezy. Płaszczyzna współpracy etnografów z historykami w c z e ś ­ niejszych okresów ukazałaby się wyraźniej, gdyby referent przedstawił wypraco­ wane przez siebie zasady rekonstrukcji historycznej i teorię reliktu. Prof. Gładysz uznał za jedną z najpilniejszych potrzeb etnografii jak najszybsze wypełnienie luk materiałowych dla X I X i X X w., które należy przeprowadzać po dokonaniu krytycznej oceny i uporządkowaniu zebranych dotąd materiałów. „Dru­ gim naszym obowiązkiem jest dać jak najbardziej wnikliwy i sumienny obraz współczesności. Ale do badań tej współczesności powinny być wypracowane nowe metody, a to powinno być zadaniem jednej z najbliższych konferencji". Wyraził też żal, że bardziej szczegółowa dyskusja nad wieloma poruszonymi w referacie zagad­ nieniami jest niemożliwa ze względu na brak czasu. Konieczność przeprowadzenia dyskusji między etnografami a socjologami i przedstawicielami innych dyscyplin odnośnie do współpracy w badaniach proble­ m ó w interesujących wspólnie te nauki poruszył doc. Nowakowski. W obecnej chwili, gdy wysuwany jest szeroki program rozwoju badań terenowych, dyskusja taka jest bardzo potrzebna. Konieczność kontynuowania i rozszerzania badań nad kulturą ro­ botniczą omówiła dr Dobrowolska, określając je jako integralną część badań nad dziejami kultury mas pracujących w Polsce. Prof Zawistowicz-Adamska m ó w i ł a o bardzo istotnym znaczeniu specjalizacji w poszczególnych działach etnografii, jak w zagadnieniach artystycznych, k u l ­ tury społecznej i in. Badania, jakie ma podjąć nasza nauka, winny być prowadzone kompleksowo, przez specjalistów z różnych dziedzin, gdyż ogólnie wykształconemu etnografowi zawsze będą się pewne zagadnienia wyślizgiwać. Powinni być także soc­ jologowie zaznajomieni dobrze z problemami etnografii, tak samo jak muzykolodzy, historycy, poloniści i inni. Z dyscyplinami pogranicznymi winni się etnografowie zapoznawać stosownie do swych zainteresowań. Problem ż y w e j i zamarłej rzeczywistości historycznej poruszył prof. T. Seweryn. Jego zdaniem referent omówił głównie tę pierwszą, ale nie należy zapominać, że rzeczywistość zamarła jest dla nas również bardzo ważna. Do tej zamarłej czy zamierającej rzeczywistości należy szereg bardzo ciekawych w y n a l a z k ó w chłopskich, jak i wiele w y t w o r ó w kultury materialnej. W 181f> r. chłop z powiatu bialskiego, Bożek, skonstruował samochód poruszany parą, inny chłop robił w 1867 r. próby z szybowcem własnej konstrukcji. Z drugiej strony ogromna dziedzina kultury l u ­ dowej, a mianowicie sztuka ludowa, pozostaje mimo wszelkie przemiany nadal żywa. Jej elementy, pochodzące z ubiegłych wieków, mogą wejść do sztuki socja­ listycznej i wchodzą rzeczywiście. Dla dobra naszej kultury narodowej i jedna, i druga rzeczywistość historyczna musi być przedmiotem dokładnych badań. Niektórzy uczestnicy dyskusji poruszyli zagadnienie badań nad współczesnością i powiązania ich z potrzebami praktyki. Zdaniem mgr Pietraszka bardzo korzystnym i potrzebnym przedsięwzięciem byłoby podjęcie w jak najkrótszym czasie zespo­ lonych badań nad przeobrażeniami współczesnej wsi i kształtowaniem się nowych ośrodków skupiających klasę robotniczą. Udział w nich powinni brać socjologowie, etnografowie, ekonomiści, historycy i przedstawiciele innych zainteresowanych dy- �424 K R O N I K A scyplin. Badania te dałyby obraz naszej rzeczywistości, a równocześnie przyniosłyby cenne wskazania praktyczne. „Jest pewnym paradoksem fakt, że etnografia należąca w ramach P A N do Instytutu Historii Kultury Materialnej ma powiązania z prak­ tyką głównie na odcinku zdobnictwa, muzykologii itp." Podczas gdy u nas wysu­ wane są wątpliwości, czy etnografowie mogą prowadzić badania nad ośrodkami miejskimi i klasą robotniczą, to na przykład w Stanach Zjednoczonych od wielu lat zacieśnia się w badaniu tych problemów współpraca etnografów, socjologów, psychologów, ekonomistów i in. Publikacje podające wyniki tych badań stwier­ dzają, że były one nader owocne. Również mgr A. Matejko w y s u n ą ł twierdzenie, że potrzeby życia praktycznego wskazują na konieczność rozszerzenia zakresu badań etnograficznych. Na przykład budownictwo mieszkaniowe nasuwa szereg zagadnień, które mogłyby być wdzięcz­ nym przedmiotem dla badań etnografa. Podobnie sprawa ożywienia życia kultural­ nego w małych miasteczkach mogłaby otrzymać ze strony etnografów wydatną po­ moc. Etnografia jest w ogóle jedną z tych dyscyplin, których związek z bieżącym życiem, z praktyką budownictwa socjalistycznego zarysowuje się szczególnie jasno i wyraźnie. Mgr Kmiecik podkreślił w swej wypowiedzi korzyści, jakie odniósł w swej dotychczasowej współpracy z etnografami na odcinku organizowania pracy ludo­ wych zespołów artystycznych. Etnografowie nie zawsze jednak dysponują odpo­ wiednią znajomością poszczególnych regionów i dlatego zdarza się, że do repertuaru pomyślanego jako regionalny dostają się elementy obce. Bardzo wiele pożytku przy­ niosłoby gromadzenie przez etnografów współczesnej samorodnej twórczości chłop­ skiej. O korzyściach współpracy przedstawicieli etnografii oraz ekonomiki rolnej i agronomii m ó w i ł mgr P. Kaleciak. Etnograf przy tej współpracy odnosi n i e w ą t ­ pliwą korzyść, zdobywając fachowe spojrzenie na zagadnienia gospodarki chłopskiej. Zaś wykrycie czynników faworyzujących lub hamujących postęp gospodarczy na określonym terenie, którego może dokonać etnograf, oddaje znaczne usługi agrono­ mom i ekonomistom w poznaniu specyfiki danego terenu. Etnograf, jako lepiej za­ znajomiony z kulturą chłopską, posługujący się w badaniach terenowych skrupu­ latnie wypracowanymi metodami, łatwiej wykrywa specyficzne warunki regionalne niż kierujący się ogólnymi wzorami agronom czy ekonomista. O m ^ w i a n ł była także sprawa szczegółowych metod w etnografii, którą poruszali głównie młodzi pracownicy naukowi i studenci. Mgr Kwaśniewicz zaznaczył, że metoda porównawcza nie może być uznana w etnografii za wyłączną, gdyż w od­ niesieniu do problematyki X I X i X X w., dominującej dziś w naszych badaniach, znajduje ona ograniczone zastosowanie. Dlatego obecnie należy postulować „nie tylko aplikowanie w tych czy innych badaniach metody porównawczej, ale też przystosowanie do pracy badawczej etnografa założeń analizy krytycznej źródeł, wypracowanych przez historię". Zagadnienie to omówiła szerzej T. Dobrowolska. W literaturze etnograficznej brakuje opracowań przedstawiających zasady postę­ powania krytycznego wobec źródeł etnograficznych. Zasady te znajdziemy w me­ todologii historycznej. Uwzględniając całą specyfikę etnografii można przyjąć, że zasady historycznej krytyki źródeł nadają się w pełni do zastosowania w naszej dyscyplinie. Źródła zastane, którymi posługuje się etnograf, nie różnią się w za­ sadzie od źródeł badanych przez historyka i w pełni podlegają krytyce heury­ stycznej. Inaczej przedstawia się sprawa ze źródłami w y w o ł a n y m i przez badacza, gdzie szereg czynności analityczno-krytycznych musi etnograf w y k o n a ć już w trak- �KRONIKA 425 cie powstawania źródła. Ma on przy tym dużą możność konfrontowania otrzyma­ nych przez siebie źródeł z rzeczywistością, do której się odnoszą, na drodze bez­ pośredniego stykania się z nią, to znaczy na drodze praktyki, tak istotnej jako kry­ terium prawdziwości. Zagadnienie to poruszyła również I . Cywińska, dając przykłady bardzo niedo­ kładnych przekazów dawniejszej literatury etnograficznej. Dowolność stosowanych w niej określeń (dawniej, kiedyś, w tej okolicy itp.) zmusza badającego do prze­ prowadzania krytyki, opartej o zasady krytyki historycznej. B. Jałowiecki omówił możliwość zastosowania w badaniach historyczno-terenowych metody progresywnej. Badając budownictwo ludowe w Tyńcu napotkał on szereg domów, budowanych w pewnych odstępach czasu po sobie i nie naruszonych zasadniczo przez późniejsze przebudowy. Pozwoliło to na uniknięcie żmudnego cofania się wstecz metodą retrogresywną. Zależność doboru materiałów źródłowych od podjętych tematów badawczych omawiał M. Pokropek. Do gruntownych badań na przykład nad budownictwem potrzebne są szerokie studia także w dziedzinie historii osadnictwa, historii gospo­ darczej, geografii, ekonomiki, lingwistyki i in. Przeciwko temu nie należy prote­ stować, gdyż domena etnografa sięga wszędzie tam, gdzie znajduje on potrzebne dla podjętych badań źródła. Aby postulat integralnego opracowania problemu mógł być urzeczywistniony, należy prowadzić badania w w ą s k i m zakresie i dopiero w oparciu o wyniki całego szeregu tych badań budować wiedzę o kulturze ludowej. Należałoby jeszcze wymienić kilka bardziej szczegółowych problemów meto­ dologicznych, poruszonych w dyskusji. Prof. Moszyński zakwestionował słuszność używania terminu „etnos" jako bardzo niejasnego i niezgrabnego, odrzucając go zupełnie i oświadczając się za utrzymaniem używanego u nas od dość już dawna terminu „grupa etniczna". W tej sprawie wypowiedział się także prof. Gajek stwierdzając, że terminy „grupa etniczna" czy „grupa etnograficzna" również budzą u niego wątpliwości i nie mają ustalonego zakresu, wobec czego jakieś szczególne dyskryminowanie terminu „etnos" nie jest słuszne. Prof. Moszyński zwrócił także uwagę, że tytuł jednego z rozdziałów referatu „Rekonstrukcja aktualnej rzeczywi­ stości" jest sam przez się niezrozumiały. Dyskutowany był również termin „masy pracujące". Niektórzy uczestnicy dyskusji (najwyraźniej prof. Reinfuss) opowiedzieli się za sformułowaniem „historia kultury warstw nieelitarnych", inni podkreślali małą precyzję pojęcia „masy pracujące" (prof. Gajek). Przechodząc do zagadnień związanych z uniwersyteckim studium etnografii, o których wspominali przede wszystkim asystenci i studenci tego studium, należy w y m i e n i ć na pierwszym miejscu wypowiedź mgr Z. Szyfelbejn. Jej zdaniem szerokie dyskutowanie zakresu etnografii „nie zmieni oczywistego faktu, że stoimy wobec znacznego rozszerzenia przedmiotu badań etnograficznych w stosunku do okresu międzywojennego. Odbija się to zarówno w pracy naukowo-badawczej, jak i w dzia­ łalności naukowo-dydaktycznej". Wiązanie pracy naukowej z dydaktyką jest w ośrodkach uniwersyteckich konieczne, ale związane z szeregiem trudności. Wy­ kłady kursowe, obejmujące stosownie do obowiązującego programu wszystkie kon­ tynenty i wszystkie epoki historycznego rozwoju ludzkości, bardzo poważnie utrud­ niają specjalizację. Solidne przygotowanie się do w y k ł a d ó w i ćwiczeń, zwłaszcza przez pomocniczych pracowników naukowych, jest praktycznie niewykonalne. Ogrom zagadnień zmusza do spłycania ich, a na tym cierpi i praca badawcza, i dydak­ tyczna. Szerokie pojmowanie przedmiotu etnografii „musi wpłynąć na zawężenie specjalizacji poszczególnych pracowników i musi im dać prawo do tej specjali­ zacji". Konsekwencją dzisiejszej konferencji winna być także reforma programu �426 KRONIKA uniwersyteckiego. Wiele luk istnieje w etnografii ludów prymitywnych, có nie po­ zwala na stworzenie syntezy historycznej ich rozwoju. „Wyniki badań historycznoetnograficznych prowadzą do wniosku, że specyfika rozwoju poszczególnych ludów w okresie wspólnoty pierwotnej »wzrasta« w momencie zwiększania się naszej wiedzy o nich". W. związku z tym pierwszoplanowym zadaniem są badania historyczno-monograficzne nad poszczególnymi zagadnieniami, co znowu zależy od prze­ prowadzenia specjalizacji — także na sekcjach uniwersyteckich historii kultury materialnej. Sprawę zdobycia przez studentów etnografii dobrego przygotowania do oadan terenowych poruszyła A. Bonikowska. W zorganizowanych przez Koło Naukowe przy Zakładzie Etnografii UW badaniach terenowych w ubiegłym roku okazało się, że „jedną z najbardziej dotkliwych trudności dla niedoświadczonego etnografa jest sprawa właściwego rozumienia ustosunkowania się wsi do prowadzących badania" oraz sprawa „rozdźwięku między pracą umysłową a fizyczną, który w tym wypadku nabiera swoistego sensu". Brak porozumienia z informatorem w p ł y w a - na młodego badacza deprymująco. Trudności te mogłyby przełamać częste badania terenowe, ale w czasie trwania studiów jest tych badań bardzo mało; odbywa się je zaledwie 2—3 razy, gdyż na większą ilość brak jest środków. Odbija się to źle również na pracach magisterskich. Wszystko to przemawia za wydatnym zwiększeniem badań terenowych w czasie studiów. Za ulepszeniami w programie studiów wypowiedziała się również B. Ogrodzka Po czterech latach studiów absolwenci etnografii są „etnografami ogólnymi". Mają po trosze wiadomości z każdej dziedziny; brak im umiejętności zorganizowania sobie warsztatu do pracy nad zagadnieniem wycinkowym. Wskutek tego absolwenci nie zawsze potrafią sobie „wyrobić spojrzenia na wybrane zagadnienie na bazie w s p ó ł ­ czesnych wymogów". Konieczne jest rozszerzenie tematyki zajęć także z dyscyplin pomocniczych, jak statystyka, ekonomia rolna i in. Zagadnienia te były poruszane jeszcze przez paru innych dyskutantów, przy czym przypomniana została inicjatywa w y k ł a d o w c ó w i studentów krakowskich wprowadzenia tak potrzebnego dla etno­ grafa historii społeczno-gospodarczej Polski na tle dziejów społeczno-gospodar¬ czych Europy. Z innych zagadnień, które były przedmiotem referatu, omawiany b y ł stan etno­ grafii poza granicami Polski. Prof. Frankowski stwierdził, że w etnografii radziec­ kiej najlepiej rozwinęły się badania etnogenetyczne, zaś wiele innych zagadnień, zwłaszcza teoretycznych, rozwija się jeszcze słabo. Na wyższy od radzieckiego po­ ziom naszego muzealnictwa etnograficznego zwróciła u w a g ę prof. Prufferowa. Pod­ kreśliła ona również wszechstronność i historyczne ujmowanie problemów przez etnografię skandynawską, zwłaszcza przez Erixona. Badania etnograficzne nad pro­ blematyką robotniczą w niektórych krajach omawiała dr Dobrowolska. Ważny postulat natury organizacyjnej w y s u n ą ł mgr Biały, mianowicie organi­ zowanie stałych, corocznych zjazdów młodych etnografów. Gdy w poszczególnych ośrodkach istnieją różne kierunki badań i różne możliwości rozwoju, a nawet wy­ twarzają się pewne tendencje zaściankowe, zjazdy te mogłyby odegrać ważną rolę jako baza dla wymiany myśli i doświadczeń oraz wzajemnego zbliżenia. Jak podkreślili niektórzy uczestnicy dyskusji, referat prof. Dobrowolskiego obej­ m o w a ł tak szeroki wachlarz zagadnień, że siłą rzeczy nie wszystkie z nich były w jednakim stopniu przedmiotem dyskusji, niektóre były poruszane zupełnie mar­ ginalnie, inne całkiem opuszczono. Jeżeli chodzi o bardziej szczegółowe uwagi i dy­ gresje, to te zostały w niniejszym sprawozdaniu ze względu na brak miejsca po­ minięte. W całej dyskusji wzięło udział 27 uczestników konferencji. �KRONIKA 427 W zakończeniu dyskusji prof. Dobrowolski wygłosił dłuższe przemówienie, w którym ustosunkował się do wypowiedzi dyskutantów oraz rozwinął niektóre ze sformułowań zawartych w referacie **. Na wstępie wyraził podziękowanie za konstruktywne uwagi krytyczne zaznaczając, że ze swej strony dążył do jak n a j ­ rzetelniejszego w y w i ą z a n i a s i ę z przyjętego obowiązku opracawnia referatu. W y ­ powiedź jego jest uporządkowana rzeczowo według problemów poruszonych w re­ feracie. „Już w Dwóch studiach nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Za­ chodnich — mówił prof. Dobrowolski —• wypowiedziałem pogląd, że należy dążyć do integralnego, wszechstronnego oświetlenia ... badanej rzeczywistości. To inte­ gralne oświetlenie jest chyba celem najgłębszym uczonego bez względu na to, z jaką dyscypliną społeczną jest związany, bo podział na dyscypliny jest raczej podziałem formalnym, w y n i k ł y m z takich czy innych konieczności, gdy rzeczywistość badana jest czymś niezależnym, bogatym w swych powiązaniach, czymś, co wymaga często wychylania się poza własną dyscyplinę". Przechodząc następnie do szczegółowych zagadnień zatrzymał się prof. Dobro­ wolski nad sprawą ujmowania przedmiotu i zakresu nauk. Wymienione na początku referatu dwie tendencje w ujmowaniu przedmiotu i zakresu poszczególnych dy­ scyplin: dogmatyczna i realistyczno-praktyczna, pojawiały się w nauce zawsze. „Byli uczeni, którzy nie pozwalali wychylać się poza pewne przegródki delimitacyjne w odniesieniu do konkretnej dyscypliny; ale te koncepcje umierały, bo życie stale niesie nowe zjawiska i w związku z tym nauka musiała się odświeżyć". Tenden­ cje do przesadnie ścisłego, dogmatycznego wyznaczania granic poszczególnych dy­ scyplin w y w o ł y w a ł y niepotrzebne, bezprzedmiotowe spory i nieporozumienia. „Nie da się w naukach społecznych wyodrębnić jakiejś dyscypliny w sposób bezwzględ­ nie precyzyjny, bo kultura jest splotem tak głęboko powiązanych zjawisk, że nie można ich wykrajać nie naruszając istoty tej rzeczywistości. Dlatego w y s u n ą ł e m koncepcję realistyczno-praktyczna. Można ją nazwać inaczej dynamiczno-praktyczną, wychodzi bowiem z założenia, że dyscypliny naukowe mają zmienne, ruch­ liwe granice". „Realistyczne spojrzenie oznacza, że dana nauka musi uwzględniać ogólne warunki rozwojowe, w jakich się znajduje, i poziom innych nauk. Etnografia nie może żyć i istnieć bez kontaktu z innymi dyscyplinami historycznymi i dyscy­ plinami dotyczącymi w ogóle człowieka. Poza tym nie ulega żadnej wątpliwości, że potrzeby społeczne wyznaczają naukom słuszne postulaty [...] Bo jeśli życie chcemy doskonalić na różnych odcinkach, musimy je poznać, a przez poznanie naukowe dać potężne narzędzie do świadomego budowania nowej rzeczywistości". Na gruncie powyższych w y w o d ó w zajął się prof. Dobrowolski zagadnieniem zakresu etnografii. Nawiązując do uwag w dyskusji przypomniał, że cele i metody każdej nauki zależą od jej przedmiotu. Dlatego stwierdzenie, że zakres etnografii winien być określony przez jej cele, nie przyczynia się do rozwiązania tego zagad­ nienia. Poza tym referent pojmuje zakres etnografii szerzej niż zakres nauki o etnosie, która dopiero krystalizuje się, a' którą wymienił jako jeden z sześciu działów etnografii. Jeżeli chodzi o Sam termin „etnos", to może on budzić pewne w ą t p l i ­ wości, ale termin „grupa etniczna" nie jest bardziej precyzyjny od niego. Pojęcie grupy jako pojęcie socjologiczne ma ściśle określone znaczenie, zakładające istnie­ nie więzi. Jeżeli chodzi o odrębności etniczne, to „dotyczą one nie tylko mas pra- ** Wypowiedź prof. Dobrowolskiego przytoczona jest w obszernych fragmen­ tach, zawierała bowiem rozszerzenie niektórych myśli wypowiedzianych w referacie oraz stanowiła w pewnym stopniu podsumowanie w y n i k ó w dyskusji. �428 K R O N I K A cujących, ale i klas posiadających, jak i tych wszystkich ugrupowań, które znajdują się między klasami panującymi a wyzyskiwanymi. Wszystkie te kategorie społeczne wchodzą oczywiście w zakres badań nad społecznością etniczną". W tym względzie referent zgadza się z opiniami wyrażonymi w dyskusji. Z kolei prof. Dobrowolski wyjaśnił, że problem historii kultury mas pracują­ cych był w referacie traktowany również jako jedno z zadań badawczych, a nie jako wyłączny przedmiot etnografii. Proponowany w dyskusji termin „warstwy nieelitarne" zawiera również znaczne trudności delimitacyjne, podobnie jak termin „masy pracujące". Nawiązując do uwag prof. Pazdura referent stwierdził, iż nie ulega w ą t ­ pliwości, że pojmowana według dawnych założeń kultura ludowa wygasa i etno­ grafia w niedługim czasie utraciłaby swój dawny przedmiot badawczy. W zakończeniu tych uwag prof. Dobrowolski przypomniał, że w referacie swym starał się skodyfikować stan faktyczny, jaki już istniał w etnografii polskiej, to znaczy uporządkować działy już objęte przez etnografię względnie takie, w których etnografia stawia dopiero pierwsze kroki. Zakres tematyki etnograficznej jest fak­ tycznie szerszy niż proponowany przez niektórych uczestników dyskusji, a fakt ten jest nieodwracalny. Prof. Dobrowolski przypomniał dalej, że w napisanej w 1937 r. pracy o głównych zadaniach etnografii polskiej proponował, aby każda generacja tworzyła obraz otaczającej ją rzeczywistości i aby w badaniach etnograficznych ł ą ­ czony był historyczny i socjologiczny kąt widzenia. Te postulaty zwyciężają obecnie. Na tym tle propozycja doc. Nowakowskiego dotycząca zorganizowania wspólnych dyskusji etnografów, historyków i socjologów jest bardzo słuszna i pilna. Przechodząc do badań nad kulturą robotniczą prof. Dobrowolski przypomniał, że kierowany przez niego zakład zajmował się pewnymi jej problemami, przede wszystkim społecznymi, jeszcze przed rokiem 1939, podejmując badania socjograficzne w oparciu o drukowany kwestionariusz. Problematyka kultury robotniczej wyrosła z podobnych w a r u n k ó w społecznych, z jakich wyrosła problematyka kultury chłopskiej. W ustroju feudalnym problem kultury chłopskiej nie istniał. To, że szlachta przyjmowała chłopską w i e d z ę rolniczą, nie równało się uznaniu dla k u l ­ tury chłopstwa, którym szlachta gardziła. „Wiedza chłopska była potrzebna, gdy chodziło o eksploatację chłopa, ale to nie oznaczało uznania wartości kultury pol­ skiego chłopa". Zainteresowanie się chłopem i jego kulturą przyszło z Rewolucją Francuską i upadkiem państwa polskiego, z w a l k ą o przebudowę ustroju i nie­ podległość narodu, podjętą przez postępowe i patriotyczne elementy. A jeśli przyszła fala zainteresowania kulturą robotniczą, to znowu na tle walki. Książka Engelsa Die Lage der arbeiten Klasse in England, wydana przez niego w 1845 r., była pro­ testem przeciwko sytuacji społecznej, jaka istniała w Anglii. Wyrosła z buntu czło­ wieka, który miał zdolność do przeżywania tego, co nazywamy oburzeniem mo­ ralnym. Uważam, że w procesie praktyki społecznej, wiodącej do buntu przeciw krzywdom społecznym oburzenie moralne jest szczególnie ważne. Engels nie był etnografem, ale tocząc w a l k ę o wyrwanie klasy robotniczej z dotychczasowych w a r u n k ó w i o danie robotnikowi lepszych możliwości życia, uchwycił świetnie szereg zagadnień związanych z kulturą materialną robotników Anglii. Wielu najszlachetniejszych ludzi w Europie w X I X i X X w. kierowało wzrok nie tylko na same ideologiczne i polityczne strony życia robotników, ale zwracało swą u w a g ę na ich sytuację kulturalną. T u tkwi źródło zainteresowań kulturą robotniczą. Ponieważ ruchy polityczne i społeczne łączyły się przede wszystkim z problematyką emancypacji ekonomicznej i politycznej, wobec tego kierunek marksistowski może stosunkowo słabo uwzględniał zagadnienie kultury robotniczej. Ale z pomocą przy- �KRONIKA 429 szyli m. in. historycy, a przede wszystkim etnografowie. Ma to starą tradycję. Etnografia powinna być dumna, że jest tą nauką, która zwróciła u w a g ę na lud wsi i jego kulturę; tak samo może być dumna, że skierowała się do zagadnień kultury klasy robotniczej". „Przyjście do w ł a d z y klasy robotniczej w Związku Radzieckim, potem po­ wstanie państw demokracji ludowej zmieniły zupełnie warunki naukowego badania kultury klasy robotniczej. Historycy zajęli się przede wszystkim dziejami kształto­ wania się klasy robotniczej, jej strukturą, jej położeniem materialnym i rozwo­ jem robotniczych ruchów społecznych. Zagadnienia te podejmowali historycy mark­ siści i niemarksiści w związku z badaniami nad klasą robotniczą. Powstały jednak ogromne luki badawcze. Nie jest przypadkiem, że tylko niewielu etnografów i socjografów interesowało się klasą robotniczą i jej kulturą. Problematyka ta nie leżała w interesie klas panujących. Z tego musimy sobie zdać sprawę. A przecież zagad­ nienie przejścia od kultury chłopskiej do robotniczej ma niezwykły urok badawczy. L u k i badawcze zawinione przez przeszłość musimy wypełnić". „Wysuwane przez niektórych uczestników dyskusji wątpliwości w związku z pro­ blematyką robotniczą w etnografii powinny zastać, jak myślę, rozproszone. Etno­ grafii nie grozi zagubienie s i ę przy podejmowaniu badań nad kulturą robotniczą. Metody stosowane w badaniach nad kulturą wsi dają się doskonale stosować do studiów nad kulturą robotniczą. Oczywiście, że do badań nad kulturą klasy robot­ niczej trzeba się specjalnie przygotować, ale obawa przed jakimś zagubieniem się jest całkowicie nie uzasadniona [...] Tak samo nie uzasadnione są obawy, że etno­ graf musiałby przygotować się specjalnie, to znaczy poznać historię klasy robotni­ czej, specyficzne warunki życia robotniczego itp. [•••] Uważam, że obowiązkiem k a ż ­ dego uczonego-humanisty jest zapoznanie się z historią klasy robotniczej [...] Oczy­ wiście w badaniach naukowych trzeba te zagadnienia pogłębić i myślę, że w ł a ś c i w i e pojęta specjalizacja rozstrzyga to zagadnienie [...] Należy natomiast odrzucić pro­ pozycję, aby badania nad kulturą robotniczą przejęła socjologia [...] Socjolog intere­ suje się wytworami kultury materialnej bądź od strony społecznych podłoży roz­ woju zjawisk kulturowych, bądź od strony ich funkcji społecznych [...] Ale socjo­ log nie zajmuje się ubiorem jako takim, pożywieniem, mieszkaniem, narzędziami sa­ mymi dla siebie. T e zagadnienia stanowią domenę pracy przede wszystkim etno­ grafa". „Gdyby chodziło o problem rozgraniczenia zadań badawczych między etnografię, historię i socjologię w związku z problematyką klasy robotniczej, to sprawa jest dość prosta (oczywiście ścisłej delimitacji przeprowadzić nie można). Mianowicie za­ gadnienie kształtowania się klasy robotniczej, położenia klasy robotniczej, zagad­ nienie organizacji robotniczych i ruchów społecznych byłoby domeną historii i w tym kierunku rozwój nauki wyraźnie idzie. Socjolog opracowałby zagadnienia struktury klasy robotniczej, problem więzi, asymilacji, akomodacji robotników w nowych środowiskach itp. zagadnienia. Pozostaje natomiast duża dziedzina stanowiąca wielką lukę badawczą — dziedzina kultury materialnej, życia rodzinnego, obyczaju robotniczego, folkloru robotniczego, tradycji, nawet magii [...] Kto ma badać te za­ gadnienia? Socjolog się nimi zwykle nie zajmuje, historyk też nie poświęca im spec­ jalnej uwagi. Jest to problematyka niewątpliwie etnograficzna. I teraz budzi się pytanie: Jeśli w Związku Radzieckim etnografia ma bardzo cenne osiągnięcia w tej dziedzinie, przede wszystkim w zakresie folkloru robotniczego, jeśli na łamach »Woprosów Fiłosofii« spotykamy artykuł o współpracy etnografów z historykami na tym m. in. polu, jeśli w krajach demokracji ludowej, zwłaszcza w Czechosło­ wacji, budzi się ż y w i o ł o w y ruch etnograficzny do poznania kultury robotniczej, �43« KRONIKA jeśli ruch ten manifestuje się nawet w krajach kapitalistycznych (W. E . Peuckert w przeglądzie dorobku etnografii światowej 1953 daje systematyczny obraz zagad­ nień robotniczych, jakimi etnografia zajmowała się w ciągu ostatnich 20 lat...), jeśli w kapitalistycznej Ameryce, w Anglii, we Włoszech, we Francji w y s t ę p u j e zrozu­ mienie dla badań nad folklorem robotniczym, to my w Polsce Ludowej, my etnogra­ fowie, mamy uchylać się od tego zadania? Wydaje mi się, że ta sprawa jest prze­ sądzona, bo istnieją już tradycje w zakresie badań nad kulturą klasy robotniczej, a nowe prądy mają to do siebie, że zwyciężają to, co stare". Następnie prof. Dobrowolski przeszedł do omówienia powiązań między socjo­ logią a etnografią. „Z wielkim uznaniem i zaciekawieniem śledzimy zjawisko [...] narastania wielkiej przyjaźni między socjologią i etnografią. Dał temu początek jeszcze Morgan. Morgan bowiem z wynilsów w ł a s n y c h badań terenowych skonstru­ ował zasadniczą koncepcję ewolucji, którą przejął do swego Systemu socjologicznego Engels. To była pierwsza przyjaźń między etnografią a socjologią. Takich przy­ kładów [...] było bardzo wiele. Przecież cała szkoła durkheimowska korzystała z do­ świadczeń etnografii, co w i ę c e j , kierowała swych uczonych do tematów etnogra­ ficznych. Najbardziej klasycznym powiązaniem etnografii i socjologii jest jednak kierunek funkcjonalny Bronisława Malinowskiego, [który ...] jest połączeniem soc­ jologii i etnografii, połączeniem francuskiej szkoły socjologicznej z etnografią". M a ­ linowski, jak go niedawno określono, był genialnym meteorem, sprawcą najwięk­ szego fermentu w etnografii X X wieku. Do uczonych, wiążących w swoich bada­ niach obie te dyscypliny, należał Radcliff-Brown, Thurnwald, obecnie Warner, wy­ bitny amerykański etnograf i socjolog. „Nie ulega wątpliwości, że »małżeństwa« etnograficzno-socjologiczne są zjawiskiem bardzo trwałym i korzystnym. Bo roz­ wój etnografii idzie po linii przyswojenia sobie historyczno-socjologicznego kąta w i ­ dzenia. Wiano, wniesione przez etnografię, było niezmiernie cenne. T k w i ono przede wszystkim w metodach badań terenowych, wypracowanych głównie przez Malinow­ skiego i jego uczniów". W dalszym ciągu swej wypowiedzi przeszedł prof. Dobrowolski do bardziej szczegółowych kwestii, wysuniętych w toku dyskusji. Jeżeli chodzi o możliwości dojścia do pierwotnego stanu reliktów, to w pewnych wypadkach (np. odnośnie do ustrojów gruntowych) osiągnięte wyniki można uznać za pewne, gdy w innych wy­ padkach (np. przy instytucjach społecznych) napotykamy poważne trudności. Moż­ liwość stosowania metody statystycznej w etnografii jest problemem skomplikowa­ nym i obszernym. W granicach jednak możliwości powinniśmy dążyć do statystycz­ nego ujmowania zjawisk (np. dane Zakładu Ubezpieczeń umożliwiają dokładne zorientowanie się, jak w badanej wsi wygląda problem zabudowań, z czego są zbu­ dowane, czym pokryte itp.). Ważne znaczenie przedstawia, zdaniem referenta, poruszony przez prof. Mo­ szyńskiego problem nawiązania danych etnograficznych do archeologii. „Należy pod­ nieść jednak, że między epokami oświetlonymi tylko przez źródła archeologiczne ist­ nieje wiele w i e k ó w bytu historycznego, którego znajomość zawdzięczamy przede wszystkim tekstom pisanym. Badania nad dziejami kultury chłopskiej świadczą, że kultura ta przechodziła wiele faz rozwojowych tak zasadniczo różnych, o których mało jeszcze wiemy, gdyż są to zagadnienia słabo jeszcze przepracowane [...] Zdaje mi się, że zespół archaiczny elementów kulturowych, o którym tu była mowa, jest stosunkowo nieliczny. W nawiązaniach danych etnograficznych p o w i n n i ś m y przede wszystkim kierować naszą u w a g ę na średniowiecze, zwłaszcza na X I V i X V w., Z tej bowiem epoki pochodzi bardzo dużo reliktów kultury ludowej X I X i X X w." �KRONIKA 431 Zamknięcia konferencji dokonał prof. W. Dynowski, kierownik I V działu I n ­ stytutu Historii Kultury Materialnej P A N , stwierdzając, że zasadnicze podsumo­ wanie dyskusji i w y n i k ó w konferencji zawarte było już w k o ń c o w y m wystąpieniu prof. Dobrowolskiego. W dobie obecnej — mówi prof. Dynowski — „jesteśmy ś w i a d ­ kami charakterystycznego rozszerzania się zainteresowań etnografii". Zjawisko to, uznane już w etnografii światowej, w y w o ł u j e u nas jeszcze dyskusje spowodowane przez specyfikę naszych stosunków, m. in. problem stosunku etnografii do socjo­ logii, który dla pewnej części etnografów jest niejasny. Dyskusja toczyła się dokoła dwóch zasadniczych kwestii: 1) stwierdzenia obecnego stanu rzeczy i 2) szukania nowych dróg postępowania. Wykazała ona, że konferencja nasza była bardzo po­ trzebna. Wypowiedzi najmłodszych adeptów etnografii, mówiących o swych k ł o p o ­ tach i próbach ich przezwyciężenia, świadczą o tym, że „możemy liczyć na młodą kadrę i należy życzyć sobie, abyśmy mogli w pełni ułatwić młodym pracę". W za­ kończeniu prof Dynowski złożył opdziękowanie autorowi referatu oraz uczestnikom konferencji i wyraził przekonanie, że tematyka obecnej konferencji będzie jeszcze w poszczególnych środowiskach przedmiotem dalszych ż y w y c h dyskusji, które do­ prowadziłyby do opracowania podstaw metodologicznych i organizacyjnych, n a j ­ bardziej odpowiadających współczesnym potrzebom etnografii polskiej. Edward Pietraszek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c85af63c24515de4e2fd43e3a0fb90ed.pdf 067d5e5753058d6ca4f2548c0f460bfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:421 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:382 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.417-438 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONFERENCJA BADANIOM ETNOGRAFÓW NAD ŻYCIEM CZECHOSŁOWACKICH I KULTURĄ POŚWIĘCONA KLASY ROBOTNICZEJ ( S m o l e n i c e k. Bratysławy, 22—24 X 1956) ' Etnografowie terenowe badań oraz czechosłowaccy już od k i l k u l a t prowadzą s y s t e m a t y c z n e n a d życiem i kulturą są: k l a s y robotniczej. Instytut Etnografii Instytut Etnografii i Głównymi F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej Słowackiej Akademii Nauk, które badania organizatorami współpracują Nauk z g r a f i c z n y m i zakładami u n i w e r s y t e c k i m i . Analogiczną działalność n a t e r e n i e rozwija Śląski I n s t y t u t B a d a w c z y (Slezsky Studijni Ustav) w tych Akademii Opawie. etno­ Śląska Studia nad kulturą robotniczą w c h w i l i obecnej koncentrują się w c z t e r e c h ośrodkach: w dze, Brnie, Bratysławie i Opawie. Wszystkie te ośrodki pracują Pra­ niezależnie od siebie Konieczność s k o o r d y n o w a n i a szeregu a k c j i badawczej z a s a d n i c z y c h problemów spowodowała zorganizowanie dotyczących przez Instytuty ogólnopaństwowej k o n f e r e n c j i nej robotniczej. p r o b l e m a t y c e 22—24 października ok. 80 naukowców 1956 r. w i gruntownego zakresu i metody Etnograficzne przedyskutowania rzeczonych obydwu e t n o g r a f i c z n e j , Konferencja c z e s k i c h i słowackich oraz poświęco­ t a odbyła S m o l e n i c a c h k. Bratysławy. Wzięło badań Akademii się w w dniach niej z a p r o s z e n i goście z Z S R R , udział Węgier i P o l s k i . Z a d a n i e m k o n f e r e n c j i była a n a l i z a d o t y c h c z a s o w y c h osiągnięć i w y t y c z e n i e dróg b a d a w c z y c h n a przyszłość. W i pierwszym dniu d o t y c h c z a s o w e konferencji w y n i k i omówiono badań słowackich. Każdy z n i c h (z wyjątkiem graficzny metody śląskiego) przedstawił d w a r e f e r a t y : etno­ i folklorystyczny. Referaty (Brno) problematykę, w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków c z e c h o ­ i dr wszystkim etnograficzne Bożena uzasadnić wygłosili: d r O l g a Filova wybór rozpoczęto od okręgów (Bratysława). terenu stosunkowo S k a l n i k o v a (Praga), dr K a r o l F o j t i k Każdy badawczego. z referentów Studia n i e w i e l k i c h , które nad tworzyły starał się kulturą przede robotniczą zamkniętą całość, w y k a z y w a ł y zaś problematykę n i e z b y t skomplikowaną. T a k i e zamknięte t e r y t o r i u m s t a n o w i węglowe obraziło się Zagłębie Kładneńskie, które dopiero z kraju rolniczego w ośrodek w przeciągu X I X w. przemysłowy. Było ono prze­ przedmiotem badań etnografów p r a s k i c h . P o d o b n y c h a r a k t e r p o s i a d a węglowe Zagłębie R o s i c k o Oslawańskie, położone w pobliżu B r n a . P r o w a d z i l i tutaj b a d a n i a rawscy. D l a Słowacji natomiast szeregu s t u l e c i , które n i e zamieniły pory utrzymały s w o i s t y 1 grafii typowe są się. w wsie większe charakter wiejsko-robotniczy. osady istniejące przemysłowe Etnografowie Zob. artykuł a u t o r k i Badania nad kulturą robotniczą we czechosłowackiej, w tymże tomie „Etnografii P o l s k i " . Etnografia Polska I I etnografowie rolniczo-górnicze, mo­ od i do tej słowaccy współczesnej jako etno­ 27 �KRONIKA 418 p r z e d m i o t badań w y b r a l i osadą Żakarovce w pow. g e l n i c k i m , która może uchodzić za reprezentatywną. Kolejnym zagadnieniem rozpatrywanym p r z e z referentów G ł ó w n ą podstawę źródłową tworzyły materiały terenowe. była metoda Ponadto badań. s t a r a n o się w y ­ zyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła, zwłaszcza a r c h i w a l n e . T e c h n i k a p r a c y nowej tere­ w poszczególnych ośrodkach wykazywała p e w n e o d c h y l e n i a w zależności od wielkości t e r e n u badanego i liczebności e k i p y . P e w n e różnice zaznaczyły się również w sposobie opracowywania materiałów. Ujęcie m o n o g r a f i c z n e jednego b a d a c z a ( B r n o ) albo miało c h a r a k t e r zespołowy Przedmiotem badań robotników, przeważnie słową uwzględniono proces które przemian, z biegiem była przede kultura materialna we wszystkich jej podstawowych tylko w jakie wszystkim niektórych zachodziły w c z a s u przeobrażały opierało się n a p r a c y (Bratysława). W społeczna umy­ j e j a s p e k t a c h . S i l n y n a c i s k położono n a kulturze w s i pierwotnie się n a osady typowo rolniczych, przemysłowe. zwrócono n a u c h w y c e n i e s p e c y f i c z n y c h c e c h k u l t u r y robotniczej te c e c h y i działach. Kulturę Specjalną uwagę i czynników, które kształtowały. referatach omówione zostało przede w s z y s t k i m życie r o d z i n n e , mieszkanie, pożywienie, ubiór. Rozwój t y c h d z i e d z i n k u l t u r y w poszczególnych okręgach (zwła­ szcza w o b y d w u zagłębiach węglowych: Kładneńskim i Rosicko-Oslawańskim) kazał w i e l e r y s ó w wspólnych. W życiu r o d z i n n y m np. zaznaczył się w z r o s t n i a kobiet, które często pracowały palniach i hutach. Kobiety im bowiem najemnie c z y to w również zarządzały mężowie i dzieci o d d a w a l i wy­ znacze­ r o l n i c t w i e , c z y też w zazwyczaj finansami całej ko­ rodziny, znaczną część zarobków. W r o d z i n a c h robot­ n i c z y c h d z i e c i wcześniej uniezależniały się od rodziców niż w r o d z i n a c h chłopskich. Sytuacja ludzi s t a r y c h była t u lepsza, bo otrzymując emeryturę byli niezależni od s w y c h dzieci. R z a d s z e były też z a t a r g i między rodzeństwem, ponieważ k w e s t i a podziału gospodarki i spłat. Zmieniła swój charakter instytucja odpadła kumotro- s t w a . Straciła o n a s w e d a w n e znaczenie j a k o c z y n n i k wiążący poszczególne r o d z i n y na w s i . R o d z i c a m i c h r z e s t n y m i d z i e c i górników z o s t a w a l i często dozorcy l u b urzęd­ n i c y z k o p a l n i , którzy n i e u t r z y m y w a l i bliższych stosunków czymi. Stopniowo wytworzył się nowy wzór życia z rodzinami rodzinnego, robotni­ odmienny niż w środowisku chłopskim. Równocześnie okręgach badania z badaniami etnograficznymi folklorystyczne. Na prowadzone konferencji w były w Smolenicach tych samych zreferowali dr J a r o m i r J e c h (Praga), d r O l d f i c h S i r o v a t k a ( B r n o ) i d r S o n a B u r l a s o v a sława). Referenci przedstawili przebieg i wyniki dotychczasowych cjalną uwagę zwracając n a z a g a d n i e n i a metodologiczne Na podkreślenie zasługuje fakt, że w g r o m a d z e n i u nie o g r a n i c z a n o się t y l k o do f o l k l o r u robotniczego, czość i n n y c h k l a s i w a r s t w studiów, materiału folklorystycznego ale uwzględniano również robotniczego współżyją występują zało się z a z n a j o m i e n i e Referenci omówili w się z d a w n y m i porównawczo, autorzy i etapy Na starali dotychczasowych podstawie się jego r o z w o j u . Nieodzowne twór­ danym wy­ terenowymi zwłaszcza oka­ z b i o r a m i pieśni r o b o t n i c z y c h i śpiewnikami. skrócie organizację nież n a j e j niedociągnięcia. przedstawić i biblioteczne. w bowiem raźnie dopiero n a s z e r s z y m tle porównawczym. Równolegle z b a d a n i a m i p r o w a d z o n o również s t u d i a a r c h i w a l n e spe­ i t e c h n i k i badań t e r e n o w y c h . społecznych, z którymi r o b o t n i c y środowisku. C h a r a k t e r y s t y c z n e c e c h y f o l k l o r u je: (Braty­ zebranych uchwycić Duży istotne badań, wskazując materiałów, cechy n a c i s k położyli folkloru również rów­ zanalizowanych robotniczego n a analizę po­ wiązań twórczości robotników i chłopów. D r u g i dzień o b r a d wypełniły r e f e r a t y ( Z S R R ) i prof. J . G a j e k gości z a g r a n i c z n y c h . Prof. L . p. P o t a p o w (Polska) poruszyli pewne problemy ogólniejsze. Omawiając �KRONIKA różnice w n a s t a w i e n i u etnografa 419 i h i s t o r y k a do p r o b l e m a t y k i robotniczej zwrócili m. i n . uwagę n a konieczność podporządkowania e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą robotniczą studiom nad swoistymi właściwościami etnicznymi i narodowymi. Z k o l e i d r T . Domótór przedstawiła w y n i k i badań n a d kulturą robotniczą n a W ę ­ grzech, a d r D. D o b r o w o l s k a Żywej obrad, i interesującej poświęcono — w Polsce. d y s k u s j i n a d r e f e r a t a m i , rozpoczętej już w d r u g i m trzeci a zarazem ostatni dzień k o n f e r e n c j i . szereg i s t o t n y c h problemów i wysunięto w i e l e nie silnie nad została kulturą nych, podniesiona robotniczą zwłaszcza konieczność z badaniami chłopstwa, jeszcze znaczna ściślejszego specyficznych to do cech k u l t u r y wykrycia Zadaniem n a d kulturą część danego swoistych t y c h badań w i n n o robotniczą klasy i warstw niej winny robotniczej współdziałać okręgu przemysłowego powstała być z a r a z e m u c h w y c e n i e i Gajka w wykryciu i przyczynić n a r o d o w y c h badań społecz­ profesorów P o t a p o w a w ł a ś c i w o ś c i czej, które są wspólne d l a różnych ośrodków powiązania innych klas (dr J . K r a m a r i k i in.). W nawiązaniu do w y p o w i e d z i podkreślono, że b a d a n i a dniu w postulatów n a przyszłość. Szczegól­ n a d kulturą z którego Poruszono się przez (A. Robek). tych cech kultury robotni­ przemysłowych. K i l k u dyskutantów poruszyło zagadnienie folkloru robotniczego. Wypowiedzieli się oni n a ogół za szerszą treścią tego pojęcia, zwalczając o g r a n i c z a n i e go wyłącznie do utworów, które odzwierciedlają walkę k l a s y robotniczej zują obecne osiągnięcia również uwzględnić socjalizmu. tradycyjny Badania folklor nad z burżuazją, albo folklorem chłopski, o ile jest on żywotny w i s k u r o b o t n i c z y m , i przeobrażenia, j a k i m podlega pod w p ł y w e m tego (doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) . P o n a d t o między t r a d y c y j n y m f o l k l o r e m dzono interesującą analizę społecznego podłoża obydwu środo­ różnic p o ­ tym celu tych w winny środowiska omówiono z a g a d n i e n i e chłopskim a r o b o t n i c z y m . W obra­ robotniczym przeprowa­ typów folkloru (dr V . K a r b u s i c k y , d r J . P a t e r a , doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) . Ważne nych zagadnienie znalazło s t o s u n k u etnografii również odbicie w dyskusji. f o l k l o r y s t y k i do i n n y c h n a u k Zarówno etnografowie, społecz­ j a k historycy podkreślili konieczność ściślejszej współpracy p r z e d s t a w i c i e l i o b y d w u t y c h d y s c y p l i n (dr O. S i r o v a t k a , L . K a r n i k o v a , dr K o f a l k a ) . s t o s u n k u etnografii do socjologii i sprawa Ożywioną polemikę w y w o ł a ł ewentualnego wskrzeszenia w problem Czecho­ słowacji u n i w e r s y t e c k i c h studiów socjologicznych (dr M . H a j e k , d r O. N a h o d i l i in.). P r z e d m i o t e m d y s k u s j i były też p e w n e z a g a d n i e n i a metodologiczne, tody porównawczej (prof. G a j e k , A . Robek), c h i w a l n y c h przez etnografa i folklorystę zagadnienie np. p r o b l e m me­ w y k o r z y s t a n i a źródeł a r ­ (dr V . Piętka, d r V . K a r b u s i c k y , K . B e - r a n e k i in.). N a u w a g ę zasługuje, że w i e l u uczestników d y s k u s j i przedstawiło w skró­ cie wyniki własnych badań nad niektórymi (dr S . K o v a c e v i c o v a , d r M . M a r k u s , J . Pa<tkova Zjazd zakończyło krótkie podsumowanie dziedzinami kultury robotniczej i in.). Dyrektora Instytutu Etnograficznego Słowackiej A k a d e m i i N a u k , prof. J a n a M j a r t a n a . Podkreślił on zarówno 5 : osiągnięcia k o n f e r e n c j i , j a k też j e j p e w n e niedociągnięcia. było uczestników zaznajomienie etnograficznych mających się z wynikami badań poszczególnych czechosłowackich i o b c y c h i p r z e d y s k u t o w a n i e istotne znaczenie ciążył n a o b r a d a c h dla dalszej pracy. Ujemnie k o n f e r e n c j i fakt, że jej k o l e k t y w w szeregu pewnym był z b y t s z e r o k i [ n i e t y l k o etnografów bezpośrednio z a i n t e r e s o w a n y c h w b a d a n i a c h \ botniczą), ważnych Dla w co utrudniało czołowych rozwoju Czechosłowacji w pewnej mierze koncentrację pozytywne Korzystnym wynikiem ośrodków problemów stopniu za­ (obejmował n a d kulturą r o - dyskusji na szczególnie klasy robotniczej problemach. etnograficznych miała badań konferencja w n a d życiem i kulturą S m o l e n i c a c h niewątpliwie znaczenie pod- �KRONIKA 420 s t a w o w e . Pozwoliła n i e t y l k o wymienić doświadczenia w s z y s t k i c h ośrodków, głębić metodykę badań, wytyczyć drogi n a przyszłość, a l e też dała potężny do r o z b u d o w y tej t a k ważnej, a z a n i e d b a n e j po­ impuls do tej pory, d z i e d z i n y studiów. D l a o b ­ c y c h uczestników k o n f e r e n c j i udział w niej miał również doniosłe znaczenie. U m o ­ żliwił zaznajomienie się z bogatym z Czechosłowacji, z o r i e n t o w a n i e też niejedną wartościową już się w podnietę ciekawym dorobkiem kolegów organizacji i metodach i bardzo ich pracy. Przyniósł naukową. Danuta ZE W ZJAZDU ANTROPOLOGÓW d n i a c h 23 i 24 l i s t o p a d a antropologii Zjazd 1956 r. z o k a z j i Dobrowolska POLSKICH 100-lecia p i e r w s z y c h wykładów w P o l s c e (były to drugie w y k ł a d y n a świecie) odbył się w Krakowie Antropologów P o l s k i c h . Zgromadził on również antropologów z a g r a n i c z n y c h , a także p r z e d s t a w i c i e l i i n n y c h p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , m. i n . etnografii. J u b i l e u s z t e n zbiegł się z 5 5 - l e c i e m p r a c y n a u k o w e j Antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim w obecnego k i e r o w n i k a T e m a t y k a referatów, b l i s k a także etnografom, dotyczyła zarówno h i s t o r i i a n t r o ­ pologii p o l s k i e j i j e j w k ł a d u do n a u k i światowej, j a k też jednego z problemów genezy dyskusyjnych w antropologii Katedry K r a k o w i e , prof. d r a K . Stołyhwy. i etnografii zarazem, podstawowych zagadnienia etno­ Słowian. Najsilniejsze związki etnografii z antropologią sięgają początków się t y c h n a u k . P i e r w s z e w y k ł a d y antropologii, wykłady etnografii, któremu był kształtowania t a k j a k nieco wcześniejsze poświęcony pierwszy referat zjazdu, prof. A. Wrzoska. Utworzona warzystwa wy­ a wcześniej r. 1850, a r c h e o l o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h w r. 1873 w K r a k o w i e K o m i s j a A n t r o p o l o g i c z n a N a u k o w e g o , a następnie c y m był M a j e r , z etnografami, Majer, Majer suwał m. i n . p r o j e k t wspólnych badań a n t r o p o i o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h , jeszcze, bo w od n i c h odbyły się w K r a k o w i e . Prowadził j e od r. 1856 Józef Akademii Umiejętności, Krakowskiego której To­ przewodniczą­ stała się pierwszą akademicką placówką łączącą antropologów tak j a k w t y m czasie też z a r c h e o l o g a m i . kształt zagadnień związanych i s t n i e n i a głównym dzący pod nazwą zamieszczającym z człowiekiem ośrodkiem skupiającym K o m i s j a t a , obejmująca i jego kulturą, była antropologicznych Krajowej" i archeologicznych był także cało­ ciągu swego m. i n . etnografów, a organ j e j „Zbiór Wiadomości do Antropologii obok w wycho­ czasopismem artykuły etno­ w K r a k o w i e w r. 1908 p i e r w s z e j k a t e d r y antropologii omó­ graficzne . 2 Historię u t w o r z o n e j wił w następnym r e f e r a c i e na uniwersytecie we L w o w i e logii polskim katedrę dla S. Ciszewskiego , 3 i ' antropologii Działalność doc. B . J a s i c k i . Wyprzedziła o n a n a k i l k a l a t pierwszą jeden i dorobek etnografii, która została utworzona w r. 1910 po którym w r. 1913 objął ją j a k o katedrę e t n o ­ z uczestników wszystkich katedr obecnego zjazdu, antropologii w prof. Polsce , 4 J . Czekanowski. zarówno czyn- P o r . Odezwa Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złą­ czonego w celu archeologicznych poszukiwań wraz ze skazówką mogącą posłużyć za przewodnik w poszukiwaniach tego rodzaju, K r a k ó w 1850. C z a s o p i s m o to przekształca się w r. 1890 i w y c h o d z i j a k o „Materiały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i E t n o g r a f i c z n e " , a od r. 1920—1925 j a k o „Prace i M a ­ teriały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i Etnograficzne". Por. K . M o s z y ń s k i , Stanisław Ciszewski (1865—1930), „Lud Słowiański", R. 2: 1931 z. 2, s. 135. 1 2 3 �KRONIKA 421 'H ii' \\ nych, j a k i już, nie istniejących, obrazowała Miała ona też n a c e l u u k a z a n i e metod w czasie zjazdu wystawa. p r a c y i zainteresowań poszczególnych p l a - cówek,antropologicznych, a także d o r o b k u lecz n i e związanych otwarta osób działających z nią ściśle, j a k np. L . K r z y w i c k i e g o n a p o l u antropologii, czy E . L o t h a . i tych nauk j e s t szereg prac antropologów, J . T a l k o - H r y n c e w i c z a , zawierających sowań e t n o g r a f i c z n y c h pernickiego, są o utworzeniu pernickiego, rownik długoletni katedry jego p r a c e U . J . gabinetu górale dotyczące górali . On 5 n a uniwersytecie Wyrazem beskidowi, też zaintere­ podjął J . Talko-Hryncewicz, w krakowskim, pracach opierając się n a własnych b a d a n i a c h teriale S . U d z i e l i o u b i o r a c h Wiślanie, Kopernickiego antropologiczno-etnograficznego. wykładowca antropologii terenów górskich", materiał etnograficzny. I. drugiego wykładowcy n a u n i w e r s y t e c i e k r a k o w s k i m , I . K o ­ zwłaszcza przy a zwłaszcza tego t e r e n u , wyodrębnia • c z t e r y g r u p y Podhalanie i Kliszczaki. On też w uchwałę Następca Ko­ pierwszy kie­ swych terenowych dotyczących oraz n a m a ­ etnograficzne: r. 1893 pracę dotyczącą l e c z n i c t w a l u d o w e g o , która do dziś d n i a d l a etnografów duże z n a c z e n i e j a k o materiału. 7 zbiór źródłowego P r z e z dość długi czas jeszcze zaznaczały się s i l n e powiązania między a antropologią, a rozwój t y c h n a u k szedł równolegle. D o p i e r o p r z e d i c h rozeszły się, wiążąc antropologię z b i o l o g i c z n y m i , naukami. Antropologia Jednym z zagadnień zagadnienie J. a etnografię wydaje posiada etnografią 30 l a t y drogi ze społecznymi n i e utraciła j e d n a k w pełni związku z n a u k a m i społecznymi. interesującym etnogenezy Słowian. nadal Temu wspólnie antropologię problemowi poświęcony i etnografię był referat jest prof. Czekanowskiego. R e f e r e n t — j a k o z w o l e n n i k tezy w y s u w a n e j kiego, że Słowianie stanowią niemniej dawno, nawiązał do k o n c e p c j i idzie o określenie lub nawet autochtoniczną dawniej wysuwanej terytorium, C z e k a n o w s k i j a k o praojczyznę nią częścią dorzecza O d r y . od s w y c h przez n a którym już w r. 1824 p r z e z W. ludność Europy slawistę krewniaków T . Lehra-Spławińskiego , 8 wyodrębniła Słowian w s k a z u j e Surowiec- l u b że p r z y b y l i indoeuropejskich się dorzecze grupa Słowian. tu — jeśli Prof. Wisły łącznie z sąsied­ Stosując do c h a r a k t e r y s t y k i materiału antropologicznego H i s t o r i a poszczególnych k a t e d r , j a k i działalność osób związanych z a n t r o p o ­ logią są p r z e d m i o t e m s e r i i w y d a w n i c t w (100 lat antropologii polskiej) p r z y „Pracach i Materiałach A n t r o p o l o g i c z n y c h " . Część zeszytów została już ogłoszona d r u k i e m . P o r . np. I. K o p e r n i c k i , Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wo­ łyniu z materiałów zebranych przez p. Zofię Rokossowską we wsi Jurkowszczyźnia pow. zawiehulskim, „Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , R . 11: 1887; tenże, Wesele u górali beskidowych w okolicy Rabki, tamże, R . 12: 1888; t e m ż e , O góralach ruskich w Galicji, Zarys etnograficzny według spostrzeżenia w podróży odbytej w końcu lata 1888 r., tamże, R. 13: 1889; t e n ż e , G a d k i ludowe górali beskidowych z okolic R a b k i , tamże, R . 15: 1891; t e n ż e , Oddrzwia ozdobne w chatach górali ruskich, „Wisła", R . 4: 1890; t e n ż e , O wyobrażeniach lekarskich i przyrodniczych oraz o wierzeniach naszego ludu o świecie roślinnym i zwierzę­ cym, [w:] Pamiętnik I I zjazdu lekarzy i przyrodników polskich, L w ó w 1876; t e n ż e , Wskazówki dla robiących spostrzeżenia antropologiczne i etnologiczne w górach, „Pamiętnik T o w a r z y s t w a Tatrzańskiego", t. 3: 1878. 4 5 J. T a l k o - H r y n c e w i c z , Górale polscy jako grupa antropologiczna, [w:] Księga pamiątkowa ku czci B. Orzechowicza, L w ó w 1916; t e n ż e , Materiały do antropologii górali polskich. P r a c e K o m i s j i Antropologicznej i P r e h i s t o r i i P A U , n r 5, K r a k ó w 1934. J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Z a r y s lecznictwa ludowego na Rusi południowej, K r a k ó w 1893, ss. 461 + L V I . T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian, Poznań 1946, ss. 237. 6 7 S r [\ \\ W y r a ź n y m d o w o d e m związków antropologii i etnografii w początkowym o k r e s i e rozwoju ii i: �KRONIKA 422 metodą „ilościowej archaiczną, ulegli analizy", wykazuje, bliższą ludności kontynentalizacji nawarstwienie. że p i e r w o t n i neolitycznej strukturę antropologicznej, Uważa, że różnica między polega m. i n . n a t y m , iż u G e r m a n ó w Germanie antropologiczna skiego — nego, cały Europy zapewne przez Germanami a obszar praojczyzny laponoidalnego, niżu E u r o p y środkowej pansja elementu musieli się zadowolić Nie w poglądach praojczyzny na ten sam Dlatego tu zagadnienia, słowiańskiego. też W wydana obszernej dalej Pierwotnego ery roku należy opiera siedzib zasięgu występujących języka Przyjmuje Słowianie podkreślić w wszystkim na m a ­ prof. K . Moszyński, uwzględnia oparcie przede słownic­ omawiająca Pierwotny zasiąg języka pra­ uwzględnia m. i n . w n i o s k i , jakie dorzeczu prasłowiańskiego Wisły wypowiada że m n i e j więcej położone na poru­ i Dniestru, rezultacie a nie swych rozważań całkiem odmienną n a przełomie wschód ostatecznego rozstrzygnięcia kwestii pierwotnego zasięgu p r z e z Słowian p r z y c z y n i się z pewnością d y s k u s j a , j a k a r o z w i n i e czasie na skiego, Moszyńskiego skutek wymienionego wyżej i innych. Pomocne referatu, będą a Zapoczątkowaniem zowana przez Osiecznej . 1 1 współpracy antropologów różnych n a u k konferencja także również dań a r c h e o l o g i c z n y c h , dotyczących przełomu s t a r e j cymi w Moszyńskiego, ostatecznym obszary rozbieżność umiejscowienia starej od dorzeczy terenów zajętych i Dniestru. Do w eks­ przybysze- dużą co do się p r z e d e tytuł mianowicie, zamieszkiwali eks­ niż późniejsi 10 Moszyński W że dyluwial- wcześniej iż słowiańskich , 1957 p r a c a wschodowi. nordycz­ twierdzi, nastąpiła s a m y c h antropologów, tej p r a c y Czekanow- dyluwialnymi charakterystyczny drzew, ku tezę niż C z e k a n o w s k i . Wisły terenami dawnych w nosi nam nazwy występujących nowej a Odrą, j a k o o s t a t e c z n y m dowodzie, etnograf temat, n a zjeździe prof. elementów: Czekanowski prawdopodobne, zagadnienie wśród zasięgi językowe, a i n n e o tyle t y l k o , o i l e znajdują szone i jest nordycznego strefę lessową n a północnym Wisłą gdyż to Prof. elementu według iliryjskie Słowianami Przedstawiona — ukazuje Słowian. G d y prof. C z e k a n o w s k i twie. autor w uczonych, nawet w s z y s t k i m dane nasuwają między uboższymi bliżej teriale antropologicznym, pisząc zajmująca nordycznego, wchodząc Słowian, śródziemnomorskiego. p a n s j a e l e m e n t u laponoidalnego, nym obejmująca bardziej Słowianie pierwotnymi obok przeważającego środkowej, gdy spowodowanej był e l e m e n t śródziemnomorski, a u Słowian l a p o n o i d a l n y . mapa posiadali antropologiczną, się w najbliższym publikacji Czekanow- niewątpliwie rezultaty n a t y m polu etnogenetyczna odbyta miała w być grudniu C e l e m j e j było nawiązanie k o n t a k t u między d y s c y p l i n a m i się z a g a d n i e n i e m etnogenezy, przy udziale ba­ i nowej ery. również uczonych innych zorgani­ 1952 r. zajmują­ krajów słowiańskich. Poruszenie w tego zagadnienia r. 1956 j e s t o b j a w e m na omawianym Zjeździe żywszego niż dotąd zajęcia problemów, n i e od dziś interesującym Antropologów się j e d n y m nie t y l k o słowiański Polskich z najistotniejszych świat naukowy . Zofia 1 2 Szromba P o r . J . C z e k a n o w s k i , Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropo­ logiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe, w y d . I I , Poznań 1957, ss. 515 + + XX. P o r . K . M o s z y ń s k i , Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Sło­ wian, K r a k ó w 1925, ss. 140. P o r . K o n ; f e r e 7 i c j a a n t r o p o l o g i c z n a w sprawie badań etnograficznych w Osiecz­ nej w dniach 15—16 XII 1952 r., „Przegląd A n t r o p o l o g i c z n y " , R. 21: 1955 z. 1, s. 28—174. P o r . np. K . T r e i m e r, Ethnogenese der Slaven, Wiedeń 1954. 9 1 9 11 1 2 �KRONIKA 423 i MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE W PRACACH HISTORYKÓW KULTURY ? MATERIALNEJ W dniu 6 V I 1957 r. odbyła się w W a r s z a w i e , I H K M P A N , k o n f e r e n c j a , poświęcona p r o b l e m a t y c e nych w badaniach historycznych. Sprawy uzupełniania się d w u p o k r e w n y c h n i e n i e m żywo interesującym wyraz w problematyce współpracy p r z e z Dział I I I etnograficz­ i konieczność wzajemnego sobie d y s c y p l i n , h i s t o r i i i etnografii, jest zagad­ p r z e d s t a w i c i e l i obu n a u k . Znalazło to między i n n y m i ostatnich konferencji storii K u l t u r y M a t e r i a l n e j zorganizowana przydatności źródeł organizowanych P A N . P u n k t e m wyjścia była w przez Instytut H i ­ pewnym sensie konfe­ r e n c j a metodologiczna, która odbyła się w K r a k o w i e w d n i u 23 I V 1956 r. Z a r ó w n o w referacie grafii wygłoszonym p r z e z prof. d r a K . D o b r o w o l s k i e g o Drogi polskiej, jej obecne zadania, metody i w t o k u d y s k u s j i p o r u s z o n a została s p r a w a z etnografami oraz z a g a d n i e n i e stworzenia t związki innymi z dotychczasowej nowych form rozwoju etno­ naukami^ jak! współpracy historyków tej współpracy w chwili obecnej Obecna konferencja się do przy spraw czym jednak wane. Działu I I I , posiadająca węższy z a k r e s t e m a t y c z n y , odnosiła wykorzystania Oceniono pojęcie przydatność z etnograficznych badań w XIX i X X słuszne i celowe. w. Pewne dla etnograficznych w prac zarówno historyka j a k zabytków Zorganizowanie twem w konferencji Prof. wego Baranowski wygłoszone n a k o n f e r e n c j i badaniach w n a d hodowlą zgromadzonych opisów k u l t u r y w s i p o l ­ należy uznać brak za posunięcie wśród referentów nie tylko z punktu widzenia oparciu tematu dotyczyły w y k o r z y s t a n i a ź r ó ­ (prof. B . B a r a n o w s k i ) , budownic­ odzieży (dr I . T u r n a u ) . o prowadzone przez bydła w Polsce w okresie od X V I do X V I I I opracowania sprecyzo­ uzyskanego stworzyłoby szerszą platformę do d y s k u s j i . (doc. B u r s z t a ) , historią p o l s k i e j hodowli materiału materialnych oraz w s z e l k i c h d a w n i e j s z y c h s a m y c h etnografów. Ujęcie b o w i e m tego z a g a d n i e n i a Poszczególne r e f e r a t y historycznych, nie zostało dokładnie zastrzeżenia budzić mógł j e d y n i e h i s t o r y k a , ale i etnografa, deł e t n o g r a f i c z n y c h badaniach etnograficznego terenowych, w muzeach etnograficznych skiej źródeł źródła konieczna jest siebie badania nad stanem w. stwierdził, że d l a właści­ konfrontacja archiwalnego materiału h i s t o r y c z n e g o z wiadomościami u z y s k a n y m i zarówno z d a w n i e j s z y c h p r a c f i c z n y c h , j a k i bezpośrednio z współczesnych materiałów terenowych. etnogra­ Oparcie j a k to było dotychczas, wyłącznie n a źródłach postulujących, t z n . w w y p a d k u wianego oraz tematu wykazach, na wszelkiego rodzaju nie wyczerpuje podręcznikach całkowicie weterynarii, opracowywanego tematu. się, oma­ kalendarzach Prof. Bara­ n o w s k i postuluje więc konieczność s t o s o w a n i a różnego r o d z a j u źródeł d l a i c h w z a ­ jemnej weryfikacji. Doc. B u r s z t a omawiając zagadnienie budownictwa pod t y m s a m y m kątem w i ­ d z e n i a podkreślił, że nie m a istotnej różnicy w c e l a c h b a d a w c z y c h s t o r y k a . Ogólnym i o s t a t e c z n y m z a d a n i e m jest o p r a c o w a n i e etnografa syntezy i hi­ budownictwa. Różnice występują j e d y n i e w z a k r e s i e metody i źródeł. Z a źródła h i s t o r y c z n e u z n a j e źródła p i s a n e , za etnograficzne Dr T u r n a u referując — przedmioty w y n i k i swojej pracy materialne oraz prowadziła n a wstępie analizę pojęcia „źródło etnograficzne". towanych dzaju 1 grafii wypowiedziach niektórych źródło i k o n o g r a f i c z n e Sprawozdanie Polskiej". etnografów c z y pisane, u z y s k a n e z konferencji drukowane wywiady. n a d historią p o l s k i e j określiła jako było w odzieży prze­ Opierając się n a c y ­ je jako wynik wszelkiego świadomego poprzednim, I tomie ro­ postę- „Etno­ �KRONIKA 424 powania badawczego. W żywej d y s k u s j i , j a k a rozwinęła r e f e r a t a m i , n a szczególną uwagę zasługuje A. Kutrzeba-Pojnarowej się n a d przedstawionymi wypowiedź prof. W. D y n o w s k i e g o , Prof. W. D y n o w s k i podkreślił znaczenie współpracy historyków z etnografami. Polemizował ze s t a n o w i s k i e m doc. J . B u r s z t y w z a k r e s i e metody p r a c y p r z y waniu o s t a t e c z n y c h wniosków co do h i s t o r i i b u d o w n i c t w a ludowego. opraco­ Opracowując powyższe z a g a d n i e n i e należy wyciągnąć w n i o s k i z szerszego tła europejskiego europejskiego. Wymaga to pełniejszego zainteresowania uwzględnionymi przez r e f e r e n t a p o d s t a w o w y m i sunkowania 0 się do w y s u w a n y c h materiał e t n o g r a f i c z n y — przez szerszą Doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a jomość p r a c o r g a n i z o w a n y c h ze s t r o n y etnografów zrozumienia przez na niż szerszej doc. i doc. J . K l i m a s z e w s k i e j . nie- operowania — jeśli usto­ chodzi podkreśliła n a wstępie, że ze względu n a n i e z n a ­ było b a r d z o u t r u d n i o n e . dotychczas i poza­ wielu porównawczą. p r z e z Dział I I I p r z y g o t o w a n i e historyków również publikacjami etnograficznymi, nie koncepcji, skalą się Działu bazie I I I konieczności źródłowej, pełniejszej Konferencja jest obecna oparcia to zresztą wypowiedzi jest pracy dowodem historycznej konsekwencją tycznego r o z s z e r z e n i a zainteresowań h i s t o r y c z n y c h i chęcią z a s t o s o w a n i a oceny wartości źródła h i s t o r y c z n e g o do materiału p o m i j a n e g o w tema­ kryteriów pracach dawniej­ s z y c h . W r e f e r a t a c h omówione zostały od s t r o n y i c h przydatności w b a d a n i a c h h i ­ storycznych zabytki materialne i różnego typu, często amatorskie, opracowania h i s t o r i i k u l t u r y w s i p o l s k i e j X I X i X X w., objęte niesłusznie wspólną nazwą deł e t n o g r a f i c z n y c h . Omawiając zagadnienie grafami tylko doc. A . wspólnych p r a c Doc. niu Kutrzeba-Pojnarowa wsipólnych podkreśliła l e c z przejścia konieczność organizowania do p o d e j m o w a n i a w ramach nie IHKM badawczych. J . Klimaszewska znajomości powania konferencji, źró­ dalszej współpracy historyków z e t n o ­ zjawisk przedstawiła szereg etnograficznych w przykładów pracach b a d a w c z e g o w dążeniu do o d t w o r z e n i a mówiących o znacze­ h i s t o r y k a i sposobach postę­ z materiałów e t n o g r a f i c z n y c h X I X 1 X X w. niektórych elementów p r o c e s u dziejowego w c z e s n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h . Wysunęła również konkretne propozycje współpracy., Podsumowując dyskusję doc. J . P a z d u r wyraził nadzieję, że powyższa K o n f e r e n ­ cja, która krokiem znalazła naprzód w j a k najszersze dalszej poparcie współpracy obu zainteresowanych etnografów stron, Wanda TRADYCJA PRACY E T N O G R A F I C Z N E J KÓŁ MŁODZIEŻY Oddział K r a k o w s k i Polskiego U. J . Ludomira Sawickiego Młodzieży S z k o l n e j . G d y o r g a n i z a c j a w Paprocka KRAJOZNAWCZYCH SZKOLNEJ Towarzystwa podjął będzie i historyków. Krajoznawczego r. 1919 o r g a n i z o w a n i e z inicjatywy Kół Kół objęła całą Polskę, Zarząd Główny P T K powołał do życia Komisję Kół K r a j o z n a w c z y c h Młodzieży S z k o l n e j , w której wchodzili wszyscy opiekunowie Kół. O r g a n e m Węgrzynowicza. K o m i s j a K . K . M . S . zachęcała Koła do o p r a c o w y w a n i a g w a r o z n a w s t w o i etnografia, pewnych tematów z róż­ j a k : przyroda, prehistoria, historia sztuki, i dawała w skład Kół był „Orli L o t " , wychodzący od r. 1920 j a k o miesięcznik, pod redakcją L e o p o l d a nych dziedzin k r a j o z n a w s t w a , prof. Krajoznawczych t y m celu młodzieży do ręki geografia, kwestiona­ riusze. W sław z a k r e s i e etnografii Gładysz, Jadwiga przygotowywali kwestionariusze: A d a m Klimaszewska, Anna Kutrzebianka, Fischer, Stanisław Mieczy­ Leszczycki, �KRONIKA S. Malewicz, Kazimierz Seweryn, Władysław Moszyński, 425 Eugeniusz Semkowicz, Seweryn Piasecki, Maria Udziela Sągajłło, i Kazimiera Tadeusz Zawistowicz. Początkowo K o m i s j a K . K . M . S . zwracała się do poszczególnych autorów z prośbą o podanie t e m a t u p r a c y , nie przerastającej siły młodzieży, a pożytecznej dla ba­ dań n a u k o w y c h i o ułożenie do tego t e m a t u k w e s t i o n a r i u s z a . P o k i l k u l a t a c h , gdy okazało się, że materiały dostarczane p r z e z młodzież zasługują n a zaufanie, etnografowie n a łamach „Orlego L o t u " z w r a c a l i się do K ó ł z w e z w a n i e m p r a c y p r z y z b i e r a n i u materiałów w terenie. T a k prof. K . Moszyński jąc w r. 1930 w całej P o l s c e w przeszło 100 miejscowościach przeprowadza­ badania etnograficz­ ne n a d kulturą duchową zwrócił się do młodzieży z prośbą o z b i e r a n i e n a t e m a t Wiedza Na tej drodze astronomiczna również dotyczących obrzędów Gdy we i niektóre wierzenia J . K l i m a s z e w s k a starała materiałów o ciałach się zebrać niebieskich . 1 j a k najwięcej opisów w październiku 1929 r. dorocznych. na I Kongresie zostało ludu sami do w s p ó ł ­ zorganizowane Filologów Słowiańskich w wydawnictwo wszystkich krajach słowiańskich Słownik Pradze wierzeń powstawały i zwyczajów komitety słowiańskich, redakcyjne, mające c e l u przygotować materiały do p i e r w s z e g o tomu. Miał on zawierać słowiańskie czaje i w i e r z e n i a związane z roślinami. W który zwrócił się do młodzieży z w e z w a n i e m domości o roślinach w p r a c y tej brał udział prof. A . Fischer, i k w e s t i o n a r i u s z e m do z b i e r a n i a zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego . 2 na zwy­ wia­ Świadomość, że p r a c a e t n o g r a t i c z n a m a określony k o n k r e t n y c e l , że materiały te będą służyły k o ­ muś p r z y p r a c y n a u k o w e j oraz chęć rzetelnego s i l n y m bodźcem do p r a c y w etnograficzne cieszyły się największym p o w o d z e n i e m nie napływały n a każdy p r a w i e drukowane o p i s a n i a k u l t u r y s w y c h okolic były Kołach K r a j o z n a w c z y c h . D l a t e g o też apel. Materiały kwestionariusze i z całej P o l s k i odpowiedzi z b i e r a n e p r z e z młodzież były w „Orlim L o c i e " l u b w i n n y m czasopiśmie k r a j o z n a w c z y m , a z a ­ s a d n i c z o o d d a w a n e były a u t o r o m k w e s t i o n a r i u s z y , którzy j e w y k o r z y s t y w a l i w ich pracach graficznego naukowych. Niektóre składane na częściowo były w depozycie do M u z e u m swo­ Etno­ l u b Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U . J . Początkowo k w e s t i o n a r i u s z e składały się t y l k o ze z b i o r u pytań, z c z a s e m j e d n a k okazała się potrzeba dodania do k w e s t i o n a r i u s z a d l a którego został ułożony, krótko informującego w z a k r e s i e danego t e m a t u oraz o sposobie, komentarza n i a n i u a n k i e t , w z n a c z n y m s t o p n i u wpłynął n a podniesienie materiałów. P o z a zresztą wstępnymi u w a g a m i , cel, wiedzy podanymi poprawnym poziomu wypeł­ nadsyłanych w kwestionariuszu, rów­ „Orlim L o c i e " krótkie artykuły z t e c h n i k i badań tere­ t y m też k i e r u n k u szkoliła się młodzież n a w a k a c y j n y c h obozach kra­ nocześnie ukazywały się w 3 stanie j a k należy go opracować. T e n sposób postępowania, szkolący do p e w n e g o s t o p n i a w nowych . W wyjaśniającego o dotychczasowym joznawczych. Były już więc u s p r a w i e d l i w i o n e cie" w u w a g i prof. F i s c h e r a , ogłoszone w 1927 r. w a r t y k u l e O współpracę młodzieży na polu „Orlim L o ­ ludoznawstwa, w któ- K . M o s z y ń s k i , Wiedza astronomiczna ludu i niektóre wierzenia o ciałach niebieskich, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 14—17, 27—30; tamże, t. 14: 1933, s. 136. A . F i s c h e r , Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 85—86. T y p e m k w e s t i o n a r i u s z a rozwiniętego jest n a przykład k w e s t i o n a r i u s z w s p r a ­ w i e l u d o w y c h narzędzi m u z y c z n y c h (zob. p r z y p i s 23), w s p r a w i e oświetlania m i e s z ­ kań (zob. p r z y p i s 29) i t p . Z artykułów podających wskazówki, j a k należy zbierać materiały etnograficzne, wymienić można: J . K l i m a s z e w s k a , Jak odpowiadać na kwestionariusze, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 2 — 4 3 ; M. G ł a d y s z , Uwagi ogólne c zbieraniu odpowiedzi na kwestionariusz: „Opis kapliczek", „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 13—15; R . R e i n f u s s , Magia słowa, tamże, t. 17: 1936, s. 13—15. 1 2 3 �KRONIKA 426 rym autor zaznacza: „Młodzież sługuje się już od szeregu z p o l s k i c h etnografów nasza, zwłaszcza ta, która l a t b a r d z o poważnie n a polu p r z y c z y n k a m i nauce nią konieczności r z e t e l n e j , u c z c i w e j z i a k i m odDowiedziała młodzież pracy w a i a c e / o do z e b r a n i a opisów zamków d r e w n i a n y c h p r z y d r z w i a c h ukazały sie c i e k a w e który J i zasiliła Z „^irl że P o l s k a opisy 2 t y c h zamków Etnograficzne" w młodzież sporządzała Krakowie T a m C n ^ dużym polskiej, t y m zakresie, Fischera W wzv- Orlim Locie" r y s u n k i i modele a uczniowie Seminarium Na' t a k doskonałe r y s u n k i i opisy Umfej^Tcrw^uk^aTie Tkademla w na aDel nrof za­ niejeden O 4 i o zrozumieniu przez oddźwięk i zawdzięcza jej wielką część s w y c h m a t e r i a ł ó w " . z a p a l e młodzieży, pragnącej się przysłużyć d r o b n y m i świadczy ze w s i pochodzi, ludoznawczem w Pracach K o S Etnogra- f i c z n c j ** Pierwszym z etnografów, s t w e m , był S e w e r y n wywał kwestionariusze. r y n a Udzielę był Opis nym wydaniu czysław Pierwszym kapliczek". objaśnieniami Gładysz który starał się zainteresować młodzież U d z i e l a . O n to poddawał t e m a t y do o p r a c o w a n i a znacznie j a k zbierać m a t e r i a ł y . 8 kwestionariuszem Kwestionariusz ludoznawi przygoto­ przygotowanym przez Udzieli opatrzyliśmy w historyka sztuki Kazimierza Buczkowskiego', kwestionariusz rozbudował i uzupełnił Równocześnie z t y m k w e s t i o n a r i u s z e m Sewer następ­ a Mie­ wskazówkami, ukazały się w B i ­ bliotece „Orlego L o t u " d w a artykuły o k a p l i c z k a c h i krzyżach przydrożnych J a n a Wiktora i Bronisława Piłsudskiego '•>. B o g a t y plon tej a n k i e t y , d r u k o w a n y w „Orlim L o c i e " , a w większości oddany do M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o 10 częściowo w Krako­ w i e , omówił w „Orlim L o c i e " T . S e w e r y n » . Z k o l e i równocześnie z odezwą prof. W. S e m k o w i c z a w s p r a w i e geograficznych 12 zaczęły się ukazywać kwestionariusze zbierania folklorystyczne". nazw Obrzędy A . F i s c h e r , O współpracę młodzieży na polu ludoznawstwa, „Orli L o t " , 1. 8: 1927, s. 29. P o c h l e b n i e o p r a c y młodzieży w y r a ż a się też S . Bystroń. Zob. t e g o ż , B i b l i o g r a f i a etnografii p o l s k i e j , I , K r a k ó w 1929, s. 136. A . F i s c h e r , Zamki drewniane, „Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 31—32; J . S ł a ¬ w i c z e k , Z a m k i drewniane na Śląsku Cieszyńskim, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 6 0 - 6 1 ; J . Z a l e ń s k i , Z a m k i drewniane przy drzwiach koło Tuchowa, pow. Tarnów, 4 5 S . U d z i e l a , O p i s kapliczek, „Orli L o t " , t. 4: 1923, s. 148—149; t e n ż e , j w . , „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 16—17. ' K . B u c z k o w s k i , K a p l i c z k i i figury przydrożne, „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 7—9. M. G ł a d y s z , Opis kapliczek, Kwestionariusz, „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 9 — 1 5 . • B. P i ł s / d s k i , ^ ™ litewskie, B i b l i o t e k a '„Orlego L o t u " , n r 3, K r a k ó w 1922, s. 1—21; J . W i k t o r , Kapliczki i krzyże przydrożne jako dzieło sztuki ludo­ wej i potrzeba ich ochrony, tamże, s. 2 3 - 5 1 . » Przykładowo p o d a j e m y k i l k a opracowań: S. L a c h , Przydrożne kapliczki, „Orli L o t " , t. 7: 1926, s. 1 0 4 - 1 0 5 ; A. K u t r z e b i a n k a, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 6 2 - 6 6 ; M . Ł a ń c u c k a , K a p l i c z k i przydrożne w Izdebniku, tamże, s. 6 6 - 6 9 ; H . Z w o 1 a k i e w i c z, Krzyże żelazne, szczytowe i ozdoby z krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej, tamże, s. 126—129. T . S e w e r y n , Nasz „Opis kapliczek", „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 106—108. W. S e m k o w i c z , O zbieraniu nazw geograficznych, „Orli L o t " , t. 5: 1924, s. 1 0 0 - 1 0 7 . »S. Malewic^, Odezwa w sprawie kwestionariusza folklorystycznego do nauczycieli ludowych, ziemian, wójtów gminnych, wiejskiego duchowieństwa, miłoś­ ników folkloru na wsiach i młodzieży, „Orli L o t " , t. 5: 1924, s. 122—126. 6 8 4 11 12 i I �• ' doroczne: ' KRONIKA Wielkanoc , sobótki , 1 4 święcenie z i e l a 15 zostały w następnym w y d a n i u 427 opracowane 1 8 n o w o o p r a c o w a n e przez nią , p r z e z K . Zawistowicz-Adamską 18 O d p o w i e d z i n a te k w e s t i o n a r i u s z e , 21 Kół K r a j o z n a w c z y c h , kowie, gdzie są stanowiące kwestionariuszami zyczne 23 K. przez J . Klimaszewską Moszyńskiego: i Baśń o mówiącej fujarce Odpowiedzi na kwestionariusz ludu polskiego 24 artystów szej 2 pozycję dorobku astronomiczna™, związku Narzędzia r i U . J . K . we wierzeniach Lwowie. gier i z a b a w n i e dała dużych r e z u l t a t ó w . Więcej zainte­ 26 ludowych 27 o współpracę p r z y mu­ pracy - \ A . F i s c h e r a Rośliny w zwyczajach Etnografii Kra­ wykorzystywane Słow­ opracowywaniu i A . K u t r z e b i a n k i n a t e m a t : C o wiemy o przeszłości na­ wsi . 28 Z niem kwestionariuszy młodzieży do k u l t u r y m a t e r i a l n e j ankieta S. Udzieli do spotkała się z dużym opracowania sposobów 2 cie" . 3 0 Trudniejszym Warszawie: okazał Inwentaryzacja jak i budownictwo kamienne 1 4 S. U d z i e l a , Wielkanoc, się kwestionariusz wsi, dotyczący Zakładu budownictwa. zainteresowa­ oświetlenia k a ń " . Sporo wartościowych materiałów z tego z a k r e s u z n a j d u j e m y w w Słowian U . J . w często , które autor wyzyskał w s w e j resowała młodzież o d e z w a T . S e w e r y n a nika i lub n a 17 się materiały nadesłane w Wiedza zostały przesłane do K a t e d r y Ankieta w sprawie S . .Udzielę, i K . Moszyńskiego ". 10 poważną zostały oddane do Zakładu E t n o g r a f i i opracowywane p r z e z studiujących etnografię. T u też znajdują z przez z n a c z n i e rozszerzone p r z e z J . Klimaszewską w Architektury Jednak miesz­ „Orlim L o ­ i były o p r a c o w y w a n e p r z e z młodzież starszą „Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 61—63; t e n ż e , Polskiej ten s l temat . jw., t. 9: Ś. U d z i e l a , Sobótki, „Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 90—91. S . U d z i e l a , Święcenie ziela, „Orli L o t " , t. 2: 1921, s. 8 3 - 8 4 . J . K l i m a s z e w s k a , Wielkanoc, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 0 - 4 5 . J . K l i m a s z e w s k a , Kwestionariusz w sprawie świąt Bożego Narodzenia, d r u k oddzielny nakładem K o m i s j i K . K . M . S . ; t e j ż e , Zwyczaje wiosenne, „Orli L o t " , t. 21: 1947, s. 9 3 - 9 5 . K . Z a w i s t o w i c z, Z i e l o n e Świątki w wierzeniach i obrzędach, „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 67—68'; t e j ż e , Boże Ciało w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 8 8 - 8 9 . 16 16 17 18 19 n a r i u s z Bożego N a r o d z e n i a p o n a d 200. O d p o w i e d z i n a k w e s t i o n a r i u s z w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j nadeszło p o n a d 100. K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz w sprawie ludowych narzędzi muzycznych, „Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 1 3 2 - 1 3 5 . W odpowiedzi nadeszło 70 opisów. K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz w sprawie baśni o mówiącej fujarce, „Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 152. Nadeszło 27 odpowiedzi. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, K r a k ó w 1934; z. 2. K r a k ó w 1939. E . P i a s e c k i , Ankieta w sprawie zabaw i gier ruchowych polskich, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 1 2 4 - 1 2 6 . « T . S e w e r y n , Słownik artystów ludowych, „Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 21. A . K u t r z e b i a n k a , C o wiemy o przeszłości naszej wsi, „Orli L o t " , t. 21: 22 2 3 2 4 2 5 2 6 2 8 S. U d z i e l a , Oświetlanie mieszkań, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 7 4 - 7 8 . H . M a c h , Dawne oświetlanie mieszkań w powiecie bocheńskim, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 42—46; K . S a t t l e r , Jak my to świycili w downych casaćh, tamże, s. 46; M . N i z i ń s k i , Oświetlanie mieszkań w powiecie lidzkim, tamże, s. 47—51; L . W ę g r z y n o w i c z , Jak dawniej oświetlano izby wiejskie w Solit, tamże, s. 5 1 — 52; S . K a j z e r , Oświetlanie mieszkań (powiat bialski i północna część pow. żywiec­ kiego), tamże, s. 1 5 5 - 1 5 7 . Inwentaryzacja wsi. Kwestionariusz Zakładu Architektury Polskiej Politech­ niki Warszawskiej, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 162—164; S. L e s z c z y c k i , Budownic­ two kamienne na ziemiach polskich. Kwestionariusz etnograficzny, „Orli L o t " , t. 14: 1933, s. 84—89. » 3 0 31 �K R O N I K A 428 Przystępniejszym k w e s t i o n a r i u s z e m , rozsyłanym p r z e z N o r d i s k a M u s e e t w S z t o k ­ h o l m i e i przetłumaczonym n a język p o l s k i , był O d n i c i drobne a n k i e t y w s p r a w i e łyżew i s a n e k z k o ś c i nie przyniosły bogatego Zainteresowanie nań odpowiedzi, O tematem nie wygasało Kół Krajoznawczych t a k się w y r a ż a zajęć prof. z chwilą zarówno naukowy na kwestionariusz w Moszyński: „Współ­ wszystkim o prymitywnych starannych opisach pierwszorzędnej odesłania Koła. b a r d z o cenię. Skłoniły mię do tego przede a n k i e t . T a k np. odpowiedzi materiał zazwyczaj d a l s z y m ciągu było p r z e d m i o t e m d z i a c h m u z y c z n y c h dały rysunkach Natomiast 2 3 4 pracę Kół K r a j o z n a w c z y c h rezultaty do tkaniny' . i w y r o b ó w z końskiego włosia plonu . danym ale w współpracy 33 i w wartości. równie Również narzę­ starannych odpowiedzi na k w e s t i o n a r i u s z o l u d o w e j w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j i o p e w n y c h obrzędach przyniosły w i e l e c e n n y c h wiadomości... O g r o m n a w i e c k i e w odpowiedzi się wręcz Poza t e k a materiałów nadesłanych p r z e z Koło Ż y ­ n a ankietę z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y d u c h o w e j nadzwyczajnie... opracowywaniem to, co przeczytałem, naprawdę przedstawia zaimponowało dzielne prace, np. Koło Uczniów Gimnazjum w Bochni 3 i zebrało wiadomości o obrzędowości dorocznej do Żywcu Ż y w i e c c z y z n y , Koło Uczniów G i m n . 37 im. H . S i e n k i e w i c z a w Częstochowie zebrało melodie i pieśni w e s e l n e 38 3 5 samo­ opracowało materiały m o n o g r a f i i Królówki, w p o w i e c i e bocheńskim , Koło Uczniów G i m n a z j u m w stochowy mi..." k w e s t i o n a r i u s z y poszczególne Koła podejmowały z okolic Czę­ . Koła K r a j o z n a w c z e w y d a w a ł y często własne p i s e m k a , w których też z n a j d z i e m y obfite materiały etnograficzne, j a k : „Młody K r a j o z n a w c a " , w Stanisławowie, „Młody k r a j o z n a w c a Śląski", w C h o r z o w i e , „Nasz Widnokrąg", w Krzemieńcu, „Ziemia N a d notecka", w Czarnkowie n a d Notecią, „Młody Geograf", w z n a w c z e " , w K r a k o w i e , „Krajoznawcze D r o g i " , w „Nad P o z i o m y " , Specjalny nym w Tłumaczu, „Strażnica K r e s o w a " , w rozdział w pracy Kół stanowi Jaśle, „Nowiny Z a b r z u , „Kociewiak", w Krotoszynie. współpraca z Muzeum Etnograficz­ w K r a k o w i e i m . S e w e r y n a U d z i e l i , która w okresie, gdy d y r e k t o r e m Krakowskiego był U d z i e l a , była szczególnie żywa i o w o c n a chęcaniu młodzieży i wydaniu dowej są p r z e z M u z e u m gionalne odezwy poszukiwane . 3 9 Muzeum dzięki umiejętnemu z a ­ z określeniem, j a k i e w y t w o r y kuitury l u ­ Z c z a s e m Koła otoczyły opieką s w o j e r e ­ m u z e a względnie tworzyły własne zbiory w szkole. K o m i s j a K . K . M . S . organizowała corocznie w a k a c y j n e r y c h z a d a n i e m było z a p r a w i a n i e Krajo­ Tczewie, obozy k r a j o z n a w c z e , młodzieży do s a m o d z i e l n e j któ­ pracy i zbierania m a ­ teriałów k r a j o z n a w c z y c h z o k o l i c y , gdzie osiadł obóz. P r a c e niektórych obozów z o ­ stały w y d a n e d r u k i e m , przeważa wśród n i c h materiał etnograficzny zbierany przy O. B a n n b e r s , S . O. J a n s s o n , Od nici do tkaniny, „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 107—108. A . F i s c h e r , Łyżwy i sanki z kości, „Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 29—30. Ankieta Koła Etnologicznego Studentów Uniw. St. Batorego w Wilnie w spra­ wie wyrobów z końskiego włosia, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 114. » Prof. Uniw. Jagieł. Kazimierz Moszyński o pracy młodzieży dla etnografii. List do redaktora „Orlego Lotu", „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 19, 20. « Królówka, wieś rodzinna Kazimierza Brodzińskiego, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 138—158 (odb., K r a k ó w 1935). Boży Rok w zwyczajach i obrzędach ludu żywieckiego w czasie dorocznych świąt, „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 99—105, 117—122, 138—153; t. 16: 1935, s. 43—46 (odb., K r a k ó w 1935). Melodie i pieśni weselne z okolic. Częstochowy, „Ziemia Częstochowska", t. 2, Częstochowa 1938, s. 204—220 (i odb.). Zob. też S . U d z i e l a , Młodzież a Muzeum Etnograficzne na Wawelu, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 101—103. 32 3 3 34 3 3 37 38 3 9 �429 KRONIKA pomocy w/w k w e s t i o n a r i u s z y . I t a k zostały o p u b l i k o w a n e uczestników obozów w S o p o t n i Małej ,- J u r g o w i e 40 41 materiały z e b r a n e , Podegrodziu 42 43 obóz oddawał tekę p r a c rękopiśmiennych, tekę rysunków i a l b u m Niestety zawieszono Dziś w r. 1950 rozwiązane zostały Koła K r a j o z n a w c z e działalność K o m i s j i Kół K . M . S . , sprawę organizacji Kół z fotografiami. Młodzieży „Orli L o t " przestał Krajoznawczych Młodzieży przez , D o b r e j . Każdy Szkolnej, wychodzić. wzięło w swe ręce M i n i s t e r s t w o Oświaty. W M i n i s t e r s t w i e t y m powstał Wydział K r a j o z n a w s t w a rystyki. Ministerstwo w s z y s t k i m , szkołom Oświaty zatwierdziło i c h organizowanie. regulamin Przy Kół, Wojewódzkich poleciło i Tu­ okólnikiem Wydziałach Oświaty zorganizowało Ośrodki K r a j o z n a w c z e . M i n i s t e r Oświaty powołał Komisję d l a S p r a w Krajoznawstwa Rady i T u r y s t y k i Młodzieży,' a p r z y Metodyczno-Naukowe. Ministerstwo w y c i e c z k o w e i w y d a j e Szkolny Kultura zacji ludowa Kół i jej informator tematyka , Krajoznawczych organizuje wycieczkowy", co w s k a z u j e 45 Ośrodkach wojewódzkich Oświaty Młodzieży szkolne gdzie z n a j d u j e m y n a to, że i w obecnej Szkolnej powstają schroniska etnografia artykuł fazie zajmie organi­ poważniejsze miejsce. Leopold ETNOGRAFIA W PRACACH KRAJOWEGO PRZEMYSŁU L U D O W E G O W celu ujednolicenia ZWIĄZKU I ARTYSTYCZNEGO prowadzenia polityki i a r t y s t y c z n e g o w n a s z y m państwie w Węgrzynowicz w zakresie SPÓŁDZIELNI „CPLiA" przemysłu ludowego 1949 r. została powołana do życia C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . W i n s t y t u c j i tej obok działów czysto a d m i ­ nistracyjno-gospodarczych Nadzoru bezpośrednią Działu opiekę Nadzoru powstał n a d sztuką Artystycznego zagadnienie, że p r a c y z twórcami ludowymi, Dział ludową powstał masom i zorganizować Referat mający a przede Wszystkim produkcję, j a k najlepszych, w na artystycznym. W Sztuki Ludowej, oparciu postawił kontaktów o dokumentację. Centrala miała roztoczyć opiekę n a d a r t y s t a m i a b y dostarczyć poprzez e s t e t y c z n y c h przedmiotów do swoje użytku sklepy w celu ramach który Działu nie można prowadzić t y l k o n a p o d s t a w i e Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o wymi Artystycznego, i przemysłem ludo­ szerokim życiu codzien­ nym. C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o - organizowała Spółdzielnie mysłu L u d o w e g o gdzie i Artystycznego były bogate t r a d y c j e stycznego powstały we w żywych regionalne. wszystkich ośrodkach Spółdzielnie regionach sztuki Przemysłu Polski, na ludowej Ludowego terenie Prze­ lub tam, bowiem i Arty­ całego k r a j u a r t y s t a w i e j s k i w y p r a c o w a ł bogate f o r m y d e k o r a c y j n e , i to zarówno w stroju, tkaninie, hafcie, j a k i c e r a m i c e , n a które złożyła się odpowiednia technika, k o - S p r a w o z d a n i a i materiały z obozu, „Orli L o t " , t. 14: 1933, s. 114—127 (odb., Pierwszy obóz krajoznawczy w Sopotni Malej, K r a k ó w 1933). . Pierwszy męski obóz krajoznawczy w Jurgowie. Dziennik obozu, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 98—135 (odb., K r a k ó w 1935). Podgrodzie. Zarys monografii wsi, „Orli L o t " , t. 18: 1937, s. 18—25, 53—62, 87—90 (odb., K r a k ó w 1937). Materiały zostały ogłoszone w „Orlim L o c i e " . „Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 1 2 2 — 133, 148 (odb., Wieś Dobra w pow. limanowskim, K r a k ó w 1938, nakł. K o m i s j i K.K.M.S.). Szkolny informator wycieczkowy. P r a c a z b i o r o w a pod r e d . m g r Józefa K u ¬ r a n a , W a r s z a w a 1957. Z. S z y f e 1 b e j n, Kultura ludowa i jej tematyka, [w:] Szkolny informator wycieczkowy, W a r s z a w a 1957, s. 154—164. 4 0 41 42 43 44 4 5 �KRONIKA 430 lorystyka i rozwiązanie kompozycyjne. T a wysoka przedmiotów n i e mogła pozostać złożona w siała odrodzić się w nowych z n a c z o n y c h n a potrzeby I. O r g a n i z a c j a Wobec wzorcowni takich nowym Zarządzie tów dla brak założeń pracy Centrali Przemysłu wzorcowni. C e n t r a l i Przemysłu funduszy, gospodarczym, Sztuki brak Ludowej. Referat Spółdzielni Ludowego sztuki i Artystycznego ludowej miał Ludowego zająć wzorcowni. brak było było l o k a l u . przystąpił do „deptania i Artystycznego się Sprawa n i e była zrozumienia w łatwa. instytucji Przede o zadań p o w s t a n i a wzorcowni. uzyskano niewielkie co p r a w d a fundusze, n y c h regionów Polski ludowych strojów czysto jest n a m W wynoszące czy próbek kredy­ wszystkim charakterze Tłumaczono, że n i e potrzebne Nie rozumiano ścieżek" na uzyskanie Muzeum niedługim czasie, W początkowym około 50 000 zł. N i e było to dużo, ale coś, z c z y m można było przystąpić do s k u p y w a n i a W prze­ „CPLiA" bo już pod k o n i e c 1949 r., przystąpiono do o r g a n i z a c j i w z o r c o w n i . okresie a mu­ wzorów k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i , t a k k o n i e c z n y c h do w y k o r z y s t a n i a zorganizowania było ludowych wyrobów Z w i ą z k u i Artystycznego i c h w bieżącej p r o d u k c j i . R e f e r a t S z t u k i L u d o w e j w asortymencie w K r a j o w y m L u d o w e g o zorganizowanie gromadzeniem w estetyczna muzeum, wzorcowni, r y n k u krajowego. P r z e m y s ł u k o n i e c z n e było warunkach, wartość gablotach tkanin z poszczegól­ ludowych. 1950 r. C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o o t r z y m u j e n o w y l o k a l p r z y u l . C h m i e l n e j 8. I znów, j a k w r o k u ubiegłym, n i e było pieniędzy n a w y p o ­ sażenie w z o r c o w n i . M i m o to w z o r c o w n i a pracowała wypożyczając d u k c j i bieżącej. P o długich s t a r a n i a c h , po z a p r o j e k t o w a n i u wzory do pro­ wnętrza d l a w z o r c o w n i , w 1953—1954 r. zakupiono potrzebne m e b l e w p o s t a c i półek, regałów i szaf. II. W eksponatów i zbiory początkowym okresie i s t n i e n i a w z o r c o w n i ludowej zajęli branych wzorów kawych się s a m i p r a c o w n i c y tkanin ludowych, próbek Spółdzielni Przemysłu przedmiotach starych ludowych k o w y c h form gromadzeniem eksponatów strojów autentycznych regionalnych Modzelewska. i całych Poza tym kierownicy i Artystycznego Organizowano również sygnalizowali w ośrodkach t k a n i n , poszczególnych części strojów zabyt­ wyzby­ Bardzo sto wstydzą się n a w s i nosić stroje regionalne, nakrywać łóżka pięknymi t k a n i n a m i , zastępując je lichą miejską tandetą. W cie­ wiejskich chętnie j e do C e n t r a l i Odpadków. arty* o regionalnych, c e r a m i k i , plecionek, w y c i n a n e k itp. Ludność w i e j s k a w a ł a się z n i s z c z o n y c h już t k a n i n , oddając przerabiane sztu<d Większość z e ­ Ludowego do z a k u p u . w z o r c o w n i Działu N a d z o r u A r t y s t y c z n e g o . dostarczyła głównie ob. W a n d a stycznych skup Zakup czę­ ludowymi t e n sposób stroje r e g i o n a l n e są lub prute. Z b i o r y w z o r c o w n i K r a j o w e g o Związku Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y ­ s t y c z n e g o „ C P L i A " w przeważającym s t o p n i u reprezentują sztukę ludową, zwłaszcza stroje l u d o w e w kompletach Polski. We wzorcowni dowych wych, (z różnych haftów, autentycznych, brycznych, Poza kiego, l u b poszczególnych znajdują regionów): używanych t y m znajduje filigranów się wzorcownia do strojów dość P o l s c e z b i o r y próbek t k a n i n l u ­ d e k o r a c y j n y c h , odzieżowych, o b r u s o w y c h , wstążek, adamaszków, ludowych, częściach ze w s z y s t k i c h regionów się największe w duża cieszyńskich, tybetów posiada ludowych, ilość spinek, i koronek kolekcję tkanin j a k również wyrobów fajek śląskich. i tkanin regionalnych dodatków z drzewa: ciupag pościelo­ Oprócz do ze Śląska podhalańskich. fa­ strojów. beskidz­ We wzor- �KRONIKA 431 c o w n i jest duża ilość w y c i n a n e k a r t y s t e k l u d o w y c h ze w s z y s t k i c h regionów. Oprócz tego K r a j o w y w swoich Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o zbiorach posiada różne p r z e d m i o t y ze s z t u k i l u d o w e j , „CPLiA'' jak: wydmuszki, p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a , w y p i e k a n k i z c i a s t a . W e c o w n i znajdują Polski. Obok wzorcownia się c h a r a k t e r y s t y c z n e f o r m y stosunkowo posiada wykonanywane posiada dużych i b o g a t y c h Wobec i z z a k r e s u s z t u k i ludowej R e a k t y w o w a n i e zaniku Ludowego rozwijania wytworów oparciu kultury o materialnej i Artystycznego sztuki i przemysłu ludowej odpowiedniego lokalu. w tych koszach. W wsi „CPLiA" oraz Toteż s z t u k i Krajowy podjął reaktywowania zebrane trudnych o inwentaryzacji naukowej. cie z możliwie dokładną myślenia. W z o r c o w n i a nym w Krajowym Wzorcownia artystycznego, l u d o w e j Związek prace w zanikłych kultury lokalowych Spółdzielni zakresie tradycyjnych dla wzorcowni materialnej n i e było nie naukowej miejcowością pracy Krajowego szkoleniu ludowej fekcji wypożycza pracowników i wytwórcą. naty wzorcowni. nie. Należy Związku swe wzory Było to k o ­ Spółdzielni Przemysłu L u ­ do p r o d u k c j i spółdzielniom Organizowane z wyrobami kurs w w produkcji strojów i handlu. regionalnych mający ten sposób k u r s y sztuki ludowej, obiektywnie, zrzeszo­ h a n d e l i zaopatrzenie, u d z i e l a p o m o c y n a u - zatrudnionych pierwszy stwierdzić mowy przedmio­ wzorcowni. „ C P L i A " . W y k ł a d a l i przeważnie etnografowie, pracownikom złożone prostu „ C P L i A " , bez którego p r a c a tej i n s t y t u c j i j e s t nie do p o ­ Związku, orientuje zorganizował technik n i e było leżały po k o w y c h w s z k o l e n i u , i n s p i r u j e artystów. Szczególnie dużą rolę odegrała w Prze­ zachowania S t a r a n o się mieć t y l k o metrykę n a każdym jest l a b o r a t o r i u m dowego i A r t y s t y c z n e g o zabytki warunkach datą w y k o n a n i a , n i e c z n e d l a dalszej, n a w e t Wzorcownia ludowej przedmioty wzorcownię i wzorów r e g i o n a l n y c h . J a k już zaznaczyłam poprzednio, i sztuki biblioteczkę. w mysłu z dziedziny przez Spółdzielnie Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . j a k również podręczną III. zbiorów zbiór próbek t k a n i n a r t y s t y c z n y c h i różne d r o b n e około 2000 fotografii wzor­ c e r a m i c z n e z poszczególnych regionów dla wzorcownia Referat do d y s p o z y c j i kon­ ekspo­ dały możność z a p o z n a n i a a n i e k i e d y wzbudziły do niej że n i e widać sztuki pracownic efektów nauczania się zamiłowa­ dlatego, że p e r s o n e l h a n d l u i spółdzielni często się z m i e n i a . Eksponaty były wypożyczane przede robić żadne m u z e u m etnograficzne. się z w y r o b a m i I \ sztuki i upowszechnić p r z e z Obok ludowej w s z y s t k i m do p r o d u k c j i , Pracownicy lub m o d e l a m i handlu „CPLiA" produkcji, zadań c z y s t o p r o d u k c y j n y c h wzorcownia ciągu dużą rolę propagandową. N a s k u t e k b r a k u ił, trum i wzorcowni „CPLiA", Komitet Krajowego a b y j e mogli Współpracy Związku z Zagranicą Spółdzielni a b y zapoznać i c h z b o g a c t w e m spełniała muzeum kieruje Przemysłu polskiej i spełnia w często sztuki w Polsce i pracy wzorcowni. kieruje dowej. K r a j o w y wykorzystuje terze (Zjazd tu także Polaków dalszym w cen­ cudzoziemców Ludowego ludowej, o p a r t a jest n a n a u k o w y c h p o d s t a w a c h . Wyrażają s z c z e r y p o d z i w granicą zamówić etnograficznego i do Artystycznego która z a c h w y t u z a g r a n i c z n y c h gości. Z d u m i e n j są t y m , że i n s t y t u c j a t y p o w o czości l u d o w e j n i e może zaznajamiali sklepy. J stolicy czego stale wzbudza gospodarcza dla rozwoju twór­ P o z a t y m K o m i t e t Współpracy z Za­ interesujących się zagadnieniami sztuki lu­ Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „CPLiA" s w e k o n t a k t y ze spółdzielniami z a g r a n i c z n y m i o p o d o b n y m charak­ Centralnego Związku Spółdzielczości P r a c y w s t y c z n i u 1957 r.). Zwie- �KRONIKA 432 dzanie wzorcowni Przemysłu wej z regionów przegląd połączone Ludowego zaznajomieniem i ogólnymi t u reprezentowanych. Wzorcownia bieżącej resowanych jest z krótkim i Artystycznego produkcji z pracą wiadomościami Spółdzielni o sztuce od c z a s u do c z a s u a r t y s t y c z n e j , co j e s t przedmiotem ludo­ organizuje dyskusji zainte­ wydziałów. Z eksponatów w z o r c o w n i k o r z y s t a l i i korzystają artyści p l a s t y c y , szukając i n ­ s p i r a c j i do s w y c h p r a c w dążeniu do o p a r c i a przemysłu a r t y s t y c z n e g o o n a r o d o w e tradycje polskiej sztuki ludowej. strojów regionalnych dla Duże z n a c z e n i e miała w z o r c o w n i a zespołów a r t y s t y c z n y c h , których p r o d u k c y j n e było w l a t a c h 1950—1955. W natów, plansz i . publikacji odtwarzaniu nasilenie spółdzielniach „ C P L i A " w y k o n a n o d l a zespołu „Mazowsze", które r e k o n s t r u o w a n e szczególnie d l a p r a c o w n i w największe z podręcznej były poprzez biblioteczki wzorcowni. n i e posiadających do d y s p o z y c j i stroje wypożyczanie Ważne zasobów ekspo­ to było muzeum etno­ graficznego. A b y ułatwić pracę Spółdzielniom Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w e w z n a ­ wianiu starych ludowych każdej spółdzielni. N i e s t e t y , wzorów, tworzy się tego ważnego małe regionalne zagadnienia wzorcownie d l a wytwórczości przy ludowej n i e doceniły Zarządy Spółdzielni. Zdarzały się w y p a d k i , że same zarządy l u b R e ­ gionalne Biura Sprzedaży utrzymanie wzorcowni sprzedawały zgromadzone wzory. W tych warunkach c e n t r a l n e j było k o n i e c z n e ; została o n a dzięki opiece Refe­ r a t e m S z t u k i L u d o w e j , p o m i m o częstych naporów ze s t r o n y a d m i n i s t r a c j i . K r a j o w y Związek Spółdzielni w. swym ręku Przemysłu przemysł Ludowego ludowy i Artystycznego i a r t y s t y c z n y , doceniał „CPLiA", przedmioty skupiający kultury m a ­ t e r i a l n e j w s i , że te e l e m e n t y piękna, j a k dobór b a r w , w z o r y i s w o i s t e sploty w ninach regionalnych, kilimach, dywanach, spódnicach, koszule bogate k o m p o z y c j e nie p o w i n n y zaginąć, koronek, czy też w piękne, ale muszą być samodziałowych choć czasem skromne przetransponowane tka­ wełnianych na hafty na produkcję, mając z a s t o s o w a n i e w życiu współczesnym. Wynikiem kilkuletniej pracy Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu L u ­ dowego i A r t y s t y c z n e g o „ C P L i A " jest bogaty a s o r t y m e n t w y r o b ó w s z t u k i wytworzony lub wytwarzany ludowej, zarówno w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h , j a k też drogą s k u p u bezpośrednio od artystów l u d o w y c h . Twórcze siły p o t e n c j a l n e w s i są duże, ale ożywiane są już t y l k o za pomocą nowego bardzo zapotrzebowania. Największe osiągnięcia K r a j o w y Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r ­ t y s t y c z n e g o „ C P L i A " p o s i a d a w t k a c t w i e , które j e s t n a j b a r d z i e j rozkrzewioną i n a j ­ bogatszą gałęzią s z t u k i l u d o w e j . Zostały w z n o w i o n e zapomniane „kilimy n a cięci­ w a c h " z r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o , pułtuskie półdywaniki, t k a n e p r z e z deskę. N a u c z o n o tkać dywany przez lonki" „w pazury", jednego d y w a n i a r z a . i pasiaki z Puszczy Zielonej, Spółdzielnia które „Kurpianka" myszynieckie. Wznowiono wyrabiane w produkcję Kadzidle były już produkuje ze s t a r y c h w z o r ó w tylko „butkanin r a w s k i c h „ w k u l o s k i " , „w koziełki", w Opoczyńskiem — l n i a n e t k a n i n y w i e l o n i c i e l nicowe, p a s i a k i , t k a n i n y t y p u l e j b i k o w e g o i k r a c i a k i . Zaczęto produkować charak­ terystyczne deskę"; d l a regionu n a Śląsku — nych oraz p a s i a k i „iglicowane" kraty wilamowickie. W nięto produkcję zwanych sieradzkiego inaczej różnych typów dymkowe, bardzo dywanów płócien „przez ż y w y m regionie białostockim podwójnych, tkanin typu obrusowych,- dywanów rozwi­ „radziuszek" podwójnych trójbarw­ „sejpaków". W ceramice ludowej w poszczególnych r e g i o n a c h i ośrodkach w z n o w i o n o d a w n o już n i e używane p r z e z wieś oraz zastosowano „pobiałkowanie" zdobienia. i tkane n a K u r p i a c h , n i e mówiąc formy techniki ceramiczne, j a k np. o przeróżnych technikach i wzorach �W" K R O N I K A Wycinanki nie są już dziś u p r a w i a n e na konkursy i wystawy Krajowemu organizowane Mazowiecka, szerszego przez wieś, z wyjątkiem Opoczno), zastosowania które są s p r z e d a w a n e wycinanek Przemysłu „CPLiA" wznowiono (w r e g i o n a c h : K u r p i e , S a n n i k i , W ę g r ó w , w sklepach wycinanki w Ludowego i Łowicz, „CPLiA". w p r o w a d z o n o różne i c h a d a p t a c j e , r e p r e z e n t a c y j n e , t e c z k i , k a r t y pocztowe, Spółdzielnie dostarczanych p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i . Dzięki Z w i ą z k o w i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o chałupniczą produkcję w y c i n a n e k Rawa 433 Celem jak albumy skup, którym o p r a w i e i bez. Artystycznego prowadzą objęte są różne drobne p r z e d m i o t y w y t w a r z a n e n a w s i , j a k np.: w y d m u s z k i , p i s a n k i , p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a ( L u b e l s k i e i K a s z u b y ) , figurki z c i a s t a : byśki, n o w e l a t k a i t p . U r u c h o m i o n o produkcję w m e t a l u s p i n e k podhalańskich, fajek, c i u p a g oraz granów cieszyńskich F . H o r a k a . W z a k r e s i e w y r o b ó w d r e w n i a n y c h K r a j o w y Spni Przem. L u d . i Art. czuwa poprzez skupu wzory przez wykonywane Regionalne n a d podniesieniem przez Biura samych Sprzedaży pamiątkarstwa górali. z Na Śląsku inicjatywy fili­ Związek podhalańskiego beskidzkim nadzoru drogą artystycznego w z n o w i o n o produkcję ważek i t r u w e l e k . Krajowy raz Związek pierwszy w Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Polsce zagadnienie produkcji strojów regionalnych n a z a s a d a c h ścisłej współpracy z etnografią i m u z e a m i podjął dla po zespołów regionalnymi. Należy dodać, że W z o r c o w n i a zorganizowała ze s w o i c h eksponatów w y s t a w ę s z t u ­ k i l u d o w e j W a r m i i i M a z u r w r a m a c h T y g o d n i a Z i e m Z a c h o d n i c h oraz małą w y s t a w k ę na X X X I I I Walnym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie. Barbara INFORMACJA O P O W S T A N I U I DZIAŁALNOŚCI FILMU W POLSKIEGO TOWARZYSTWA ETNOGRAFICZNEGO czasie trwających ostatnio d y s k u s j i n a d metodą i techniką p r a c y stanęła n a porządku d z i e n n y m s i e n i a precyzyjności metod sprawa f i l m u etnograficznego. badawczych i t e c h n i k cechuje s t o p n i u posługują się w swojej nauk dziś w być p r a c e archeologów. W techniki w dziedzinie i technicznych. Z n a n y m etnografii jedną służbę h u m a n i s t y k i j e s t w y k o r z y s t a n i e podnie­ równej mierze c o r a z to większym pracy technikami wypracowanymi matematyczno-fizycznych etnografa Dążenie do n a u k i techniczne, p r z y r o d n i c z e i h u m a n i s t y c z n e . T e ostatnie w nięć Zagóma n a g r u n c i e osiąg­ przykładem z możliwości mogą wprzęgnięcia filmu. „Kamera j e s t j e d n y m z narzędzi p r a c y n a u k o w c a , r e a l i z a c j a f i l m u jest techniką naukową — film J e s t najwierniejszą kazywania udaje filmowej, dokładnie stanowi jedną dokumentacją zebranego zwolnionych taśmie zaś się materiału. Dzięki nieuchwytne utrwalić zanalizować d a n y je i z najnowocześniejszych i najbardziej dla możliwości ludzkiego nieskończoną fakt ilość oraz wyciągnąć zdjęć oka filmów artystycznych etnograficznych realizatora, nie t y l k o lecz również 1 Etnografia Polska I I Referat informacyjny " Pozwala na I zebraniu na to 1 c i , którzy widzą w która lub wnioski" . naukowych wynika w a r s z t a t u p r a c y poszczególnych naukowców i d y s c y p l i n n a u k o w y c h . A. J a n k o w s k a , cyjnego PTFE (rękopis). zanotować odtwarzać. spełnienie a m b i c j i prze­ przyśpieszonych odpowiednie konieczność, badawczych. sposobem zjawiska razy W podobny sposób przeprowadzają s w o j e r o z u m o w a n i e lizacji metod komunikatywnym z Tego Komitetu rea­ czy tylko rozwoju rodzaju Organiza­ 28 �434 KRONIKA rozumowanie stało się podstawą podjęcia p r z e z I V Międzynarodowy K o n g r e s Antropologicznych utworzenia decyzję )S i Etnologicznych w Międzynarodowego powstają kolejno 1952 r o k u Komitetu Komitety Filmu w Wiedniu decyzji Etnograficznego. Narodowe Filmu W w Nauk sprawie oparciu o tę Etnograficznego: francuski (który do m o m e n t u u k o n s t y t u o w a n i a się Międzynarodowego K o m i t e t u w 1956 r o k u pełnił rolę łącznika i k o o r d y n a t o r a w o b e c n o w o powstających Komitetów), b e l g i j s k i , włoski, angielski, Uniwersytet w szwajcarski, kanadyjski, holenderski, USA (Muzeum » Peabody Harvard). U c h w a ł a o powołaniu Międzynarodowego K o m i t e t u była t y l k o jedną z uchwał o c h a r a k t e r z e międzynarodowym powziętych przez Kongres one szły w k i e r u n k u rozpoczęcia p r a c k o m p l e k s o w y c h n y m p r z y współudziale więc rozpatrywać o charakterze u c z o n y c h ze w s z y s t k i c h k r a j ó w . jako jedno z ogniw (zwanego dalej w międzynarodowej MKFE i jego z n a c z e n i e d l a r o z w o j u grafii (zwłaszcza wykorzystanie techniki pracy najnowszych dzić, że jest to z j a w i s k o j a k n a j b a r d z i e j Międzynaro­ skrócie M K F E ) współpracy s y n t e z y k u l t u r y l u d z k i e j . Biorąc więc pod uwagę międzynarodowy naukowej zdobyczy w w należy dziedzinie charakter prac dziedzinie techniki) i Wszystkie monograficz­ Powstanie 2 dowego K o m i t e t u F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o Wiedeński. należy charakterystyczne dla rozwoju etno­ stwier­ światowej etnografii. Komitet F i l m u Etnograficznego r o z p o c z y n a swą pracę (zgodnie z decyzją g r e s u wiedeńskiego) w s t y c z n i u 1953 r. W est de c o l l a t i o n n e r , conserver, déjà et de p r o d u i r e de véritables f i l m s Aussi rompus bien aux hommes, des diffuser ethnographes techniques Osiągnięcia w dziedzinie les f i l m s de caméras recherchent ethnologiques existant nouveaux. légères une kon­ s t w i e r d z a , że „Son b u t d'intérêt ethnographiques munis nouvelles a v e c l a même exigence: deklaracji swej que meilleure des cinéastes connaisance des l'authencité". filmu j etnograficznego były omawiane kolejno na \ z j a z d a c h i k o n f e r e n c j a c h n a u k o w y c h i n s t y t u c j i — międzynarodowych, j a k K o n g r e s y i Nauk à lub Antropologicznych też mających zasięg k r a j o w y , chester, Cologne, odbywały jak Uniwersytety: B e r l i n z a c h . Przeglądy się n a k o n g r e s a c h narodowych częto w i E t n o l o g i c z n y c h , Międzynarodowy Światowej Festiwalach Filmowych. sposób reprezentowany zorganizowany w 1952 r. w Londyński, C a m b r i d g e , Federacji Archiwów Zainteresowanie przejawiać od 1952 r o k u . Londynie, F i l m o w y c h , Między- < Film etnograficznym za­ etnograficzny był Manchester i Cambridge; Liège, Paryżu, L o z a n n i e , Mediolanie: 1953 r. w w 1955 r. w L o n d y n i e , Paryżu, L o c a r n o , B u k a v u , T a n g e r z e , w Londynie, Amsterdamie, Rok 1954 w i '•' filmem Amsterdamie, i Rzymie; w Man- etnograficznymi nad filmami w Wenecji, Wenecji i dyskusje I n s t y t u t Afrykański, Warszawie; w 1956 r. B a z y l e i , F r a n k f u r c i e , K o l o n i i , B e r l i n i e zach., B r u k s e l i , Filadelfii, Dubrowniku, Rzymie, a w 1957 p r z y n o s i p o w s t a n i e sławii, I z r a e l a , Czechosłowacji nowych 1957 w Ganię, czterech komitetów Cagliari i narodowych: Pradze. Jugo­ i Polski. W p r a c y n a d p o w s t a n i e m M K F E b r a l i w p i e r w s z y m rzędzie udział etnografowie francuscy zgrupowani wokół Musée de l'Homme, L e r o i - G o u r h a n (obecnie przewodniczący f r a n c u s k i e g o go). Skład ksela) — Biura MKFE przewodniczący, przedstawia prof. profesorowie, komitetu filmu się następująco: Marcel Rioux prof. (Kanada) — George jak Vallois, etnograficzne­ Smets (Bru­ wiceprzewodniczący, Między i n n y m i p o w s t a n i e Międzynarodowego K o m i t e t u do B a d a n i a Narzędzi R o l n i c z y c h , i c h P o w s t a w a n i a i H i s t o r i i ; por. też działalność Stałej R a d y d l a s p r a w Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h : Actes du IV-e Congrès International des sciences anthropologiques et ethnologiques Vienne 1952, Wiedeń 1955. 2 \ �KRONIKA Jean Rouen — sekretarz Brandt (Szwajcaria), generalny (Francja), Zbigniew Bochenek L u c de (Polska) Heusch i Robert stępcy s e k r e t a r z a generalnego. P r z e d s t a w i c i e l e m do stałej Antropologicznych FIAF i Etnologicznych jest M. Lebeuf, M K F E " była w Polsce znaną Rady Robert (USA) — Kongresów przedstawicielką jest A n n e P h i l i p p e . S k a r b n i k — A . A . G e r b r a n d s Działalność (Belgia), Gardner za­ Nauk do spraw (Leida). zarówno z publikacji prasowych i n a u k o w y c h , j a k i rozmów z p r z e d s t a w i c i e l a m i świata filmowego. W o b e c małych możliwości badawczych (zarówno pod względem t r u d n o było mówić o k l i m a c i e sprzyjającym organizacyjnej, która mogłaby się jednak zająć coraz n a wzór w sposób częstsze komitetów poważny wypowiedzi personalnym i technicznym) u t w o r z e n i u w P o l s c e jakiejś j e d n o s t k i w innych krajach sprawą filmu Europy Zachodniej etnograficznego. p r z e d s t a w i c i e l i różnych ośrodków Niemniej etnograficz­ n y c h w P o l s c e n a t e n właśnie temat spowodowały, że powołano do życia Polskie T o w a r z y s t w o F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o . Przewodniczącą T o w a r z y s t w a j e s t prof. K . Z a wistowicz-Adamska. W Zarządzie i w Radzie Naukowej Towarzystwa reprezento­ na był w a n i są e t n o g r a f o w i e i f i l m o w c y . Pierwszym delegacji oficjalnym polskiej w wystąpieniem VI Towarzystwa Międzynarodowym Seminarium zewnątrz Filmu udział Etnograficznego w P r a d z e i w z e b r a n i u P r e z y d i u m M K F E w e wrześniu 1957 r. w P r a d z e . Delegacja p o l s k a w osobach m g r B . J a w o r s k i e j i m g r Z. S z y f e l b e j n przedstawiła r e f e r a t i n ­ formujący do o pracach i zamierzeniach P T F E MKFE. Wniosek został przyjęty oraz wniosła prośbę o przyjęcie przez aklamację. Przedstawiciel Filmów Oświatowych reż. Z. B o c h e n e k przedstawił 3 f i l m y g r a n i c z a etnografii. Były to: Wesele z Beskidem, Filmy na Kurpiach, w reż. Z. B o c h e n k a ; oraz Huta etnograficzne stu laty, i z po­ Spotkanie reż. J . G a b r y e l s k i e g o ; sprzed PTFE Wytwórni w reż. T . K a l l w e j t a . zostały ocenione w d y s k u s j i dobrze, a s y m p a t i a , jaką była otoczona delegacja, ułatwiła nawiązanie kontaktów polska ze w s z y s t k i m i k o m i t e t a m i f i l m u etno­ graficznego. M i m o licznego udziału filmowców w S e m i n a r i u m d y s k u s j a , toczyła się po l i n i i potrzeb i wymagań prawie referaty obiekt dr M e t r a u x zainteresowań przedstawiony nych filmu Film i referat VI W i etnografia; francuskiego p r z e z P. I c h a c a Posiłkowanie i w nauczaniu Wnioski wyłącznie etnogragfii. (UNESCO), t e n sposób ujmowały sprawę prof. K . P l i c k i , Człowiek komitetu F i l m u się filmem w jako Etnograficznego badaniach etnograficz­ etnografii. S e m i n a r i u m poruszały następujące sprawy: 1. Kładły nacisk na udział Komitetów N a r o d o w y c h w p r o j e k c i e U N E S C O Wschód—Zachód i sugerowały rozszerzenie sprzeciw znaczenie wpływów przeciwko MKFE na stosowaniu katalogowania kraje Azji, cenzury w i a n a l i z y filmów możliwa do pomyślenia w y m i a n a filmów zwłaszcza filmach Chiny. 2. naukowych. i ich konserwacji, 3. Formułowały Podkreślały bez .czego n i e jest (punkt t e n zwracał też uwagę n a w s p ó ł ­ pracę z telewizją). 4. Zwrócono baczną uwagę n a z a g a d n i e n i e f i l m u s k o m e r c j a l i z o ­ wanego, wartość naukową filmów na prawach handlowych. produkowanych Zagadnieniu r i u m międzynarodowe (we wrześniu w kantylny) (Ethnographie konieczność harmonijnej et C i n e m a Wnioski Seminarium Praskiego filmowe semina­ n a t e m a t : Etnografia Wenecji commercial). współpracy względu n a dobro i poziom filmów p r z e z przedsiębiorstwa t e m u m a być poświęcone następne etnografów Wnioski z a film mer­ ogólne wskazywały na zawodowymi filmowcami ze naukowych. stały się w dużej mierze wytycznymi dla P T F E . D y s k u s j e wykazały, że p r a w i e każdy z zakładów u n i w e r s y t e c k i c h czy muzeów podejmował konkretne p e w n e próby możliwości nad prowadzeniem zainteresowania dokumentacji wytwórni filmowych filmowej. filmem Istnieją też etnograficzI i �KRONIKA 436 nym w w sposób b a r d z i e j dotychczasowych głęboki, niż to było dotychczas. usiłowaniach w kietę (por. zał.). Jednocześnie katalogowaniem posiadający z akcją charakter dokumentu". Zakres (twórcy kulturowych tańców, ludowi, minionej i rodzinna, akcja o tematyce tematyki w.w. 1) z a g a d n i e n i a sztuka, praca współczesnej (np. kultury rekonstrukcje etnograficz­ etnograficznej filmów odpowiada tradycyjnej kultury n a r o l i , rękodzieło, kulturalno-oświatowa); przeszłości filmu ludowej 3) r e k o n s t r u k c j e dawnego rze­ o charakterze stroju faktów ludowego, obrzędów). Dotychczasowe pełniejszą w y n i k i katalogowania filmografię tematów o charakterze etnograficznym, że w dziedzinie dały małe r e z u l t a t y . J a k d o t y c h c z a s , n a j ­ Kroniki Filmowej w n r 2 „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , dzić, się f i l m i obejmuje: miosło, b u d o w n i c t w o ) ; 2) z a g a d n i e n i a reportażu n a d wstępnym J a k o roboczą definicję uważa doroczna się ankietową rozpoczęto p r a c e etnograficzny (obrzędowość zorientowania rozesłano a n ­ „za f i l m z a k r e s o w i t e m a t y c z n e m u etnografii ludowej filmu Celem etnograficznego filmów e t n o g r a f i c z n y c h . nego przyjęto: i zakresie mimo realizacji i Dokumentu daje trudności w filmu i c h odnalezieniu, etnograficznego w Polsce p e w n e próby i płynące z n i c h doświadczenie m u s i być p u n k t e m przyszłych realizatorów Z. Gawrak z 1957 r. M i m o n i e w i e l k i e j b a r d z o ilości filmów można były stwier­ czynione wyjściowym (autorów s c e n a r i u s z y , reżyserów i operatorów) f i l m u graficznego. Anna Jankowska, Zofia i dla "i etno­ i Szyfelbejn .I' I ANKIETA Imię i n a z w i s k o wypełniającego ankietę Adres C z y p o s i a d a P a n ( i ) f i l m y etnograficzne, bez względu n a to c z y były wyświetlane, czy n i e J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u tytułów n i e c h ar a k t e r y s t y c z n y c h p r o s i m y o p o ­ d a n i e c h a r a k t e r y s t y k i f i l m u , chociażby j e d n o z d a n i o w e j Czy . i n a j a k i c h z a s a d a c h mógłby P a n ( i ) udostępnić w . w . f i l m y g r u p i e osób z a ­ i n t e r e s o w a n y c h tą sprawą lub e w e n t u a l n i e T o w a r z y s t w u F i l m u Etnograficznego . Jeżeli P a n ( i ) nie posiada filmów etnograficznych, wiadomości, gdzie w . w . znajdują Czy posiada były realizowane, czy Czy prosimy o podanie i na jakich zasadach Jeżeli nie p o s i a d a Pan(i) Pan(i) materiałem charakterystyki mógłby P a n ( i ) udostępnić w . w . scenariuszy Czy mógłby P a n ( i ) , Czy interesował i to samo w do filmów dotyczy t y m zakresie Pan(i) materiałem w zasadami t y m zakresie w f i l m u etnograficznego realizacji Pan(i) . . . . to czy mógłby posiadaniu Polsce uprzej­ takowych l u b interesował z a granicą . . . . dysponuje t e n udostępnić filmu z a granicą Jakim się w etnograficznego Pan(i) scenariusze etnograficznych, i n a j a k i c h z a s a d a c h , materiał się bez względu n a to czy tytułów o c h a r a k t e r z e w i e l o z n a c z n y m bliższej udzielić wiadomości, k t o może znajdować się t y m t e m a t e m ; udzielić nie C z y pracował P a n ( i ) n a d historią f i l m u Jakim Pan(i) dysponuje | | P a n ( i ) s c e n a r i u s z e do filmów e t n o g r a f i c z n y c h , J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u mie to c z y mógłby się (od r a z u podać) M etnograficznego w Polsce �KRONIKA Czy mógłby P a n (i), i n a j a k i c h Czy posiada Pan(i) 437 z a s a d a c h , materiał t e n udostępnić sprzęt f i l m o w y Jaki C z y zgłosi P a n ( i ) swój udział w p r a c a c h n a d f i l m e m Jaką tematykę etnograficzną Jaka Czy . filmowa tematyka zgłosiłby P a n ( i ) uważałby etnograficzna swój udział w Pan(i) etnograficznym za pierwszą w najbardziej Pana(ią) jej opracowaniu w Polsce . kolejności interesuje filmowym i w . realizacji . . . czym by . się on mógł wyrażać C z y uważa P a n ( i ) , że t e m a t y k a p r o p o n o w a n a p r z e z Pana(ią) w i n n a być przez filmowców-etnografów, z wytwórni f i l m o w y c h c z y też wystarczyłoby realizowana zasugerowanie ( W F F , W F O , K r o n i k a ) do w y k o n a n i a . . jej . . jednej . . . U w a g a . U s t a l o n e w t r y b i e r o b o c z y m określenie f i l m u etnograficznego brzmi: z a f i l m e t n o g r a f i c z n y uważa się f i l m o t e m a t y c e etnograficznej i posiadający c h a ­ r a k t e r d o k u m e n t u . Z a k r e s t e m a t y k i w.w. filmów o d p o w i a d a z a k r e s o w i t e m a t y c z ­ n e m u etnografii i obejmuje: 1) z a g a d n i e n i a t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j (obrzędo­ wość d o r o c z n a i r o d z i n n a , s z t u k a , p r a c a n a r o l i , rękodzieło rzemiosło budownic­ two...), 2) z a g a d n i e n i a współczesnej k u l t u r y l u d o w e j o charakterze reportażu (twórcy l u d o w i , a k c j e k u l t u r a l n e i oświatowe...), 3) r e k o n s t r u k c j e faktów k u l t u r o ­ w y c h m i n i o n e j przeszłości (np. r e k o n s t r u k c j a d a w n e g o s t r o j u l u d o w e g o tańców obrządków...). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8aaf5b5e71889d6a5486dad05104bc0.pdf 60cac1503d948d230242681725b101f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:493 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:449 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.289-386 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A Л&1 HORÁK w 75 rocznicę urodzin Prof. dr Jifí Horák, członek Czechosłowackiej Akademii Nauk, dyrektor Instytutu Etnografii i Folklorystyki w Pradze, czołowy uczony czeski, który pracą całego swojego życia położył poważne zasługi dla rozwoju historii literatury i etnografii, doczekał się w końcu 1959 r. godnego uwagi jubileuszu: dożył siedemdziesięciu pięciu lat w pełni żywotnych sił, w nieprzerwanej twórczej pracy naukowej. Jifí Horák urodził się 4 grudnia 1884 r. w Benesowie koło Pragi. Ojciec jego, doktor praw Otokar Horák, adwokat krajowy, był prawdziwym przyjacielem ludu, a swoją miłość do ludu wpajał również dzieciom. Przy wykonywaniu praktyki adwokackiej kierował się zasadą, że po­ wołanie adwokata podobne jest do powołania lekarza, który leczy ułomności ciała, adwokat ma natomiast leczyć wady społeczne. Ojciec umarł, gdy Jifí miał czternaście lat, uczęszczał wtedy do czwartej klasy gimnazjalnej w Benesowie. Po śmierci ojca wszystkie kłopoty życiowe i troska 0 rodzinę spadły na owdowiałą matkę, która przy szczupłej emeryturze musiała dokonywać nad­ zwyczajnych wysiłków, ażeby umożliwić trzem synom ukończenie szkoły średniej i kontynuowanie nauki w szkołach wyższych. Matka, Karolina Horáková z domu Paroubková, która już jako dzie­ cko przejawiała wyjątkowe zdolności muzyczne, była absolwentką praskiego konserwatorium. Po ukończeniu studiów przygotowywała się do zawodu aktorskiego i jako śpiewaczka została zaangażowana do Hamburga, jednakże przed wyjazdem w 1874 r. wyszła za mąż i zrezygnowała z wyjazdu za granicę. Matka poświęcała wychowaniu dzieci dużo uwagi i starała się im dać również należyte wykształcenie muzyczne, budząc w nich żywe zainteresowanie muzyką i pieśnią ludową, którym to studiom poświęcił później Jifí Horák dużo trudu w ramach swojej rozległej i wielo­ stronnej działalności w ciągu całego życia. Jifí Horák po ukończeniu gimnazjum zapisał się w 1902 r. na Wydział Filozoficzny Uniwer­ sytetu Karola w Pradze, gdzie przez kilka lat studiował głównie slawistykę i filologię germańską. Z uniwersyteckich wykładowców największy wpływ wywarli na niego w szczególności Jifí Polívka 1 Jan Máchal, których Jubilat z wdzięcznością i czcią stale wspomina. Po osiągnięciu kwalifikacji na nauczyciela szkół średnich języka czeskiego i niemieckiego (później również filologii klasycznej) pracuje w I Czeskim Gimnazjum Realnym w Pradze, przy ul. Jećnej, a od 1910 r. w Czeskim Wyższym Gimnazjum w Pradze, na Winohradach. Podczas tej działalności pedagogicznej przygotowywał dysertację, pt. Trzej czescy pisarze w Galicji , a po jej przyjęciu i po zdaniu egzaminów rygorowych z porównawczej historii literatur słowiańskich i ze słowiańskiej literatury ludowej otrzymał w 1916 r. doktorat filozofii. Na podstawie pracy habilitacyjnej, Źródła ukraińskie w literaturze czeskiej do roku 1874 , zostaje w 1919 r. docentem na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze 1 2 1 Dysertacja została ogłoszona drukiem: Tri cesti spisovatelé v Halići, „Narodopisny vestník 6s.*', R. 10: 1915, s. 101-156. Praca habilitacyjna Jifego Horáka została odznaczona nagrodą prof. Jifego Polívki i była publikowana we fragmentach w czasopismach: „Narodopisny vestník ćs.", R. 14: 1921, s. 89-96; „Slavia", 1939-1940, s. 99-109, oraz w księdze pamiątkowej Z déjin ceské literatury, która była poświęcona prof. J. Vlckovi z okazji jego 60 rocznicy urodzin, Praha 1920, s. 355. 2 Etnografia polska, t. V 19 �290 KRONIKA w zakresie porównawczych literatur słowiańskich. Po trzyletniej działalności na uniwersytecie praskim przeszedł w charakterze profesora nadzwyczajnego na uniwersytet do Brna, a z począt­ kiem 1927 r. wrócił jako profesor zwyczajny do Pragi na Uniwersytet Karola, na którym działał aż do przymusowego zamknięcia czeskich szkół wyższych przez nazistowskie Niemcy w 1939 r. Prof. dr Jifí Horák Podczas okupacji niemieckiej prof. Jifí Horák jako świadomy czeski patriota był prześla­ dowany przez Niemców, a z powodu swojej szczerej i nieugiętej postawy patriotycznej zostaje w 1944 r. aresztowany i więziony do 1945 r. Po zakończeniu I I wojny światowej wraca na uniwer­ sytet praski, ale już w październiku 1945 r. zostaje mianowany ambasadorem czechosłowackim w Moskwie, gdzie przebywa do maja 1948 r. Po powrocie z Moskwy wykłada znowu na uniwer­ sytecie praskim aż do 1952 г., kiedy to z przyczyn zdrowotnych przeszedł na emeryturę. Jifí Horák jednak, charakteryzujący się zaciętą, świadomą celu gorliwością, kontynuuje swoją twórczą pracę z nieustającym zapałem również i na emeryturze. Obok licznych ważnych funkcji naukowych, które piastuje, prowadził od wielu lat Państwowy Instytut Pieśni Ludowych �291 KRONIKA w Pradze, który w 1952 r. zostaje objęty działalnością Czechosłowackiej Akademii Nauk, a w 1953 r. połączony z Gabinetem Etnografii ĆSAN. W ten sposób powstaje nowa placówka naukowa, a mia­ nowicie Instytut Etnografii i Folklorystyki ĆSAN, którym od początku 1956 r. aż do chwili obecnej kieruje prof. Jifí Horák. W 1956 r. zostaje nasz Jubilat za zasługi położone dla rozwoju nauki cze­ chosłowackiej mianowany rzeczywistym członkiem Czechosłowackiej Akademii Nauk . Działalność naukowa członka Akademii Nauk Jifego Horáka jest niezwykle wszechstronna i bardzo rozległa. Podczas swojej długoletniej działalności na uniwersytecie praskim i brneńskim wychował wielu badaczy należycie pcd względem naukowym przygotowanych, wykorzystując nadal swoje wielkie doświadczenie pedagogiczne w przygotowaniu nowej kadry pracowników naukowych Instytutu Etnografii i Folklorystyki ĆSAN. Trzeba wysoko ocenić rozległą pracę organizacyjną i popularyzacyjną prof. Horáka na polu naukowym, szczególnie zaś Jego działalność w zakresie literatury, która powiązana jest z różnymi gałęziami naukowymi. Działalność etnograficzna prof. Jifego Horáka była związana ściśle przede wszystkim z Jego bardzo owocną aktywnością w Czesko-Słowackim Towarzystwie Etnograficznym (obecnie Cze­ chosłowackie Towarzystwo Etnograficzne) i czasopiśmie „Narodopisny vestník ćs.", którego głównym współpracownikiem i redaktorem przez kuka dziesięcioleci t y ł właśnie prof. Jifí Horák. Dodajmy, że w latach 1923 — 1928 pełnił funkcję sekretarza Czesko-Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego, a następnie tył jego przewodnicząc}m (1928 — 1932), a cd tego czasu do chwili obecnej pełni funkcję zastępcy przewodniczącego. Jednakże praca etnograficzna prof. Horáka łączy się przede wszystkim z wjmienioną już działalnością w Państwowym Instytucie Pieśni L u ­ dowej w obecnym Instytucie Etnografii i Folklorystyki ĆSAN, gdzie pełni, jak to już wspomniano, funkcję dyrektora. Wśród jego głównych prac etnograficznych czołowe miejsce zajmuje pionierskie studium Národopis ceskoslovensky , które jest pierwszym syntetycznym przeglądem rozwoju etnografii w Czechosłowacji na tle etnografii słowiańskiej i światowej. W licznych pracach Horáka z zakresu folklorystyki autor zajmuje się przede wszystkim po­ równawczym studium tekstowych wzorów pieśni ludowych, jak np. Narodopisny material z Posázaví czy Ze studii o motivech lidovych písní ¿eskoslovenskyc№. Przy badaniu pieśni ludowych dużą wagę przykłada prof. Horák do powstania, życia i rozwoju pieśni, a na rozległym materiale porównawczym wskazuje zależność pomiędzy sąsiednimi narodami. Opublikował też wiele prac na temat ballad ludowych, z których przytoczymy przynajmniej niektóre: Ze studii o lidovych baladách ceskoslovenskych"!, Ze studii o lidovych baladách slovanskych i Slovenské ludové balady . Oprócz tego poświęcił prof. Horák wiele uwagi również baśniom, legendom, przypowieściom i opowiadaniom. Z tej dziedziny folklorystyki wydał liczne publikacje, jak Ćesky Hanza™, Ćeske pohádky , Béloruské lidové pohádky a povídky , Ćarodejnd moSna , Ćeske legendy *, Pohádky a písné luzickych Srbú ^. 3 4 5 s 11 12 13 9 1 1 3 Oprócz tego Jifí Horák jest członkiem: Národopisné spolećnosti ceskoslovenské v Praze Spolećnosti ceskoslovenskych národopiscu pfi Ceskoslovenské akademii ved v Praze, Ćeskoslovenské národní rady badatelské v Praze, Ucené spolećnosti Safafíkovy v Bratislava; Warszawskiego Towarzystwa Naukowego, Madarské národopisné spolećnosti (Magyar Neprajzi Társaság) w Buda­ peszcie itd. 4 „Ćeskoslovenska Vlastiveda", t. 2, Praha 1933, z. 2 Clovek, s. 305-472. „Narodopisny vestník ćs.", R. 2: 1907, s. 271-286. « „Narodopisny vestník ćs.", R. 3: 1908, s. 32-41. „Narodopisny vestník ćs.", R. 12: 1917, s. 418-440. 8 „Narodopisny vestník ćs.", R. 31: 1951, s. 161-203. 9 Bratislava 1956, ss. 420; I I wyd. skrócone 1958, ss. 225. io Praha 1941, ss. 283; 1957, ss. 283. u Praha 1944, ss. 436. 12 Praha 1957, ss. 195. 1 Praha 1958, ss. 395. 14 Praha 1950, ss. 245. is Praha 1959, ss. 369. 5 7 3 �292 KRONIKA W ramach studiów historycznoliterackich analizuje Jifí Horák głównie zagadnienia histo­ rycznego rozwoju literatur słowiańskich i ich wzajemnych kontaktów. Wyniki badań nad litera­ turami słowiańskimi dał w pierwszym rzędzie w zbiorze 32 artykułów, wydanym pod tytułem Z dejin literatur slovanskych ^. W dziele tym autor gromadzi zagadnienia rosyjskiego realizmu literackiego i polskiego romantyzmu, ze szczególnym zwróceniem uwagi na Adama Mickiewicza, i wskazuje na wzajemne stosunki literatur słowiańskich. Dzieło to poprzedziły liczne studia z za­ kresu literatur słowiańskich i stosunków pomiędzy Słowianami, niektóre z nich wydane zostały właśnie w ciężkim okresie ucisku narodów słowiańskich przez niemiecki faszyzm, np. Tradice slovanského vy'chodu , Slovanské literatury v rozvoji evropske' slovesnosti i inne. Akademik Jifí Horák starał się zawsze ożywiać w swojej pracy naukowej tradycje czeskie, sło­ wackie i w ogóle słowiańskie, szczególnie żywotną twórczość sztuki i literatury ludowej, a także propagować myśl więzi słowiańskiej, co miało budzicielskie znaczenie w tamtych czasach ucisku narodowego. Jeżeli przejrzymy wielostronną i bardzo płodną działalność Jifego Horáka, która jest w tym artykule zaledwie naszkicowana, zobaczymy, że dokonał on pracy o niezwykłym znaczeniu, czym zyskał sobie nieprzemijające zasługi dla rozwoju nauki czechosłowackiej i ' . Z okazji znakomitego jubileuszu życzymy członkowi Akademii Nauk Jifemu Horákowi, żeby jeszcze długie lata mógł w dobrym zdrowiu kontynuować swoją twórczą pracę na polu naukowym. 1 11 li Emanuel Balas (Praha) STAN I ROZWÓJ N A U K ETNOLOG1CZNYCH I M U Z E A L N I C T W A ETNOGRAFICZNEGO W IZRAELU Izrael przedstawia przebogaty teren dla badań etnograficznych. Trudno znaleźć gdziekolwiek na świecie taką koncentrację różnorakich przejawów życia, choć wywodzących się z jednego źródła, tj. prastarej kultury żydowskiej. W ostatnim dwunastoleciu, licząc od czasu uzyskania suweren­ ności, zebrały się na małej przestrzeni izraelskiej szczepy żydowskie ze wszystkich stron świata. Każdy z nich, strzegąc przez wieki swoich starych zwyczajów i sposobu życia, przesiąkał jednak — w większym lub mniejszym stopniu — wpływami z otoczenia i kształtował swój odrębny typ. Prze­ nikanie tych wpływów na różnych połaciach geograficznych, ich stopień i rodzaj, a z drugiej strony siła i wytrzymałość niektórych pierwotnych, prastarych elementów — to jedno z najciekawszych, a zarazem najtrudniejszych i najrozleglejszych zagadnień etnologicznych, wyłaniających się na utejszym terenie. t 16 Praha 1948, ss. 540. 1 „Strażce tradice", Praha 1940, s. 234-261. is „Slavia", 1939-1940, s. 99-109. i ' O życiu i działalności członka Akademii Nauk Jifego Horáka informują także nastę­ pujące prace: A. N o v á k opracował hasło o Jerzym Horáku w słowniku Otta Slovník naucny nové doby, t. 2, Praha 1933, s. 1200-1201. Dalej następuje szczegółowa praca D . Stranskej, Jifí Horák, „Narodopisny vestník R. 33: 1956 nr 3-4, s. 161-171, do której jest dołączona biblio­ grafia prof. Horáka. Szczególnie tu trzeba zwrócić uwagę na bardzo dokładnie opracowane arty­ kuły J. Racka, К sedemdesátinám profesora PhDr Jifiho Horáka, „Ćeskoslovenska Etnografie", R. 2: 1954, s. 392-395, a zwłaszcza artykuł: Jifí Horák. Jubilejní úvaha, „¿eskoslovenská Etnogra­ fie", R. 7: 1959, s. 331-347, w którym prof. Jan Racek bardzo starannie i szczegółowo ocenił życiową działalność członka Akademii J. Horáka. Dalej trzeba jeszcze wymienić następujące prace: J. D o lansky, Profesor Jifí Horák, ućitel dejin slovanskych literatur, „Ćesky Lid", R. 41: 1954, s. 251-253; A. M e l i c h e r ć i k , Prof. dr J. Horák sedemdesiatrocny, „Kulturny Żivot", 1954 nr 50, s. 8; J. M j a r tan, Sedemdesiatiny prof J. Horáka, „Slovensky Národopis", R. 3: 1955, s. 145-149; L . K u n z , 75 let akademika Jifiho Horáka, „Ćesky Lid", R. 46: 1959, s. 241-242; L . K h á s , Rozhovor s feditelem Üstavu pro etnografii a folkloristiku ĆSA V akademikem J. Horákem, „Dejiny a soućasnost" R. 1: 1959 nr 10, s. 6-9. 7 �KRONIKA 293 Ludność Izraela wzrosła od 1948 r. o około 150% i wynosi dziś ponad 2 miliony mieszkańców. Wiadomo, że wzrost stanu liczebnego populacji żydowskiej Izraela jest w pierwszym rzędzie wy­ nikiem aliji (imigracji), która od chwili powstania państwa płynęła nieprzerwaną falą. Do 1948 r. budowali nowe formy życia izraelskiego przeważnie pionierzy przybyli z Europy Wschodniej pod koniec X I X i na przełomie X X stulecia (z Rosji, Polski, Rumunii, a po latach 30;tych także z Nie­ miec). Ludność dawno osiadła zawierała w sobie większość grup, wywodzących się z różnych stron Wschodu. W ostatnim 12-letnim okresie przybysze rekrutują się, jak już wspomniałam, z całego świata, a więc Europy, Ameryki, Australii oraz najbliższych geograficznie krajów Wschodu: Azji i Afryki. Wystarczy wyliczyć grupy etniczne, aby się zorientować w różnorodności przywiezionych kultur. A zatem przybyli Żydzi z Afryki (Magreb), z Tunisu, z Maroka, z Algieru, dalej z Egiptu (wśród nich wielka grupa Karaitów), z Libii, a w ostatnich latach zanotować się dają początki imigracji Żydów z Abisynii (Falasze). Z Azji przywędrowali Jemenici, stanowiący odrębny i bardzo ciekawy szczep. Żydzi z Buchary, Kurdystanu, Indii, Afganistanu, Persji, Turcji, Iraku, Syrii i Libanu. Nie wyliczam szczegółowo grup europejskich oraz anglosaskich, które — mimo pewnych odrębności — nie przedstawiają już tak bogatego materiału dla badań ludoznawczych. Ponadto są tu grupy mniejszości narodowych, również bardzo wartościowe dla badań etnograficznych i etnologicznych, a więc obok Arabów (muzułmanów i chrześcijan) znajdują się Beduini i Druzowie. Odrębną i bardzo dawno osiadłą grupę stanowią Samarytanie, których większość skoncentrowana jest w Nablusie (teren Jordanii), ale wielka ich kolonia znajduje się w Cholonie w Izraelu. 1 Г. D Z I A Ł A L N O Ś Ć N A U K O W O - B A D A W C Z A I D Y D A K T Y C Z N A Wielu jest w tutejszym społeczeństwie naukowców i miłośników, którzy od dawna zajmo­ wali się zbieraniem i opracowywaniem materiału etnograficznego, a przede wszystkim folkloru, oraz rozprzestrzenianiem wiedzy w tym zakresie, jednakże wartki nurt życia i jego realne potrzeby wysunęły na pierwsze miejsce inne nauki. Etnografia, w porównaniu z wielkimi dokonaniami na tym polu w innych krajach, nie stanęła jeszcze na wysokim poziomie. Etnografowie pracują w dość ciężkich warunkach, bo przeważnie obok pracy zarobkowej w innej dziedzinie. Mimo to w ostat­ nich latach nastąpił poważny jej rozwój. Czekają na etnografów nowe wielkie możliwości, które niewątpliwie posuną studium tych dyscyplin szybko i pokaźnie naprzód, tym bardziej że zachodzi konieczność przeprowadzenia badań możliwie szybko wobec nowoczesnego tempa życia, które kieruje różnorodność zwyczajów i tradycji w kierunku jednolitej, nowej formy. 1. Uniwersytety i instytuty naukowo-badawcze 2 Chociaż żadna z tutejszych wyższych uczelni nie posiada zakładu etnografii, to jednak na Uniwersytecie w Jerozolimie są katedry i instytuty, które zajmują się także zagadnieniami z dzie­ dziny tej dyscypliny lub ustąpiły jej w swoich ramach nieco miejsca na wykłady. I tak: a) w katedrze socjologii Janina Talmon wykłada o prymitywnych społeczeństwach oraz socjologię ludów afry­ kańskich; b) przy katedrze literatury hebrajskiej utworzono dział literatury ludowej, którym kie­ ruje dr Dov Noy (dyrektor Muzeum Etnologicznego w Haifie), wykładając obok starożytnej li­ teratury ludowej także literaturę ludową różnych etnograficznych grup czy szczepów żydowskich 1 Szczególnie grupy z Południowej Europy (cała grupa śródziemnomorska, tzw. Sefardim) zachowały dużo cech odrębnych i język „ladino", tj. judeo-español. Są trzy uniwersytety w Izraelu: Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie, Uniwersytet w Tel-Avivie i Uniwersytet „Bar-Ilan" w Ramat-Ganie. 2 �294 KRONIKA i in. narodów; с) tenże badacz przy katedrze literatury żydowskiej (jidisz), kierowanej przez prof Dova Sadana, autora licznych znakomitych prac z dziedziny literatury, lingwistyki i folkloru ży­ dowskiego, wykłada również literaturę żydowską (2 godziny tygodniowo). Dodajmy, że prof. S. D. Goitein, wykładowca na katedrze orientalistyki, jest doskonałym znawcą kultury Żydów Jemenu i wydał kilka prac z tego zakresu. Podobnie prof. Rywlin, b. wykładowca na katedrze arabskiej literatury (przetłumaczył Koran na język hebrajski), znany jest z badań przeprowadzanych wśród Żydów Kurdystanu. Należy również wspomnieć, że na nowej katedrze „Jahadut bat-zmanemu" (Żydostwo współczesne) prof. M. Dawis kieruje badaniami nad akulturacją Żydów w róż­ nych krajach (przede wszystkim kraje Ameryki, Półn. Afryki). Przy Uniwersytecie w Jerozolimie istnieje Instytut etno-muzykologii dla badań nad żydowską muzyką orientalną. Założony w 1950 r. przy Ministerstwie Oświaty i Wychowania, wcielony został w 1953 r. do katedry nauk orientalnych. Kierowniczką jest Edit Gerson-Kiwi, doktor muzyki Uniwersytetu w Heidelbergu i autorka wielu prac z dziedziny muzykologii, a w szczególności mu­ zyki orientalnej i jej instrumentacji. Instytut posiada obecnie ok. 4000 fonogramów, nagranych w terenie w większości z żydowskich środowisk orientalnych, ale również z środowisk nieżydowskich, żyjących w Izraelu, jak Arabów, Druzów, Armeńczyków i in. Archiwum posiada też pokaźną ilość dokumentarnych kolorowych filmów, przedstawiających tańce Żydów orientalnych w ich strojach ludowych. Zaznaczyć tu należy, że pierwsze archiwum muzyki orientalnej założył jeszcze przed 20 laty (tzn. w 1939 r.) dr Robert Lachman na Uniwersytecie Hebrajskim na górze Scopus. Sporządzał on płyty gramofonowe tekstów liturgicznych, pieśni i melodii tańców ludowych. Wów­ czas to zaczęła z nim współpracować dr Gerson-Kiwi. Instytut etno-muzykologii dzięki swej kie­ rowniczce nawiązał kontakty z zagranicą. Dr Gerson-Kiwi jest też przedstawicielką Izraela w Ko­ mitecie Międzynarodowym dla muzyki ludowej (UNESCO); uczestniczyła ponadto w kilku zjaz­ dach międzynarodowych, wygłaszając odczyty na Uniwersytetach w Szwajcarii, Holandii i Anglii. W 1957 r. była również na Pierwszym Zjeździe Międzynarodowym dla muzyki żydowskiej w Paryżu i należy do utworzonego wówczas Towarzystwa Międzynarodowego dla Muzyki jako przedsta­ wicielka Izraela. W rzędzie placówek naukowo-badawczych należy wymienić przede wszystkim Instytut BenZwi dla badań nad historią żydowskich grup etnicznych ze Wschodu, założony i kierowany przez prezydenta państwa Izaaka Ben-Zwi, który sam zajmuje się studiami historyczno-etnograficznymi i napisał kilka prac z tej dziedziny, m. in. monografię o Samarytanach. Cele i zadania tego Insty­ tutu, którego sekretarzem jest Meir Benayahu, stykają się na wielu odcinkach z nauką etnografii. Historia bowiem tych grup obejmuje również ich sposób życia, zwyczaje i obyczaje oraz całą ich kulturę. Instytut gromadzi więc wszelkie materiały odnoszące się do Żydów Wschodu: a) sporządza fotokopie i mikrofilmy rękopisów oraz rzadkich książek z wielkich bibliotek Europy i Ameryki (materiał ten jest skatalogowany i gotowy do użytku badacza); b) zbiera druki i rękopisy, wśród nich wiele artystycznie wykonanych i wchodzących w zakres sztuki (posiada m. in. kolekcję z Północ­ nej Afryki i spod dawnej okupacji tureckiej Bliskiego Wschodu); c) opracowuje bibliografię książek hebrajskich, wydanych we wszystkich tych krajach, oraz wszelkich prac, dotyczących tych środo­ wisk żydowskich i w ogóle wschodnich, co stanowi również dla etnografa doskonały klucz biblio­ graficzny. Ponadto biblioteka tego Instytutu (bibliotekarz Atal) dostarcza też etnografowi wiele cennego materiału. Instytut wydaje „Studies and Reports" (Ben-Zvi Institute for Research on Jewish Communities in the Middle East, The Hebrew University), a także rocznik „Sefunoth" (Annual for Research on the Jewish Communities in the East), gdzie drukują się prace Instytutu. Osobno wydawane są monografie. Na wykończeniu jest praca o Żydach Jemenu, ich zwyczajach sposobie życia, opracowana przez b. członka gminy Sana w Jemenie, rab. Józefa Kapacha . 3 3 Najlepszą jednak dotychczas pracą o Żydach Jemenu jest wydana w 1934 r. w Heidelbergu Ethnologie der jemenitischen Juden dra Ericha Brauera. Pozostała w rękopisie praca tegoż auto­ ra (zmarł w 1942) O Żydach Kurdystanu została wydana pośmiertnie w 1947 r. w Jerozolimie. �295 KRONIKA Izraelski Instytut Muzyki Religijnej w „Hechal Szlomo" (pałac Salomona) w Jerozolimie został założony przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania oraz Min. Wyznań. W tej to instytucji M. S. Geszuri, muzykolog i socjolog, pracuje nad melodiami różnych skupień chasydzkich. Wydał już kilka cennych prac. Pierwszy tom z serii tego wydawnictwa, Melodia i taniec chasydzki, ukazał się w 1955 r. Praca zakrojona na szeroką skalę została odznaczona Nagrodą Engla**. Od tego czasu wyszły 3 tomy tej pracy, zaopatrzone nutami i ilustracjami, a materiał do dalszych 7 tomów (500— 600 stron każdy) jest gotowy do druku. Ponadto tenże autor publikował w różnych czasopismach ok. 500 artykułów z dziedziny muzyki, wśród nich o ciekawych rezultatach badań historycznych w tej dziedzinie. Obecnie redaguje wydawnictwo Instytutu: „Wiadomości Instytutu Izraelskiego dla muzyki religijnej", których pierwszy zeszyt zawierający 120 stron druku ukazał się zimą 1959 r. (następny jest w przygotowaniu). W Instytucie pracuje również muzykolog Avigdor Herzog, który zbiera i opracowuje żydowskie pieśni liturgiczne z całego świata, a głównie kantorskie. 2. Stowarzyszenia oraz instytucje naukowo-badawcze i popularyzacyjne Instytucją spełniającą rolę towarzystwa ludoznawczego, która dziś skupia w swych szeregach prawie wszystkich fachowców i miłośników w tej dziedzinie, jest „Yeda-Am" („Wiedza o ludzie"). Towarzystwo zostało założone w 1942 r. z inicjatywy dra Jcm-Tow Lewińskiego. W roku po­ wstania liczyło 15 członków, którzy pracując w bardzo trudnych ówczesnych warunkach, za mandatu angielskiego, postawili sobie za cel zbieranie folkloru i jego zbadanie oraz publikowanie. Zaraz na początku sporządzono kwestionariusze, a pierwsze z nich zredagowano z myślą o 3 żyjących jeszcze Bilujczykach . W 1943 r. urządzono pierwszy zjazd w Mikwe-lzrael , dokąd zaproszono owych Bilujczyków wraz z rodzinami, zbierając na miejscu wiele cennego materiału dotyczącego pierwszych osiecTi, kształtowania się ich życia, pieśni czy zwyczajów. Na początku istnienia To­ warzystwa urządzano zebrania i odczyty w święta, a także w dni obchodów ludowych, na które zapraszano ludzi z rozmaitych środowisk etnicznych, a przy tej sposobności na miejscu zbierano materiały. Z biegiem lat rozrosły się oczywiście prace Towarzystwa, którego siedzibą jest obecnie Tel-Aviv. Wzrosła też ilość członków sięgająca ok. 500 osób. Towarzystwo posiada oddziały w Je­ rozolimie, Haifie, w większych miastach i w wielu kibucach , i urządziło kilka zjazdów krajowych. Najbliższy zjazd zaprojektowany na jesień 1960 r. w Haifie poświęcony będzie postaci proroka Eliasza w wierzeniach i legendzie. W 1959 r. odbył się Zjazd Międzynarodowy w Tel-Avivie, na którym ukonstytuowało się Centrum Międzynarodowe dla badań nad folklorem żydowskim. Sekretarzem naukowym został Haim Schwarzbaum. Utworzono sześć nowych komórek na wzór istniejącej już i działającej od 4 lat sekcji bajki ludowej. Sekcja ta założona w 1955 r. liczy obecnie 20 członków , poważnych pracowników na niwie naukowej, badawczej i zbierackiej. Doroczne spotkania członków odbywają się w Sdoth-Micha, 5 6 7 8 Dr Brauer zbierał też (za czasów mandatu angielskiego w Palestynie) przedmioty zabytkowe, a głównie ubiory oraz okazy sztuki ludowej Żydów i Arabów, które wystawione były w „Wieży Dawida", gdzie mieściły się wówczas zbiory w rodzaju muzeum regionalnego. 4 Nagroda dla muzyki żydowskiej. Pierwsi pionierzy, zwani „Bilu", przybyli w 1882 r. z Rosji. Jedno z najstarszych osiedli, niedaleko Tel-Avivu. K i b u c — osiedle wiejskie, oparte na zasadach zbiorowego życia (charakterystyczne dla Izraela). Rab. Ávida (Złotnik), dr Ch. Bardajan, M. Benayahu, M. Ben-Jeschekel, E . Bin-Gurion, J. Cidkoni, E . Dawidson, M. Ehrlich, prof. Goitein, D. Cohen, dr J. T. Lewiński, S. Lewin-Epstein, dr D. Noy (kierownik sekcji), dr I. Olsvanger, prof. D. Sadan, Salman Falach, Eliszewa Schoenfeld, H. Schwarzbau, prof. E . Urbach (dziekan Instytutu Studiów Żydowskich i prof, starożytnej literatury ludowej, Agada, na Uniw. Hebr. w Jerozolimie), dr S. Werses. Wspomnieć należy tu 5 6 7 8 �KRONIKA 296 osiedlu Żydów z Maroka koło Jerozolimy, nazwanym imieniem pisarza, Michy Józefa Berdyczewskiego, pierwszego wielkiego zbieracza i popularyzatora hebrajskiej bajki ludowej. Zjazdy te trwają cały dzień i poświęcone są referatom, sprawozdaniom, rozdzielaniu nagród za najwy­ bitniejsze prace. Sekcja posiada archiwum bajek i legend ludowych w liczbie 2100 (Israel Folktale Archivesifa — sekretarka Heda Jason), zebranych w ciągu czterech lat z ust ludu. Archiwum to mieści się obecnie w Muzeum Etnologicznym w Haifie i jest dostępne dla studentów i badaczy. Dal­ sze sekcje organizują się i zaczynają obecnie podobną działalność. „Yeda-Am" posiada też ogólne archiwum i bibliotekę. Wydaje własne czasopismo, również pod nazwą „Yeda-Am" (23 numer jest obecnie w druku), którego redaktorem, a zarazem długo­ letnim prezesem Towarzystwa, jest dr Jom-Tow Lewiński, jeden z najpoważniejszych etnologów w kraju . Wydał on w latach 1944 — 1950 z udziałem prof. D. Sadana 5 wielkich tomów „Reszumoth" (notatki), poświęconych etnografii. Ponadto zredagował, zaopatrzył uwagami i częściowo opracował 8 tomów „Święta", w których zebrał olbrzymi materiał odnoszący się do historii świąt oraz zwyczajów od starożytności po dzień dzisiejszy, z uwzględnieniem odmian u różnych szczepów. Ponadto dr Lewiński redagował wiele książek z zakresu etnografii, a obecnie wykańcza do druku „Encyklopedię zwyczajów żydowskich", którą zamknie prawdopodobnie w trzech tomach. Pracę naukowo-badawczą prowadzą również Oddziały Towarzystwa. Tak np. Mosze Bik, nauczyciel muzyki w Haifie i kompozytor, zebrał w ciągu wielu lat z ramienia oddziału haifskiego „Yeda-Am" około 2000 pieśni ludowych Żydów wschodnioeuropejskich. Poza tym wydał dru­ kiem w 1951 r. zbiór ludowych pieśni miłosnych, do których skomponował nuty do śpiewu i na instrumenty, zaopatrując je oryginalnym tekstem słownym w języku żydowskim oraz w tłumacze­ niu hebrajskim Szymszona Melcera (również wierszem). Opracował też pieśni ludowe dla chórów Związków Zawodowych, co przyczynia się do rozpowszechnienia starych pieśni i ich wątków. Biblioteka i pracownia im. Feitlowicza w Tel-Avivie, prowadzona przez Emanuela Bin-Gurioп а Ч , poświęcona jest wyłącznie Falaszom (Żydom Abisynii), skupiając książki i rękopisy odnoszą­ ce się do tego tematu. W instytucji tej odbywają się odczyty naukowe i dyskusje z dziedziny ludoznawstwa; prowadzone są też kursy języków etiopskich. Oddział Towarzystwa „Yivo" w Tel-Avivie (kierownik A. Liss) zbiera folklor w języku ży­ dowskim i przesyła materiały do centrali. Oddział radia izraelskiego (kierownik Josef Ben-Izrael i Karl Salomon) prowadzi również prace w kierunku zbierania i rozpowszechniania pieśni ludowych rozmaitych grup etnicznych. 9 10 12 3. Indywidualna d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - b a d a w c z ą i popularyzacyjna W dziedzinie folkloru prowadzone są w Izraelu także prace indywidualne, mające ważne zna­ czenie dla całokształtu nauki w etnografii. Rab. J. L . Ávida (dawne nazwisko Złotnik) jest znanym i poważanym folklorystą, który prowadzi od lat badania publikując bardzo wiele prac. Dr Hirschberg pracował nad grupami żydowskimi Wschodu i Afryki Północnej. Jego opisy z podróży po tych 13 również dwóch zmarłych ostatnio członków: M. D. Gaona (folklor sefardyjski) i dra J. Nachta (badania porównawcze), obydwaj poważni etnografowie, po których pozostała bogata spuścizna naukowa. s Wśród nich: z Jemenu 440, ze Wschodniej Europy 390, z Iraku 240, z Afganistanu 120, z Maroka 110, z Tunisu 100 itd. Archiwumjest indeksowane wedle systemu Aarne-Thompson, a wiele bajek ze Wschodniej Europy wedle indeksów prof. J. Krzyżanowskiego i prof. Andrejewa. Pochodzi z Polski, z Zambrowa, w ziemi łomżyńskiej. Autor pracy Drogi legendy i in. z dziedziny literatury i folkloru (syn M. J. Berdyczewskiego). „Yivo" (Jidischer Wissenschaftlicher Institut) — Żydowski Instytut Naukowy w Wilnie posiadał bardzo sprawnie działającą sekcję etnograficzną i prowadził na wielką skalę zakrojone prace zbierackie i wydawnicze do czasu ostatniej wojny. Obecnie centrala w Nowym Jorku, prowa­ dzona już na znacznie mniejszą skalę. B. rabin w Gombinie obok Płocka. 1 0 1 1 1 2 1 3 �297 KRONIKA krajach zawierają wiele cennego materiału. Haim Schwarzbaum zajmuje się mitologią żydowską i arabską na tle porównawczym, wyławiając wątki i motywy międzynarodowe w bajkach i legen­ dach żydowskich i arabskich. Wyniki badań drukował w licznych artykułach i pracach tak w kraju, jak i za granicą. Dr I . Olsvanger zebrał i opublikował, pt. Rosinkess mit Mandlen, Yiddische Volksanekdoten in lateinischer Umschrift (wyd. Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde, 1921), doskonale opracowane przysłowia, opowiadania i anegdoty Żydów europejskich, a później w 1947 r. Royte Pomerantsev Jewish Folk Humor i L'haim (wyd. New York, Schocken Books). Opracował też starą źródłową książkę o Żydach w Indiach (Tel-Aviv 1935). Izrael Cohen, redaktor i eseista, prowadzi badania porównawcze nad przysłowiami hebrajskimi. Jego książka Ze lemant ze (To wobec tamtego) zawiera około 3000 przysłów ze źródłowym opracowaniem i wykazem ekwiwalen­ tów angielskich i niemieckich. M. Ben-Jecheskiel, doskonały zbieracz i znawca bajki ze Wschodniej Europy, wydał 4-tomowy Zbiór bajek z opracowaniem. Efroim Dawidson, zbieracz i znawca folk­ loru humorystycznego, wydał wielką antologię humoru żydowskiego. Zbieraniem dowcipu i humoru, szczególnie w dziedzinie folkloru dziecięcego, zajmuje się dr A. Bawli. Także prof. D. Sadan w roz­ ległym polu swoich zainteresowań poświęcił dużo uwagi badaniu nad dowcipem ludowym. Również Jakov Cidkoni poza pieśniami izraelskimi i w ogóle nowym folklorem izraelskim zbiera też materiał z zakresu ludowego humoru. Mordechaj Halter, członek galilejskiego kibucu Dafna, zbiera nowo tworzące się izraelskie przysłowia i powiedzenia ludowe. Jego broszura Wiejskie powiedzonka wywołała żywe dyskusje między izraelskimi etnografami, wielu z nich bowiem kwestionuje folklo­ rystyczną wartość tego rodzaju zbiorów. Chasydzką legendą zajmuje się rab. Sz. J. Zewin, pisarz EHezer Steinman i prof. Martin Buber. Dawid Kohen jest popularyzatorem i doskonałym opowiadaczem legend ludowych, w szczegól­ ności chasydzkich. Dr Ch. Bardajan, dr S. Weses i M. Ehrlich badają wpływy bajek i folkloru na literaturę hebrajską ostatniego stulecia. W dziedzinie folkloru muzycznego prowadzone są także liczne prace indywidualne. Wymie­ nimy najważniejsze. A więc melodie chasydzkie i inne pieśni Żydów wschodnioeuropejskich zbiera Jechojachim Stuczewski, muzyk (celo) i kompozytor, który napisał pracę w 2- tomach, Graj­ kowie ludowi . Dr L . Lewi, prowadzący prace nad pieśniami grup sefardyjskich, jeszcze przed laty zaczął notować przy pomocy magnetofonu pieśni ludowe wśród Żydów we Włoszech, Francji, Grecji i Turcji. W kraju zaś przeprowadził badania terenowe nad pieśniami orientalnymi. Posiada obecnie archiwum zawierające ok. 3000 pieśni. Ostatnio zajmuje się głównie indeksowaniem, a to w dwóch kierunkach: a) pieśni grup sefardyjskich, b) starych wątków liturgicznych grup chrześcijańskich. Menasze Rabina, muzykolog tel-avivski, prowadzi również prace badawcze nad pieśniami ze Wschodniej Europy oraz nad pieśniami Jemeńczyków i Samarytanów. Meir Noy, nauczyciel mu­ zyki w Tel-Avivie, pracuje nad indeksowaniem nowej izraelskiej pieśni ludowej. Jego kartoteka, uwzględniająca stronę słowną i muzyczną, zawiera dotychczas ok. 4500 kart. Emanuel Zamir z PetachTikwy, rolnik i kompozytor, specjalizuje się w znajomości pieśni ludowej w całej jej różnorodności i rozpoznawaniu najrozmaitszych jej elementów. Zna też pieśni arabskie i beduińskie, studiując wzajemne wpływy w melodiach. Za cel postawił sobie rozpowszechnianie pieśni ludowej wśród młodzieży. Jeździ wśród różnych szczepów, zbiera i uczy się ich pieśni, a później przenosi je w inne grupy etniczne. Z poszczególnych środowisk czerpie też inspiracje dla własnych kompozycji. Od siedmiu lat rozwinął szeroką akcję wśród młodzieży. Wie, że młodzież lubi „kumsitz" i wspólny śpiew. Urządza więc takie zebrania, uczestniczy w nich rozpowszechniając i przenosząc pieśni, śpiewane przeważnie przy akompaniamencie instrumentów ludowych. Stworzył 30 kółek mło14 15 1 4 J. Stuczewski, Grajkowie ludowi (Klezmorin). Ich historia, sposób życia i twórczość, z rycinami i nutami, Jerozolima 1959, ss. 273 (po hebrajsku). Żydowscy grajkowie ludowi, tzw. klezmorin, znani byli głównie na terenach Polski i Rosji. „Kumsitz" przyjęte tu ogólnie słowo na określenie „siedzenie w grupie", przeważnie wokół ogniska. 1 5 �298 KRONIKA dzieżowych, obejmujących około 5000 osób. Od 2 lat wydaje też czasopismo poświęcone współ­ czesnej pieśni ludowej. Badania terenowe przeprowadziła też w czasie swego pobytu w Izraelu Johanna Spector. Jej zbiory znajdują się dotychczas w Nowym Jorku, gdzie wykłada obecnie muzykologię w Ży­ dowskim Seminarium Teologicznym. Drugim ważnym działem folkloru muzycznego jest taniec ludowy. Obszerny materiał do tej dziedziny kultury ludowej zebrał Cwi Friedhaber. Jego praca o historii tańca ludowego w Izraelu jest gotowa do druku. Gurith Kadman bada i zbiera tańce ludowe i wprowadza je na nowo w życie. Nad folklorem czasów okupacyjnych pracuje mgr N. Blumental. Zebrał on bogaty ma­ teriał wprost od ludzi, którzy ten okres przeżyli, jak i ze złożonych w archiwach zeznań i rękopisów. Materiał zgromadzony w latach 1944—1960 wynosi ok. 3000 pozycji i zawiera przeważnie „słowa" i przysłowia oraz ok. 700 pieśni. Autor owych zbiorów publikował w rozmaitych czaso­ pismach kilka artykułów, m. in. O teorii ówczesnej twórczości ^, a obecnie przyjęto do druku jego rozprawę O magicznym myśleniu w okresie okupacji. Jeszcze w Polsce ukazała się praca Blumentala Słowa niewinne, wydana przez Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie w 1947 r. Od 1956 r. ukazują się też w kwartalniku filologicznym „Yivo" w Nowym Jorku Słowa i przysłowia żydowskie z okresu okupacji ; dotychczas wyszły litery A—D. Autor przygotował poza tym do druku tom pieśni i wiele innego materiału. Pieśni czasów okupacyjnych zbierał również Mosze Prager . W latach powojennych ukazują się rozmaite Księgi pamiątkowe, poświęcone miastom i miastecz­ kom, w których skupiska Żydów zostały w czasie ostatniej wojny zupełnie zniszczone. W nich znaleźć można sporo materiału etnograficznego. W ostatnim czasie na przykład ukazała się książka o Borszczowie, redagowana i częściowo napisana przez Blumentala, w której folklor zajmuje kilkadzie­ siąt stron. Cytowane są np. polskie piosenki, śpiewane przez żydowskie dzieci, mentowania oraz bajki i legendy, rozpowszechnione tak wśród polskich, jak i żydowskich mieszkańców tej miej­ scowości. Romancą hiszpańską (sefardyjską) zajmuje się Mosze Atias. Jego książka Romancere sefardí po hebrajsku odznaczona została Nagrodą Prezydenta. Poza tym nad etnografią Żydów perskich pracuje emerytowany nauczyciel Chanina Mizrach, Żydów Iraku — Eliahu Agasi oraz Abraham Ben-Jacob . Folklorem Druzów zajmuje się młody student druzyjski, Salman Falach, a folklorem arabskim dziennikarz arabski Atalla Mancur. Dodajmy, że samarytańskim folklorem zajmuje się Samarytanin Racon Cedaka, urodzony w Nablusie (Jordania), a od kilku lat zamieszkały w Izraelu. Jeszcze na jedną dziedzinę badań należy zwrócić uwagę, a mianowicie objętą problematyką pasterstwa. Zagadnieniem pasterstwa zajmuje się od lat Matatjahu Shelem ', członek kibucu Ramat-Jochmanan (pasterz kibucu). W 1958 r. ukazała się jego książka Pasterz izraelski, w której zebrał materiał z całego kraju, zredagował go i włączył własne prace i innych, odnoszące się do tego zagadnienia. Książkę tę wydał związek pasterzy, a współpracowali wyłącznie pasterze. Nawet ilustracje przygotował pasterz, który obok swego zawodu zajmuje się malarstwem. Książka jest rodzajem antologii, w której zebrany jest bogaty materiał ludoznawczy . Druga praca M. Shelem 1 11 18 19 20 2 22 1 6 N. Blumental, O teorii ówczesnej twórczości, „Yiddish Kultur", New York 1947. N. Blumental, Słowa i przysłowia żydowskie z okresu okupacji, „Yiddishe Shprakh", A journal devoted to the problems of standard Yiddish, New York 1956. M. Prager. De profundi's. Pieśni gett i obozów, Jerozolima 1955, ss. 239; tenże, Pieśni ginącego narodu, „Dawar", 1946, s. 297-323. Dyrektor departamentu dla Żydów orientalnych przy Związkach Zawodowych w TelAvivie. Dyrektor szkoły w Jerozolimie. M. Shelem pochodzi z Polski, z Zamościa, skąd przybył do Izraela w 1922 r. Pasterz izraelski, red. M. Shelem i D. Zamir, rysunki D. Alef. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu, Merchawia 1957, ss. 362, tabl. 24 i ryc. Wyłania się tu charakterystyczne w swoim rodzaju 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 �299 KRONIKA 23 nosi tytuł Święto postrzyiyn owiec . Zebrany jest w niej wyczerpujący materiał, dotyczący tej uro­ czystości z uwzględnieniem wszelkich wzmianek o tym święcie w piśmiennictwie biblijnym i sta­ rożytnym pobiblijnym. Ponadto dołączony jest materiał pomocny w urządzaniu imprez na to święto (teksty przedstawień ludowych, nuty). Książka ukazała się po raz pierwszy w 1937 r. i doczekała się już trzeciego wydania w 1955 r. Wydana w 1950 r. książka Pasterze u stóp Gilboa (z ilustracjami) zawiera zbiór własnych pieśni . Shelem jest bowiem także znanym kompozyto­ rem wielu pieśni pasterskich , które rozeszły się po kraju i są ogólnie śpiewane. Zebrał też i urzą­ dził w kibucu małe muzeum pasterskie zawierające zbiór fujarek i innych instrumentów oraz przedmiotów odnoszących się do pasterstwa, także wielki zbiór fotografii, dokumentujących życie pasterzy. Podobnie jak z pasterstwem ma się rzecz z rybołówstwem. Zbieraniem zwyczajów rybackich zajmuje się od lat kilkunastu Mendel Nun, rybak i członek kibucu Ejn-Gew nad jeziorem Kineret (Genezaret!)). Nie tylko zbiera i bada zwyczaje i wierzenia rybackiego życia obecnie, ale przestu­ diował je w Starym i Nowym Testamencie oraz w całej pobiblijnej starożytnej literaturze (Miszna, Talmud). Rezultaty swej pracy publikował głównie w „Alon-ha-dajagim", czasopiśmie wydawanym przez stację badań nad rybołówstwem i zrzeszenie rybaków. W encyklopedii hebrajskiej opra­ cował wspólnie z drem Noyem rozdział: Rybołówstwo w wierzeniach i folklorze. 24 25 4. Czasopisma Wspcmieć również należy o ważniejszych czasopismach publikujących rozprawy i materiały etnograficzne. Do takich należy przede wszystkim „Yeda-Am", wydawane przez Towarzystwo Ludoznawcze tejże nazwy, o którym już była mowa. W latach 1945—1948 The Palestine Institute of Folklore and Ethnology Jerusalem wydawał czasopismo „Ejdoth" (Szczepy), zawierające cenne naukowe materiały. Redaktorami byli profesorowie: R. Patai i J. Rywlin. Poza tym „Geszer" (Most), wydawany przez Żydowski Kongres Światowy, Oddział w Tel-Avivie, zawiera popularne wiadomości o szczepach żydowskich, wśród których wiele jest materiału etnograficznego. Nadto J. L . Molcho, folklorysta i filolog, wydaje kwartalnik * poświęcony badaniem Żydów sefardyj­ skich; wiele miejsca zajmują artykuły z dziedziny twórczości ludowej i języka „ladino". W gazecie codziennej „Omer" drukuje się każdego tygodnia w rubryce „Z ust ludu" kilka nowo zapisanych opowiadań, legend czy baśni. W rubryce tej współpracuje „Omer" z sekcją „Yeda-Am" w zbie­ raniu bajki ludowej. Na zakończenie tych nieco lakonicznych informacji należy jeszcze wspcmieć o mającym powstać w Jerozolimie „Centrum dla kultur ludowych narodów świata". Piękny gmach dla tej instytucji jest wykończony , a celem jej będzie wychowanie młodzieży — tez różnicy przyna­ leżności etnicznej i wyznania — w kierunku zapoznania się z rozmaitymi kulturami. Na dyrektora wyznaczony jest historyk, dr Izrael Margalith. Mają się tam odbywać wykłady, dla których prze­ widziane są wszelkie naukowe środki pomocnicze. To byłyby mniej więcej ogólne dane o tym, co się dzieje w Izraelu na polu pracy zbierackiej i badawczej w dziedzinie etnografii i etnologii. Na podstawie tego przeglądu widzimy, że zainte­ resowanie folklorem wysuwa się na pierwsze miejsce. Złożyły się na to dwa momenty: jeden ogólnie 21 27 zjawisko, że pasterz zainteresowany jest w zbieraniu materiału i badaniu kultury pasterskiej. Zjawisko to rzuca snop światła na istotę nowych form życia ludowego w Izraelu. Kilka obszer­ niejszych uwag o pasterstwie w osobnym artykule. Święto postrzyiyn owiec, red. M. Shelem. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu 1954, ss. 120 z nutami. M. Shelem, Pasterze u stóp Gilboa, pieśni. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu, 1950, ss. 58. Odznaczony nagrodą m. Te!-Aviv. „Tesoro de los Judies Sefardíes". Estudies sobre la historia, de los Judíos Sefardíes y su cultura. Red. J. R. Moleho. Jerusalem-Israel (w 1960 r. wyszedł tom 3.). Założycielami i fundatorami są Żydzi amerykańscy Silberstone. 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 �KRONIKA 300 znany, wszędzie bowiem zaczynano najpierw zajmować się folklorem, a dopiero z biegiem czasu nastąpiło także zainteresowanie kulturą materialną. Drugi natomiast jest bardziej charakterysty­ czny dla stosunków żydowskich. Mianowicie przeważająca większość populacji zna biblię i starą literaturę pobiblijną . To piśmiennictwo było właściwie źródłem i podstawą, na których tworzy­ ło się i opierało życie ludowe. Życie w rozproszeniu po całym świecie zacieśniało tę więź i kładło główny nacisk na swoistą kulturę duchową. Strona praktyczna życia uzależniona była już raczej od wpływów otoczenia , a więc folklor jako taki wysunął się na pierwsze miejsce. W ostatnich czasach jednak zaczyna się u badaczy izraelskich przejawiać głębsze zainteresowanie kulturą ma­ terialną. Prace z tej dziedziny, szczególnie sztuki ludowej, uwzględniamy w rozdziale o muzeach. 28 29 II. E T N O G R A F I C Z N E PLACÓWKI MUZEALNE Zbiory etnograficzne — tak żydowskie, jak też obce — znajdują się po różnych muzeach jako odrębne grupy wśród innych działów. Muzeum wyłącznie etnograficzne jest tylko jedno, a miano­ wicie w Haifie. Ponadto jest skromna liczba muzeów przeznaczonych wyłącznie dla sztuki ludowej i żydowskiego przemysłu artystycznego. 1. Muzea publiczne Największym muzeum w kraju jest założone w 1906 r. przez prof. Borysa Schatza Muzeum Narodowe Becalel w Jerozolimie (dyrektor Karol Katz). Jest to muzeum sztuki, posiadające wielkie zbiory ze wszystkich dziedzin, począwszy od archeologii do najnowszych dzieł sztuki artystycznej. Posiada ono też największą bibliotekę z zakresu sztuki, zawierającą około 50 000 vol. oraz bogate archiwum. Celem Muzeum jest budzenie rozumienia sztuki i piękna, w szczególności u młodzieży. Urządza się w Muzeum oprócz stałych i zmiennych wystaw (najmniej 20 w roku) również wystawy objazdowe, odczyty i pokazy filmowe. Muzeum publikuje też prace o sztuce. Posiada ono bogaty dział zbiorów z zakresu etnografii żydowskiej i obcej. Wyszczególnić tu należy: zbiór „Iudaica" , jeden z największych w świecie (ok. 5000 eksponatów), zbiór monet i medalionów-talizmanów (ponad 20 000 okazów), sztukę ludową przedniego Orientu, na którą składają się arabskie, jemenickie, perskie ubiory, ozdoby i klejnoty oraz fajanse, ceramika i brązy, sztukę afrykańską, meksykańską i Oceanii. Niektóre z tych zbiorów, np. jemenicka sztuka ludowa, perska ceramika, zostały opracowane i opublikowane w formie broszur lub katalogów. Zbiory są zinwentaryzowane i skatalogowane. Prace te zostały przeprowadzone gruntownie w ostatnich latach pod kiero­ wnictwem dra H . Feuchtwangera, który od śmierci dyrektora M. Narkisa jako doskonały znawca tej dziedziny jest kierownikiem działu żydowskiego . Trudno mówić o Muzeum, a w szczególności o zbiorach etnograficznych w Becalelu, i nie poświęcić kilku słów zmarłemu w 1957 r. b. dyrektorowi M. Narkisowi . Od 1924 r. asystent i współpracownik prof. Borysa Schatza, dyrektora i założyciela Muzeum Becalelowskiego, został po śmierci dyrektora w 1932 r. jego następcą. Doskonały ten specjalista w dziedzinie żydowskiej sztuki, jeden z nielicznych w świecie, potrafił rozbudować zbiory do olbrzymich rozmiarów i otoczyć je fachową opieką. Pozostawił liczne publikacje z najrozmaitszych dziedzin sztuki, wśród nich także bardzo cenne o żydowskiej sztuce ludowej . 30 31 32 33 34 2 8 Która zawiera też wiele materiału z dziedziny legend i przypowieści (Midrasze). Podczas wieków bytowania na różnych ziemiach nie było na przykład własnych narzędzi rolniczych ani swoistego sprzętu domowego itp. „Iudaica" — przedmioty rzemiosła artystycznego i sztuki ludowej, odnoszące się do świąt i zwyczajów rodzinnych. Ozdoby i klejnoty stanowią u ludów Wschodu integralną część ubioru kobiecego. Pracuje honorowo. Urodzony w 1898 r. w Skale obok Krakowa w Polsce, studia (historia sztuki, numizmatyka) odbył w Austrii i Niemczech. Bodajże najcenniejszą z jego prac jest wielka monografia o lampach chanukowych. 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 �KRONIKA 301 Muzeum sztuki w Ęjn-Harod, jedno z najpoważniejszych, a przestrzennie największe w kraju, powstało w 1939 r. w drewnianym namiocie kibucu Ejn-Harod z inicjatywy malarza, członka kibucu, Atar-Apotekera. Zaczęto gromadzić dzieła żydowskich artystów (rzeźby i grafikę), a w krót­ kim czasie także sztukę ludową, która dziś zajmuje ważne miejsce wśród tego rodzaju krajowych zbiorów. Obecnie dział ten posiada ponad 1000 obiektów, na które składa się wielka kolekcja lamp chanukowych i świeczników, misy paschowe, przeważnie cynowe, ozdoby na Torę, hafty synagogalne, stare druki i rękopisy, np. umowy ślubne z Włoch, Persji, Indii, Afganistanu, wycinanki z Europy Wschodniej i wiele innych przedmiotów z zakresu rzemiosła artystycznego. Przy Muzeum jest archiwum i biblioteka z dziedziny sztuki żydowskiej, zawierająca około 4000 książek. Oprócz udzielanych wyjaśnień przy zwiedzaniu pracownicy urządzają odczyty na miejscu oraz wystawy objazdowe, przeważnie na podstawie zbiorów archiwum — w domach Rad Robotniczych, w klu­ bach pracowników Związków Zawodowych, w fabrykach. Obecnie np. jest w cyrkulacji po kraju wystawa (z odczytami) o bożnicach drewnianych w Polsce i o rozwoju związanej z nimi sztuki lu­ dowej. Odczyty prowadzi przeważnie dyr. Z. Efron, który wydał poważną pracę oraz wiele arty­ kułów i rozpraw o sztuce żydowskiej . Ostatnio naukowiec ten pracuje nad zagadnieniem źródeł stylu sztuki żydowskiej oraz pochodzenia motywów zwierzęcych i ornamentu -roślinnego. Utrzy­ muje też kontakty z muzeami i instytucjami równoległymi, nie tylko w kraju, ale i za granicą . W nowym, wspaniałym gmachu „Hechal Szlomo" w Jerozolimie otwarte zostało w 1958 r. muzeum, które nosi nazwę „Midor 1'dor" (Z pokolenia w pokolenie) i które zapowiada powię­ kszenie zbiorów w dziale etnograficznym do wielkich rozmiarów. Celem tej instytucji jest zbieranie: przedmiotów kultu religijnego wszystkich szczepów żydowskich z całego świata, wytworów o cha­ rakterze obyczajowym z życia codziennego, klejnotów ludowych, pamiątek pochodzących ze współ­ życia gmin, dokumentów historycznych, rękopisów ilustrowanych itp. W posiadaniu muzeum znajduje się obecnie około 600 zarejestrowanych w księdze inwentaryzacyjnej i opisanych szcze­ gółowo w kartotece przedmiotów o wysokiej wartości zabytkowej i ekspozycyjnej. W opracowaniu jest katalog ilustrowany, mający zawierać odbitki i opisy około 150 eksponatów. Pokaźna część zbiorów pochodzi z Polski; są to pamiątki sztuki ludowej ze sławnych starych miast polskich, jak Kraków, Lublin, Sandomierz i in. Dyrektorem tej instytucji, kierującym stroną naukową i orga­ nizacyjną, jest L . Bialer. W swych badaniach poświęcił on dużo miejsca nagrobkarstwu na cmen­ tarzach żydowskich w Polsce i obecnie przygotowuje pracę na ten temat. Poświęcił też dużo studiów żydowskiej sztuce ludowej i tematom folklorystycznym. W druku ukazały się Legendy o Warszawie oraz obszerne monografie historyczne o Lublinie i Krakowie, zawierające bardzo dużo materiału etnograficznego '. W Tel-Avivie zarząd miasta oddał gmach dla muzeum szczepów izraelskich, ale na razie prace przygotowawcze do otwarcia tego muzeum są jeszcze w toku. Natomiast w 1959 r. otwarte zostało z ramienia „Ginzy" jedyne w Tel-Avivie Muzeum Sztuki Ludowej. Od 10 lat istnieje w tym mieście Towarzystwo „Ginza — koło dla żydowskiej sztuki ludowej", założone z inicjatywy architekta Jakuba Pinkerfelda. Towarzystwo to skupiło grupę znawców sztuki ludowej , którzy postawili sobie za zadanie zbieranie rozsianych w różnych 35 36 37 38 3 40 3 3 Zawiera ono m. in. dział architektury bożnic i reprodukcje ze sztuki ludowej. « Np. Jewish Art, red. Z. Efron i C . Roth, Israel 1957, ss. 902, ryc. 379 barw. tabl. 10. Z muzeami żydowskimi w Pradze, Amsterdamie, Londynie i Paryżu, Akademią Nauk w Budapeszcie, nowym Muzeum Żydowskim w Krakowie i niektórymi instytucjami naukowymi w Polsce. Zainicjował swego czasu odremontowanie starego cmentarza żydowskiego w Warszawie, sprofanowanego podczas okupacji niemieckiej i sfotografował wówczas ok. 200 starych nagrobków. L . Bialer jest też poetą — oprócz publikacji w rozmaitych czasopismach wyszedł też dru­ kiem tom jego pieśni hebrajskich. Inż. D. Dawidowicz, arch. Eisenberg, S. Lewin-Epstein (jeden z bardzo czynnych organizatorów nowego Muzeum), arch. J. Pinkerfeld, dr K . Schwarz (b. dyrektor Muzeum Żydowskiego w Berlinie, historyk sztuki i autor wielu prac w tej dziedzinie), dr Zeitlin i in. Słowo 3 3 7 3 8 3 9 4 0 �KRONIKA 302 stronach kraju przedmiotów sztuki ludowej, celem uchronienia ich od zniszczenia, i rozprzestrze­ nianie wiadomości o tej gałęzi twórczości. Z braku własnego lokalu urządzano w muzeum telavivskim corocznie doskonale zorganizowane i opracowane w katalogach wystawy* , na które składały się własne zbiory Towarzystwa oraz eksponaty zebrane w całym kraju, tak z muzeów, jak i prywatnej własności. Urządzano też odczyty. Ponieważ wielu członków pracowało zawodowo w dziale architektury i inżynierii, naświetlano niektóre zagadnienia ludowej twórczości z tej tak mało dotychczas poruszanej strony . Od 1959 r. Towarzystwo, dzięki pomocy miasta TelAvivu, posiada już własne muzeum, w którym jedna sala nazwana jest imieniem tragicznie zmarłego przedwcześnie przed trzema laty Jakuba Pinkerfelda, tak bardzo zasłużonego w dziedzinie badań nad synagogami . Ten to archeolog i doskonały znawca sztuki ludowej odbył kilka większych podróży w celach naukowych. Przywieziony przez niego z Włoch materiał ilustracyjny jest dziś — po zniszczeniu niektórych starych zabytkowych bożnic tamtejszych podczas wojny — jedynym materiałem dokumentacyjnym. Pinkerfeld pozostawił monografie: Synagogi w Izraelu , Świątynie muzułmańskie w Izraelu , Synagogi we Włoszech , Synagogi regionu Djerba , i wydaną w 1958 r. pośmiertnie księgę pamiątkową Drogami sztuki żydowskiej' oraz wiele pomniejszych prac i rozpraw. Dodajmy w tym miejscu, że nad zagadnieniem bożnic w szczególności, a także różnych aspektów sztuki ludowej pracuje inny członek „Ginzy", a mianowicie inż. D. Dawidowicz . W 1960 r. ukazała się jego monografia Zburzone synagogi w Polsce, będąca częścią drukującej się obecnie w języku żydowskim w Buenos Aires wielkiej 3-tomowej pracy o synagogach w Polsce. Muzeum „Ginzy" posiada również bibliotekę i archiwum. W ramach Instytutu im. Haima Avshaloma (przy Związkach Zawodowych w Tel-Avivie) dla badań nad krajową kulturą istnieje mały, doskonale zorganizowany oddział: „Człowiek i jego praca" (kierownik: dr Sh. Avitzur). Oddział ten zbiera we współpracy z kołami krajoznawczymi materiał i przeprowadza badania nad tubylczymi palestyńskimi narzędziami pracy, nad starą za­ chowaną tradycją w arabskich wsiach, małych osiedlach beduińskich i wśród żydowskich rze­ mieślników miejscowego pochodzenia. Od 1958 r. posiada ta placówka muzeum pod nazwą „Czło­ wiek i jego trud", które rozpracowało różne działy pracy so i spełnia ważką rolę w kierunku wy­ chowania i podkreślania wielkiego znaczenia kultury materialnej dla rozwoju społeczeństwa i jego historii. Muzeum to rozwija się i czeka na możliwość urządzenia się w ramach typu skansenowskiego. Jedynym muzeum, które zajmuje się wyłącznie etnografią ogólną i żydowską, jest założone w 1956 r. Miejskie Muzeum Etnologiczne w Haifie si (dyrektor dr Dov Noy). Działalność tego Muzeum, jak to zwykle bywa, rozwija się w kilku kierunkach: 1 42 41 44 45 46 41 4S 4Э „Ginza" urobione jest od czasownika li-gnoz 'ukryć, przechować', oznaczać ma więc miejsce względnie schron na przechowanie cennych przedmiotów. M. in. wystawa wycinanek w 1955 г., wystawa rzeźby w drzewie w 1957 r. Np. „Motywy architektoniczne w lampach chanukowych" i in. Badania te przeprowadził ze szczególnym uwzględnieniem wszelkich aspektów etnogra­ ficznych. Napisał np. wyczerpujący artykuł na temat rozpowszechnionej bardzo na Wschodzie jako talizman „chamsy" (ręki pięciopalcowej), spotykanej też często w synagogach w formie wiszącej lampy. J. Pinkerfeld, Synagogi w Izraelu, Jerozolima 1946, ss. 59, ryc. 75, tabl. 22. J. Pinkerfeld, Świątynie muzułmańskie w Izraelu (Some Principal Muslem Religious Buildings in Israel), Jerusalem 1950, ss. 50, ryc. 60 (wyd. w językach: hebrajskim, arabskim i angielskim). <> J. Pinkerfeld, Synagogi we Włoszech, Jerozolima 1954, ss. 70, ryc. 80. J . Pinkerfeld, Un témoignage du passé en voie de disparition. Les synagogues de la region de Djerba, „Cahiers de Byrsa", t. 7: 1957, s. 127-137, ryc. 25. 48 J. Pinkerfeld, Ścieżkami sztuki żydowskiej, Merchawia 1958, ss. 155, ryc. 170. 9 D. Dawidowicz, Synagogues in Poland and their destruction, Jerusalem 1960, ss. 96 (hebr.) i 7 (ang.), tabl. 30. Obok rozmaitych narzędzi są prasy do wyciskania wina, oliwy, stare instalacje studzien i w. in. si Ethnological Museum and Folklor Archives, 19. Artosoroff St. Haifa. 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 4 7 4 5 0 �KRONIKA 303 a. Zbiory. W ciągu tych 4 lat zgromadzono około 1300 wyselekcjonowanych przedmiotów. Składają się na nie głównie: ubiory Żydów Wschodu, przedmioty związane z żydowskimi obrzę­ dami świątecznymi i rodzinnymi, a ponadto okazy z dziedziny kultury materialnej Burmy, Indo­ nezji, Indian Ameryki oraz przemysłu i sztuki ludowej z Europy Środkowej i Wschodniej. b. Wystawy. Dotychczas odbyło się ich około 30, w tym 40% na tematy żydowskie, 60% na o g ó l n e . Obecnie odbywa się wystawa ubioru i zdobnictwa Indian Ekwadoru oraz stalą wystawa ubiorów ludowych Żydów Jemenu, Buchary i Tunisu. c. D z i a ł a l n o ś ć wychowawcza. Od 3 lat istnieją przy Muzeum koła młodzieży „Przy­ jaciół Muzeum" . Prowadzi je nauczycielka (Aviva Harnea), która dwa razy w tygodniu miewa odczyty i pogadanki związane przeważnie z tematyką wystaw, ale zakrojone na szerszą skalę i ilu­ strowane częstokroć filmami oraz muzyką ludową (płyty patefonowe, magnetofony). Kilkakrotnie młodzież przygotowywała własne wystawy w malej sali odczytowej (afrykańska, japońska, znaczki pocztowe na różne tematy), które cieszyły się liczną frekwencją. Odbywają się też referaty dla dorosłych, związane zazwyczaj z tematyką wystaw. d. Praca naukowa. Muzeum prowadzi badania terenowe. Rezultatem pierwszych poczynań w tym kierunku jest materiał zebrany do stroju weselnego Żydów Jemenu, nad którym pracuje obecnie asystentka Muzeum, Aviva Lancet. e. Publikacje. Muzeum wydaje katalogi z opracowaniem tematyki wystaw. W tłumaczeniu i opracowaniu dra Noya wydana została przez UNESCO broszura Muzea i nauczyciele; ponadto Zbiór bajek ludowych (17) w lekkiej hebrajszczyźnie w cyklu „Szaar". W pierwszych 2 latach dru­ kowano miesięczny biuletyn, który na razie z braku funduszów został zawieszony. f. Biblioteka (kieruje dr Giza Frenklowa) zawiera około 3000 książek i czasopism. Główny nacisk położony jest na czasopisma naukowe z różnych stron świata; bieżących czasopism posiada biblioteka ponad 120 w 18 językach. g. Archiwum folklorystyczne. Część zbiorów archiwalnych, najbardziej się rozwijają­ cych, stanowią materiały do bajki ludowej, gromadzone przez sekcję „Yeda-Am". h. Kontakty z z a g r a n i c ą utrzymywane są przez korespondencje w sprawach naukowych. Dyrektor Noy jest jednym z 7 członków Międzynarodowego Komitetu dla badań nad bajką lu­ d o w ą . W międzynarodowych kongresach etnologicznych ostatnich 4 lat uczestniczyli z ramienia Muzeum dr Dov Noy i Aviva Lancet. Najbliższym zadaniem jest stworzenie muzeum pod otwartym niebem. Tereny na ten cel są już wyznaczone przez zarząd miasta Haify, na Karmelu. Jest nadzieja, że z czasem znajdą się też fundusze do zrealizowania tego planu. Muzeum Miejskie w Acre, które mieści się w obszernym budynku starożytnej łaźni tureckiej (dyrektor dr Z. Goldman), posiada również dział etnograficzny. W 1958 r. urządzono tam w ra­ mach jubileuszu dziesięciolecia istnienia państwa wielką wystawę mniejszości narodowych. Wystawa, zaplanowana na okres trzech miesięcy, otwarta byla przez cały rok, a odwiedziło ją ponad 150 000 osób. Ekspozycją objęto arabskie środowiska (mahometan i chrześcijan) oraz Druzów i Czerkasów. Rekonstruowano sceny z życia, rynki ze straganami, izby mieszkalne, wnętrze namiotu beduiriskiego uzupełnione manekinami w oryginalnych strojach ludowych. Ponadto był dział narzędzi gospodarczych i pokaz wykonywania pracy oraz wiele innych działów kultury materialnej. Materiał ekspozycyjny pochodził częściowo z własnych zbiorów Muzeum, częściowo wypoży­ czony był wśród odnośnych grup etnicznych. Niektóre części tej wystawy pozostały w Muzeum jako wystawa stała. 52 53 54 5 2 Między nimi dwa razy wystawa polskiej książki z kącikiem sztuki ludowej, a ponadto: Indianie Brazylii; Burma; Wycinanka chińska; Ludowa sztuka jugusłowiańska i w. in. Młodzież w wieku 9-16 lat, w dwóch grupach. Jednym z członków tego Komitetu jest prof. Julian Krzyżanowski. 5 3 3 4 �304 KRONIKA W Beer-Shewie, stolicy Negewu (połud. cześć Izraela), znajduje się małe muzeum poświęco­ ne przeważnie kulturze Beduinów (dyr. Cwi Ofer). W Tiberias nad jeziorem Genezaret istnieje muzeum regionalne, w którym zebrane są prze­ ważnie ubiory i narzędzia gospodarskie Arabów i Druzów. 2. Zbiory prywatne Wśród szeregu zbiorów prywatnych istniejących w Izraelu niektóre uporządkowane są celowo i odpowiednio utrzymane, dzięki czemu posiadają bardzo pozytywną wartość. 1. Zbiory dra Feuchtwangera w Jerozolimie zawierają przedmioty żydowskiej sztuki ludowej i rzemiosła artystycznego. Zbiory te, doskonale fachowo uporządkowane, składają się z 2500 przed­ miotów pochodzących ze wszystkich krajów żydowskiego zasiedlenia (diaspory). Tworzą one w mieszkaniu właściciela piękne, rozmieszczone w 3 pokojach muzeum. Dr Feuchtwanger roz­ począł gromadzenie zbiorów jeszcze w latach dwudziestych w Europie, a od 1936 r. kontynuował je w Palestynie. W 1930 r. opublikował w Niemczech prace wraz z kwestionariuszami o pielęgnacji zabytków, inwentaryzacji i ich katalogowaniu . Poza tym pisał rozmaite przygodne artykuły z zakresu żydowskiej sztuki ludowej. Jest też doskonałym fachowcem w tej dziedzinie, kieruje działem żydowskim w Muzeum Becalel, a ponadto jest doradcą naukowym w Muzeum „Midor 1'dor". Zbiór H. Górnickiego w Haifie jest doskonałym przykładem pozytywnych rezultatów mrów­ czej pracy indywidualnej, mającej swe źródło w zamiłowaniu do zbieractwa i umiłowaniu sztuki ludowej. Od trzydziestu lat zbiera H . Golnicki przedmioty odnoszące się do życia rodzinnego, obrzędów i uroczystości świątecznych Żydów. Z początku laik, dziś — mimo że samouk — doskonały znawca tej dziedziny i pierwszorzędny konserwator, poświęcający wolny czas i zaoszczędzony grosz swemu muzeum. Jest ono uporządkowane systematycznie i rozmieszczone w 3 pokojach prywatne­ go mieszkania. Obecnie Golnicki opracowuje obszerny katalog, do którego przewidziane są liczne ilustracje. Wymienić należy jeszcze małe zbiory prywatne. W Jerozolimie dr Ticho posiada piękny zbiór lamp chanukowych , a dr Kirschner przedmioty sztuki ludowej i artystycznej. Piękne zbiory z dziedziny sztuki, a wśród nich małą grupę cennych przedmiotów sztuki ludowej, posiada też dr M. Atlas. W Tel-Avivie jest w posiadaniu Gaji Kaduri zbiór wycinanek używanych do przy­ strajania okien na Zielone Święta (szawuosłech) . Wycinanki te pochodzą ze spuścizny po skrzętnym zbieraczu folkloru dr. Józefie Reizesie. Jehuda Nahumlewi (Jemenita) posiada w Cholonie obok Tel-Avivu piękny i oryginalny zbiór przedmiotów sztuki ludowej oraz rękopisów Żydów jemeń­ skich. Aby uprzystępnić je publiczności, zorganizował wystawę pod nazwą „Ginzej Tejman", („Skarby Jemenu") w przybudowie domku, który zamieszkuje. Także w niektórych kibucach znaleźć można małe zbiory z dziedziny sztuki. Wprowadzeniem w życie twórczości ludowej, podobnie jak w Polsce CPLiA, zajmują się w Izraelu „Maskit" (prze­ ważnie wyroby tkackie, koszykarstwo, ceramika itp.) oraz „Wizo" (głównie hafty i wyroby biżuteryjne, w których celują Żydzi jemeńscy). Placówki te przyjmują do zbytu wyroby chałupnicze i wpływają na wydajność pewnych działów wyrobów ludowych. W głównych zarysach byłby to przegląd stanu nauk etnologicznych i odnośnych placówek muzealnych. Mimo najlepszych chęci ukształtowania pełnego obrazu mogłam jednak pewne dro­ bne dane przeoczyć. Ponadto nasuwają się rozmaite problemy, które jednak wychodzą już poza ścisłe ramy tematu i nadają się do osobnych rozważań. 55 56 57 58 Giza Frenklowa (Haifa) 5 5 H . Feuchtwanger, Jiidische Denkmalpflege. Im Auftrage des Landesverbandes Bayrischer Israelitischer Gemeinden, „Hamburger Israelitisches Familienblatt", Juli 1935. Pochodzi z Grodna, z zawodu jest skromnym pracownikiem instytucji budowlanej. Święto „Chanuka" przypada na okres obchodów grudniowych (przesilenia słonecznego). Święta te zwą „Szawuoth" („święta tygodni") — stąd nazwa wycinanek „szawoosłech". 5 6 5 7 5 8 �305 KRONIKA Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U E T N O G R A F I I I F O L K L O R U CZECHOSŁOWACKIEJ A K A D E M I I N A U K ZA R O K 1959 I. P R O B L E M A T Y K A Z A S A D N I C Z A 1 Rok 1959 stanowi w rozwoju Instytutu Etnografii i Folkloru początek nowego okresu. Dzia­ łalność całego zespołu pracowników skoncentrowała się nad problematyką historii kultury narodu czeskiego, czego rezultatem jest przygotowana do wydania Czechosłowacka wiedza o kraju oj­ czystym. W pierwszych miesiącach 1959 r. nieomal cały zespół pracował nad podstawowym planem tego dzieła, który został podjęty szeroko i opracowany bardzo szczegółowo, tak że niejednokrot­ nie ułatwiał pracę nad redakcją problematyki zasadniczej. Plan został rozesłany do wszystkich pracowni VI Sekcji, a poza tym do wszystkich instytucji, stowarzyszeń i pojedynczych osób, któiych praca jest związana z I E F . Z końcem czerwca 1959 r. sekcja zorganizowała dyskusję, w której wzięły udział wszystkie pracownie sekcji. Przyczynki do dyskusji zostały nagrane na magnetofon i rozesłane w pierwszym rzędzie wszystkim uczestnikom dyskusji. Historia kultury ludu czeskiego obejmuje wszystkie części składowe kultury materialnej i duchowej w opracowaniu, które będzie zawierać całkowitą literaturę, a luki uzupełni się — dopóki to będzie możliwe — przy pomocy badań terenowych oraz studiów w muzeach i archiwach . Oto kilka danych dotyczących Czechosłowackiej wiedzy o kraju ojczystym. W latach 1930 — 1931 praskie wydawnictwo „Sfinx" opublikowało obszerną pracę zbiorową pod nazwą Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym (wyszło 10 tomów), a w 1936 r. został wydany jako uzupełnienie tom poświęcony czeskiemu i słowackiemu językowi literackiemu. Praca została dawno wyczerpana, a poza tym rezultaty badań naukowych w ciągu ostatnich 30 lat wymagają koniecznie nowego opracowania zbiorowego. Czechosłowackie Towarzystwo Szerzenia Wiedzy Politycznej i Naukowej przy udziale pra­ skiego wydawnictwa „Orbis", pod opieką Czechosłowackiej Akademii Nauk, postanowiło przy­ gotować pod starym tytułem Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym nową pracę zbiorową, która zostanie podzielona na 10 tomów po 500—600 stron oraz będzie bogato ilustrowana, uzu­ pełniona mapami, wykresami itd. Pierwszy tom ma się ukazać w 1962 г., a ostatni w 1965 r. •Tom I I I będzie zawierać zbiorowe opracowanie czeskiej i słowackiej etnografii oraz folkloru (500 stron). Ostateczne sprecyzowanie planu zostało dokonane na konferencji w Smolenicach (na Słowacji) we wrześniu 1959 i. przy licznym udziale pracowników czeskich i słowackich. W s t ę p (część I) będzie zawierał w trzech rozdziałach omówienie znaczenia historii czeskiej i słowackiej etnografii oraz folkloru, zarys etnogenezy Czechów i Słowaków i etnograficzny obraz Czechosłowacji (z oznaczeniem poszczególnych ugrupowań etnograficznych). C z ę ś ć II poświęcona ludowej kulturze czeskiej zostanie podzielona w sposób następujący: A. Historia kultury materialnej: 1. Gospodarka i technika; 2. Pożywienie; 3. Osiedla i budynki; 4. Strój ludowy. B. Historia stosunków społecznych: 1. Cechy charakterystyczne rozwoju sto­ sunków społecznych wśród ludu wiejskiego; 2. Cechy charakterystyczne życia rodzin robotniczych za czasów kapitalizmu. Życie społeczne klasy robotniczej, stowarzyszenia, zrzeszenia, partia; 3. Obecne zmiany stosunków społecznych. C . Historia kultury duchowej: 1. Światopogląd (Rozwój światopoglądu narodu czeskiego. Racjonalne i irracjonalne części składowe. Religia i jej wpływ na dzieje kultury duchowej. Ludowe synkretyczne pojęcie chrześcijaństwa. Wierzenia ludowe i obrzędy. Pozytywne i zabobonne przejawy ludowego lecznictwa. Zaklęcia i zamawiania); 2. L i ­ teratura ludowa, muzyka i taniec (proza ludowa, przysłowia, porzekadła, przepowiednie, zagadki. Zabawy dziecięce i wyliczanki. Pieśni ludowe, muzyka i taniec. Teatr ludowy); 3. Ludowe rze­ miosło artystyczne. 2 1 W dalszym tekście używam skrótu I E F . Instytut należy do VI Sekcji (historycznej) CzSAN. Problematykę zasadniczą oznaczam skrótem HKLCz. W ramach tego przeglądowego artykułu nie podaję szczegółowych informacji dotyczących planu dzieła. Zagadnieniu temu będzie poświęcony samodzielny artykuł. 2 Etnografia polska, t. V 20 �306 KRONIKA C z ę ś ć Ш zostanie poświęcona ludowej kulturze słowackiej, a podział jej będzie zgodny z pla­ nem części czeskiej. C z ę ś ć IV obejmie kulturę ludową mniejszości narodowych: 1. Mniejszości w Czechosłowacji; 2. Czesi i Słowacy za granicą. C z ę ś ć V omówi miejsce, znaczenie i tradycję czeskiej i słowackiej kultury ludowej w cało­ kształcie kultury narodowej i światowej. C z ę ś ć VI obejmuje wybraną bibliografię. Z wyżej podanego przeglądu wynika, że obszerne dzieło zbiorowe będzie stanowić dobrą podbudowę do opracowania zasadniczej syntezy historii kultury narodu czeskiego. W tym miejscu należy wspomnieć, że zwarta monografia poświęcona etnografii i folklorowi ziem czeskich została już opracowana, i to w większości przez członków instytutu, dla radzieckiej encyklopedii Narody świata. Rękopisy i ilustracje zostały posłane do Moskwy w 1958 r. Te nowe zadania przyczyniły się do konsolidacji' działalności instytutu i pracy zespołowej. Postępy prac, będące wynikiem planowego działania w dążeniu do realizacji problematyki zasa­ dniczej, podajemy poniżej. Etnografia 1. Osiedla wiejskie i budynki na ziemiach czeskich Kierownik Dr Emanuel Bałaś i liczny zespół pracowników całego szeregu instytucji. Dr Bałaś przeprowadził razem z pracownikiem kontraktowym dr V. Klimą wspólne badania w okolicach Sázavy i Łaby. Nad Sázava (powiat Ledeć nad Sázava) przebadano 57 osiedli, nad Łabą (powiat Melnik, Doksy, Roudnice nad Łabą) 71 osiedli. Przy poszukiwaniach orientacyjnych przebadano szereg gmin w powiatach Ceská Lipa i Novy Bor. Szczególną uwagę poświęcił dr Bałaś dawnym mieszkaniom jaskiniowym, które zostały z punktu widzenia etnograficznego zbadane po raz pierwszy. 2. Rolnictwo Zespół: kierownik dr Jaroslav Kramarík, abs. hist. Jaroslav Stika, abs. hist. Frantiśek Vancík. Dr Kramarík systematycznie uzupełniał materiał m. in. z 5 zachodnioczeskich muzeów do mono­ grafii Problemy etnograficzne starego rolnictwa szumowskiego. Główna uwaga została poświęcona różnicy pomiędzy czeskimi a niemieckimi starymi formami rolnictwa. Rezultatem badań było ustalenie w kilku wypadkach ścisłych granic określonych zjawisk, co posiada znaczenie i dla przy­ szłego atlasu etnograficznego CSRS. Abs. hist. Stika badał wysokogórskie pasterstwo „wołoskie" w zachodnich obszarach karpackich na szerokim tle porównawczym, wykorzystując literaturę poświęconą pasterstwu polskiemu i rumuńskiemu oraz Słowian Bałkańskich. Abs. hist. Vancík zbierał materiał do monografii o corocznych cyklach kalendarzowych ludowych zwyczajów rol­ niczych i przesądów. Rezultaty studiów uzupełnił badaniami nad Wełtawą (na rozległym terenie budowli wodnych) i w południowo-zachodnich Czechach (na Klatovsku). 3. Wyroby ludowe Zespół: kierownik kand. nauk dr Vladimir Scheufler, dr Hana Hynková, kand. nauk dr Jitka Stañková, abs. hist. Vlasta Svobodová, dr Vera Trkovská. Kand. nauk dr Scheufler poświęcił się przede wszystkim pracom przygotowawczym do monografii o czeskiej ceramice ludowej i malo­ widłach na szkle. Została przeprowadzona dokumentacja fotograficzna i katalogizacja w 41 muzeach w poszczególnych okręgach Czech, badania informacyjne w 15 archiwach i kilku istniejących jeszcze pracowniach ceramicznych. Badania przyniosły wyjaśnienia charakteru ceramiki ludowej wschod­ nich i północno-wschodnich Czech. Dr Hynková zajęła się pracą nad strojem ludowym i z zespołem �KRONIKA 307 specjalistów opracowała tematy planowanych prac w Czechach, na Morawach i na Słowacji. Do­ konała badań w 20 gminach w Górach Orfickich (północno-wschodnie Czechy) i uzupełniła stu­ diami w 5 muzeach tego okręgu. Kand. nauk dr Stañková obroniła pracę kandydacką Tkaniny ludowe i tkactwo na Źdarsku w latach 1880—1914. Uzupełniła materiał terenowy i przestudiowała zbiory w 16 muzeach w południowo-wschodnich Czechach i na Wyżynie Czesko-Morawskiej. Poświęciła w równym stopniu uwagę tak tkaninom ludowym, jak i ostatnim fragmentom sztuki ludowej: przedmiotom z drzewa, obrazkom na szkle, kształtom masek karnawałowych, wyci­ nankom itd. Abs. hist. Svobodová zajmowała się badaniami terenowymi stroju ludowego w za­ chodnich Morawach i opracowała inteiesujący rrateriał archiwalny, a także ikonograficzny, który pomoże objaśnić cechy charakterystyczne stroju ludowego w zachodnich Morawach w przeszłości. Dr Trkovská zestawiła bibliografię do średniowiecznych miniatur i ilustrowanych rękopisów (200 pozycji). 4. L u d o w a kultura materialna na obszarach g ó r n i c z y c h i p r z e m y s ł o w y c h Zespół: kierownik dr Olga Skalníková, kand. nauk dr Kareł Fojtik, abs. hist. Jarmila Stastná» Dr Skalníková odbyła studia przygotowawcze w Belgii, zapoznając się z zachodnioeuropejską literaturą o klasie robotniczej, szczególnie dotyczącą górnictwa i górników. Do monografii o stroju górniczym w czasie feudalizmu zebrała bardzo ważny materiał ilustracyjny z map górniczych w archiwach w Kutnej Horze w Czechach i w Banskej Stiavnicy na Słowacji. Badania terenowe skoncentrowała na obszarach górniczych w Czechach (Mostecko, Svatoñovicko), przestudiowała materiały z życia robotników w 14 muzeach w Czechach (wsch. i płn.) i na Słowacji oraz w kilku archiwach. Kand. nauk dr Fojtik (oddział w Brnie) dokonał badań w gottwaldowskim okręgu przemysłowym (Morawy) i poświęcił się studiom nad stosunkami społecznymi i rodzinnymi oraz nad typowymi cechami codziennego życia rodzinnego. Zwrócił przede wszystkim uwagę na dokładne studia źródeł z X V I i XVII w. Poprzez studia w centralnych i powiatowych archiwach zebrał duży material, który będzie podstawą monografii o czeskim społeczeństwie i rodzinie w X V I i XVII w. Abs. hist. Stastná przygotowuje dwa rozdziały: Etnografia klasy robotniczej i Poży­ wienie. W 1959 r. studiowała głównie życie robotników tekstylnych zachodnich i północnowschodnich Czech. Poprzez badania terenowe i studia w muzeach uzyskała cenne dane dotyczące rozwoju przemysłu fabrycznego i sposobu życia robotników. Do rozdziału Pożywienie wykorzy­ stała regionalną literaturę etnograficzną i beletrystyczną z zakresu, w jakim dokonywała badań związanych z życiem klasy robotniczej. 5. Czeska m n i e j s z o ś ć za g r a n i c ą Dr Iva Heroldová uzupełniła bibliografię publikacji o czeskich mniejszościach za granicą i w związku z rozbudową tej pracy nawiązała kontakt z Czechosłowackim Instytutem Zagranicznym. Chodzi tu także o pozyskanie współpracowników z kręgu reemigrantów, o gromadzenie pisanych dokumentów z krajów, z których odczuwa się brak relacji (z Ameryki Południowej, Kanady, Teksasu itd.). Dr Heroldová przeprowadziła w 7 wsiach na Horsovotynsku w płd. Czechach ba­ dania terenowe o sposobie życia i o stosunkach kulturalnych Czechów, którzy w 1947 r. powrócili do ojczyzny z radzieckiej części Wołynia. Są to prace przygotowawcze do monografii o Horsovotynsku. Folklor 1. P i e ś ń ludowa i muzyka Obszar południowoczeski jest ważny dla studiów nad czeską pieśnią ludową, ponieważ za­ chowały się tam najstarsze cechy. Z inicjatywy dyrektora został stworzony w instytucie zespół, który przygotowuje zbiorowe wydanie pieśni południowoczeskich. �308 KRONIKA Wytyczano granice zakresu badań, rozwinięto współpracę z rozgłośnią w związku ze zbiera­ niem materiałów oraz ukończono spis południowoczeskich śpiewników, materiałów rękopiśmien­ nych i innych źródeł do zbioru pieśni południowoczeskich. Przeprowadzono badania terenowe na niektórych obszarach nadwełtawskich na odcinku południowoczeskim. Zespół: dyrektor I E F prof. Jifí Horák, kand. nauk dr Vladimir Karbusicky, kand. nauk dr Hannah Laudová, kand. nauk dr Jaroslav Marki, st. asystent Bohumir Nuśl i niektórzy praco­ wnicy kontraktowi, zwłaszcza dr Lubomir Soukup, kierownik czechosłow. radiostacji w Czes. Budejovicach i inni. Kand. nauk dr Karbusicky obronił pracę kandydacką Pieśń robotnicza w kulturze narodowej. Razem z dr V. Piętką zbierał materiał do zbiorowego wydania pieśni, które stały się ludowymi. Rozpisano, a w większej części i zmikrofilmowano 500 rękopiśmiennych śpiewników. Prócz tego rozpoczął spisywanie ludowych i półludowych pieśni oraz przeróbek pieśni światowych w drukach jarmarcznych, przygotował studium o teorii pieśni ludowej i zmienionej na ludową. Ukończył niektóre rozdziały pracy Pieśń robotnicza w kulturze narodowej. Kand. nauk dr Marki ukończył pracę o rozwoju historycznym czeskich pieśni ludowych, w której krytycznie analizuje różną wartość zasadniczych zbiorów. Obszerne wydanie jest przygotowane do druku i stanie się ważnym źródłem do właściwych rozdziałów HKLCz. Starszy asystent Nuśl katalogował melodie pieśni ludowej, sklasyfikował 2000 pieśni według wstępów melodycznych i zajmował się fotograficznym drukiem pieśni. Dr Karol Vetterl (oddział w Brnie) założył katalog melodii Morawskiej Wołoszczyzny (Valassko — ogółem 1200 melodii). Przeprowadził analizę akcji kwestionariuszowej o muzykalności na Morawskiej Wołoszczyźnie (500 pytań) i zaczął przygotowywać bibliografię instrumentalnej pieśni ludowej i ludowych muzykantów. Abs. hist. Olga Hrabalová (oddział w Brnie) zbierała lu­ dowe pieśni żniwne we wschodniej i zachodniej Słowacji, w północnej Morawskiej Wołoszczyźnie i w południowo-wschodnich Morawach. Badania terenowe uzupełniła studiami w kilku archi­ wach. 2. Taniec ludowy Kand. nauk dr Laudová obroniła pracę kandydacką Ludowe uroczystości taneczne i zabawy od czasów odrodzenia narodowego i zapoczątkowała wstępne prace nad katalogowaniem czeskich tańców ludowych. Asystent techniczny Zdenka Jelínková (oddział w Brnie) przeprowadziła w 7 gminach w zachodnich Morawach badania tańców ludowych. Uzupełniła wykaz tzw. kręcących się tańców na Śląsku i w Polsce. Badania terenowe zostały pogłębione studiami w bibliotekach i w centralnych archiwach. Abs. hist. J. Gelnar kontynuował systematyczne badania muzyki ludowej w okręgach śląskim i walaskim ze szczególnym zwróceniem uwagi na tańce ludowe. 3. Proza ludowa Dyrektor Instytutu, prof. Jifí Horák, przygotował pełny wykaz czeskich ballad ludowych, który winien stać się podstawą do opracowania danego tematu w HKLCz i Czechosłowackiej wiedzy o kraju ojczystym. Do tej pory opracowano prawie wszystkie teksty z drukowanych zbiorów i zna­ czną część materiału przechowywanego w Archiwum I E F . Uczestniczył on zwłaszcza w pracach nad systematycznym spisem i analizą południowoczeskich ballad. Z pracami tymi pozostaje w ści­ słym związku krytyczne wydanie zbioru czeskich pieśni ludowych K . J. Erbena. Wydanie oparte na badaniu wszystkich drukowanych zbiorów zbliża się ku końcowi. Oprócz tego zbierał on ma­ teriał do monogram o rozwoju badań historycznych nad czeskimi opowieściami ludowymi. Dr J. Jech przygotował do druku I I tom zbioru czeskich opowiadań ludowych J. S. Kubina, a poprzez badania nad prozą ludową w Kłodzku uzyskał materiały do części HKLCz poświęconej czeskim mniejszościom za granicą. Dr D. Klímová pracowała nad monografią poświęconą ludowym �KRONIKA 309 podaniom w Javomiku (w południowo-wschodnich Morawach) i w tym celu uzupełniła materiał badaniami terenowymi i studiami archiwalnymi na tym terenie. Kand. nauk dr Oldfich Sirovátka (oddział w Brnie) zbierał materiał do wykazu zbiorów i materiałów dotyczących ludowych utworów prozaicznych na Morawach i zanotował blisko 1700 spisów opowiadań. Obok tego przeprowadził badania terenowe na Morawskiej Wołoszczyźnie. Pracownik specjalny, Josef Spilka, zebrał w latach ubiegłych około 40 000 przysłów, około 30 000 ludowych powiedzonek i mnóstwo przypowieści i zagadek. W ubiegłym roku podzielił materiał według treści i uzupełnił bibliografię czeskich i sło­ wackich zbiorów przysłów ludowych. Przygotował do druku drugie wydanie dzieła Jaroslava Zaorálka, Przysłowia ludowe, które ukażą się nakładem CzSAN. Dr V. Trkovská od dłuższego czasu ekscerpuje odpowiednią literaturę i przygotowuje spis czeskich przypowieści ludowych. Dotąd zebrała 4000 pozycji. Wyżej wymienione prace dotyczące różnych odcinków HKLCz dowodzą, że wszyscy pra­ cownicy skoncentrowali się nad dziełem zbiorowym, z którym są ściśle powiązane zadania dru goplanowe. II. Z A D A N I A D R U G O P L A N O W E Niektórzy pracownicy uzupełniali swój plan przy zastosowaniu dawniejszych tematów, których opracowanie było zaawansowane i należało je jedynie dokończyć; inni znowu zajęci byli pracami redakcyjnymi itp. 1. Prace redakcyjne Dr Bałaś jako właściwy redaktor zajmował się wydawaniem czasopisma „Ćeskoslovenska etnografie". Dr Kramafik był wyznaczony do współpracy z Instytutem Encyklopedii CzSAN. Dokonał przeglądu haseł z zakresu etnografii, folkloru i dziedzin pokrewnych dla podręcznej en­ cyklopedii, którą wyda CzSAN. Dr Skalníková, jako naczelny redaktor, redagowała czasopismo „Ćesky lid". 2. Opracowania z r ó ż n y c h d z i a ł ó w kultury C z e c h o s ł o w a c j i i i n . Abs. hist. Vancík opracował materiał stosując badanie we wsiach spółdzielczych na pograniczu. Kand. nauk dr Scheufler przygotował dla Rozpraw CzSAN monografię o żegludze na rzekach południowoczeskich. Kand. nauk dr Stañková przeprowadziła badania terenowe na temat tkanin ludo­ wych na Horehroniu (Słowacja) w celu uzupełnienia materiału do monografii tego obszaru, którą przygotowuje Instytut Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk. Dr Heroldová zapoczątkowała prace bibliograficzne do monografii o czeskim pożywieniu ludowym. Dr Karbusicky działał jako sekretarz Towarzystwa Czechosłowackich Etnografów przy CzSAN. Dzięki wnikliwym badaniom w kilku okręgach przemysłowych uzyskał cenny materiał folklorystyczny. Kand. nauk dr Marki opracował krytycznie zapiski pieśni ludowych z archiwum Czechosłowackiej Radiostacji w Ćes. Budejovicach, podjął badania terenowe w południowych Czechach i doskonale prześledził dzia­ łalność południowoczeskich ludowych zespołów pieśni i tańca. St. asystent Nuśl zbierał materiały o kapelach górniczych w niektórych okręgach przemysłowych i zestawił bibliografię artykułów o ludowej muzyce w południowych Czechach. Dr Jech ukończył antologię czeskich bajek, która wyjdzie drukiem w niemieckim przekładzie. Dr Klímová przeprowadziła wnikliwe badania w Pelhfimovsku (w Czechach) współpracując z pracownikami Słowackiej Akademii Nauk w Debreczynie (Węgry). Kand. nauk dr Sirovátka wydał książkową antologię Bajki z Moraw. Specjalista Spilka ukończył obszerną monografię o wybitnej gawędziarce ludowej Karolinie Stikovej. Dr Hynková kończy monografię porównawczą o czeskich opisach podróży do Bułgarii, szczególnie w X V I — X V I I I wieku. �310 KRONIKA. 3. Sekcje etnografii ogólnej Oprócz sekcji poświęconej etnografii i folklorowi czechosłowackiemu i słowiańskiemu tworzy I E F sekcję etnografii powszechnej, która posiada wielkie znaczenie zwłaszcza dla teorii i metodyki. Chwilowo pracuje w tej sekcji pracownik specjalny Ćestmir Loukotka, który jako amerykanista zyskał uznanie na forum światowym. W 1958 r. działał na uniwersytecie w Rio de Janeiro, a po po­ wrocie do kraju przygotował do druku materiał uzyskany w czasie badań terenowych i studiów w muzeach. Nadto opracował i wykonał wielką mapę etnograficzną Brazylii (dla uniwersytetu w Rio de Janeiro) oraz dokonał wyboru przy uporządkowaniu rękopisów zmarłego podróżnika H . V. Fricla, przeznaczonych do publikacji. Przygotował również objaśnienia do wystawy „Jak doszli Czesi i Słowacy do poznania Ameryki Łacińskiej", którą Ministerstwo Szkolnictwa i Kul­ tury CSRS organizuje w Ameryce Południowej. Wygłaszał także liczne wykłady ze swojej dziedziny, a na zaproszenie UNESCO pracował w Paryżu w Musee de 1'Homme. Abs. hist. Ladislav Holy, młody pracownik w dziedzinie afrykanistyki, przygotował mono­ grafię o systemie społecznym plemion wschodnioafrykańskich, ogłosił kilka artykułów, referatów i recenzji ze swojej dziedziny i przygotował się do podróży naukowej do Sudanu. III. DZIAŁALNOŚĆ P U B L I C Y S T Y C Z N A Członkowie Instytutu opublikowali w ubiegłym roku w sumie 61 pozycji (rozpraw, studiów) i 137 recenzji, referatów i sprawozdań. Z tego na dział etnografii przypada 25 rozpraw i 94 recenzje, referaty i sprawozdania, a na dział folkloru 36 rozpraw i 43 recenzje, referaty i sprawozdania. 1. Publikacje k s i ą ż k o w e Prof. J. Horák wydał kilka rozpraw, między innymi artykuł Feudal survivals in Slovak popular balladry (Księga zbiorowa Histórica, tom I I , wyd. przez CzSAN). Dr J. Jech opublikował zebrane w terenie Ludowe opowiadania z Kladska (ss. 537), dołączył do nich wstępne studium krytyczne oraz opatrzył je uwagami. Praca ta (antologia) jest obecnie tłumaczona na niemiecki (Tschechische Volksmárcheñ). Kand. nauk dr O. Sirovátka wydał Bajki z Moraw (ss. 266). Poza dokonaniem wyboru napisał wstęp i uwagi od wydawcy. Nadto J. Spilka opracował wybór bajek ludowych z Ukrainy Zakarpackiej (3 wyd.). W jesieni 1959 r. wyszła nakładem CzSAN obszerna księga zbiorowa, Kladensko. Życie i kultura ludu w okręgu przemysłowym (ss. 591), z licznymi tablicami i wkładkami ilustracyjnymi. Zespół pracowników Instytutu zebrał tu wyniki kilkuletnich badań. Jest to pierwsze fachowe dzieło na­ ukowe poświęcone kulturze górniczego ludu od strony etnograficznej i folklorystycznej na rozległym i wysoko uprzemysłowionym obszarze. Obcy fachowcy wyrażali się z pełnym uznaniem o pracy zespołu. Syntetyczną monografię o życiu kladenckich górników z końca XDÍ i z początku X X wieku opracowała dr O. Skalniková. Podany tam dojrzały wybór krytyczny opracowań był niezbędny, żeby badania terenowe umiejętnie połączyć z liczną, wszechstronną literaturą, aby monografia pozostała w ramach etnograficznych, a podała przykładowo obraz życia i kultury materialnej w da­ nym regionie. Jest to pierwsze opracowanie tego rodzaju w naszej literaturze etnograficznej. Ważny rozdział Opowiadania ludowe w Kladensku opracował dr J. Jech. Monografię swoją oparł na nowych metodach badawczych, które podkreślają znaczenie gawędziarzy. Praca ta podaje charakterystyki nosicieli twórczości ludowej, oparte na psychologii, szczegółowo analizuje środo­ wisko, z którego pochodzi opowiadanie, dołącza analizę rzeczową, materiałową i estetyczną opo­ wiadań, śledzi stosunek folkloru robotniczego reprezentowanego przez pracę do folkloru trady­ cyjnego, stwierdza obszerność materiałów (materiały miejscowe, krajowe, międzynarodowe), spe­ cyfikę kladeńskich opowiadań, fantastyczny i rodzajowy skład i rozprzestrzenienie repertuaru �KRONIKA 311 fcladeńskiego, charakteryzuje kulturę ludową itd. Jest to pierwsze w tym ujęciu obszerne studium 0 czeskiej prozie ludowej. J. Spilka opracował monograficznie Górniczy humor na Kladensku. Ten najbardziej indywi­ dualny rodzaj ludowego opowiadania na danym obszarze popart typowymi cechami życia gór­ niczego. Ograniczywszy rodzaj i jego charakterystyczne cechy podzieli! autor opowieści według treści na pięć działów: Życie „na dole", Życie rodzinne, Życie na wsi. Wojsko, wojna, okupacja. Wesoły kladeński górnik — Frantisek Varhulik. Analizę budowy humorystycznych opowieści górniczych uzupełniają fachowe objaśnienia form czasownikowych, zasobu słów, wyrazy z zakresu języka górniczego, obserwacje wyrazów ekspresywnych i przysłów, a ogólnie podana jest cha­ rakterystyczna fonetyka górniczych anegdot i humoresek. Uzupełnieniem do monografii Jecha i Spilki jest antologia, do której Spilka zaliczył 112 pozycji. Kand. nauk dr V. Karbusicky opracował monografię Robotnicza pieśń w Kladensku. Zawiera ona w 10 rozdziałach przegląd materiałów źródłowych i zasadniczych rodzajów pieśni w środowisku górniczym: od pieśni religijnych do pieśni robotniczych typu folklorystycznego i pieśni socjali­ stycznych, których rozwój śledził od pierwszej wojny światowej. Ponadto autor objaśnił wpływ pieśni na uświadomienie klasowe i ich znaczenie w ludowym kolektywie. Końcowe rozdziały ana­ lizują formalną i konstrukcyjną stronę pieśni na ziemi kladeńskiej, dają objaśnienia dotyczące metody opracowań i zawierają antologię sięgającą 94 pozycji. Dołączone drobne uwagi zawierają ważny, wnikliwy materiał porównawczy, który tworzy podstawę do dalszej pracy w tym kie­ runku. Rozwój górniczych kapel w okolicach Kladna opracował B. Nuśl na podstawie historycznych danych i szczegółowych materiałów o ich działalności. Monografia objaśnia skład kapel, obsadę instrumentów, repertuar, stosunek kapel do życia górniczego, wpływ wojskowych orkiestr, sta­ nowiska muzykantów, ich sposób życia, wykształcenie i wpływ kapel. W ten sposób praca Nuśla, która powstała z dokładnych studiów źródeł, zawiera krytycznie opracowany rozległy materiał. L . Janacková opracowała rozdział o ludowej tradycji i artystycznej twórczości w dziedzinie pieśni ludowej, dołączyła wybór i alfabetyczny spis początków pieśni oraz wykaz śpiewaków. Uważamy za wielkie osiągnięcie fakt, że udało się włączyć do planu wydawniczego wydaw­ nictw CzSAN jeszcze dwie ważne, obszerne publikacje: 1. Kand. nauk dr K . Fojtíka i kand. nauk dr O. Sirovátki, Rosicko-Oslavensko (ta etnograflczno-folklorystyczna monografia dotyczy gór­ niczej części Moraw); 2. Dr K . Vetterla, Ludowe pieśni wolosko-kiobuckie. IV. PRACA ORGANIZACYJNA I POPULARYZACYJNA W zależności od doświadczenia i działalności publicystycznej poważna część pracowników poświęciła się pracy organizacyjnej w Instytucie. Dyrektor prof, dr J. Horák zajmował się pracami administracyjnymi i organizacyjnymi, sporządził roczne plany i sprawozdania, a przede wszystkim organizował zespoły badawcze. Zastępca dyrektora, dr E . Bałaś, brał udział we wszystkich pracach związanych z prowadze­ niem Instytutu, a sam kierował zagadnieniami mającymi charakter prawny i finansowy. Wielu uczestników brało udział w prawnej i naukowej komisji, działały zespoły robocze, którym zostały przydzielone poszczególne odcinki pracy, jak referaty, agendy prawne itd. Archiwista, Anna Janousková, przeprowadziła inwentaryzację 4000 negatywów, 300 rysunków 1 sporządziła miejscowy i rzeczowy katalog 1500 fotografii. Działalność ideologiczną i badawczą dobrze uzupełnia wykładami i poradami nowo założone Towarzystwo Czechosłowackich Etnografów przy CzSAN. Doskonale na rozwój Instytutu wpływała wielostronna współpraca z innymi zakładami i in­ stytucjami, przede wszystkim z Ministerstwem Szkolnictwa i Kultury CSRS, z uniwersytetami, szczególnie Czechosłowacką Akademią Nauk Rolniczych, z licznymi instytutami Akademii, z To­ warzystwem Czechosłowackich Etnografów, z Czechosłowackim Towarzystwem Etnograficznym, �KRONIKA 312 z Czechosłowackim Instytutem Zagranicznym, z muzeami, z Czechosłowackim Radiem i z bardzo licznymi zakładami okręgowymi oraz towarzystwami na terenach Czech i Słowacji. Członkowie Instytutu pogłębili łączność z praktyką. Rozwijali ożywioną działalność wykładową na terenach Czech, pracowali w radio, w różnych komisjach, pomagali przy organizacji muzeów i wystaw, uczestniczyli jako doradcy w różnych towarzystwach i kołach, w okręgowych domach kultury, w zespołach tanecznych i chórach itd. Kierownictwo Instytutu z zadowoleniem podkreśla sukcesy, ale jest świadome licznych nie­ dociągnięć w swojej działalności i w swoich osiągnięciach. Rozwój Instytutu świadczy właśnie o tym, że pracownicy coraz bardziej instensywnie koncentrują swą uwagę na zadaniach ściśle okre­ ślonych, pogłębiają swoją fachową wiedzę, znajomość przedmiotu i języka i zmierzają do coraz bardziej rozleg ych prac, z których wyłoni się ostateczne opracowanie HKLCz i Czechosłowackiej wiedzy o kraju ojczystym. l Jifí Horák (Praha) P R A C E Z Z A K R E S U HODOWLI BYDŁA I PASTERSTWA W POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ E U R O P I E Wydawnictwo Węgierskiej Akademii Nauk wkrótce opublikuje zbiorową pracę o hodowli i pasterstwie w basenie środkowego Dunaju, w Karpatach i na Bałkanach. Na całość pracy złożyły się artykuły badaczy bułgarskich, czechosłowackich, jugosłowiańskich, polskich, rumuńskich, ukraiń­ skich i węgierskich. Zbiorowe dzieło obejmuje studia nad wieloma formami hodowli bydła na odmiennych geograficznie i etnicznie terenach, począwszy od ekspansywnego pasterstwa puszty węgierskiej do halnej i w ogóle sezonowej gospodarki Karpat i koczownictwa na Półwyspie Bałkań­ skim. Prace węgierskie, znajdujące się oczywiście w liczebnej przewadze, dają przegląd różnych form hodowli bydła i pasterstwa na Węgrzech w historyczno-regionalnym ujęciu. S. Bokónyi na pod­ stawie znanego dotychczas wykopaliskowego materiału kostnego przygotował zooarcheologiczne studium o gatunkach i rasach bydła domowego na Węgrzech w okresie średniowiecza. Marta Belényesy, kierowniczka zespołu gromadzącego wczesnośredniowieczny materiał do kultury ma­ terialnej, w artykule o hodowli bydła w X I V w. na Węgrzech dała nam interesujący przekrój tej gałęzi gospodarki, do której scharakteryzowania wykorzystała wszystkie poznane źródła archiwalne badanego okresu. Wśród prac dotyczących poszczególnych regionów Węgier w pierwszym rzędzie wymienić należy pracę I . Balogh, omawiającą pasterstwo nizinne w okolicach Debreczyna. Autor zapoznaje nas w swoim studium z podstawowymi formami pasterstwa stepowego, a zwłaszcza bazującego na węgierskich pusztach, obejmujących ponad sto tysięcy morgów (jochów) w krainie Hotobagy. Znajdowano tam podstawowe formy pasterstwa w ogóle charakterystyczne dla ekstensywnej ho­ dowli bydła na Wielkiej Nizinie Węgierskiej. Dla tegoż obszaru A. Beres opracował częściowo zagadnienie dotyczące naczyń pasterskich i sposobów pędzenia bydła. Te wytwory kulturowe zostały zakwalifikowane jako najbardziej reprezentatywne dla omawianego rodzaju pasterstwa, świadczące o jego charakterze stepowym (np. pędzenie bydła przy pomocy konnych pastuchów, lasso, baty o krótkich rączkach). G. Varga rozpatruje w zwartym studium podstawowe formy hodowli bydła spotykane na bagnistych jeszcze do niedawna terenach południowo-wschodnich Węgier. Z. Bene charaktery­ zuje w swojej pracy hodowlę owiec na obszarach pagórkowatych północno-wschodnich Węgier, �KRONIKA 313 która co najmniej w terminologii wykazuje powiązanie z pasterstwem karpackim. Inny autor, L . Timaffy, opisuje hodowlę owiec, jaka występuje na obszarach zachodnich Węgier. Pasterze w korycie Dunaju wraz z owcami przeprawiają się w bród z wyspy, wędrując wiele razy w ciągu jednego sezonu. (Artykuł zaopatrzony jest w bardzo piękne ilustracje.) Badacz z tymi sposobami i formami życia pasterzy zapoznał się jeszcze w okresie międzywojennym. O stosowaniu podobnych form pasterskiego życia w południowym korycie Dunaju pomiędzy X V I I a X I X w. pisze B. Andrásfalvy. W przygotowanym tomie znajdują się również trzy prace węgierskich autorów, opisujących życie pasterskie na podstawie materiału z Siedmiogrodu. Rozpatrywane przez nich zagadnienia należą już do zakresu studiów bałkańsko-karpackich. Piękną serię tego rodzaju artykułów otwiera studium V. Marinova o hodowli owiec u Karakaczan, prowadzących do dziś nomadyczny tryb życia. V. Novak w plastyczny sposób zobrazował formy hodowli bydła stosowane w słoweńskich Alpach. Autor daje przegląd tych form w rozwoju historycznym, zajmuje się także stosunkiem pasterstwa słoweńskiego do szwajcarskiego, włoskiego, a nawet śródziemnomorskiego. Cytowane materiały posiadają duże znaczenie dla badaczy pasterstwa w Karpatach, gdyż otwierają nowe perspektywy na to frapujące zagadnienie. Praca I. Vladu(iu zapoznaje nas w sposób realny z halową gospodarką hodowlaną oraz sezonowym wypasem w górach Siedmiogrodu Karpat Południowych. Te dwa sposoby stanowią na tym obszarze przejście od koczowniczych form nomadów bałkań­ skich do szałaśnictwa pasterskiego w Karpatach. L . Fóldes, opisując zespołowe pasterstwo Szeklerów (etniczna grupa węgierska zamieszkała w Siedmiogrodzie), porusza zagadnienie stosunków gospodarczych i prawnych oraz rozdziału produktów pasterskich. Podobnie niektórymi zaga­ dnieniami pasterskimi środkowej części niecki siedmiogrodzkiej zajmuje się L . K . Kovács, opisując przede wszystkim przeróbkę mleka i rozdział tych przetworów. Ceniony ten badacz daje konkretną i wnikliwą analizę materiałów w sposób dotychczas nie podawany w fachowej literaturze. Jest jeszcze jedno godne podkreślenia. Opisywane przez Kovácsa tereny zamieszkuje ludność mieszana węgiersko-rumuńska, w związku z czym autor podaje terminologię używaną w obydwu językach, dając przez to możliwości porównania i wyprowadzenia wniosków ogólnych. Inny badacz kultury pasterskiej, B. Gunda, analizuje liczne powiązania, jakie w perspektywie historycznej zachodzą w Siedmiogrodzie pomiędzy formami osadnictwa a gospodarką hodowlaną. I. Simonenko, opisując halną gospodarkę pasterską, uprawianą przez ludność ukraińską w lasach karpackich, wypełnił lukę, jaka do niedawna istniała w tym zakresie. B. Kopczyńska-Jaworska podała bardzo obiektywną charakterystykę pasterstwa zarówno dla całego obszaru, jak też poszczególnych regionów Karpat Polskich. Jak wiadomo, zachodnim obszarem pasterstwa karpackiego jest Wołoszczyzna Morawska. Na tym terenie znane są obecnie całkiem nowoczesne formy hodowli. Dla badacza kultury Karpat i ten odcinek jest równie ważny, jak i poprzednie. Do poznania tego właśnie terenu przyczynia się L . Kunz swoją cenną pracą o chłopskiej hodowli i wypasaniu bydła w XVIII w. na obszarach średnich Moraw. Wreszcie należy wymienić zapowiedzianą, a ze wszech miar interesującą pracę K . Dobro­ wolskiego o typach wędrówek pasterzy w Karpatach Polskich, ujętych w perspektywie historycznej od form koczownictwa, poprzez wędrowne, sezonowe pasterstwo, do współczesnego pasterstwa osiadłego. Wielką zasługą autora jest syntetyczne ujęcie tego ważnego problemu dla badań kar­ packich. W ramach tego krótkiego ujęcia jest rzeczą niemożliwą podanie szczegółowego omówienia poszczególnych prac, ich tematyki i wyników. Ale już samo wyliczenie rozpraw daje zaintereso­ wanym badaczom pewien pogląd na charakter pasterstwa większości opisywanych obszarów. Na­ leży jednakże podkreślić, że w omawianym dziele wszyscy autorzy potraktowali hodowlę i pas­ terstwo głównie jako system gospodarczy. Dlatego też pewne zagadnienia kultury pasterskiej, jak np. folklor, sztuka plastyczna, zostały potraktowane marginesowo. Jednakże zapowiedziana �314 KRONIKA praca zapoznaje nas z formami życia wielu ludów Europy, które wielostronnie naświetlone po­ wiązały się poprzez podziały państwowe i etniczne w wielobarwną jedność. Ponieważ celem wydawnictwa jest m. in. przysłużenie się międzynarodowej współpracy na­ ukowej, przeto powyższa publikacja będzie wydana w jednym z języków kongresowych, w tym wypadku po niemiecku. Wielką też wagę położono na możliwie pełne podanie ludowej termino­ logii. Chciano przez to nie tylko zgodnie z metodą „Wort und Sache" lepiej naświetlić podjęte za­ danie, ale przede wszystkim mniemano, że terminologia na tak zmieszanym ludnościowo obszarze, jakim jest południowo-wschodnia Europa, posiada dla badacza międzyetnicznych stosunków szczególnie ważne znaczenie. W skład przygotowywanej pracy, poza omówionymi artykułami, wejdzie także bogaty ma­ teriał ilustracyjny. Wydaniem tego zbiorowego dzieła, jak już wspomniano, chlubnie zapisała się Węgierska Akademia Nauk, a prace redakcyjne przypadły w udziale László Foldesowi przy współ­ pracy Marty Belényesy i Béla Gunda. László Fóldes (Budapest) POWOJENNA DZIAŁALNOŚĆ E T N O G R A F I C Z N A W R U M U N I I Z E SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM BADAŃ ŻYCIA PASTERSKIEGO i Powojenna działalność etnograficzna została zorganizowana w czterech centrach: Bukareszt, Cluj, Jassy, Sibiu. Przy czym badacze kultury ludowej z innych części Ludowej Republiki Ru­ muńskiej pracują w powiązaniu z jednym z tych czterech głównych ośrodków etnograficznych. Bukareszt. Działalność naukowo-badawczą w Bukareszcie skupia się w dwóch jednostkach akademickich i w dwu muzeach specjalnych, a mianowicie: w Sekcji Sztuki Ludowej przy Insty­ tucie Historii Sztuki Akademii R P R (Academia Republicei Populare Romina, Institutul de istoria artei, Sec(ia de arta populará), prowadzonej przez dr Florea Bobu Florescu, oraz w Sekcji Etno­ grafii przy Instytucie Archeologii Akademi RPR (Akademia RPR, Institutul de archeologi, Sectia de etnografie), kierowanej przez prof, dr Romulus Vuia; następnie w Muzeum Sztuki Ludowej RPR (Muzeul de arta populará al RPR), pod dyrekcją dr Tancred Banateanu, i w Muzeum Wsi (Muzeul satului 7), którego kieiownikiem jest dr Gheorghe Focsa. Jassy. W tym centrum uniwersyteckim i akademickim Mołdawii działalność etnograficzna rozwija się w ramach Muzeum Etnograficznego Mołdawii (Muzeul etnografie al Moldavei), prowa­ dzonego przez mgr. Gheorghe Bodor. Ta placówka ma w tej chwili najbardziej naukowo opra­ cowaną w Rumunii ekspozycję muzealną. Sibiu. Jak wiadomo, miasto Sibiu posiada godną uwagi tradycję badań i działalności po­ pularyzatorskiej z zakresu etnografii i folkloru. Pracuje tutaj Sekcja Sztuki Ludowej przy Muzeum Brukenthal (Muzeul Brukenthal, Sec{ia de arta populará), prowadzona przez dr Cornel Irimie. Cluj. W głównym mieście Transylwanii, którym jest Cluj, rozwijane są różnorodne formy działalności etnograficznej. Przede wszystkim należy wymienić Filię Akademii RPR, w której przy Sekcji Historii Sztuki (Filíala Cluj a Academiei RPR, sectorul de arta populfri al Sect'ei de istoria artei) zorganizowany jest dział sztuki ludowej; przy Komisji do badań nad ukształtowaniem się języka i ludu rumuńskiego (Comisia pentru studiul formárii limbii ci poporului romin) pracuje kolektyw clujański. Obydwie jednostki są prowadzone przez dr Nicolae Dunáre. Do pierwszej z nich należą także etnografowie, współpracownicy Akademii z Sibiu: O. Stalin, Timisoara, Arad i in. i Artykuł został przygotowany do druku przez Marię Gładyszowa na podstawie dostarczonych Redakcji wyciągów i streszczeń z konferencji i odczytów wygłoszonych przez dr Nicolae Dunáre, wiceprezesa Towarzystwa Nauk Historycznych i Filologicznych RPR, Filia Cluj, z okazji jego pobytu w Polsce w 1960 r. ��316 KRONIKA Nadto działalność badawcza obok muzeograficznej rozwija się w Muzeum Etnograficznym Transylwanii (Muzeul etnografie al Transilvaniei) prowadzonym przez prof. Gheorghe Dancus. Wreszcie liczne formy działalności etnograficznej rozwijają się w kierowanej przez dr Nicolae Dunare Sekcji Etnograficznej i Folkloru Towarzystwa Nauk Historycznych i Filologicznych RPR — Filia Cluj (Societatea de stiin(e istorice si filologice din R P R — Filíala Cluj-Sectia de etnografie ei folclor). Należy zaznaczyć, że na posiedzeniach i sympozjach tej Sekcji, mającej charakter jak gdyby koła etnografów i folklorystów z Cluj, odbywanych raz lub dwa w miesiącu, biorą udział wszyscy pracownicy z dziedziny kultury ludowej z Akademii, Uniwersytetu, Muzeum, Instytutu Folkloru, Instytutu Sztuk Plastycznych, Urzędu Konserwatorskiego, jak również nauczyciele szkół średnich. Na tych zebraniach dyskutuje się zagadnienia badań terenowych, problemy odnoszące się do hi­ storii etnografii i folkloru, tematykę muzeograficzną, kursów uniwersyteckich oraz nowości bi­ bliograficzne. Jakie znaczenie dla rozwoju działalności etnograficznej i folklorystycznej posiada ten ośrodek, warto dodać, że na posiedzeniach została ustalona liczba zespołów dla badań w następujących dziedzinach: a) historii etnografii i folklorystyki, b) historii folkloru, c) folkloru robotniczego, d) folkloru współczesnego, e) monografii folklorystycznych i etnograficznych, f) słownika etno­ graficznego i folklorystycznego rumuńsko-węgierskiego i węgiersko-rumuńskiego, g) publikacji periodycznej dla Muzeum Etnograficznego Transylwanii, h) atlasu etnograficznego i folklorystycz­ nego. Tamże został opracowany program kolektywu przygotowującego etnograficzną monografię wsi. Wówczas po raz pierwszy w Rumunii zostało szczegółowo przygotowane badanie kolektyw­ ne wsi położonej w centrum regionu etnograficznego Cimpia Transilvaniei (Pole Transylwańskie). W badaniach tych uczestniczyli etnografowie, folkloryści, historycy, lingwiści i muzeografowie rumuńscy i węgierscy z Cluj, Tg. Mures etc. Dodajmy, że zespół ten organizuje spotkania ze spe­ cjalistami innych krajów odwiedzających Rumunię, aby móc przedstawić i przedyskutować wyniki swoich badań. II. T E M A T Y K A BADAŃ Na wstępie należy podkreślić, że pierwsze poszukiwania przedsięwzięte w Transylwanii zaini­ cjowane zostały w 1945 r. przez Biuro Studiów Ministerstwa Narodowości. Miały one na celu naświetlenie bardzo licznych pozytywnych kontaktów między ludem rumuńskim a mniejszościami narodowymi. Badania te naświetlały od strony etnograficznej i społecznej rezultaty współistnienia rumuńsko-węgierskiego na terytorium Rumunii. Było to nowe ujęcie w powojennej etnografii rumuńskiej, mające tak poważne znaczenie w historii jej rozwoju. Obecnie główną rolę w kierowaniu badaniami etnograficznymi odgrywa Akademia RPR. Pod jej egidą pierwsze badania rozpoczęto w 1949 r. i jako główny cel obrano zagadnienia ze sztuki ludowej. Zostały one przeprowadzone przez etnografów rumuńskich, węgierskich i saskich z Bu­ karesztu, Cluj i Sibiu. Badania nad architekturą ludową, którymi do chwili obecnej objęto przeszło /Ą obszaru Rumunii, w pierwszym rzędzie przeprowadzali: Paul Petrescu, Paul Stahl, Gheorghe Focsa i Károly Kós. Ceramika ludowa, przedstawiająca w Rumunii szerokie pole możliwości badaw­ czych, pociągnęła wielu etnografów: Tancred Báná(eanu,'Julius Bíelz, Florea Bobu Florescu, Paul Petrescu, Paul Stahl, Cornel Irimie, Herbert Hoffmann, Károly Kós, Nicolae Dunáre. Równie popularny temat w badaniach rumuńskich stanowi od dawna strój ludowy. Z tego zakresu opu­ blikowali różnego rodzaju materiał następujący autorowie: T. Báná(eanu, J. Bielz, N . Dunare, F. B. Florescu, G. Focsa, C . Irimie, J. Nagy, J. Szentinvei, R. Vuia. Od początku 1958 r. sektor sztuki ludowej (Sekcja Historii Sztuki Filii Cluj Akademii R P R ) przygotowuje pod redakcją N. Dunare obszerną monografię, Stroje ludowe rumuńskie Transyl­ wanii, która ma być opublikowana w 1965 r. Podjęto również badania nad zagadnieniem wsi wyspecjalizowanych w różnych rzemiosłach. W Rumunii, podobnie jak i w wielu innych krajach, zwłaszcza w strefach pogranicza gór i nizin, 3 �317 KRONIKA większość wsi specjalizuje się w jednym lub kilku jakichś rzemiosłach. To zjawisko znane było w dużej rozpiętości podczas okresu kapitalizmu. Dotychczas zostały opublikowane trzy studia etnograficzne z tego zakresu, dotyczące Gór Apusenii (zachodnia Transylwania). Autorami ich są: T. Bañateanu (okręg Bihor), N. Dunare (okręg Závand), К. Kós (okręg Huedin). Nadto zostały zapoczątkowane badania nad nową twórczością ludową oraz sposobami użyt­ kowania nowych form kultury i sztuki ludowej w dziedzinie produkcji, a także ekspozycji muze­ alnej. Studia nad tym zagadnieniem podjęli: N. Dunare, B. Zderciuc, P. Petrescu. Ryc. 2. Pasterz z Karpat Południowych (Góry Retezat). Dolina Jiu Fot. N . Dunare NAJWAŻNIEJSZE W Y D A W N I C T W A Pierwsza powojenna publikacja, zamieszczająca regularnie prace i materiały ze sztuki ludowej oraz etnografii, to „Studia i badania z historii sztuki" („Studii si cercetari de istoria artei"), organ Instytutu Historii Sztuki R P R w Bukareszcie. Od 1954 r. drukuje się po dwa wielkie tomy rocznie. W Cluj rozpoczęto wydawanie „Rocznika Muzeum Etnograficznego Transylwanii" („Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei"). Pierwszy tom ukazał się za dwa lata: 1957 i 1958, obecnie drukuje się drugi tom za lata 1959 i 1960. Również Muzeum Sztuki Ludowej RPR wydaje od 1959 r. biuletyn roczny „Studia i badania etnograficzne oraz sztuki ludowej" („Studii si cercetari de etno- �318 KRONIKA grafie si de arta popularea"). Ponadto należy wymienić rocznik „Problemy muzeografii" („Probleme de Muzeografie") wydawany przez Radę Ludową regionu Cluj, w którym od 1955 r. publikowane są artykuły etnograficzne. Obecnie Sekcja Etnograficzna Instytutu Archeologicznego Akademii R P R w Bukareszcie przygotowała pierwszy tom nowego peiiodyku, zatytułowanego „Etnografia". W końcu należy zaznaczyć, że pewna liczba prac etnograficznych, jak również dotyczących sztuki ludowej, oryginalnych lub przekładów (w pierwszym rzędzie prace radzieckie) ukazała się Ryc. 3. Pasterz z Karpat Południowych (Góry Paring). Dolina Jiu Fot. N . Dunare w następujących wydawnictwach: Wydawnictwa Akademii RPR, Wydawnictwo literatury i sztuki (redakcja dotycząca plastyki jest obecnie przeniesiona do Wydawnictwa „Meridiane"), Wydawnictwo naukowe, Wydawnictwo techniczne Bukaresztu i Wydawnictwa Muzeum Brukenthal w Sibiu. Na ściśle określonym obszarze etnograficznym badania są przeprowadzane zazwyczaj kolek­ tywnie. Stąd rezultaty studiów przybierają często charakter monografii regionalnych. Pierwsza tego rodzaju praca, pt. Sztuka ludowa doliny Jiu (region Hunedoara), zredagowana przez Filię Aka­ demii w Cluj pod kierunkiem N. Durare, zestala złożona do druku w Wydawnictwie Akademii R P R w styczniu 1960 r. Monografia ta zawiera 600 stron tekstu, tyleż fotografii, rysunków, szki- �KRONIKA 319 ców, kart i plansz barwnych. Poza wstępem teoretycznym i informacjami, dotyczącymi historii badań, składa się z następujących rozdziałów: 1) charakterystyka geograficzna i historyczna re­ gionu i zajęcia ludności, 2) narzędzia i ich walory artystyczne, 3) architektura ludowa, 4) ceramika, 5) tkaniny, 6) strój ludowy, 7) rozważania estetyczne, 8) podsumowanie, 9) słownik terminów gwarowych. Na wiosnę tegoż roku złożono w tym samym wydawnictwie podobną monografię dotyczącą Sztuki ludowej w dolinie Bistrija (region Suceava), opracowaną pod kierunkiem naukowym F . B. Florescu, P. Stahl i P. Petrescu. IV. B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E ŻYCIA P A S T E R S K I E G O Problem życia pasterskiego w Rumunii interesował wielu badaczy. Zajmowali się nim histo­ rycy, geografowie, lingwiści, folkloryści, etnografowie, socjologowie etc., lecz dotychczas nie do­ prowadzili do opracowania syntetycznego, jakie na przykład zaczęło się ukazywyć w Polsce, pt. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala. Tłumaczy się to brakiem dostatecznej ilości opracowań monograficznych zasadniczych regionów Rumunii. N. Dunáre w artykule programowym Problem badań etnograficznych życia pasterskiego (Problema cercetarii etnografice a pastoritului), opublikowanym w 1956 г., wykazuje konieczność, aby badania etnograficzne życia pasterskiego były robione kolektywnie przez etnografów, jak również przez specjalistów pokrewnych nauk (historia, geografia, antropologia, dialektologia, folklor, ekonomia i socjologia). Koncepcja ta została zrealizowana przez kolektyw z Cluj w bada­ niach monograficznych dotyczących życia pasterskiego Muntii Apuseni (w zachodniej Transylwa­ nii), prowadzonych w terenie w latach 1949 — 1958. Powyższa monografia jest w stadium znacznego zaawansowania redakcyjnego. Kolektyw ten doszedł do przekonania, że w powyższy sposób ba­ dania doprowadzą do wartościowych rezultatów, do których nie doszłoby się ograniczając je do zagadnień czysto etnograficznych. W rzeczywistości bowiem nigdy nie natrafia się na zjawiska etnograficzne całkowicie uniezależnione ani od miejsca, ani od czasu, ani nie związane z rolą, jaką spełniają w życiu społecznym. W warunkach szybkiego procesu przemiany ekonomicznej i kulturalnej nowej Rumunii naczelną potrzebą jest zarejestrowanie zjawisk pasterskich w ich archaicznych formach jeszcze istniejących, jak również przejściowych i wreszcie nowych. Kolektywna monografia życia pas­ terskiego w Rumunii winna być, według programu N. Dunáre, rozpatrywana z dwu punktów widzenia: jako encyklopedia faktów życia pasterskiego w Rumunii i jako synteza historycznoetnograficzna. Chociaż kolektyw z Cluj zapoznał się tylko z jednym regionem Muntii Apuseni, niemniej na potrzeby porównawcze zebrano liczne informacje terenowe również gdzie indziej w Tran­ sylwanii, a dla kilku zjawisk (trepanacja baranów, siano, ser, „żywy ogień", byt pasterski) także w całym kraju, a niekiedy i poza jego granicami. W 1959 г., kończąc poszukiwania na terenie Muntii Apuseni, rozpoczęto pod kierunkiem N. Du­ nare badania nad życiem pasterskim na północy i północnym zachodzie Transylwanii (regiony: Mramures, Oas, Ugocea, Sátmar, Sálaj, Lapus, Násáud-Rodna). Badania nad życiem pasterskim w zachodniej Transylwanii rozpoczęły się w 1949 r. Od 1956 r. rozwinęły się w ramach Komisji do Badań Nad Kształtowaniem się Języka i Ludu Rumuńskiego Akademii RPR pod przewodnictwem akademika prof, lorgu Jordan. W ramach tej Komisji doko­ nuje badań etnograficznych nad pasterstwem prof, dr Romulus Vuia w regionie Hunedoara (góry Paring, Vílcan, Retezat) i kand. n. h. dr lon Vladu{iu w kraju Birsa (region wschodni Południowych Karpat Rumuńskich). Podobnie prof, dr Traían Herseni i dr Cornel Irinie przygotowują analizę dotyczącą życia pasterskiego w ramach monografii kolektywnej, która jest przygotowywana dla regionu etno­ graficznego „Marginimea Sibiului" (środkowa część Karpat Południowych Transylwanii). �320 KRONIKA Przed całkowitym podsumowaniem materiałów dotyczących monografii Życie pasterskie w Górach Apusenii, a także przed posunięciem naprzód nowych badań rozpoczętych w 1959 r. na północnym zachodzie Transylwanii N. Dunare poddał dyskusji specjalistów polskich tematykę i metodę badań terenowych, a także kilka wyników. Przedłożył również układ przygotowywanej monografii. A. Morfologia pasterstwa. 1. Rozprzestrzenienie terytorialne w przeszłości. a. Najdawniejsze formy zajęć (rolnictwo, pasterstwo i in.) i rola warunków naturalnych (równina, góra itd.). Stopniowe uwalnianie się od środowiska geograficznego. Jedność funkcji Ryc. 4. Kobiety powracające do wsi z wyrobami pasterskimi. Zachodnie Karpaty Transylwanii (Góry Apusenii) Fot. B. Jaworska ekonomicznych rodziny i gospodarstwa chłopskiego w okresie gospodarki naturalnej. Paster­ stwo jako pierwszy wyłom w życiu gospodarczym wsi (stado poza gospodarstwem, pastwisko poza wsią itp.). b. Regiony i strefy życia pasterskiego (podkreślenie rozwoju dawniejszego życia pasterskiego w ścisłym znaczeniu przez bazy hodowli rolniczej, pastorit agricolo, występujące w całej Rumunii, oraz okoliczności, w których oddzieliły się strefy pasterskie). c. Rekonstrukcja ewolucji obszaru pasterskiego (pastwiska i wędrówki). d. Migracje ludności pasterskiej i osiedlanie się w innych strefach (strefy kolonizacji i infil­ tracji pasterskiej). �KRONIKA 321 2. Obecne rozprzestrzenienie terytorialne. 3. Typy życia pasterskiego. B. Kultura materialna. 1. Gospodarstwo pasterskie. 2. Osiedla pasterskie. 3. Produkcja pasterska. 4. Sprzedaż produktów pasterskich. 5. Pożywienie i ubiór pasterzy. C. Sposoby życia. 1. Organizacja pasterska. 2. Analiza życia pasterskiego jako typu etnograficznego. Pasterstwo jako zajęcie. Życie męż­ czyzn w czasie wykonywania zajęć, zakazy i ułatwienia związane z pasterstwem. Konkretne formy życia pasterzy. Ramy życia pasterskiego (przestrzeń, czas, obyczaje e/c). Świadomość społeczna (grupy, hierarchia, różnice społeczne i zawodowe, różnice klasy społecznej w środowisku paster­ skim). Wpływ pasterstwa na inne przejawy życia. 3. Walka klasowa w życiu pasterskim. D. Kultura duchowa. 1. Sztuka pasterska. 2. Zwyczaje i tradycje. 3. Folklor pasterski. 4. Terminologia pasterska. E . Przyczyny kształtowania się życia pasterskiego. 1. Warunki ekonomiczno-społeczne. Sposób produkcji (rozwój tego zajęcia poprzez formacje społeczno-ekonomiczne: wspólnota pierwotna, niewolnictwo, kapitalizm, socjalizm). Stan spo­ łecznych sił produkcyjnych (narzędzia, ludzie, doświadczenie w produkcji, posiadacze, źródła produkcji, rzut historyczno-rozwojowy). 2. Środowisko geograficzne. 3. Ewolucja demograficzna. F. Rola i ewolucja życia pasterskiego w Rumunii. . 1. Rola pasterzy w życiu ludu rumuńskiego. 2. Proces rozkładu archaicznych zajęć pasterskich. 3. Rozwój pasterskiego sektora socjalistycznego. V. N I E K T Ó R E W Y N I K I B A D A Ń Jednym z najważniejszych zadań, jakie zostały postawione przed nauką rumuńską, jest roz­ wiązanie problemu ciągłości istnienia ludu rumuńskiego na swoim terytorium od czasu staro­ żytnej Dacji i zajęcie stanowiska wobec dotychczas wysuniętych dwu przeciwstawnych tez, według których lud rumuński był w swej przeszłości wyłącznie pasterski bądź wybitnie rolniczy. Tymczasem badania etnograficzne, jak również najnowsze rezultaty poszukiwań archeologicznych, historycznych i in. pozwalają uważać, że lud rumuński, podobnie jak i inne ludy, był jednocześnie rolniczy i pas­ terski, trudniąc się przy tym innymi zajęciami nierolniczymi i niepasterskimi. Wszystkie te zajęcia są związane licznymi węzłami współzależności zjawisk w warunkach walki człowieka, celem wyko­ rzystania wszystkich bogactw środowiska geograficznego. Tezę tę umacniają dwa społeczno-etnograficzne rysy, które pozostają w ścisłej zależności ze sobą jeszcze od epoki formowania się ludu rumuńskiego, a mianowicie: charakter kolektywny (obstesc), wspólny i złożność czy różnorodność (rolnictwo, pasterstwo, myślistwo i in.) starożytnej gospodarki protorumuńskiej i rumuńskiej. Przed penetracją kapitalizmu w rolnictwie Rumunii hodowla i zajęcia pasterskie miały nie­ zawodnie większe i specyficzne znaczenie ekonomiczne w całokształcie sposobu życia wsi rumuń­ skiej. Na taką sytuację wpłynęło również kilka czynników, a przede wszystkim możliwość użytkoEtnografia polska, t. V 21 �322 KRONIKA wania lasów. Sprzyjała ona rozwojowi życia pasterskiego i praktykowaniu pewnych prymitywnych technik w rolnictwie, co poza ustaleniem ścisłego związku pomiędzy rolnictwem a zajęciami pa­ sterskimi i hodowlą dawało chłopom wielką swobodę w działalności pasterskiej. Pomimo pozytywnego znaczenia zajęć pasterskich należy podkreślić fakt o szczególnym zna­ czeniu historyczno-etnograficznym, a mianowicie, że ludzie zajęci bezpośrednio w pracach pas­ terskich stanowili zawsze tylko część ludności chłopskiej. W czasie gdy stada wspólnoty wiejskiej Ryc. 5. Gospodarstwo pasterskie w zamkniętym czworoboku (rum. ,,okol"). Karpaty Zachodnie (Góry Apusenii) Fot. N . Dunáre pozostają pod opieką pasterzy, tj. grupy zawodowej zamkniętej, znaczna większość mieszkańców tej samej wsi może oddawać się spokojnie uprawie ziemi. To, że rolnictwo stanowi powszechne zajęcie ludności rumuńskiej, może wynikać z faktu, iż towarzyszyło zajęciom pasterskim i hodowli aż do wysokich obszarów karpackich, podobnie jak zajęcia pasterskie i hodowla towarzyszyły rolnictwu aż do nizin. 2. Typy ż y c i a pasterskiego A. W regionie karpacko-bałkańskim zarejestrowano z punktu widzenia morfologii pięć głównych typów ruchu pasterskiego: a. Nomadyzm jako forma życia pasterskiego znana jest jedynie na południu Półwyspu Bał­ kańskiego, a mianowicie u Aromunów „Firseroti" w Albanii. Niedawno była również praktykowana przez niektóre plemiona górali albańskich; b. P ó ł n o m a d y z m został zarejestrowany wyłącznie na południe od Dunaju, przede wszyst­ kim u Aromunów w Grecji, Karakaczan w górach Bułgarii, w pewnej mierze występuje także u pas­ terzy serbskich w Bośni; �KRONIKA 323 c. Transhumancja stanowi najbardziej rozpowszechnioną formę ruchów pasterskich w Ru­ munii; d. Okresowy ruch pasterski ogranicza się do letnich wypasów (váratul) i gór sąsiadu­ jących z wsiami, w których znajdują się zimowiska (iernatul); e. Pasterstwo o s i a d ł e nazywane również lokalnym (pastorit local) albo hodowlą rolną (pastoril agricol). Ryc. 6. Owce w wiejskiej zagrodzie zimowej w Karpatach Południowych (Márginimea Sibiului) Fot. M . Gladysz Transhumancja (łącznie ze swoją formą bardziej zredukowaną, tj. ruchem okresowym) stanowi formę najbardziej charakterystyczną dla życia pasterskiego dako-rumuńskiego, tj. na północ od Dunaju. Nomadyzm i półnomadyzm nie zostały stwierdzone jako występujące na północ od Dunaju co najmniej od początku feudalizmu. Na północ od Dunaju zajęcia pasterskie w ścisłym znaczeniu tego słowa, tj. transhumancja i okresowy ruch pasterski, rozwinęły się na bazie rolnej, która pokrywa całą Rumunię. B. Natomiast z punktu widzenia gospodarczego i prawnego zarejestrowano w Rumunii sześć innych typów: a. Pasterstwo indywidualne praktykowane w wielkich własnościach, u bogatych chło­ pów i u tych rolników, dla których miało całkiem uboczne znaczenie. Ta forma organizacji pas­ terstwa nie istnieje już obecnie w Rumunii; b. W s p ó l n o t a pasterska jest to archaiczna forma organizacji kolektywnej (obsteasca). Objęci są nią właściciele owiec całej wsi lub jej części, a niekiedy nawet kilku wiosek; c. Kapitalistyczne p r z e d s i ę b i o r s t w o pasterskie to forma organizacji, która była praktykowana w X I X w. i pierwszej połowie X X w.; �324 KRONIKA d. S p ó ł k a pasterska jest początkową formą organizacji socjalistycznej, bardzo rozpo­ wszechnionej w ostatnim dziesięcioleciu; e. Kooperatywa pasterska rozwinęła się ostatnio w powiązaniu ze spółdzielczością wiejską; f. Kolektywne gospodarstwo pasterskie jest organizowane od 5 do 10 lat, całko­ wicie według zasad prawnych i ekonomicznych gospodarstw rolno-kolektywnych. 3. Uczestnictwo kobiet w ż y c i u pasterskim Nie wszędzie na obszarze karpacko-bałkańskim kobieta spełnia tę samą rolę w codziennych zajęciach pasterskich. U nomadów i półnomadów na południe od Dunaju kobieta uczestniczy w wędrówkach pas­ terskich, jak u Aromunów „Armateli" w Grecji, Karakaczan w Bułgarii, Aromunów „Firseroti" Ryc. 7. Sprzedaż tkanin i wyrobów z drzewa. Karpaty Południowe (Marginimea Sibiului) Fot. M . Gladysz w Albanii, a także u Albańczyków i Serbów w Bośni. Można rzec, że jest to sytuacja nieodłączna ,od życia koczowniczego i półkoczowniczego. Nieobecność kobiety szczególnie w przeszłości występuje we wszystkich wyższych formach pasterskich począwszy od terytorium Rumunii. Jest to konsekwencja odpowiadająca jakiejś wspól­ nocie etnicznej, w której większa liczba ludzi (łącznie z kobietami) musiała pozostawać w nor­ malnych osiedlach. Dodajmy, że właśnie na północ od Dunaju kobieta zawsze obecna jedynie była w hodowli rolnej, a także w niższych formach okresowego ruchu pasterskiego, to znaczy we wszyst­ kich wypadkach przydomowej hodowli. �325 KRONIKA 4. Prymitywne zabiegi lecznictwa pasterskiego W czasie przeprowadzanych przez zespół z Cluj badań napotykano pasterzy, którzy prakty­ kowali jeszcze w swoim życiu pewne prymitywne zabiegi weterynaryjne. Tak na przykład na długo przed rozpowszechnieniem zabiegów weterynarii naukowej pasterze w całej Rumunii stosowali na ospę rodzaj uproszczonej szczepionki. Brali nawleczoną igłę, przeprowadzali ją przez ropień chorej na ospę owcy, a następnie przewlekali nią uszy zdrowych owiec, co stanowiło zabieg ochron­ ny. Archeolog, prof. С. S. Nicoláescu-Plopsor, i historyk medycyny, prof, dr Valerin L . Bologa, uważają, że w tym wypadku można mówić o pewnej reminiscencji zaczątkowej medycyny, która niegdyś była praktykowana w Rumunii, a prawdopodobnie i w innych krajach. Pasterze rumuńscy znają także groźną chorobę, zwaną kołowacizną (capiatul) . Choroba ta jest następstwem umiejscowienia się larwy tasiemca (Taenia coenurus) albo w mózgu, albo rzadziej w rdzeniu kręgowym. W tym wypadku pasterze rumuńscy, podobnie jak macedońsko-rumuń2 Ryc. 8. Początek zabiegu trepanacji owcy chorej na „kołowaciznę". Karpaty Zachodnie Fot. N . Dunáre scy w Grecji, Karakaczanie w Bułgarii, Słowacy, Morawianie i Węgrzy, próbowali kilku sposobów zwalczania tej choroby. Można by je podzielić na: a) magiczne i religijne (przechowywanie na strychu domu zatkniętej na kół głowy owcy dotkniętej kołowacizną; uderzanie chorej owcy po głowie „przez siedem ranków z rzędu"; wzywanie mocy boskiej lub odmawianie modlitwy); b) stosowanie lekarstw (herbata z malin, liście malva neglecta wprowadzane do ucha owcy, wprowadzanie kwasu i soli do pyska owcy); c) zabiegi chirurgiczne (wypalanie przy pomocy żelaza, przebicie szydłem lub igłą, trepanacja czaszki wykonana starą techniką wiercenia przy pomocy ostro zakończonego noża). 2 Fr. letournis, bułg. virtoglavst, niem. die Drehung albo die Drehkrankheit, węg. kergekor albo kergeseg. �326 KRONIKA Nacięcia przy otwieraniu czaszki przybierają na ogół formy stosowane dawniej w Europie przy trepanacjach u ludzi, a między innymi u Trako-Gotów, to znaczy w postaci koła, elipsy, trój­ kąta, półkola albo linii prostej. Nawiasem należy dodać, że pasterze nie przyswoili sobie techniki wyskrobywania, bardziej postępowej, przyniesionej po najściu Węgrów prawdopodobnie przez znachorów węgierskich i rozpowszechnionej przy trepanacji człowieka w Transylwanii. Na uwagę zasługują również nazwy na oznaczenie narzędzi i samego zabiegu trepanacji po­ siadające etymologię łacińską. I tak cutit, łac. cotitus, 'nóż'; crista, łac. crestare, 'nacięcie'. Natomiast Ryc. 9. Pozycja pasterza wykonującego trepanację i pasterza pomagającego przy niej. Karpaty Zachodnie Rys. M . Baluu Ryc. 10. Cięcie trepanacyjne w kształ­ cie elipsy. Karpaty Zachodnie Rys. M . Báláu nazwy dotyczące choroby i jej objawów są wyłącznie pochodzenia starosłowiańskiego. U Ru­ munów na północ od Dunaju istnieje nazwa kopija, capie 'dotknięty kołowacizną'; vruteti 'owca, która się obraca', a na południe od tej rzeki u Macedo-Rumunów Vrulu, vrilá 'wściekła'; Virlire, capiat ^obłęd'. W związku z tym N. Dunáre wysuwa hipotezę, że trepanacja jako zjawisko kultury ludowej zostało przez starożytnych pasterzy rumuńskich przeniesione z ówczesnej medycyny do wetery- �KRONIKA 327 narii w czasach współżycia rzymsko-słowiańskiego (VII w. n. e.) na terytorium Rumunii. Prakty­ kowanie trepanacji na ludziach, owcach lub koniach na tym obszarze lub w krajach sąsiednich i znaczenie pasterstwa rumuńskiego dla południowo-wschodniej Europy pozwalają na wysunięcie wniosku, że z Rumunii, od przodków obecnych Rumunów, zabieg ten rozszerzył się ha okoliczne terytoria. W końcu warto wymienić praktykę magiczną i leczniczą związaną z „żywym ogniem". Zapalanie żywego ognia u pasterzy rumuńskich jest bardzo starym lokalnym zwyczajem. Było praktykowane jako zabieg leczniczy zarówno przy zwalczaniu choroby (tej samej nazwy) u owiec, krów, jak również u ludzi. Był także elementem higieny w szałasie, spełniał rolę zabiegu magicznego i wszedł do tradycji jako praktyka z okazji rozpoczynającego się na wiosnę życia pasterskiego. W rozpalaniu żywego ognia nie mogły brać udziału czynnego kobiety, żonaci mężczyźni, a także młodzież męska, która rozpoczęła życie dojrzałe. 5. Przyczynek do klasyfikacji ornamentu ludowego Badacze rumuńscy uważają, że zagadnienie klasyfikacji ornamentu ludowego nie jest należycie wypracowane. Trzeba bowiem z jednej strony rozpatrywać jego morfologię i styl, a z drugiej brać pod uwagę treść i źródło inspiracji. Stwierdzono w licznych wypadkach, że autorowie mylą formę z treścią, posługując się na przykład w tej samej grupie ornamentów takimi terminami, jak: motywy geometryczne, antropomorficzne, zoomorficzne itd., wbrew faktowi, że określenie „geometryczne" dotyczy formy, natomiast terminy „zoomorficzny", „antropomorficzny" odnoszą się do treści czy podmiotu mo­ tywów. W celu usunięcia powyższych niewłaściwości klasyfikacji N. Dunáre rozpoczął w 1952 r. badania, w których m. in. stwierdził w ornamencie geometrycznym sporo motywów będących odbiciem środowiska naturalnego i społecznego. W rezultacie wiele z ornamentów sklasyfikowanych jako geometryczne miały za temat świat naturalny, były więc zoomorficzne, antropomorficzne, a zwłaszcza fitomorflczne. Nawet w nowych pracach rumuńskich powtarza się jeszcze to pomie­ szanie. W publikacji o sztuce ludowej, która ukazała się w 1958 г., wyrażona jest opinia tego ro­ dzaju, że „motywy geometryczne zaczęto zastępować roślinnymi". Jest to oczywiście dowód po­ mieszania przez autora stylu z tematem. Wyniki badań nad monografią kolektywną dotyczącą sztuki ludowej w dolinie Jiu (region Hunedoara w południowo-zachodniej Transylwanii) wykazały, że motywy ornamentów mogą być podzielone z kilku punktów widzenia, a mianowicie pod względem formy (geometryczne i wypły­ wające ze swobodnego rysunku), podstawowej treści (fitomorficzne, zoomorficzne i antropomor­ ficzne i in.), terytorialnego pochodzenia (miejscowe, rodzinne, obce), czasu powstania (archaiczne, tradycyjne i nowe). Dwu pierwszym kategoriom poświęcono specjalną uwagę. Analizując polimorfizm ornamen­ tu ludowego, podzielono różne dziedziny sztuki ludowej według tematu, czyli treści, oraz formy albo rodzaju stylu. Rozpatrując treść tematyczną ornamentów ludowych łatwo można wyróżnić motywy zbli­ żone do abstrakcji albo całkiem abstrakcyjne, a następnie motywy o tematyce konkretnej, reali­ stycznej, powtarzające się w tradycji różnych regionów etnograficznych. Ogólnie biorąc kategoria ornamentów abstrakcyjnych jest rozumiana jako przedstawienia dekoracyjne, które wynikają wyłącznie z technik, struktury materiału, a nie są czerpane z otacza­ jącej rzeczywistości. Pochodzenie ich nie jest jeszcze wytłumaczone na obecnym etapie badań. Ta kategoria należy wyłącznie lub prawie wyłącznie do stylu ściśle geometrycznego. Kategoria ornamentów pochodzenia konkretnego, według badań autora, obejmuje sześć grup motywów: kosmiczne (przedstawienia ciał niebieskich i następstwa pór roku), fitomorficzne, zoomorficzne, antropologiczne, socjalne i symboliczne. Przy czym grupa motywów socialnych �328 KRONIKA Ryc. 11. Lokalizacja w terenie stosowania trepanacji pasterskich w Rumunii i w krajach sąsiednich Wyk. N . D u n á r e �329 KRONIKA obejmuje: sprzęty i narzędzia gospodarskie, konstrukcje, sceny z życia gospodarczego, wyobra­ żenia dotyczące zwyczajów folklorystycznych, emblematy itd. Motywy symboliczne dotyczą te­ matów związanych z pojęciami religijnymi czy z dawnymi wierzeniami i przesądami ludo­ wymi. Przechodząc do rozważania formy stylistycznej motywów N. Dunare dzieli je, jak wyżej za­ znaczono, na geometryczne czy zbliżone do geometrycznych, a realizowane przez osie i linie, oraz na wyrażone w swobodnym konturowym rysunku. Do pierwszej grupy wchodzą wszystkie mo­ tywy abstrakcyjne lub te, w których przejawia się tendencja do abstrakcji, następnie pewna część motywów konkretnych, wreszcie spora liczba starożytnych motywów, częstych w sztuce ludowej, a pochodzenia konkretnego, poddanych z biegiem czasu procesowi przeróbki i abstrakcji. W rumuńskiej sztuce ludowej w grupie motywów stylizowanych przy pomocy swobodnego rysunku znajduje się pewna część ornamentów pochodzenia realistycznego, które z wyjątkiem kilku form elementarnych pochodzą z ostatniego stulecia i odnoszą się do przedmiotów konkretnych, widzianych. Analiza struktury morfologicznej ornamentacji ludowej rumuńskiej dowiodła bezpodstaw­ ności tezy, według której przejawy estetyczne zawarte w sferze stylu geometrycznego winny wynikać wyłącznie z gry mechanicznej zastosowanych technik. Przeciwnie, zdano sobie sprawę z roli czynnej artysty ludowego, który interweniuje z intencją zużytkowania i kombinowania elementów de­ koracyjnych, czy to aby poprawić wyniki technik, czy to aby dokładnie ustalić rozmieszczenie motywów na polu ornamentacyjnym, a także aby dozować walory barwne. Wkład osobisty każ­ dego twórcy ludowego uwypukla się także przez różnorodność morfologiczną, w jakiej są od­ dane motywy ornamentacyjne, przez tendencję ciągłego ich narastania, która wynika z obserwacji przedmiotów sztuki. Zjawisko różnic indywidualnych spotyka się w łonie tej samej rodziny zależnie od wieku, płci, a nawet w grupie tego samego wieku, zależnie od gustu osobistego i ustalonych upodobań każdego twórcy ludowego. Różne dziedziny sztuki rumuńskiej, a także innych ludów, zdradzają pomysły dążące do niepowtarzania formy, objętości, kolorytu czy układu składników dekoracyjnych w kom­ pozycji. W rezultacie realizm ornamentacji ludowej przejawia się w tendencji do wykazania znajo­ mości otaczającego świata, doświadczenia artystycznego nagromadzonego przez społeczeństwo lub wypraktykowanego przez każdego twórcę. Nicolae Dunáre (Cluj) BADANIA K A R P A C K I E ZAKŁADU E T N O G R A F I I U.Ł. ORAZ ZESPOŁU E T N O G R A F I C Z N E G O I H K M PAN W ŁODZI Łódzki ośrodek etnograficzny w pierwszych latach po wojnie prowadził badania nad for­ mami pomocy wzajemnej i współdziałania w wybranych wsiach Śląska Cieszyńskiego (Istebna i Koniaków, lata 1946 — 1947), Spiszą (Kacwin i Krempachy, 1949 г.), Orawy (Lipnica Wielka, 1948 г.), Żywieckiego (Milówka, 1947 r.) i częściowo Sądeckiego (kilka wsi, 1948 г.). W badaniach uczestniczyli pracownicy Zakładu Etnografii U.Ł. przy współudziale studentów etnografii, socjo­ logii, geografii i prawa. Badania były prowadzone w myśl jednolitych wytycznych zawartych w dwóch kwestionariu­ szach: 1) ogólna charakterystyka badanej wsi i 2) pomoc wzajemna i współdziałanie!. W wyniku i K . Zawistowicz-Adamska, Żywe tradycje współdziałania na wsi, Łódź 1948, s. 51-59; por. tejże, Technika etnograficznych badań terenowych w świetle doświadczeń ośrodka łódzkiego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego", Seria I, z. 3, s. 183-187. �KRONIKA 330 2 badań nad pomocą wzajemną opublikowano tom V I I I — I X Prac i Materiałów Etnograficznych , poświęcony współdziałaniu, uwzględniający w dużym stopniu tereny karpackie . Ponadto w latach 1950—1955 asystentka Zakładu, mgr B. Jaworska, biała udział w zespo­ łowych badaniach nad Podhalem zorganizowanych przez dr A. Kowalską-Lewicką. W ramach prac kompleksowych B. Jaworska prowadziła badania nad chowem i wypasem zwierząt domowych na Podhalu, posługując się własnym kwestionariuszem. Badania powyższe nie zostały zakończone. Zebrane materiały opracowano w pierwszej redakcji, wymagają one jednak badań uzupełniają­ cych . W ramach badań nad różnymi formami współpracy gospodarczej Zakład Etnografii U.Ł. rozpoczął w 1951 r. badania nad organizacją spławu. W pierwszej fazie opracowano materiały dotyczące organizacji retmańskiej oraz zgromadzono część materiałów do techniki spławu. Po kilkuletniej przerwie zagadnienie to podjęła w Pracowni Łódzkiej I H K M PAN mgr M. Misińska, przygotowując większe studium o spławie drzewa na rzekach polskich w drugiej połowie X I X i na początku X X w. Po opracowaniu spławu drzewa na Pilicy i Odrze specjalną uwagę zwróciła na spław na rzekach górskich. Na podstawie badań, prowadzonych w 1948 — 1960 г., opracowany został spław na Dunajcu, Popradzie, Sanie i Sole . Badania powyższe prowadzone były indywidualnie z funduszów I H K M . Polegały one na prze­ prowadzaniu wywiadów we wsiach, skąd drzewo spławiano i skąd pochodzili flisacy. Tam, gdzie spław jeszcze istnieje (Dunajec, San), robiono zdjęcia i rysunki tratew oraz sporządzano opisy pracy na spławie. W badaniach uwzględniono przede wszystkim budowę tratwy i technikę spławu, organizację spławu oraz rolę spławu w życiu gospodarczym i społecznym wsi nadrzecznych. W badaniach terenowych posługiwano się dwoma kwestionariuszami: własnym, obejmującym podstawowe za­ gadnienia dotyczące organizacji, techniki i roli gospodarczej spławu, oraz kwestionariuszem opra­ cowanym w Zakładzie Etnografii U.Ł., zawierającym dyspozycje robocze do badań osad flisac­ kich 8. Z problematyki karpackiej opracowywanej w Zakładzie Etnografii U.Ł. zajmowano się głównie organizacją pasterstwa wysokogórskiego. Podczas tych badań, zainicjowanych przez dr K . Zawistowicz-Adamską, kierownika Zakładu Etnografii U.Ł., zajmowano się zrzeszeniami pasterski­ mi, jako jedną z form tradycyjnej współpracy gospodarczej. Zgodnie z tymi założeniami badano szczegółowo organizację zespołu pasterskiego, podział pracy na szałasie, stopień zaangażowania w pracach szałasowych współwłaścicieli pastwiska, owiec itp. W wyniku takiego ustawienia na plan pierwszy wysunęły się badania zakresu pracy na szałasie, nie pominięto jednak inwentaryzacji przedmiotów i wytworów związanych z całokształtem życia pasterskiego (budownictwo, sprzęt, strój, wyposażenie szałasu). Ponadto w badaniach starano się uwzględnić związek pasterstwa z cało­ kształtem kultury góralskiej. W 1947 r. zbadano wszystkie czynne szałasy w Beskidzie Śląskim (powtórne badania kon­ trolne odbyły się w 1958 i.). W roku następnym przeprowadzono badania wyrywkowe w Żywiec­ czyźnie, a pełna inwentaryzacja czynnych szałasów nastąpiła dopiero w 1958 r. W latach 1948—1959 3 4 5 6 7 2 Łódź-Lublin 1950/1951, ss. 777. Np. artykuł M. Szubertowej, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, tamże, s. 597-616, oparty jest w całości na materiałach ze Śląska i Orawy. Na podstawie tych badań B. Jaworska opublikowała artykuł Hodowla w kulturze trady­ cyjnej Podhala, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 5: 1957 nr 2, s. 291-298. 5 „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnogra­ ficzna, t. 2: 1958, s. 25-45. Praca oddana do druku w monografii zbiorowej wsi Siołkowice Stare, wyd. Zakładu Etno­ grafii I H K M w Krakowie. Patrz artykuł M. M i s i ń s k i e j w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej". K . Zawistowicz-Adamska, Wpływ flisu na życie gospodarcze i kulturalne wsi, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 8-9: 1950-1951, s. 187-189. 3 4 6 7 8 �331 KRONIKA zbadano: Orawę (szałasy należące do wsi Lipnica Wielka i Chyżne), Podhale (przebadano wszystkie szałasy tatrzańskie czynne w 1952 i 1953 r. oraz wsie będące centrami pasterskimi), Spisz (szałasy wsi Kacwin i Łapsze), Gorce (szałasy Obidowej oraz Szczawy), Sądeckie (szałasy na tzw. nowych terenach wypasu we wsiach Szlachtowa, Czarna Woda i Jaworki). Ponadto prowadzono badania porównawcze w 1957 r. na Słowacji i Wołoszczyźnie Morawskiej, a w 1959 r. w Rumunii. Do 1950 r. badania były prowadzone przez Zakład Etnografii U. Ł. w kilkuosobowych ze­ społach pod kierownictwem mgr B. Jaworskiej. Natomiast w latach późniejszych były to tylko poszukiwania indywidualne przewidziane w ramach Pracowni Łódzkiej I H K M PAN. W toku prac badawczych opracowano cztery kolejne kwestionariusze: trzy o charakterze regionalnym, a ostatni przeznaczony do badań porównawczych . W wyniku powyższych badań kilka prac zo­ stało ogłoszonych drukiem . Zimą 1960 r. ośrodek łódzki przystąpił do serii badań monograficznych w wybranych wsiach górskich. W pierwszej kolejności do pogłębionych badań została wybrana Obidowa, leżąca u stóp Gorców, w powiecie nowotarskim. Głównym celem prac było zbadanie specyfiki gospodarczej wsi, wzajemnej proporcji zajęć podstawowych i pobocznych oraz roli, jaką w niej pełni gospodarka pasterska i polaniarska. • Materiały z badań, niezależnie od publikacji, gromadzone są w Archiwum Zakładu Etnografii U. Ł., na które składają się przede wszystkim wywiady, ponadto fotografie, rysunki i mapy. Każdy wywiad stanowiący odrębną pozycję inwentarza jest uporządkowany zapisem rozmowy prowa­ dzonej z jednym informatorem (zapis taki obejmuje od 2 do 20 i więcej stron) . Jeżeli chodzi o dalsze plany badawcze odnośnie do spławu drzewa na rzekach górskich, po­ żądane byłoby stwierdzenie podobieństw i różnic między spławem w Polsce i Czechosłowacji, tak pod względem budowy tratw, techniki i organizacji spławu, jak jego roli w życiu społecznym i gospodarczym. Zwraca uwagę to, że w Polsce w porównaniu z Czechosłowacją ubogi jest folklor flisacki. Nasuwałoby to pewne sugestie dotyczące odmiennej pozycji flisu w obu krajach. Pożądane byłoby również zbadanie porównawcze nomenklatury (podobieństwa nomenklatury spotykamy na rzekach czeskich i górnej Odrze). Wreszcie zapewne interesujące byłoby zapoznanie się etno­ grafów czechosłowackich z żywymi jeszcze ośrodkami flisackimi w Polsce. Dalszy plan badań nad organizacją pasterstwa wysokogórskiego uzależniony jest w dużym stopniu od ogólnego planu badań Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej Karpat, ze swej strony ośrodek łódzki szczególną uwagę chce zwrócić na region żywiecki i Gorce, słabo opracowane w dotychczasowej literaturze pasterskiej. Ponadto planuje się badania monograficzne w wybranych wsiach karpackich, przy czym tematem naczelnym dalszych badań będzie zagadnienie tradycyjnych wspólnot i ich użytkowania. 9 10 11 Bronisława 9 Kopczyńska-Jaworska B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogór­ skim na Podhalu, „Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XLX i X X wieku", Wrocław 1958, s. 303-307. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Pasterstwo w Beskidzie Śląskim, „Sprawozdania z czynności 1 posiedzeń PAU", Kraków 1949 nr 9, s. 543-547; tenże, Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950-1951, s. 155-322, 2 mapy, 39 rys., 10 tabl.; tenże, Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, tamże, s. 251-311, 1 mapa, 2 tabl.; tenże, Materiały do badań nad pasterstwem na Słowacji, „Slovensky Národopis", t. 7; 1959 nr 3, s. 387-432, 21 fot. W Archiwum Zakładu Etnografii U . Ł . znajdują się: 172 wywiady i 118 fot. z badań na Śląsku Cieszyńskim; 50 wyw. i 48 fot. z Żywieckiego; 75 wyw. i 5 fot. z Orawy; 157 wyw. i 15 fot. ze Spiszą; 272 wyw. i 250 fot. z Podhala; 62 wyw. i 80 fot. z Gorców; 21 wyw. i 3 fot. z Sądec­ kiego oraz 30 wyw. i ok. 40 fot. z badań nad flisem na rzekach górskich. Ponadto 35 wyw., 70 fot. i 96 rys. z badań porównawczych nad pasterstwem w Czechosłowacji oraz 14 wyw. i 351 fot. z Ru­ munii. 1 0 1 1 �KRONIKA 332 E T N O G R A F I C Z N E BADANIA T E R E N O W E W K A R P A T A C H Z A C H O D N I C H PROWADZONE W 1960 R. PRZEZ KATEDRĘ E T N O G R A F I I OGÓLNEJ I SOCJO­ L O G I I U. J. Powojenne badania Katedry Etnografii Ogólnej i Socjologii U. J. zostały omówione niedawno na łamach „Wierchów" . W nawiązaniu do tego sprawozdania podaję kilka uzupełniających uwag o pracach badawczych, prowadzonych w 1960 r. Poza kontynuacją badań w Miętustwie, gr. Ciche, pow. Nowy Targ, poświęconych rozpadowi związku rodowego i jego przejściu w społeczność terytorialną, Katedra zorganizowała we wrześniu 1960 r. obóz ćwiczeniowo-badawczy w Ochotnicy Dolnej, pow. Nowy Targ. W obozie tym, prze­ znaczonym dla studentów socjologii U. J . , wziął również udział zespół etnografów, i to zarówno studentów, jak i wykwalifikowanych badaczy teienowych (mgr Barbara Bazińska, mgr Krystyna Cholewianka, mgr Władysław Kwaśniewicz i mgr Edward Pietraszek). Podstawowa problematyka badawcza, przygotowana przez prof, dr Kazimierza Dobrowol­ skiego, oparta na odpowiednich kwestionariuszach, była poświęcona rodzinie wiejskiej na tle społecz­ ności lokalnej i zmierzała do wykrycia procesów zmian, jakie dokonały się na tym wycinku rze­ czywistości społeczno-kulturowej w ciągu ostatnich 60-80 lat. Punktem wyjścia było zagadnienie gospodarki na łanie leśnym, prowadzonej przez grupę rodzin, zamieszkujących położone tu zwarte zwykle osiedle i nieraz powiązanych pokrewieństwem. W trakcie badań dążono do ustalenia faktycznego stanu współzależności gospodarczych i społecz­ nych mieszkańców poszczególnych osiedli u schyłku X I X w., a następnie do uchwycenia postę­ pującego procesu załamywania się tych współzależności i przechodzenia na tory gospodarki o silniejszych tendencjach indywidualistycznych. Na tym tle starano się ustalić wszystkie zasad­ nicze przeobrażenia w obrębie rodziny chłopskiej, biorąc pod uwagę różnorodne dziedziny jej życia społeczno-kulturowego. Równolegle przedmiotem badań była gospodarka pasterska. W tym zakresie przeprowadzono między innymi inwentaryzację wszystkich czynnych, jak i porzuconych już szałasów pasterskich. Uwzględniono również dawne zwyczajowe prawo pasterskie i proces jego zanikania. Niezależnie od tego członkowie ekipy badawczej zajęli się zbieraniem onomastyki zwierzęcej. Łączy się to z prowadzonymi od lat przez prof. К. Dobrowolskiego studiami nad elementami rumuńsko-bałkańskimi w nazewnictwie ludowym Karpat Zachodnich. 1 Władysław Kwaśniewicz P R A C E ZAKŁADU E T N O G R A F I I SŁOWIAN U. J. NA T E R E N I E K A R P A T Problematyka kultury ludowej w Karpatach nie stała wprawdzie nigdy na czele zainteresowań Zakładu Etnografii U. J., była raczej czymś sporadycznym, jednak jego pracownicy oraz studenci pod kierunkiem prof. К. Moszyńskiego zebrali i opracowali dość bogaty materiał z różnych dziedzin tej kultury. Do prac sprzed I I wojny światowej należą: M. G ład у sza, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, oraz tegoż autora Zdobnictwo metalowe na Śląsku. Obydwie prace są dobrze znane. Uwalnia mnie to od ich omawiania, a czytelnika odsyłam do licznych recenzji, które się o nich ukazały . Przypominam również ocenę prof. К. Moszyńskiego zamieszczoną we wstępie do Góral1 1 K . Dobrowolski, Badania powojenne nad kulturą ludności polskiej w Karpatach Zachodnich prowadzone przez Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii U. J. przy współudziale Zakładu Etnografii IHKM w Krakowie, „Wierchy", R. 28: 1959, s. 221-224. M. G ł a d y s z , Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, ss. VII, 151, nib. 1, tabl. 108 (K. M o s z y ń s k i , Przedmowa, s. III-V). Prace były wielokrotnie recenzowane. Kilka z nich podaje: R. Bednárik, „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spolećnosti", Turć. Martin, R. 29: 1935, 1 �KRONIKA 333 skiego zdobnictwa drzewnego. Także przed wojną w latach 1930 i 1931 grupa etnografów pod kie­ runkiem prof. К. Moszyńskiego zbierała materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce, między innymi również w Karpatach (M. Gładysz, J. Klimaszewska, S. Kołtatow). Po wojnie zagadnienia kultury ludowej Karpat były tematem kilku prac magisterskich stu­ dentów Zakładu Etnografii Słowian U. J., a mianowicie: Zdzisław Szewczyk, Strój ludowy w dolinie górnego biegu Stradomki; Anna Zambrzycka, Rzemiosło na Podhalu; Irena N i z i ń s k a , Porów­ nanie rolnictwa podhalańskiego i krakowskiego; Zofia Szromba, Pożywienie ludności wiejskiej wsi rolniczej i pasterskiej w powiecie cieszyńskim w końcu ubiegłego wieku i polowie bieżącego; Jan Bujak, Porównanie budownictwa ludowego Gór Świętokrzyskich z budownictwem podhalańskim na podstawie budownictwa mieszkalnego dwóch wsi; Magdalena Me res, Ludowa wiedza o drze­ wie i jego użytkowanie na terenie pow. żywieckiego w pierwszej polowie XX wieku; Magdalena Krukierek, Ludowa wiedza o drzewach w Lubatowej pow. krośnieński; Ewa Fryś, Garncarstwo ludowe w zachodniej części woj. krakowskiego. S. K u b i a k o w a zebrała i opracowała materiały do garncarstwa w Starym Sączu (praca seminaryjna). Poza tym pracownicy, studenci i absol­ wenci Zakładu brali udział w latach 1953 i 1954 w badaniach dla Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego na terenie Karpat. W roku 1958 grupa studentów pod kierunkiem mgr Z. Szewczyka w ramach praktyk studen­ ckich przeprowadziła badania w Szczyrzycu i okolicy, zbierając materiały do budownictwa i obrzę­ dowości. Wspomnieć również należy, że w opracowaniu mgr M. Bujakowej znajduje się garncar­ stwo ludowe Rabki i okolicy. Wartość naukowa wymienionych rozpraw magisterskich jest różna. Omawiam jedynie ich treść ze względu na przydatność źródłową. Praca mgr Z. Szewczyka, Strój ludowy w dolinie górnego biegu Stradomki, daje dokładny opis tradycyjnego stroju z okolic Szczyrzyca (pogranicze Krakowskiego i Góralszczyzny) z uwzględ­ nieniem przemian, jakim on uległ pod koniec X I X i X X wieku. Autor wykazuje elementy odzieży dwóch grup etnicznych, zróżnicowanie tego ubioru w związku z rozwarstwieniem społecznym ludności, omawia przyczyny zmian w nim zachodzących, najpierw rozwoju, a potem zanikania, wpływy, jakim w różnych okresach ulegał, i w czym się one przejawiają. Materiały do pracy autor zebrał w latach 1951 i 1952 w 16 wsiach, gdzie strój ten jeszcze był zachowany. W literaturze, poza luźnymi wzmiankami, brak danych o tym stroju. Liczne rysunki i fotografie ilustrują omawiane w tekście elementy. Sprawozdanie czy streszczenie pracy mgr A. Zambrzyckiej-Kunachowicz, Rzemiosło na Podhalu, ukazało się w „Etnografii Polskiej" . Autorka podaje przegląd literatury dotyczącej wytwórczości rzemieślniczej Podhala oraz obraz zmian zachodzących w tej dziedzinie w okresie od uwłaszczenia do 1954 r. Zagadnienie jest bardzo rzeczowo i ze znawstwem opracowane. Oparte głównie o własne badania terenowe, przeprowadzone w latach 1953 i 1954, ilustrowane rysunkami i fotografiami. Bardzo ciekawym, a nawet wnikliwym studium jest praca mgr 1. N i z i ń s k i e j , Porównanie rolnictwa podhalańskiego i krakowskiego. Rolnictwo Podhala opracowane jest głównie na podstawie badań terenowych przeprowadzonych przez autorkę indywidualnie lub w zespole kierowanym 2 s. 218-219; J. Wiktor, „Polska Zachodnia", R. 10: 1935 nr 232; J. Lakota, „Anthropos", Wiedeń, t. 31: 1936, z. 3-4, s. 638; A. Fischer, „Lud", t. 34: 1936, z. 287; E . Boidol, „Der Oberschlesier", Opole, R. 17: 1935, s. 609; „Revue des études Slaves", Paryż 1935, s. 148; A. W a n tuła, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, nr 4, s. 271-272; Z. B u z k o v á , „Slezsky Sborník", Opava, R. 48: 1950, z. 4, s. 550-552; M. G ł a d y s z , Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, ss. XVIII, 312, tabl. 56, wyd. PAU (SI. P. E . nr 3). Rea: E . Boidol, „Der Oberschlesier", R. 20: 1938, s. 618; K . M a ś l a n k i e w i c z , „Czas", 1938, nr 353, s. 14; Z. B u z k o v á , „Slezsky Sborník", R. 48: 1950 z. 4, s. 552-553. A. Zambrzycka, Z badań nad rzemiosłem na Podhalu, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 257-268. 2 �KRONIKA 334 przez dr A. Kowalską-Lewicką w latach 1951-1953. Natomiast rolnictwo Krakowskiego opraco­ wane jest wyłącznie na podstawie literatury. Jest to niewątpliwie pewne niedociągnięcie metodyczne. Materiały dotyczące Podhala są dość szczegółowe, opracowane w aspekcie historycznym, w po­ wiązaniu z innymi działami gospodarki, jak hodowla bydła, pasterstwo wysokogórskie, gospodarka leśna i inne, w oparciu o dzieje osadnictwa z uwzględnieniem warunków glebowych, klimatycznych, geomorfologicznych itd. Przy badaniach nad gospodarką wykorzystano też stare testamenty oraz spisy dziedziczonego inwentarza. Badania terenowe autorka uzupełniła wiadomościami z literatury, niestety bardzo skąpymi. Rolnictwo opracowane jest pod względem przyrodniczym, ekonomicz­ nym, jak i społeczno-prawnym, ale przede wszystkim uwzględniona jest uprawa roli (również chemiczna), technika uprawy, rośliny uprawiane, narzędzia używane do uprawy, produkcja i zużycie lub zbyt. W miarę możliwości wszystkie zagadnienia opracowane są porównawczo z obydwu terenów. W zakończeniu podana jest ogólna charakterystyka współczesnego stanu rolnictwa chłop­ skiego na Podhalu. Do pracy dołączone są rysunki i fotografie. Praca mgr Z. Szromby, Pożywienie ludności wsi rolniczej i pasterskiej w pow. cieszyńskim, dotyczy dwóch wsi tego samego terenu, lecz o innych warunkach geograficznych, a przez to odmien­ nej strukturze gospodarczej. Chodzi o rolniczą wieś Haźlach i pasterską niegdyś wieś Istebne (obecnie Istebna). Autorka rozpatruje zagadnienie pożywienia w okresie ok. od 1880 i . prawie do ostatnich czasów. Opiera się głównie na własnych materiałach terenowych, zebranych w 1954 г., uzupełniając je danymi z literatury. Po ogólnej charakterystyce wsi pod względem geograficznym i społeczno-gospodarczym daje analizę czynników wpływających na charakter pożywienia i jego zmianę. Następnie opisuje sposoby przygotowania pokarmów, ich konserwację oraz różne rodzaje pożywienia. Nadto autorka wskazuje na ekonomiczne uwarunkowanie rodzaju pożywienia, na przyczyny zmian, jakim ulegało, oraz zachowawczość w pożywieniu obrzędowym. Zestawienie wyników poszukiwań daje nam praca mgr i. Bujaka, Porównanie budownictwa Gór Świętokrzyskich z budownictwem podhalańskim. Chodzi tu o budownictwo w Woli Szczygiełkowej w Górach Świętokrzyskich i w Cichem na Podhalu. Praca oparta jest na materiałach tere­ nowych zebranych indywidualnie przez autora, jak też zaczerpniętych z literatury. Autor, opisując budownictwo w obydwu wsiach, porównuje je i dochodzi do wniosku, że istnieją między nimi nie tylko różnice, ale i pewne podobieństwa (surowiec budowlany, usytuowanie budynków względem słońca, plan starych zagród). Podobieństwa te wypływają ze zbliżonych warunków: bliskość lasów, ochrona przed niebezpieczeństwem. Natomiast jego odmienność warunkuje: klimat, drożność, układ gruntów, ukształtowanie terenu. Nadto wśród różnic wymienia większą ilość zabudowań gospodarskich w zagrodach podhalańskich, różny wybór terenu pod budynki, inne drzewo budul­ cowe (na Podhalu — świerk, w Górach Świętokrzyskich — sosna), lepszą, silniejszą konstrukcję ścian na Podhalu itp. Do pracy dołączone są plany kilku zagród z obydwu wsi. Nie omawiam bliżej pracy mgr E . Fryś, Garncarstwo ludowe w zachodniej części woj. krakow­ skiego, gdyż znajdujemy w niej tylko nieliczne wzmianki dotyczące tego rzemiosła w Żywcu i Milówce oraz obszerniejsze dane z Andrychowa. Należy jeszcze wspomnieć o pracy seminaryjnej S. Kubiakowej. Są to raczej materiały do garncarstwa zebrane podczas wywiadów u 3 garncarzy w Starym Sączu. Autorka opisuje w każdym wypadku surowiec, pracownię, narzędzia, proces wytwarzania, przedmioty wytwarzane, naukę rzemiosła, organizację pracy, wymianę, stosunki między garncarzami, uwzględniając również zachowaną magię w tej gałęzi ludowego rzemiosła. Do materiałów dołączone są liczne rysunki i fotografie. Praca mgr M. Meres, Ludowa wiedza o drzewie i jego użytkowaniu na terenie pow. żywiec­ kiego w pierwszej polowie XX wieku, została szczegółowo omówiona w artykule mgr Z. Białego, Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski*. Autorka zebrała bardzo wiele 3 Z. Biały, Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 372-399. �335 KRONIKA ciekawych i szczegółowych materiałów z zakresu botaniki i technologii drzewa. Rozpatrując wiedzę ludową wykazuje, jak bardzo praktyczne i dokładne są wiadomości ludu (w dziedzinach go inte­ resujących i związanych z jego praktycznymi zajęciami), przewyższając nieraz w szczegółach opra­ cowania naukowe. Natomiast w dziedzinach nie objętych ich praktyką wiedza ludowa zawiera wiele zasadniczych błędów, zwłaszcza z zakresu botaniki. Na zakończenie należy jeszcze wymienić pracę mgr M. Krukierek, Ludowa wiedza o drzewach w Lubatowej, pow. krośnieński, nie uwzględnioną w wymienionym artykule Z. Białego, gdyż została opracowana dopiero w 1960 r. Autorka zebrała materiały wg tego samego kwestionariusza, jak i poprzednia. Zasadnicze dane i wnioski potwierdzają materiały z innych regionów. Jak wynika z powyższego zestawienia, Zakład Etnografii Słowian U. J. nie prowadzi planowych badań w Karpatach. Podobnie może być i w innych Zakładach. Byłoby zatem wskazane koor­ dynowanie prac różnych placówek przeprowadzających badania na jednym terenie, aby w ten sposób można szybciej osiągnąć jakiś wspólny cel. Małgorzata Matusek MATERIAŁY DO K U L T U R Y PASTERSKIEJ K A R P A T W TRANSYLWAŃSKIM MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W CLUJ Obszerna niecka Siedmiogrodu, zajmująca wewnętrzną przestrzeń Karpat, jest domeną najintensywniejszej działalności pasterskiej na terytorium Rumunii. Góry Rodniańskie i Kelimeńskie, Karpaty Południowe i Góry Bihorskie z centralnym masywem Gór Apusenii stanowią jej osłonę, która też od najdawniejszych czasów chroniła mieszkańców tej części Karpat. Najgęstsze zalud­ nienie tego basenu uwarunkowane zostało nie tylko na skutek żyzności gleb, ale także bogactwa złóż mineralnych, a w pierwszym rzędzie licznych pokładów soli oraz aluwiun, dolin zawierających łuski złota wypłukiwane i znoszone z okolicznych masywów górskich. Tak bogate i wspaniale osłonięte doliny Siedmiogrodu były nie tylko wymarzonym schronieniem dla miejscowej ludności, ale także stały się pociągające dla wędrownych ludów i zdobywców. Obok więc rodzimej ludności osiedlili się i z nią zasymilowali Słowianie. Później zjawili się Węgrzy, a następnie koloniści sascy, usadawiając się mocno na dogodnych przestrzeniach. Wprawdzie ich siedziby leżały obok osiedli rumuńskich, jednak grupując się wzdłuż ruchliwych, wiodących na zachód arterii komunikacyjnych oraz łatwo dostępnych przełęczy górskich, łączących niecki siedmiogrodzkie ze stepami zewnątrzkarpackimi, zapewnili sobie przewagę gospodarczą i polityczną nad całą prowincją. Nic też dziwnego, że ludność rumuńska była stopniowo wypierana ku wyniosłym masywom górskim, zagęszczając swoje osiedla na wschodniej i południowej granicy basenu siedmiogrodzkiego, gdzie rozciągają się rozległe pastwiska strefy alpejskiej Gór Rodniariskich, Kelimańskich, Fogarskich, Lotru, Retezat itd. U stóp tych gór grupują się właśnie osady, w których najintensywniej rozwinęło się życie pas­ terskie. Łańcuchy górskie oddzielające basen siedmiogrodzki od zachodu, należące do tzw. Frontu Zachodniego, jako najwyższe i najrozleglejsze posiadają bogate pastwiska jedynie w Górach Apu­ senii. Ten to masyw górski obok Okręgu Maramures posiada największe zaludnienie na terytorium republiki rumuńskiej. Toteż w Maramures skupiały się najliczniejsze ogniska intensywnej emigracji rumuńskiej, kierującej się ku Mołdawii i północnym Karpatom. Maramures i strefa wewnątrzkarpacka dzięki swojej różnorodności odmian lokalnych odsłaniają nam szczególne bogactwo kulturowe pastwiska rumuńskiego. Na tych to obszarach posiadamy dużą skalę jego form prze­ strzennych od klasycznego życia pasterstwa wędrownego, jak w „Marginimea" , w okolicach Sibiu, i Tara Birseii , położonego w okolicach Orasul Stalin (Brasov), aż do różnorodnych postaci osiad1 2 1 Region wsi pasterskich położony na północnym stoku Karpat Południowych między rzekami OH i Jiu. Region zamykający obniżenie wewnątrzkarpackie, w którym znajduje się miasto Orasul Stalin (Braszów). 2 �KRONIKA 336 Jego pasterstwa w górskich strefach rolniczych, gdzie hodowla mieszana ściśle łączy się z uprawą stoków górskich. W regionach pasterskich, wyróżniających się zwiększonym wypasem sezonowym, areał uprawny jest zredukowany i biedny. Łańcuchy górskie — tak bliższe, jak i dalsze — okazały się rozległymi i dogodnymi obszarami eksploatacji pasterskiej. Stada powiększały się znacznie, a pastwiska sąsiadujących gór stały się niewystarczające. Wówczas to na letni wypas bydła wydzierżawiano pastwiska strefy alpejskiej, położone w wysokich partiach Karpat, mało dotychczas wykorzystywane tak przez ludność wsi położonych u stóp tych gór, jak też ich feudalnych właścicieli. W ten sposób, jak to wynika ze studiów prof. Tiberiu Morariu, przeprowadzanych nad życiem pasterskim Rodna, niekiedy właś­ ciciele stad z okolic Sibiu (Poiana, Gales Saliste) i Tara Birseii wynajmowali pastwiska na letni wypas w tym masywie górskim. Ich obecność, podobnie jak i gdzie indziej, poświadczona jest przede wszystkim w miejscowym nazewnictwie . Pastwiska strefy alpejskiej zapewniły utrzymanie licznych stad jedynie na okres lata. Nato­ miast zimowisk szukano w niskich strefach, położonych wewnątrz Karpat i na zalewowych tere­ nach Dunaju, zwanych Balta Dunarii. Te to obszary o małym zaludnieniu i łagodnym klimacie zimowym stały się właśnie dogodnymi zimowiskami, zarówno dla bydła indywidualnych pasterzy, jak też dla wielkich stad zespołów wiejskich z sąsiednich stref położonych wewnątrz niecki siedmio­ grodzkiej. Pasterstwo sezonowe przedstawiało również korzystne możliwości podniesienia wartości bydła i wyrobów mlecznych, pokrywając w ten sposób pewne potrzeby gospodarskie, a przede wszystkim w zakresie produktów rolnych. Sprzedaż nadwyżek produkcji pasteiskiej była zapew­ niona przede wszystkim dzięki sąsiedztwu starodawnych centrów rzemieślniczych i handlowych, jakie znajdowały się w Sibiu i Brasovie. W północnym sektorze Karpat Rumuńskich ważne centrum zbytu wełny i tkanin było w Bistrita. Tu również sprzedawali wełnę pasterze sezonowi, spędzający lato w Góiach Rodniańskich. Jeśli cena nie była zbyt korzystna, udawali się wówczas na sprzedaż do Sibiu . Ponieważ zobowiązania feudalne dla pasterzy były o wiele cięższe w Siedmiogrodzie aniżeli w strefach położonych na zewnątrz Karpat, spora część ludności biednych pogranicznych obszarów wyemigrowała poza góry, gdzie znajdowały się nie tylko łagodniejsze tereny na zimowiska dla bydła, lecz także nadzwyczaj żyzne obszary rolnicze. Na tych obszarach posiadacze ziemscy bezpośrednio zainteresowani intensywną uprawą swych ziem poszukiwali świeżych rąk do pracy, dlatego też chętnie przyjmowali emigrujących pasterzy . Mieszkańcy niektórych okręgów pogranicznych, z których emigracja była najbardziej masowa, uprawiali zajęcia rolniczo-pasterskie, a przede wszyst­ kim hodowlę mieszaną. Toteż ludność ta przystosowała się stosunkowo szybko do nowych warun­ ków życia, redukując coraz bardziej swoje zajęcia pasterskie. W zbiorach Transylwańskiego (siedmiogrodzkiego) Muzeum Etnograficznego w Cluj dział poświęcony kulturze pasterskiej zawiera ponad 1 2 0 0 obiektów. Najbardziej reprezentatywne okazy pochodzą z omawianych regionów karpackich. Dokumentacja do całokształtu kultury materialnej, a zwłaszcza podstawowych zajęć pasterskich, była w ciągu ostatnich dziesięciu lat stale opraco­ wywana przez zespół naukowy tamtejszego muzeum. Osobną kategorię stanowią przedmioty osobistego użytku pasterzy. Do niej należą: laski bite, czerpaki drewniane do picia wody caucuri albo capéele, piszczałki drewniane itd. Te to wyroby pasterskie wyróżniają się przede wszystkim bogatą ornamentyką. Laska, którą tylko niekiedy posługuje się rolnik, pasterzowi służy za podporę i broń. Dlatego też niektóre z tych lasek opatrzone są zgrubieniami bądź metalowymi młoteczkami umieszczonymi na ich końcach, tzw. baltagul. Niekiedy dolna część lasek posiada nacięcia, wręby, 3 4 5 3 T. Morariu, Viata pastorału in Mun(li Rodnei. Studii si cercetari geografice, t. 2, Bucuresti 1937, s. 108-109. Morariu, op. cit., s. 111. D. Pro dan, Teoria imigratiei Rominilor din Proncipatele Romine in Transilvania in veacul al XVIII-lea, Sibiu 1944. 4 5 �KRONIKA 337 przedstawiające rozmaite obliczenia pasterskie. Zazwyczaj te rozliczenia czy rachunki zaznaczane wrąbkami nacinane są na innym kawałku drzewa, tzw. ráboj albo ratas, który się wywodzi z wyżej opisanych lasek. Rachunki pasterzy związane z gospodarką są dosyć skomplikowane. Materiały dokumentarne dotyczące takich różnorodnych rachunków pochodzą z Maramures, Nasáud i Karpat Południowych. W Maramures sezonowy, tj. od wiosny do jesieni, wypas owiec na terenach górskich niżej położonych, a nawet zimowiska organizuje się w ramach wielkich spółek. Do nich należą rodziny spokrewnione lub sąsiadujące. Część wsi zamieszkała przez członków takich spółek Ryc. 1. Inwentarz pasterski z gór Rodna. Dział ekspozycji w Muzeum nazywa się boteie. Przy tworzeniu większych stad łączy się kilka boteie na z góry ustalo­ nych zasadach. Tak np. część produktów mlecznych należna poszczególnym właścicielom owiec jest ustalona według obowiązującej umowy. Dzień odłączania owiec jałowych od innych, tzw. la ruptul sterpelor, jest dniem mierzenia mleka i ustalania ilości sera, la bágatul pe brinza. Wówczas to doi się owce, a otrzymane mleko od owiec każdego właściciela mierzy się półtoralitrowym naczyniem drewnianym, zwanym сира. Ilość udoju zaznaczona jest na sporzą­ dzonym specjalnie do tego celu kawałku drzewa, tzw. carimb, który posiada tyle boków, ile boteie grupuje się w tej samej spółce szałaśniczej. W celu dokonania pomiaru przy użyciu carimbu mleko jest nalewane do innego drewnianego naczynia, tj. budacd. Carimb wkłada się do naczynia i nacina na poziomie mleka zawartego w. budacd. Na bokach carimbu są również za­ znaczone nacięciami ilości mleka otrzymane od owiec każdego członka boteie. Zgodnie z doko­ nanym pomiarem każdy właściciel otrzymuje odpowiednią ilość sera. Do miary sera służy zwy­ czajna drewniana waga, zwana cumpana. Pierwotne formy tej wagi, znajdujące się w Muzeum, pochodzą z szałasów Gór Rodniańskich i Południowych Karpat. Wagi te składają się z ruchome­ go .'amienia opatrzonego na końcach zwykłymi szalkami. W Maramures takie ważenie odbywa się w sposób następujący. Do jednej z szalek przymocowuje się budacd, a do drugiej kocioł. Równowagę ustala się przy użyciu ciężarków pomocniczych. Następnie do budacd nalewa się wody aż do poziomu mleka zmierzonego w czasie zawiązywania się szałasu, zaznaczonego na Etnografia polska, t. V 22 �KRONIKA 338 carimb, a do kotła kładzie się odpowiednią ilość sera równoważącą wodę. Przy zawiązywaniu szałasu ustala się porządek i ilość produktów oddawanym poszczególnym właścicielom. Inwentarz szałaśniczy z poszczególnych regionów (ryc. 1) składa się przede wszystkim z różnych naczyń. W Muzeum znajdują się jedynie ich typowe formy. Wśród nich wyróżniamy specjalne naczynia drewniane użytkowane przy wyrobie sera, zwane przez pasterzy sezonowych crinte. Jedno z tych naczyń było używane pizez trzy pokolenia pasterzy z Tara Birsei. Z niektórych regionów zgromadzono prawie całkowite wyposażenie szałasu dla Gór Rodniańskich (z Telci, okręg i.." • Ryc. 2. Zespół pasterski działu skansenu Muzeum, pochodzący z Gór Apusenii Nasaud, dep. Cluj) i dla Gór Apusenii (z Sálciua, okręg Clmpeni, dep. Cluj). Te inwentarze zostały skompletowane okazami pochodzącymi z innych wsi sąsiednich okręgów. Tak np. w Maramures. zostały zakupione oprócz carimburi naczynia nazwane cupe, wielkie łyżki drewniane, zwane gávane, naczynia na masło itd. Wymienione przedmioty różnią się od takichże z Gór Apusenii, a szczegól­ nie od analogicznych z okręgów, gdzie ludność uprawia indywidualny wypas ściśle związany z terasowatą uprawą rolną. Pomiędzy takimi wsiami a czasowymi schronieniami pasteizy istnieje w czasie lata intensywna komunikacja, uwarunkowana potrzebami aprowizacyjnymi. Dlatego też znaj­ dujemy w tych osadach przede wszystkim liczne drewniane naczynia przeznaczone do transportu, a w pierwszym rzędzie do produktów mlecznych, zwane dloabe. Braki istniejące w tutejszych zbiorach w zakiesie szałaśnictwa zostaną uzupełnione rozbudową sekcji plenerowej Muzeum, tzn. miejscowego skansenu, która zostanie wyposażona w dział pas­ terski, m. in. w zrekonstruowane szałasy i kompletne wyposażenie, pochodzące z okręgów pas­ terskich i pastersko-rołniczych. Dział tutejszego skansenu zawiera już zespół pasterski z Gór Apusenii, utworzony: 1) z niewielkiej konstrukcji drewnianej, zwanej koliba (ryc. 2), w której przy­ gotowuje się i przechowuje produkty mleczne; 2) z indywidualnego schronu na płozach sanek, tj. cramba; 3) z obory, tzw. staul, a więc koszaru. Dodajmy, że w początkowym okresie pasterstwa typy schronów były różne, gdyż hodowla rozwinęła się tutaj w ścisłym związku z uprawa roli na �KRONIKA 339 6 terasach . Zróżnicowanie schronów występuje również w sąsiednich strefach, objętych tym samym masywem górskim, pozostając w związku ze sposobem wykorzystania areału rolnego, bardziej ograniczonego ze względu na pochyłości i ostrzejszy klimat. Zresztą w tych regionach zajęcia ludności kierują się ku coraz lepszemu wykorzystaniu także innych produktów naturalnych. Tak więc w Tara Abrudului wydobywanie złotodajnych minerałów stało się zajęciem podstawo­ wym, podczas gdy rolnictwo i hodowla były jedynie zajęciem dodatkowym. Oczywiście ostatnie wzmagało się w okresach stagnacji eksploatacji złota. Z tego to powodu na terenach należących 7 i Ryc. 3. Stodoła do młócenia zboża, tzw. sura de imblatit. Dział skansenu Muzeum do złotodajnego regionu za czasowe schronienia dla pasterzy obierano szczególny typ stodoły umieszczonej pośród pola, służącej równocześnie do młócenia zboża, zwanej sura de Imblatit (ryc. 3). W okresach uprawy zboże gromadzono na strychach czy pięterkach tych budynków, prze­ chowując je aż do młocki. Podczas gdy w innych latach, kiedy pola zamieniano na pastwiska, stodoły służyły za schronienie dla pasterzy i ich trzód. Stodoły te mają szczególny profil, przypominający stare drewniane kościoły, a zwłaszcza ich prezbiteria. Jedna z nich, zbudowana z dwóch części, a więc właściwej stodoły i obory, została przeniesiona do tutejszego skansenu (ryc. 3) ze wsi Bucium (okr. Cimpeni, dep. Cluj). W sąsiednim regionie, tj. Tara Motilor , gdzie wyrób naczyń drewnianych był głównym zaję­ ciem tamtejszej ludności, schronienia pasterskie lokalizowały się zarówno na terenach o bardziej intensywnych uprawach łąkowo-rolnych, jak też w górskich strefach alpejskich, będących domeną letniego wypasu bydła. Czasowe schronienia umieszczone na przestrzeni zarezerwowanej dla rol­ nictwa górskiego, tzw. miietori, stawały się często miejscami nowych osiedli, jak np. Tara Mo{ilor, 8 6 Zob. V. Buturá, Adáposturile temperare in sud-vestul MunfUor Apuseni, [w:] Anuarul Muzeului Etnografie al Transihaniei pe anii 1957-1958, Cluj 1959, s. 95-134. Region złotonośny okolic miasta Abrud. Region Centralny Gór Apusenii, którego ludność jest znana pod nazwą Mo{i. 7 8 �340 KRONIKA będąca typową strefą osadnictwa rozproszonego. W archiwum Transylwańskiego Muzeum Etno­ graficznego znajduje się wartościowy materiał dokumentarny, dotyczący powstawania takiego osadnictwa i wsi Gór Apusenii, skąd też pochodzi typ reprezentatywny starych domów umiesz­ czonych w skansenie. W strefach zajęć mieszanych oraz tam, gdzie uprawiane jest rolnictwo, górskie typy schronów czasowych i ich lokalizacja są rozmaite. Zróżnicowanie uzależnione jest od sposobu, w jaki został rozwiązany problem wypasu letniego i użyźniania pól. To ostatnie było praktykowane bardziej intensywnie w przeszłości w ramach gospodarki naturalnej, kiedy schrony masowe o mieszanych funkcjach rolniczo-pasterskich osiągnęły swoje maksimum rozwoju. W okresie kapitalizmu ilość schronów maleje, zwłaszcza liczba stodół do młócenia zboża, a ich funkcje stają się bardziej ogra­ niczone ze względu na rozwój gospodarki wymiennej i ukazanie się młockarni mechanicznych. Dwie jednostki, które posiada sekcja plenerowa Muzeum (skansen), należą do kategorii schro­ nów o funkcji rolniczo-pasterskiej. Spotyka się je nie tylko w Górach Apusenii, ale także w innych strefach, gdzie jest uprawiane rolnictwo górskie. Typy ich są jednak różne. Osobną np. kategorię funkcjonalną stanowią schronienia stref przeznaczonych na uprawy łąkowe i zbiór siana. Poza eksponatami charakterystycznymi dla zajęć pasterskich Muzeum tutejsze posiada także inne wytwory związane ze sposobem życia omawianych regionów, a przede wszystkim narzędzia używane w rolnictwie górskim (Maramures, Góry Apusenii, Masyw Poiana, Ruscá itd.). Nadto zebrane są przedmioty użytku gospodarskiego, tkaniny, ubiory i in. Zwłaszcza zwracają uwagę tkaniny, które są w tych regionach liczniejsze aniżeli na równinach, gdyż kobiety dysponowały większą ilością surowca i czasu. Dywany z Maramures, bogato haftowane ręczniki z Tara Oltului itp. świadczą o głębokim poczuciu estetycznym i artyzmie ich twórczyń. Również górski strój ludowy jest bogaty w elementy tradycyjne i przedstawia wyraźne zróżnicowanie regionalne. W Mu­ zeum gromadzi się odzież nie tylko świąteczną, ale także roboczą, na którą zwraca się specjalną uwagę. Ona to właśnie zachowała niejeden rys charakterystyczny dla czasów odległych. Tak np. części płócienne stroju pasterskiego pochodzące ze wsi Telciu (okręg Naśaud, dep. Cluj) są impreg­ nowane serwatką, co czyni je nieprzemakalnymi. Wysiłki pracowników Muzeum dotyczą głównie w ostatnich latach zbierania pełnej dokumentacji materiału związanego z zajęciami pasterskimi oraz przemian socjalnych i ekonomicznych, jakie zaszły także w tej dziedzinie produkcyjnej. Głów­ nie położono nacisk na gromadzenie okazów i ich wszechstronny opis metrykalny, ponieważ studia nad życiem pasterskim w Karpatach należą do zakresu czynności zespołów etnograficznych Akademii Republiki Rumuńskiej, która nie dysponując odpowiednimi funduszami nie może zdobywać i kon­ serwować dokumentów materialnych. Tym, którzy przygotowują studia syntetyczne, przypada więc w udziale badanie obfitego materiału gromadzonego w archiwach, który przede wszystkim jest bogaty i przekonywający dla okręgów pasterskich zewnętrznych regionów Karpat. Badania życia i kultury pasterskiej pobliskich regionów zostały również włączone do planów naukowych znaczniejszych muzeów Siedmiogrodu. Tak np. zespół naukowy Muzeum Bruckenthal w Sibiu przygotowuje monografię typowego okręgu dla wysokogórskiego sezonowego życia paster­ skiego „Marginimea". Życie pasterskie we właściwych warunkach dla Siedmiogrodu wytwarza liczne problemy, które nie mogą być rozwiązane inaczej, jak tylko przy pomocy szczegółowych studiów poszczególnych regionów. Te zaś ujawniają się przez zastosowanie wszechstronnej analizy lokalnego sposobu życia, rozpatrywanego zarówno na podstawie terenowych materiałów etnogra­ ficznych, jak też dokumentów pisanych oraz funkcji lokalnych zajęć pasterskich, odległej i bliższej przeszłości, rozpatrywanych pod kątem widzenia materiału historycznego. Stosowanie pełnej analizy jest niezbędne w tego rodzaju badaniach, gdyż pasterstwo było przeważnie rozpatrywane w sposób jednostronny. Pomijano prawie wszędzie uboczne zajęcia ludności związanej z paster­ stwem, wskazujące na znaczenie również innych naturalnych źródeł utrzymania w badanych regio­ nach górskich. Poszukiwania obecne podjęte przez zespół pracowników Muzeum Transylwańskiego kierują się głównie ku mniej zbadanym regionom etnograficznym Siedmiogrodu, które też są mniej repre- �KRONIKA 341 zentowane w zbiorach muzealnych. Jak to już wspomniałem, badanie przejawów kultury material­ nej przebiega w parze z nabywaniem charakterystycznych obiektów. Podejmowane penetracje są oczywiście poprzedzone studiami literatury, co znacznie ułatwia badającym orientację i ujmowanie zjawisk kulturowych wytypowanych regionów. Do planu zbiorowych poszukiwań został przede wszystkim włączony obszar dotychczas unikany przez etnografów, a mianowicie Tara Lápusului (dep. Baja Mare) . W następnych latach będą prowadzone poszukiwania również w mało zbadanej strefie zachod­ niej i południowo-zachodniej tego regionu. Wspomnieć także należy o nieco regionalnie zawężo­ nych badaniach prowadzonych w celu skompletowania obiektów dla działu skansenu, a w szcze­ gólności dotyczące sektora przemysłowego i rzemiosł wiejskich, które znajdowały się już w upadku w epoce kapitalizmu. Przy tego rodzaju badaniach, po zapoznaniu się z różnymi typami urządzeń gospodarczych, nabywanie obiektów poprzedzane jest szczegółowymi studiami form odpowia­ dającego im terenu . Wśród urządzeń chłopskich, zwłaszcza bardziej rozpowszechnionych w stre­ fach pasterskich, brane są pod uwagę przede wszystkim folusze (piuá, viltoare) służące do wykań­ czania wełnianych pokryć, косу itp. W sekcji plenerowej, tj. w skansenie, znajdują się już skomple­ towane urządzenia piuá i viltoare, pochodzące ze wsi Zagra (okręg Násáud, dep. Cluj). Ten typ jest częsty we wszystkich wsiach położonych na południowym stoku Gór Rodniańskich. Obok tego urządzenia będą umieszczone typy dawniejsze, znajdujące się w Górach Apusenii, i nowsze w Tara Birsei i „Marginimea". Wyniki poszukiwań regionalnych były publikowane w Roczniku Muzeum Etnograficznego Transylwanii , którego pierwszy wydany tom zawiera, poza szczegółowym studium o schronach czasowych w Górach Apusenii , także inną rozprawę o terminologii Daków, zachowanej w rumuń­ skim życiu pasterskim . W innym artykule są wspomniane regiony, które dostarczyły obiektów do Muzeum. Położono w nim nacisk na nabytki ostatnich lat z wymienieniem personelu naukowego, któremu je zawdzię­ czamy . Valeria Buturá (Cluj) 9 10 11 12 13 14 K A R P A C K A K U L T U R A LUDOWA W P R A S K I C H ZBIORACH E T N O G R A F I C Z N Y C H Etnografia środkowoeuropejska zajmuje się coraz częściej rozległym terytorium karpackim gdzie zachowało się wiele takich form i zjawisk kultury ludowej, które często dają wyjaśnienie do historii i rozwoju kulturowego innych krajów. Obecnie planuje się i podejmuje rozległe badania w zakresie karpackiej kultury, w pierwszym rzędzie pasterskiej; należy sobie uświadomić, co zostało na tym polu dokonane już uprzednio w poszczególnych krajach i jaki jest materiał, stanowiący niejednokrotnie punkt wyjścia do nowych opracowań najrozmaitszych problemów etnograficznych tych ziem. Oczywiście doniosłą rolę odgrywać tu będą etnograficzne zbiory muzealne, gdzie się od dawna gromadzi najrozmaitsze dokumenty kultury ludowej, które mimo to zwykle nie są dokład­ nie znane i opracowywane. Również w dziale etnograficznym Muzeum Narodowego w Pradze zgromadzono dużo materiału z obszaru Karpat. Ponieważ Muzeum nie ma obecnie możliwości wydania katalogów swoich zbiorów, niniejsze opracowanie pragnie ogólnie poinformować badaczy 9 Region północnej Transylwanii przecięty rzeką Lápus. V. Buturá, Die Siebenbürgischen Turbinenmühlen, „Ethnographica", Brno, t. 1: 1959, s. 19-26. Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1958, Cluj 1958, ss. 333. V. Buturá, Adáposturile temperare in sud-estul munfilor Apuseni, [w:] Anuarul ..., s. 95-134. I . I . Russu, Din trecutul pástoritului rominesc, [w:] Anuarul..., s. 135-156. T. On is or, Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, [w:] Anuarul..., s. 15-78. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 �KRONIKA 342 przez dokładny opis tego, co posiada ta placówka z okręgu karpackiego, co tara zbadano i jaka była historia tego zbioru. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że w tym przeglądzie będzie mowa jedynie o przedmiotach zgromadzonych z terenów właściwego karpackiego obszaru górskiego, a nie o tych, które pochodzą z ziem, dokąd sięgała kultura karpacka w X I X i X X w., bądź to kom­ pleksowo, bądź też w pojedynczych elementach. Najstarszy zbiór etnograficzny powstał w Pradze w Muzeum Náprstka, gdzie jego postępowi właściciele zaczęli już w 1877 r. gromadzić okazy kultury ludowej, a szczególnie hafty czeskie. Bardzo szybko ich zainteresowanie, jak również przyjaciół i współpracowników objęło poza Cze­ chami, Morawami i Śląskiem także i Słowację. Już w 1878 г. V. Náprstek rozpoczął działalność kolekcjonerską, rozszerzając swoje zbiory także wytworami innych Słowian . Rozszerzenie zakresu zbiorów na kulturę całej ludności słowiańskiej oznaczało oczywiście zwrócenie uwagi na eksponaty reprezentujące życie ludności w okręgu Karpat. W początkach pracy chodziło przede wszystkim 0 zachodnią i południowo-zachodnią część Słowacji. Na tych to terenach zwracała uwagę niezwykle bogata kultura nizinna , a także godna uwagi starodawna kultura ówczesnego okręgu trenczyńskiego, w której wytworach niepospolite wyczucie artystyczne łączyło prostotę wyrazu z wyra­ finowaną szlachetnością technik dekoracyjnych i kombinacji kolorystycznych. Muzejm Náprstka otrzymało materiał z krajów nieczeskich dzięki mnóstwu przyjaciół tej instytucji (w większości Czechów), zamieszkałych stale bądź tymczasowo poza terytorium Czech, bądź też będących na służbie ówczesnego państwa w różnych częściach Austro-Węgier albo za granicą jako urzędnicy, kupcy itd. Wśród nich odznaczał się głębokim zapałem i prawdziwie na­ ukowym zainteresowaniem kulturą ludową bardzo czynny literat Frantisek Rehof. Przebywał on także do 1890 r. we Lwowie. Wówczas to całe swoje zainteresowanie i sympatię zwrócił do ludu ukraińskiego, zamieszkałego na północnych zboczach Karpat, którego osobliwy sposób życia oraz charakterystyczna i malownicza kultura szybko przykuły uwagę badaczy. Rehof zaczął ten lud studiować i równocześnie gromadzić dla Muzeum Náprstka eksponaty charak­ teryzujące jego życie. W odróżnieniu od normalnej podówczas praktyki jego zainteresowania się­ gały znacznie głębiej. Do Pragi zaczęły szybko dochodzić oprócz przepięknych i cennych okazów sztuki ludowej także eksponaty odnoszące się do różnych zwyczajów, świąteczne i obrzędowe pieczywo, rzeczy codziennego użytku i narzędzia pracy, zabawki, ceramika zdobnicza i użytkowa, prace dekoracyjne wybijających się ludowych artystów i wyroby jarmarcznych kramarzy, instru­ menty muzyczne, odzież oraz jej części składowe w zależności od tego, dla jakiego wieku i okazji były przeznaczone. Tam, gdzie zmuszała konieczność — czy to były powody finansowe, czy zbyt wielkie rozmiary przedmiotu — sporządzano zmniejszone modele. Miało to miejsce nie tylko przy wzorach budownictwa ludowego, ale i w wypadku szeregu narzędzi rolniczych i innych, środków komunikacji itd. Oczarowany charakterem miejscowej kultury żydowskiej nie wahał się F . Rehof gromadzić i jej okazów, a to dotyczących życia, kultu i zwyczajów samych Żydów, jak i ich wyrobów rzemieślniczych przeznaczonych na rynek, głównie wsi. Swoje zbiory Rehof zaopatrywał wskazówką dotyczącą pochodzenia, wieku, autorów i funkcji uzyskanych przedmiotów. Wytrwałą działalność kolekcjonerską przerwała właściwie dopiero jego śmierć w 1899 r. Dzięki niemu został utworzony w Pradze pierwszy, naprawdę wszechstronny, przejrzysty zbiór etnograficzny, bardziej celowy 1 lepiej opracowany aniżeli zbiory dotyczące pozostałych Słowian zamieszkałych na ziemiach ówczesnego państwa austro-węgierskiego. Obejmuje on materiał przede wszystkim z okolic Lwowa, Jaworowa i Czerniowiec w liczbie przeszło 2600 sztuk, w tym wiele cennych starych egzemplarzy tamtejszej sztuki ludowej i wyroby niektórych wtedy jeszcze żyjących artystów ludowych. 1 2 1 S. F . Svoboda, Národopisné oddélení Národního musea v Praze, odbitka z czasopisma „Sbornik pro hospodáfské a sociální dejíny", R. 2: 1947, s. 1; D. Stránská, Národopisné oddaleni, „Sbornik Národní museum", Praha 1949, s. 122-123. Z tego okręgu pochodziły przepiękne, starannie wykonane hafty, które dostarczane do Pragi przez przeróżnych handlarzy stały się bardzo szybko przedmiotem handlu. 2 �343 KRONIKA Po wystawie jubileuszowej w 1891 г., na której jednym z największych osiągnięć stała się „Czeska chata", wypełniona najlepszymi wyrobami czeskiego haftu ludowego i innymi przejawami twórczości ludowej, świadectwo uzdolnień artystycznych ludu znalazło drogę również i do ówczes­ nego Muzeum Królestwa Czeskiego. Kiedy została w 1894 r. ukończona organizacja sali czeskiej, kontynuowano prace nad zabezpieczeniem pamiątek również z Moraw, Śląska i Słowacji . Zarzą­ dowi oddziału historyczno-archeologicznego, któremu podlegały zbiory etnograficzne, udało się wówczas przy pomocy licznych ofiarodawców stworzyć niewielki, ale piękny zbiór wyróżniających 3 Ryc. 1. Fragment polichromowanej figury św. Jana. Okręg Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S 1202 dostarczył F . Rehoi Fot. J . Látalová się okazów: strojów ludowych, haftów, ceramiki, obrazków na szkle i drobnych przedmiotów zdobniczych. Część z nich pochodziła z obszaru karpackiego, przede wszystkim z morawskiego okręgu wałaskiego, okolic Horńacka, morawskich i słowackich Kopanie i okręgu trenczyńskiego. Dalsze kompletowanie tych cennych zbiorów przebiegało jednak stosunkowo powoli i w zasadzie było realizowane pod określonym kątem zainteiesowań. Opiekun bowiem tej kolekcji, prof. Koula, 3 Svoboda, op. cit., s. 2; Stránská, op. cit., s. 125-126. �344 KRONIKA prowadząc poszukiwania terenowe na Morawach oraz Słowacji i publikując ich wyniki, kładł nacisk przede wszystkim na artystyczny wyraz wytworów kultury ludowej, przesłaniając tym samym ich pełniejszą wymowę. Między innymi miało to także i ten skutek, że szereg pięknych przedmiotów wchodzących w skład kolekcji nie posiadało wyczerpujących metryk. W tym samym czasie kiedy zarząd „Czeskiej chaty", kierowany przez prof. Koulę, organizował wystawę etnograficzną w Muzeum Królestwa Czeskiego, także i w innych miejscowościach Czech i Słowacji z Pragą na czele tworzyły się podwaliny pod przyszłe reprezentacyjne muzealnictwo Ryc. 2. Fragment polichromowanej figury Marii. Okręg Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S 1201 dostarczył F . Rehof Fot. J . Látalová etnograficzne. W wyniku szeroko zakrojonej akcji zostały zgromadzone bardzo bogate zbiory z całego obszaru Czech i Słowacji, które wystawiono na Czechosłowackiej Wystawie Etnograficznej w 1895 r. Na bazie tych zbiorów i w pewnym sensie jako przedłużenie wystawy powstało w 1896 r. Etno­ graficzne Muzeum Czechosłowackie w Pradze. Założenia oraz zamierzenia tego Muzeum odbiegały znacznie od polityki muzealnej Muzeum Náprstka i Muzeum Królestwa Czeskiego. Zbiory etno­ graficzne zgromadzone na wystawie etnograficznej (1895 r.) i później przejęte przez Muzeum Etno- �345 KRONIKA graficzne w przeciwieństwie do ujęć dotychczasowych miały dać pełny przegląd życia i właściwy obraz kultury ludu wiejskiego na ziemiach czeskich i na Słowacji. Toteż problematykę kolekcji starano się w miarę ówczesnych możliwości utrzymać w odpowiednich do aktualnych przejawów życia wiejskiego proporcjach, i co więcej, ze względu na ówczesne tendencje polityczne podkreślić w niej integralność ziem odpowiadającą w przybliżeniu granicom dzisiejszej CSRS. Przesłanki polityczne sugerowały również pokazanie materiałów porównawczych przede wszystkim w postaci szerokiego przeglądu kultur słowiańskich. W początkach swej działalności Muzeum nie organizowało systematycznych penetracji terenu w celach kompletowania zbiorów, czy też badań naukowych. W tym okresie praca w Muzeum polegała głównie na porządkowaniu i klasyfikowaniu eksponatów, jak i na odpowiednim kom­ ponowaniu ekspozycji. Zbiory w Muzeum z grubsza odpowiadały terytorialnie i rzeczowo materia­ łom zgromadzonym na Czechosłowackiej Wystawie Etnograficznej. Były jednak mniej liczne i wsku­ tek tego straciły swą wymowę statystyczną; brakowało też dokumentacji, która by wystawę uzupeł­ niała. W swoich początkach zbiory muzealne obejmowały oprócz materiału czeskiego i moraw­ skiego również dosyć bogaty zbiór eksponatów ludowej kultury słowackiej i piękne zaczątki zbiorów z niektórych innych ziem słowiańskich. Kultura karpacka zajmowała w tej kolekcji znaczne miejsce chociażby dlatego, że do tego okręgu należy praktycznie cały materiał wschodniomorawski i śląski oraz większość eksponatów słowackich (o ile pochodziły z górzystych części kraju). Tych rzeczy była wielka ilość. Znalazła się tutaj przede wszystkim rozległa kolekcja z morawsko-słowackich Kopanie i okręgu Homacka oraz zbiorów wałaskich, które obejmowały głównie materiał tekstylny i hafciarski, uzupełniony kilkoma kompletnymi strojami i wybranymi okazami sztuki ludowej. W zbiorze wałaskim były również eksponaty dotyczące niektórych rodzajów zajęć ludowych, jak fajczarstwo, naszyjnikarstwo, wyrób kozików i pewna ilość okazów narzędzi pasterskich. Zbiór z Beskidu Śląskiego tworzyły przede wszystkim okazy strojów ludowych i hafty — niektóre z nich bardzo stare — srebrne ozdoby stroju, stare dokumenty prawne i zwyczajowe oraz trochę malo­ wanych mebli. Bardziej obszerna była kolekcja słowacka. Wyróżniała się przede wszystkim haftami i ko­ ronkami oraz całkowicie się nastawiła na uwydatnienie pięknych, uszlachetnionych form arty­ stycznych wytworów kultury ludowej, a nawet wyraźnie dążyła do przedstawienia całokształtu tej kultury, podobnie jak to miało miejsce przy zbiorze czeskim. Pod względem terytorialnym ekspo­ naty ze Słowacji ograniczały się do obszarów, skąd pochodziły piękne hafty, które były przy ów­ czesnych uciążliwych warunkach komunikacyjnych lepiej dostępne, względnie do obszarów, chociaż niedostępnych, to jednak dzięki niektórym zbieraczom lepiej poznanych. Do takich znanych ziem należała cała dolina Wagu, Orawa, dolina Nitry, Góry Głogowieckie (Hlohovecké), dolina Hronu oraz północna część dawniejszego Hontu i Gemeru. Z tych ziem pochodziły również zbiory Muzeum Etnograficznego z pojedynczymi okazami z okolic Koszyc i Presova, z Vazca itp. Przeważał materiał z zachodniej i południowo-zachodniej części kraju i ze środkowej Słowacji, głównie z Detvy. Obok tego jednak miało Muzeum już w pierwszych latach działalności także niemały zbiór okazów sztuki ludowej z karpackiej części Ukrainy (przede wszystkim z ówczesnej Galicji), który otrzymało częściowo w roku 1899 po zmarłym F . Rehofu, częściowo w 1901 r. z Kosowa . Tak powstała w Muzeum kolekcja około 300 przedmiotów, obejmujących przede wszystkim okazy sztuki ludowej i kompletne dwa piękne stroje z okolic Jaworowa. Nie była wprawdzie tak intere­ sująca i wszechstronna, jak zbiory Náprstka, odznaczała się jednak wartością artystyczną poszcze­ gólnych eksponatów. Początkowa kolekcja muzealna (ok. 10000 przedmiotów), którą posiadał instytut do dyspozycji w pierwszych latach działalności w swoim dotychczasowym budynku na Smichowie, stanowiła 4 4 Zbiory pochodzą ze spuścizny Jana C i e r p i ę t y - Ś w i e y k o w s k i e g o z Kosowa (Vestník Národopisného musea ceskoslovanského, 1902, s. 8) i obejmują przeszło 170 przedmiotów. �346 KRONIKA bardzo dobrą podstawę do stworzenia przejrzystego zbioru karpackiej kultury ludowej. Materiał obejmował zaledwie czwartą część wszystkich zbiorów. W następnych latach Muzeum starało się stopniowo zbiory i luki w nich istniejące uzupełnić. Działalności tej jednak brakowało koniecznej intensywności i świadomości celu. Główna przyczyna takiego stanu rzeczy leżała w nieznacznej liczbie fachowych pracowników i w tym, że Czechosłowackie Muzeum Etnograficzne jako prywatny instytut przez państwo skromnie dotowany, a administrowany przez Towarzystwo Czechosło­ wackiego Muzeum Etnograficznego, stale borykało się z trudnościami finansowymi i było skazane bardziej na dary przyjaciół aniżeli na własną działalność kolekcjonerską. Przyrost zbiorów był więc nadal bardzo nierównomierny również i w następnych latach, a gdy osłabło zainteresowanie publiczności, obudzone kiedyś nowymi celami i popularnością wystawy etnograficznej, opadał i prawie wygasł. Mimo to zbiory się rozwinęły w okresie przed I wojną światową dosyć znacznie, a nowe nabytki obejmowały niektóre cenne uzupełnienia z obszaru karpackiego. Na szczególną uwagę zasługuje zbiór P. Wyhlidala ze Śląska z szeregiem bardzo rzadkich starych haftów uzyski­ wanych często z majątku kościelnego, hafty i okazy rzemieślniczych wyrobów ludowych z okręgu wałaskiego, interesujące uzupełnienia do zbioru huculskiego, głównie zabawki z Jaworowa, pisanki i pierścionki, mnóstwo haftów z pogranicza morawsko-słowackiego oraz materiał ikonograficzny i etnograficzny z byłego Hontu . Po powstaniu Republiki Czechosłowackiej Muzeum Etnograficzne zostało przejęte przez admi­ nistrację państwową, a zbiory zostały dołączone do Muzeum Narodowego w Pradze. Finansowa sytuacja instytutu wprawdzie się polepszyła, jednak w sposobie jego pracy z początku niedużo się zmieniło. Zbiory przez połączenie z materiałami etnograficznymi Muzeum Narodowego nie zmie­ niły jednak swojego charakteru (jeżeli nie weźmiemy pod uwagę ważnej przemiany, do której doszło poprzez wydzielenie zbiorów rolnictwa ludowego i innych zawodów oraz modeli budynków dla muzeum rolniczego). Szybko jednak koło zakładu, który ciągle jeszcze w istocie nie pracował w terenie, zaczęli się grupować obok dotychczasowych sympatyków i nowi pracownicy. Dzięki nim do zbioru muzealnego trafił również materiał etnograficzny pojęty u zbieraczy bardziej nowo­ cześnie, aniżeli to było dotychczas w zwyczaju. Nowym zagadnieniem dla etnografii była Ukraina Zakarpacka, przyłączona wtedy do młodego państwa i przedstawiająca dzięki złym warunkom, w których żyła ludność, prawdziwy rezerwat ciekawych starych form kultury ludowej, osiągają­ cych nierzadko godny uwagi poziom artystyczny. Samo Muzeum nie przejawiało aktywności w ba­ daniach tego kraju, otrzymywało jednak względnie kupowało materiał ikonograficzny i zbiory od tych, którzy tam przeprowadzali poszukiwania, a pomiędzy nimi byli i wybitni badacze . W roku 1929 przewieziony został do Pragi ze wsi Medvedovec koło Mukaceva drewniany kościółek Św. Michała, pochodzący chyba z drugiej połowy X V I I stulecia, który Muzeum zrekonstruowało w dziel­ nicy Petfin na zboczu, powyżej budynku Muzeum. W tym samym roku Muzeum otrzymało wielki zbiór materiału etnograficznego z Ukrainy Zakarpackiej, zgromadzony przez tamtejszy Oddział Zarządu Szkolnego i obejmujący ponad 3900 dokumentów kultury ludowej i fotografii ze wszyst­ kich części danego obszaru. Przy zestawianiu zbiorów kierowano się przede wszystkim wartością artystyczną eksponatów. Zbiory składają się głównie z materiału tekstylnego (kompletnych strojów i ich miniatur, haftów i tkanin), ozdób, rzeźb i ceramiki, eksponatów związanych ze zwyczajami i kilku modeli budowli. Są również odpowiednio uzupełnione pięknymi fotografiami i obrazują w ten sposób bardzo wartościowy, wszechstronny przegląd ludowej kultury materialnej ludności ukraińskiej z wschodniej części Karpat. W tych latach Muzeum zaczęło z wolna rozwijać także i własną działalność kolekcjonerską i naukową, kierując ją w dużej mierze w stronę wschodnich części kraju. W ten sposób zyskiwało 5 6 5 Wszystkie dane co do zasobów Czechosłowackiego Muzeum Etnograficznego i oddziału etnograficznego Muzeum Narodowego, o wyprawach kolekcjonerskich i ich rezultatach, są za­ czerpnięte z inwentarzy, katalogów, ksiąg inwentarzowych i z wewnętrznego pisemnego mate­ riału oddziału etnograficznego Muzeum Narodowego. Np. P. Bogatyrev, A. Kozmínová, O. Vondrácek i inni. 6 �347 KRONIKA Ryc. 3. Ryty i polichromowany drewniany obrazek z Jaworowa. Okręg Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S 1084 dostarczył F. Rehof Fot. J . Látalová �KRONIKA 348 zarówno zajmujący materiał z okręgu wałaskiego (przede wszystkim dzięki zapobiegliwości w za­ kresie fotografii ówczesnego dyrektora, dr V. Fabiana), jak też ze Słowacji, skąd przywozili foto­ grafie i zbiory niektórzy wybitni etnografowie . Wydatną pomoc uzyskało sobie kierownictwo oddziału i w osobach kilku słowackich przekupni, którzy w Pradze sprzedawali słowackie hafty i okazy sztuki ludowej; zrozumieli oni bowiem wyma­ gania Muzeum i przywozili potem do zbiorów bardzo interesujące i wartościowe rzeczy z okolic Modrego Kamienia, Krupiny i Zvolenia, Dobśina, Rozñavy i z okręgu bratysławskiego. Właściwą, rozleglejszą działalność kolekcjonerską rozpoczął oddział etnograficzny Muzeum Narodowego od roku 1932, gdy kierownictwo instytutu przejęła D. Stránská. Zaczęła ona od razu dążyć do celowego tworzenia i uzupełniania zbioru, postanawiając odrzucić jego dotychczasową jednostronność i ze zbioru zabytków sztuki ludowej przebudować go na zbiór naprawdę etno­ graficzny. Ten zamiar pociągnął za sobą oczywiście zwrócenie uwagi na wschodnią część państwa, gdzie tradycyjna kultura ludowa była jeszcze żywa i można było nadal uzyskiwać interesujący materiał. Dotąd miało Muzeum zbiór wprawdzie obszerny, ale — jak już wspomniano — o bardzo specjalnym charakterze i nie odpowiadający zamiarem nowego zarządu instytutu. Pierwsze wyprawy wiodły do północnej Słowacji, na obszar Tatr, którego niezmiernie cie­ kawa kultura ludowa w Muzeum praktycznie wcale nie była reprezentowana. Dzięki intensywnej działalności kolekcjonerskiej udało się w ciągu dwu lat zgremadzić dosyć materiału, żeby Muzeum urządziło w 1933 r. razem z innymi instytucjami wielką wystawę: „Tatry Słowackie, kraj i ludzie", w której położono nacisk na materiał etnograficzny (ikonograficzny i plastykę). Obejmował on nie tylko odzież ludową, dom, jego urządzenie w oryginale i w modelach, ale również eksponaty dotyczące zwyczajów oraz narzędzi pracy, głównie pasterzy i drwali. Wystawa ta zaznajomiła właściwie po raz pierwszy społeczeństwo czeskie z kulturą ludową okręgu tatrzańskiego, a materiał zgromadzony na niej stał się zaczątkiem dalszych zbiorów. Dzięki wystawie powstał w Muzeum Etnograficznym piękny zbiór zabytków tatrzańskiej kultury ludowej. Również niektóre z dalszych muzealnych wypraw kolekcjonerskich w latach 1934—1936 wiodły na Podtatrze, skąd uzyskano cenny materiał ikonograficzny, jak również plany i rysunki budownictwa ludowego, ich szczegóły itp. Poza tym zwracały stale uwagę i inne rejony słowackie, przede wszystkim Ćićmany i sąsiednie wsie z kulturą o bardzo archaicznym charakterze, okolice Trenćanskiej Tępiej i Trenćanskich Teplic, Kysúcy, okolic Bańskiej Bystricy, Modrego Kamienia, Zvolenia, Dobiśina i Rozñavy. Mniejsze ekspedycje podejmowało Muzeum i do morawskiej części Beskidów, przede wszystkim na obszar wałaski, zaś w roku 1937 zbiory zostały wzbogacone o obszerną kolekcję haftów śląskich i części strojów ludowych , których zasadniczy trzon mieścił się już poza okręgiem karpackim, na obszarze opawskimi". Intensywną działalność kolekcjonerską Muzeum, kierowanego przez D . Stranską, przerwała I I wojna światowa, podczas której zbieranie eksponatów w terenie praktycznie zupełnie ustało zbiory muzealne wzrastały bardzo wolno. W tym czasie, tj. w roku 1943, powzięto zasadniczą decyzję, a mianowicie przeniesienia z Muzeum Náprstka zbioru etnografii słowiańskiej do działu etnograficznego Muzeum Narodowego, skąd wywieziono zbiór eksponatów niesłowiańskich kultur 7 8 9 7 Np. K . Chotek, D. Stránská, P. Bogatyrev, A. Václavík, I. Vydra i inni. Z większych ekspedycji trzeba wspomnieć wyprawy do Ośturni, Liptovskiej Teplićki, Lendaka, Vazca, Spiśskiej Belej, SvoSova, Batizovców, Maldura, Vychodnej, Liptov. Sliacov, Malej Frankovej, Trstenej, Suchej Hory itd. w roku 1933, w okolice Rużomberka i Mikulása (Huty, Vel. Borovej i innych) w roku 1934, na Oiawę i do górnego Liptowa w roku 1936. Kolekcja M. Vecerkowej z Opavy, zawierająca około 230 przedmiotów. Należy zauważyć, że nie został podany wykaz wypraw kolekcjonerskich oddziału etnografi­ cznego w tym okresie, ale tylko przypomniano te, które były zorganizowane do obszaru Karpat. Muzeum organizowało w latach 1932-1939 takie wyprawy w Czechach, na Morawach i w Bułgarii. Działalność kolekcjonerska była w tym czasie organizowana i kierowana przez D. Stranską, po­ dróże przedsiębrała przede wszystkim ona sama przy współudziale pracowników muzealnych R. Blazkovej i H . Fickovej. 8 9 1 0 �349 KRONIKA 11 ludowych do Muzeum Náprstka. Zbiory były później stopniowo przekazywane . Ostatecznie w byłym Muzeum Etnograficznym połączyły się wszystkie trzy starsze praskie zbiory etnogra­ ficzne w znakomitą, obszerną muzealną całość, dołączoną do Muzeum Narodowego w Pradze. Nowy okres prac kolekcjonerskich i naukowych rozpoczął dział etnograficzny Muzeum Na­ rodowego dopiero w roku 1948, gdy wszystkie zbiory wióciły do Pragi i zostały znowu uporządko­ wane i wystawione. Zajęto się w tym czasie, z inicjatywy D. Stránskiej, przede wszystkim górzystą częścią Śląska, skąd w Muzeum znajdowała się tylko bardzo mała ilość zabytków, chociaż w tam­ tejszych okolicach górskich zachowały się bardzo interesujące i stare formy kultury ludowej. Dlatego Ryc. 4. Chata we wsi Trnie, powiat Zvolen. Ze zbiorów fotografii E . Málka, z pierwszej ćwierci X X w. Fot. E . Małek pracownicy oddziału i niektórzy współpracownicy spoza Muzeum podjęli w latach 1948 — 1951 szereg wypraw do ziemi jabłonkowskiej i cieszyńskiej. Stamtąd też przywieźli szereg godnych uwagi okazów sztuki ludowej, dotyczących przede wszystkim odzieży, mebli, poza tym staiych skrzyń-schowków, z których jedna, drążona zpnia topoli, jest datowana na rok 1738. Udało się tam uzyskać obszerną i bardzo cenną kolekcję srebrnej biżuterii, obejmującą ponad 130 sztuk, między nimi unikat — lity pas członowy. Dalsze wyprawy badawcze podjęli pracownicy oddziału w okolice Czacy, przede wszystkim do wsi położonych na granicy słowacko-polsko-śląskiej (Czerne, Skaliste, Czadeczka, Oszczadnica), a w latach 1952 — 1953, współpracując z Czechosłowackim Towarzyst­ wem Etnograficznym, znowu na Śląsk, do okręgu łaskiego, do dolin Ostrawicy i Morawki, w oko­ lice Mistka i Frydka oraz do ziemi jabłonkowskiej (Mosty, Łomna, Górna i Dolna Koszarzyska i inne). Następstwem tych wypraw była z jednej strony ikonograficzna dokumentacja ludowej architektury i współczesnego stanu kultury ludowej oraz jej zmian, z drugiej zbiory obejmujące 1 1 S t r á n s k á , op. cit., s. 124. �KRONIKA 350 przede wszystkim eksponaty dotyczące ludowych zajęć (drwalstwo, rolnictwo), wyposażenie wnętrza, obyczaje i odzież (np. unikat — żeńska koszulka i żywotek z Dobrej koło Frydka). Inne dw'e o większym zasięgu wyprawy kolekcjonerskie podjęli pracownicy oddziału w latach 1953 i 1954 do północno-wschodniej Słowacji. Celem ich było w miarę możliwości zebranie zestawu wytworów kultury ludowej z tego obszaru, których do tej pory Muzeum zupełnie nie posiadało. Brak ten był tym uciążliwszy, że chodziło w pewnym stopniu o obszary zamieszkałe przez ludność ukraińską i sąsiadującą z Ukrainą Zakarpacką, skąd pochodzi znajdujący się w Muzeum obszerny zbiór, akurat nie posiadający uzupełnienia ze strony słowackiej. W czasie niezbyt długich dwu wypraw nie można było wprawdzie uzyskać zbyt wielu materiałów w okręgach zniszczonych nie- Ryc. 5. Domy w Ciernym Balogu, pow. Brezno Fot. E . Milek dawno działaniami wojennymi, mimo to udało się jednak stworzyć mniejsze całości, obejmujące egzemplarze starszej i współczesnej odzieży i ceramiki ludowej, okazy wyrobów domowych i narzędzi rolniczych oraz znaczną ilość fotografii dokumentarnych, przedstawiających współczesny stan kulturowy. W latach 1950 i 1951 Muzeum kompletowało zbiory w ramach mniejszych wypraw także na niektórych mających ulec zatopieniu terenach (przyszłych jezior sztucznych — od tłum.), np. na Orawie i w okolicach Modrego Kamenia. Również tematyczny zbiór ludowych drukowańców objął z powodzeniem niektóre okręgi karpackie (wałaski, puchowski, Vazec, Turie Pole i Velky Lom). Współpracując z Instytutem Etnograficznym Słowackiej Akademii Nauk pracownicy oddziału prowadzili kilka lat systematyczne badania także nad odzieżą ludową w okolicach górskich koło Povazskiej Bystricy, które przyniosły dla Muzeum cenną zdobycz nie tylko z zakresu dokumentacji tamtejszych strojów ludowych, ale również i urządzenia gospodarstwa domowego, drobne narzędzia i naczynia, skrzynie ludowe, środki komunikacji i inne. Dzięki badaniom słowackiej biżuterii ludowej wzbogaciły się zbiory muzealne o niektóre okazy ozdób ludowych, domowej obróbki kruszca oraz o fotografie . 12 1 2 W podróżach kolekcjonerskich i naukowych z pracowników oddziału etnograficznego brali udział przede wszystkim: w latach 1947-1951 D. Stránská i H. Johnová z udziałem M. Jirouśkovej; od 1952 r. H . Johnová (w okolice Modrego Kamenia, do Vazca, na Orawę, do Kisucy, ziemi �KRONIKA 351 Również współpracownicy spoza Muzeum dzielili się z nim niektórymi rezultatami swoich badań oraz zbiorami z zakresu kultury karpackiej. Udane były np. wysłanie M. Pulcy do doliny Wagu, celem zebrania narzędzi, i wyprawa J. Stañkovej, dzięki którym Muzeum uzyskało przede wszystkim eksponaty z zakresu ludowego tkactwa znad górnego Hronu (Horehroní) i Podtatrza oraz materiał fotograficzny. Dzięki opisanemu rozwojowi praskich zbiorów etnograficznych i działalności pracowników Muzeum doszło do tego, że w dziale etnograficznym Muzeum Narodowego powstał i rozrósł się dosyć duży kompleks eksponatów reprezentujących kulturę ludową okręgów karpackich. W bardzo zwięzłym przeglądzie można ująć ogólny charakter zbioru następująco: Ryc. 6. Czarna, bogato zdobiona skrzynia z Zdechova, pow. Vsetín. Ze zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego Fot. J . Stenc Z południowych części Białych Karpat pochodzą przede wszystkim zbiory z Morawskich Kopanie i z okręgu horńackiego. Stanowią one bogaty przegląd tamtejszych haftów i części strojów ludowych, a także nieco eksponatów z zakresu ludowej sztuki stosowanej (rzeźby, obrazy na szkle). Znajduje się również i dosyć obszerny zbiór fotografii z niektórymi bardzo starymi i wartościowymi zdjęciami. W przybliżeniu również taki sam charakter mają kompletne zbiory jabłonkowskiej, w dolinę Ostrawicy, do okręgu horńackiego i północno-wschodniej Słowacji, badania nad ludową biżuterią) i A. Plessingerová (na Spisz, dolinę Ostrawicy, do okręgu horńac­ kiego, do północno-wschodniej Słowacji, w okolice Pov. Bystricy). Oprócz tego pracownicy Muzeum przedsiębrali także szereg wypraw do innych okręgów, głównie czeskich. �352 KRONIKA ze słowackich zboczy tych gór. Pochodzący stamtąd materiał ikonograficzny jest jednak wyraź­ nie uboższy. Bogato jest reprezentowany w Muzeum morawski okręg wałaski, nie tylko przez liczne starsze i nowsze okazy haftów ludowych oraz przez stroje ludowe, w całości, jak i w ich części, ale i przez określone okazy i eksponaty z zakresu ludowych narzędzi rolniczych, drwalstwa, pasterstwa, zajęć domowych i przez niezwykle obszerną kolekcję fotografii, pochodzącą przede wszystkim z Vsetínska. Piękny zbiór przechowuje Muzeum i z przeciwległej strony słowackiej, a mianowicie z okolic Púchova i Povazskiej Bystricy. Z okręgu puchowskiego pochodzą przede wszystkim piękne stare hafty, zebrane już z końcem X I X w. Nadto w okolicy Pov. Bystricy zebrano dość kompletny zbiór eksponatów z zakresu starszej i współczesnej odzieży ludowej, rolnictwa, przemysłu drzewnego i narzędzi pasterskich, ceramiki wraz z dokumentacją dotyczącą ludowych zwyczajów (przeważnie ze wsi Mariková i Papradno). Stosunkowo dużo zabytków zdobyto również na Śląsku. Stare zasoby obejmujące bardzo cenne okazy sztuki hafciarskiej z końca XVIII i X I X w., ozdoby, drobne narzę­ dzia, meble, zabawki, ceramikę i przedmioty dotyczące stosunków prawnych (godny uwagi jest np. zbiór samorodnych sołtysich „kluk"). Z nowszymi zbiorami trafiły do Muzeum również młodsze oka­ zy haftów i strojów ludowych, przede wszystkim materiały góralskie dotyczące zajęć ludowych, bu­ dowli i wnętrz, transportu, obyczajów itd. W materiale ikonograficznym, uzupełniającym ten zbiór, jest dużo fotografii przedstawiających osiedla i dom oraz nieco okazów dotyczących zajęć ludowych. Z przyległych okręgów słowackich położonych na stokach Beskidów Muzeum posiada sto­ sunkowo bardzo mało materiałów, głównie pojedyncze okazy ludowej odzieży. Pozostałe górzyste części Słowacji są na ogół wszystkie reprezentowane w zbiorze oddziału etnograficznego. Zupełnie brak tylko eksponatów odnoszących się do życia i kultury mniejszości etnograficznych, jak węgierska z południowej części kraju, niegdyś niemiecka, np. na Spiszu. Zostało to spowodowane tym, że Muzeum miało zawsze program konsekwentnie słowiański i nie groma­ dziło wytworów kultury niesłowiańskiej, i to nawet wtedy, gdy pochodziły z obszaru naszego państwa. Pomimo intensywnej działalności kolekcjonerskiej pozostał jednak do dnia dzisiejszego zbiór słowacki wyraźnie niewyrównany. Podczas gdy z niektórych okręgów Muzeum posiada dużo dość różnorodnego materiału, z innych nie ma ich wcale. Pod względem etnograficznym najcenniejsze są zbiory z okręgów tatrzańskich, z okolic Trenćanskiej Tępiej i Trencanskich Teplic, Rajcy, Pov. Bystricy, Zvolenia i Modrego Kamenia, Dobśina, Bardejowa i Presova. Z tych ziem ma bowiem Muzeum do dyspozycji także nowsze i całkiem nowe zbiory, nastawione nie tylko na sztukę ludową, ale również na okazy informujące o sposobie życia, zatrudnienia itd. Nadto w kilku wypadkach dotyczą one współczesnej kultury ludowej oraz jej przeobrażeń, różnic społecznych itp. Dla etno­ grafa szczególnie ważne są zbiory narzędzi do domowej wytwórczości tekstylnej i odpowiednie wyroby tekstylne. Zupełnie wyjątkowy okaz stanowi np. warsztacik tkacki do tkania pasów na deseczkach, który zdobyła w 1933 r. w cechu w Prievidzy dr Stránská, a który jest jedynym przykła­ dem tego sposobu tkania z Karpat Zachodnich. Oprócz tego Muzeum posiada piękną kolekcję warsztatów tkackich i deseczek do tkania na ramie, a także do sporządzania pasów, tkanin, koronek i rękawic; ma również snowadła i inne narzędzia. Z Podtatrza, doliny Wagu i okolic Rajcy przywieźli pracownicy Muzeum zbiory narzędzi pasterskich od kija do narzędzi i naczyń do wyrobu sera. Obszerny jest zbiór ceramiki słowackiej, wśród której pierwsze miejsce zajmuje majolika. Główne warsztaty do wyrobu majoliki są w zbio­ rach muzealnych bardzo dobrze reprezentowane przez swoje starsze i nowsze wyroby. Nie bra­ kuje również i wielu wyrobów garncarskich. W ostatnim czasie zdobyto eksponaty niektórych jeszcze pracujących warsztatów, których dotąd w zbiorach nie było (Bardejov, Presov). Naj­ większa liczba eksponatów słowackich pochodzi z południowo-zachodniej części kraju, z okolic Bratysławy, Trnavy, Pieśtan, Myjavy itp., ale obejmuje prawie tylko ceramikę i hafty, które nie są określone pod względem miejsca i czasu, dlatego nie mają większego znaczenia naukowego, oprócz wartości czysto estetycznej. Ciągle jeszcze stosunkowo mało materiału Muzeum posiada �353 KRONIKA Ryc. 7. Półka na naczynia z Suchej Hory, pow. Trstená Fot. J . Stenc z północno-wschodniej i wschodniej części kraju, głównie z okręgu bojkowskiego i łemkow­ skiego. Muzeum Narodowe posiada w swoim oddziale etnograficznym również dosyć rozległy zbiór obrazujący karpacką kulturę ludową z krajów sąsiadujących z CSRS, ale — jak to już zaznaczo­ no — nie jest on jednak całkowity i usystematyzowany. Muzeum również prawie zupełnie nie posiada materiału z polskiej strony masywu karpackiego, gdyż kilka zabytków, przypadkowo Etnografia polska, t. V 23 �354 KRONIKA uzyskanych albo sprowadzonych do Słowacji i tam zakupionych, nie zasługuje nawet na wzmiankę. Jedynie zbiory z Ukrainy zgromadzone w Muzeum zasługują na uwagę. Jak już wspomniano, od­ dział etnograficzny posiada bogatą kolekcję okazów huculskiej kultury ludowej, która po po­ łączeniu zbiorów Náprstka i dawnego Muzeum Etnograficznego rozrosła się w całość o wysokiej wartości etnograficznej (3000 egzemplarzy). Również z przyległego Okręgu Zakarpackiego USRR zna!ad się w Muzeum zbiór złożony z ponad 4000 przedmiotów, uzupełnionych mnóstwem foto­ grafii i dużą ilością materiału rysunkowego. Dodajmy, że z rumuńskiej części Karpat w Muzeum Etnograficznym zgromadzono tylko pojedyncze przedmioty, głównie elementy strojów ludowych. Oddział etnograficzny praskiego Muzeum Narodowego posiada więc z okręgu Karpat obszerny i wartościowy zbiór, obejmujący dużo cennego materiału. Zbiory karpackie stanowią co najmniej jedną trzecią całości zbiorów muzealnych, co w przybliżeniu wynosi od 25 000 do 30 000 przed­ miotów. Jest to zbiór naprawdę bardzo wartościowy, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że powstawał od dziewięćdziesięciu lat i zgromadził zabytki od XVIII w. do chwili obecnej. Dużo z nich ma charakter wyjątkowo rzadki i znakomicie wyjaśnia starsze fazy karpackiej kultury lu­ dowej. Obck swojej bezsprzecznej wartości ten wielki zbiór posiada jednak również i poważne braki, z powodu których Muzeum musi planować dalsze badania i wyprawy kolekcjonerskie do okręgów karpackich. Wyżej wskazano już, że poszczególne okręgi etnograficzne są reprezentowane w zbiorach nierównomiernie i przez dość różny materiał. Nie jest to jednak ich jedyny brak. Jest rzeczą ważną, że w praktycs wszystkie okazy obrazują życie i kulturę ludności wiejskiej, rolniczej lub pasterskiej, a tylko mała ilość zbiorów charakteryzuje lównież inne warstwy społeczeństwa. Poza zbiorami z ostatnich lat poprzednio prawie wszystkie tworzone były według tradycyjnego „muzealnego wzoru", dlatego też starały się przedstawić najpiękniejszą postać kultury ludowej, a przede wszyst­ kim sztukę luJową i jej najcenniejsze i najstarsze przejawy. Tam, gdzie zachodziły pod wpływem zmian ekonomicznych i warunków społecznych zasadnicze przemiany kultury ludowej, zbiory wystrzegały się troskliwie „zdegenerowanych" form, uboższych albo artystycznie mniej wartościowych wytworów współczesnych. Wielkim zainteresowaniem cieszyły się archaiczne formy lub szcze­ gólnie malownicze czy niezwykłe, a nawet wtedy, gdy były czasem nietypowym przejawem nędzy. We wszystkich nowoczesnych zbiorach starano się zwrócić uwagę i na elementy codziennego by­ towania, na pracę i jej wpływ na kulturę, mimo to jednak decydujące znaczenie miał nadal este­ tyczny punkt widzenia. Karpackie zbiory Muzeum Narodowego w Pradze przedstawiają dzisiaj bezcenny materiał dla studium starych cech karpackich kultury ludowej, ich szczytowych form z punktu widzenia estetycznego. Współczesne postępowe rozumienie nauki etnograficznej stawia przed Muzeum jednak wielki cel przebudowania zbioru zabytków karpackich przez systematyczne badania i uzupełnienie go elementami wiedzy o przemianach historycznych sposobu życia i kul­ tury ludności góralskiej. Helena Johnová (Praha) Z DZIAŁALNOŚCI M U Z E U M TATRZAŃSKIEGO I M . T. CHAŁUBIŃSKIEGO W ZAKOPANEM Zakładając w 1888 r. Muzeum Tatrzańskie jego twórcy przystąpili do dzieła z konkretnym i przemyślanym programem, który nowej placówce wytyczył i zadania, i obszar mający być przed­ miotem jej działalności. W koncepcji założycieli Muzeum jest nie tylko dydaktyczną, ale i naukową instytucją, obejmującą swoim zainteresowaniem Tatry i najbliższe im okolice. Tylko z tego terenu miało nastąpić „gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych" oraz „wytworów prze­ mysłu miejscowego". Wymieniają więc statutowe założenia kolekcjonowania okazów mineralo­ gicznych, zoologicznych, botanicznych, etnograficznych, archeologicznych, nadto „książek, ry­ sunków, planów i map" dotyczących wytyczonego obszaru. �KRONIKA 355 Do dziś nie zmienił się w zasadniczych punktach program regionalnego Muzeum pod Tatrami. Przybyły z czasem nowe zadania i obowiązki, jak np. działalność wydawnicza, akcja oświatowa, poszerzyły się granice terenowej penetracji, jednak wytyczne sprzed siedemdziesięciu dwóch lat pozostały te same. Jest w nich jedno niedomówienie: jak rozumieć „najbliższe okolice Tatr"? Tego nie wyjaśniono. Prawdopodobnie fundatorowie początkującej i w trudnych warunkach zakładanej placówki uznali, że jeszcze za wcześnie sięgać w odleglejsze tereny Podhala, i stąd sprawa granic zasięgu pozostała otwarta i przekazana przyszłości. Dopiero znacznie późniejsze warunki wpłynęły na ustalenie granic terytorialnej działalności. Ostateczne ich zdefiniowanie przypada na lata 1918 — 1922 w związku z nowymi ogólnopolskimi i miejscowymi wydarzeniami. Ten okres przyniósł krajowi niepodległość. Podczas gdy przez trzydzieści lat w austriackich czasach zaledwie raz jeden jedyny otrzymało Muzeum subwencję od zaborczej władzy po licznych staraniach i przy wielkiej protekcji „wysoko postawionych osób", to w niepodległej Polsce finan­ sowej pomocy zaczęły udzielać własne ministerstwa. Choć niedostateczne, nieregularne i nie zawsze pewne bywały zasiłki w międzywojennym okresie, przecież po latach zastoju lub mizernego postępu umożliwiały stopniowy rozwój i żywszą kolekcjonerską działalność na większym obszarze Podhala. Rozszerzyły się w tym czasie południowe granice państwa i nowotarski powiat powiększył się przez przyłączenie bliskich Podhalu polskich wsi na Spiszu i Orawie, gdzie nie istniała wtedy żadna mu­ zealna placówka. Z miejscowych wydarzeń, które zapoczątkowały nowy okres w dziejach Muzeum Tatrzańskiego, na pierwszym miejscu znajduje się ukończenie budowy murowanego muzealnego gmachu i prze­ niesienie jeszcze niezasobnych zbiorów z dawnego drewnianego budynku do murowanicy. Dawała ona wielokrotnie więcej możliwości systematycznej pracy w regionie i gromadzenia eksponatów. Już w pierwszych latach gospodarowania w nowym pomieszczeniu wzbogaca się dział etnogra­ ficzny kilkoma cennymi i licznymi kolekcjami prywatnych zbieraczy, zawierającymi eksponaty z odleglejszych wsi Podhala. Również ważnym wydarzeniem była ówczesna reorganizacja Towarzys­ twa Muzeum Tatrzańskiego. Przez utworzenie naukowego organu nadzorczego, przez mianowanie — po raz pierwszy od trzydziestu paru lat — stałego pracownika dla działu etnograficznego i stałego dla działu przyrodniczego podkreślono dobitnie naukowy charakter Muzeum, z tym jednak ogra­ niczeniem, iż dział etnograficzny miał być i naukowy, i dydaktyczny, natomiast przyrodniczy — tylko dydaktyczny. Taka decyzja, zapoznająca konieczność stałej pracy naukowej w wyjątkowo charakterystycznym regionie, spotkała się nieraz z uzasadnioną krytyką nie tylko ze strony przy­ rodników. Od wspomnianej decyzji mija prawie czterdzieści lat, a przez ten czas zmieniły się po­ glądy na naukową pracę na prowincji i zmniejszyły centralistyczne ambicje. Toteż Muzeum powoli przygotowuje teren dla właściwego charakteru także przyrodniczego działu. Jednocześnie z opisanymi nowymi warunkami ustalają się granice etnograficzne kolekcjo­ nerskiej ekspansji Muzeum Tatrzańskiego. Obejmują -one całe Podhale, tj. Nowotarszczyznę i jej południową część, czyli tzw. Skalne Podhale, od borów orawskich po Czorsztyn i od Tatr ku po­ łudniowym stokom Gorców, oraz polskie osadnictwo na Spiszu i Orawie. Nie należą tu tereny pienińskie, niesłusznie podciągane pod termin Podhale. Tylko z tego obszaru gromadzi się dawne i współczesne przedmioty z zakresu etnografii i sztuki ludowej. Jeżeli w muzealnej kolekcji znajduje się mała ilość okazów spoza tych granic, np. z Pienin lub Podegrodzia, to wyłącznie dla celów porównawczych (ubiór, ornament). Wszystko, co pochodzi z darowizn z jakiegokolwiek zakresu, a nie wiąże się z celami Muzeum Tatrzańskiego, przekazu­ jemy innym właściwym instytucjom. Tak np. otrzymany w darze olejny obraz Kraszewskiego z widokiem z San Remo skierowaliśmy do Muzeum Narodowego w Warszawie, rękopis o dziejach poczty w Kongresówce przeszedł do zbiorów wrocławskiego Muzeum Pocztowego. Muzeum posiada dział przyrodniczy liczący kilka tysięcy okazów, dział etnograficzny, pewną ilość eksponatów z zakresu historii i z dziejów techniki (dawne tatrzańskie górnictwo i hutnictwo), �356 KRONIKA małą kolekcję grafiki, trochę obrazów oraz bibliotekę. Otwarte są tylko dwa działy, etnograficzny i przyrodniczy. Zbiory etnograficzne i sztuki ludowej, liczące obecnie ponad 5400 przedmiotów, są wprawdzie pokaźne, ale jeszcze nie wystarczają do pełnego poznania Podhala, ponieważ nie obrazują wszyst­ kich problemów dawnego i bieżącego życia góralskiej ludności i nie informują o wszystkich okolicach regionu. Tak np. dotychczas źle jest reprezentowane rolnictwo, rybołówstwo, pszczelarstwo, trans­ port, obrzędy, dziecinne zabawki, lecznictwo itd. Duże braki dotyczą mało zbadanych wsi na północ i wschód od Nowego Targu oraz niektórych zakątków Spiszą i Orawy. Oczywiście stopniowo uzupełnia się niekompletne grupy eksponatów. W związku z obecną ilością zbiorów i dalszym kolekcjonowaniem należy podkreślić, że Muzeum Tatrzańskiemu przybędzie w ciągu następnych lat nowy dział, mianowicie skansen, podhalański park etnograficzny złożony z 16 zagród, szałasów i ginących w szybkim tempie ludowych obiektów przemysłowych, jak folusz, tartak, młyn, olejarnia, browar i kuźnia. Wnętrza mieszkalnych bu­ dynków i stodół trzeba będzie wyposażyć w odpowiednie sprzęty i urządzenia z danej miejscowości, ponieważ przenoszone stamtąd zabudowania przeważnie już nie zawierają staroświeckich okazów lub posiadają je tylko szczątkowo. Zwracam uwagę, iż niektóre grupy w muzealnej kolekcji są wyjątkowo liczne, podczas gdy inne znajdują się na dalekich miejscach, np. bogaty zbiór obrazów na szkle czy ozdobnej ceramiki i bardzo skromna ilość rolniczego sprzętu. Taka dysproporcja stąd pochodzi, że w międzywojennym okresie i po wojnie Muzeum otrzymało w darze lub zakupiło kilka większych i mniejszych pry­ watnych kolekcji, których właściciele gromadzili cenne, ale jednostronnie dobierane przedmioty, przede wszystkim artystyczne, efektowne i osobliwe, niewiele uwzględniając takie, które tyczyły codziennego chłopskiego życia. Jednak i Muzeum w pewnych wypadkach przyczyniało się do zwiększenia niektórych, nawet już bogatych, grup eksponatów. Gdy otrzymywaliśmy wiadomość, że naukowy pracownik przystępuje do opracowywania np. metalowych zapięć lub łyżników z naszego regionu, Muzeum specjalnie starało się, aby powiększyć interesującą badacza kolekcję. Przykładowo przytaczam ilość przedmiotów w niektórych działach: Pasterstwo sztuk Tkactwo „ Narzędzia pracy różne „ Meble „ Urządzenia domowe, drobne sprzęty kuchenne, w tym 511 łyżników „ Ubiory kompletne, ich części, hafty, koronki „ 403 96 237 137 969 628 Dodatki do ubiorów, ozdoby, „biżuteria" wiejska, w tym 489 spinek do koszul i klamer do pasów, opasków Instrumenty muzyczne Obrazy na szkle, w tym kilkanaście kopii Rzeźby i kapliczki Ceramika ozdobna i zwykła „ „ 572 88 „ ,, „ 549 149 541 W porównaniu z tymi liczbami ubogo przedstawiają się inne grupy, np. rolnictwo, reprezento­ wane dotychczas zaledwie kilkudziesięciu okazami. Ta dysproporcja musi ulec zmianie. Przed wielu laty, dworując sobie na wesoło z krakowskiego muzeum, głosił wierszyk Boya w Zielonym Baloniku: Zbrzydliśmy Panu Bogu Bez katalogu. Nie trzeba sięgać aż tak wysoko, bo nawet samemu muzealiście zbrzydłoby muzeum bez nie­ zbędnego w każdej naukowej i dydaktycznej pracy wewnętrznego zorganizowania zbiorów. Otóż te podstawowe obowiązki: sporządzanie katalogów, kart inwentarzowych, kartotek alfabetycznych, rzeczowych itd., zabierają w Muzeum Tatrzańskim o wiele więcej czasu pracownikom, niżby moż- �KRONIKA 357 na się było spodziewać po tylu latach istnienia tej placówki. To spadek przeszłości, którą warto porównać z obecnym stanem. Więc o tej przeszłości. Przez pierwsze trzydzieści lat po założeniu nigdy Muzeum nie miało środków na zatrudnienie stałego naukowego pracownika. Potem, w międzywojennym okresie, już w nowym budynku, tylko przez niedługi czas utrzymywały się dwa naukowe etaty, natomiast w ciągu lat piętnastu muzealny personel składał się z kierownika i dwóch woźnych. I tylko dorywczo angażowano na pracach zleconych naukowych pracowników, np. do inwentaryzacji jednej z grup etnograficznych kolekcji, do opracowania zbiorów kartograficznych itd. Jeden z działów opraco­ wali wolontariusze. W takich warunkach jedyny stały pracownik mógł prowadzić tylko prowizo­ ryczną ewidencję całego muzealnego dobytku. Taki stan zmienił się nareszcie, odkąd opiekę nad muzealnictwem przejęły władze państwowe. W ciągu minionego dziesięciolecia obsadzono w Muzeum etaty etnografa, bibliotekarza i przy­ rodnika. Odtąd wieloletnie zaległości ubywają w powolnym tempie. Z jednej strony wewnętrzna organizacja dała lepszą sposobność orientacji w zasobie eksponatów i zakresie niedostatecznego jeszcze zbadania regionu, z drugiej jednak strony nadrabianie wieloletniego zastoju znacznie ogra­ niczyło pracownikom ten czas, który by w innych warunkach mogli przeznaczyć na naukową robotę. W każdym razie z rokiem 1950 Muzeum weszło w nowy okres swojej historii, który po raz pierwszy zapoczątkował lepsze warunki do naukowej działalności. Region wymaga jeszcze sporo archiwalnych i terenowych badań, a całe partie etnograficznych, społecznych i gospodarczych, problemów z teraźniejszości i przeszłości czekają na opracowanie. Na całe lata nie zabraknie tematów Pomijam już ogłoszone rozprawy muzealnych pracowników, jak Wandy Jostowej o zarobko­ wych wędrówkach górali w X I X w., jak poprzedniej kierowniczki działu etnograficznego, Edyty Starkówny, o strojach spiskich. W obecnej chwili na ukończeniu, w opracowaniu lub tylko w za­ rodku są następujące tematy: 1. Drzeworyty ludowe w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Inwen­ taryzacja kapliczek i rzeźb przydrożnych. Wpływ miejskiej kultury materialnej na materialną kul­ turę wsi podhalańskiej. 2. Gospodarka chłopska na torfowiskach orawskich i nowotarskich. Aktu­ alny stan pasterstwa w Tatrach Polskich (w związku z akcją Komisji Badań Karpackich przy IHKM). Badania nad rozmieszczeniem typów budownictwa na Podhalu w związku z organizacją skansenu. 3. Historyczne podania góralskie i ich odbicie w piśmiennictwie X I X i X X w. Dzieje badań etno­ graficznych na Podhalu. Dzieje Muzeum Tatrzańskiego. Ponadto w Muzeum koncentrują się archiwalne i terenowe badania dawnego tatrzańskiego górnictwa i hutnictwa, prowadzone przy udziale niektórych pracowników muzealnych pod egidą i z funduszów Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN. Zamarły przemysł pod Tatrami nie jest obojętny dla etnografa, ponieważ „banie" i „hamry" dawały w X I X w. zarobek miejscowej lu­ dności i pozostawiły pewien osad w podaniach, pieśniach i słownictwie. Z powodu ważniejszych zajęć inwentaryzacyjnych przerwano na razie rozpoczęte i dość zaawansowane prace bibliogra­ ficzne. Muzeum nie przystąpiło jeszcze do wznowienia przedwojennych serii naukowych i popularno­ naukowych wydawnictw treści etnograficznej, literackiej, historycznej i przyrodniczej. W ostatnich latach wydano po raz pierwszy dwa przewodniki po zbiorach wystawowych; jeden z nich, autor­ stwa Edyty Starkówny, oprowadza po dziale etnograficznym. Wydajemy także fotograficzne po­ cztówki na dobrym artystycznym poziomie (tematy: stroje, tańce, obrzędy weselne, eksponaty muzealne). Muzeum zyskało wiele w ostatnich latach, ale to dopiero początek dalszego rozwoju. Toteż już teraz zachodzi potrzeba dyskusji nad najbliższą przyszłością. Muzeum mieści się w murowanicy, którą zaprojektowano jeszcze w latach 1912 — 1913, a która w dziewięć lat potem przy urządzaniu ekspozycji była już za ciasna, aby w salach wystawowych uwidocznić wszystkie, choćby wyłącznie najważniejsze, przyrodnicze i etnograficzne właściwości tak charakterystycznego regionu. W gmachu są tylko dwie sale wystawowe na wystawy stałe, nie �358 KRONIKA ma osobnego pomieszczenia dla wystaw czasowych, które z konieczności urządza się w hallu, gdzie przestrzeń na ekspozycje nie przekracza rozmiarów średniej wielkości pokoju, i to tylko z jedną ścianą użytkową dla ulokowania eksponatów. W tych warunkach nie może być mowy o większej czasowej wystawie. Przy budowie gmachu w ogóle nie pomyślano o magazynach, o pomieszczeniu dla biblioteki, dla czytelników i o wielu innych wymaganiach muzealnictwa. Ale pomimo licznych braków i niedomagań ten murowany budynek umożliwił w ostatnich czterdziestu latach, a przede wszystkim w ostatnim dziesięcioleciu, bardzo znaczny rozwój i postęp. Bo znowu należy podkreślić, że właśnie po wojnie gmach uzyskał dużo wewnętrznych urządzeń: Wprowadzono w nim centralne ogrzewanie, oświetlenie sal wystawowych, wykrojono ze. zbyt wysokiego hallu osobne, choć nie­ wielkie, pomieszczenie dla biblioteki, urządzono magazyny, ciemnię fotograficzną i odwodniono okoliczny teren. Poprzednio podczas zimnych miesięcy, a tych jest sporo w tutejszym ostrym kli­ macie, muzealny budynek był dosłownie lodownią, najzimniejszym muzeum w Europie. Gdy robiono projekty budynku, obliczano, że roczna frekwencja może dojść najwyżej do 20 tysięcy zwiedzających. To były jeszcze „austriackie czasy". Tymczasem obecne warunki, udostęp­ niające poznanie Tatr i Zakopanego najszerszym warstwom ludności, dawno obaliły przewidy­ wania z innej epoki. W 1959 r. zwiedziło Muzeum 91 tysięcy osób. Można sobie wyobrazić to za­ tłoczenie w ciasnym budynku w pełnym sezonie, utrudniające zwiedzanie sal wystawowych i opro­ wadzanie wycieczek przez przewodników. Już dziś zachodzi potrzeba wybudowania nowego gmachu, uwzględniającego współczesne wymagania, parokrotnie obszerniejszego niż obecny, przy czym i ten obecny byłby nadal użytko­ wany. Tylko w takiej budowli będzie możliwe pokazanie wielu regionalnych problemów z zakresu materialnej i umysłowej kultury ludności, stosunków społecznych gospodarczych i demogra­ ficznych, sztuki ludowej oraz przyrodniczych właściwości Tatr i Podhala. Powinny też przybyć nowe działy, jak: dziejów Podhala, wpływu regionu na literatulę i plastykę, historii górnictwa i hutnictwa i wysokogórskiego taternictwa. W związku z postulatem obszernego budynku nasuwa się taka koncepcja: Ta'rzans'd Park Narodowy zamierza tworzyć własne muzeum, poświęcone przyrodzie tatrzańskiej. Projektowana instytucja musiałaby objąć zbiory geologiczne, zoologiczne, botaniczne oraz położyć silny akcent na tatrzańskie lasy, czyli demonstrowałaby co najmniej w połowie te same problemy, jakie pokazuje Muzeum Tatrzańskie. Czy nie byłoby wskazane, choć w realizacji nie takie proste, aby wystawić wie'ki b' dynek, w którym ki'kanascie sal wystawowych przypadłoby Tatrzańskiemu Parkowi na ekspozycję, a obecny dział przyrodniczy Muzeum Tatrzańskiego wszedłby jako składnik tej ekspozycji, stale ulepszany i wzbogacany. Oczywista, że zgodnie z wymaganiami muzealnictwa i nauki byłyby w gmachu sale na wystawy czasowe, magazyny, pracownie z aparaturą i preparatornie. Drugą częścią połączonych zbiorów byłby dział etnograficzny, historyczny itd. Symbioza Muzeum i Tatrzańskiego Parku dałaby w wyniku placówkę odgrywającą znaczną rolę w życiu re­ gionu i w naukowych badaniach, obejmującą zarówno same Tatry, jak i Podhale. Muzeum nie może się obyć bez nowych etatów w dziale etnograficznym. Nawet wstępne prace nad organizowaniem skansenu wymagają większej ilości pracowników. Z liczniejszym persone­ lem można by podejmować zbiorowe badania regionalnych problemów, racjonalnie zorganizować terenowe prace oraz stacjonarną eksplorację regionu. Należałoby także dział przyrodniczy podnieść do rangi naukowej oraz pod egidą Polskiej Akademii Nauk utworzyć przy Muzeum stację naukowo-badawczą, przeznaczoną do wszech­ stronnego badania Tatr, Podhala, Gorców, Pienin, Spiszą i Orawy. Muzeum jest ponadto najdalej ku państwowej południowej granicy wysuniętą naukową placówką, która może i powinna utrzy­ mywać stały kontakt ze słowackimi naukowymi instytucjami, będąc łącznikiem między polskimi i słowackimi badaniami Karpat. 1 1 Etnograficzny park podhalański będzie umieszczony przy drodze do Kuźnic na terenie pod Nosalem. W samych Kuźnicach jeden z pohutniczych budynków powinien być przeznaczony na dział dawnego tatrzańskiego górnictwa i hutnictwa. �KRONIKA 359 1 jeszcze jedna koncepcja. W podtatrzańskim regionie oprócz Muzeum Tatrzańskiego z jego od­ działami i przyszłym parkiem etnograficznym znajdują się jeszcze inne placówki muzealne. W Za­ kopanem jest Muzeum Jana Kasprowicza, na Orawie, w Zubrzycy Górnej, etnograficzny park orawski z zabytkowym dworkiem Moniaków. Organizuje się nowe muzeum w Nowym Targu; w Łopusznej, w dworku Tetmajerów, powstanie stała ekspozycja poświęcona Sewerynowi Gosz­ czyńskiemu. Mówi się o spiskim muzeum w zamku niedzickim. Rozwija działalność Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce. Nie można pominąć także małego, lokalnego zbioru etnogra­ ficznych eksponatów przy podstawowej szkole w Dzianiszu, zorganizowanego z inicjatywy tam­ tejszego nauczyciela. Czy nie należałoby powiązać ze sobą ściślej tych wszystkich placówek i utwo­ rzyć nowy muzealny okręg? Juliusz Zborowski Z DZIAŁALNOŚCI M U Z E U M I M . W. O R K A N A W R A B C E Myśl założenia Muzeum w Rabce powstała w miejscowym oddziale Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w 1928 r. Utworzono wówczas przy PTT komisję muzealną, a owocem jej kilku­ letniej działalności było otwarcie Muzeum w 1936 r. Patronował mu wielki poeta i syn tej ziemi, Władysław Orkan. Jego też imię nadano nowej placówce, która swoją działalnością obejmuje Gorce i Beskid Wyspowy (pow. limanowski) oraz części' powiatów myślenickiego, suskiego i no­ wotarskiego. Początkowo zakładano utworzenie kilku działów: geologicznego, przyrodniczego i etnogra­ ficznego. Jednakże w trakcie organizacji — ze względu na bogactwo zebranych okazów — zwy­ ciężyła koncepcja muzeum jednodziałowego, etnograficznego, ze specjalnym uwzględnieniem sztuki ludowej najbliższego regionu . Przeważająca część zbiorów pochodzi z miejscowości le­ żących w dorzeczu górnej Raby, u podnóża północnych zboczy Gorców i południowych stoków Beskidu Wyspowego oiaz z północnej części pow. nowotarskiego. Wystawa. Zbiory umieszczono w przystosowanej do celów muzealnych dzwonnicy drew­ nianego kościółka, jednego z najciekawszych zabytków architektonicznych na Podhalu, którego fundatorem był około 1606 r. kasztelan krakowski Wawrzyniec Spytek Jordan, założyciel Jorda­ nowa, a wykonawcami miejscowi cieśle. W przebudowanym wnętrzu dzwonnicy powstały cztery sale i korytarz o łącznej powierzchni 134 m i kubaturze 410 mJ, w których urządzano ekspozycje. Wystawa w sposób systematyczny obrazuje kolejno zbieractwo, łowiectwo, pasterstwo, rolnictwo, przygotowanie pożywienia, rzemiosło wiejskie, transport, wreszcie strój, zabawki, instrumenty muzyczne, sztukę i obrzędy. Zwrócono przy tym uwagę, aby przedstawiane działy kultury oddawały właściwie i zgodnie ze stanem rzeczywistym podstawowe zajęcia miejscowej ludności. W trakcie gromadzenia zbiorów, a zwłaszcza w ostatnich latach, duży nacisk położono również na komple­ towanie tych wytworów, które niegdyś występowały powszechnie i były typowe dla okolic Rabki, a dziś już zanikły lub zanikają. To spowodowało, że nie wszystkie działy ekspozycyjne potrakto­ wano jednakowo. W sali obrazującej sposoby zdobywania pożywienia stosunkowo wiele miejsca poświęcono nie tylko rolnictwu, które jest obecnie zajęciem podstawowym, ale i zanikającemu w Gorcach pasterstwu, do niedawna jeszcze odgrywającemu dużą rolę w gospodarce wiejskiej. Posługując się tradycyjnymi naczyniami i urządzeniami pokazano cały cykl produkcyjny przerobu mleka owczego na sery . Przy scharakteryzowaniu przemysłu wiejskiego dużą uwagę zwrócono na dokładne opra­ cowanie ekspozycji garncarstwa, poświęcając mu niemal całą osobną salę. Rabka i jej najbliższe 1 2 2 1 Muzeum w połowie 1960 r. posiadało 1094 eksponaty, z tego 626 reprezentuje wszystkie działy kultury materialnej, a 468 sztukę ludową regioru. Eksponaty związane z wypasem owiec i bydła zakupiono od właścicieli nie istniejących już przeważnie szałasów. Wiele z nich uzyskano w latach ostatnich. 2 �KRONIKA 360 okolice były aktywnym ośrodkiem garncarskim, który swoją przeszłością sięgał czasów bardzo odległych. W drugiej połowie ubiegłego stulecia pracowało tu jeszcze kilkudziesięciu garncarzy, a ich wyroby rozchodziły się na całe Podhale. W samej Rabce żyło kilka rodzin garncarzy, a naj­ starsza z nich, a mianowicie rodzina Raczków, od pięciu pokoleń trudni się tym rzemiosłem. Jeszcze obecnie 56-letni Jan Rączka wypala garnki, zachowując na ogół wiernie tradycyjne wzory. Odwie­ dziny w jego warsztacie, gdzie kieruje się zwiedzających, są niejako uzupełnieniem Muzeum. Na wystawie znajdują się głównie wyroby Raczków. Przy pomocy zdjęć fotograficznych zilustrowano cały cykl wyrobu naczynia, a pod ilustracjami pokazano narzędzia piodukcyjne oraz rodzaje wy­ robów i ich zdobienia, a także funkcję naczyń. W,dziale tym eksponowano również narzędzia i wy­ roby kowalskie oraz ciesielskie, stolarskie i kołodziejskie. Praca w lesie i obróbka drewna stanowi bowiem w chwili obecnej ważną część miejscowych zajęć gospodarczych. Wystawę stroju ograniczono do zwartej i największej na terenie objętym działalnością Muzeum grupy etnicznej Zagórzan. Strój ten w całości skompletowano, uzupełniono i eksponowano do­ piero w roku 1959, przy czym bardzo pomocna okazała się wyczerpująca praca S. Flizaka . Poza narzędziami służącymi do obróbki lnu i wełny podano na tablicach chronologiczny rozwój parzenic góralskich od początków X I X w. do chwili obecnej. Wykazano także różnice w zdobieniu spodni Zagórzan i Górali podhalańskich. W tejże sali znalazł pomieszczenie również warsztat szewca wiejskiego. Podhale, a także Gorce były i są aktywnymi ośrodkami plastyki ludowej. Odzwierciedlają to zbiory Muzeum, na które składa się rzeźba w drzewie oraz malarstwo na szkle, drzewie, papierze i płótnie. Znajdują się tu od X V I do X I X w. okazy w przeważającej mierze o tematyce religijnej. Dodajmy, że kolekcja rzeźby należy do jednej z większych w Polsce. Wśród eksponatów zwraca uwagę figura pochodząca z Dobrej, pow. Limanowa, przedstawiająca Chrystusa jako pasterza, w góralskim kapeluszu na głowie i z laską pasterską w ręce, trzymającego na ramionach baranka. Ten rodzaj świeckich akcesoriów może niewątpliwie świadczyć o głębokich tradycjach pasterskich wśród ludności wsi gorczańskich. Wystawę uzupełniają kompozycyjnie rozliczne płaskorzeźby oraz drewniane kapliczki przydrożne i przyścienne. Reprezentowane są w tym dziale także prace współ­ czesnych artystów wiejskich, z którymi nawiązano stały kontakt i współpracę. Zbiory rabczańskiego Muzeum dobrze są znane nie tylko w Polsce (z wielu ogólnokrajowych wystaw), ale i za granicą. Wiele tutejszych eksponatów było kilkakrotnie na wystawach Polskiej Sztuki Ludowej, zarówno przed, jak i po wojnie . W ostatnich latach skompletowano brakującą część eksponatów związanych z obrzędami okresu Bożego Narodzenia oraz Wielkanocy. Zostały one wystawione w korytarzu dzielącym sale wystawowe. Prace kolekcjonerskie. Muzeum zatrudnia trzech pracowników, w tym jednego pra­ cownika naukowego, który zajmuje się też sprawami administracyjnymi i oświatowymi. Dlatego więc prace badawcze prowadzone są w bardzo niewielkim zakresie i ograniczają się z konieczności do kilku podstawowych zagadnień. Przede wszystkim zajmowano się działalnością kolekcjonerską, mającą na celu nie tylko uzupełnienie działów wykazujących luki, ale jednocześnie zbieranie wiado­ mości dotyczących pochodzenia, funkcji, nazewnictwa itd. tych eksponatów, które były groma­ dzone w okresie organizowania Muzeum. Penetracja terenu miała również na celu zarejestrowanie ciekawszych zabytków budownictwa ludowego w związku z projektowanym urządzeniem nie­ wielkiego skansenu, który składałby się początkowo z domu mieszkalnego oraz zabudowań go­ spodarczych . Ponieważ miejscowe władze przychylnie ustosunkowały się do powyższego projektu, zapew­ niając przyznanie odpowiedniego terenu w pobliżu Muzeum, już w 1961 r. będzie można przystąpić, oczywiście w miarę przyznawania kredytów, do jego realizacji. Pod tym kątem prowadzono ostat3 4 5 3 4 5 S. Flizak, Strój Zagórzan, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1956. Paryż (1948 i 1957), Londyn (1956). Odpowiedni obiekt wytypowano w Kasinie Wielkiej, pow. Limanowa. �361 KRONIKA nio zakupy eksponatów. W tej chwili Muzeum posiada komplet zabytkowych mebli i urządzeń gospodarczych. Wyjazdy w teren dały okazję do wyszukania i nawiązania stałych kontaktów z wiejskimi rze­ mieślnikami i twórcami. W ramach współpracy ze Spółdzielnią Przemysłu Ludowego i Artystycznego Muzeum wyty­ powało kowali, garncarzy i rzeźbiarzy, z których kilku otrzymało już zamówienie, a ich produkcja będzie w przeważającej części przeznaczona na eksport. D z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a . Ze względu na dużą frekwencję dzieci (Rabka — jak wiadomo — jest ośrodkiem sanatoryjnym i miejscowością kuracyjno-wypoczynkową dla dzieci) działalność oświatowo-wychowawczą prowadzona jest w specjalnych warunkach. Uwzględniono to w ekspo­ zycji, starając się uczynić ją jak najbardziej przystosowaną do poziomu dziecka. Praca ta — poza oprowadzaniem zorganizowanych grup — polega na wygłaszaniu prelekcji i odczytów dla na­ uczycieli i dzieci w sanatoriach. Tematem jest zazwyczaj kultura materialna i sztuka regionu, ilustro­ wana przykładami ze zbiorów Muzeum. Jednym z celów działalności oświatowej prowadzonej wśród miejscowej ludności jest podtrzymanie, a w niektórych wypadkach przypomnienie ginących tradycji i obrzędów. Temu też służył zorganizowany w 1958 r. konkurs na „najpiękniejszą palmę wielkanocną". Nagrodzone wówczas okazy zostały zakupione przez muzea w Krakowie, Łodzi i Warszawie. W 1960 r. zaplanowano urządzenie konkursu na podłaźniki. D z i a ł a l n o ś ć badawcza. Żadnych prac Muzeum dotychczas nie publikowało. W ostatnich latach ukazało się jedynie kilka sprawozdań i artykułów oraz notatek w prasie codziennej, infor­ mujących o stanie zbiorów i ekspozycji, działalności, zamierzeniach itp. W latach 1958 i 1959 wy­ głoszono na podobne tematy kilka pogadanek w miejscowym radiowęźle w Rabce. W przygoto­ waniu natomiast znajduje się przewodnik po Muzeum, który ukaże się drukiem w 1961 r. Pobieżny choćby przegląd zbiorów ukazuje szereg zagadnień, które mogłyby, a nawet powinny, doczekać się opracowania naukowego w oparciu o prace badawcze w terenie. Niestety, wspomniane wyżej przyczyny, tj. szczupłość personelu obciążonego sprawami administracyjnymi, oświatowymi, remontami itp. oraz niewielkie fundusze, jakimi Muzeum dysponuje, nie sprzyjają realizacji tych zadań. Trudności te potęguje jeszcze zupełny niemal brak zorganizowanych kontaktów z zakła­ dami i instytucjami naukowymi, co ze zrozumiałych względów ujemnie odbija się na całokształcie pracy Muzeum. Prowadzone obecnie badania kultury ludowej Karpat i przewidywany udział w nich muzeów nasuwają uwagę, której rozpatrzenie i ewentualna realizacja mogłyby w znacznym stopniu poprawić ten stan rzeczy. Na terenach objętych badaniami znajduje się szereg placówek muzealnych, prze­ ważnie niewielkich, które jednak mogą prowadzić samodzielną pracę badawczą lub być przynaj­ mniej dla niej oparciem. Obecnie muzea te nie mają żadnych niemal kontaktów ze sobą, nie zna­ ją granic kolekcjonerskiego zasięgu ani programu badań czy zagadnień, które są przez nie opra­ cowywane. Dlatego warto się może zastanowić, czy nie byłoby korzystne powołanie do życia organizacji obejmującej wszystkie muzea karpackie na terenie Polski lub na całym obszarze Karpat, która wytyczałaby im kierunek prac naukowych, stanowiła płaszczyznę wymiany osiąg­ nięć i speł.iiała wiele innych zadań. Realizacja tego projektu, nienowego zresztą , wydaje się w chwili obecnej uzasadniona i możliwa. Niewątpliwie przyczyniłoby się to do stworzenia warun­ ków aktywniejszej, bardziej planowej i racjonalnej działalności muzeów na tym terenie. 6 7 8 Jan Bujak 6 Zob. E . Fryś, Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce, „Polska Sztuka Ludowa", R. 12: 1958 nr 2, s. 122. A. Kopf, Sprawozdanie z działalności Muzeum Narodowego w latach 1954 i 1955, [w:] Rozprawy i sprawozdania za lata 1954 i 1955. Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1956, cz. IV, s. 344-345; J. Bujak, Z działalności Muzeum im. Wł. Orkana w Rabce, „Wierchy", R. 27: 1958, s. 229; tenże, W starym kościółku świątki drzemią..., „Turysta", nr 6: 1959, s. 6-7. Por. J. Borowski, Muzeum Tatrzańskie, „Wierchy", R . 7: 1929, s. 168. 7 8 �362 KRONIKA ZBIORY Z K A R P A T I PODKARPACIA W M U Z E U M K U L T U R Y I SZTUKI L U D O W E J W WARSZAWIE Ostatnia wojna całkowicie zniszczyła 50-letni dorobek Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Przystępując w latach powojennych (począwszy od 1947 r.) do reaktywowania działalności tej instytucji całą uwagę zwrócono na pozyskanie zbiorów poszczególnych dziedzin kultury, szcze­ gólnie z zakresu tkactwa i stroju. Najżywszą akcję kolektorską prowadzono w pierwszych latach na terenie Polski południowej i środkowej. Nie była to w pełni dojrzała praca terenowa, a raczej dorywcze wyj izdy osób spoza personelu Muzeum. Na obszarze Polski południowej organizowała pracę specjalna delegatura w Krakowie, powołana przez Muzeum, a kierowana kolejno przez doc. dr J. Klimaszewską, doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarową i mgr M. Gładyszowa. Delegatura dysponowała funduszami Muzeum i organizowała zakupy muzealiów. Działalność jej przypadła na lata 1948 — 1954. Niezależnie od tej akcji na teren Polski południowej i Podkarpacia wyjeżdżali pracownicy Muzeum, a zwłaszcza mgr W. Jostowa i mgr B. Bazińska. Zbiory karpackie i podkarpackie w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej licznie reprezentują pasterstwo Górali podhalańskich, w znacznie mniejszej ilości gorczańskich i cieszyńskich. Muzeum posiada kompletne wyposażenie bacówki, liczny zbiór zdobionych foremek na serki owcze, czer­ paków i dzwonków. Drugim wyraźnie zaznaczającym się zespołem są przedmioty wchodzące w skład wyposażenia wnętrza mieszkalnego, jak skrzynie wianne, krzesła o ozdobnie profilowanych oparciach, listwy, kratownice, łyżniki. Zespół ten liczy kilkadziesiąt pozycji i reprezentuje bo­ gatą i wysoką kulturę snycerską Górali podhalańskich. Muzeum posiada również zbiór liczący kilkadziesiąt pozycji zabytkowej ceramiki z Podhala i Orawy. Najliczniej jednak reprezentowa­ ny jest strój. Muzeum posiada kompletny strój Lachów i Górali sądeckich, Górali podhalań­ skich, gorczańskich, szlachtowskich, szczawnickich, spiskich, orawskich, istebniańskich oraz strój mieszczan żywieckich. Przy kompletowaniu stroju sądeckiego udało się uzyskać rzadkie części stroju, jak rańtuch i chustki czepcowe. W dziedzinie sztuki ludowej wyróżnia się przede wszystkim zespół metaloplastyki podhalań­ skiej, obejmujący ok. 200 pozycji, głównie spinek do koszul, klamer, fajek. Znajduje się tu także metaloplastyka współcześnie żyjących artystów (jak np. Bigosa z Głodówki). Ciekawy zbiór tworzy grupa rzeźb Chrystusa Frasobliwego, pochodząca z okolic Krosna. Ponadto w zbiorach Muzeum znajduje się kilkanaście rzeźb Jędrzeja Wowry z Gorzenia Górnego. Malarstwo ludowe repre­ zentuje głównie twórczość Nikifora z Krynicy, w sumie ok. 60 pozycji. Niewielki zbiór obrazów na szkle pochodzi ze Spiszą i Podhala. Ogólnie biorąc zbiory karpackie i podkarpackie w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie nie obejmują całości kultury ludowej, jak też terytorialnie mają charakter fragmentaryczny. Badania, mające na celu uzupełnienie posiadanego materiału, podjęto dotychczas tylko na terenie Sądeczyzny. Prowadzi je B. Kaznowska-Jarecka, zwracając szczególną uwagę na strój oraz zwy­ czaje i obrzędy doroczne. Muzeum posiada również nieco materiału z terenu Karpat Wschodnich, leżących w granicach ZSRR. Wymienić należy tu części stroju huculskiego, metaloplastykę i kilka egzemplarzy ceramiki. Barbara Kaznowska-Jarecka Z DZIAŁALNOŚCI NAUKOWO-BADAWCZEJ NA T E R E N I E K A R P A T I PODKARPACIA ZESPOŁU E T N O G R A F I C Z N E G O M U Z E U M A R C H E O L O G I C Z N E G O I E T N O G R A F I C Z N E G O W ŁODZI Działalność Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi na terenie Karpat i Podkarpacia miała na celu głównie zakup eksponatów. Objęty nią został Śląsk Cieszyński, Podhale oraz powiaty: żywiecki, wadowicki, jasielski i sanocki. Ilość eksponatów, jakie Muzeum posiada z tych terenów, wynosi około 1500. �363 KRONIKA Ryc. 1. Stępka do soli. Ciche, pow. Nowy Targ Fot. B. Czarnecki �364 KRONIKA Ryc. 2. Kaganek. Dzianisz, pow. Nowy Targ Fot. B. Czarnecki �365 KRONIKA Ryc. 4. Kierpec podhalański. Ciche, pow. Nowy Targ Fot. B. Czarnecki �366 KRONIKA Ryc. 5. Sirój kobiecy z końca XTX w. Zakopane Fot. B. Czarnecki �367 KRONIKA Największą wartość posiada zbiór z terenu Śląska Cieszyńskiego, liczący około 250 eksponatów. Zakupiony on został prawie całkowicie przez dr L . Malickiego i posiada dużą wartość zabytkową. Znajdują się w nim części stroju, pochodzące z drugiej połowy X I X w., piękne okazy ceramiki (część również z tego okresu), dawne narzędzia rzemieślnicze, kilkadziesiąt przedmiotów związanych z gospodarstwem domowym i szałaśnictwem oraz kilka sprzętów. Zbiór z Podhala liczy około 100 eksponatów. Największą wartość posiadają w nim części stroju (niektóre z drugiej połowy X I X w.) oraz łyżniki. Z powiatów żywieckiego i wadowickiego znajduje się w Muzeum kilkanaście przedmiotów: kilka rzeźb, kilka zabawek, kołyska i skrzynia. Zbiory z powiatów jasielskiego i sanockiego stanowi przede wszystkim ceramika (około 800 obiek­ tów), oprócz niej Muzeum posiada z tych terenów kilkadziesiąt eksponatów z dziedziny stroju i kilkanaście eksponatów z innych działów (skrzynia sarkofagowa, warsztat tkacki, formy do ro­ bienia rękawic, międlice i kilka łyżników). Oprócz zbiorów wymienionych wyżej znajduje się w Muzeum kilkaset eksponatów z Huculszczyzny, pcchodzących ze zbiorów przedwojennych. Są to pisanki (około 300 sztuk), obrazy na szkle (około 20 sztuk), około 20 rzeźb (świątki, krzyże, świeczniki), około 30 obiektów ceramicznych i kilkanaście przedmiotów domowego użytku. Największą wartość w tym zbiorze przedstawia kolekcja huculskich pisanek. Muzeum w Łodzi na terenie Karpat i Podkarpacia nie prowadziło systematycznych badań. Jedynym zagadnieniem przebadanym dokładnie było garncarstwo w woj. rzeszowskim . 1 Maria Misińska BADANIA A R C H E O L O G I C Z N E W K A R P A T A C H W badaniach nad prahistoryczną przeszłością osadnictwa północnych stoków Karpat brali udział przed pierwszą wojną światową pracownicy naukowi ośrodków krakowskiego i lwowskiego. Początkowo ośrodek pierwszy wykazuje ożywioną działalność, zaznaczoną przede wszystkim w pracy terenowej subwencjonowanej przez instytucje naukowe, jak Krakowskie Towarzystwo Naukowe, przekształcone w Akademię Umiejętności, a po powstaniu państwa polskiego Polską Akademię Umiejętności w 1919 r. Drugi ośrodek, nie mając odpowiedniej instytucji naukowej, nie mógł w tym czasie rozwinąć pracy badawczej na większą skalę. W okresie międzywojennym w działalności tych ośrodków następują znaczne zmiany. Praca placówek krakowskich ogranicza się przede wszystkim do zachodnich regionów Północnych Karpat, natomiast lwowskich instytucji do przeciwległych terenów naszego górotworu oraz do pogranicza obu obszarów. Aktywność lwowskiego ośrodka archeologicznego zaznacza się też w pracach syntetycznych L . Kozłowskiego, T. Sulimirskiego, M. Smiszki i J. Polańskiego oraz w opracowaniu inwentaryzacyjnym B. Janusza. Do ostatniej grupy należy zaliczyć prahistoryczną monografię Karpat, opublikowaną przez J. Pasternaka. Reprezentantem ośrodka lwowskiego jest też K . Żu­ rowski, który po 1945 r. opracował skarby z górnego dorzecza Dniestru okresów środkowej i późnej epoki brązu oraz halsztackiego. Najdawniejszej przeszłości osadnictwa Karpat specjalną pracę poświęcił prof. S. Nosek ze szczególnym uwzględnieniem wyników badań osrcd'.a krakowskiego . Autor nie był widocznie zbyt dobrze wprowadzony w tematykę zagadnienia, skoro pominął podstawowe prace, jak A. Kirkora, B. Janusza i innych, a zwłaszcza autorów prac syntetycznych: J. N. Sadowskiego, W. De1 1 Na podstawie przeprowadzonych badań została wydana praca zbiorowa pod kierunkiem dr Janiny Krajewskiej, Katalog garncarstwa ludowego w woj. rzeszowskim, opracowany według zbiorów i materiałów archiwalnych Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1952, ss. 81, nlb. 6, rys. 128. S. Nosek, Badania nad archeologią Polskich Karpat, „Acta Archeologica Carpathica", t . 1: 1958, s. 31 n. 1 �KRONIKA 368 metrykiewicza, W. Antoniewicza, L . Kozłowskiego i J. Kostrzewskiego. W opracowaniu swym Sadowski , omawiając zestawione stanowiska prahistoryczne z terenu Karpat, po raz pierwszy w naszej literaturze zwrócił uwagę na wielką rolę, jaką odgrywały czynniki geograficzne w formowaniu się najstarszego osadnictwa. Z wynikami jego badań zapoznali się obcy archeo­ logowie, gdyż praca Sadowskiego należy do nielicznych opracowań polskich wydanych w całości w języku niemieckim. Badania terenowe i syntetyczne opracowania Karpat wykonane przez pracowników Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U; J . , później przekształconego w Katedrę Archeologii Polski U. J. w Krakowie, zostały przez prof. Noska pominięte. A przecież do pierwszych wybitnych znawców zagadnień karpackich powinno się zaliczyć dra W. Demetrykiewicza, prof. U. J . , twórcę wspo­ mnianego zakładu uniwersyteckiego. Dokonał on po raz pierwszy całkowitej inwentaryzacji sta­ nowisk ówczesnej Galicji, łącznie z północnymi stokami Karpat. Materiał ten naniesiony przez niego na mapę pozwalał oznaczyć rolę przełęczy karpackich, jaką odgrywały w pradziejach i wczesnym średniowieczu. Żałować należy, że wyniki tych badań nie zostały opublikowane przez prof. Demetrykiewicza. Nadto zaznaczyć trzeba, że archeolog ten prowadził samodzielne prace wykopaliskowe w regionie przemyskim . Zainteresowania zagadnieniami karpackimi Demetrykiewicz przekazał swemu uczniowi J. Żurowskiemu, docentowi, a następnie profesorowi U . J . , co zaznaczyło się już w pracy semi­ naryjnej późniejszego uczonego, napisanej jeszcze przed poprzednią wojną. Podobne dowody zainteresowań widzimy w jego pracy habilitacyjnej, opublikowanej w 1927 г., poświęconej również zagadnieniom karpackim . W dalszym ciągu, jak wiemy, pracę tę pogłębił w swoim studium o osad­ nictwie przedhistorycznym na północnych zboczach Karpat Zachodnich. Niestety, najważniej­ sze wyniki znane są tylko ze streszczenia , gdyż przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu na dokończenie pracy. Rozprawę habilitacyjną poświęcił Żurowski głównie skarbom okresu halsz­ tackiego w dolinie Dunajca. Autor przeprowadził ścisłe powiązania stanowisk archeologicznych z tłem geograficznym, odzwierciedlone w wyróżnionych poziomach hipsometrycznych, łączących się z jednostkami fizjograficznymi. Związek ten bardzo plastycznie jest przedstawiony na rysunku profilu doliny Dunajca. Prof. Sulimirski, następca prof. Żurowskiego, wykazuje również wielkie zainteresowanie pradziejowym osadnictwem w Karpatach. Zaznaczyło się ono w badaniach terenowych przepro­ wadzonych w Rzeszowskiem z ramienia ośrodka lwowskiego. Po przeniesieniu się do Krakowa prof. Sulimirski bierze nadal czynny udział w organizacji wykopalisk w Karpatach, a przede wszyst­ kim w badaniach jaskini Magury koło Zakopanego . Dzięki też jego staraniom udało się uzyskać subwencje na prace wykopaliskowe w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. brzeski, przeprowadzone z ramienia Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U. J. przez dra G. Leńczyka i piszącego te 2 3 4 5 6 7 2 J. N. Sadowski, Drogi handlowe greckie i rzymskie przez porzecza Odry, Wisły, Dniepru i Niemna do wybrzeży Morza Bałtyckiego, „Pamiętnik Wydziału Filologicznego i Historyczno-Filozoficznego", Kraków 1876. W. Demetrykiewicz, Kurhany w Przemyskiem i Drohobyckiem, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 2: 1897, s. 116-156; tenże, Neolityczne groby szkieletów tzw. siedzących (Hoeckergraber) w Przemyskiem i Krakowskiem, tamże, t. 3: 1898, s. 76-92. J. Ż u r o w s k i , Skarby halsztackiego okresu z doliny Dunajca, „Prace i Mat. Antrop.-Archeol. i Etn.", t. 4: 1927, s. 3-112, tabl. X, mapka 1. J . Ż u r o w s k i , Sprawozdanie z badań archeologicznych Pogórza Karpackiego Małopolski zachodniej, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności", t. 38: 1933, s. 33-35; tenże, Osad­ nictwo przedhistoryczne północnych zboczy Karpat Zachodnich Małopolski, [w:] / / Zjazd Prehistoryków Polskich w Krakowie, publikacja powielana, 1935 r. A. Jura, Siedziba łowców niedźwiedzia jaskiniowego w Grocie Magury w Tatrach (1446 m), „Spraw. PAU", t. 50: 1949, s. 524-526; tenże, Grota Magury w Tatrach (1460 m n.p. т.), najwyżej w Polsce położona siedziba człowieka epoki lodowej, „Swiatowit", t. 21: 1955, s. 81-119. G. Leńczyk, Prasłowiański gród nad Dunajcem w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. Brzesko, „Prace Prehistoryczne", t. 4: 1950, s. 82, ryc. 43, tabl. 28. 3 4 5 6 7 �KRONIKA 369 8 słowa . Badania te prowadzone przez dwa sezony wykopaliskowe w latach 1938 i 1939 należały do prac terenowych w skali nie spotykanej w Karpatach przed ostatnią wojną. Wydobyto wówczas materiał łużycki, kultury pomorskiej oraz z doby wczesnego średniowiecza. W projektowanych badaniach terenowych Zakładu prof. Sulimirski uwzględnił problem granicy polsko-ruskiej w zaraniu naszej państwowości. Przypuszczał, że uda się go wyjaśnić na pod­ stawie wykopalisk przeprowadzonych na grodziskach wczesnośredniowiecznych. W tym celu w 1939 r. rozpoczął prace wykopaliskowe na grodzisku w Starym Żmigrodzie, pow. jasielski. W badaniach tych wziął udział mgr G. Blajda, wówczas student U . J. Materiał ceramiczny zaginął, gdyż nie zdołano go przetransportować do Krakowa z powodu rozpoczęcia wojny. Jednakże najciekawsze zabytki z tego grodziska, wraz z fragmentami wagi, Blajda zdołał przywieźć do Za­ kładu. Wspomnieć jeszcze trzeba o badaniach terenowych prowadzonych w 1933 r. przez dra R. Jamkę, asystenta Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U . J . , na terenie cegielni w Boguchwale, pow. rzeszowski . Wynikiem wykopalisk było odkrycie ceramiki reprezentującej starszą kulturę wstęgową i siwą ceramikę późnorzymskąi°. Podkreślić trzeba, że było to pierwsze odkrycie ceramiki kultury wstęgowej rytej na terenie Rzeszowskiego. Kończąc omawianie okresu badań w Karpatach w czasach przedwojennych trzeba parę słów jeszcze poświęcić wynikom wykopalisk na terenie Sporysza w Grójcu pod Żywcem, nieściśle przed­ stawionym przez prof. Noska . Prace tam zostały przeprowadzone w latach 1938 i 1939 z inicja­ tywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Żywieckiej. W pierwszym roku badaniami kierowali dr R. Jam­ ka, później dr T. Reyman, a w następnym roku A. Nasz i C. Blajda, ówcześni zaawansowani stu­ denci U . J. W obrębie zamku średniowiecznego, pod jego fundamentami, natrafiono na ciałopalne groby łużyckie, a w obrębie wałów na materiały ceramiczne reprezentujące formy celtyckie oraz może puchowskie. Większość pozostawiono w zbiorach wymienionego Towarzystwa, a tylko drobna część została przekazana do zbiorów Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U. J. W grudniu 1939 r. okazy te jako depozyt Zakładu przeszły do Muzeum Archeologicznego Polskiej Akademii Umieję­ tności w Krakowie. Po zamknięciu Uniwersytetu przez okupanta w okresie ostatniej wojny żywe zainteresowanie zagadnieniami karpackimi wykazało kierownictwo powyżej wspomnianego Muzeum Archeolo­ gicznego, które należało pod względem organizacyjnym do Abteilung Wissenschaft und Unterricht przy dziale Schulwesen. Wyjątkowo przyjazne stanowisko okazywane Muzeum przez kierownika tego działu, dra A. Nowothnego z Wiednia, nie spotykane u Niemców w czasie okupacji, pozwo­ liło na przeprowadzenie wykopalisk w Karpatach pod kierunkiem piszącego te słowa. W 1941 r. zbadano razem z M. Trzepacz, studentką tajnego U . J . , stanowisko obronne w Marcinkowicach, pow. nowosądecki. Na miejscu odkrycia skarbu brązowego znaleziono resztki tego skarbu , następnie skorupy neolityczne, łużyckie i wczesnośredniowieczne. W tymże roku zbadano wspól­ nie z mgr L . Dubielcem, wówczas studentem U . J., cmentarzysko łużyckie w Bachorzu, pow. brzo­ zowski. Obejmowało ono kilkadziesiąt grobów ciałopalnych. W 1942 r. prace wykopaliskowe przeprowadzono w Szaflarach, pow. nowotarski, na zameczku pochodzącym z pełnego średniowiecza, pod kierunkiem R. Jamki. W badaniach tych ze mną współpracowali pracownicy Muzeum Archeologicznego PAU, a mianowicie dr S. Nosek, mgr S. Buratyński oraz studentki tajnego uniwersytetu w Krakowie: M. Trzepaczówna i A. Kowalska, a czę9 11 12 8 R. Jamka, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na Mieścisku w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. Brzesko, „Spraw. PAU", t. 43: 1938, s. 340-342. O odkryciu materiałów otrzymano wiadomość od doc. F . Kotuli. Sprawozdanie z czynności i wydawnictw PAU od czerwca 1933 do czerwca 1934, Kraków 1934, s. 9. 11 Nosek, op. cit., s. 35-36, pizyp. 18. 1 A. Żaki, Początki rozwoju kultury łużyckiej w dorzeczu górnej Wisły, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska", t. 3: 1950'z. 1, sekcja F , s. 164-165. Materiały pochodzące z moich badań terenowych doc. Żaki opublikował bez porozumienia się ze mną. 9 1 0 2 Etnografia polska, t. V 24 �370 KRONIKA ściowo К. Kowalski. Prof. Nosek niesłusznie informuje, jakoby te wykopaliska były prowadzone z ramienia „Ostinstytutu" . Prace te, jak również w Marcinkowicach i Bachorzu, prowadzili pracownicy wspomnianego Muzeum przy pomocy funduszów muzealnych. Również nieścisła jest informacja prof. Noska, jakoby kierownikiem badań szaflarskich był Radig. Udział w pracach tego niemieckiego archeologa ograniczył się wyłącznie do parokrotnego przyjazdu do Szaflar, a tylko do jednorazowego pobytu w Marcinkowicach. Na terenie Bachorza badacz ten w ogóle nie prze­ bywał. Z ramienia „Ostinstytutu" na wykopaliskach w Szaflarach przebywała M. John, studentka II roku prehistorii Uniwersytetu Berlińskiego . Do niej należał nadzór polityczny, gdyż do nad­ zoru naukowego nie miała przygotowania ani teoretycznego, ani praktycznego. Po roku 1945 badaniami nad prahistorycznym osadnictwem w Karpatach wykazują zainte­ resowania różne placówki archeologiczne. Najpierw trzeba wspomnieć o pracach terenowych prowadzonych z ramienia Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Prace te, rozpoczęte przed wojną, były w dalszym ciągu kontynuowane przez dra Leńczyka wspólnie z mgr S. Buratyńskim, asysten­ tem U. J . Przyniosły one ciekawe wyniki z wykopalisk, przeprowadzonych przede wszystkim na grodziskach. Po 1950 r. działała na terenie Karpat grupa osób zorganizowana przez dra Żakiego, w której w okresie początkowym brali udział studenci archeologii Polski U. J . Nieco później prowadzi wykopaliska na interesującym nas obszarze mgr A. Krauss, konserwator zabytków ar­ cheologicznych na województwo krakowskie. Po 1955 r. rozpoczyna się organizacja ośrodków regionalnych z zakresu archeologii polskiej w Rzeszowie i Krośnie. Kierownicy tych ośrodków, mgr mgr J. Janowski, A. Kunysz i K . Moskwa, dostarczyli już wielu ciekawych materiałów do znajomości prahistorycznego osadnictwa w Kar­ patach. Oprócz wymienionych archeologów małopolskich żywe zainteresowanie Karpatami wy­ kazuje dr inż. T. Żurowski z Warszawy, który specjalną uwagę zwraca na grodziska górnego do­ rzecza Sanu . Wspomnieć jeszcze trzeba o wykopaliskach w Cieszynie, przeprowadzonych w latach 1948 — 1950 przez mgr A. Kietlińską i W. Bendera z ramienia Państwowego Muzeum Archeolo­ gicznego w Warszawie . W badaniach przeprowadzonych w Karpatach bierze również udział Katedra Archeologii Polski U. J. Początkowo pracownicy Katedry i studenci uczestniczyli w wykopaliskach kierowanych przez pracowników różnych placówek archeologicznych. Dopiero od 1956 г., po uzyskaniu z Uni­ wersytetu subwencji na prace terenowe, można było organizować własne badania. Obecnie na 13 14 1 5 1 6 17 18 1 3 Nosek, op. cit., s. 36, przyp. 19. M. L . John, Vorbericht iiber die Ausgrabung auf dem Burgberg von Szaflary, „Deutsche Forschung im Osten", Kraków, t. 3: 1943, s. 47-53. G . Leńczyk, Sprawozdanie z inwentaryzacji i planowania grodzisk w okolicy Krakowa, „Spraw. PAU", t. 37: 1932, s. 36-40; tenże, Drugie sprawozdanie z inwentaryzacji i planowania grodzisk w województwie krakowskim w 1933г., „Spraw. PAU", t. 39: 1934, s. 28-33; tenże, Gro­ dziska i zamczyska w województwie krakowskim, „Z otchłani wieków" (ZOW), t. 9: 1934, s. 45-50; tenże, Trzecie sprawozdanie z badań archeologicznych w województwie krakowskim w 1934 г., „Spraw. PAU", t. 40: 1938, s. 99-104; tenże, Prasłowiańskie grody w ziemi krakowskiej, ZOW, t. 15: 1946, s. 68-69; tenże, Na śladach dawnych miejsc obronnych, ZOW, t. 15: 1946, s. 79-86; tenże, Nowe stanowiska przedhistoryczne w powiecie rzeszowskim, „Spraw. PAU", t. 49: 1948, s. 166-169; tenże, Prasłowiański gród, „Prace Prehistoryczne", t. 4: 1950; tenże, W sprawie atlasu grodzisk, ZOW, t. 19: 1950, s. 130-132; tenże, Na śladach miejsc obronnych, „Dawna Kultura", t. 3: 1956, s. 122-127; tenże, Sprawozdanie z badań w r. 1955 na terenie grodziska w Poznachowicach Górnych, pow. Myślenice, „Sprawozdania Archeologiczne", t. 4: 1957, s. 132-141. i<> Nosek, op. cit., s. 36-41. T. Ż u r o w s k i , Trepcza, grodzisko pod Sanokiem, „Światowit", t. 21: 1955, s. 324-330. A. K i e t l i ń s k ą , Sprawozdanie z prac wykopaliskowych na Górze Zamkowej w Cieszynie do 1949 г., „Materiały Wczesnośredniowieczne", t. 1: 1949, s. 59 п.; tejże, Sprawozdanie z prac wykopaliskowych na Górze Zamkowej w Cieszynie w roku 1950, „Mat. Wczesnośredn.", t. 2: 1950, s. 29 п.; tejże, Materiały z Cieszyna, „Sprawozdania PMA", t. 4: 1951, s. 121-126; tejże, Osad­ nictwo starożytne na Górze Zamkowej w Cieszynie, „Materiały Starożytne", t. 4: 1958, s. 91-126. 1 4 1 5 1 7 1 8 �371 KRONIKA obszarze ziemi sądeckiej prowadzi je dr M. Trzepacz-Cabalska, adiunkt naszej katedry. O wynikach tych prac terenowych informuje oddzielne sprawozdanie . Wspomnieć jeszcze trzeba o wykopaliskach przeprowadzonych na terenie garncarń w K o ­ łaczycach, pow. jasielski, w latach 1954 i 1955, przez kierownika katedry wspólnie z Instytutem Sztuki Ludowej w Krakowie. Prace te miały na celu wyszukanie powiązania ciągłości istnienia pracowni garncarskich od średniowiecza aż do X I X w. Powiązania tego nie zdołano uchwycić. Uzyskano jednak stratygrafię materiałów ceramicznych z X I X w. Podczas prac tych udało się wy­ szukać stanowiska archeologiczne w Kołaczycach i Kłodawie, pow. jasielski. W badaniach wzięli udział mgr O. Mulkiewicz oraz ówcześni studenci archeologii Polski U . J . : K . Gadcmska, J. Gromnicki i J. Wanatowicz. O wynikach tych prac z zakresu archeologii podaje informacje mgr J. Gromnicki °. W ramach prac naszej placówki uniwersyteckiej podejmowane są też opracowania o chara­ kterze syntetycznym. Do nich należy studium dr. M. Trzepacz-Cabalskiej o pradziejach Kotliny Sądeckiej w świetle wykopalisk przeprowadzonych w Biegonicach, Marcinkowicach, Starym Sączu i w innych stanowiskach. Tematem pracy mgr J. Kozłowskiego, starszego asystenta Katedry, jest osadnictwo paleolityczne na przestrzeni całych Karpat od Dunaju do Żelaznej Bramy. Również tematyka niektórych prac magisterskich łączy się z Karpatami. Wspomnieć trzeba o takiej pracy mgr A. Wałowy, traktującej o zameczku późnośredniowiecznym w Szaflarach w świetle wyko­ palisk przeprowadzonych w 1942 r. Oprócz tego eksternistka, A. Kulesz, również w pracy ma­ gisterskiej uwzględnia osadnictwo pradziejowe w Beskidzie Śląskim. Od 1957 r. kierownik Katedry Archeologii Polski U.J. sprawuje nadzór naukowy nad ośrodkiem archeologicznym w Rzeszowie, z íamienia którego prowadzone są prace terenowe w Karpatach, a zwłaszcza w górnym dorzeczu Sanu, ze szczególnym uwzględnieniem Przemyśla . Z artykułu tego jasno wynika, że znaczny jest udział Katedry Archeologii U.J. w badaniach nad osadnictwem prahistorycznj m w Karpatach. Jak powyżej wspomniano, zainicjował je prof. Demetrykiewicz przed poprzednią wojną. W okresie międzywojennym dzięki praccm terenowym prof. J. Żurowskiego i prof. Т. Sulimirskiego dcchcdzą one do największego nasilenia. Spośród różnych placówek archeologicznych nasz Zakład uniwersytecki osiąga w tym czasie największą aktywność w regionie karpackim. Obecnie wspólnie z innymi placówkami naukowymi dąży do wyjaśnienia roli, jaką odgrywały Karpaty w pradziejach i wczesnym średniowieczu Polski. 19 2 21 Rudolf Jamka UWAGI O STANIE BADAŃ N A D STARSZĄ EPOKĄ KAMIENNĄ W KARPATACH Potężny górotwór karpacki, rozciągający się łukiem od Bratysławy do Orsovej, odgrywał dużą rolę w kształtowaniu stosunków osadniczych na terenie Europy środkowo-wschodniej począ­ wszy od czasów najdawniejszych. Rola antropogeograficzna Karpat była wielokrotnie w litera­ turze archeologicznej, historycznej i etnograficznej podkreślana. Jednocześnie zwracano uwagę na specjalny rozdział w historii pierwotnego osadnictwa, jakim były postępy osadnictwa w regionach górskich i wynikające z tego konsekwencje ekonomiczno-społeczne i etniczne. Zagadnienie najdawniejszych śladów człowieka na terenie Karpat i w ich sąsiedztwie było od końca X I X w. przedmiotem badań archeologów, geologów, paleontologów i speleologów węgierskich, słowackich, rumuńskich i rosyjskich. Na pierwszym miejscu należy wymienić prace 1 9 M. Cabalska, Nowe materiały do pradziejów Sądeczyzny, „Etnografia Polska", w druku. J. Grom nick i, Ślady dawnych osad w Kołaczycach i Kłodawie, pow. Jasło, „Acta Arch. Carp.", t. 1: 1958, s. 113-114. W tej pracy porninięto udział Zakładu Archeologii Polski U . J. A. Kunysz, Przemyśl wczesnodziejowy, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", t. 2: 1959, s. 9 n. 2 0 2 1 �372 KRONIKA 1 prowadzone w Słowacji przez S. Rotha w jaskiniach okolic Rużina w dolinie Hornadu w 1879 r. Razem z odkryciami na skałce w Puchove (1894) i w Miskolcu (1891) były to pierwsze znaleziska paleolityczne w regionie Karpat. Wśród pierwszych badaczy jaskiń tego terenu należy wymienić też G . Ossowskiego, który prowadził badania jaskiń tatrzańskich w latach 1881—1882 . Nie u¬ jawnił on jednak śladów paleolitycznego osadnictwa. Większe nasilenie badań przypada na lata 1906 — 1914. Rozpoczęto wtedy poszukiwania w większości jaskiń w Górach Bukowych (jaskinia Szeleta — 1906, Biidóspest — 1906, Balia — 1909, Istalloskó - 1912, Peskó - 1912, Haromkut - 1913, O. Hermanna - 1915). Badania te prowa­ dzili przede wszystkim O. Kadić i J . Hillebrand . W tychże latach rozpoczęto prace na terenie Transylwanii. J . Teutsch bada w latach 1910—1911 stanowisko w Valea Cremenei koło Buzául Ardelean (okr. Orasul Stalin б), a M. v. Roska rozkopuje namulisko jaskini Cioclovina (okr. Hunedoara) i kilku innych grot (Igri{a i Somesul Rece) . Na Słowacji, w Białych Karpatach, J. Hillebrand rozpoczął badania stanowiska w jaskini Dzerava Skala koło Plav. Mikulaśa (okr. Malacky), które później stało się podstawą ważnych uogólnień stratygraficznych . W latach dwudziestych i trzydziestych odkryto pierwsze ślady paleolitu na terenie Bukowiny, Besarabii i Mołdawii. Materiały z tego terenu są znane dzięki pracom Ambrożewicza , J. BotezaW, N. Morosanaii i G . Florovai . Z górnego dorzecza Dniestru materiały paleolityczne zostały opu­ blikowane przez J. Polańskiego 13. Z tego okresu można też wspomnieć o odkryciach na Słowacji, zarówno w jaskiniach (Prepośtskiej w Bojnicach — w 1928 r. bad. К. A. Medvecky; Jasovskiej — w 1927 r. bad. J. Babor i J. Eisner), jak też i na stanowiskach otwartych (Zamarovce, okr. Trenćin — w 1927 r. bad. J. Babor), oraz na wyżynie Tokajsko-Presovskiej (J. Janśak). Większy rozmiar osiągają badania nad paleolitem regionu karpackiego w okresie powojennym. Pojawia się szereg opracowań o charakterze bardziej syntetycznym, szczególnie w zakresie paleolitu górnego. Na pierwszym miejscu trzeba wymienić prace F . Prośka. Jego zasługą są badania na sta­ nowiskach w trawertynach północnej Słowacji (Ganovce, Sv. Ondrej, okr. Poprad) oraz nad 2 3 4 5 7 8 9 2 14 1 S. Roth, Az o-ruzsini „nagy barlang"-ban eszkozolt ujabb azsatasok erdemenye, „Foldtanyi Ertesitó", t. 2: 1881, s. 120-122; O. K a d i ć , A barlangok elnevezesérol, „Barlangkutatas", t. 1: 1913, s. 10-13. Badania E . F . J. Hoenninga O'Caroll (zob. artykuł V. Halsy (w): „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spoloćnosti", t. 8: 1903, s. 3-23, t. 10: 1905, s. 131-138; J. Skutil, Paleolitikum Slovenska a Podkarpatské Rusi, „Spisy Historického Odboru Matice Slovenskej", t. 4: 1938, s. 45-67. 3 O. Hermann, A miskolczi paleolith lelet, „Archeologiai Ertesitó", t. 13: 1893, s. 1-25. Zob. J. Hillebrand, Die altere Steinzeit in Ungarn, „Archaeologia Hungaríca", t. 17: 1935, s. 13. G . Ossowski, Czwarte sprawozdanie z badań antropologiczno-archeologicznych w jaski­ niach okolic Krakowa w r. 1882 oraz rozpoznanie przygotowawcze do badań jaskiń tatrzańskich, „Zbiór wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 7: 1883, s. 66-88. J. Teutsch, Das Aurignacien von Magyarbodza, „Barlangkutatas", t. 2: 1914, s. 10-15. M. Roska, Traces de l'homme diluvien dans la cáveme de Cholnochi á Csoclovina, „Dolgoza tok-Traveaux", t. 3: 1912. C. A m b r o ż e w i c z , Beitrage zur Kenntnis der Aurignacienkultur Bessarabiens und der Bukovina, „Wiener Prahistorische Zeitschrift", t. 17: 1930. J . Hillebrand, Neue Spuren des Urmenschen in Ungarn, „Fóldtanyi Kbzleny", t. 43: 1913, s. 390-391, i inne prace. J. Botez, Recherches sur le paleontologie humaine au Nord de la Bessarabie, „Annales Scientifiques de l'Université de Jassy", t. 17: 1933, s. 175, i inne prace. N. Mor о с an, Le pleistocene et le paléolithique déla Roumanie du Nord-Est, „Annuaires de l'Institut Géologique de Roumanie", t. 19: 1938 (odb). N. Florov, Die Quartarformation in Bessarabien, „Bulletin du Musée Scientifique de Chisinau", t. 1: 1926. !3 J. Polanskij, Podolische Studien, „Sammelschrift math.-nat.-arztliche Sektion der Sevcenko Gesellschaft der Wissenschaft", t. 20: 1929; t e n ż e Rekonstruktion der geographischen Verhaltnisse des Jungpaláolithikums der podolisch-bessarabischen Provinz, „ П р а щ Географично1 комиси", t. 1: 1935, s. 6-8. F . ProSek, V. L o í e k , Stratigraphische Übersicht des tchechoslovakischen Quartárs, „Eiszeitalter und Gegenwart", t. 8: 1957, s. 54-59. 2 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 4 �373 KRONIKA 15 oryniakiem wschodniej Słowacji . Dalej wymienić należy prace J. Barty i L . Bánesza. Pierwszy z nich bada osadnictwo jaskiniowe na terenie Słowacji oraz prowadzi poszukiwania w jaskiniach Radosinej, Domicy i in. Drugi ze wspomnianych badaczy opracowywuje stanowiska oryniackie wschodniej Słowacji, uzyskując na tymże terenie nowe interesujące materiały do osadnictwa górnopaleolitycznego . Na specjalną uwagę zasługują poszukiwania L . Vértesa w jaskiniach Gór Bukowych (Istalloskó, Pesko-Petenyi i in.) , wyróżniające się najbardziej nowoczesną i precyzyjną metodą stratygraficzno-sedymentologiczną oraz nowymi ujęciami zagadnień przemysłów środ­ kowo- i górnopaleolitycznych . Na terenie Karpat Rumuńskich badania prowadzi C. S. Nicoláescu-Plopsor . Prace te przy­ niosły interesujące materiały do osadnictwa mustierskiego na południowych stokach Karpat w do­ linie Aluty, Czernej i Jiu (Ohaba-Ponor, Baia de Fier, Baile Herculane i in.) oraz osadnictwa górno- i epipaleolitycznego w Karpatach Wschodnich w dolinie Bystrzycy Mołdawskiej (CeahláuScaune, Ceahlau-CeteUca, Dirtu, Podię i in.) . Ogólne opracowanie paleolitu w górnym dorzeczu Dniestru, oparte na własnych badaniach wielowarstwowych stanowisk w Mołodowej i Babinie, jest zasługą A. P. Czernysza . Dla właściwego postępu badań nad najdawniejszym osadnictwem Karpat konieczne jest opra­ cowanie historii tego terenu w okresie plejstocenu. Znajomość dyluwium Karpat jest najwięcej zaawansowana na terenie Karpat Polskich. Dzięki badaniom M. Klimaszewskiego , W. Szafera , E . Romera , B. Halickiego i in. podano ogólny zarys zlodowaceń karpackich, rozwoju rzeźbywarunków hydrograficznych oraz podstawy stratygrafii plejstocenu w Karpatach i na ich przed, polu. W Karpatach Słowackich, dzięki pracom F . Vitaska , D. Andrusova , J. Hromadki , 16 17 18 19 20 21 22 23 25 27 1 5 24 26 28 29 F . Prośek, V. Lożek, Stratigrafické otazky ceskoslovenského paleolitu a mezolitu „Pamatky Archeologické", t. 45: 1954, s. 42-50 (tam dalsza literatura). L . Bánesz, Pfispevok к poznaniu aurignacienu na vychodnim Slovensku, „Śtudjne Zvestí AU-SAV", t. 1: 1956, s. 1-33; J. Barta, Problematyka osadnictwa w jaskiniach Słowackich Karpat, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 2: 1960 (w druku). Zob. „Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae" t. 5: 1955, s. 111-113, oraz „Folia Archaeologica", t. 8: 1956, s. 3-32. L . Vértes, Untersuchungen an Hóhlensedimenten. Methode und Ergebnisse, „Regeszeti Fiizetek", t. 2: 1959 ser. 7, s. 63-121. C. S. Nicolaescu-Plopsor, Le Paléolithique en R.P.R., „Dacia", N. S., t. 1: 1958, s. 13-18. Santierul Cerna-Olt, „Studii si Cercetárii de Istorie Veche", t. 6: 1955, s. 129-147; Santierul Arheologic Baia de Fier, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 3: 1957, s. 13-27; Santierul arheologic Ohaba-Ponor, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 3: 1957, s. 41-49. Santierul arheologic Bicdz, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 6: 1959, s. 57-63. А. П. Ч е р н ь и и , Поздний палеолит среднего Поднестровъя, „ Т р у д ы Комисии по Изучению Четвертигного Периода", t. 15: 1959, s. 5-209. М. Klimaszewski, Polskie Karpaty Zachodnie w okresie dyluwialnym, „Prace Wrocław­ skiego Towarzystwa Naukowego", ser. B, nr 7: 1948 (passim). W. Szafer, Stratygrafia plejstocenu w Polsce na podstawie florystycznej, „Rocznik Pol­ skiego Towarzystwa Geologicznego", t. 22: 1953; tenże, Plioceńska flora okolic Czorsztyna i jej stosunek do plejstocenu, „Prace Instytutu Geologicznego", t. 9: 1954 (passim); t e g o ż , Flora plejstoceńska w Jarosławiu, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego", t. 5: 1928; t e n ż e , Plejstoceńskie jezioro pod Jasiem, „Starunia", t. 8: 1935, i inne prace. E . Romer, Tatrzańska epoka lodowa, „Prace Geograficzne", t. 11: 1929. B. Halicki, Dyluwialne zlodowacenia północnych stoków Tatr, „Sprawozdania z posiedzeń Państwowego Instytutu Geologicznego", t. 5: 1930. F . Vitasek, O rozsahu byvaleho zaledneni v naśich horach, „Ćeskoslovenska Vlastiveda", t. 1: 1930, i inne prace (por. też „Die Eiszeit", t. 3: 1926, s. 92-97). V. Andrusov, O ctvrtohornich terasach Oravy a stfedniho toku Vahu a nekolik poznamek к geomorfologii zapadnich Karpat slovenskych, „Vestnik Statního Geologického Ústavu", t. 8: 1932, s. 244-257. J. Hromadka, ukoly geomorfologického vyskumu na Slovensku, „Sbornik Ćeskoslovenské Spoloćnosti Zemepisne", t. 37: 1931, s. 12; tenże, Povrchove formy Slovenska, „Bratislava", t. 5: 1931, s. 481-510, i inne prace. 1 6 1 7 1 8 1 9 20 21 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 �374 KRONIKA 30 J. Kunskiego i in., też przyczyniono się do wyjaśnienia zagadnienia zlodowaceń górskich i morfogenezy dolin rzecznych. Ponadto J . Petrbok, F . Prośek i V. Lożek zapoczątkowali nowoczesne opracowanie stratygrafii plejstocenu na przedpolu Karpat, m. in. stratygrafii trawertynów słowackich. Badania w Górach Bukowych i Tokajsko-Presovskich są stosunkowo mniej zaawansowane. W małym stopniu znane są też zagadnienia plejstocenu Karpat Rumuńskich. W zakresie znajomości zlodowaceń górskich nie postąpiono wiele naprzód od czasów klasycznych prac E . de Martonne'a . 31 32 Ryc. 1. Ceahláu, reg. Bacau (Rumunia). Grupa stanowisk paleolitycznych w dolinie Bystrzycy Mołdawskiej. W głębi widoczne stanowisko przemysłu szeleckiego Cetetica, a bliżej stanowisko przemysłu grawerskiego Dirtu (oba położone na prawym brzegu rzeki) Badania w dolinach rzek karpackich też niewiele posunięto od czasu Morosana, Florova i Polań­ skiego. Ostatnie publikacje C . S. Nícoláescu-Plopcora i ośrodka geograficznego w lassach przynoszą informacje zapowiadające pewien zwrot w tej dziedzinie badań . 33 3 0 J. Kunsky, Ke geomrfologii íulového jadra nizkotatranskeho, „Rozpravy Ceskoslovenské Akademie Ved", t. 54: 1954; J. Sekyra, Vélohorsky kras Bélskych Tater, „Publikace Ustfedniho Üstavu Geologického", Praha 1954 (passim), i inne prace. Prosek, Lożek, Stratigraphische Übersicht..., s. 54; V. L o ż e k , Nové interglacialni malakofauny ze Slovenska, „Antropozoikum", t. 7: 1957, s. 37 n. E . de Martonne, Sur les anciennes glaciers des Carpathes meridionales, „AsociaCiunea Romana Pentru Inainfarea si Respandirea Sfiintelor", Congresul II din Bucuresti 1903 (odb); t e n ż e , La période glaciaire dans les Carpathes meridionales, [w:] Comptes-rendus du Congres International Géologique de Vienne, Wiedeń 1903 (odb.); Gh. Niculescu, E . Nedelcu, S. Iancu, Nouvelle contribution á Vétude de la morphologie glaciaire des Carpates roumaines, „Receuil d'études géographiques concernant le territoire de la République Populaires Roumaine", Buka­ reszt 1960, s. 29-43, i inne prace. С. S. N i c o l á e s c u - P l o p s o r , Les phénoménes périglaciaires et la geochronologie du paléolithique supérieur de terasses en Roumanie, „Dacia", N. S., t. 2: 1958, s. 383-391; T. Morariu, Fenomene periglaciare din R. P. R. in stadiul actual de cercetáre, „Studia Universitatis Babes-Bolyai", Ser. II, fase. 1: 1959, s. 139-152; T. Morariu, Le stade actuel des recherches sur le périglaciaire de la R. P. Roumaine, „Receuil d'études géographiques concernant le territoire de la République Populaire Roumaine", Bukareszt 1960, s. 45-53. 3 1 3 2 3 3 �375 KRONIKA SJaby postęp badań nad plejstocenem niektórych części Karpat utrudnia znacznie prace nad osadnictwem paleolitycznym wobec ograniczonej znajomości zmian tamtejszych warunków mor­ fologicznych, a przede wszystkim utrudnionej synchronizacji geologicznej poszczególnych prze­ mysłów na różnych terenach. Postulatem badawczym o pierwszorzędnym znaczeniu pod adresem geologów-plejstocenistów, geomorfologów i paleobotaników jest opracowanie jednolitego systemu stratygraficzno-chronologicznego dla plejstocenu Karpat, zarówno w oparciu o kryteria facjalnolitologiczne, jak i biostratygraficzne. W tym zakresie postulatem najpilniejszym jest systematyka Ryc. 2. Buda, rai. Ze'.etin, reg. Bacáu (Rumunia). Miejsce kultowe związane z przemysłem grawerskim położone ponad doliną Bystrzycy Mołdawskiej (badania prof. C S . NicolaescuPlopsora 1960 r.) i chronologia terasów rzecznych, ich nawiązanie wzajemne i synchronizacja ze zlodowaceniami górskimi i kontynentalnymi, stratygrafia pokryw lessowych i osadów organogenicznych (przede wszystkim trawertynów), stratygrafia osadów jaskiniowych i opracowanie zmian neotektonicznych (plejstoceńskich) w Karpatach. Dotychczasowa znajomość materiałów paleolitycznych z Karpat wykazuje, iż osadnictwo z tej epoki występuje głównie w dolinach rzek karpackich, trzymając się poziomów ok. 200 — 350 m n. p. m. Na tereny wyżej leżące osadnictwo wkracza rzadziej — przeważnie w regionach sąsiadu­ jących z ważniejszymi przejściami przez Karpaty. Terenami takimi są: 1. Dolina górnego Popradu i górnej Torysy w północnej Słowacji: Gánovce (628 m n. p. m.), Sv. Ondrej, okr. Poprad (649 m n.p.m. — stanowiska przemysłu mustierskiego) , Haligovce (jas­ kinia Aksamitka), okr. Spisśka St. Ves (841 m n.p.m. — przemysł oryniacki z płoszczem typu Mladeć), Drevenik, okr. Spisśka Nova Ves, Velky Saris, okr. Sabinov (stanowiska z płoszczami 34 33 3 4 P r o ś e k , L o ż e k , I.e.; J. К. K o z ł o w s k i , Р. Sikora, Człowiek neandertalski na terenie Karpat, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1958 z. 1, s. 45-55. M. Badany i, A haligoczi barłangrok, „Archeologiai Ertesitó", t. 8: 1884, s. 293-294; L . Vértes, Prvni paleolitické należy z oblasti Karpat, „Antropozoikum", t. 4: 1954, s. 1-9. 3 3 �376 KRONIKA 36 liściowatymi typu szeleckiego) . Teren ten pozostaje w związku z przejściem doliną Popradu przez Karpaty do Polski. O roli, jaką ta droga od okresu mustierskiego odgrywała, świadczy wy­ stępowanie importów surowców krzemiennych polskich na Słowacji (Barca, Tibava, okr. Sobrance — surowiec świeciechowski znad środkowej Wisły w przemyśle oryniackim, Cejkov — su­ rowiec jurajski podkrakowski w przemyśle graweckim ) i na Węgrzech (jaskinia Sólyomkutiw Gó­ rach Bukowych — surowiec świeciechowski w przemyśle mustierskim ). Znane jest występowanie słowackiego jaspisu radiolariowego i obsydianu w oryniaku środkowym w Polsce (Kraków-Zwierzyniec i Kraków-Sowiniec 40). 2. Teren prawobrzeżny górnego Prutu, szczególnie w okręgu Stanisława. Stanowiska paleo­ lityczne występują wzdłuż najwyższej części Prutu po Majdan Gorisznij koło Nadwornej (570 m n.p.m.)4i. Niżej, w międzyrzeczu Prutu i Dniestru, leżą stanowiska takie, jak Pużniki, rej. otyniański, Obertyń i in., twoizące większą grupę pomiędzy Tłumaczem i Horodenką . Dalej na wschód od tej grupy znane są stanowiska w dolinie Czeremoszu (Zamostea I — 392 m n.p.m., Zamostea II — 405 m n.p.m.) oraz w rejonie Czerniowiec (Biła i Ostricja) . Stanowiska te związane są głównie z przemysłem graweckim (w wypadku stanowiska Zamostea I łącznie z elementami o cha­ rakterze śródziemnomorskim). Stanowiska te wykazują przenikanie przez Karpaty elementów graweckich drogą łączącą Ruś Podkarpacką z Ukrainą Zachodnią, przez przełęcze na linii JaremczeJasna-Rachów. Używanie tej drogi potwierdzają też importy surowców, a mianowicie występowanie w przemyśle graweckim wschodniej Słowacji (Cejkov) krzemienia kredowego naddniestrzańskiego . Z tą drogą mogą być też związane stanowiska w Beregowie i Mukaczewie . 3. Dolina Bystrzycy Mołdawskiej, gdzie w okolicach Ceahláu (okr. Bicáz) znana jest duża grupa stanowisk górnopaleolitycznych. Najwyżej, bo na górze Scaune (1327 m n.p.m.), leży stanowisko epipaleolityczne związane z grupą mazowszańską (pokrewne przemysłowi płudzkiemu) . Jest to najwyżej leżące stanowisko epipaleolityczne w tej części Europy. Ponadto w dolinie rzeki (na wys. ok. 800 —900 m) leżą stanowiska oryniackie (Cete1,ica, Lutarie), graweckie (Dirt,u, Podis), epigaweckie (CeteUca, Schitai, Curtea Boului i in.) oraz pojedyncze znaleziska szeleckie (Cetetica) . Wkraczanie osadnictwa paleolitycznego w górną część doliny Bystrzycy Mołdawskiej pozostaje w związku z drogą przez Karpaty w kierunku górnego biegu Maroszy. Droga ta, prze­ biegając od Ceahláu do Deda i Regin, otwierała przejście do Transylwanii. Można przypuszczać, 37 38 39 42 43 44 4 5 46 47 48 3 6 L . Banesz, Listovite hroty z Tibavy, „Archeologicke Rozhledy", t. 10: 1958; tenże, К problematice mladśej fazy starśej doby kamennej na vychodnim Slovensku, „Referaty o Pracovnich Vysledkoch Ceskoslovenskych Archeologu", t. 2: 1959, s. 33-45. J. K . K o z ł o w s k i , Przyczynek do znajomości surowców krzemiennych w paleolicie i neo­ licie C.SR, „Wiadomości Archeologiczne", t. 24: 1948, s. 355-356. K o z ł o w s k i , Sikora, op. cit., s. 50; L . Vértes., Aus Polen Stammendes Silexmaterial in ungarischen Palaolithikum und Mesolithikum, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 2: 1960 z. 2, s. 157-161. L . Sawicki, Wyniki badań stanowiska myśliwców z epoki lodowcowej na Zwierzyńcu w Kra­ kowie, „Archeologicke Rozhledy", t. 1: 1949, s. 74. A. Jura, Stanowisko paleolityczne na Sowińcu, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności", t. 44: 1939, s. 183. Pol ans kij, Rekonstruktion der geographischen..., s. 11. А. П. Ч е р н ь и и , Карта палеолита ЧРСР, „NaynoBi З а п и с ш Института С у с т л ь н ы х Наук", t. 2: 1954. С. Ambojevici, R. Popovici, Zamstea I am Ceremus, „Dacia", t. 5-6: 1938, s. 23-39. Б . О. Т и м ощ у к , Развидка в басейнй р. Пруту, „ А р х е о л о г и г н и Пам'ятки Ч Р С Р " , t. 3: 1952, s. 409; Ч е р н ь и и , Карта палеолита, s. 131. K o z ł o w s k i , op. cit., s. 356. Skutil, Paleolitikum Slovenska..., s. 132; П. И. Б о р и с к о в с к и й , Палеолит Украины, „Материалы и исследования по археологии СССР", t. 40: 1956, s. 421. С. S. Nicolaescu-Plopsor, Sur la presence du Swidérien en Roumanie, „Dacia", N. S. t. 2: 1958, s. 5-34. Santierul Bicáz..., s. 57-63. 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 �377 KRONIKA że rozpowszechnienie przemysłu oryniackiego na tereny na wschód od Karpat (górne dorzecze Dniestru) pozostawało w związku z tym szlakiem. Na obszarze naddunajskim i w Transylwanii istnieją liczne materiały należące do tego przemysłu (Buzául Ardealean, Cioclovina, Boinesti i in.). Dalej ku wschodowi stanowiska oryniackie są znacznie rzadsze. 4. Na terenie południowych Karpat obserwujemy przenikanie osadnictwa mustierskiego i oryniackiego w górę Aluty i Jiu (Ohaba-Ponor, Baia de Fier i i n . ) . Wiąże się to z przejściami przez Karpaty południowe, prowadzącymi z basenu Dunaju do terenów położonych wewnątrz łuku Karpat. Brak miejsca nie pozwala na podanie dokładniejszego przeglądu przemysłów paleolitycznych w rejonie Karpat. Byłoby to podstawą do nakreślenia wniosków o antropogeograficznej roli Karpat w paleolicie. Można jedynie wskazać, że zagadnienia te kształtują się bardzo interesująco. Stano­ wiska mustierskie interglacjalne skupiają się głównie wewnątrz łuku Karpat. Reprezentują przede wszystkim formy nawiązujące do grupy L a Quina. Natomiast stanowiska tego samego przemysłu z Würmu I znane są zarówno wewnątrz łuku Karpat, jak i na wschód od niego oraz na północ. Grupa ta wykazuje obecność form charakterystycznych dla facjesu z tradycją aszelską. Wewnątrz łuku Karpat na gruncie tego przemysłu pojawiają się elementy przejściowe mustiersko-szeleckie, zwią­ zane z występowaniem płoszczy liściowatych. Przemysł oryniacki będzie z wtórnego centrum naddunąjskiego penetrował przez Karpaty na tereny leżące na północ i na wschód. W tym ostatnim kierunku występuje on w dorzeczu Dniestru i Prutu, a dalej jest znany jedynie z pojedynczych znalezisk w Siureń I i Kostienkach I . Do Polski przychodzi też zarówno drogą przez Bramę Morawską, jak i przez Karpaty. Przemysł szelecki występuje głównie wewnątrz łuku Karpat. K u wschodowi pojedyncze zna­ leziska sięgają doliny Dniestru (Bukiwna, Nieźwiska), Prutu (Mitoc) i Bystrzycy (Cete{ica). Na tym terenie występują już głównie wschodnioeuropejskie przemysły z płoszczami liściowatymi (Mołodowa I/10 i in.). Droga przez Karpaty z Węgier do Polski, podkreślana ostatnio przez J. Bartę ", w stosunku do przemysłów z płoszczami liściowatymi nie odgrywała chyba większego znaczenia. Materiały szeleckie, podkrakowskie, nie wykazują bezpośrednich nawiązań z terenem Węgier, a raczej z terenem Moraw. U podstaw wspomnianego poglądu stoi zapewne fakt, iż stano­ wiska jaskiniowe polskie (Jerzmanowska i Koziarnia) niesłusznie były nawiązywane do tzw. „póź­ nego solutrenu" z Gór Bukowych. Na obszarze Polskich Karpat osobnym zagadnieniem jest rola Bramy Morawskiej, która wymaga jednak obszernego oddzielnego omówienia. Teren ten leży zresztą na peryferium Karpat. Brama Morawska odgrywała niewątpliwą rolę w paleolicie, czego dowodem są m. in. liczne im­ porty surowców krzemiennych górnośląskich w górnym paleolicie Moraw . W Karpatach Polskich stanowisk paleolitycznych dotychczas nie znamy. Wzmiankowane przez C . Kuźniara znalezisko wióra krzemiennego z Poznachowic Dolnych jest najprawdopo­ dobniej neolityczne . Znaleziska z jaskini w Magórze nie mogą być uważane za bezsprzeczne dowody pobytu człowieka paleolitycznego w Tatrach. Opublikowane przez A. Jurę domniemane wyroby kościane i kamienne nie mają charakteru intencjonalnego . W nowszej literaturze euro49 5 51 52 53 4 9 Por. przyp. 20. J . Barta, Koreferat na konferencji w Liblicach w r. 1959 (por. „Referaty o Pracovnich Vysledkach Ceskoslovenskych Archeologu za rok. 1958", cz. 2, s. 4-7). Zagadnienie to omawiam w przygotowanej do druku pracy Paleolit na Górnym Śląsku. Por. L . Sawicki, Sprawozdanie z działalności konserwatora okręgu województw wschod­ nich, „Wiadomości Archeologiczne", t. 10: 1929, s. 286-287. A. Jura, Grota Magury w Tatrach (1460 m), najwyżej w Polsce położona siedziba człowieka epoki lodowej, „Światowit", t. 21: 1955, s. 81; K . Kowalski, Jaskinie Polski, t. 2, Warszawa 1953, s. 17-1:8 i 159, oraz recenzje: M. Chmielewska, K. Kowalski, Jaskinie Polski, „Archeo­ logia Polski", t. 1: 1957, s. 237-240; K . K o w a l s k i , A. Jura, Grota Magury w Tatrach, „Archeologia Polski", t. 1: 1957, s. 240-242. 5 0 5 1 5 2 5 3 �378 KRONIKA pejskiej zagadnienie tzw. protolitycznego przemysłu kościanego zostało przesądzone w sensie negatywnym 54. Brak stanowisk paleolitycznych w Karpatach Polskich wydaje się wynikać jedynie z niedostatecznego stanu badań. Dalsze poszukiwania, szczególnie w dolinie Dunajca i Popradu, niewątpliwie dadzą nowe materiały do najstarszych śladów człowieka w regionach górskich. Janusz K. Kozłowski I L E O P O L D WĘGRZYNOWICZ | 19 I X 1881 - 11 VIII 1960 Krajoznawstwo, tak żywiołowo rozrastające się w okresie międzywojennym, posiadało niemałe znaczenie w pogłębieniu i ugruntowaniu się ruchu regionalistycznego, rozwijającego się w większości krajów ówczesnej Europy. To z kolei wymownie rzutowało na wzmożenie studiów lokalnych, a zwła­ szcza bliższe zainteresowania miejscową kulturą ludową, przez co został znacznie poszerzony zakres badań etnograficznych, tak pod względem tematycznym, jak też geograficznym. Dążenie do od­ dania wiernego obrazu rzeczywistości mniejszych regionów przyniosło nowe kategorie źródeł, jak też pobudziło nie spotykane dotychczas liczebnie rzesze regionalistów, pochodzących z różnych warstw społecznych, do czynnego udziału w poszukiwaniach terenowych i gromadzenia różno­ rodnych dokumentów i wytworów ludowej kultury. Ruch ten był bardzo płodny. Powstawały nowe placówki badawcze, muzea, czasopisma, zjawiały się dziesiątki publikacji o charakterze regionalnym. Z okresem tym wiąże się także wielu znakomitych organizatorów i badaczy, łączących umiejętnie pracę zawodową z szeroko pojmowaną działalnością kulturalno-wychowawczą i twórczością li­ teracką czy naukową. Do nich właśnie należał w Polsce prof. Leopold W ę g r z y n o w i c z , zmarły 11 sierpnia 1960 r. w Dobrej koło Limanowej, którego działalność zasługuje z wielu względów na szczególną uwagę i bliższe poznanie. Była to bowiem postać nie tylko jedna z najbardziej popu­ larnych wśród młodzieży szkolnej okresu międzywojennego, ale także wysoko ceniona przez wy­ bitnych pracowników nauki i działaczy społecznych za osiągnięcia organizacyjne i wychowawcze, za wdrażanie młodzieży do poszukiwania głębszej myśli i bogatej treści życia, przede wszystkim odnajdywanych drogą naukową we własnym środowisku geograficznym i kulturalnym. I chociaż prof. L . Węgrzynowicz nie pozostawił zbyt obfitego ani szczególnie doniosłego dorobku etnogra­ ficznego, to przecież ta właśnie działalność rozbudzająca energię i ujmująca organizacyjnie żywio­ łową akcję ośrodków prowincjonalnych dla służby nauce drogą miejscowych poszukiwań, zmierza­ jących do zebrania i opracowania materiałów ludoznawczych, zapewniła mu trwałą pamięć i nie­ poślednie miejsce w historii etnografii polskiej. Tego rodzaju akcja, jak najbardziej zgodna z ów­ czesnymi prądami umysłowymi, zwalczającymi centralizm i szablon kulturalny wielkich ośrodków miejskich, miała wydać — o czym będę mówił poniżej — jak najlepsze rezultaty. Niestety, niszczy­ cielska działalność drugiej wojny światowej i centralizm pierwszych lat powojennych hamujący rozwój kulturalnych ośrodków regionalnych położyły kres tej pracy tak ożywiającej cały kraj, a przy tym wzmacniającej poczucie dumy oraz odpowiedzialności za własne środowisko. Taki punkt widzenia był dominujący w działalności prof. Węgrzynowicza. Zdawał sobie On sprawę, że istnieje niezaprzeczalny związek pomiędzy jednostką a jej otoczeniem, że kultura śro­ dowiska kształtująca się w długim procesie historycznym winna być utrwalona jako niezbędna podstawa dalszego działania, że bez poznania obrazu przeszłości nie może być prawidłowej prze­ budowy ani życia społecznego, ani kulturalnego. Prof. Leopold Węgrzynowicz urodził się 19 I X 1881 r. w Tuchowie, pow. tarnowski, w rodzinie drobnomieszczańskiej . Do szkoły powszechnej uczęszczał na wsi, a do gimnazjum w Nowym Sączu 1 54 Sprawę tę omawiam szerzej w artykule W sprawie tzw. kultury łowców niedźwiedzia jas­ kiniowego, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1959 z. 2, s. 243-263. Ojciec był poczmistrzem w Dobrej koło Limanowej, gdzie też osiadł na stałe, budując tam jednorodzinny domek. W nim to często przebywał prof. L . Węgrzynowicz i tam umarł. Został pochowany w Dobrej. 1 �KRONIKA ! Prof. Leopold Węgrzynowicz 379 �KRONIKA 380 (1892 — 1900). Uniwersytet ukończył w Krakowie (1900 — 1905), obierając sobie za cel studiów matematykę i fizykę. Po uzyskaniu dyplomu zajmuje chwilowo różne stanowiska: bibliotekarza, prefekta bursy i inne. Jako nauczyciel gimnazjalny pracuje w kilku miejscowościach ówczesnej Galicji: Kuty, Borszczów, Stryj, Nowy Targ. Po kilku latach pracy w 1918 roku osiada na stałe w Krakowie (VII Gimnazjum im. A. Mickiewicza), w którym właściwie pozostaje prawie do końca życia. Dodajmy, że do otrzymania stanowiska nauczyciela w krakowskim gimnazjum przyczynił się walnie dyr. Seweryn Udziela, skupiający wokół swojej placówki młodych i zdolnych pracowników. Zetknięcie z dyr. Sewerynem Udzielą, tym najżyczliwszym i najuczynniejszym z etnografów, jak go nazywał prof. К. Moszyński, związało prof. L . Węgrzynowicza z Muzeum Etnograficznym na zawsze. Już od pierwszych lat pracy pedagogicznej prof. L . Węgrzynowicz włącza się w wartki nurt działalności społeczno-wychowawczej, biorąc czynny udział przede wszystkim w życiu młodzieży. Widzimy go przez parę lat przy pracy w organizowaniu Związku Harcerstwa Polskiego (1917 —1920) . W tym też czasie jako członek Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego podejmuje wraz z prof. Ludomirem Sawickim akcję zapoczątkowaną przez Aleksandra Patkowskiego zorganizowania i rozwinięcia ruchu krajoznawczego wśród młodzieży szkolnej całej Polski. Istnieje, jak to już wspo­ mniałem, ścisły związek pomiędzy popularyzowaniem ruchu krajoznawczego wśród młodzieży i budzeniem u młodego pokolenia czynnej miłości kraju a akcją regionalistyczną głoszącą priorytet kultury regionu i jej rozwoju przez ścisłe poznawanie wszystkich przejawów ży­ cia w konkretnym środowisku społecznym i geograficznym. „Celem moim — pisze Węgrzy­ nowicz — było zwrócenie uwagi młodzieży na własne najbliższe otoczenie, dom rodzinny, wieś" . Prof. Węgrzynowicz dzięki energii, zupełnemu oddaniu się i umiłowaniu głoszonych wów­ czas haseł zdołał w latach międzywojennych zorganizować na terenie całej Polski gęstą sieć, bo liczącą kilka setek ognisk młodzieży, ujętych w tzw. Koła Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej . Dla tych to właśnie Kół Młodzieży zakłada i redaguje przez kilkanaście lat z ogromnym wysiłkiem miesięcznik „Orli Lot", w którym ogłoszone artykuły i materiały weszły jako trwałe pozycje do bibliografii etnografii polskiej. Z tego to dla młodzieży redagowanego czasopisma wyłania się sylwetka prof. L . Węgrzynowicza jako wychowawcy, z pasją oddającego się sprawie nauki: „Roz­ mawiając z naukowcami, czy też czytając rozprawy naukowe — pisze Węgrzynowicz we wspo­ mnieniach — uświadomiłem sobie, jak wielkie luki istnieją w zakresie wielu zagadnień, spowodowane brakiem materiałów terenowych i źródłowych". Postanawia zatem zmniejszyć te rażące braki drogą konkretnych pytań i konkretnych odpowiedzi, które chce uzyskać od zorganizowanej w Kołach młodzieży, a następnie przesyłać je zainteresowanym placówkom naukowym bądź drukować je częściowo na łamach „Orlego Lotu" . Pierwszym warunkiem powodzenia tak pojętej akcji bada­ wczej musiało być odpowiednie przygotowanie młodzieży do samodzielnych poszukiwań terenowych, a następnie do umiejętnego ich opracowywania. Kreśląc więc plan badań regulowany nie własnymi, lecz ogólnymi potrzebami, prof. L . Węgrzynowicz wprowadza młodzież w trudne zagadnienia badawcze za pomocą ogłaszanych w „Orlim Locie" wskazówek i specjalnych kwestionariuszy . 2 3 4 5 6 7 2 Pod koniec tego okresu został komendantem Hufca Krakowskiego. Por. Aleksander Patkowski, „Orli Lot", R. 21: 1947 nr 9-10, s. 131. „W Służbie Nauce Polskiej" (maszynopis). Zob.C. Skopowski, Rys historii i pracy Kól Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej,¥iiaków 1934. Do utrwalenia bytu i powagi pisma przyczynili się wydatnie znani powszechnie uczeni: Julian Talko-Hryncewicz, Władysław Szafer, Ignacy Chrzanowski (opiekował się także czasopismami młodzieżowymi wychodzącymi w Katowicach, a mianowicie „Młodym Polakiem", był również w 1927 r. naczelnym redaktorem wychodzących tamże „Orląt"), Stanisław Pawłowski i Stanisława Niemcówna. Zwłaszcza zaś służył pomocą czasopismu prof. Ludomir Sawicki, drukując je we własnej placówce wydawniczej „Orbis". Łącznie w latach 1920-1939, 1946-1950 ukazały się 24 roczniki. Indeks treści etnograficznej „Orlego Lotu" został opracowany przez jego redaktora. Zob. wykaz prac. Por. L . W ę g r z y n o w i c z , Indeks treści etnograficznej miesięcznika „Orli Lot" z lat 1920¬ -1950, Wrocław 1958. 3 4 5 6 7 �381 KRONIKA „Ażeby uzyskać na pewne tematy odpowiedź z całej Polski równocześnie — pisze w »Służbie Nauce Polskiej« — wybieraliśmy pewien kwestionariusz, co roku inny, który polecaliśmy do obowiąz­ kowego opracowania przez każde Koło. Liczyliśmy na to, że przy dużej ilości Kół, ilość punktów wywiadowczych będzie dość gęsta, abyśmy mogli uzyskać pełny obraz pewnego zjawiska z całego obszaru Polski". Do tak pomyślanej pracy prof. Węgrzynowicz zaprasza przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych. Wśród autorów ogłaszających na łamach „Orlego Lotu" swoje kwestionariusze znaj­ dujemy najznakomitszych uczonych i badaczy, jak Kazimierza Nitscha, Władysława Semkowicza, Jerzego Smoleńskiego, Władysława Szafera, Eugeniusza Piaseckiego, Oskara Sosnowskiego, Sta­ nisława Arnolda i Adama Fischera, a nade wszystko Kazimierza Moszyńskiego i Seweryna Udzielę. Wśród autorów widzimy też młodych wówczas pracowników, a obecnie już zaawansowanych w latach i pracy naukowej, jak K . Buczkowskiego, M. Gładysza, J. Ligęzę, J. Klimaszewską, A. Kutrzeba-Pojnarową, R. Reinfussa, M. Sągajłło-Kaczanowską, T. Seweryna, K . ZawistowiczAdamską czy M. Znamierowską-Priifferową. Redaktor sięga także do obcych opracowań, publikując kwestionariusz dwćch szwedzkich badaczy, a mianowicie O. Bannbersa i S. O. Janssona . Ogółem zostało opublikowanych ponad 30 kwestionariuszy, które prof. Węgrzynowicz zamierzał wydać w zbiorowej pracy: „W 1938 r. postanowiliśmy je uporządkować — pisze w »Służbie Nauce Polskiej« — ułożyć według hierarchii potrzeb i opatrzyć odpowiednimi komentarzami, objaśnieniami i wskazówkami. Drukarnia rozpoczęła ich druk, niestety, wojna przerwała pracę, a to, co było wydrukowane, zniszczyli Niemcy". Autorzy kwestionariuszy nie tylko dają wskazówki, jak należy zbierać materiały, ale apelują do młodzieży, zachęcając ją do pożytecznego dla nauki wysiłku. Prof. К. Nitsch ogłaszając artykuł Zbierajcie właściwości mowy ludowej zamieszcza mapkę z białymi plamami, świadczącymi o brakach wiadomości; pisze on: „z mapki widać, że są jeszcze całe okolice Polski, w których nie znalazł się ani jeden informator, chcący dopomóc do zbierania bogactwa mowy polskiej, do wydania wielkiego słownika. Do młodzieży tych okolic szczególnie gorąco apelujemy" . Posiew rzucony w młode wrażliwe umysły wydał w niedługim czasie obfity plon. Napływały liczne odpowiedzi, artykuły i samoistne opracowania, które redaktor niekiedy kierował do poważnych wydawnictw naukowych . Wzbogacają się archiwa placówek uniwersyteckich i muzealnych, a także rośnie własne archiwummuzeum, które miało się stać centralnym ośrodkiem badawczo-informacyjnym . Toteż z uznaniem wyrażają się o pracy naukowej Kół Krajoznawczych Młodzieży nasi uczeni. Tak np. prof. S. Arnold (naczelny wówczas redaktor „Nowego Słownika Geograficznego Państwa Polskiego") pisze: „Z prawdziwą radością muszę stwierdzić, że przygotowane odpowiedzi są pod każdym względem bez zarzutu i wyróżniają się spośród innych sumiennością, dokładnością i bogactwem informacji"! . Podobnie ocenia pracę Kół prof. К. Moszyński: „... współpracę Kół Krajoznawczych bardzo cenię. Skłoniły mnie do tego przede wszystkim rezultaty ankiet, ogłoszonych ostatnimi czasy w »Orlim Locie«. Tak np. w odpowiedzi na kwestionariusz o prymitywnych ludowych narzędziach muzycznych (»Orli Lot«, 1932 nr 2) dały zarówno w starannych opisach, jak i w równie starannych rysunkach materiał naukowy z u p e ł n i e p i e r w s z o r z ę d n e j w a r t o ś c i . . . " , a dalej padają słowa pełne uznania: „ . . . ogromna teka materiałów, nadesłanych przez Koło Żywieckie w odpowiedzi 8 9 10 11 2 8 Etnograficzna ankieta Północnego Muzeum (Nordiska Museet) w Sztokholmie, od nici do tkaniny, „Orli Lot", R. 11: 1930, s. 107-108. „Orli Lot", R. 6: 1925, s. 25-28. Obok pracy zbiorowej członków Koła w Tomaszowie Mazowieckim wydanej przez P A U (Zamki drewniane przy drzwiach, Materiały zebrane przez Koło Krajoznawcze uczniów Państw. Seminarium Naucz, w Tomaszowie Mazowieckim, Kraków 1927, ss. 22, nib 1, tabl. X X I X , mapa 1), Muzeum Etnograficzne w Krakowie opublikowało drugą cenną pracę ówczesnej członkini Kół Krajoznawczych Państwowego Gimn. Żeń. w Krakowie, A. Kutrzebianki, Budownictwo ludowe w Zawoi, Kraków 1931, ss. 55, tabl. 11, rys. 15 w tekście. Zob. „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 147-148. 11 Mieściło się w 4 pokoikach przy ul. Studenckiej 4 w Krakowie. 1 „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 139-140. 9 1 0 2 �382 KRONIKA na ankietę z zakresu ludowej kultury duchowej (nie ogłoszoną w »OrIim Locie«), przedstawia się wręcz nadzwyczajnie. Dotychczas nie zdążyłem zapoznać się z całokształtem tej wzorowej pracy, jednak to, co przeczytałem, naprawdę zaimponowało mi"i3. Takie i podobne oceny utwierdzały prof. Węgrzynowicza na obranej drodze „służby nauce". Widział i cieszył się, jak „wyrasta poko­ lenie dzielnych pracowników", a rezultatami ich pracy wypełniał stronice „Cr!ego Lotu". Aby jeszcze bardziej związać młodzież z pracą naukową, rozpoczyna inną poważną akcję, a mianowicie organizuje obozy w różnych zakątkach kraju, na których instruktorzy, specjaliści z kilku dyscyplin naukowych, szkolą i wprawiają młodzież do badań terenowych. Wyniki tak prowadzonych badań ogłasza w „Orlim Locie" bądź w postaci samoistnych broszur. E o 1939 r. ukazało się kilka mo­ nografii tych miejscowości, w których odbywało się szkolenie . Nie była to jedyna droga publi­ kowania zebranych materiałów. Niektóre Koła ogłaszają rezultaty swoich poszukiwań w prasie miejscowej bądź we własnych pisemkach, których liczba rośnie z każdym rokiem. A mnożą się te pisemka na całym terenie Polski w sposób zadziwiający. Do 1939 r. liczba ich wynosiła ponad dwadzieścia. Niektóre z nich, jak np. „Młody Krajoznawca Śląski", pisemko Kola Krajoznawczego przy gimnazjum klasycznym w Królewskiej Hucie (Chorzów), ukazujące się w latach 1934 — 1938, wydało w 33 numerach sporo wartościowego materiału etnograficznego. Trudno na tym miejscu omawiać rezultaty poszukiwań wszystkich Kól Krajoznawczych Młodzieży, opublikowanych bądź nadesłanych do archiwów. Już w 1931 r. w archiwim K K M S znajdowało się ponad 300 tek wypełnionych opisami, fotografiami i rysunkami. Ogromną większość tego licznego i cennego materiału pochłonęła wojna. Ocalało przeważnie to, co zostało opublikowane. Zbieranie materiałów przy pomocy kwestionariuszy miało także dla młodzieży znaczenie wychowawcze: „chodziło — pisze Węgrzynowicz — o wychowanie obywatela wrażliwego na głosy nauki... Społeczeństwo bowiem nasze (to „inteligenckie") nie reagowało na prośby uczonych, którzy zwracali się z pewnymi pytaniami w celach naukowych. Na 1000 rozesłanych kwestionariuszy napłynęło kilkanaście odpowiedzi" . Innym nurtem, który w pracy naukowej Kół Młodzieży rozwijał prof. Węgrzynowicz, była akcja zbierania wytworów futury ludowej i składanie ich do muzeów. O tej akcji pisze Seweryn Udziela: „Serce rośnie z radości na widok tych pięknych wyników pracy młodych etnografów i troska schodzi z czoła na myśl, że gdy się starsi badacze usuną, będzie ich miał kto zastąpić i pro­ wadzić dalej rozpoczęte studia nad poznaniem kraju naszego" . Prof. Węgrzynowicz nie tylko zachęca młodzież, daje wskazówki, ale sam daje przykład, przynosząc różnego rodzaju muzealia, aby je włączyć do zbiorów ogólnych . Osiągnięcia i w tym zakresie są duże. Młodzież nie tylko ofiarowuje muzeum zebrane eksponaty, ale organizuje wystawy, tworzy własne zbiory. Najpo­ ważniejsze z nich to Szkolne Muzeum Krajowe, które mieściło się w Krakowie pod bezpośrednią opieką prof. Węgrzynowicza . Była to zatem jedyna w swoim rodzaju organizacja młodzieżowa w okresie międzywojennym, kierowana przez człowieka, który całe swoje życie, jak sam mawiał, oddał przede wszystkim na usługi ludziom nauki. Niezwykłe to oddanie nauce pozostawiło trwałe osiągnięcia, dostarczając wielu badaczom niezmiernie cennych materiałów, zwłaszcza przy kartografowaniu zjawisk kul­ turowych . Ale nazwisko prof. Węgrzynowicza utrwaliło się w historii etnografii polskiej nie tylko jako organizatora zasilającego archiwa placówek naukowych; znamy je także jako samoistnego badacza. Owocem tej samodzielnej pracy naukowej jest kilkadziesiąt artykułów i przyczynków z za. 14 15 16 17 18 19 13 „Orli Lot", R. 15: 1934 nr 2, s. 19. W ę g r z y n o w i c z , op. cit., „W Służbie Nauce Polskiej" (maszynopis). „Orli Lot", R. 20: 1929 nr 6, s. 101-103. „Orli Lot", R. 20: 1929 nr 6, s. 103. Zob. przypis U . Zob. K . M o s z y ń s k i , Atlas kultury ludowej w Polsce, Kraków 1936 z. 3; M. G ł a d y ­ szowa, Wiedza ludowa o gwiazdach, Wrocław 1960, s. 9. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 �383 KRONIKA 2 kresu kilku dziedzin kultury ludowej ". Pisywał — jak to już wspomniałem — niewiele, bo przecież praca zawodowa i organizacyjno-młodzieżowa, a także redakcyjna omówionego miesięcznika pochłaniały go prawie całkowicie. Część tego trudu przejmowała żona, ale przecież praca ciągle narastała, a sił ubywało. Podejmowaną tematykę znał wybornie. Zawsze pełen inicjatywy, czynny, użyteczny i sumienny, a przede wszystkim życzliwy dla młodych pracowników, służył im zawsze stosem materiałów i zachętą do pracy. Jako twórca ruchu krajoznawczego wśród młodzieży nasyca ją głównie treścią wartości rodzimych, do których w pierwszym rzędzie zalicza osiągnięcia kultury ludowej. Budzi dla niej szacunek i zdolność jej widzenia, jako zagadnień istotnych w dobie naj­ większych przeobrażeń społecznych. I w tym leży ogromna zasługa prof. Leopolda Węgrzynowicza. W Po see Ludowej za liczne zasługi został prof. Węgrzynowicz odznaczony Krzyżem Oficer­ skim Polonia Restituía, Złotą Odznaką Zasłużonego Nauczyciela i Złotym Krzyżem Zasługi. Mieczysław Gładysz W Y K A Z D R U K O W A N Y C H ARTYKUŁÓW I PRAC N A U K O W Y C H PROF. L E O P O L D A WĘGRZYNOWICZA Smigustne dziady, „Orli Lot", R. 1: 1920, s. 8-10. Smigustne dziady (kwestionariusz), „Orli Lot", R. 2: 1921, s. 44 —45. Motywy zdobnicze na owczych serkach, „Orli Lot", R. 6: 1925, s. 35 — 38. Jak dawniej oświetlano izby wiejskie w Soli, „Orli Lot", R. 10: 1929, s. 51—52. Konik w Chomranicach, „Orli Lot", R . 11: 1930, s. 15. Notatki z Soli (Zwyczaje Bożego Narodzenia), „Orli Lot", R. 11: 1930, s. 12—14. Tlukno, „Lud Słowiański", t. 1: 1930 z. 2, s. 254. Przypisek Redakcji, „Lud Słowiański", t. 1: 1930 z. 2, s. 255-257. Obróbka lnu w Starym Bystrem, „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 12 — 14. Na marginesie sprawozdań, „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 22. Ze zwyczajów ludu polskiego. „Pucheroki" w Zielonkach, „Dziennik Polski", 1947 nr 92. Niektóre zwyczaje świąt Bożego Narodzenia w powiatach krakowskim, bocheńskim, chrzanowskim (Streszczenie referatu wygłoszonego 24 I 1948), „Sprawozdanie PAU", 1948 nr 1, s. 59 — 62. Szałasy w Limanowskim Beskidzie Wyspowym. Przyczynek do etnografii Zagórzan (Streszczenie referatu wygłoszonego 29 I I 1948), „Sprawozdanie PAU", 1948 nr 2, s. 102-105. Na Krowodrzy w czasie Świąt Bożego Narodzenia, „Orli Lot", R. 23: 1949, s. 154—156. Rzepiór, „Orli Lot", R. 24: 1950, s. 34-35. Szalaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 10: 1952 — 1953 z. 1, s. 16-37. Zdobienie serków owczych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 9: 1955 nr 1, s. 3—22. Dziady smigusne, „Ziemia", R : 2: 1957 nr 4, s. 6. Wszyscy krajoznawcy, „Ziemia", R. 2: 1957 nr 8, s. 29. Na Podlazy, „Ziemia", R. 2: 1957 nr 12, s. 22-23. Indeks treści etnograficznej miesięcznika „Orli Lot" z lat 1920—1950, PTL, Wrocław 1958, ss. 282. Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie limanowskim, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 361-371. Tradycja pracy etnograficznej kół krajoznawczych młodzieży szkolnej, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 424 -429. Fedorki, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 421-245. 2 0 Zob, Wykaz drukowanych artykułów i prac naukowych prof. Leopolda Węgrzynowicza. �KRONIKA 384 I JANINA K R A J E W S K A | 1 X I I 1901 - 11 X I 1960 Janina Krajewska uzyskała doktorat z etnografii i etnologii w 1930 r. na Uniwersytecie Poznań­ skim. W 1931 r. zostaje zatrudniona w Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi. W tym samym roku oraz następnym bierze udział w badaniach archeologicznych, pod egidą prof, dr W. Anto­ niewicza, na terenie powiatu łęczyckiego . Jesienią 1932 r. Ząrzad miasta Gdyni powołuje dr Krajew­ ską do zorganizowania muzeum. W związku z tym należało sprecyzować podstawowe założenia muzeum, jak też określić teren jego działania . Jako teren wyznaczono powiat pomorski i kartuski 1 2 Dr Janina Krajewska natomiast w obrębie muzeum postanowiono zorganizować dwa działy: archeologii i etnografii. Na terenie objętym działalnością muzeum di Krajewska przeprowadza następnie intensywne badania archeologiczne i etnograficzne. Po I I wojnie światowej dr Krajewska obejmuje kierownictwo Miejskiego Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi, którego zbiory zostały przez okupanta w znacznej mierze zniszczone lub wy1 Por. W. Ber, Z polskich wypraw archeologicznych, „Ziemia", R. 16: 1931, s. 303. Na Zjeździe Związku Muzeów w Poznaniu na temat przyszłego profilu Muzeum w Gdyni wypowiadają się m. in.: prof, dr W. Antoniewicz i dr B. Stelmachowska. (Por. W. Antoniewicz, Sprawy muzelane, Warszawa 1933, s. 63-67; B. Stelmachowska, Zbiory etnograficzne naPomorzu, „Pamiętnik Muzealny", z. 6: 1937, s. 33). 2 �KRONIKA 385 3 wiezione . Już 17 listopada 1945 r. zostaje otwarta stała ekspozycja muzealna obejmująca bu­ downictwo, urządzenia wnętrza mieszkalnego, narzędzia pracy, strój, tkactwo oraz obrzędy ludowe. W tym czasie również dr Krajewska przystępuje do realizacji przedwojennych założeń i planów Muzeum, według których placówka ta miała kompletować zbiory głównie z terenów Polski i krajów egzotycznych , toteż wiele czasu poświęca na wyjazdy w teren w celu zakupu eksponatów, początko­ wo w powiecie łaskim i łowickim, później na Podhalu i Śląsku. W latach 1948 — 1950 dr Krajewska organizuje zakupy w powiatach: kieleckim, iłżeckim i łańcuckim, i to nie tylko dla Muzeum Etno­ graficznego w Łodzi, ale również dla Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach i Ośrodka Muzealnego w Łańcucie . W 1950 r. Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków powierza dr Krajewskiej zakup eksponatów na czasową wystawę w Rapperswilu (Szwajcaria). W związku z tym organizuje ona, przy pomocy dobranego przez siebie zespołu, szeroko zakrojoną akcję skupu eksponatów na terenie całej Polski. Równocześnie dr Krajewska kieruje nadal pracami muzealnymi, których rezultatem m. in. jest zorganizowanie w latach 1951-1952 objazdowej wystawy, pt. „Naczynia w kulturach ludowych", oraz opracowanie dla niej ilustrowanego przewodnika. Poza uzupełnianiem zbiorów i organizowaniem stałych i objazdowych wystaw muzealnych dyrektor Krajewska położyła również pewne zasługi na polu etnograficznych badań terenowych, prowadzonych od 1945 r. równolegle do innych prac muzealnych. Pierwsze badania prowadzi na terenie powiatu opoczyńskiego, zbierając materiały głównie do stroju, tkactwa i budownictwa. W latach 1948-1951 poszukiwania terenowe dotyczą przede wszystkim garncarstwa w woj. rze­ szowskim i budownictwa w Kieleckiem. Rezultatem tych badań były następujące prace: Strój opo­ czyński oraz Katalog garncarstwa woj. rzeszowskiego. W latach 1951-1954 w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Krajewska przy­ stępuje do badań stacjonarnych na obszarze woj. łódzkiego, początkowo w Czarnocinie, pow. łódzki, a następnie w Jasieniu, pow. rawski. Są to badania zespołowe, obejmujące szeroki wachlarz zagadnień z różnych działów kultury ludowej. Interesując się od bardzo dawna muzealnictwem dyrektor Krajewska znała nie tylko muzea polskie, ale również zagraniczne, jak na przykład w Pradze, Wiedniu, Tallinie i Helsinkach. Jako specjalistka w tej dziedzinie dr Krajewska przez pewien czas wykładała muzeologię na Uniwer­ sytecie Łódzkim. W 1954 r. dyrektor Krajewska opuszcza Muzeum Etnograficzne w Łodzi, powiększywszy dzięki długoletniej akcji kolekcjonerskiej zbiory tej placówki o kilka tysięcy eksponatów. W ostatnich latach dr Krajewska gromadzi materiały do stroju gostynińskiego i rawskiego, studiuje nie publikowane prace po prof. Stanisławie Poniatowskim oraz opracowuje dane z polskiej literatury etnograficznej do bibliografii redagowanej w Bazylei (Szwajcaria) przez dr Roberta Wildhabera. Piotr Dekowski 4 5 NAJWAŻNIEJSZE P U B L I K A C J E J. K R A J E W S K I E J Zabytki z cmentarzyska popielnicowego w Nietulisku D., pow. opatowskim, „Światowit", t. 13: 1929, s. 49-94. Cmentarzysko łużyckie z epoki brązu w pow. łęczyckim, Sierpów, Błonie i Zabokrzeki, „Wiadomości Ludoznawcze", 1932, s. 9-15. Sprawozdanie Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 36: 1946, s. 396-398. 3 Muzeum Etnograficzne w Łodzi straciło w czasie wojny dwie trzecie swoich zbiorów, w czym najcenniejszą pozycję zajmowały kolekcje egzotyczne, wywiezione przez okupanta. W 1950 r. dr Krajewska nabywa od D . Sabacińskiej z Łodzi ciekawe eksponaty z zakresu sztuki peruwiańskiej. Dla ośrodka Muzealnego w Łańcucie dr Krajewska nabywa ponad 1000 eksponatów. 4 5 • Etnografia polska, t. V 25 �386 KRONIKA Katalog wystawy garncarstwa i wycinanek regionów województwa łódzkiego zorganizowanej przez Spółdzielnię Sztuki i Przemyślu Ludowego R. P. w Łodzi z inicjatywy Wojew. Wydz. Kultury i Sztuki w ¿odzi, Łódź 1948, s. 16. Obrzędy ludowe świąt Bożego Narodzenia, „Dziennik Łódzki", R. 4: 1948 nr 354, s. 3. Plecionki ze słomy, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950-1951, s. 673-679. Przewodnik po wystawie objazdowej Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1952, ss. 8. Katalog garncarstwa woj. rzeszowskiego, Łódź 1952, ss. 81, tabl. 6. Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 39: 1952, s. 467-483. Muzeum Etnograficzne w Łodzi, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", t. 1: 1953 nr 1-2, s. 254-255. Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 41: 1954, s. 1166-1171. Legendy wigilijne w Polsce, „Głos Robotniczy", 1954 nr 24. Strój opoczyński, Wrocław 1956, ss. 92. Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w., „Polska Sztuka Ludowa", R. 12: 1958 nr 3, s. 157-168; nr 4, s. 215-238. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06d28a5ffcfc48a8aa02319e9ee4fa4e.pdf 3fd112cb9ea7b7f39f61c66fbdb49c68 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:517 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:472 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.349-406 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R к О N I К А P R Z E D V I I MIĘDZYNARODOWYM K O N G R E S E M N A U K A N T R O P O L O G I C Z N Y C H I ETNOLOGICZNYCH W MOSKWIE Jakkolwiek od V I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu upłynęło sporo czasu i wszystko przemawia za tym, że prace przygotowawcze do V I I Kongresu, który ma się odbyć w Moskwie w 1964 г., są w pełnym toku, niemniej istnieje szereg powodów, dla których nawiązanie do odbytych obrad nie straciło nic ze swej aktualności. Dużą zachętą do takich właśnie nawiązań będzie okoliczność, że dotychczas nie zostały jeszcze opublikowane prace Kongresu V I , paryskiego, poza zwięzłymi i przeważnie pod specjalnym kątem opraco­ wanymi relacjami w różnych periodykach '. Szeroki ogół przedstawicieli nauk etnologicznych i antropologicznych nadal nie jest w pełni poinformowany o dorobku obrad paryskich. Nie w tym jednak tkwi istota rzeczy. Nie wybiegając daleko wstecz i biorąc pod uwagę tylko okres powojenny możemy dla każdego Międzynarodowego Kon­ gresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych wyznaczyć odrębne miejsce. Kongres w Brukseli (1948) przypominał pod wieloma względami światowy zjazd przedstawi­ cieli nauk antropologicznych i etnologicznych, w celu odnowienia dawnych k o n t a k t ó w i wypracowania nowego proiilu współpracy międzynarodowej po przebytym wstrząsie wojennym; Kongres wiedeński w 1952 r. stał pod znakiem refleksji nad dorobkiem kierunku historyczno-porównawezego łącząc w sobie wiele elementów uroczystej akademii poświęconej działalności P. W. Schmidta i jego szkoły. Zupełnie odmienny charakter natomiast nosił Kongres filadelfijski w 1956 r. Po raz pierwszy od kilku­ dziesięciu lat w międzynarodowym systemie organizującym współpracę w zakresie nauk antropologicznych i etnograficznych wzięła udział stosunkowo liczna delegacja radziecka. Wyniki Kongresu filadelfijskiego można oceniać w sposób bardzo różny. Widząc ten Kongres przede wszystkim poprzez pryzmat spotkania przedstawicieli etnografii i antropologii radzieckiej z przedstawicielami nauk etnologicznych i antropologicz­ nych Europy i Ameryki i wynikłe stąd konsekwencje dla dalszego rozwoju etnologii i etnografii światowej nasuwają się następujące spostrzeżenia i wnioski. Na przy­ kładzie obrad światowej reprezentacji nauk etnograficznych i etnologicznych raz jeszcze potwierdza się słuszność tezy o relatywności spojrzenia na przedmiot i zakres dyscypliny naukowej. 1 W Polsce opublikowano: M. C w i r k o - G o d y c k i , Święto antropologii w Pa­ ryżu, „Człowiek w Czasie i Przestrzeni", R. 3: 1960 z. 3, s. 123—133; J . C z e k a n o ws k i, Wrażenia z VI Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, tamże, s. 134—141; B. R o s i ń s k i , Sprawozdanie z VI Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, tamże, s. 142—146; K . M a ' k u 1 s k i, Tematyka kultury materialnej i jej historii w ramach VI Międzynarodo­ wego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 9: 1961, s. 474—483. �350 K R O N I K A Na Kongresie filadelfijskim w skali dotychczas nie spotykanej doszło bowiem do skonfrontowania czynników aktualnie kształtujących procesy poznania naukowego, jak i do ujawnienia na tym Lie występujących różnic w poglądach na zakresy tema­ tyczne nauk etnologicznych, sposoby ujmowania rzeczywistości badanej oraz metody i techniki badawcze. Poprzez wielką ilość wygłoszonych referatów o scalonej, jak i rozrzuconej tematyce i problematyce oraz na podstawie dyskusji z w y m o w n ą wyrazistością wystąpiły tendencje rozwojowe nauk etnologicznyh w poszczególnych krajach i środowiskach naukowych. Co w tym wszystkim przemawia kategoriami zasadniczymi dla ułożenia się kierunków dróg rozwojowych dla etnografii i etnologii jako dyscyplin posiadających s w ą odmienną specyfikę badawczą? Otóż nie ulegając tendencjom dogmatycznego traktowania przedmiotu i zakresu nauk etnologicznych, to znaczy nie dążąc w zasadzie do wyznaczania im ściśle określonego i trwałego zakresu przedmiotu badań, jednocześnie wypadnie z najwyższą rezerwą odnieść się do stanu rzeczy, który z całą jaskrawością został ujawniony na Kongresie filadelfij­ skim. Pokładane nadzieje na dobre skutki przeanalizowania zasadniczych bolączek trapiących npuki etnologiczne i możliwość, po uzgodnieniu wspólnych celów, stwo­ rzenia bardziej odpowiednich warunków dla ustalenia przesłanek pod nowe założenia teoretyczne tych dyscyplin w znacznym stopniu sic nie ziściły. Przy całkowitej realności projektu (dzięki niemal pełnej konfrontacji postulatów środowisk zaintere­ sowanych), właśnie dzięki rozproszeniu prac kongresowych na wąskie, nieraz bardzo specjalne zakiesy tematyczne, węzłowa problematyka obrad została przesłonięta olbrzymią ilością zagadnień drugorzędnych. Czy pod tym względem sytuacja uległa zmianie na lepsze w obradach V I Kon­ gresu w Paryżu? Otóż jakkolwiek w okresie czteroletnim, dzielącym V i V I Kongres, szereg spraw i zagadnień w sposób najbardziej żywotny obchodzących nauki etno­ logiczne — np. tendencje do przejmowania tematów etnograficznych przez inne nauki społeczne oraz zagadnienie minimalnego i maksymalnego programu badawczego lub udział nauk etnologicznych w budowaniu ogólnej teorii kultury itd. — znacznie zyskało na ostrości, niemniej również i w obradach paryskich nie znalazły one należytego potraktowania. Pomimo, że w obradach paryskich niejednokrotnie toczyła sic konstruktywna dyskusja wokół spraw i zagadnień kluczowych, nie znalazło to jednak w k o ń c o w y m efekcie praktycznie wymiernego wyrazu. Pomimo więc, że coraz częściej ponawiane są pytania, zwłaszcza ze strony przedstawicieli pokrewnych dyscyplin odnośnie do przedmiotu i zakresu nauk etnologii i etnografii, oraz nie bacząc na to, że również i we w ł a s n y m gronie etnografowie co do tego nie we wszystkich punktach reprezentują stanowiska uzgodnione, niemniej — podobnie jak na V Kongresie w Filadelfii, również i w obradach V I Kongresu w Paryżu — setki ciekawych, lecz nie o zasadniczym znaczeniu referatów i komunikatów zadominowały nad elementami, które w rozprawach kongresowych miały ustawiać kierunki rozwoju myśli etnograficznej. Toteż można podjąć dyskusję, czy w obecnej sytuacji, w jakiej znajdują się nauki etnologiczne, na etapie potrzeby rewizji założeń dawniejszych i konieczności zbudowania nowych szerokich dróg dla myśli etnologicznej, istnieje celowość zwoływania wielkich kongresów międzynarodowych w stosunkowo krótkich odstępach czasu (co 4 lata). Jeżeli nawet z tych czy innych w z g l ę d ó w byłoby to sprawą trudną do zrewidowania, to czy przy takich okazjach nie należałoby odwrócić stanu rzeczy, który utrwalił się w obradach kongresów międzynarodowych, i poprzez odpowiednią weryfikację tematów zgłaszanych zabezpieczyć stronie teoretycznej sesji mocniejsze powiązanie z życiem. Pytaniem tym wkraczamy w krąg prac przygotowawczych do V I I Międzynaro­ dowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Nie zamierzając wy- �KRONIKA 351 biegać zbyt daleko i wyprzedzać biegu wypadków w skali szerszej wydaje się jednak, że pytanie to winno być szczególnie mocno i wyraźnie postawione w polskim środo­ wisku naukowym. Co więcej, odpowiedź na to pytanie winna być udzielona w czasie najkrótszym po to, żeby móc zawczasu skoordynować prace przygotowawcze w po­ szczególnych ośrodkach i tym samym w sposób w ł a ś c i w y zabezpieczyć udział etno­ grafii polskiej w budowaniu nowych dróg myśli teoretycznej na V I I Kongresie w Moskwie. Wypowiedziane w y ż e j uwagi żadną miara nie mogą rzutować na korzyści płynące z kontaktów osobistych i wymiany zdań zarówno w nawiązaniu do szerokiego wachlarza tematów i zagadnień poruszanych na obradach, jak i poza nimi. W V I Mię­ dzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w z i ę ł o np. udział około 1100 przedstawicieli nauk antropologicznych i etnologicznych, jak również pewna ilość obserwatorów z dziedzin bardzo blisko związanych z tymi dyscyplinami. Na obradach Kongresu spotkali się obywatele 57 państw, reprezentując wszystkie najpoważniejsze Instytuty i ośrodki naukowe swych krajów. W krótkim artykule nie sposób jest przytoczyć liczby uczestników przypadającej na poszczególne delegacje. Niemniej wypadnie określić i scharakteryzować większe i mniejsze zespoły, które — czy to ze względu na główne kierunki reprezentowane w naukach etnologicznych, czy też na rolę szkół i ujęć metodologicznych w formowaniu się myśli etnologicznej — tworzyły w obradach odrębne grupy. W obradach V I Kongresu najliczniejsze zespoły tworzyli, ze względów zrozumia­ łych, gospodarze — przedstawiciele nauki francuskiej. Mówiąc o obecnej etnografii i etnologii we Francji byłoby rzeczą trudną wyodrębnić działalność określonych szkól. Po śmierci prof. Griaule'a na gruncie nauki francuskiej nikt bowiem nie był w stanie przejąć jego kierowniczej roli. Toteż obecna działalność etnologów i etno­ grafów francuskich posiada raczej charakter rozproszony i kształtuje się na pod­ stawie poszczególnych ośrodków badawczych i instytutów, co z natury rzeczy w p ł y w a na znaczne zindywidualizowanie metod i kierunków pracy. Pomimo to w obradach V I Kongresu etnologowie i etnografowie francuscy dość wyraźnie skupili się wokół tematyki centralno-afrykańskiej, zwłaszcza jeżeli chodzi o kontynuatorów bądź przed­ stawicieli stojących blisko etnograficznej szkoły Griaule'a. Drugą z kolei większą reprezentacją francuską byli etnografowie grupujący się wokół Musée des Arts et Traditions Populaires. Wystąpili oni z tematyką i problematyką nawiązującą do badań nad kulturą materialną i folklorem francuskim. Poważną grupę stanowili również uczeni z Musće de 1'Homme, na czele których stał jeden ze współorganiza­ torów Kongresu, prof. Leroi-Gourhan. Spośród najwybitniejszych postaci etnografii francuskiej żywy udział w Kongresie brali również profesorowie Gessain i Poirier. Trzeba żałować, że w obradach Kongresu nie brał udziału prof. Claude Levi-Strauss. Jego bowiem warsztat naukowy bardzo poważnie oddziałuje na podstawy teore­ tyczne nauk etnologicznych nie tylko we Francji, lecz i w szerokim kręgu państw kapitalistycznych. Zupełnie specjalne miejsce w obradach V I Kongresu zajęła delegacja radziecka. Przewodniczył jej prof. S. P. Tołstow, dyrektor Instytutu Etnograficznego im. Mikłucho-Makłaja, zaś w jej sklad wchodzili profesorowie M. G. Lewin, P. J . Olderoge, N. P. Gierasimow, C. T. Debec i inni. Liczne referaty, stojące na bardzo wy­ sokim poziomie i poruszające podstawową problematykę etnologiczną i etnograficzną, jak i udział w dyskusjach w ramach wszystkich prawic sekcji pozwalają na stwier­ dzenie, że inicjatywa naukowa delegacji radzieckiej była wszędzie mocno zaznaczona. W czasie trwania obrad Kongresu zarówno w toku dyskusji nad referowanymi zagadnieniami, jak też w postaci odpowiedzi na liczne pytania radzieccy etnografowie �352 KRONIKA i antropologowie mogli przed bardzo szerokim gronem w y c z e r p u j ą c o o m ó w i ć nie t y l k o obecne zasady etnografii radzieckiej i jej kierunki rozwojowe, lecz t a k ż e w sposób konstruktywny n a w i ą z a ć do p o s t ę p o w y c h jej tradycji w okresie minionym. Pozwoliło to w i e l u przedstawicielom nauk etnologicznych z p a ń s t w kapitalistycz­ nych na lepszy w g l ą d w dorobek etnografii radzieckiej, choć w n i e k t ó r y c h w y p a d ­ kach jednocześnie u j a w n i ł o r ó ż n i c e dzielące etnologię i etnografię k r a j ó w kapitali­ stycznych od etnografii i pojmowania jej celów w krajach obozu socjalistycznego. Dużej klasy r e p r e z e n t a c j ą etnografii zachodniej była nauka anglosaska. Spośród licznej delegacji a m e r y k a ń s k i e j , składającej się z przedstawicieli poszczególnych u n i w e r s y t e t ó w , i n s t y t u t ó w i muzeów, szczególne zainteresowanie budził M e l v i l l e Herskovits, który w w i e l u swych w y s t ą p i e n i a c h w postaci bądź referatów, bądź replik w czasie dyskusji p r z e d s t a w i ł zachodnie poglądy na zakres i zadania etno­ logii. Jego tezy teoretyczne znalazły odbicie w licznych referatach etnologów amery­ k a ń s k i c h dotyczących konkretnej problematyki badawczej różnych r e g i o n ó w geo­ graficznych, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m t e r e n ó w S t a n ó w Zjednoczonych i Ame­ r y k i P ó ł n o c n e j . Dla ścisłości trzeba zaznaczyć, że wiele z a m e r y k a ń s k i c h komuni­ k a t ó w p o ś w i ę c o n y c h było tematyce bardzo ogólnej, k t ó r a w wielu wypadkach prze­ chodziła z domeny ściśle etnologicznej na grunt innych nauk społecznych, jak np. socjologii lub psychologii. Pozycję a m e r y k a ń s k ą p o w a ż n i e w s p i e r a ł a delegacja angielska pod przewodnic­ t w e m trzech uczonych o ugruntowanym autorytecie naukowym. B y l i to profeso­ rowie: F i r t h , P i t t - R i v e r s 2 D a r y l l Forde. Czynnikiem d o m i n u j ą c y m we wszystkich referatach angielskich byly zagadnienia akulturacji i zmian strukturalnych w spo­ ł e c z e ń s t w a c h kontynentu afrykańskiego. Jakkolwiek ż a d e n z r e f e r a t ó w nie dotyczył kwestii teoretycznych, niemniej iatwo było się z o r i e n t o w a ć w zasadniczych założeniach etnologii angielskiej, k t ó r e nie zmieniły się od czasu ostatniego kongz'esu w Filadelfii. N a j w i ę k s z a ilość r e f e r a t ó w metodologicznych oraz n a w i ą z u j ą c y c h do b a d a ń nad w y b r a n y m i treściami k u l t u r y ludzkiej wyszła spod pióra uczonych niemieckich i austriackich. Najciekawsze spośród nich były z w i ą z a n e z k r ę g i e m szkoły w i e d e ń ­ skiej. Szkoła ta na V I Kongresie w P a r y ż u b y ł a reprezentowana przez dwóch jej znakomitych s e n i o r ó w : W. Koppersa i P. Heine-Gel der na. Oceniając wygłoszone referaty i p r z e p r o w a d z o n ą dyskusję m o ż n a twierdzić, że szkoła w i e d e ń s k a , a raczej —• biorąc rzecz szerzej — etnologia austriacka i niemiecka, jest obecnie jedynym nadal mocno scementowanym ś r o d o w i s k i e m naukowym, k t ó r y opierając się na od k i l k u ­ dziesięciu lat sformowanej bazie teoretycznej podejmuje coraz to nowe p r ó b y w kierunku zmodernizowania jej założeń dawniejszych. Na V I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych byłaby w i ę c to jedyna szkoła, k t ó r a — pomimo że w y w o d z i ł a się ze stosunkowo dość dawno minionych e t a p ó w historii myśli etnologicznej — posiłkując się zmodernizowanymi elementami w a r sztatu naukowego próbuje odrodzić przeszłość w teraźniejszości. Na p o d k r e ś l e n i e zasługuje r ó w n i e ż fakt, że w k r ę g u z w o l e n n i k ó w tego k i e r u n k u podtrzymywane są dyskusje teoretyczne z bardzo d u ż y m w k ł a d e m temperamentu naukowego. P o w y ż s z a okoliczność wraz z t r a d y c y j n y m dynamizmem nauki niemieckiej m a n i f e s t u j ą c y m się obecnie między i n n y m i p o w a ż n ą p e n e t r a c j ą n a u k o w ą na terenach A f r y k i Zachodniej p o z w a l a j ą sądzić, że etnologia niemiecka p r z e ł a m u j e już kryzys spowodowany I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Na zakończenie j a k ż e ż bardzo n i e p e ł n e j charakterystyki zespołów, r e p r e z e n t u j ą c y c h etnologię i etnografię różnych k r a j ó w na V I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie N a u k Antropologicznych i Etnologicznych, n a l e ż a ł o b y t a k ż e w s p o m n i e ć o delegacjach skandynawskiej, włoskiej i j u g o s ł o w i a ń s k i e j . �KRONIKA 353 Stosunki panujące w etnologii i etnografii skandynawskiej cechuje duża po­ wściągliwość w odniesieniu do tematyki wykraczającej poza Półwysep. Można po­ wiedzieć, że kierunek wytyczony dla myśli etnograficznej przez Hazeliusa i znakomicie rozbudowany przez Erixona i jego generację jest w pewnym sensie nadal obowiązującym kanonem naukowym. Toteż na Kongresie paryskim przedstawiciele skandynawskiej myśli etnologicznej zapoznali szeroki ogół uczestni­ ków przede wszystkim z warsztatem naukowym, opartym jak zawsze na solidnie opracowanej bazie materiałowej, pokazując od tej strony stan badań nad problema­ tyką i tematyką rodzimą. Trzeba jednak odnotować, że ostatnio w etnologii skan­ dynawskiej zarysowują się poważne zainteresowania w dziedzinie afrykanistyki (soia publikacji). Nauki etnologiczne we Włoszech były reprezentowane na Kongresie przede wszystkim przez zasłużonego prof. Biasutti. Jakkolwiek Biasutti reprezentuje bardzo poważny odłam nauk etnologicznych we Włoszech, który nadal kontynuuje tradycje kierunku kulturowo-historycznego. niemniej na gruncie nauki włoskiej istnieją także i inne nurty, zbliżone w swych założeniach teoretycznych do szkół anglosaskich. Należy żałować, że na obradach paryskich ten odłam włoskiej myśli etnologicznej nie był reprezentowany. Jugosławia w Paryżu była reprezentowana przez czołowych etnografów, pro­ fesorów M. Gavazziego i B . Bratanic'a. Na marginesie wygłoszonych referatów po­ święconych tematyce rodzimej, jak i przeprowadzonej nad nimi dyskusji wypadnie zauważyć, że jeszcze stosunkowo niedawno każde zagadnienie lub nawet temat niezbyt szeroki budził na ogół powszechne zainteresowanie etnografów. Zaintereso­ wania te wiązały się przede wszystkim z archaizmami w y t w o r ó w jugosłowiańskiej kultury ludowej i ich znaczeniem dla studiów nad starszymi składnikami kultury ludowej ludów słowiańskich. Mając możność bezpośredniego obserwowania reakcji na referuwaną tematykę (skądinąd świetnie opracowaną), zamanifestowaną w postaci niezbyt licznej frekwencji, jak i niezbyt żywego tempa dyskusji, nasuwa się spo­ strzeżenie, że specyfika jugosłowiańskiej kultury ludowej, a wraz z nią także i szer­ sze zagadnienie badań nad bardziej odległą przeszłością kultury ludów słowiańskich przesunęło się znacznie na peryferie zainteresowań etnografii ś w i a t o w e j . Co więcej, w zjawisku tym występuje także bardzo charakterystyczna specyfika, a mianowicie podtrzymywanie zainteresowań tymi zakresami tematycznymi przede wszystkim w kręgu badaczy w ten czy inny sposób związanych z założeniami teoretycznymi kierunku kulturowo-historycznego, jak i wśród przedstawicieli tzw. ewolucjonizmu krytycznego. Natomiast na szerszą skalę nie można tego odnotować w odniesieniu do przedstawicieli szkół zadomowionych w nauce anglosaskiej. Charakteryzując działalność poszczególnych zespołów w obradach V I Kongresu należy wydzielić osobne miejsce dla delegacji krajów demokracji ludowej, zwłaszcza dla Polski, Czechosłowacji i Węgier. Polskę na Kongresie reprezentowali ze strony antropologii profesorowie: J . Czekanowski, M. Ćwirko-Godycki, T. Dierżykraj-Rogalski oraz ks. B. Rosiński, natomiast ze strony etnografii profesorowie: M. Znamierowska-Prüfferowa oraz W. Dynowski. W Kongresie uczestniczyli również etno­ grafowie Polacy stale zamieszkujący lub studiujący w Paryżu: dr S. Szyszwan, mgr M. Zaleska, mgr K . Makulski i M. Jasnorzewski. Czechosłowacja delegowała na Kongres sześć osób, natomiast Węgry jedną, prof. Belé Gundę. Ponieważ przedstawiciele etnografii polskiej i czechosłowackiej występowali po raz pierwszy od 1939 r. na tak szerokim forum, więc referaty ich z natury rzeczy nosiły charakter niemal wyłącznie informacyjny o kierunkach rozwoju nauk etno- Etnografia P o l s k a , t. V I 23 �354 KRONIKA logicznych w ich krajach, jak i o zakresach tematycznych, w których prowadzone są badania. Wystąpień tych — rzecz prosta — nie można przyjąć za najlepszą postać informacji o tym, co zostało zrobione i co się robi w zakresie nauk etnologicznych w środowisku polskim lub czechosłowackim. Dlatego też przed następnym, V I I K o n ­ gresem w Moskwie sprawę opracowania odpowiednich referatów należałoby po­ traktować zgoła inaczej. Poza częścią rejestrującą rezultaty prac lub też informująca o ich postępach na bieżąco, w referatach tych powinno być przede wszystkim udzie­ lone należyte miejsce omówieniu podstawy teoretycznej zjawisk badanych. W związku ze zbliżającym się terminem V I I Kongresu w polskim środowisku etnograficznym już w najbliższej przyszłości powinny być podjęte prace nad wyprowadzeniem z pol­ skiej rzeczywistości historycznej w n i o s k ó w uogólniających, które by w postaci prze­ słanek naukowych mogły służyć jako wktad do ogólnej teorii kultury. Przechodząc z kolei do zrelacjonowania strony organizacyjnej V I Międzynarodo­ wego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych należy na wstępie przyto­ czyć kilka zasadniczych danych, a mianowicie, że trwał on 7 dni (od 31 lipca do 6 sierpnia) i że siedzibą jego było Musée de THomme oraz Musée des Arts et Traditions Populaires. Organizatorem i gospodarzem V I Kongresu był Komitet, na czele którego stał prof. Henry Vallois, redaktor jednego z najpoważniejszych czasopism antropo­ logicznych „L/Anthropologie" i do niedawna dyrektor Musée de ГНomme. W pracy tej pomagali mu na stanowiskach sekretarzy generalnych profesorowie: A. L e r o i -Gourhan, dyrektor Instytutu Etnologicznego Uniwersytetu Paryskiego, oraz P. Champion, wicedyrektor Musée de 1'Homme. Oprócz nich w Komitecie Organiza­ cyjnym brali udział profesorowie: R. Gessain, C. Levi-Strauss i P. Rivier. Niniejszy Komitet już w pierwszym dniu Kongresu został powołany do prezydium tego zgro­ madzenia, do którego weszli również profesorowie: B. Birket-Smith (Dania), J . Czekanowski (Polska), S. Sergi (Włochy), R. Daryll Forde (Anglia), S. P. Tołstow (Związek Radziecki), M. Herskovits (Stany Zjednoczone) oraz przedstawiciele wiciu innych środowisk naukowych. Ze w z g l ę d u na dużą ilość nadesłanych referatów i k o m u n i k a t ó w oraz ich roz­ piętość tematyczną obradowano w sekcjach i podsekcjach. W zasadzie pracowano w czterech głównych działach: antropologicznym, etnologicznym, muzealnym i fil­ mowym. Poza tym został wydzielony szereg odrębnych grup roboczych, które w ciągu jednego lub dwu trzygodzinnych posiedzeń zajmowały się opracowaniem problemów, które nie znalazły miejsca na obszerniejsze omówienie w ramach poszczególnych sekcji. Obrady etnologów skupiały się w jedenastu sekcjach i kilku podsekcjach. Tak w i ę c sekcja pierwsza zajmowała się etnologią ogólną, metodologią i strukturami socjalnymi. Sekcja ta rozpadała się na podsekcje: ogólną, europejską, azjatycką, afry­ kańską, amerykańską i Oceanii. Do sekcji drugiej włączono etnologię archeologiczną i prehistoryczną. W trzeciej sekcji znalazły miejsce problemy technologii oraz bytu materialnego i ekonomicznego. Etnobotanika stanowiła temat obrad sekcji czwartej, etnolingwistyka — sekcji piątej, sztuka i taniec — sekcji szóstej. Sekcja siódma, etnologia historyczna i tradycje ludowe, pracowała w trzech podsekcjach, a mianowi­ cie: problemów ogólnych, zagadnień Europy oraz Afryki. W sekcji ósmej omawiano postępy w dziedzinie etnologii prawnej, w dziewiątej zajmowano się religią, a w dzie­ siątej etnopsychologią i medycyną. Ostatnia, jedenasta sekcja łączyła problematykę zmian kulturowych, etnologii stosowanej i migracji. Dział muzealny zebrał się tylko na dwu posiedzeniach, na których odczytano kilka referatów dotyczących szczegóło­ wych zagadnień konserwacji zabytków i muzeoznawstwa. Początkowo przewidywano trzynaście grup roboczych: 1) Problemy etnogenezy, 2) Standaryzacja pomiarów antropologicznych, 3) Problemy wspólne archeologii, historii i etnografii, 4) Problemy �KRONIKA 355 etnologii agrarnej, 5) Muzyka i rytuał, 6) Gry, 7) Bajki ludowe, 8) Osobowy status prawny, 9) Analiza strukturalna i schematyczna mitów i literatury ustnej, 10) Nowe synkretyzmy religijne, 11) Pokarmy i napoje rytualne, 12) Studium kultur w stanie zaniku, 13) Problemy etnobotaniki. W trakcie obrad Kongresu wyłoniło się jeszcze kilka grup roboczych, lecz o ich tematyce i wynikach ich prac dowiedzieć się będzie można dopiero z oficjalnych protokołów Kongresu. Jednocześnie z obradami w poszczególnych działach, sekcjach, podsekcjach i gru­ pach roboczych w sali kinowej Musée de 1'Homme odbywał się nieustanny przegląd filmów etnograficznych, który został zorganizowany przez Międzynarodowy Komitet Filmu Etnograficznego. Tak więc odbyło się 12 kilkugodzinnych seansów filmowych, na których zaprezentowano kilkadziesiąt filmów o tematyce etnograficznej, folklory­ stycznej, a nawet turystycznej. Wartość poszczególnych filmów była bardzo różna. Obok naprawdę odkrywczych filmów J . Rouche'a wyświetlano krótkometrażówki nie mające nic wspólnego z etnografią. Warto tu wspomnieć, że nie zabrakło i polskich punktów programu, w postaci filmów Z. Bochenka, J . Olędzkiego i innych. Komitet Organizacyjny Kongresu przygotował również dla uczestników dwie tygodniowe wycieczki: jedną na południe Francji w celu zwiedzenia zabytków romańskich oraz grot z zachowanymi tam malowidłami z epoki paleolitu, drugą do Bretanii, by zapoznać zainteresowanych z folklorem tamtych okolic. Ramy niniejszego artykułu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie tematyki poszczególnych referatów i komunikatów. Z konieczności więc trzeba się ograniczyć do podania ogólnej charakterystyki wystąpień, podając coś w rodzaju małej staty­ styki tematów poruszanych na Kongresie. Ponieważ najłatwiej będzie to uczynić według kolejnych sekcji, na które podzielono obrady Kongresu, w i ę c zgodnie z takim sposobem zaszeregowania zainteresowania uczestników Kongresu kształtowały się następująco. Na ogólną liczbę około 390 zgłoszonych referatów i komunikatów zagadnieniom ogólnym etnologii i metodologii poświęcono 23 referaty, zaś szczegóło­ wym badaniom konkretnych ludów i społeczeństw — 88. Szczególnym zainteresowa­ niem cieszył się również dział archeologiczny i prehistoryczny, czyli dział tak zwanej „etnologii prehistorycznej", który może się poszczycić liczbą 58 referatów. Trzecim działem o dużej ilości komunikatów był dział technologii i kultury materialnej. W ramach tego działu wygłoszono około 50 referatów i komunikatów. Niewiele mniej wystąpień zanotowano w sekcji religioznawczej (46), co świadczyłoby o nie­ słabnącym zainteresowaniu tą problematyką we współczesnej etnologii. Zaintereso­ wanie etnologią historyczną, która pokrywa się z naszym pojęciem etnografii, jak­ kolwiek nie było szczególnie żywo manifestowane, niemniej z tego zakresu zgłoszono do dyskusji 34 referaty. Jeśli chodzi o inne działy etnologii, to zeszły one w pewnym stopniu na margines zainteresowań Kongresu. Chodzi tu przede wszystkim o etnobotanikę, etnologię prawną i etnopsychologię. Nieco żywszą działalność przejawiano w sekcjach, które o m a w i a ł y zagadnienia lingwistyczne (19 referatów i komunika­ tów), sztuki i muzyki (23) oraz zmian kulturowych i migracji. Jak wynika z podanej statystyki, w centrum zainteresowań współczesnej etnologii znajdują się przede wszystkim badania konkretnych grup etnicznych, ludów lub zgoła drobnych, lecz dobrze uchwytnych ugrupowań społecznych. Skoro jesteśmy przy omawianiu danych statystycznych dotyczących obrad Kongresu warto wspomnieć, w jakim mianowicie stosunku kształtowały s i ę zainteresowania poszczególnymi regionami geograficznymi. Znamienna jest okoliczność, że równorzędnie do zawsze bardzo popularnej tematyki europejskiej, której dotyczyło ponad 80 referatów, stanęły zagadnienia Afryki, którym poświęcono 81 komunikatów. Bardzo poważne interesowanie się kontynentem afry­ kańskim nie jest zjawiskiem nowym. Niemniej duża ilość prac omawiających tę �350 KRONIKA problematykę jest jednocześnie wykładnią pewnych tendencji w etnologii lat pięć­ dziesiątych. Szybkie przekształcanie się stosunków społecznych i politycznych w Afry­ ce, posiadające swój wymowny wyraz w szybkim powstawaniu wielu nowych nie­ podległych państw, stawia przed etnologią krajów, które niegdyś były niepodzielnym władcą tamtych terytoriów, nowe zadania polegające na zrozumieniu przebiegających na tym kontynencie procesów i zmian społecznych. T y m się też niewątpliwie tłu­ maczy, że wśród tych 81 prac omawiających różne regiony Afryki większość wyszła spod pióra uczonych francuskich, angielskich i belgijskich. Niemały jednak udział w badaniach nad współczesną Afryką biorą obecnie również Stany Zjednoczone, Związek Radziecki i N R F . Problematyka etnograficzna obu Ameryk była tematem około 50 referatów, co przy stosunkowo licznej delegacji Stanów Zjednoczonych może budzić pewne refleksje. Warto tu również podkreślić, że znaczna większość referatów amerykanistycznych została przygotowana przez autorów zaliczających się do kręgu języka hiszpańskiego. Jeśli chodzi o Azję, której problematykę poruszono bodajże tylko w 45 referatach i komunikatach, to należy stwierdzić, że obecnie w etnologii światowej leży ona jak gdyby odłogiem. Zasadniczo oprócz nielicznych referatów angielskich, niemieckich i rosyjskich gros materiałów azjatyckich przed­ stawionych na Kongresie stanowiło wyniki badań prowadzonych przez uczonych hinduskich i japońskich. Należy żywić nadzieję, iż sytuacja ta ulegnie zmianie w latach następnych. Niemal zupełnie brakowało opracowań dotyczących Australii (3 referaty), co wydaje się tym dziwniejsze, że w poprzednich okresach kultura ludów australijskich stanowiła niezwykle popularny zakres tematyki naukowej, zwłaszcza odnośnie do etnologów angielskich i amerykańskich. Również cały obszar Oceanii stanowił k a n w ę zaledwie dla kilkunastu referatów, z których zresztą żaden nie należał do specjalnie rewelacyjnych lub odkrywczych. Poprzestając na tych bardzo ogólnych uwagach dotyczących obrad paryskich wypadnie na zakończenie jeszcze nawiązać do refleksji wypowiedzianych na wstępie artykułu. Żegnając uczestników V I Kongresu przewodniczący obrad prof. H. Vallois po­ równał rolę odbywających się co cztery lata walnych zjazdów międzynarodowych do członów rakiety, która niesie etnologię światową w przyszłość. Otóż przy całej trafności tego porównania nie od rzeczy będzie ponowić postawione na wstępie artykułu pytanie i jednocześnie rozszerzyć je w pewnym kierunku. Skoro więc budzą się wątpliwości, czy przy obecnym stanie rzeczy w naukach etnologicznych istnieje głębszy sens z w o ł y w a ć co cztery lata walne zgromadzenie etnologów, w grun­ cie rzeczy po to tylko, żeby zapoznać się z nieskończenie różnorodną tematyką nauk etnologicznych. Przy wciąż nierozstrzygniętych problemach zasadniczych byłoby chyba rzeczą bardziej słuszną wydzielić zespół zagadnień w ę z ł o w y c h i szukać dla nich rozwiązań na nieco innej, zmodyfikowanej bazie organizacyjnej. Przed V I I Między­ narodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie sprawa ta nabiera szczególnego znaczenia wobec wysunięcia przez delegację radziecką w P a ­ ryżu propozycji utworzenia w najbliższych latach Stałego Komitego Organizacyjnego Kongresów, który mógłby się stać bardziej operatywną instytucją reprezentującą etnologię światową. Witold Dynowski, Krzysztof Makulski �357 KRONIKA SPRAWOZDANIE Z WYCIECZKI DO B R E T A N I I , ODBYTEJ PO ZAKOŃCZENIU VI KONGRESU NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I E T N O L O G I C Z N Y C H W PARYŻU Organizatorzy V I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etno­ logicznych zatroszczyli się o to, aby licznie zebrani uczestnicy Kongresu mieli możność zapoznać się także z współczesnym obrazem kultury wsi francuskiej, jak również z regionalnymi zbiorami etnograficznymi. Jedna z zorganizowanych na zakończenie Kongresu wycieczek skierowana została do Bretanii. Pozwoliło to przy korzystaniu z autokarów i małych statków na penetrację przepięknych terenów departamentu Finistčrc. Cótes-du-Nord, Ille-et-Vilaine i Morbihan. Trasa biegła przez Brest, Saint- P ó l - d e - L é o n , Morlaix, Guimiliau, Douarnenez, Ponmarck, Pont-ГАЬЬэ, Quimpcr, Carnac, Golfe du Morbihan, Paimpont, Rennes, Mont-Saint-Michel. Ze strony gospodarzy francuskich wycieczką szczególnie opiekował się J . H. Riviere, dyrektor Musée des Arts et Traditions Populaires, jednak grupie udającej się do Bretanii przewodził archeolog prof, dr P. R. Giot z Uniwersytetu w Rennes, któremu zawdzięczaliśmy szczegółowe zapoznanie się z polami dolmenów i menhirów oraz innymi zabytkami archeologicznymi, a także ze średniowiecznymi kalwariami. Obok powierzchownej penetracji małych, uroczych kamiennych miasteczek, dumnych ze swych katedr, kościołów i rzeźb, poza otaczającym je charakterystycznym kraj­ obrazem mało mieliśmy okazji do poznania północnej Francji, w tym zwłaszcza wsi francuskiej. Trzeba było ogromnego wysiłku, aby zdążyć wpaść do jednej lub dru­ giej zagrody albo odbyć rozmowę np. z rybakiem, który mógł zademonstrować jeszcze również i we Francji stosowane prymitywne narzędzia do połowu ryb w po­ staci np. trójzębnych ości kowalskiej roboty. Małe prowincjonalne muzea, np. Musée Bigouden w Pont-1'Abbé, w Quimper lub Musée Préhistorique Finistérien w Ponmarck umożliwiły ocenę troski pokoleń X I X w. o zgromadzenie pamiątek z dziedziny sztuki i stroju regionalnego. Dopiero Muzeum Bretońskie w Rennes okazało bardziej interesujące zbiory etnograficzne pokazane na szerokim tle historycznym z omówieniem rozwoju warunków gospo­ darczo-społecznych, demografii itp. Ekspozycja ta była m. in. dużą zasługą dr. R. Y . Crestón, autora prac o ludowych strojach bretońskich (1953—1959), bogatych w ry­ sunki i mapy, oraz J . H. Riviere. W czasie wycieczki do Bretanii miasto Brest właśnie w dniu przybycia członków Kongresu obchodziło wielkie święto ludowe, połączone z pokazem licznych zespołów tanecznych i kapel ludowych, pochodzących z odległych wsi północnej Francji, a także z innych krajów, np. Wielkiej Brytanii i Irlandii. Cały Brest żył festiwalem (des Cornemuses): tysiące kobiet we wspaniałych czepcach, haftach złotem kapiących, we francuskich „tureckich" chustach (używa­ nych u nas m. in. na Kujawach), mężczyźni i dzieci również w przepięknych stro­ jach przy muzyce dud i innych instrumentów ludowych tańczyli rytmicznie, po­ ważnie, harmonijnie, bez jakiejkolwiek pozy i maniery. Maria Znamierowska-Prüfferowa �358 KRONIKA Działalność naukowa i organizacyjna dotycząca terenu Karpat ARCHEOLOGICZNE SYMPOZJUM K A R P A C K I E W dniach 11—14 czerwca 1961 r. odbylo się czterodniowe Sympozjum poświęcone archeologicznej przeszłości Karpat. Zostało ono zorganizowane przez Karpacką Stację Archeologiczną Komisji Archeologicznej Oddziału Polskiej Akademii Nauk w K r a ­ kowie przy współudziale Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Obrady połączone zostały z objazdem terenów karpackich i ze zwiedzaniem najważniejszych stanowisk archeologicznych znajdujących się na trasie objazdu. W obradach wzięli udział archeologowie i przedstawiciele nauk pokrewnych: geomorfologowie, paleobotanicy, historycy i etnografowie. Oprócz Polaków wzięli udział przedstawiciele nauki w ę ­ gierskiej, czeskiej i słowackiej. Obrady rozpoczęły się w Krakowie, gdzie w gmachu Polskiej Akademii Nauk dokonano otwarcia Sympozjum i wygłoszono referaty wprowadzające w zagadnie­ nie — prof. S. Nosek nakreślił historię polskich badań archeologicznych w Karpatach, a doc. A. Żaki mówił o archeologii gór w ogóle i problemach archeologii karpackiej. Aby wciągnąć w obrady prowincjonalne ośrodki, a jednocześnie zaznajomić uczestni­ k ó w zjazdu z terenem badań, obrady odbywały się kolejno w Nowym Targu, Nowym Sączu i w Niedzicy. Przy okazji objazdu zwiedzono stanowiska archeologiczne: gródek w Szaflarach pod Nowym Targiem i grodziska w Naszacowicach i Podegrodziu pod Starym Sączem (w Podegrodziu prowadzone są właśnie wykopaliska przez Karpacką Stację Archeologiczną PAN). Prócz tych, które zwiedzono dokładnie, oglądano z autobusu szereg obiektów i stanowisk omawianych w referatach. Prócz obiektów czysto archeologicznych zwiedzono też miejscowości i zabytki historyczne oraz muzea i zbiory. G ł ó w n y m tematem obrad był problem, jak dawno Karpaty zostały zasiedlone, w jakich okresach i jakimi szlakami osadnictwo posuwało się w głąb gór, wreszcie jakie szlaki wiodły poprzez Karpaty i co o tych górach mówią najstarsze źródła pisane. Problemy osadnicze były też przedmiotem najbardziej ożywionej dyskusji. Wszystkie referaty, bądź w skrócie, bądź w całości, zostały powielone i rozdane uczestnikom Sympozjum; w przyszłości zostaną one opublikowane w kolejnym tomie ,.Acta Archaeologica Carpathica' , organie Karpackiej Stacji Archeologicznej P A N . ; Anna OSADNICTWO WCZESNOŚREDNIOWIECZNE Kowalska-Lewicka W DORZECZU SANU Do frapujących zagadnień oczekujących na wyjaśnienie należy zaliczyć sprawę nasilenia osadnictwa w dorzeczu Sanu. Historią osadnictwa w dorzeczu górnego i środkowego Sanu zajmowało się szereg historyków, ze względu na rolę tej rzeki jako pasa granicznego pomiędzy plemionami polsko-ruskimi w X — X I V W . Za mało uwagi poświęcano jednak do niedawna badaniom archeologicznym. Wprawdzie prowadzono na niektórych stanowiskach prace wykopaliskowe, których T 1 1 J . W i d a j e w i c z , Południowo-wschodnie kresy Polski w X i XI wieku, Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk. Prace Komisji Historycznej, t. X , z. 2, Poznań 1937; t e n ż e , Państwo Wiślan, Biblioteka Studium Słowiańskiego U . J . Seria A nr 2, Kraków 1947; t e n ż e , Początki Polski, Wrocław 1948; H. Ł o w m i a ń s k i , Proble­ matyka historyczna Grodów Czerwieńskich w związku z planem zespołowych ba­ dań polsko-radzieckich, „Kwartalnik Historyczny", R. 60: 1953, s. 58—85. Czasom �359 KRONIKA wyniki opublikowano w literaturze archeologicznej , lecz dotychczasowy stan ba­ dań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym jest jeszcze niedostateczny. Niemniej materiały archeologiczne, znane choćby z ostatnich lub starszych badań, pozwalają w innym świetle interpretować źródła historyczne, mówiące o wydarzeniach militarno-politycznych w tym rejonie. Z problematyką osadniczą dorzecza Sanu wiąże się sprawa przynależności et­ nicznej mieszkańców. Ważnym problemem jest też jednostka administracyjna, w której skład wchodziły te ziemie. Odnośnie do sprawy pierwszej trzeba krótko zasygnalizować, że pod względem etnicznym ziemie te przed I X w. zamieszkiwało prawdopodobnie plemię Lędzian, jak na to zwróciło uwagę wielu badaczy . Pod ko­ niec I X i w początkach X w. ziemie po San i Bug wchodzą w skład państwa Wiślan \ Wiek X przynosi panowanie nad tymi ziemiami Mieszka I, na podstawie zaś przekazu Nestora należałoby przyjąć, że około roku 981 Przemyśl wraz z Gro­ dami Czerwieńskimi dostaje się w ręce R u s i . Najstarszą jednostką administracyjną na tym terenie jest księstwo przemyskie poświadczone źródłowo w roku 1085 . W wiekach następnych mamy do czynienia z dużą jednostką administracyjną, zwaną ziemią przemyską'. Znamienne jest ist­ nienie w Przemyślu na przełomie X I I ' X I I I w. stolicy biskupstwa obrządku wschod­ niego, a w X I V w. rzymskokatolickiego' . Fakt ten dowodzi, że ziemia przemyska, 2 ;! 5 l¡ 4 historycznym poświęcił bardzo cenne studium F . P e r s o w s k i : Osadnictwo w do­ rzeczu średniego Sanu. Próba rekonstrukcji krajobrazu w XV wieku, [w:] Studia z historii społecznej i gospodarczej poświęcone prof. dr. F. Bujakowi, L w ó w 1931, s. 83—99. Tenże autor opracował ostatnio bardzo obszerne dzieło poświęcone po­ graniczu polsko-ruskiemu w średniowieczu. ' G. L e ń c z y k, Grodziska i zamczyska nad Wisłokiem, „Z otchłani wieków", t. 13: 1938, s. 99—104; t e n ż e , Nowe stanowiska przedhistoryczne w województwie rzeszowskim, „Sprawozdania P A U " , t. 49: 1948 z. 3, s. 166 п.; A. Ż a k i , Grodziska nad górnym Sanem, ,,Z otchłani wieków", t. 20; 1954, s. 187—189; t e n ż e , Początki osadnictwa w Karpatach Polskich, „Wierchy", t. 24: 1953, s. 99—116; t e n ż e , Wietrznów, wczesnośredniowieczny gród graniczny, „Wiadomości Archeologiczne", t. 24: 1957, s. 1—36; T. Ż u r o w s k i , Trepcza, grodzisko pod Sanokiem, „Swiatowit", t. 21: 1955, s. 327—330. Na podstawie przedstawionych powyżej prac w y k o n a ł e m mapkę grodów pewnych i domniemanych na interesującym nas obszarze, z uzupeł­ nieniem znanych osad z ostatnich badań mgr. K . Moskwy, mgr. J . Janowskiego i autora. ' H. Ł o w m i a ń s k i , Lędzianie, „Slávia Antiqua", t. 4: 1953, s. 97—114; F. P e r s o w s k i , Lachowie, Lendizi, Lendzaninoi w nazewnictwie X wieku, „Rocz­ nik Przemyski", t. 9: 1958 z. 1, s. 5—21; T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , Ledzice-Lędzianie-Lachowie, [w:] Opuscula Casimiro Tymieniecki Septuagenario dedicaia, Poznań 1959, s. 195—209. '* W i d a j e w i с z, Południowo-wschodnie kresy..., s. 35—49; t e n ż e , Państwo Wiślan s. 46—47; t e n ż e , Początki Polski, s. 71; Ł o w m i a ń s k i , Problematyka..., s. 59—85; t e n ż e , Lędzianie, s. 97—114. Zagadnieniu temu poświęcam nieco więcej uwagi w pracy pt. Przemyśl wczesnodziejowy w świetle przeprowadzonych wykopalisk w r. 1958—1959, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", t. 2 z. 1 (w druku). Tutaj na uwagę zasłu­ guje jedynie ostatnio zajęte stanowisko przez L e h r a - S p ł a w i ń s k i e g o , op. cit., s. 205, gdzie autor nie kwestionując przekazu Nestora wręcz stwierdza, „że tereny Grodów Czerwieńskich aż po ziemię przemyską łącznie były pierwotnie polskie — chyba nie tylko politycznie". Powiesť wriemiennyćh let, wydanie A. A. S z a c h m a t o w a , Piotrogród 1916, s. 189. P. H r a b у к, Granice ziemi przemyskiej i lwowskiej. Objaśnienie do mapy, „Rocznik Przemyski", t. 3: 1912—1922. W. A b r a h a m , Powstanie organizacji kościoła łacińskiego na Rusi, t. 1, L w ó w 1904, s. 89; Ł o w m i a ń s k i , Problematyka..., s. 83; J . К w o ł e k , Początki biskupstwa przemyskiego, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne"; t. 3: 1956 z. 2, s. 130. M ¿ ; 5 łi 7 4 �360 KRONIKA �301 KRONIKA czyli diecezja przemyska, zasięgiem swoim objąć musiała prawdopodobnie część wschodnią dawnego terytorium plemiennego W i ś l a n . Posługując się danymi źródło­ wymi należy stwierdzić, że w X V w. w skład ziemi przemyskiej wchodziły tereny nad górnym i środkowym Sanem oraz górne dorzecze Dniestru . Jeśli spojrzymy na mapkę osadnictwa wczesnośredniowiecznego (ryc. 1) w grani­ cach dawnej ziemi przemyskiej, na pierwszy plan wybija się duże skupienie (czyli koncentracja) osad i grodów w dolinie Sanu, a przede wszystkim wokół Przemyśla. Złożyło się na to szereg bardzo istotnych przyczyn. Decydującą rolę odegrały tu­ taj warunki geograficzne, a więc: dobra gleba, zalesienie, hydrografia, bogactwa na­ turalne oraz już w starożytności istniejące szlaki handlowe biegnące z południa na północ. Te czynniki stworzyły już w starożytności dogodne warunki do rozwoju osadnictwa, które w okresie wczesnośredniowiecznym p o m y ś l n i e się nadal rozwija. Nie od rzeczy będzie wspomnieć o olbrzymiej roli źródeł solnych (ok. 000), ciągną­ cych się od Tyrawy Solnej i okolic Przemyśla pasem równoległym do linii Karpat Wschodnich . Eksploatowana sól musiała mieć poważne znaczenie jako środek 9 Ml 11 " Na możliwość taką zwracają uwagę badacze w innych stronach Polski, patrz S. Z a j ą c z k o w s k i , Terytorium Jęczycko-sieradzkie w czasach najdawniejszych, [w:] Studia nad terytorialnym tormowaniem się ziemi łęczyckiej i sieradzkiej, Łódź 1951, s. 14. Obok cytowanej pracy P. H r a b y k a (przyp. 7) cenną rozprawę dotyczącą tego zagadnienia napisał P. D ą b k o w s k i , Podział administracyjny icoj. ruskiego i beł­ skiego w XV wieku, L w ó w 1939, s. 314—317 oraz mapa. W naszych rozważaniach należy uwzględniać najstarsze terytorium ziemi przemyskiej, kiedy w jej skład wchodziły: ziemia sanocka i pow. lubaczowski, wyodrębnione w X V w. w samodziel­ ne jednostki administracyjne. S. K u c z y ń s k i , Z najstarszych dziejów Przemyśla, „Sprawozdania Wro­ cławskiego Towarzystwa Naukowego", R. 5 (50): 1951, s. 112—113. 1,1 1 1 •4 1. Ziemia przemyska we wczesnym średniowieczu: 1 — K r z e s z ó w , pow. L e ż a j s k ; 2 — C i e s z a n ó w , p o w . L u b a c z ó w ; 3 — D a c h n ó w , pow. Luba­ czów; 4 — Lubaczów, m.p.; 5 — G r o d z i s k o , pow. L e ż a j s k ; 6 — R z e s z ó w , m. w o j . ; 7 - Ł a ń c u t , m . p . ; s — S o n i n a , p o w . Ł a ń c u t ; 9 — M o n a s t e r z , p o w . J a r o s ł a w ; 10 — C z u d e c , p o w . S t r z y ż ó w ; 11 — C h o d a k ó w k a , p o w . P r z e w o r s k ; 12 — P r z e w o r s k , m . p . : 13 — U r z e j o w i c e , p o w . P r z e w o r s k ; 14 — Ż u r a w i c z k i , p o w . P r z e w o r s k ; 15 — J a r o s ł a w , m.p.; 16 — M u n i n a . p o w . J a r o s ł a w ; 17 — C h ł o p i c e , p o w . J a r o s ł a w ; 18 — Ł a z y , p o w . R a d y m n o ; 19 — C h c t y n i e c , p o w . R a d y m r o ; 20 — K a l n i k ó w , p o w . R a d y m n o ; 21 — T u l i g ł o w y , p o w . J a r o s ł a w ; 22 — H a d l e Szklarskie, pow. P r z e w o r s k ; 23 — H y ż n e , p o w . R z e s z ó w ; 24 — B ł a ż o w a , pow. Rzeszów; 25 — L u b e n i a , p o w . R e s z ó w ; 26 — D o m a r a d z , p o w . B r z o z ó w ; 27 — Ł ą c z k i Jagiellońskie, p o w . K r o s n o ; 25 — O d r z y k o ń , p o w . K r o s n o ; 29 — B l i z n e , p o w . B r z o z ó w ; 30 — w o ł o d ź , p o w . B r z o z ó w ; 31 • S i e l n i c a , p o w . P r z e m y ś l ; 32 — B a c h ó r z , pow. B r z o z ó w ; 33 — W y b r z e ż . e ( D u b i e c k o S t a r e ) , p o w . P r z e m y ś l , 34 — I s k a ń , p o w . P r z e m y ś l ; 35 — B a b i c e , p o w . Przemyśl; 3d — B a c h ó w , p o w . P r z e m y ś l ; 37 — K r z y w c z a , pow. P r z e m y ś l ; 38 — c h o ł o w i c e , p o w . Prze­ m y ś l ; 39 — P r z e m y s ł , m . p.; 40 — B u s z k o w i c z k i , p o w . P r z e m y ś l ; 41 — K o p y ś n o , p o w . Prze­ m y ś l ; 42 — TJłucz, p o w . B r z o z ó w ; 43 — T e m e s z ó w , p o w . B r z o z ó w ; 44 — K o ń s k i e , pow. B r z o z ó w ; 4.5 — H a c z ó w , p o w . B r z o z ó w ; 46 — K r o s n o , m. p . ; 47 — W i e t r z n o , p o w . Krosno; 48 — T a r g o w i s k a , p o w . K r o s n o ; 49 — W r ó b l i k S z l a c h e c k i , p o w . S a n o k ; 50 — R ó w n e , pow. K r o s n o ; 51 — R y m a n ó w , p o w . S a n o k ; 52 — M y r a o r i , pow. S a n o k ; 53 — J a ś l i s k a - D a l i o w n , p o w . S a n o k ; 54 — T r e p c z a , p o w . S a n o k ; 55 — J a ć m i e r z , p o w . S a n o k ; 56 — S t r a c h o c i n a , p o w . S a n o k ; 57 — S a n o k , m . p . ; 58 — N o w o s i e l c e , p o w . S a n o k ; 59 — Z a g ó r z , p o w . Sanok; 60 — Ł u k a w i c a , p o w . L e s k o ; 61 — L e s k o , p o w . S a n o k ; 62 — H u z e l e . p o w . L e s k o ; 63 — H o c z e w , p o w . L e s k o ; 64 — K u l a s z n e , p o w . S a n o k ; 65 — Z w i e r z y n , p o w . L e s k o ; 66 — M y c z ­ k o w c e , p o w . L e s k o ; 67 — K r o ś c i e n k o , p o w . U s t r z y k i ; 68 — H o r o d e k , p o w . L e s k o ; 69 — Ł u p k ó w , p o w . S a n o k ; 70 — G r a b o w n i c a , a d . D o b r o m i l ( U S R R ) ; 71 — S m o l n i c a , o k r . Sam­ b o r ( U S S R ) ; 72 — S p a s , o k r . S a m b o r ( U S S R ) ; 73 — S t a r y S a m b o r , o k r . S a m b o r ( U S S R ) �362 KRONIKA wymiany, zwłaszcza w pradziejach. T y m należy tłumaczyć dość wczesne powiązanie ziem nad Sanem z Bułgarią w wieku I X , a następnie z Węgrami po zajęciu przez nich Niziny Panońskiej. Nie jest wykluczone, że źródła solne i gęsto zasiedlone tere­ ny nad Sanem stały się bodźcem do wypraw łupieżczych Węgrów w X I — X I I I w. , 2 Poważną rolę w gęstości zaludnienia odgrywają szlaki komunikacyjno-handlowc. Przez ziemię przemyską od najdawniejszych czasów przebiegały początkowo lokalne drogi łączące poszczególne osiedla, które z czasem zostają wyzyskane dla handlu zagranicznego o dalekosiężnym znaczeniu. Duże znaczenie w okresie wczesnośredniowiecznym miała droga biegnąca z Rusi przez Przemyśl na Węgry. Nie jest wykluczone, że droga Ruś — Czechy (albo jej odnoga) prowadziła przez Przemyśl. Ewentualność taką dopuszczają Maleczyński, Lewicki i Łowmiański O szlaku handlowym biegnącym z Kijowa do Ratyzbony mówią nam źródła z X I I w., w których podróżnik i geograf arabski, al-Idrisi, w y ­ mienia etap z P r z e m y ś l a n a Sąsiadkę, Włodzimierz Wołyński, Łuck, Uszesk i Kijów . ifi Leżący przy dogodnym szlaku handlowym Przemyśl z małej osady z grodem rozwija się w ośrodek wymiany handlowej dla olbrzymiego terytorium. Do obsługi ściągających tu dość licznie kupców zagranicznych powstaje w początkach X l w. (ok. 1040 r.) kolonia kupców żydowskich . Pod rokiem 1152 latopisy ruskie mówią o Przemyślu jako o miejscu, gdzie składowano towary . Znaleziony na terenie miasta skarb dirhemów arabskich dynastii Samanidów, liczący ok. 700 sztuk monet dato­ wanych na wiek X , dowodzi poważnej roli Przemyśla w stosunkach handlowych z krajami arabskimi '. Nic też dziwnego, że panujący książęta w Polsce, na Rusi i Węgrzech dążą do objęcia w posiadanie tak ważnego szlaku handlowego przebiegającego przez Przemyśl. Posiadanie takiego szlaku dawało w owym czasie duże korzyści materialne, a przede wszystkim torowało drogę ekspansji politycznej. Tym należy tłumaczyć w y p r a w ę Włodzimierza Wielkiego w roku 981 na Grody Czerwieńskie, na co bardzo słusznie zwrócił uwagę T. L e w i c k i . l3 1G 1 18 Ostatnie badania archeologiczne na terenie Przemyśla oraz w południowo-wschod­ niej Polsce, przeprowadzone przez archeologów rzeszowskich, dorzuciły nieco ma­ teriału świadczącego o roli Przemyśla we wczesnym średniowieczu. Wydaje się bezsporne, że przed 981 r. Przemyśl oraz ziemie nad Sanem b y ł y pierwotnie polskie nie tylko pod względem politycznym i gospodarczym. Przełom wieku X / X I przy- 1 2 K u c z y ń s k i , op. ciť., s. 112. К . M a l e c z y ń s k i , Najstarsze targi w Polsce i ich stosunek do miast na prawie niemieckim, „Studia nad Historią Prawa Polskiego", t. 10: 1926, s. 12; T. L e ­ w i c k i , F . K u p f e r , Źródła hebrajskie do dziejów Słowian i niektórych innych ludów Europy środkowej i wschodniej, Warszawa—Wrocław 1956, s. 43; Ł o w m i a ń ­ s k i , Problematyka..., s. 75. Т. L e w i c k i , Polska i kraje sąsiednie w świetle „Księgi Rogera" geografa arabskiego z XII wieku, al-Idrisiego, cz. I, Kraków 1945, s. 142—143; H. M u n c h , Kraków do roku 1257 włącznie, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki", t. 3: 1953 z. 1, s. 8. K u p f e r , L e w i c k i , Źródła hebrajskie..., s. 44. T. L e w i c k i , Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. X, Wrocław 1956, s. 148. A. M a r k ó w , Typografija kładów wostocznych moniet, St. Petersburg 1910, s. 109. W. A n t o n i e w i c z , Archeologia Polski, Warszawa 1929, s. 215; M. G u ­ m o w s k i , Moneta arabska w Polsce w IX—X wieku, „Zapiski Historyczne", Toruń 1958—1959 z. 1, s. 47. L e w i c k i , op. cit., s. 148. 1 3 и 1 5 l ü 17 18 �KRONIKA 363 nosi okres walk o posiadanie tych ziem, które po roku 1031 ostatecznie pozostały w rękach Rusi do X I V w. Jak wynika z ostatnich prac wykopaliskowych, przeprowadzonych przez Ośrodek Archeologiczny z Rzeszowa, już w drugiej połowie X I w. Rusini budują w Przemyślu dużych rozmiarów gród o wałach ziemnych z konstrukcją drewnianą (skrzyniową?), który staje się siedzibą księcia. Materiały uzyskane w czasie badań na terenie Prze­ myśla świadczą dobitnie o znacznych w p ł y w a c h Rusi (Kijowa). Znamiennym tego dowodem jest w y s t ę p o w a n i e dużych ilości ułamków bransolet szklanych, przęślik ó w z łupku w o ł y ń s k i e g o (ryc. 2), a nawet u ł a m k ó w naczyń, tzw. korczag. 1 9 2. Przemyśl. Przęśliki z łupku wołyńskiego oraz fragmenty z obrębu grodu z X — X I I I w. bransolet szklanych Materiały ceramiczne w większości wykazują duże nawiązania do ceramiki za­ chodni osłowiańskiej, co by świadczyło o przetrwaniu ludności miejscowej. To samo możemy powiedzieć w odniesieniu do innych stanowisk z tego okresu, np. z Prze­ worska (ryc. 3), Jarosławia itp. Na podstawie materiałów ceramicznych i innych nasuwa się uwaga, że nasilenie osadnictwa na tym terenie przypada na wieki X I I — X I I I . Wiązać się to może z emi­ gracją ludności ruskiej spod ucisku tatarskiego na zachód, do księstwa halicko-przemyskiego, które posiadało większą samodzielność aniżeli inne dzielnice Rusi. Tereny nad Sanem objęte w większości przez Puszczę Sandomierską i Karpacką stanowiły dogodny obszar pod zakładanie nowych osad i grodów. W chwili obecnej w świetle danych archeologicznych wyodrębnić można szereg skupień osadniczych: zespół przemyski, jarosławski, sanocki, a nie wykluczone, że i rzeszowski. Zespoły osadnicze odgrywać musiały znaczną rolę. Stan badań nie po­ zwala nam dokładniej określić chronologii tego osadnictwa. Wydaje się, że szereg osad istnieje już w V I I — I X w. (Munina i Monasterz, pow. Jarosław, Rzeszów Staromieśeie). Pozostałe obiekty, grody, osady, cmentarzyska (z wyjątkiem kurhanowych Lehr-Spławiński, l. c. �304 KRONIKA w Dachnowie, pow. Lubaczów, i Trepczy, pow. Sanok) należy odnieść do okresu wczesnopiastowskiego, a w i ę c X — X I I I w. Sprawa linii grodów nad Sanem i Wisłokiem w dalszym ciągu nie jest wyjaś­ niona. Dopóki nie przeprowadzi się szerszych prac wykopaliskowych oraz nie opra­ cuje chronologii ceramiki, funkcja i czas powstania tych warowni będą trudne do rozstrzygnięcia. Chronologia większości stanowisk, oparta o ceramikę, nie jest do- 3. Przeworsk. Małe naczyńko wczesnośredniowieczne ze znakiem garncarskim (Muzeum w Rzeszowie, nr 464) 4. Grabownica pod Dobromilem (USRR). Naczyńko wczesnośredniowieczne z terenu osady (Muzeum w Przemyślu, nr 424) kładna, gdyż pomiędzy głównymi ośrodkami — jak Kraków — a peryferiami musia­ ły istnieć różnice. Niektórzy badacze grody nad Sanem wiążą z linią umocnień obronnych przeciw­ ko Pieczyngom, których siedziby w X w. znajdowały się w okolicy Przemyśla nad S a n e m . Inni badacze przypisują im rolę strażnic granicznych pomiędzy Polską 20 2,i S. K u c z y ń s k i , Nieznany traktat polsko-ruski z r. 1039. (Ekskurs zagadnieniu Pieczyngów), „Slávia Antiqua", t. 5: 1956, s. 273—274. poświęcony �365 KRONIKA a Rusią. Nie jest wykluczone, że grody nad Sanem należałoby w i ą z a ć z osłoną oma­ wianego powyżej szlaku handlowego. Wielce p o ż ą d a n e byłoby przeprowadzenie p o r ó w n a ń z m a t e r i a ł a m i pochodzącymi z tego samego okresu z zachodnich o k r ę g ó w Ukrainy, w c h o d z ą c y c h niegdyś w skład ziemi przemyskiej Znane m i z autopsji znalezisko w postaci n a c z y ń k a wczesno­ średniowiecznego z Grabownicy pod D o b r o m i l e m (ryc. 4) dowodzi, że ceramika ta jest bardzo podobna do w y r o b ó w garncarzy przemyskich. W ś w i e t l e ostatnich b a d a ń wzrosła ilość odkrytych osad otwartych do 27. Nie wliczam ok. 30 znalezisk luźnych ceramiki w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j (brak ich na mapie), k t ó r e m o g ą być ś l a d a m i istniejących tutaj niegdyś osad l u b cmentarzysk. Szczególne ich nasilenie stwierdzono w rejonie Lubaczowa - , w okolicy P r z e m y ś l a oraz na terenie d o ł ó w sanocko-jasielskich '4 Do niezmiernie ciekowych zjawisk n a l e ż y tutaj w y s t ę p o w a n i e k u r h a n ó w ciało­ palnych (rejon Lubaczowa i Sanoka), w y k a z u j ą c y c h n a w i ą z a n i a do tego typu o b i e k t ó w na terenie Słowacji. Szersze badania O ś r o d k a Archeologicznego w Rzeszowie pod k i e r u n k i e m prof. R. Jamki na terenie P r z e m y ś l a oraz w s t ę p n e na terenie J a r o s ł a w i a dostarczyły cen­ nych m a t e r i a ł ó w do zagadnienia p o c z ą t k ó w k s z t a ł t o w a n i a się o ś r o d k ó w miejskich na terenie pogranicza polsko-ruskiego. Cennych m a t e r i a ł ó w m o g ą dostarczyć plano­ wane w t y m roku w s t ę p n e prace wykopaliskowe na terenie Sanoka, Lubaczowa i Przeworska. 22 ;! T i Z tego s k r ó t o w e g o p r z e g l ą d u ostatnich w y n i k ó w b a d a ń nad osadnictwem wczes­ n o ś r e d n i o w i e c z n y m w południowo-w schodni ej Polsce jasno wynika, że uzyskano wiele m a t e r i a ł u archeologicznego, który będzie pomocny w w y j a ś n i a n i u spornych p r o b l e m ó w pogranicza, k o n t a k t ó w z p o ł u d n i e m i innych. Dalsze badania, k t ó r e b ę d ą prowadzone nad przeszłością tych ziem w ramach p r z y g o t o w a ń do obchodów 1000-lecia P a ń s t w a Polskiego (niewykluczone, że przy w s p ó ł p r a c y naszych przyjaciół n a u k o w c ó w ze Słowacji i Ukrainy), pozwolą ująć o m a w i a n ą tutaj w skrócie p r o b l e m a t y k ę na szerszym tle p o r ó w n a w c z y m i dopro­ wadzić do sprecyzowania pewnych w n i o s k ó w . r Antoni 21 Kunysz J e d y n ą p r a c ą archeologiczną t r a k t u j ą c ą o t y m zagadnieniu jest m a ł a mono­ grafia, raczej inwentarz, stanowisk: O. R a t y c z , Drewnoruski archeoloaiczni pamiątki na terytorii zachidnych oblastej URSR, K i j ó w 1957. N a c z y ń k o znajduje się w Muzeum w P r z e m y ś l u , nr i n w . 424; nie jest w y k l u ­ czone, że pochodzi z Przedzielnicy. - J. M a c h n i k , J. P o t o c k i , Badania archeologiczne w widiach Sanu i Tanwi w roku 1956, „ S p r a w o z d a n i a Archeologiczne", t. 5: 1959, s. 251—256, mapka. Badania mgr. K . Moskwy, W o j e w ó d z k i e g o Konserwatora Z a b y t k ó w Archeo­ logicznych w Rzeszowie, m a t e r i a ł y nie publikowane znajdują się w Muzeum Re­ gionalnym w P r z e m y ś l u . R ó w n o r z ę d n e badania na t y m terenie przeprowadzali ar­ cheolodzy krakowscy; rezultaty p o s z u k i w a ń opublikowano w ,.Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1958 z. 1, rejestr nowych stanowisk i znalezisk na s. 129—134. Badania mgr. J. Janowskiego, K i e r o w n i k a Muzeum w K r o ś n i e ; m a t e r i a ł y nie publikowane. 1 1 J 2 4 2 9 �36tí KRONIKA O Z A B Y T K A C H W I E J S K I E G O PRZEMYSŁU NA T E R E N I E P O D H A L A Podhale, Spisz, Orawa — to tereny, na których jeszcze dziś możemy oglądać szereg ciekawych urządzeń dawnej, prymitywnej techniki chłopskiej. Zakłady prze­ mysłowe tego rejonu budowane były z podstawowego ongiś materiału do konstrukcji urządzeń technicznych i narzędzi — drewna. Okucia metalowe, niejednokrotnie ko­ nieczne, stanowiły jedynie dodatek do drewnianej konstrukcji urządzenia. Ponieważ drewno nie jest materiałem trwałym, więc z dawnych czasów dochowa­ ły się do dnia dzisiejszego jedynie nieliczne techniczne urządzenia drewniane. Jed­ nak tradycyjne sposoby pewnych rozwiązań technicznych sprawiają, że istniejący na terenach podhalańskich materiał zabytkowy należy uznać za w y j ą t k o w o wartościowy. Właśnie Podhale jest terenem, gdzie możemy oglądać szereg tego rodzaju urządzeń jeszcze czynnych '. Wszystko jednak zdaje się wskazywać, że nie dotrwają one do na­ stępnych pokoleń. Dawny przemysł wiejski zamiera. Przykłady rodzimej techniki, inwencji technicznej ludowej giną, wykruszają się coraz bardziej . Stare młyny, tartaki, folusze, olejarnie są produktami rodzimej koncepcji tech­ nicznej, wyrastającej zresztą z podstawowych założeń budownictwa drewnianego. Nie ulega chyba wątpliwości, że inwencja techniczna była na tym terenie duża. Obiekty znajdujące się na tej ziemi niejednokrotnie odbiegają dość znacznie w szcze­ gółach wykonania od typów najczęściej spotykanych na innych ziemiach polskich. Uderzając często trafnością koncepcji rozwiązania technicznego, omawiane obiekty reprezentują ciekawe etapy rozwoju techniki. Napomknąć tu trzeba, że w czasie istnienia gospodarki samowystarczalnej wykształcili się po wsiach i osiedlach majstrowie-samoucy, obsługujący nie tylko najbliższą okolicę, lecz również i dalej poło­ żone miejscowości: konstruktorzy m ł y n ó w , budarze, folusznicy . Wiadomo, że istnienie rozmaitych zakładów na tym terenie wykazuje znaczną ciągłość historyczną. Swobodniejsze warunki społeczne pozwoliły tu prawdopodob­ nie na bardziej intensywne prowadzenie warsztatów wiejskiego przemysłu, obsłu­ gującego tak miejscową ludność, jak i najbliższej okolicy. W pewnych przypadkach spotykamy skoncentrowanie kilku różnych zakładów przemysłowych — niejako „kombinaty" przemysłowe, zgrupowane w wybranych centrach. Wymienić tu można dla przykładu osiedle przemysłowe w Roztokach koło Witowa, w Zarębku Niżnym koło Łopusznej, lub też w dolinie K o w a ń c a pod Nowym Targiem. Sprawa rejestracji i inwentaryzacji tego rodzaju urządzeń jest zagadnieniem du­ żej wagi, a zarazem palącą koniecznością. Mamy co prawda pewne — piękne zresz­ tą — początki na tym polu. Ale to jest mało. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem wy­ dało przed drugą wojną światową pracę J . i S. R e y c h m a n ó w * o przemyśle wiejskim Podhala, pozycję dziś klasyczną, z której korzystają nie tylko etnografowie i techni­ cy, lecz również socjologowie, historycy kultury, krajoznawcy itd. Zakład Historii Nauki i Techniki P A N przygotowuje nowe, nieco rozszerzone wydanie tej dawno kompletnie wyczerpanej pozycji. Na szeroką skalę zakrojony Katalog Zabytków B u 2 3 1 A. Z a m b r z y c k a , Z badań nad rzemiosłem na Podhalu. „Etnografia РЫэка", t. 1: 1958, s. 257—268. W. J o s t o w a , Ochrona zabytków techniki na Podhalu, Spiszu i Orawie, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", R. 4: 1959 nr 4, s. 753—756. T . S e w e r y n , Technicy i wynalazcy ludowi, Warszawa 1961; M. C. C h o ­ l e w a , Góralski mechanik, „Wierchy", R. 25: 1956, s. 102—270. * J . i S. R e y c h m a n o w i e , Przemysł wiejski na Podhalu, Zakopane 1937, ss. 93. 2 3 �1. Zastawka do „puszczania" wody na koło. Młyn Wolskiego na Kowańcu Fot. H . Jobt 5 downictwa Przemysłowego w Polsce obejmie z czasem niewątpliwie także tereny podhalańskie. K i l k u miłośników tych zagadnień gromadzi materiały. Z ramienia Muzeum Techniki w Warszawie, jak też i Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem wy­ konano inwentaryzację kilku ważniejszych obiektów —• jednak w tej dziedzinie jest jeszcze bardzo dużo do zrobienia . Jak wiadomo, na Podhalu od dawna wykorzystywano przede wszystkim siłę wodną, gdzie tylko to było możliwe, a możliwości takie oczywiście i s t n i a ł y . Siła wodna bowiem, przy stosunkowo znacznych spadkach i dużej ilości wody, była zawsze do dyspozycji. Znaczniejsze wahania stanu wody nie grały dla użytkowników urządzeń wodnych większej roli. Budowano niewysoki, zazwyczaj ze w z g l ę d ó w po­ wodziowych, prowizoryczny jaz ujęciowy i prowadzono od tego ujęcia m ł y n ó w k ę z niewielkim spadkiem. Dzięki naturalnemu nachyleniu terenu uzyskiwano już na stosunkowo krótkim odcinku dużą różnicę poziomów. Innymi słowy, wskutek prze­ prowadzenia młynówki od ujęcia, niemal że w poziomie, z niewielkim spadkiem (to jest prawie po warstwicy) dzięki znacznemu spadkowi terenu otrzymano na nie­ dużej odległości dużą wysokość spadu, potrzebną do uzyskania odpowiedniej energii mechanicznej. W terenie o mniejszym nachyleniu, by uzyskać taką samą wysokość spadu, m ł y n ó w k a musiałaby być poprowadzona na bardzo długim odcinku. Tam gdzie podłożem są głazy morenowe i aluwialne, a w i ę c gdzie mamy znaczniejszą przepuszczalność terenu, trzeba częstokroć uzupełniać powstające wskutek tych w a r u n k ó w ubytki wody, prowadzonej młynówką ziemną. 6 7 5 E . K r y g i e r , T. R u s z c z y ń s k a , Katalog zabytków budownictwa przemy­ słowego w Polsce, Wrocław—Warszawa 1958, ss. 128. J . R e y c h m a n , W sprawie nowych badań nad dziejami dawnego przemysłu na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 66—79. ' H . J o s t, O wykorzystaniu energii wodnej rzeki Białki na Spiszu, „Gospodarka Wodna", R. 21: 1961 nr 4, s. 155—159. {i �368 KRONIKA W przeciwieństwie do rzek i strumyków płynących na dolinach, gdzie mamy do czynienia ze stosunkowo niewielkim spadkiem, na Podhalu przy znacznym spadku szereg zakładów w y z y s k u j ą c y c h siłę wodną mógł być skupiony na niewielkiej prze­ strzeni. Stąd często we wsiach na tej samej m ł y n ó w c e skupiono kilka zakładów wodnych, jeden poniżej drugiego (np. Nowa Biała, Frydman i Krempachy). Energię w o d n ą zaprzągnięto na Podhalu do najróżniejszych czynności. Porusza ona tartaki, gonciarki, młyny, folusze, gręplarki do lnu, ubija masło w specjalnych maślnicach, młynkuje, rżnie sieczkę. Służy nie tylko, jak widać, działalności przemy­ słowej, lecz również różnym drobniejszym i w i ę k s z y m czynnościom gospodarskim. 2. Koło wodne w a ł a s k a z pionowo spadającą strugą wody. Tartak urbarski w Nowej Białej Fot. H. Jost Jako silniki wodne, czyli urządzenia przetwarzające energię wody na pracę me­ chaniczną, stosuje się na Podhalu przede wszystkim koła wodne nasiębierne, jako najkorzystniejsze w tutejszych warunkach . Ale także inne typy kół wodnych, jak podsiębierne i śródsiębierne, są tu reprezentowane. Dominują jednak nasiębierne. W zmodernizowanych zakładach przemysłowych chłopskich zaczyna jednakowoż z czasem królować turbina wodna. Wśród rodzajów kół wodnych używanych w podhalańskich zakładach natrafiamy w starszych obiektach tego rodzaju na kółka o małej średnicy, które można by określić jako koła typu natryskowo-podsiębierncgo. Na koło spada strumień wodny lekko ukośnie lub nawet całkiem pionowo, z dość znacznej wysokości. Stąd cha­ rakter natryskowy koła (na uderzenie). Szerokość wieńca tego koła przekracza za­ zwyczaj 1 m przy średnicy 0,5—0,6 m. Dzięki małej średnicy ilość obrotów na minutę 8 8 J. B o g d a n o w s k i , nr 3, s. 6—8. Ostatni konstruktor kół wodnych, „Ziemia", R. 3: 1958 �KRONIKA 360 jest wysoka. Koło takie nazywają walaską lub walaską — oczywiście nie ze względu na jego rzekomo „wołoskie'* pochodzenie, lecz z uwagi na charakter wału z łopat­ kami. Koło tego typu wymaga dość znacznych ilości wody. Spróbujmy teraz scharakteryzować pokrótce, w najbardziej ogólny sposób, naj­ ważniejsze z urządzeń przemysłowych wiejskich, znajdujących się na Podhalu. M ł y n y z b o ż o w e istniejące na Podhalu (wyjąwszy oczywiście nowoczesne młyny walcowe o znaczniejszej zdolności przemiałowej) przedstawiają pewien cha­ rakterystyczny etap rozwoju techniki młynarskiej, sięgającej swymi typowymi ele­ mentami przed epokę Odrodzenia. 3. Koło wodne wałaska (typu natryskowego) w czasie pracy. Duża szybkość obwodowa powoduje duży rozbryzg. Tartak w Roztokach koło Witowa Fot. H . Jost Mlewnik wyposażony w dwa kamienie poziome, z czego górny obrotowy (bie­ gun), dolny zaś nieruchomy {leżak), ma obudowę (łub) wykonaną często z jednej giętej deski, okutej obręczami bądź złożoną z klepek. Łub z giętej deski jest nie­ wątpliwie starszy. Regulacja odstępu między kamieniami (a zatem i grubość miele­ nia) jest typowa, oparta na systemie paprzycy ze spłaszczonym zakończeniem stalo­ wego wrzeciona. Układ zasypowy i jego regulacja (kos, trzepać itd.) są również cha­ rakterystyczne, o wspólnym układzie kinematycznym, często jednak z drobnymi w a ­ riantami modyfikacji i ulepszeń. Sposób przeniesienia energii z koła wodnego na kamień młyński z reguły oparty jest na układzie koła palecnego i esewi. Mamy tu do czynienia z częściami odlewany­ mi lub kutymi, jak również drewnianymi z okuciami. Spotyka się także czasem dwo­ je cseiüi, z czego jedne służą młynowi, drugie zaś do poruszania innego urządze­ nia, np. gonciarki lub piły tarczowej (młyn Wolskiego na Kowańcu, młyn Karola Kulaka w Zubrzycy Dolnej itd.). W ogóle trzeba powiedzieć, że używanie tych samych kombinacji e l e m e n t ó w napędowych (pędnie, przekładnie) jest dosyć często Etnografia Polska, t. V I 24 �370 KRONIKA spotykane. Warto tu jeszcze zaznaczyć, że wiele e l e m e n t ó w młynów, jak również innych urządzeń technicznych z terenu Podhala posiada ładne i ciekawe zdobienia — przede wszystkim w formie rytu wklęsłego o różnych kształtach geometrycznych, kwiatach, napisach itd. Kamienie młyńskie są przeważnie „importowane" z dalszych okolic. Podhale bowiem nie dysponuje dostatecznie dobrym rodzajem kamienia. Najlepszym tego rodzaju materiałem, pozwalającym na intensywne prowadzenie procesu przemiałowego, jest kwarc słodkowodny, charakteryzujący się porowatością przy niewielkiej ścieralności. Piaskowiec pospolity tępi się stosunkowo łatwo, a poza tym wskutek znacznego tarcia na dużych obrotach — wobec minimalnej porowatości — mąka bywa często przepalona. Kamienie w podhalańskich młynach pochodzą przeważnie z oko­ lic Myślenic oraz ze Słowacji. Kamień obrotowy górny, zrobiony z bardziej mięk­ kiego materiału niż dolny, zużywa się znacznie z biegiem czasu. Często z ziarnem miele się równocześnie i kamień. Co jakiś czas zatem w odpowiedni sposób należy powierzchnię mielącą kamienia naostrzyć, czyli nakuć. T a czynność musi być po­ wtarzana w pewnych regularnych odstępach czasu. Dobre nakucie bruzd ma bardzo duże znaczenie. Do zdejmowania i nakładania bieguna używa się specjalnego kozioł­ ka drewnianego, umożliwiającego stopniowe opuszczenie, czy też podnoszenie kamie­ nia przy użyciu drągów jako dźwigni. Dodatkowe wyposażenie m ł y n ó w jak zubry (żubrowniki), pytle, śrutowniki itd. spotyka się w obecnej chwili raczej dosyć rzadko. Dziś młyny podhalańskie służą głównie do przygotowania karmy dla inwentarza żywego. F o l u s z e , warsztaty służące do spilśniania sukna, znane u nas już w X I V w.. są je?7cze reprezentowane na Podhalu, w niewielkiej co prawda ilości . P o w a ż n i e j ­ szy wzrost ich liczebności przypada w Polsce na X V I w. Przed zbudowaniem urzą­ dzenia zmechanizowanego, jakim jest folusz, tkaninę spilśniano depcąc ją i gniotąc w naczyniu z ciepłą wodą. Geneza folusza sięga niewątpliwie stępy, znanej powszech­ nie od bardzo dawna. Zasada budowy folusza jest powszechna dla tego rodzaju urzą­ dzeń. Urządzenia te. zachowane na Podhalu, jeśli nawet nie są wiekowe, lecz zbudo­ wane w bieżącym stuleciu, pod w z g l ę d e m sposobu rozwiązania kinematycznego, jak również ich wyposażenia pomocniczego, stanowią kontynuację dawnych wzorów, daw­ nych sposobów budowy. Istnieją folusze o jednej lub dwu parach młotów, o mniejszej lub większej ilości uderzeń młotów w jednostce czasu, pracujące na większym albo mniejszym spadzie, przy mniejszym lub większym przepływie sekundowym wody, ale zasada tych urzą­ dzeń byla i pozostaje ta sama. Proces folowania, spilśnianie, ubijanie sukna, które po zdjęciu z warsztatu tkac­ kiego jest bardzo rzadkie, wygląda tak, że napędzany kołem wodnym, zaopatrzony w kliny poprzeczne wał drewniany podnosi trzony drewnianych młotów dzięki tymże klinom. Mioty te spadają w wydrążenie stępy, wyżłobionego drewnianego bloku, ułożonego równolegle do wału. W ten sposób pod uderzeniami młotów, przy dopro­ wadzeniu do stępy gorącej wody, podgrzewanej w specjalnym kotliku, sukno foluje się, czyli staje się bardziej zbite, gęste. Warto wspomnieć, że w czasie okupacji w foluszach podhalańskich folowano bar­ dzo duże ilości samodziałów, wykonanych domowym przemysłem, z których szyto ubrania (np. w foluszu Stanisława Kurkowskiego Kurosa w Witowie-Zagrodach). Do !) ,J H. J o s t , Folusz i pędnia w Łopusznej, „Przegląd Techniczny", R. 78: 1957 nr 7, s. 252—253; M. C . C h o l e w a , Folusz w dolinie Czercza, „Wierchy", R. 25: 1956, s. 270—272; S. P e t e r s , Folusz, ludowa fabryka, „Świat i Życie", R. 21: 1954 nr 43, s. 25—26. �» о м > 4. Ukkid k'V. wodnych. Tartak w Roztokach koło Witowa Rys. H. .rosi �KRONIKA 372 5. Młyn Giełczyńskiego. Kowaniec. Fragment mechanizmu zasypowego (widoczne zdobienie) Fot. H . Jost 10 szczególnie cennych obiektów należą: opisany przez R e y c h m a n ó w folusz w Roz­ tokach koło Witowa, folusz „Maciasowy" w Łopusznej w osiedlu Zarębek Niżny oraz folusze Stanisława Chowańca w Jurgowie i Andrzeja Petera w Czarnej Górze. Niewątpliwie najbardziej wartościowym obiektem z działu tartacznictwa wiej­ skiego na ziemiach polskich jest t a r t a k na polanie Roztoki koło Witowa , który w swych szczegółach rozwiązania technicznego dotyczącego przesuwu materiału tartego wykazuje pewne odchylenia od najczęściej ongiś na terenie Podhala spotyka­ nego typu tartaków. Najbardziej typowy dla Podhala jest tartak z rodzaju opisanego przez R e y c h m a n ó w (w Podszklu i Maniowach). Postępująca modernizacja tego rodzaju urządzeń sprawia, że dysponujemy niewielką ilością zachowanych w tej pierwotnej formie tartaków. Z reguły drewniane ramy z piłami zastąpione zostały fabrycznymi trakami (gatrami), a co najmniej prowadzenie tej ramy — jeśli już pozostała drewnianą — odbywa się po stalowych rurach. Koła wodne zastępuje się turbinami, wygodniejszymi i sprawniejszymi. Nie spotyka się już dziś dawnych trący o jednej pile w drewnianej ramie. Ze względu na w y j ą t k o w ą wartość tartaku z Roztok koło Witowa podaję tu fragment, mego opisu zamieszczonego w „Przeglądzie Technicznym" : „Tartak 1 1 n 1 3 Vl 1 0 R e y c h m a n o w i e , op. cii. Por. też. J . B r o d a , Chłopskie tartaki na Żywiecczyźnie w XVII i XVIII w., „Lud", t. 41: 1954, s. 555—582. H. J o s t, Tartak na polanie Roztoki koło Witowa, „Przegląd Techniczny", R. 80: 1959 nr 15, s. 25—26. R e y c h m a n o w i e , op. cit. J o s t , op. cit., s. 25. 1 1 1 3 n 11 �KRONIKA 6. Zdejmowanie górnego kamienia młyńskiego (bieguna). Młyn w Roztokach koło Witowa Fot. H. Jost mieści się w niewielkim budynku, który tylko z jednej strony, to jest od przykopy i kół wodnych, ma ściankę z desek. Z pozostałych trzech stron budynek nie ma ścian. Narożne słupy nośne podtrzymują dach kryty dranicami. Przykopa, doprowa­ dzająca wodę, biegnie z m a ł y m spadkiem. Wzdłuż niej rosną znacznej wysokości i grubości drzewa, świadczące o wieku urządzenia. Zakończenie przykopy przy budynku tartacznym stanowi drewniane koryto, zbite z desek. Tworzy ono ciekawy układ, zasilający trzy koła wodne, w które jest wyposażony tartak. Największe koło wodne —• nasiębierne — o blisko dwumetrowej średnicy, zostało dobudowane stosunkowo niedawno. Służy ono do napędu gonciarki, to jest urządzenia składającego się z piły tarczowej i frezów używanych do wyrobu gontów. Gonciarka ta napędzana jest pędnią pasową od koła pasowego, umieszczonego pod podłogą tartaku. Tarcza szlifierska do ostrzenia narzędzi również otrzymuje napęd z tego samego zespołu napędowego. Trak tartaczny napędzany jest kółkiem wodnym o małej średnicy, które można by określić jako koło wodne typu natryskowo-podsiębiernego. Prócz energii położenia wykorzystuje ono energię ruchu wody, wektor prędkości, i wy­ maga dość znacznej ilości wody. Na koło spada strumień wodny ze znacznej wy­ sokości, lekko ukośnie. Stąd charakter natryskowy koła (na uderzenie). Trzecie koło wodne — podsiębierne — o niewielkiej, niecały metr liczącej średnicy, służy jedynie do mechanizmu powrotu wózka podsuwającego materiał pod piły traka. Wszystkie koła są uruchamiane od w e w n ą t r z dźwigniami z żerdek. Za pomocą przytwierdzonych do tych dźwigni łańcuchów unosi się w górę odpowiednie zastawki w dnie koryta i w ten sposób zostaje puszczona woda na koła. Koła są drewniane, mają proste łopatki, czopy stalowe, bardzo mało posiadają okuć. »Smarowanie« i chłodzenie czopa dokonuje się za pomocą wody ściekającej po desce na czop i łożysko »po- �374 KRONIKA 7. Wnętrze folusza w osiedlu Zarębek Niżny w Łopusznej Fot. H . Jest łówkowe*, wykonane z twardego drewna (bukowego). Trak w Roztokach ma jeszcze drewnianą ramę, która ongiś była wyposażona tylko w jedną pilę. Jest on o tyle zmodernizowany, że prowadzenie ramy odbywa się na rurach stalowych. Mechanizm korbowy, wprowadzający w ruch piły traka, umieszczony jest głęboko pod podłogą ¿artaku. Posuw materiału pod piły traka odbywa się dzięki nadzwyczaj ciekawemu mechanizmowi. Jedna z »szyn« wózka popychanego ku pile, z umocowanym na nim pniem, jest zaopatrzona w zębatkę od spodu. Zębatka ta zazębia się z drewnianym kołem, osadzonym na wale drewnianym. Na jednym z końców tego wału ułożyskowanego w belkach podłogi znajduje się drewniane koło o wieńcu lanym z ząbkami, w które wchodzi zapadka, będąca zakończeniem dźwigni biegnącej z pośredniego wałka. Wałek ten wykonuje przemiennokierunkowy ruch ułamka obrotu dzięki zamocowanej na jego przeciwległym końcu drugiej dźwigni, nieco dłuższej, łączącej się z trakiem, z jego ruchomą ramą, w której zamocowane są piły. Na drugim końcu w a ł u osadzone jest kółko wodne podsiębierne, na które puszcza się w o d ę w razie potrzeby cofnięcia wózka, co ma miejsce zarówno przy końcu procesu tarcia kloca, jak i przed założeniem nowego kloca — oczywiście po uniesieniu w górę dźwigni z zapadką. Dzięki tak• pomyślanemu mechanizmowi następuje popychanie wózka z tartym pniem w tempie ruchu pił traka, który zależy od oporu przecierania". Do przykładów rodzimej techniki należą również o l e j a r n i e , czyli warsztaty służące do wytłaczania oleju z siemienia lnianego w celu uzyskania omasty, tłuszczu używanego w okresie postu. W chwili obecnej istnieje jeszcze na terenach podhalań­ skich kilka olejarni: w Lipnicy Małej na Orawie ' , Pieniążkowicach, Czarnym l 3 ,: ' H. J o s t , Olejarnia го Lipnicy Malej na Orawie, „Przegląd Techniczny", R. 80: 1959 nr 51, s. 29—30. �375 KRONIKA Dunajcu, Buflaku pod Nowym Targiem, Jabłonce, Podszklu i Międzyczerwiennem. Największą, dobrze zachowaną do dnia dzisiejszego, jest wyposażona w 9 stęp olejarnia Karola Stachury w Lipnicy Małej . Urządzenie olejarni składa się zasadni­ czo z dwóch warsztatów, stęp, oraz prasy do wyciskania oleju, czyli wybijaca. Stępa sensu stricto jest urządzeniem, w którym tłuczek nie powinien dotykać dna; w moź­ dzierzu natomiast dotyka. Dlatego też w stępie mamy raczej do czynienia z obłuskilf> kotko wodne do powrotu kierunek wózka posuw materiału powrotu (woda) fJ podsiębierne wézka kierunek posuwu materiału pod trak tartego zęba tka ruch ramy powrót traka wózka -— c ? /ji zapadka kółko padk, powrót \ wózka * 8. Schemat urządzenia do posuwu tartego materiału w tartaku w Roztokach koło Witowa Rys. H. Jost waniem i częściowym rozgniataniem ziarna, w moździerzu zaś z tłuczeniem i roz­ gniataniem pełnym. Właściwą stępę w Lipnicy Małej tworzy drewniana kłoda z dziewięcioma wy­ drążeniami, na których dnie znajduje się wykładzina blaszana. Na stępie tej wyryto datę 1923. W wydrążenia wchodzą stępory z twardego drewna, zamocowane na bicu, osadzonym na osi, wokół której mogą się wahać. Człowiek porusza stępor Zakupiona do skansenu w dworku Moniaków w Zubrzycy. �376 KRONIKA nogami, depcząc bic stopą. Końce stęporów są również obite blachą i kawałkami żelaza w celu lepszego ubijania. W czasie pracy obsługujący stępy opierają się rękami lub łokciami o żerdkę biegnącą wzdłuż stanowisk roboczych. Właściwa prasa do wyciskania oleju, czyli wybijać, znajduje się w osobnym budyneczku, w przeciwieństwie do stęp, znajdujących się w pomieszczeniu, przytyka­ jącym do części gospodarczej zagrody. W budyneczku wybijaca mieści się prócz niego wymurowane z kamienia ognisko z kociołkiem do podsuszania i prażenia) masy z siemenia. Wybijać składa się z lisicy, dużego bloku drewna zaopatrzonego w niewielkie wydrążenie. Na dnie tego wydrążenia leży sitko, to jest kawałek blachy z otworkami. Od dna pochyło w dół odchodzi kanalik odprowadzający na zewnątrz wyciskany olej. Kawałek drewna odpowiadający wydrążeniu w lisicy, lecz o nieco mniejszym 9. Schemat wybijaca olejarni z taranem przekroju, nazywa się klatkiem. Lisica jest umocowana poziomo w dwu grubych, pionowych, mocno wkopanych w ziemię klocach. Nad lisicą w słupach znajdują się otwory, w które jest wsunięta dość gruba belka do wyjmowania, służąca do przy­ gniatania i wtłaczania kłatka. Nacisk ten dokonuje się dzięki klinom drewnianym, wbijanym między o w ą belkę do wyjmowania, zwaną błazkiem, a górną płaszczyznę otworów w słupach. Kliny te, w miarę zabijania ich, naciskają na kłatek za po­ ś r e d n i c t w e m blazka. Wbijane są one przy pomocy drewnianych młotów, taranów, umocowanych w specjalnej obrotowej konstrukcji z pionowym słupem. Młoty po­ ruszają się w płaszczyźnie poziomej, wokół osi pionowu stojącego słupa. Znajdują się one z obu stron wybijaca, umożliwiając na przemian wygodne dobijanie k l i n ó w naciskowych. Inny rodzaj wybijaca stanowią urządzenia wyposażone zamiast klinów i tara­ nów w śruby naciskowe. Pierwotnie stosowano tu śruby drewniane, o zwojach �377 KRONIKA gwintu wyrzeźbionych dłutem, według szablonu (równia pochyła nawinięta na w a ­ lec), później stosowano śruby lane bądź stalowe. Przykładem tego rodzaju urządze­ nia może być olejarnia Jana Jeromina z Podszkla , rzekomo robiona przez Piotra Kułacha, zdolnego artystę i konstruktora, w roku 1878. Trudno twierdzić z całko­ w i t ą pewnością, że wybijać drugiego typu, ze śrubami, a nie z klinami i miotami, jest młodszy od pierwszego rodzaju. Lokalne warunki mogły sprzyjać stosowaniu jednego lub drugiego wariantu rozwiązania technicznego. Jedną z zasadniczych części składowych olejarni jest płatek, czyli kawał grubego sukna przetykany włosieniem z krowiego ogona. Ma on kształt cztcroramiennej gwiaz­ dy. Drugi płatek jest wyłącznie wełniany, bez ramion. Zawija się go wewnątrz pierw­ szego, w y p e ł n i w s z y uprzednio masą z siemienia. Oba razem kładzie się na dno wydrążenia w lisicy. Piecyk z kociołkiem, w którym praży się siemię lniane, oraz dłubane korytka drewniane, w których rozrabia się miąższ z siemienia, dopełniają kompletu wyposażenia olejarni. Proceder wyciskania oleju został szczegółowo opi­ sany w pracy Reychmanów . Dużo jest różnych ciekawych urządzeń technicznych na Podhalu godnych badań i inwentaryzacji: gonciarnie, kuźnie, brow ary, kieraty. Jednym z ciekawszych za­ gadnień związanych z ludową techniką podhalańską jest sprawa przenoszenia energii przy różnych czynnościach gospodarskich. Niezmiernie ciekawym urządzeniem jest znajdujący się przy „Maciasowym" foluszu w Łopusznej, w osiedlu noszącym n a z w ę Zarębek Niżny, rodzaj przekładni-sprzęgła na wale wykonanym z żerdki drewnia­ nej. Wał ten biegnie z budynku, w którym mieści się folusz, napowietrznie do dru­ giego budynku gospodarczego, przenosząc energię mechaniczną, potrzebną np. do młynkowania, rżnięcia sieczki i innych czynności gospodarskich. Wał ten posiada drewniane łożysko umieszczone na stojaku z desek i żerdek. Na końcu wału, w na­ rożniku budynku gospodarczego, osadzone jest koło zębate, wyrobione w jednym kawałku drewna bukowego, o zębach czołowych, zazębiające się z drugim kołem zębatym czołowym, podobnym, lecz o mniejszej ilości zębów, stanowiącym początek drugiego w a ł u , również wykonanego z drewnianej żerdki. Na jego końcu osadzone jest koło pasowe. Z koła tego brany jest napęd do różnych czynności. Osie obu tych wałów, sprzęgniętych ze sobą drewnianymi kołami, zaopatrzonymi w uzębienia czołowe, tworzą między sobą kąt ok. 160°. Oba koła zębate ściągnięte są obręczami żelaznymi, z płaskownika ręcznie kutego. Sprzęgło-przekładnia z kół zębatych umo­ cowane jest w narożniku budynku gospodarczego za pomocą konstrukcji drewnianej z klinami ściągającymi i osłonięte od góry daszkiem. Napęd pierwszego wałka tej przekładni brany jest z w a ł u folusza za pośrednictwem pasa i dwu kół pasowych. Podobnie jak i cały folusz, opisane tu pokrótce urządzenie świadczy o dużej i n ­ wencji technicznej jego wykonawcy i konstruktora. Jest to tylko jeden z przykła­ d ó w urządzeń tego rodzaju, zresztą stosunkowo najciekawszy. Prymitywne i nie zawsze pewne w działaniu ze względu na stan wody małe chłopskie s i ł o w n i e są ś w i a d e c t w e m talentów i przemyślności gospodarczej miejsco­ wej ludności. N i e w ą t p l i w i e stanowią również pewnego rodzaju atrakcję dla turystów przewijających się przez te tereny. Weźmy jako jeden z przykładów — bardzo zresztą wyrazistych — sprawę wy­ zyskania energii rzeki Białki. Energia Białki jest wyzyskiwana w Brzegach, Jurgo­ wie, Bukowinie, Czarnej Górze i innych miejscowościach. Służy jako napęd m ł y ­ nów, foluszy, tartaków oraz innych drobniejszych zakładów. Największa ilość przeważnie drobnych siłowni wodnych na Białce jest zgrupowana w rejonie wsi 17 r 18 r 17 18 Zakupiona do skansenu w Zakopanem. R e y c h m a n o w i c , op. cit. �378 K R O N I K A Nowa Biała, Krempachy i Frydman. T a część dorzecza Białki z jej dawnymi syste­ mami wodnymi jest szczególnie interesująca. W rejonie Kramnicy, przepięknego przełomu Białki, tworzącego niejako miniatu­ rę Pienin, istnieją na Białce prowizorycznego charakteru jazy drewniane, kierujące wodę rzeki do młynówek. Młynówek tych jest trzy. Lewa, położona po stronie wsi 10. Stępy do tłuczenia siemienia lnianego. w Lipnicy Małej Olejarnia Fot. H. Jost Nowa Biała, ujmująca mniejszą ilość wody niż młynówka prawa, rozdziela się nie­ daleko za wspólnym ujęciem na dwie młynówki. Jedna z nich, prowadząca ok. 0,5 m /sek. wody (górna), przecina wieś N o w ą Białą nadając jej specyficzne piętno; układ bowiem wsi wiąże się w pewnym stopniu z przebiegiem młynówki. Druga (dolna), o trzykrotnie większym przepływie sekundowym, przebiega między korytem potoku Białka a wsią Nowa Biała. Na tej m ł y n ó w c e położone są dwa stare zakłady 3 �379 KRONIKA o sile wodnej; míyn prywatny, wyposażony w dwa kola wodne nasiębierne, napę­ dzające dwa mlewniki kamienne, typowe dla Podhala, oraz niezmiernie ciekawy zespól urbarski młyńsko-tartaczny o sześciu kołach wodnych. Zakład ten, pracujący na spadzie ok. 3 m. zużywa znacznie większą ilość wody niż wyżej położony młyn prywatny. Dlatego też dzięki dodatkowemu ujęciu musi uzupełnić swój niedobór wody. Zespół młyńsko-tartaczny określony jest ogólnie jako „dawny młyn". W cza­ sach dawniejszych tartak wchodzący w skład tego zespołu wyposażony był tylko w jedną piłę, oczywiście osadzoną w drewnianej ramie traka. "W czasie I wojny światowej, w roku 1917, „młyn" spalił się. Został wkrótce odbudowany, lecz oczy­ wiście przy tym unowocześniony i nieco rozbudowany. Dziś np. drewniana rama traka jest prowadzona w pionowych rurach stalowych. Tartak napędzany jest obec­ nie przez dwa koła typu natryskowego (wałaski), o średnicy 0,5 m i szerokości w i e ń ­ ca ok. 1,5 m. Na jedno z kół spada strumień wody lekko ukośnie (jak zazwyczaj w tego rodzaju kołach), na drugie zaś zupełnie pionowo. Jedno z tych kół służy do KOŁO PAS0/YĆ 11. Szkic schematyczny pędni przy foluszu w Łopusznej (Zarębek Niżny) Rys. Ił. Jost napędzania traka za pośrednictwem mechanizmu korbowego, drugie zaś napędza ka­ mień szlifierski do ostrzenia narzędzi. Dawniej to drugie koło obsługiwało mecha­ nizm powrotny wózka tartacznego. Koła wodne tartaku uruchamiane są z w e w n ą t r z budynku dźwigniami z żerdek, z przymocowanymi do nich łańcuchami, za których pośrednictwem otwiera się odpo­ wiednie zastawki w dnie koryta lub też je zamyka. Cztery koła wodne „młyna" są nasiębierne. Jedno z nich obsługuje gonciarkę, trzy zaś pozostałe młyn i „olender". Średnica tych kół wynosi 2—2,5 m. Uruchomienie kół odbywa się nie od w e w n ą t r z budynku, lecz z zewnątrz, przez uniesienie odpowiednich zastawek z uchwytami i tym samym w ł a ś c i w e skierowanie strumienia wodnego. Bardzo ciekawy jest układ młynówki przy samych kolach wodnych w formie rozgałęzionego potoku, podzielo­ nego na odpowiednie koryta, obsługujące poszczególne koła wodne. Wszystkie koła tego zespołu młyńsko-tartacznego są kryte w budkach z desek (tzw. rastudnia). Całość jest niezwykle malownicza i stanowi dużą atrakcję dla turystów. Młynówka biegnąca środkiem wsi Nowa Biała od najdawniejszych czasów służy do zaopatrywania się jej mieszkańców w w o d ę do celów gospodarczych, ponadto �380 KRONIKA stanowi rów przeciwpożarowy. Wodę pitną czerpią mieszkańcy wsi ze studni, któ­ rych jest stosunkowo malo i są dosyć głębokie. Począwszy od 1937 r. zaczęto m ł y n ó w k ę tę wyzyskiwać do celów energetycznych. I tak obecnie istnieje na terenie wsi sześć małych zakładów o sile wodnej. Wyposa­ żone są one w drewniane kółka wodne, nasiębierne i podsiębierne, o średnicy 1—1,5 m. pracujące na spadach 0,8—1,6 m. Moc ich wynosi 2,5—4,5 K M . Napędzają one w pierwszym rzędzie generatory prądu elektrycznego, dające oświetlenie kilku­ nastu najbliższym domostwom. Prócz tego napędzane są też różne urządzenia i war­ sztaty: strugarki, piły tarczowe do drewna, międlarki do lnu, szarparki do lnu, tokarki, sieczkarnie itp. Prócz stosowania urządzeń pochodzenia fabrycznego wiele z nich zo­ stało zbudowanych przez samych właścicieli i użytkowników kółek wodnych. 12. Sprzęgło-przekładnia przy Maciasowym foluszu w Łopusznej, osiedle Zarębek Niżny. Widoczne koło pasowe przenoszące energię do rżnięcia sieczki, m ł y n k o w a ­ nia itd. Stan ze zdjętym daszkiem, osłaniającym urządzenie Fot. H. J o s i Jeden z właścicieli małych zakładów wodnych, Ludwik Gaiarowicz, przed w o j n ą urządził zakład z małym kółkiem wodnym podsiębiernym; porusza ono generator prądu elektrycznego — dając oświetlenie około 20 domostwom — piłę tarczową, stru­ garkę, tokarkę, urządzenie do międlenia lnu oraz bardzo p o m y s ł o w ą maślnicę. Maślnica jest oparta na mechanizmie korbowym (ubijak), pod który podstawia się drewnianą faskę ze śmietaną. Faska ta jest przytwierdzona do podłogi odpowiednim uchwytem. W ten sposób następuje ubijanie masła przy użyciu siły wodnej, oczy­ wiście za pośrednictwem pędni z kołami pasowymi. Za w sią Nowa Biała m ł y n ó w k a przepływa przez pola i na skutek przesiąkania do gruntu traci sporą część wody. Przepływa ona przez Dębno i skręcając ku wschodowi napędza jeszcze młyn i uchodzi do Białki niedaleko miejsca, gdzie Białka łączy się z Dunajcem. r �381 KRONIKA Druga młynówka, prawa — pod Kramnicą — przechodzi sztolnią, szczeliną skalną, być może wykutą sztucznie dawnymi czasy. Biegnie doliną Białki, przecina drogę z Nowej Białej do Krempach i okalając Krempachy aż do połączenia się z potoczkiem Durściańskim, który płynie przez środek wsi, służy celom gospodar­ czym i przeciwpożarowym. Prowadzi ona ok. 3 m /sek., a w i ę c bardzo znaczną ilość wody. Na terenie Krempach znajduje się na niej aż 6 dużych zakładów wodnych. Pierwsze to młyn i tartak, tworzące jeden obiekt. W tartaku pracuje od 6 lat turbi­ na labryczna, wmontowana w betonową komorę. Młyn ma dwa kółka kryte na­ siębierne, napędzające mlewniki o pionowej osi. Jest tu generator prądu elektrycz­ nego. Dźwignie sterujące w o d ę są uruchamiane z budynku. Następnym zakładem jest gręplarnia z k o ł e m nasiębicrnym, napędzającym również i generator elektrycz­ ny. Trzecim z kolei zakładem jest .,młyn dolny" z 2 kołami nasiębiernymi o średnicy 1,5 m. Mamy tu jeden mlewnik kamienny o osi poziomej, jeden o osi pionowej oraz generator elektryczny. Kola wodne są w obudowie drewnianej, stawidła uruchamia się w budynku. Koryto drewniane doprowadzające w o d ę na koła biegnie na drew­ nianych kobylicach, na długości kilkunastu metrów. Położone niżej młyn i gonciarnia Jana Mrowczaka są wyposażone w dwa koła nasiębierne o średnicy 1,8 m oraz w turbinę Francisa własnej roboty, w komorze betonowej. Turbina o stalowej osi pionowej wykonana została całkowicie z miękkiego drewna 12 lat temu. W zespole tym mamy dwa mlewniki kamienne (poziomy i pionowy), generator elektryczny oraz gonciarkę z pilą tarczową. :1 Niżej, ku Frydmanowi, istnieje piąty zakład wodny, zbudowany w celach gospo­ darczych, wyposażony w pionową turbinkę Francisa, w y k o n a n ą przez właściciela zakładu Łopuszniaka w ł a s n y m przemysłem. Łopatki są tu wykonane z blachy. Szós­ tym z rzędu zakładem jest stolarnia z kołem nasiębiernym o średnicy 2.2 m. Wszyst­ kie te zakłady, podobnie jak w Nowej Białej, oświetlają grupy sąsiadujących domów. Dzięki temu wieś jest zelektryfikowana. We wsi Frydman m ł y n ó w k a porusza 8 zakładów wodnych. Z tych dwa są duże: tartak i młyn Myśliwca, wyposażone w turbinę fabryczną, oraz 2 koła nasiębierne o średnicy 3,5 m. Koła napędzają młyn i generator prądu elektrycznego. Młyn ten jest zakładem o bardzo starych tradycjach, lecz całkowicie zmodernizowanym. Zo­ stał on swego czasu odkupiony od dworu i odtąd jest unowocześniany. Wyposażenie młyna jest na wskroś nowoczesne. Drugim jest m ł y n Walentego Lejawy, z 3 koła­ mi nasiębiernymi o obudowie betonowej. Młyn ten ma ponad 50 lat, lecz jest stale rozbudowywany i modernizowany. Przy młynie istnieje gonciarka. Reszta zakładów to niewielkie jednostki, służące przeważnie celom gospodarczym. Pracują na niewielkich spadach, mają koła wodne lub turbiny. Niektóre z turbin są wykonane przez kowala z Frydmana. Małe kółko łopatkowe (podobne do używa­ nych na statkach rzecznych) napędza u kowala dmuchawę pod ogniskiem. Wszyst­ kie te zakłady mają również generatory elektryczne, którymi oświetlona jest w su­ mie cała wieś. Projektowana budowa wielkich siłowni wodnych na Dunajcu spowo­ duje zanik opisanych tu w ogólnych zarysach m a ł y c h siłowni, świadczących o dużych zdolnościach technicznych ludu zamieszkującego ziemie podhalańskie. Henryk Jost Z P R A C N A D O R G A N I Z A C J Ą PODHALAŃSKIEGO P A R K U E T N O G R A F I C Z N E G O Trwające od dłuższego czasu starania prowadzone przez Wojewódzkiego Kon­ serwatora Zabytków, Muzeum Tatrzańskie i Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Zakopanem, mające na celu zorganizowanie �382 KRONIKA muzeum na wolnym powietrzu, r e p r e z e n t u j ą c e g o region Podhala, zostały zrealizowane na skutek u c h w a ł y nr 191 Rady M i n i s t r ó w z dnia 13 czerwca 1958 r. 0 rozwoju Zakopanego i okręgu tatrzańskiego, u s t a n a w i a j ą c e j organizacje w y ­ mienionego muzeum. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m zamierzeniem Ministerstwo K u l t u r y 1 Sztuki p r e l i m i n o w a ł o w b u d ż e t a c h począwszy od 1958 r. kredyty w wysokości 100 000—200 000 zł rocznie na d o k u m e n t a c j ę inwestycji. Organizatorzy Parku Etno­ graficznego objęli pojęciem dokumentacja z a r ó w n o przygotowanie m a t e r i a ł ó w two­ rzących p o d s t a w ę n a u k o w ą muzeum, jak i prace projektowe. Na całość zebranych w ciągu lat 1958—1960 m a t e r i a ł ó w , s t a n o w i ą c y c h w ł a s n o ś ć Muzeum T a t r z a ń s k i e g o , którego działem ma być przyszły skansen, s k ł a d a j ą się: inwentaryzacja opisowa 199 obiektów, inwentaryzacja pomiarowa wybranych 71 o b i e k t ó w wraz z ich do­ k u m e n t a c j ą fotograficzną w ilości 605 zdjęć. I n w e n t a r y z a c j ą p o m i a r o w ą o b j ę t o : zabytkowe zagrody oraz poszczególne zabytkow e budynki r ó ż n y c h t y p ó w i z r ó ż n y c h okolic Podhala, chłopskie z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e , budownictwo pasterskie G o r c ó w z w i ą z a n e z r ó ż n o r o d n y m typem gospodarki oraz nieliczne, ostatnie na Podhalu stare typy pieców, k t ó r y m na skutek z a r z ą d z e ń Straży P o ż a r n e j i n a k ł a d a n y c h na opor­ nych m a n d a t ó w karnych grozi szybka likwidacja. Prace byly prowadzone na pod­ stawie przyjętych uprzednio założeń Leoretycznjch, przedstawionych w t. 5 „Etno­ grafii Polskiej"', w artykule W. Jostowej -. W artykule t y m scharakteryzowano w y n i k i b a d a ń terenowych, s t w i e r d z a j ą c y c h istnienie na Podhalu r ó ż n o r o d n y c h r o z p l a n o w a ń zagród oraz k i l k u r ó ż n y c h t y p ó w domov/ wraz z ich l o k a l n y m i odmia­ nami. Został tam przedstawiony r ó w n i e ż program dalszych prac badawczych. r [ Zebrane m a t e r i a ł y poddano selekcji, k t ó r e j celem było wybranie kilkunastu typowych dla różnych s u b r e g i o n ó w lub okolic Podhala zagród, przeznaczonych do przeniesienia na teren Parku Etnograficznego. W rezultacie wybrano szesnaście zagród r e p r e z e n t u j ą c y c h : obszar Pogórza G u b a ł o w s k i e g o z p r z e w a g ą gospodarki hodowlanej nad rolniczą, z a c h o d n i ą część K o t l i n y Orawsko-Nowotarskiej z gospo­ d a r k ą r o l n i c z o - h o d o w l a n ą . w s c h o d n i ą część K o t l i n y w y k a z u j ą c ą gospodarcze i k u l t u ­ ralne p o w i ą z a n i a ze Spiszem oraz miasto Nowy Targ ze specyfiką swej ludowej k u l t u t y. Równolegle z opisywanymi pracami podjęto starania o uzyskanie terenu w celu lokalizacji Parku Etnograficznego. Spośród r ó ż n o r o d n y c h p r o j e k t ó w w y m i e n i ę dwa n a j p o w a ż n i e j s z e : projekt lokalizacji Parku Etnograficznego w K u ź n i c a c h , na peryfe­ riach T a t r z a ń s k i e g o Parku Narodowego, na terenach s t a n o w i ą c y c h w ł a s n o ś ć p a ń ­ stwowa, pozostając3 ch w administracji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zakopanem, p o w s t a ł w rezultacie pozytywnego ustosunkowania się P M R N do orga­ nizacji muzeum na w o l n y m powietrzu i oddania wymienionego obszaru (14 ha) do dyspozycji o r g a n i z a t o r ó w . Powyższy obszar obejmuje łąki pod Nosalem, zawarte pomiędzy d r o g ą do K u ź n i c a potokiem Вз strym, pomiędzy t a m ą pod Nosalem a g r a n i c ą ogrodu Prewentorium, oraz pas łąk położonych po przeciwnej stronie drogi wraz z p i ę k n ą p o l a n ą na stokach K r o k w i . Dla powyższego terenu prof. Gerard Ciołek o p r a c o w a ł projekt zagospodarowania przestrzennego, przy czym budownictwo pasterskie zlokalizował w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j , dolnej części polany, chłopskie z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e nad potokiem Bystrym, którego dolina stwarza dogodne w a r u n k i do adaptacji technicznych, u m o ż l i w i a j ą c y c h wyzyskanie siły wodnej, nie­ zbędnej do poruszania przeniesionych z a k ł a d ó w . Budownictwo mieszkalne wraz r 1 Budownictwo pasterskie w Tatrach opracowane zostało pod k i e r u n k i e m prof. Włodzimierza Antoniewicza do zbiorowego w y d a w n i c t w a , Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, s t ą d p o m i n ę l i ś m y je w naszych badaniach. W. J o s t o w a , Z zagadnień podhalańskiego budownictwa, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 5: 1961. 2 �383 KRONIKA z p r z y n a l e ż n ą częścią gospodarczą autor projektu u p l a s o w a ł po obu stronach drogi, na zasadzie skupisk o d p o w i a d a j ą c y c h poszczególnym subregionom Podhala. W y ­ zyskując właściwości terenu usiłował n a d a ć zagrodom optymalne w a r u n k i , zgodne z ich lokalizacją in situ, budownictwo stokowe Pogórza G u b a ł o w s k i e g o umieścił w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , dolnej części polany, domy m i e s z c z a n - r o l n i k ó w nowo­ tarskich u stóp skarpy K r o k w i w odtworzeniu ich sytuacji w terenie przy ulicy św. Anny. Powyższy projekt, j u ż zaopiniowany przez i n w e s t o r ó w i uzgodniony z kilkunastu instytucjami i w ł a d z a m i , przedłożony Wydziałowi Urbanistyki i A r c h i ­ tektury W RN w K r a k o w i e w celu ostatecznej decyzji, w y w o ł a ł publiczną d y s k u s j ę , w której atakowano: lokalizację Parku Etnograficznego w zbyt r u c h l i w y m i zatłoczo­ nym przez turystÓAv punkcie, przecięcie muzeum n o w o c z e s n ą szosą, n i e n a t u r a l n o ś ć lokalizacji w krajobrazie górskiej, wapiennej doliny oraz rzekome zniszczenie przez skansen szaty roślinnej K u ź n i c . Drugi projekt w y s u n i ę t y prz^z Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Zakopanem oraz KomitéL Budownictwa, Urbanistyki i A r c h i ­ tektury przewiduje lokalizację Parku E t n o g i a í i c z n e g o na Kirach, na ł ą k a c h położo­ nych naprzeciw w l o t u do Doliny Kościeliskiej, ciągnących się w kierunku Nędzówki. P r z e w a ż n a część tego terenu stanowi własność Skarbu P a ń s t w a , k t ó r a pozostaje w administracji T a t r z a ń s k i e g o Parku Narodowego. Projekt ten sytuuje budownictwo mieszkalne wraz z p r z y n a l e ż n y m budownictwem gospodarczym na opisanych ł ą k a c h , budownictwo pasterskie natomiast na naturalnych stanowiskach, na polanie K i r a Miętusia, położonej w Dolinie Kościeliskiej za B r a m ą Kantaka. Do Parku Etno­ graficznego n a w i ą z j waij by r e z e i waty najstarszych szałasów t a t r z a ń s k i c h na hali Stoly i Upłaz 3V;iętubi. Projekt ten łączy krajobraz najpiękniejszej doliny Tatr Zachodnich w jedna całość z k u l t u r ą l u d o w ą Podhala i kładzie t a m ę szpetnej zabudowie u w l o t u doiiny. Dokumentacja powyższego projektu nie została jeszcze opracowana. Wydział Urbanistyki i Architektury WRiN w K r a k o w i e w uzgodnieniu z Komitetem Budownictwa, Urbanistyki i Architektury w Warszawie opowiada się za p o w y ż s z y m projektem. Decyzja dotychczas jeszcze nie z a p a d ł a . Wanda OCHRONA Z A B Y T K Ó W T E C H N I K I W POWIECIE Jostowa NOWOTARSKIM Zabytki p r z e m y s ł u ludowego giną szybko na skutek rozwoju współczesnej tech­ n i k i . Kierowane m y ś l ą o ochronie tychże d o k u m e n t ó w ludowej k u l t u r y Muzeum Techniki NOT w Warszawie, Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem i P o d h a l a ń s k a Komisja Opieki nad Z a b y t k a m i przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczcgo w Zakopanem podjęły projekt ochrony z a b y t k ó w chłopskiej techniki w pow. nowotarskim. Zgodnie z opublikowanym przez W. J o s t o w ą programem ochrona ich winna iść w trzech kierunkach: a) rejestracji opisow ej i inwentaryzacji technicznej, b) zabezpieczania obiektów w terenie lub przenoszenia ich do m u z e ó w na w o l n y m powietrzu, c) o p r a c o w a ń naukowych. 1 r W zakresie inwentaryzacji z a b y t k ó w techniki Muzeum T a t r z a ń s k i e ma swoją k a r t ę . Należy tutaj praca J. i S. R e y c h m a n ó w , obecnie zupełnie wyczerpana, k t ó r e j drugie wydanie przygotowuje się obecnie z inicjatywy K o m i t e t u Historii Nauki P A N . W ślad za wydartym w 1958 r. Katalogiem Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, opracowanym dla pow. g o s t y ń s k i e g o , woj. p o z n a ń s k i e , i pow. koneckiego, 2 1 W. J o s t o w a , Ochrona zabytków techniki na Podhalu, Spiszu i Orawie, „ K w a r t a l n i k Historii Nauki i Techniki", R. 4: 1959 nr 4, s. 753—756. - J. i S. R e y c h m a n o w i e , Przemysł wiejski na Podhalu, Zakopane 1937, ss. 93. �384 KRONIKA woj. kieleckiej Muzeum Techniki NOT w uzgodnieniu z Komitetem Historii Nauki P A N , Sekcją Techniki i Nauk Technicznych projektuje wydanie katalogu zabytków techniki dla pow. nowotarskiego. Rok 1960 przyniósł możliwość realizacji zamierze­ nia w postaci kredytów w wysokości 15 400 zł na przeprowadzenie rejestracji zabytków. W sezonie letnim tegoż roku zespół pracowników zbadał część pow. nowo­ tarskiego, tj. Orawę i Gorce, oraz kilka wsi Podhala, rejestrując zabytkowe zakłady przemysłowe, warsztaty rzemieślnicze oraz narzędzia pracy. Prowadząc pracę w e d ł u g ankiety opracowanej przez Muzeum Techniki, zarejestrowano 246 obiektów. Prze­ widuje się wykonanie dalszego ciągu prac w sezonie wiosennym i letnim 1961 r. r Prace doprowadziły do wykrycia kilku chłopskich ośrodków przemysłowych. Oprócz znanego z literatury ośrodka w Roztokach pod Witowem i Łopusznej, na Zarębku N i ż n y m centrum chłopskiego przemysłu stanowiła dolina potoku Kowaniec. płynącego spod Turbacza w Gorcach i wpadającego do Dunajca na terenie Nowego Targu. Na podstawie informacji miejscowej ludności wiadomo, że w końcu X I X w. i na początku X X istniało tutaj dziewięć młynów, trzy tartaki tracze i jeden folusz. Również w dolnym Ratułowie znajduje się chłopski ośrodek przemysłowy. Ponieważ inwentaryzacja pomiarowa jest stosunkowo kosztowna, ograniczono ją dotychczas do kilku obiektów; ośrodka przemysłowego w Łopusznej, gdzie znajdują się folusz, tartak i kuźnia, młyna w Krośnicy, browaru w Podczerwonem oraz zakładów garncarskich w Rabce i Chochołowie. Dokumentację wykonano z kredytów Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, w związku z organizacją Podhalańskiego Parku Etnograficznego. Ponadto w ramach prac nad organizacją muzeum na wolnym powietrzu dla regionu Orawy w dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej opracowano również z kredytów Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dokumentację olejarni w Lipnicy Małej, który to zakład zakupiono w celu wystawienia go w Orawskim Parku Etnograficznym. Równocześnie na zlecenie Muzeum Techniki opracowano dokumentację pomiarową tartaku znajdującego się w Roztokach pod Witowem, stanowiącego jeden z najcenniejszych zabytków chłopskiej techniki na naszym terenie. W sumie w 1960 r. opracowano inwentaryzację pomiarową dziewięciu zakła­ dów przemysłowych, znajdujących się na terenie pow. nowotarskiego. r Zabezpieczenie zabytków chłopskiego budownictwa przemysłowego w terenie jest mało realne, właściciel bow4em użytkuje zakład i wtedy dąży do jego unowo­ cześnienia badź, w razie rezygnacji z prowadzenia zakładu, rozbiera go lub skazuje na powolna, zagładę. Z dw u możliwości zabezpieczenia zabytku ludowej techniki w terenie in situ i w Parku Etnograficznym należy wypowiedzieć się za drugim rozwiązaniem. Jedynie bowiem zabezpieczenie w Muzeum ma w naszych warunkach gospodarczych cechy trwałości i tylko takie zabezpieczenie spełnia ważny postulat dydaktyki społecznej — łatwą dostępność obiektu. r Ponieważ idea parków etnograficznych dla regionów Podhala i Orawy realizuje się, organizatorzy przewidują przeniesienie kilku zakładów przemysłowych do obydwu muzeów. Oprócz wspomnianego już zakupu olejarni w Lipnicy Małej, której udo­ stępnienie zwiedzającym projektowane jest w sezonie letnim 1961 г., zakupiono do Podhalańskiego Parku Etnograficznego urządzenie olejarni z Podszkla, ostatniego browaru na Podhalu z Podczerwonego, młyna z Krośnicy oraz folusza z Łopusznej. Ponadto do Podhalańskiego Parku Etnograficznego przybędzie zabytkowy tartak z Roztok pod Witowem, ofiarowany przez właścicieli montujących tartak unowo­ cześniony. Wanda Jostowa 3 E . K r y g i e r , T. R u s z c z y ń s k a , Katalog zabytków budownictwa slowego w Polsce, t. I , z. 1. Warszawa—Wrocław 1958, ss. 138. przemy �KRONIKA 385 ZWIĄZEK P O D H A L A N W A M E R Y C E PÓŁNOCNEJ Interesującym tematem studiów zarówno dla socjologa, jak i etnografa stały się grupy regionalne emigrantów osiadłe w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Ludzie ci, którzy najczęściej opuścili Europę na przełomie X I X i X X w., osiedlali się często licznymi, zwartymi grupami i jakkolwiek zewnętrznie przejęli w zupełności kulturę nowego otoczenia, zachowali wiele cech rodzimej kultury tradycyjnej. Dotyczy to zwłaszcza obyczajów związanych ze świętami rodzinnymi (np. weselem) i dorocznymi (obrzędy Bożego Narodzenia itp.), a także folkloru muzycznego, litera­ tury ustnej itd. Gdy region, z którego wyszli emigranci, ulegał stopniowym prze­ mianom i urbanizacji, oni zachowali i przekazują następnym pokoleniom wartości kulturowe zapomniane już dzisiaj w ich pierwotnej ojczyźnie. W niektórych krajach Europy (np. kraje skandynawskie) zwrócono już uwagę na zbiornicę tradycji kultury ludowej, jaką jest emigracja amerykańska, i podjęto systematyczne badania etno­ graficzne wśród emigrantów. Badaczy kultury karpackiej interesują przede wszystkim grupy górali polskich osiadłe od przeszło półwiecza w USA. Dostęp do nich jest tym łatwiejszy, że stwo­ rzyli oni własną organizację, mają własne wydawnictwa i żywo interesują się kulturą i przeszłością swego regionu. Ludność Karpat Polskich i Podkarpacia rozpoczęła już w latach siedemdziesią­ tych X I X w. emigrację do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Trwała ona, z kilkuletnią przerwą w czasie I wojny ś w i a t o w e j , aż po koniec pierwszego ćwierć­ wiecza X X w. —• potem jej nasilenie osłabło. Wielu emigrantów po kilku latach pracy na obczyźnie wracało do Polski, wielu jednak zaaklimatyzowało się w zmie­ nionych warunkach i pozostało na stałe w nowej ojczyźnie. Wśród licznych grup regionalnych Polonii amerykańskiej największe bodaj zdolności organizacyjne i najżywsze przywiązanie do rodzimych tradycji kultury swego regionu wykazali górale podhalańscy, tworząc Związek Podhalan w Ameryce Północnej. Powstaniu organizacji sprzyjał fakt, iż górale osiedlali się na ogół gru­ pami, tworząc większe skupiska, z których najznaczniejsze to obszar miasta Chicago, gdzie — jak twierdzi w jednym ze swych artykułów prezes Związku Podhalan w A. P. — żyje niewiele mniej górali niż na terenie całego Podhala. Po okresie pionierskim emigracji podhalańskiej, kiedy wychodźca pragnął jak najszybciej zdobyć p e w n ą sumę pieniędzy, by powrócić do kraju lub urządzić sobie życie w nowym otoczeniu, nie trzeba już było zużywać energii na wżycie się w nowe środowisko i ci, którzy pozostali w USA, zaczęli się stabilizować, rozpoczęły się pierwsze próby organizowania grup regionalnych. Jak podaje kronika jednego z kół Związku Podhalan, po roku 1920 w Utica N. Y . zaczęto chodzić po domach Podhalan w podłazy, z turoniem i szopką. Ważnym czynnikiem zbliżenia i odżycia tradycji były huczne wesela góralskie. Piez'wsza myśl organizacji podhalańskiej w Ameryce rzucił nieżyjący już dziś geograf, dr Stefan Jarosz, który w 1927 r. objeżdżał ośrodki podhalańskie w U S A z odczytami i projekcjami o rodzinnym Podhalu. Pod jego inspiracją powstało najpierw Polsko-Amerykańskie Towarzystwo Tatrzańskie, a następnie Stowarzyszenie Podhalan w Ameryce — oba na terenie Chicago. Z Towarzystwa Tatrzańskiego, którego ideologia nie odpowiadała —• jak się okazało — emigracji podhalańskiej, wyłonił się niebawem Związek Podhalan w Ameryce Północnej, który z czasem połączył mniejsze organizacje góralskie i lokalne kluby i koła. Za datę powstania Związku uważa się 16 I I 1928, kiedy to został on zarejestrowany przez władze amerykańskie. Od tego czasu, mimo pewnego zahamowania w okresie wielkiego kryzysu, Związek rozwija się nieprzerwanie, a obecnie należą do niego już nie Etnografia P o l s k a , t. V I 25 �386 KRONIKA tylko górale, którzy kiedyś wyemigrowali z Polski, ale także ich dzieci i wnuki, które jakkolwiek nigdy nie widziały tzw. Starego Kraju, uważają się jednak za Podhalan, znają i kultywują podhalańskie tradycje. Związek Podhalan w Ameryce pomyślany został jako organizacja skupiająca wszystkich górali od Żywca po Nowy Sącz, lecz w praktyce niewątpliwie nadają mu ton górale z rdzennego Podhala, a reprezentacyjne dla Związku są podhalańskie obyczaje, strój, muzyka i taniec. Przejął on cele Krajowego Związku Podhalan; celem tym stała się propaganda wśród swoich i obcych rodzimej gw ary, literatury, sztuki, obyczajów, pieśni i tańca oraz podtrzymanie kontaktów z krajem. Prócz tego Związek stara się nieść pomoc swym członkom, udzielając zapomóg i pożyczek w razie choroby i śmierci. Związek rozpada się na szereg kół (w tej chwili jest ich 21) nazwanych od nazw miejscowych, np. Tatry, Morskie Oko, Czarny Dunajec, łub od nazwisk wybitnych ludzi Podhala, jak Koło im. Jana Sabały, Ducha Knapczyka, Władysława Orkana, Kazimierza Przerwy-Tetmajera. generała Andrzeja Galicy, Władysław a Zamoyskiego. Najwięcej kół jest w samym Chicago, ale spotyka się je także w Ohio, Michigan. Wisconsin, Pensylwanii, New Jersey i Nowym Jorku. Prócz kół Związek Podhalan obejmuje s w ą organizacją kluby parafialne, jak np. Klub parafii Rabka Zdrój, Klub parafii Maków lub dawny Klub parafii Czarny Dunajec, który niedawno przekształcił się w Koło. Niektóre z kół okazały się szczególnie żywotne i pełne inicjatywy, organizując w ł a s n e zespoły teatralne, orkiestry, zespoły taneczne i chóry skupiające również członków innych kół. Tak powstało prowadzące ożywioną działalność na terenie Chicago Koło Literacko-Dramatyczne im. Kazimierza Tetmajera i przy nim czynna szkółka tańców góral­ skich dla dzieci, chór młodzieży „Szarotka" i inne organizacje. Organizacja Związku jest prosta. Koła wybierają własne zarządy i prowadzą własną działalność — zgodną z ogólnymi założeniami Związku. Dawniej co dwa, obecnie co trzy lata odbywa się sejm z w i ą z k o w y , na który wszystkie ko>a w y s y ł a j ą swoich delegatów, ci zaś dokonują wyboru nowych władz ogólnozwiązkowych. Bardzo interesująco przedstawia się działalność Związku Podhalan. Liczne są imprezy o charakterze czysto towarzyskim, ostatnio urządzane często z okazji przy­ jazdu w odwiedziny górali z Polski, gdzie do głównych punktów programu należą muzyka, pieśni i tańce góralskie w strojach regionalnych, sprowadzanych do dziś masowo z Polski, a w których bierze udział nieraz ponad 100 osób. Liczniejszą znacznie publiczność gromadzą widowiska sceniczne, których autorami są górale z Polonii amerykańskiej: Henryk Lokański, Józef Łopatowski, Franciszek Chowaniec i Jan Gromada. Dla przykładu podam kilka tytułów często grywanych sztuk: Wesele góralskie u Jędrzejowej z Gronia, Za górala czy za pana, Noc juhasów i zbójników, Wesele Maryny z Hrubego z Janosikiem z Gronia itd. I tu g ł ó w n ą atrakcją wido­ wiska jest muzyka, śpiew, taniec i barwność strojów. Prócz tego zespoły podhalańskie występują często z pokazami muzyki, pieśni i tańca na imprezach polonijnych i czysto amerykańskich, w radiu, a nawet ostatnio w telewizji; nagrano też szereg płyt z muzyką góralską, które są w sprzedaży. D u ż y m powodzeniem cieszą się grupy górali w strojach regionalnych na obchodach świąt narodowych polskich i amerykańskich. r T 7 W propagowaniu folkloru podhalańskiego, zwłaszcza w środowisku amerykańskim Nowego Jorku i innych miast, dużą rolę odgrywa koło z Passaic, którego wieloletnim prezesem, a zarazem kierownikiem orkiestry i zespołu tanecznego jest Jan Gro­ mada — doskonały organizator i entuzjasta rodzinnego regionu (Gromada pochodzi spod Zakopanego). �KRONIKA 387 Związek dba również o podtrzymanie kontaktów z Polską. W okresie między­ wojennym ufundował pomnik Władysława Orkana w Nowym Targu, wzniesiony wedle projektu dwu polskich artystów z Ameryki, którego odsłonięcia dokonano w 1934 r. Górale amerykańscy zawsze chętnie łożyli na różne cele w Starym K r a j u ; po wojnie wspomagali licznymi darami rodziny w kraju, finansowali odnowę i wznoszenie domów ludowych (np. w Chochołowie) i kościołów (np. kościół w Gronkowie na Podhalu zbudowany został przez górali amerykańskich), akcentując w ten sposób swój ż y w y kontakt uczuciowy z krajem, z którego wyszli. Wyrazem wciąż żywych więzów uczuciowych z krajem rodzinnym są wycieczki do Polski. Do 1939 r. Związek zorganizował 5 wycieczek polskimi statkami; obecnie przyjeżdża po kilka wycieczek rocznie, nie licząc bardzo licznych przyjazdów indywidualnych w odwiedziny do rodzin, i to często ludzi już starszych, którzy we wczesnej młodości opuścili Polskę, a także młodych urodzonych i wychowanych w Ameryce, którzy tylko z tradycji znają kraj swoich rodziców, a mimo to chcą go zobaczyć i poznać. Oddzielnie pragnę omówić działalność wydawniczą Związku Podhalan w Ame­ ryce Północnej. Przeważnie wydawnictwa te mówią o życiu Związku i górali amerykańskich, ale zamieszczają również szereg opowiadań ludowych spisanych gwarą, artykułów o historii, folklorze góralskim, o wybitnych postaciach literackich itp. Z wydawnictw tych w y m i e n i ę tu dwa razy w roku wychodzące „Echo Pod­ halańskie", organ Zarządu Głównego Związku; wychodzące z okazji każdego sejmu „Pamiętniki Sejmu Związku Podhalan w Północnej Ameryce" oraz wydawnictwa okolicznościowe, jak np. wydany w 1953 r. w Chicago na 25-lecie Związku Srebrny Jubileusz Związku Podhalan w Północnej Ameryce, gdzie znaleźć można wiele materiałów do dziejów Związku w ciągu ćwierćwiecza. Wspomnieć wreszcie należy o wydanych nakładem Związku dwóch wydawnic­ twach: poezjach Józefa Szafrańca, pisanych w Ameryce, ale odnoszących się głównie do stron rodzinnych (pochodzi z okolic Makowa Podhalańskiego), pt, Z ojczystych ziem (Chicago 1953). oraz albumie twórczości malarza Rokuckiego pochodzącego z Nowego Targu, który za głów ny temat swych obrazów malowanych w Ameryce wziął Tatry i Podhale. Osobną, ciekawą działalność w y d a w n i c z ą prowadzi Koło nr 11 w Passaic. Jego niezmordowany prezes, a zarazem redaktor wydawnictw, może się poszczycić już trzema tomami „Podhalanina w Ameryce", t. 1: 1947 (za lata 1937—1947); t. 2: 1952; t. 3: 1958. Zwłaszcza tom 2 zawiera wiele ciekawych syntetycznych artykułów o muzyce podhalańskiej, o tańcu podhalańskim itd. i posiada duże walory popularyzatorsko-naukowe. Wszystkie tomy przynoszą też bogaty materiał z życia górali amerykańskich. Prócz „Podhalanina w Ameryce" J . Gromada redaguje i wydaje regularnie wychodzące co kwartał pismo „Tatrzański Orzeł"". Co najciekawsze — jest to jedyne na świecie regularnie (już czternasty rok) wychodzące czasopismo podhalańskie. Na każdy numer składa się obszerniejszy artykuł z historii, literatury lub kultury Podhala, pisane w gwarze opowiadanie góralskie, aktualne sprawy góralszczyzny amerykańskiej, „Wieści spod Giewontu" i obszerny artykuł pisany w języku angiel­ skim dla tych. którzy czując się jeszcze związani z Podhalem nie znają już rodzin­ nego języka, a może jeszcze bardziej z myślą o czytelniku amerykańskim, którego ogólnoinformacyjna treść artykułów ma wprowadzić w problematykę polską i pod­ halańską. Autorem tych ostatnich artykułów jest Tadeusz Gromada, syn redaktora, który ukończył historię na jednym z uniwersytetów amerykańskich i choć urodzony poza Polską, propaguje wiedzę o niej. T �388 KRONIKA Bardzo charakterystyczne dla pisma są wspomniane już „Wieści spod Giewontu". One najlepiej świadczą, jak bardzo bliskie góralom, amerykańskim jest wszystko, co dziś dzieje się w ich pierwszej ojczyźnie. Pasjonują się tam sprawą zapory wodnej pod Czorsztynem, pracami konserwatorskimi na Podhalu, sprawą urodzajów i nie­ urodzajów, pogody itd. Dodać jeszcze należy, że „Tatrzański Orzeł", wydawany na kredowym papierze, zapewnił sobie doskonały serwis fotograficzny dzięki kontaktom z fotografikiem zakopiańskim R. Petryckim, który zasila pismo stale nowym i aktualnym, a przy tym na wysokim poziomie artystycznym materiałem ilustracyjnym. Anna Prace etnograficzne ośrodków Kowalska-Lewicka pozapolskich DZIAŁALNOŚĆ E T N O G R A F I C Z N A W ESTOÑSKIEJ S R R W L A T A C H 1945—1960 Świadome zainteresowanie życiem i kulturą ludu estońskiego datuje się od drugiej połowy X I X stulecia, kiedy to rozwój kapitalizmu w y w o ł a ł pierwsze po­ ważniejsze zmiany w stabilnym do tej pory i przez wieki trwającym feudalnym stylu życia chłopa estońskiego. Zrodziła się wówczas potrzeba ochrony materialnych i duchowych wartości przekazanych przez minione generacje. Młoda inteligencja estońska z zapałem podjęła się zadania gromadzenia dokumentacji poezji i zwy­ czajów ludowych. Działał tu również przykład krajów sąsiadujących (Rosji i F i n ­ landii), gdzie tego rodzaju pracom już wcześniej poświęcano wiele uwagi. Przy estońskich związkach narodowych zaczęto gromadzić małe zbiory etnograficzne, zrodziła się również już w latach siedemdziesiątych minionego wieku — myśl utworzenia własnego muzeum narodowego; jednakże na realizację tego zamysłu było w ó w c z a s jeszcze zbyt wcześnie. Pod koniec X I X w. dalszym impulsem do poszukiwań ludoznawczych stały się publikacje R. Kreutzwalda, dotyczące estońskiej literatury ludowej, a mianowicie epos ludowy Kalevipoeg (1861) oraz Bajki estońskie. Ogromne zasługi położył na tym polu również dr Jakub Hurt, który przy pomocy tysięcznej prawie rzeszy pomocników-amatorów zgromadził bogate zbiory poezji ludowej i przekazał je narodowi. Dało to impuls do utworzenia w 1909 r. Estońskiego Muzeum Narodowego. W pierwszych latach swego istnienia Muzeum gromadziło przede wszystkim zabytki kultury materialnej. Dzięki energii i talentowi organizacyjnemu dyrektora Muzeum, Oskara Kallasa, i artysty malarza Kristjana Rauda Muzeum stało się jednym z najpopularniejszych ośrodków kulturalnych kraju. Setki ochotników — w tym wielu wybitnych działaczy kulturalnych —• wyjeżdżały co roku w lecie na etno­ graficzne poszukiwania terenowe. Już w pierwszym dziesięcioleciu istnienia Muzeum liczba zgromadzonych eksponatów sięgała 20 tysięcy. Tak więc już przed I wojną ś w i a t o w ą Estonia dysponowała zbiorami mogącymi stanowić bazę dla etnograficznych dociekań naukowych. Jednakże podówczas brak było rodzimych etnografów i . ma­ teriały te wykorzystywane były głównie przez etnografów fińskich i rosyjskich do badań porównawczych. Zniesienie ucisku narodowego w wyniku Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej stworzyło szczególnie korzystne warunki do rozwoju j ę z y k o z n a w ­ stwa, folklorystyki i etnografii estońskiej. Jednakże w latach dyktatury burżuazyjnej �KRONIKA 389 (1918—1940) klasa panująca dążyła do tego, aby naukę wprzęgnąć w służbę nacjo­ nalizmu, i w ł a ś n i e od etnografii i archeologii oczekiwano, że dostarczą one materiału dowodowego na przynależność Estonii do „zachodniego kręgu kulturowego". Mimo tych tendencyjnych i wąskich zamierzeń burżuazji zdołano jednak na polu badań etnograficznych dokonać wiele pożytecznego. W tym okresie ukształtowała się etno­ grafia jako samodzielna dyscyplina naukowa. Ponieważ brak było rodzimych spe­ cjalistów, w i ę c na stanowisko dyrektora Muzeum powołano etnografa fińskiego, dr I. Manninena (1894—1935). Jako docentowi na uniwersytecie w Tartu powierzono mu wykształcenie pierwszych kadr etnografów estońskich. Dr Manninen przyniósł ze swej ojczyzny koncepcje i metody pracy w ł a ś c i w e fińskim etnografom. Pod pojęciem etnografii rozumiano podówczas dyscyplinę zajmującą się wyłącznie prawie kulturą materialną, i to głównie okresów przedkapitalistycznych. Ośrodkiem prac etnograficznych pozostawało przez cały omawiany okres Estońskie Muzeum Naro­ dowe, które mimo szczupłości środków finansowych i kadr dokonało ogromu pracy zarówno w dziedzinie gromadzenia zbiorów, jak i ich naukowej interpretacji. Zajęto się przede wszystkim uzupełnieniem zbiorów eksponatami charaktery­ stycznymi dla ludowej gospodarki. Pod koniec 1940 r. Muzeum posiadało już 44 229 eksponatów etnograficznych i 11 432 eksponaty o charakterze historyczno-kulturowym. Z kolei przystąpiono do sporządzania opisów etnograficznych na podstawie odpo­ wiednich badań przy użyciu kwestionariuszy. Zakres tematyczny tych opisów był bardzo szeroki i obejmował między innymi technikę ludową, różne zawody ludności wiejskiej, strój ludowy itp. Na badania terenowe wyjeżdżali z reguły studenci uniwersytetu w Tartu. Badania przeprowadzane były zazwyczaj na podstawie jednego lub dwu kwestionariuszy, a zasięg ich obejmował granice parafii. W ten sposób do końca 1940 r. zgromadzono w archiwum Muzeum 127 tego rodzaju opisów o łącz­ nej liczbie 1Г» 582 strony. Zgromadzono również bogate archiwum topograficzne. W celu rozszerzenia zasięgu badań posługiwano się w zbieraniu materiałów liczną rzeszą amatorów-entuzjastów i krajoznawców, którzy w 1931 r. utworzyli sieć korespondentów Muzeum. Liczba tych współpracowników wynosiła około 400 osób; byli to chłopi, rzemieślnicy i nauczyciele wiejscy. Bogate zbiory (opisy, materiały rysunkowe i fotograficzne) zostały wzorowo usystematyzowane według wskazań dr Manninena i jego następcy, F . Linnusa (1895—1942). Ówczesne estońskie prace naukowo-badawcze w dziedzinie etnografii kontynuowały założenia szkoły fińskiej. Badano więc starannie poszczególne elementy kultury materialnej wedle metody formalnotypologicznej. Pomijano przy tym najczęściej złożone problemy życia spo­ łecznego, ściśle związane z powstaniem i rozwojem danych zjawisk etnograficznych. Pod w p ł y w e m geografów fińskich posługiwano się przy ustalaniu zasięgów w y s t ę p o ­ wania zjawisk metodami kartograficznymi. Bogactwo zbiorów i stała współpraca z siecią korespondentów sprzyjała takiemu ujęciu. Ogólnie stwierdzić wypada, że badania tego okresu dały bardzo jednostronny obraz estońskiej kultury materialnej. Hołdowano w ó w c z a s koncepcji ugrofińskiego pochodzenia estońskiej kultury materialnej, która następnie w toku rozwoju histol-ycznego miała się wzbogacać o elementy zapożyczone od ludów ościennych. Na skutek tego materiał etnograficzny tego okresu niewiele wnosi do zrozumienia historii narodu estońskiego, a jeszcze mniej do analizy procesów społeczno-ekonomicznych. Ówczesne publikacje zachowały jednak do dziś p e w n ą wartość, a to dzięki danym faktograficznym i próbom analizy faktów, jakkolwiek odczuwamy w nich brak szerszych uogólnień teoretycznych i syntezy. Trwałą wartość zachowała po dziś dzień praca I. Manninena, Kultura materialna Estonii, t. I — I I (1931—1933), gdzie autor omawia łowiectwo, rybołówstwo, rolnictwo i budownictwo. Spod pióra tegoż autora �390 KRONIKA 1. Muzeum Etnograficzne, Tartu Fot. u. Rips wyszło poza tym wiele przyczynków do zagadnień szczegółowych kultury materialnej oraz całościowy zarys historii estońskiego stroju ludowego Autorem pracy Kultura materialna Estończyków (1931), obejmującej całokształt estońskiej kultury material­ nej, jest Leinbock-Linnus. który pozostawił również szczegółowe opracowanie historii bartnictwa . G. Rank wszedł do historii badań etnograficznych jako znawca rybo­ łówstwa na jeziorze Pejpus i estońskiego domu chłopskiego •'. H. Kurrik jest spe­ cjalistką w zakresie stroju ludowego i różnych technik kobiecych prac ręcznych''. Prace etnograficzne tego okresu publikowane były przede wszystkim w ..Rocznikach Muzeum" lub w wydawnictwach Estońskiego Towarzystwa Naukowego. 2 5 Uogólniając należy powiedzieć, iż już w okresie poprzedzającym restaurację władzy radzieckiej w Estonii dokonano wiele pożytecznego w dziedzinie gromadzenia zbiorów. Systematyczne katalogowanie i magazynowanie zbiorów oraz system kartek pomocniczych, ułatwiających korzystanie ze zbiorów — wszystko to stworzyło solidny grunt pod warsztat naukowy. Jednakże dociekania teoretyczne ograniczone były wówczas przez burżuazyjny charakter tej dyscypliny. Ponadto trudności finan- 1 I. M a n n i n e n , Eesti rahvariiete ajalugu, „Eesti Rahva Muuseumi", Ar. I I I , Tartu 1927. ' F . L i n n u s , Eesti vanem mesindus 1. Metsamesindus, E R M , Ar. X I I ' — X I I I , Tartu 1939. G. R á n k , Peipsi kalastusest, Cpetatud Eesti Seltsi K i r j a d I I , Tartu 1934; t e n ż e , Saaremaa taluehitised i, Cpetatud Eesti Seltsi K i r j a d V, Tartu 1939. K u r r i k , Eesti rahvardivad, Tartu 1938. Eesti Rahva Muuseumi Aastaraamat I — X I V . Tartu 1925—1939 (ERM Ar.). л 3 4 5 �KRONIKA 391 sowe i szczupłość kadr (3—4 zawodowych etnografów w Muzeum) stanowiły dodat­ kowe ograniczenie działalności etnograficznej . Z chwilą przywrócenia władzy radzieckiej w 1940 r. powstały pełne możliwości wielostronnego popierania i rozwoju estońskiej kultury ludowej. Muzeum Narodowe, podobnie jak wszystkie inne muzea w Republice, zostało upaństwowione. Wydzielono z niego zbiory etnograficzne tworząc samodzielne P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne. Władza radziecka poświęciła wiele uwagi temu nowo zorganizowanemu centralnemu ośrodkowi etnograficznemu — budżet zwiększono sześciokrotnie, stan personelu po­ większono do 10 osób. Ścisłe powiązanie z instytucjami naukowymi Moskwy i L e ­ ningradu prowadziło do szybkiego przyswajania kierunków i metod pracy nowej nauki radzieckiej. Nowy tom „Rocznika" wydano wspólnie. Wiele artykułów prze­ kazano centralnym organom wydawniczym ZSRR, jednakże wybuch wojny przeszkodził ich publikacji'. Lato 1941 roku oznacza załamanie się entuzjastycznej i owoc­ nej pracy. W krwawych latach okupacji hitlerowskiej problem utrzymania i ochrony zbiorów był g ł ó w n y m zadaniem etnografów estońskich. W warunkach wyjątkowo ciężkich udało się zabezpieczyć przeważającą część zbiorów. Po wyzwoleniu Tartu w sierpniu 1944 r. zespół etnografów zajął się przede wszystkim reewakuacją zbiorów do nowo przydzielonego gmachu (dawny został spalony przez Niemców) i ich bieżącym porządkowaniem. Już w 1945 r. otwarto wy­ stawę czasową i od nowa utworzono sieć korespondentów. Z momentem utworzenia Akademii Nauk Estońskie S R R Muzeum zostało jej podporządkowane. Wielkim pro­ blemem był dla Muzeum w pierwszych latach powojennych brak fachowych, wy­ kwalifikowanych pracowników. Wykształcenie nowych kadr powierzono na uniwer­ sytecie w Tartu profesorowi H. Moora. Wykształcenie wyższego stopnia, aspiranturę, zdobyć można w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR oraz w Instytucie Historii Akademii Nauk Estońskiej S R R . W ostatnim dziesięcioleciu zwiększyła się wydatnie liczba placówek etnograficz­ nych. Podstawowy zespół etnografów pracuje, podobnie jak dawniej, w Muzeum Etnograficznym Estońskiej Akademii Nauk w Tartu (14 pracowników naukowych). Ponadto w stolicy republiki w Tallinnie' utworzono nowe instytucje centralne. Od 1952 r. grupa etnografów (3 pracowników naukowych) pracuje w Sekcji Archeologii Instytutu Historii Akademii Nauk. W 1957 r. postanowiono w ramach Ministerstwa Kultury Estońskiej S R R otworzyć państwowe muzeum typu skansenowskiego, które obrazować ma kulturę ludową Republiki. Część jego -— wedle planów — będzie udostępniona już w 1963 r. Także w 8 muzeach regionalnych Republiki gromadzi się zbiory etnograficzne. Do tej pracy przyłączyło się wielu krajoznawców. Pracami kra­ joznawczymi kieruje specjalny Komitet przy Akademii Nauk. Mają one za zadanie opracowanie przeglądu naszych miast i regionów z szerokim uwzględnieniem proble­ matyki etnograficznej. Przy wielu szkołach i domach ludowych powstają małe muzea lokalne. Ich pracami kieruje Muzeum Etnograficzne Akademii Nauk poprzez odpo­ wiednie instrukcje. Powojenna etnografia estońska przyjęła kierunki i metody pracy etnografii ra­ dzieckiej. Przebudową metodologiczną naszej dyscypliny kierował akademik H. Moora. Już w 1947 r. ukazał się „Rocznik Muzeum", t. I (XV), gdzie prof. 6 łi Prace etnograficzne z okresu sprzed ostatniej wojny światowej są czytelnikowi polskiemu już znane (patrz F . L e i n b o c k , Prace etnograficzne w Estonii, „Lud Słowiański", t. 1, Dział B, Kraków 1929, s. 132—144: F . L i n n u s, Etnografia estoń­ ska w ostatnich pięciu latach, „Balticoslavica", I I I , Wilno 1938. Na przykład artykuły F . L i n n u s a, Zarys historii etnografii estońskiej, Kul­ turo, materialna chłopa estońskiego w okresie średniowiecza oraz Zadania muzealnic­ twa ESRR i Państwowego Muzeum Etnograficznego w Tartu. 7 �392 KRONIKA 8 H. Моога w artykule pt. O radzieckiej odbudowie etnografii estońskiej wskazuje na nowe założenia metodologiczne i podstawowe kierunki pracy. Duże znaczenie ma również zamieszczony w tej samej publikacji artykuł docenta A. Vassara, Zadania etnograficznych prac terenowych w radzieckiej Estonii . W obu artykułach podkreśla się doniosłą rolę, jaką odgrywać winna etnografia jako nauka historyczna w wie­ lostronnych badaniach nad kulturą i stylem życia danego narodu. Zwraca się uwagę, iż w badaniach tego typu pamiętać należy o społeczno-gospodarczych warunkach da­ nej epoki, zróżnicowaniu społecznym ludności i wzajemnych powiązaniach kulturo­ wych pomiędzy narodami. Podobnie jak cała etnografia radziecka, tak i etnografia estońska zajmowała się początkowo przede wszystkim zjawiskami okresu przedkapitalistycznego. Widać to wyraźnie na przykładzie I tomu „Rocznika". Nieporównanie wolniej pojawiały się zainteresowania zjawiskami kultury okresu kapitalizmu, a zwłaszcza socjalizmu. Stan ten tłumaczy się zarówno brakiem doświadczenia przy tego rodzaju badaniach, jak i brakiem odpowiedniej bazy materiałowej. Ważnym wydarzeniem dla estońskiej etnografii była konferencja w Moskwie w 1950 г., gdzie podsumowano rezultaty prac w latach 1945—1949 i ustalono wytyczne współpracy na przyszłość. Konferencja dała impuls do zorganizowania archeologiczno-etnograficznej ekspedycji badawczej bałtyckiej (1952 г.), która następnie (1955 r.) przekształ­ ciła się w kompleksową ekspedycję bałtycką. Wyniki prac tej ekspedycji ukazały się w zbiorowym wydawnictwie pt. Prace zjednoczonej kompleksowej ekspedycji bałtyc­ kiej (są to dwa pierwsze tomy) . Zastosowaniu metody badań kompleksowych po­ święcił prof. H. Moora niezmordowaną wprost energię. Zespół autorów pracujących pod jego kierownictwem wydał w 1956 r. tom prac zbiorowych pod tytułem Z historii etnicznej narodu estońskiego , gdzie na gruncie materiałów archeologicznych, antro­ pologicznych, lingwistycznych, folklorystycznych i etnograficznych przedstawiono etnogenezę Estończyków i innych narodów basenu Zatoki Fińskiej oraz główne problemy ich historii etnicznej. Praca ta została nagrodzona nagrodą p a ń s t w o w ą i podana jako wzór owocnego zastosowania kompleksowej metody badań . 9 10 u ,2 Ważnym wydarzeniem naukowym są coroczne sesje Muzeum Etnograficznego, odbywające się tradycyjnie w kwietniu. Początkowo tematyka ich była bardzo różno­ rodna; obecnie dąży się do jej ujednolicenia. Dzięki zwiększeniu personelu Muzeum można obecnie regularnie w y d a w a ć „Rocznik Muzeum Etnograficznego". Pod re­ dakcją autora niniejszego artykułu ukazał się tom X V I (1959 r.) i tom X V I I (1960 г . ) , a w przygotowaniu znajduje się tom X V I I I . Nadto Muzeum podjęło cykl publikacji z zakresu sztuki ludowej pt. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego. Celem tej publikacji jest udostępnienie szerokiemu ogółowi piękna i celowości w y t w o r ó w ludowych i próba oddziaływania na współczesną sztukę użytkową. Poza tym prace etnograficzne ukazują się również w publikacjach Estońskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Zajmijmy się z kolei sprawą rezultatów naukowych ostatniego piętnastolecia. Istniejące materiały etnograficzne odzwierciedlały przede wszystkim życie chło­ pa średniowiecznego, toteż poszerzenie zakresu badań o epokę kapitalizmu i socja­ lizmu w)~magało zebrania dodatkowego, uzupełniającego materiału faktograficznego. 13 s E R M Ar. I (XV) s. 24—35. Ibidem, s. 166—174. Trudy Pribaltijskoj Objedinionnoj Kompleksnoj Ekspiedicii, t. 1—2, Moskwa 1959 (TPN). Eesti rahva etnilisest ajaloost, Toimetanud H. Moora, Tallinn 1956. Patrz: recenzja N. N. Czeboksarom w „Sowietskaja Etnograf i ja", 1959, z. 3, s. 180—182. Etnograafia Muuseumi Aastaraamat (EM Ar.). 10 11 1 1 1 3 �393 KRONIKA Poza tym poszerzenie badań o nowe problemy — takie, jak np. zróżnicowanie spo­ łeczne wsi lub środowiska miejskiego — również wymagało zebrania odpowiedniego materiału w terenie. Tempo prac badawczych było w latach powojennych niezwykle szybkie. Należało bowiem notować zarówno zjawiska tradycyjne, zanikające na sku­ tek kolektywizacji wsi i przemian w środowiskach robotniczych, jak i zjawiska no­ we, rodzące się na oczach badaczy. Na każdego z pracowników Muzeum nałożono obowiązek dwu i póimiesięcznych badań terenowych w ciągu roku, przy czym jeden miesiąc poświęca on zbieraniu materiałów dla Muzeum, drugi — dla swojej indywidu­ alnej pracy naukowej, a dwa tygodnie — na kierowanie pracami rysownika, który na zamówienie Muzeum sporządza dokumentację rysunkową. W ciągu ostatnich lat w y s y ł a n o na badania terenowe zwykle 15—18 pracowników naukowych wraz z 25—35 studentami. 2. Fragment wystawy Muzeum Etnograficznego W wyniku tak intensywnej akcji badawczej zbiory Muzeum wzrosły o 10114 eksponatów. Szczególnie silny był ich przyrost w latach ostatnich. Z opisów etno­ graficznych powstały 142 komplety o łącznej objętości 16 123 strony; ponadto dzien­ niki obserwacji terenowych i wypisy z miejscowych a r c h i w ó w tworzą 141 komple­ tów o łącznej liczbie 9982 strony. Rozrosło się również poważnie archiwum topogra­ ficzne. Muzeum nadal współpracuje z korespondentami z terenu, których liczba waha się w granicach kilkuset. W latach powojennych przeprowadzono przy pomocy sieci korespondentów 42 akcje badawcze, a materiały korespondentów z ostatniego piętnastolecia wynoszą 21 919 stron. Od 1959 r. organizuje się dla korespondentów coroczne konkursy na najlepsze materiały terenowe. Zakończeniem konkursu jest dzień 14 kwietnia (rocznica powstania Muzeum), w którym rozdaje się nagrody za najlepsze materiały. Nawiązano również współpracę ze szkołami i uczniowie klas �KRONIKA 39á wyższych zbierają obecnie materiały dotyczące współczesności. W tym celu wysyła się im specjalne kwestionariusze. Pilną dziedziną pracy jest gromadzenie dokumentacji budownictwa ludowego. Wzmożony ruch budowniczy we wsiach kołchozowych powoduje bowiem g w a ł t o w n y zanik dawnego budownictwa mieszkaniowego i gospodarczego. W pracy tej z a ­ trudnia Muzeum na umowach artystów plastyków. Ich zadaniem jest sporządzenie szkicu zagrody i budynków, rysunek pewnych detali architektonicznych i zebranie najogólniejszych danych dotyczących rozmiarów i kierunku produkcyjnego dawnego gospodarstwa indywidualnego oraz nazw miejscowych dotyczących budownictwa. Wzorem zapału badawczego był udział grupy estońskich etnografów w pracach kompleksowej ekspedycji bałtyckiej. Przeprowadzono badania nad wieloma dziedzi­ nami kultury ludowej, jak budownictwo, narzędzia rolnicze, strój, pożywienie, środ­ ki transportu itp. Szczególną u w a g ę zwrócono przy tym na wzajemne oddziaływanie kulturowe pomiędzy Estończykami a ludnością rosyjską na terenach wschodnich Estońskiej S R R i R F S R R w okolicach Leningradu i Pskowa. Jak widać z powyższych danych, prace etnograficzne zyskały obecnie nie spo­ tykany do tej pory w Estonii rozmach. Środki, jakie oddano do dyspozycji etnogra­ fom, gwarantują również na przyszłość pomyślny przebieg ich prac. Ostatnio przy­ stąpiono po raz pierwszy do nakręcania filmów etnograficznych. W badaniach swych etnografowie estońscy zwrócili główną uwagę na historię etniczną i wzajemne oddziaływanie kulturowe sąsiadujących ludów. Szczególną uwa­ gę zwrócono na wieki X I X i X X , przy czym podejmowane tematy rozpatrywane są historycznie, a rozważania doprowadzane do współczesności. Szeroko korzysta się przy tym z materiałów językoznawczych i folklorystycznych. W ten sposób etno­ grafia wnosi swój własny udział do historii narodu estońskiego. Odpowiedzialnego zadania podjęła się A. Moora, żona profesora H. Moora, biorąc za przedmiot badań wzajemne w p ł y w y kulturowe ludu estońskiego i rosyjskiego za­ równo w dziedzinie kultury materialnej, jak i duchowej. Temat jest zupełnie nowy, nie podejmowany przez etnografię burżuazyjną. Dotychczasowe rezultaty jej badań zostały już opublikowane \ a całościowe opracowanie monograficzne tego zagadnie­ nia na podstawie materiałów z północno-wschodniej Estonii zostanie już wkrótce przygotowane do druku. s Badając stosunki estońsko-rosyjskie nie sposób pominąć grupy tzw. Zetukesów, zamieszkujących południowo-wschodnią Estonię oraz okolice Pskowa na terenie R F S R R . Tym zagadnieniem zajął się E . Richter . A. Moora podjęła się również pionierskiej pracy wyznaczenia obszarów kultu­ rowych na terenie EsLonii, nie tylko na podstawie etnografii, ale także archeologii, językoznawstwa i folklorystyki . Wspólna praca A. i H. Moora, Problem kształtowa­ nia się historycznych obszarów kulturowych ludów bałtyckich , jest obszernym, 15 lfi 17 г '* A. H . M o o r a , Estonsko-russkije otnoszenija w XVIII—XX roto. po dannym etnografii, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii A N SSSR' , z. 12, Moskwa 1950, s. 45—54; t e n ż e , Russkije i estonskije elemienty w matierialnoj kulturze nasielenija siewiero-wostoka Estonsko) SSSR, „Trudy Instituta Etnografii A N SSSR", Moskwa 1954, s. 138—151. ' E . W. R i с h t e r, Itogi etnografskoj raboty sriedi sietu Pskowskoj oblasti letom 1959 д., „Trudy Instituta Etnografii A N SSSR", Moskwa t. 23: 1954, s. 183—193; t e n ż e , К woprosu ob etniczeskoj istorii sietu, Eesti N S V Teaduste Akadeemia Toimetised Uhiskonnateaduste seeria, Koide V I I I , Tallinn 1959, s. 396—410. A. M o o r a , Ajaloolis — etnograafilistest valdkondadest Eestis, Eesti Rahva etniliscst ajaloost, Tallinn 1956, s. 212—252. E M Ar. X V I I , s. 20—81. 4 1 lfi 1 7 �395 KRONIKA uogólniającym studium. Autorzy dzielą obszar kulturowy Bałtów na trzy podobszary, w których ukształtowaniu zasadniczą rolę odegrały czynniki gospodarcze. Żaden z tym podobszarów nie jest jednolity pod względem etnicznym. Autorzy stawiają tu bardzo ważny ogólnoteoretyczny postulat, by takie zjawiska, jak skład antropo­ logiczny ludności danego terytorium, życie gospodarcze i społeczne, kulturę material­ ną i duchową, styl życia, język itp., rozpatrywać jako w istocie samodzielne zja­ wiska historyczne, które mimo ścisłego powiązania wzajemnego rozwijały się jednak wedle specyficznych, sobie tylko właściwych praw. Badania poszczególnych dziedzin gospodarki ludowej nie były prowadzone z jednakową intensywnością, na przykład rolnictwo nie jest jeszcze do tej pory do­ statecznie przebadane. Wprawdzie ukazał się przegląd zasięgów różnego typu estońskich narzędzi rolniczych, pióra L . Kivisaar-Feoktistovej, jednakże praca ta niewiele wnosi nowego . Tej samej autorce zawdzięczamy wartościową pracę oma­ wiającą zasięgi i nazwy ludowe różnych typów b r o n . Hozprawa pióra R. Viidalepp dotyczy ludowych sposobów siewu . Z publikacji I. L i iv a O wspólnym użytkowaniu pastwisk w Saaremaa wynika, że organizacja pasterstwa pozostawała w ścisłym związku ze stosunkami społeczno-gospodarczymi chłopstwa. Interesującą jest rzeczą, że chłopi kołchozowi w wielu miejscowościach powracają do dawnych form wspólnego wypasu swoich zwierząt. Technikę łowów, organizację p o ł o w ó w morskich i styl życia rybaków z pomyślnym skutkiem badał A. Luts . W swoim ar­ tykule O rybołówstwie dalekomorskim w Estonii wskazuje autor na połowy da­ lekomorskie jako czynnik rozpowszechniania się nowych narzędzi rybackich i in­ nych w y t w o r ó w kulturowych oraz nasilania wymiany pomiędzy mieszkańcami wysp estońskich i fińskich. V. Kalits opisał źródła utrzymania mieszkańców wyspy Kihnu w Zatoce Ryskiej, a mianowicie połów psów morskich, rybołówstwo, transport kamieni, żegluga przybrzeżna, w ich wzajemnym powiązaniu i historycznym roz­ woju . W życiu mieszkańców tej wyspy zachowały się po dziś dzień różne dawne rysy kulturowe, eo czyni ją jednym z najbardziej specyficznych terenów Estonii. A. Viires daje monografię rzemiosła w pracy Ludowa obróbka drzewa u Estoń­ czyków ^, obejmującej okres od feudalizmu aż do zwycięstwa gospodarki socja­ listycznej. Szczególną uwagę zwraca autor na bardzo dawne i szeroko w Estonii rozpowszechnione sposoby gięcia drzewa oraz sporządzania drewnianych schowków. Praca ta przeczy twierdzeniu, jakoby rozwój rzemiosła ciesielskiego i pokrewnych we wsiach estońskich aż do X I X w. pozostawał pod w p ł y w e m niemieckiego rze­ miosła miejskiego. Autor dowodzi, że ta ważna gałąź rzemiosła przeszła samodzielną drogę rozwojową na podstawie dawnych tradycji rodzimych i przystosowując się do aktualnych potrzeb. Jeżeli chodzi o kowalstwo wiejskie, dopiero w ostatnich latach autor niniejszego artykułu zajął się gromadzeniem właściwego materiału. Pierwsze syntetyczne opracoi8 ł9 2U 2x 22 23 Vl 2 lfi L . Ch. F i e o k t i s t o w a , Starinnyje estoński je ziemledielczeskije orudija, T P E I. s. 408—420. ™L. K i v i s a a r - F e o k t i s t o v a , Eesti iikked., E M Ar. X V I , s. 11—61. R. V i i d a l e p p , Eesti külviabindud ja külvisamm, E M A r . I (XV), s. 81—117. E M Ar. X V I I I (w druku). ' A. L u t s , Estonskoje morsko je rybołówstwo w XIX—XX wiekach, „Sowietskaja Etnografija", 1959, z. 3, s. 26—46. E M Ar. X V I I , s. 129—168. '* V. K a l i t s , Kihnlaste kalastusest, E M Ar. X V I , s. 166—200; t e n ż e , Kihnlaste kiviveost, E M A r . X V I I , s. 169—190; t e n ż e , O tjulenjem promysle na o. Kichnu, T P E I , s. 477—486; t e n ż e , Nowy je czerty w bytu kriestjan o. Kichnu* „Sowietskaja Etnografija", 1961, z. 3 (w druku). A. V i i r e s , Eesti rahvaparane puutdndus, Tallinn 1960. 21 23 2 3 2 2 5 �396 KRONIKA 3. Gablota z wyrobami tekstylnymi w Muzeum Etnograficznym �4. Fragment wystawy Muzeum Etnograficznego �398 KRONIKA wania wskazują na ścisły związek kowalstwa z popytem rynkowym i społecznym podziałem pracy. W dziedzinie kultury materialnej etnografowie estońscy zajęli się przede wszyst­ kim studiami nad strojem i budownictwem ludowym. Pod redakcją prof. H. Moora ukazała się w językach estońskim i rosyjskim praca pt. Estońskie stroje ludowe wieku XIX i początku XX- , stanowiąca przegląd historyczny rozwoju stroju ludo­ wego i pewnych jego specyficznych cech lokalnych, dających się częściowo w y t ł u m a ­ czyć różnicami plemiennymi. Również A. Voolmaa publikuje nowe i opatrzone wielo­ ma komentarzami i wnioskami materiały z północnej Estonii, a na południu Estonii to samo zagadnienie badane było przez L . Trees-Saks . Poza tym szereg autorów dało w tej dziedzinie drobne prace przyczynkowe (H. Üprus, A. Viires, P. Ariste, H. Sild). Od dłuższego już czasu budownictwem wiejskim południowo-wschodniej Estonii zajmuje się T. Paevere-Habicht, omawiająca charakterystyczny dla tego terenu typ domu i styl życia jego mieszkańców - . Tej samej autorce zawdzięczamy też studia o zagrodzie chłopskiej " . Wartość wszystkich tych prac leży w uchwyceniu związku między typem mieszkania a stylem życia jego mieszkańców. Jako pierwszy w lite­ raturze etnograficznej estońskiej autor niniejszego artykułu zwrócił uwagę na bu­ dynki kowali wiejskich, których pojawienie się jest ściśle związane ze społecznym podziałem pracy, gdy natomiast charakter architektoniczny tych zabudowań okre­ ślony jest miejscowym materiałem budowlanym i tradycją l o k a l n ą . A. Viires podjął badania nad powstaniem urządzeń paleniskowych i materiałem pokrywającym dach. Spod jego pióra wyszedł też zarys historii badań nad estońskim budownictwem lu­ dowym . G. Troska daje nowy, interesujący materiał dotyczący osadnictwa północ­ nej Estonii Bogaty material dotyczący estońskiej architektury ludowej daje ar­ chitekt K . Tihase. Meble ludowe doczekały się opracowania jedynie na wyspie Muhu. Badania nad środkami transportu zainicjował A. Viires. Obok historycznego przeglądu jazdy konnej ustalił autor na podstawie świetnej analizy nazw poszczegól­ nych części sań chłopskich zasięgi dwu podstawowych typów sań w Estonii Badaniami nad pożywieniem zajmuje się E . LOoke. Obserwowała ona zmiany jadło­ spisu w skali rocznej i tygodniowej oraz badała tło społeczne różnic w pożywieniu poszczególnych grup ludności. T a sama autorka, napisała również pracę o stosowaniu (i 21 s J 30 0ł r ' ¿u A. V i i r e s , Eesti rahvatoivaid XIX sajandist ja XX sajandi algult,T&llin 1957. A. V о с 1 m a a, Fr. R. Kreutzwaldi kasikiri Virumaa rahvaroivastest, E M Ar. X V I , s. 219—246; t e n ż e , Taiendavaid andmeid Kirde-Eesti naiste rahvaroivaste kohta. E M Ar. X V I I I ; t e n ż e , Narodnaja odieżda smieszannogo russko-estonskogo nasielenija jużnoj czasti lychwiskogo rajona, „Trudy Instituta Etnografii", Moskwa t. 23: 1954, s. 159—164; Ł. В. T r i e j e s, Issledowanije narodnoj odieždy estoncew Wastsielinawskogo rajona Estonskoj SSR, ibid., s. 175—182. - T. H a b i c h t , Rehilamu Kagu-Eestis 19, sajandi tejsel poolel, Tartu 1961. T. H a b i c h t , Taluouest ja monedest korvalhoonetest Kagu-Eestis XIX sa­ jandi tejsel poolel, E M Ar. X V I , s. 88—147; t e n ż e , Postrojki jugo-wostocznoj Estonii wo wtoroj polowinie XIX w., T P E I, s. 362—386. J . L i n n us, Küla sepikojad Saaremaal, E M Ar. X V I I , s. 84—104; t e n ż e , Kula sepikojad Eestis, E M Ar. X V I I I . A. V i i r e s , Eesti taluchitiste uurimisest, E M A r . X V I I , s. 105—128. G . T r o s k a , Moningaid andmeid saunikute eluasemeist Pohja — Eestis, Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised, Uhiskonnateaduste seeria, Koide V I I , Tallinn 1958, s. 264—273. A. V i i r e s , Ratsutamine — vana rahvaparane liiklusviis, E M A r . I (XV), s. 36—80: t e n ż e , Sannyj transport и estoncew, T P E I , s. 438—476. 27 8 2 9 3 0 3 1 3 í 3 3 �399 KRONIKA siemienia konopnego jako pożywienia na wschodnich i południowo-wschodnich terenach Republiki . W dziedzinie sztuki ludowej najwięcej uwagi poświęcono ozdobom wyrobów tekstylnych. Stąd bowiem zostały przeniesione wzory na wyroby skórzane i metalo­ we. Na podstawie zbiorów Muzeum Etnograficznego wydano już dwa albumy sztuki ludowej. Publikacja ta będzie się w dalszym ciągu u k a z y w a ł a . Dopiero niedawno zwrócono uwagę na życie rodzinne chłopa estońskiego. Pro­ blemowi wdrażania dzieci do pracy poświęcone jest studium E . Kaljuvee, Kształ­ cenie pracowitości u dzieci w estońskiej tradycji ludowej . Do Akademii Nauk Z S R R wysłano przygotowane do publikacji prace A. Lutsa o stosunkach rodzinnych chłopów kołchozowych północno-zachodniego terenu wyspiarskiego i relacje o zwy­ czajach weselnych na wyspie Kihnu, pióra V. Kalitsa. Ponadto na tejże wyspie na­ kręcono film o zwyczajach weselnych. Pracami kierował docent Laugaste z uniwersy­ tetu w Tartu. A. Moora opublikowała studium o wierzeniach dawnych Estończy­ k ó w . O zwyczaju pomocy zbiorowej w urządzaniu wesela pisze S. I , á t t , a o po­ mocy zbiorowej w razie klęsk żywiołowych E . K a r u . H. Tampere daje początek publikacji estońskich pieśni ludowych wraz z zapisem melodii . :!4 33 3fi 3 7 3S 3!) /l0 Ukazało się również wiele artykułów dotyczących historii etnografii estońskiej. A. Viires omawia obserwacje etnograficzne H . J . Schlegela , dotyczące X V I I I i X I X w. Nadto tenże autor poddaje ocenie prace znanego postępowego działacza ludowego i kulturalnego M. V e s k e g o W i e l e artykułów poddaje ocenie prace et­ nograficzne czasów najnowszych, czyli ostatniego dwudziestolecia ''l 41 Nigdy jeszcze etnografia estońska nie odznaczała się takim rozmachem prac naukowo-badawczych jak w okresie panowania władzy radzieckiej. W chwili obec­ nej posiadamy już młodą kadrę specjalistów, przygotowanych wszechstronnie do spełnienia oczekujących ich zadań. W najbliższych latach szczególny nacisk położy się na tematykę współczesną oraz na badania środowisk robotniczych. Studia nad historią etniczną i związkami kulturowymi narodu estońskiego wymagają szerszego niż dotychczas stosowania metody badań kompleksowych, głównie na terenach wokół Leningradu i Pskowa. Stan badań szczegółowych umożliwi w najbliższym cza- 3 '' E . L o o k e, Toidust eesti kulas XIX sajandi teisel poolel ja XX sajandi algul, E M A r . X V I , s. 68—84; t e n ż e , Kanepitoidud Eestis, E M Ar. X V I I , s. 191—202. H. L i n n u s , Tikaná eesti rahvakunstis I. Pohja Eesti ja saared, Tallinn 1955; L . S a k s , Mulgi kirikindad ja kirisukad, Tallinn 1960. E M Ar. X V I I , s. 234—263. A. M o o r a, Eestlaste muistsest usundist. Religiooni ja ateismi ajaloost Eestis, Tallinn 1956, s. 7—41. S. L a 11, Kollektivne abistamine eesti pulmakommetes, Paar sammukest eesti kirjanduse ja rahvaluule uurimise teed I, Tallinn 1958, s. 213—249. E M Ar. X V I I I . H . T a m p e r e , Eesti rahvalaulud viisidega I—III, Tallinn 1956—1960. E M A r . X V I , s. 249—270. A. V i i r e s , Mihkel Veske etnograafia-alasest tegevusest, Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised, Uhiskonnateaduste seeria, Kóide V. Tallinn 1956, s. 297—305. A. P e t e r s o n , Eesti NSV Teaduste Akadeemia Etnograafia Muuseum noukogude voimu aastail, E M A r . X V I I , s. 7—19; A.O. V i i r e s , Estonskaja Sowietskaja etnografija (.1940—1960), „Sowietskaja Etnografija", 1960, z. 3, s. 145—151; J . L, i n n u s, Etnograafia Muuseumi teatmematerjiali kogudest, E M A r . X V I , s. 300—313; t e n ż e , 50 Jahre des Ethnographischen Museums an der Akademie der V/issenschaften der Estnischen SSR (ehemaliges Estnisches Nationalmuseum). „Ethncgraphica", I, Brno 1959, s. 229—234. u 3 8 3 7 3 9 4 0 4 1 i 2 4 3 �400 KRONIKA sie opracowanie syntetycznego przeglądu etnografii Estonii oraz atlasu historycznoetnografi cznego. Etnografowie estońscy dotrzymują kroku badaczom bratnich republik i wnoszą swój własny udział do dorobku radzieckiej szkoły etnograficznej. Jilri Linnus Tłum. z niem. D. Markowska DZIAŁALNOŚĆ S E M I N A R I U M E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I U N I W E R S Y T E T U J. E . FURKYÑE W BRNIE Etnograficzne prace na Morawach mają długą i znakomitą tradycję. Różnorod­ ność kultury ludowej od połowy X V I I I w. przyciągała uwagę badaczy, literatów i plastyków. Początki metodycznych prac etnograficznych datują się od lat osiem­ dziesiątych X I X w., jednakże systematyczniejsze badania rozwijają się dopiero po I wojnie światowej. Z końcem X I X w. powstają spontanicznie etnograficzne czaso­ pisma, wydano mnóstwo publikacji, założono muzea, których jądro tworzą do dziś materiały etnograficzne itd. Jednakże na założonym w 1919 r. uniwersytecie w Brnie wykłady z etnografii prowadzone były dopiero od 1936 г., i to tylko pobocznie. W epoce republiki burżuazyjnej centralizacja nie pozwoliła stworzyć na Morawach etnograficznej pracowni uniwersyteckiej, mimo iż istniały ku temu wszelkie dane. Dopiero w 1946 r. władze ludowej demokracji zrozumiały konieczność założenia samodzielnego Seminarium Etnograficznego. Przezwyciężono trudności lokalowe, brak fachowej biblioteki, technicznego wyposażenia itp. i w ostatnich latach Seminarium przekształciło się w naukową pracownię, nie pozostającą w tyle za innymi wydzia­ łowymi instytutami. Niebywale rozszerzyła się i pogłębiła pedagogiczna działalność Seminarium. Jeżeli w latach 1946—1950 cykl w y k ł a d ó w dla wszystkich roczników wynosił maksi­ mum 9 godzin tygodniowo, to w latach 1950—1955 tygodniowa ilość wykładów wzrosła przeciętnie do 25 godzin, a od roku 1955 Seminarium realizuje 35—40 godzin lekcyjnych bądź własnymi siłami, bądź przy pomocy obcych pedagogów, których obowiązują najwyżej 4 godziny tygodniowo. Obcy wykładowcy, wszyscy pracownicy instytutów Akademii Nauk i centralnych muzeów, mają przeważnie wykłady zlecone a poświęcone swoim specjalnościom naukowym. W zasadniczy sposób została rozszerzona nauka czeskiej i słowackiej etnografii, szczególny nacisk kładzie się na w y k ł a d y z etnografii słowiańskiej, a w ostatnich latach Seminarium wprowadziło naukę folklorystyki. Według zarządzenia wyższych władz szkolnych Seminarium jako jedyne na ziemiach czeskich w y c h o w y w a ć będzie specjalistów od folkloru muzycznego. Ilość słuchaczy etnografii wahała się zawsze pomiędzy 25—30 osobami na wszyst­ kich rocznikach. Jednakże w ostatnich latach liczba ta została obniżona na skutek zarządzenia ministerstwa szkolnictwa, które z a m k n ę ł o w s t ę p na te studia słuchaczom niektórych innych dyscyplin, jak historia, historia sztuki itp. Obecnie studiuje się etnografię i folklorystykę jako główny kierunek lub jako przedmiot poboczny, na przykład jako trzeci przedmiot na Wydziale. Oprócz tego etnografię studiują eksterniści zatrudnieni w muzeach, wydziałach oświaty itp., podnosząc swoje kwalifikacje przez ukończenie wyższej uczelni. W roku akademickim 1961/62 Seminarium ma 8 słuchaczy eksternistów. Zwyczajne i eksternistyczne studia trwają 5 lat. Dla ułatwienia studiów w y k ł a d o w c y opracowali tematy i zestawienia literatury do wykładów i ćwiczeń dla całego studium etnografii i folklorystyki i wydali je jako pomoc naukową obowiązującą w y k ł a d o w c ó w i studentów. �KRONIKA 101 Już od kilku lat pracownicy Seminarium wykładają wstęp do nauki etnografii •oraz prowadzą specjalne wykłady dla słuchaczy prehistorii i historii sztuki, na których to wydziałach wchodzą one w skład naukowych planów zarówno studiów zwyczajnych, jak i eksternistycznych. Pracownikom Seminarium nie udało się zreali­ zowanie słusznego postulatu zapoznawania z dziejami kultury czeskiego i słowackiego ludu również studentów historii, szczególnie tych, którzy w przyszłości mają zamiar uczyć historii. Pracownicy Seminarium poświęcają szczególną uwagę działalności pedagogicznej. Kładą wielki nacisk na aktywny udział studentów w ćwiczeniach, zwracają uwagę na czytelnictwo fachowych czasopism i literatury, dbają o dobry poziom referatów, pisemnych prac rocznych itp. Duże znaczenie ma dla studentów możność współudziału w naukowo-badawczych pracach Seminarium oraz uczestniczenie w badaniach tere­ nowych. Obecnie pracownicy Seminarium usiłują doprowadzić do ściślejszego kon­ taktu studentów z etnograficznymi działami muzeów, aby wykształcenie ich było jak najbardziej wszechstronne. Do 1952 r. studia etnografii i folklorystyki kończono doktoratem filozofii. Od 1953 r. studia kończy obrona pracy dyplomowej i złożenie p a ń s t w o w y c h egzaminów końcowych. Absolwenci, którzy pomyślnie obronią pracę i złożą egzaminy, otrzymają dyplom z określeniem „promowany historyk". Dopiero po kilkuletniej owocnej prak­ tyce mają możność złożenia odpowiednich egzaminów i obrony dysertacji kandydac­ kiej. Tylko wybitniejszym pracownikom naukowym, mogącym się wykazać poważ­ niejszym dorobkiem pracy twórczej, umożliwi się obronę dysertacji doktorskiej i uzyskanie stopnia doktora nauk historycznych. Pedagogiczna i naukowa działalność Seminarium zawsze opierała się na bada­ niach terenowych. Niemal wszystkie prace dysertacyjne z lat 1948—1952 oraz prace dyplomowe z lat 1953—1960 powstały na podstawie samodzielnych studiów tereno­ wych. Studenci są wprowadzani we wszystkie naukowo-badawcze prace Seminarium. Kolektywne badania rozpoczęto w 1953 г., kiedy to wszyscy pracownicy i studenci Seminarium badali tradycyjną kulturę i zachodzące w niej zmiany w północnej części Moravského Valašska, a mianowicie w okolicy Rožnova pod Radhoštem i Valašského Meziříčí. Badania te miały być podstawą monograficznego opracowania kultury ludowej na Moravském Valašsku. Niestety, na skutek braku materialnych środków musiano je przerwać; w_tym okresie kolektywne badania zastąpiono indy­ widualnymi poszukiwaniami terenowymi. Dopiero od 1960 r. ponownie rozwijają się prace terenowe dotyczące specjalnie sztuki ludowej i ludowego budownictwa. W 19G1 r. sporządzono pełną bibliografię publikacji i artykułów w czasopismach o Moravském Valašsku, obecnie uzupełnia się archiwum fotograficzne i zbiór rysunków. W 1946 r. powstał pod kierownictwem prof. A. Václavíka plan monografii repre­ zentatywnej wsi Nora Lhota na Moravském Horňácku (okolica Velké nad Veličkou). Do pracy nad monografią zaproszono szerszy krąg współpracowników. Cała akcja prowadzona była bez jakiejkolwiek pomocy finansowej. W końcowej fazie prace zostały nagle przerwane śmiercią proí. A. Václavíka, w grudniu 1959 r. W ciągu 1960 r. ustanowiono nową radę redakcyjną dla tejże monografii i do końca zebrano wszystkie gotowe rękopisy poszczególnych rozdziałów. Z uwagi na brak możliwości szybkiego wydania książkowego poszczególne rozdziały monografii będą po prze­ redagowaniu ukazywać się w czasopismach. Rękopis monografii wsi Nová Lhota będzie punktem w y j ś c i o w y m do opracowania całego regionu Horňácka. W 1960 r. rozpoczęto wstępne badania terenowe kultury ludowej na Podluží. Obszar ten leży na południowo-wschodnim krańcu Moraw, granicząc na wschodzie ze Słowacją, na południu z Austrią. Zasługuje on na specjalną uwagę ze względu Etnografia P o l s k a , t. V I 26 �402 KRONIKA na charakterystyczne cechy kultury ludowej, w której odzwierciedlają się w p ł y w y licznych migracji i historycznych kolonizacji, szczególnie kolonizacji chorwackiej. Pracownicy Seminarium opracowali wraz ze studentami bibliografię tego obszaru i przeprowadzili szereg kilkudniowych badań, w czasie których wykonano wiele dokumentalnych fotografii i zapisów magnetofonowych. Oddano również do druku popularnonaukową wspólną publikację o sztuce ludowej, literaturze i folklorze muzycznym na Podluží. Wszystkie terenowe badania brneńskiego Seminarium Etnografii i Folklorystyki obejmują swoim zasięgiem wyłącznie morawskie krainy etnograficzne, charaktery­ zujące się bogactwem etnograficznej problematyki, dotychczas niemal zupełnie nie opracowanej. Przy badaniu ludowej kultury na Moravském Valašsku konieczne jest zwrócenie uwagi na różnorodne osadnictwo tej ziemi, szczególnie zaś zajęcie się problematyką tzw. kolonizacji wołoskiej. Podjęcie prac w zakresie rozmaitych t e m a t ó w szczegółowych, dotyczących historii kultury ludowej z obszaru Valašska, przyczyni się do rozwiązania wielu zagadnień problematyki karpackiej, stanowiącej pasjonujący temat badań dla etnografa Słowiańszczyzny i Europy. Dla czeskiej i słowackiej etnografii niemniej godne uwagi są zagadnienia kształtowania się kultury ludowej południowo-wschodniej części Moraw: na Horňácku i na Podluží. Po ukończeniu tychże badań terenowych w roku 1970 pracownicy Seminarium przy­ stąpią do kolektywnego opracowania monografii poświęconej charakterystyce kultury ludowej Moraw. Publikacje pracowników Seminarium opierają się przede wszystkim na indy­ widualnych i zespołowych naukowo-badawczych pracach terenowych. Nieżyjący już prof. Václavík zajmował się szczególnie zagadnieniami powstania i rozwoju sztuki ludowej w zależności od przeobrażeń w zakresie ludowych wierzeń, obrzędów i zwy­ czajów. Fracownicy Seminarium publikują obecnie przede wszystkim prace z zakresu ludowej kultury materialnej (rolnictwo, obróbka drewna i transport na Valašsku, flisactwo w Karpatach, winiarstwo i strój na południowych Morawach), duchowej (geneza wierzenia o „cudownych wodach"), literatury ludowej (ludowe opowiadania na południowych Morawach), folkloru muzycznego (ludowa pieśń, muzyka i śpiew na południow o-wschodnich Morawach) i historii morawskiej etnografii. W 1961 r. pracownicy Seminarium oddali do druku oprócz wymienionej publikacji książkowej o Podluží szereg mniejszych artykułów i studiów; obecnie przygotowuje się po­ pularnonaukową pracę o sztuce ludowej na Valašsku. T Już od lat pracownicy Seminarium poświęcają uwagę również działalności społecznej. Ściśle współpracują z niektórymi muzeami (dla kilku z nich opracowali scenariusze wystawionych zbiorów), wszyscy są członkami Towarzystwa Czecho­ słowackich Etnografów przy Czesko-Słowackiej Akademii Nauk, członkami rad redakcyjnych fachowych czasopism („Sborník prací filosofické fakulty brněnské uni­ versity" — dział wiedzy o sztuce i etnografii, „Radostná země" — czasopismo po­ święcone studium ludu ziemi śląskiej, wydawane przez śląski instytut CzeskoSłowackiej Akademii Nauk w Opawie; „Slovácko" — czasopismo poświęcone historii ziemi słowackiej, wydawane przez Slovácké Museum w Uherském Hradišti), od lat współpracują z zespołami pieśni i tańca ludowego, obecnie co roku pełnią funkcję przewodniczących centralnych, powiatowych i okręgowych sądów konkursowych w Związku Twórczości Młodzieży, Związku Ludowej Twórczości Artystycznej itp. Szczególnie bliskie kontakty utrzymuje Seminarium z Czechosłowackim Radio, dla którego od 1948 r. pracownicy Seminarium przygotowali kilkadziesiąt pozycji. Wy­ głaszano ponadto dla społeczeństwa wielu miejscowości na Morawach odczyty o kulturze i sztuce ludowej, powstaniu religii, podróżach zagranicznych itp. �403 KRONIKA Nieodzownym dopełnieniem pedagogicznej i naukowej działalności Seminarium jest praca organizacyjno-administracyjna. Dla pomyślnej działalności Seminarium wielkie znaczenie miało utworzenie podręcznej biblioteki poświęconej przede wszyst­ kim etnografii słowiańskiej. Obejmuje ona wszystkie podstawowe dzieła i czasopisma z zakresu opracowań kultury ludowej Czechów i S ł o w a k ó w , jest zasobna w litera­ turę polską, a obecnie uzupełnia się ją pracami radzieckimi i bułgarskimi. W 1960 r. biblioteka została wzbogacona przez przyjęcie prywatnego księgozbioru prof. Václa­ víka. Pełna liczba tomów w dniu 15 V I I 1961 zamyka się liczbą 5324. Nie przewiduje się jakiegoś bardziej zasadniczego rozszerzenia biblioteki seminaryjnej, ponieważ literatura pokrewnych dyscyplin naukowych skoncentrowana jest w bibliotece głównej Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu. Podręczna selektywna biblioteka będzie nadal uzupełniana zwłaszcza literaturą etnograficzną słowiańską i folklory­ styczną; międzynarodowa wymiana w coraz to większej mierze przyczynia się do kompletowania księgozbioru. W 1955 r. zaczęto organizować przy Seminarium zbiór materiałów dokumenta­ cyjnych z seminaryjnych badań terenowych. Założono najpierw archiwum fotografii i rysunków, liczące w dniu 15 V I I 1961 r. ponad 1700 n e g a t y w ó w i kolorowych diapozytywów i około 2000 powiększeń, rysunków i szkiców. Cały ten materiał ilustracyjny pochodzi z morawskich, częściowo i ze słowackich obszarów etnograficz­ nych. Pomiędzy powiększeniami znajduje się wiele fotografii artystycznych. W 1960 r. założono archiwum zapisów magnetofonowych i gramofonowych płyt z etnograficzną tematyką, rozszerzane następnie w czasie badań terenowych o nagrywanie materiału folklorystycznego. Techniczne wyposażenie Seminarium służy zarówno dokumentacji ilustracyjnej, jak i dźwiękowej. W 1961 r. wybudowano pracownię laboratoryjną zaopatrzoną w ciemnię z kompletnym w y p o s a ż e n i e m : kamerą, rzutnikiem na film 8 mm i dia­ projektorem, magnetofonem i niektórymi przyrządami do zapisu folkloru muzycznego. Poziom w y k ł a d ó w i prac publikowanych podnoszą liczne doświadczenia z za­ granicznych podróży, w czasie których zawiązują się cenne kontakty, a w miarę możności sporządzano także dokumentacje. Przy różnych okazjach odwiedzili pra­ cownicy Seminarium następujące kraje: Albanię, Anglię, Austrię, Bułgarię, Egipt, Jugosławię, N R D i N R F , Polskę, Rumunię, Węgry i ZSRR. Z licznymi zagranicznymi pracownikami i instytucjami naukowymi utrzymuje się bliskie kontakty. W ostatnich latach rozwija się obiecująco współpraca z niektórymi polskimi uniwersyteckimi i akademickimi instytutami. G ł ó w n y m celem Seminarium Etnografii i Folklorystyki brneriskiego uniwersytetu jest podniesienie poziomu pracy pedagogicznej, co jest m o ż l i w e w ścisłym powiązaniu z rozwojem samodzielnej działalności naukowej. Do tego potrzebne jest zrozumienie i poparcie nadrzędnych władz w szkolnictwie. Do tego również celu muszą zmierzać starania wszystkich pracowników Seminarium. Tylko w ten sposób można będzie w y c h o w y w a ć etnografów wszechstronnie wykształconych i oddanych pracującemu ludowi. Richard Jeřábek Tłum. z czesk. I. Nizińska M A P Y E T N O G R A F I C Z N E W A T L A S I E GÓRNEJ A U S T R I I 2 Górna Austria ze s w ą powierzchnią 11 978 k m i 1 109 355 mieszkańcami zajmuje wśród austriackich krajów związkowych zaledwie trzecie miejsce. Niemniej korzystne jej położenie na ruchliwym szlaku naddunajskim oraz przy linii kolei zachodniej, �404 KRONIKA 1 łączącej wschodnie kraje z w i ą z k o w e z zachodnimi, stworzyło w a r u n k i , dzięki k t ó r y m kraj ten należy dziś nie tylko do aktywmiejszych kulturalnie, ale t a k ż e do bardziej u p r z e m y s ł o w i o n y c h t e r e n ó w A u s t r i i . M i m o iż szybkie u p r z e m y s ł o w i e n i e spowodo­ w a ł o —- zwłaszcza od zakończenia wojny — ogromny postęp mechanizacji gospodarki rolnej, G ó r n a Austria pozostała p r a w d z i w y m krajem chłopskim, zwłaszcza na tere­ nach mniej r u c h l i w y c h na północy i p o ł u d n i u . Daje więc ona badaczowi k u l t u r y ludowej bogaty m a t e r i a ł p o g l ą d o w y na wiele p r z e ż y t k ó w prastarych metod pracy, w i e r z e ń ludowych i o b r z ę d ó w . Pozwala r ó w n i e ż śledzić materialne i psychologiczne skutki o d d z i a ł y w a n i a nowoczesnego rozwoju technicznego na masy ludowe. Pod w z g l ę d e m morfologicznym G ó r n a Austria rozpada się na trzy wielkie k r a i n y : na północy rozciąga się od t e r e n ó w sąsiadującej Czechosłowacji aż po Dunaj masyw granitowy, góry natomiast na p o ł u d n i u należą j u ż prawie do p ó ł n o c n e g o pasma formacji wapiennej A l p . P o m i ę d z y t y m i dwoma strefami rozciąga się na znacznej przestrzeni kraina przedalpejska. s t a n o w i ą c a centrum terytorialne G ó r n e j A u s t r i i , jej podstawowy obszar z a r ó w n o rolniczy, jak i p r z e m y s ł o w y . K a ż d a z tych krain naturalnych odbija się specyficznym p i ę t n e m t a k ż e na kulturze ludowej jej mieszkańców. Obok tych stref rozciągających się z zachodu na wschód w y o d r ę b n i a j ą się r ó w n i e ż w g ó r n o a u s t r i a c k i e j kulturze ludowej trzy regiony biegnące z północy na p o ł u d n i e . Wedle wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m a j ą one swoje uzasadnienie w burzliwej przeszłości kraju. Nie analizując skomplikowanej historii rozwoju terytorialnego G ó r n e j A u s t r i i , k t ó r a zapewne d o p r o w a d z i ł a do wytyczenia tych granic, przedstawimy je tutaj w t a k i m przebiegu, w j a k i m w y s t ę p u j ą stale na mapach etnograficznych. A w i ę c : w y r a ź n i e zaznacza się region wschodni (odgrani­ czony r z e k ą Traun na zachodzie, a Enns na wschodzie), w którego o b r ę b i e z a r ó w n o pod w z g l ę d e m dialektologiczno-geograficznym, jak i etnograficznym d a d z ą się za­ o b s e r w o w a ć te к а т е zjawiska, c h a r a k t e r y z u j ą c e r ó w n i e ż sąsiednie wschodnie kraje z w i ą z k o w e A u s t r i i . Dalej r ó w n i e w y r a ź n y region na zachodzie (oddzielony od Bawarii r z e k ą I n n . a pasem wzniesień K a u s m c k na wschodzie), gdzie d o m i n u j ą zachodnioaustriackie cechy kulturowe. P o m i ę d z y t y m i dwoma regionami leży region ś r o d k o w y G ó r n e j A u s t r i i mniej więcej na obszarze pomiędzy miastami: Linz, Weis, Eferding i Steyr, c h a r a k t e r y z u j ą c y się swoistymi cechami k u l t u r o w y m i . G ó r n a Austria jest w i ę c nie tylko krajem o w y r a ź n y c h granicach, ale t a k ż e w a ż n y m dla ś r o d k o w o ­ europejskiego terenu alpejskiego pomostem k u l t u r o w y m pomiędzy zachodnioi wschodnioaustriackimi obszarami. P o n i e w a ż już pierwsze mapy etnograficzne G ó r n e j A u s t r i i , k t ó r e autor o p r a c o w a ł na podstawie m a t e r i a ł ó w Niemieckiego atlasu etnograficznego (Atlas der deutschen Volkskunde), zebranych w latach 1932—1938, oraz na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń , w y k a z a ł y t ę specyficzną s t r u k t u r ę k u l t u r o w ą kraju, wobec tego n a r z u c a ł się postulat, by w ramach opracowywanego po wojnie Atlasu Górnej Austrii (Atlas von Oberosterreich) problematyka etnograficzna została odpowiednio obszernie potraktowana. Sieć p u n k t ó w badawczych, j a k ą swego czasu d y s p o n o w a ł Niemiecki atlas etnograficzny, była nieregularna i niekompletna. P o w s t a ł a wobec tego konieczność nowego groma­ dzenia m a t e r i a ł ó w . Miało to r ó w n i e ż posłużyć do wnioskowania o zmianach, j a k i m uległa k u l t u r a ludowa na przestrzeni od 1938 r. do c h w i l i obecnej. W t y m celu utworzono przy Instytucie B a d a ń Regionalnych G ó r n e j A u s t r i i (Institut für Landeskunde von OberÓsterreich) p l a c ó w k ę pod n a z w ą Pracownia Etnograficzna Atlasu Górnej Austrii (Fragewerk zu den volkskundlichen K a r t e n i m Atlas von Ober­ Ósterreich). Przy pełnej zrozumienia w s p ó ł p r a c y inspektoratu szkolnego kraju utwo­ rzono k o m p l e t n ą sieć punktów- badawczych, o b e j m u j ą c ą wszystkie miejscowości �405 KRONIKA posiadające szkoły. Do nich wysyła się kwestionariusze etnograficzne. P u n k t ó w takich jest 530, to znaczy jedna badana miejscowość przypada na 23,2 km . Dysponujemy więc najgęstszą siecią badawczą, jaką kiedykolwiek posługiwali się etnografowie w tego rodzaju penetracjach terenowych na tak znacznym obszarze. Od roku 1951 wydano już 7 kwestionariuszy o następującej problematyce: cało­ kształt obrzędów dorocznych, obrzędowość narodzinowa i pogrzebowa, narzędzia rolnicze stosowane przy siewie, żniwach i młócce, pielgrzymki, liczne motywy wierzeń ludowych i podań ludowych, pożywienie {wypiek i formy chleba), po­ szczególne fragmenty budownictwa ludowego. Badania będą kontynuowane przy pomocy dalszych 4—5 kwestionariuszy. Jakkolwiek Instytut Badań Regionalnych ma ograniczone możliwości zarówno pod w z g l ę d e m obsady personalnej, jak i warunków lokalowych, to jednak opraco­ wano już do tej pory w pełni wyniki 5 kolejnych akcji badawczych opartych na w y ż e j wymienionych kwestionariuszach. Uzyskane z badań materiały wynoszą ponad 100 000 pozycji kartotecznych. do czego dochodzi jeszcze ponad 20 000 notatek z tzw. kwestionariusza piekarskiego oraz około 40 000 osobistych zapisków autora, oddanych do dyspozycji Atlasu w celach kartograficznych i interpretatorskich. W miarę możli­ wości stosuje się obok kwerend korespondencyjnych także bezpośrednie badania terenowe pracowników, jeśli — co zresztą rzadko się zdarza — kwestionariusz wypełniony jest niezadowalająco lub jeśli zawiera tak interesujące dane, iż wymagają one dokładniejszego przebadania miejscowych stosunków. 2 Usiłowano nawiązać współpracę z przedstawicielami innych zawodów poza nauczycielstwem i wysyłać im odpowiednie kwestionariusze. Doświadczenia były niepomyślne. Współpracownicy terenowi zwerbowani na licznych kursach organizacji chłopskich okazali się wprawdzie życzliwymi informatorami w bezpośrednich roz­ mowach, ale samodzielne wypełnianie kwestionariusza nużyło ich już po pierwszych kartkach. Spośród kwestionariuszy na temat wypieku chleba zwykłego i obrzędowego, wysłanych do wszystkich samodzielnych piekarzy, uzyskano tylko 2% zwrotów. Tak więc i te akcję badawczą musiało w końcu przejąć nauczycielstwo. Duchowieństwo odpowiadało na kwestionariusz dotyczący obrzędowości religijnej dopiero po upływie kilku lat. Każde kierownictwo szkoły otrzymuje dwa egzemplarze kwestionariusza. Jeden przeznaczony jest dla archiwum danej szkoły, drugi po wypełnieniu przez nauczycieli zostaje odesłany do okręgowego inspektora szkolnego, który zbiera kwestionariusze z całego podległego mu okręgu i następnie przekazuje je inspektorowi krajowemu, a ten z kolei przesyła Instytutowi do opracowania naukowego. Tak w i ę c gromadzeniu materiałów i ich przesyłce nadano drogę służbową, dającą najpełniejszą rękojmię pełnego zwrotu. Ilość nic odesłanych kwestionariuszy nie przekracza 1%. W wy­ pełnianiu kwestionariusza obok kierownika szkoły biorą jeszcze udział dwie lub trzy siły nauczycielskie oraz trzech wybranych przez nauczycieli informatorów uznanych za ekspertów społecznych. Przeciętnie w jednej akcji badawczej współpracuje w i ę c 2000—3000 osób. Za środek kontrolny podanych informacji służą, poza znanym „prawem wielkich liczb", nadsyłane dane co do pochodzenia i czasu zamieszkania osób opracowujących kwestionariusz. Już przy zwrocie pierwszego kwestionariusza okazało się, że na 500 opracowujących, którzy udzielili co do tego informacji, 128 urodziło się bądź w samej 1 1 E . B u r g s t a l l e r , Das Fragewerk zu den Volkskundlichen Karten. Verdffcnť lichungen zum Atlas von Oberosterreich> herausgegeben vom Institut für Landeskunde von Oberósterreich, t. 1, Linz 1952 (z odpowiednimi mapami pochodzenia i okresu zamieszkania osób opracowujących kwestionariusze). �406 KRONIKA miejscowości badanej, bądź też w najbliższym jej sąsiedztwie; 125 podało, że pracuje w danej miejscowości już ponad 16 lat. Od tego czasu sytuacja ta uległa dalszej poprawie. Miejscowe pochodzenie i długi okres zamieszkania w badanych miej­ scowościach pozwala wielu współpracowników uznać za ekspertów społecznych w odniesieniu do badanych zagadnień. Z reguły nauczyciele podają również, jakie osoby spośród ludności wsi wciągnięto do współpracy. Dobór tych osób bywa na ogół bardzo staranny i uwzględnia specyfikę każdorazowej akcji badawczej. Tak więc w przeważającej liczbie miejscowości o obrzędowość narodzinową pytano akuszerki, o pożywienie — piekarza i gospodynie domowe, o budowę domów — cieśli itp. Jakkolwiek powyżej przedstawione sposoby gwarantują już znaczną wiarygodność danych, to jednak zastosowano jeszcze dalsze środki kontroli. Spośród podstawkowej sieci punktów badawczych utworzono mianowicie sieć kontrolną,, rzecz oczywista znacznie rzadszą, w której dane zbierają ochotnicy, współpracujący z Atlasem na skutek swych zainteresowań etnograficznych. W związku z tym z wielu punktów badawczych otrzymujemy dwa niezależnie od siebie wypełnione kwestionariusze, nadesłane przez dwu różnych korespondentów. Mapowanie przebiega w następujący sposób: po pierwszym rozeznaniu w ma­ teriałach sporządza się mapy przeglądowe w skali 1 : 1,75 mil., z których najczęściej uzyskuje się już wartościowe przesłanki do lokalizacji na mapach punktowych, sporządzanych na podstawie list inwentaryzacyjnych. Mapy punktowe sporządzane w skali 1 : 500 000 służą już bezpośrednio za wzór do druku map. Sama publikacja ukazuje się z reguły w podziałce 1 : 1 mil. Aby korzystającym z Atlasu dać możność lokalizacji poszczególnej informacji, załączono do map pierwszego zeszytu wkładkę kalkową z zaznaczonymi numerami punktów badawczych. Jej rozszyfrowaniu służy zamieszczony w I tomie „Komentarzy" skorowidz badanych miejscowości . Dzięki tak starannemu opracowaniu można się posługiwać mapami jako pewnym i pełnym źródłem naukowym. 2 Do tej pory opracowano już 250 map. Rzecz jasna, tylko nieznaczną ich część można zamieścić w Atlasie Górnej Austrii, który ma się składać zaledwie z czterech zeszytów. Przeważająca część map zostanie opublikowana w czasopiśmie Instytutu „Oberosterreichische Heimatsblatter" lub też w postaci samodzielnych monografii w wydawnictwach Atlasu („Veroffentlichungen zum Atlas von Oberosterreich"). Pierwszy zeszyt Atlasu Górnej Austrii zawiera prawie 12 map dotyczących obrzędowości dorocznej (dzień zaduszny, objazdy konne, dzień św. Mikołaja) i jedną mapę dotyczącą wiejskich grup kawalerskich. Znajdujący się w druku drugi zeszyt zawierać będzie 9 dalszych map: pielgrzymki w dniu św. Leonarda, wieczór w dniu św. Tomasza, wigilia Bożego Narodzenia, wieczór Trzech Króli. W trzecim zeszycie planuje się zamieszczenie map dotyczących: zwyczajów wielkanocnych, święta majo­ wego, początku lata oraz techniki i narzędzi pracy przy siewie, żniwach i młócce. Czwarty zeszyt przyniesie mapy zwyczajów związanych z cyklem życia ludzkiego oraz rozprzestrzenianie się wątków podań i m o t y w ó w sztuki ludowej. Obok serii uważanej za etnograficzną w ścisłym znaczeniu przewiduje się również publikację mapy osadnictwa i form budownictwa mieszkalnego A. Klaara oraz mapy m o t y w ó w dislektologiczno-geograficznych F . Roitingera. Każda mapa opatrzona jest objaśnieniem zamieszczonym w komentarzach. Na skutek ograniczeń finansowych komentarz do jednej mapy nie może przekraczać 2 Atlas von Oberosterreich, im Auftrage der oberdsterreichischen Landesregierung, herausgegeben v om Institut für Landeskunde von Oberosterreich, Linz 1958 (Kartenwerk und Erláuterungsband). Verlag des Institutes für Landeskunde von Oberosterreich, Linz, Bahnhofstrasse 16. �407 KRONIKA 8 stron maszynopisu, musi jednak wprowadzać czytelnika w całokształt problematyki danej mapy. Pewnym utrudnieniem jest to, że w treści komentarza muszą być uwzględnione potrzeby ważniejszych nabywców i użytkowników Atlasu, a mianowicie nauczycielstwa. Pragnąc szerzej udostępnić bogaty materiał etnograficzny pracowni, przewiduje się, jak już wyżej wspomniano, publikację opracowań monograficznych. Obecnie w przygotowaniu są prace poświęcone obrzędowości w dniu Św. Tomasza i św. Mikołaja, zwyczajom wielkich maskarad nocy karnawałowych oraz narzędziom rolniczym. Uogólniając doświadczenia dotychczasowych prac etnograficznych w Atlasie Górnej Austrii stwierdzamy, że hipotezy dotyczące odrębności kultury ludowej tego kraju, uwzględnione w problematyce badawczej i opracowaniu kartograficznym, potwierdziły się. Znaczna ilość map wskazuje na pograniczne położenie tego kraju, co zapewnia badaniom etnograficznym Górnej Austrii szczególne miejsce w pro­ blematyce środkowoeuropejskiej kultury ludowej. Nadto stwierdzić należy, że w porównaniu z innymi obszarami językowymi kultura ludowa Górnej Austrii uległa stosunkowo nieznacznym zmianom od czasu, kiedy gromadzono materiały do Niemieckiego atlasu etnograficznego, a więc od czasów poprzedzających wybuch II wojny światowej. Dzięki tej stabilizacji poszczególne elementy kultury ludowej służyć mogą za wyznaczniki granic regionów i zasięgów kulturowych. Okazało się jednakże, że w niektórych miejscowościach, gdzie około 1930 r. w Niemieckim atlasie etnograficznym oznaczono jakiś zwyczaj jako w pełni żywotny, dziś jest on już zupełnie zarzucony. Zwyczaj maskarady, który jeszcze w 1932 r. miał charakter obrzędowy, w relacjach dzisiejszych informatorów jest już tylko bądź straszydłem dla dzieci, bądź podaniem. Zdarza się również, jakkolwiek nieporównanie rzadziej, zjawisko przeciwne. Mianowicie zwyczaj określany około 1932 r. jako zanikający okazał się obecnie w pełni żywotny, mimo iż w danej miejscowości nie podejmowano żadnych prób ochrony kultury ludowej czy jej reaktywowania. Ernst Burgstaller Tłum. z niem. D. Markowska PRÓBY Z O R G A N I Z O W A N I A W CZECHOSŁOWACJI TYPU SKANSENOWSKIEGO MUZEUM Jakkolwiek myśl zorganizowania muzeum etnograficznego typu skansenowskiego jest w Czechosłowacji od dawna znana i po dzień dzisiejszy żywa, to jednak do tej pory nie została zrealizowana. Podobnie jak wiele innych przejawów naszej dzia­ łalności etnograficznej, pomysł zorganizowania wielkiej wystawy budownictwa ludo­ wego łączy się z Czechosłowacką Wystawą Etnograficzną, otwartą w Pradze w 1895 r. Temu wielkiemu, nieprzeciętnemu i — mimo wielu niewątpliwych, usterek — słusz­ nemu dziełu przyświecał w pełni etnograficzny cel: wystawa miała zobrazować życie i kulturę ludu we wszystkich jej aspektach. Śmiało można powiedzieć, że na wielu odcinkach dość konsekwentnie realizowała to zamierzenie, o wiele konsekwentniej i bardziej nowocześnie, niż to osiągnięto w toku późniejszej działalności etno­ graficznej. Z tendencji do uzyskania wszechstronności i poglądowości ekspozycji zrodziła się — po sukcesie „Chaty czeskiej" na Wystawie Jubileuszowej w 1891 r. — myśl wystawienia rzeczywistych budynków ludowych, które by wiernie obrazowały sposób mieszkania i gospodarowania . Zamiar ten zrealizowano w postaci ,,wsi wystawowej". Tworzyło ją niezbyt jednolite w swym charakterze skupisko budynków i Národopisná výstava československá v Praze roku 1895, Praha 1895, s. 15. �408 KRONIKA wiejskich ustawionych wokół zaimprowizowanego placu wiejskiego. Budynki repre­ zentowały wszystkie ziemie czeskie i niektóre okolice Słowacji. Wystawa miała się wprawdzie rozwinąć w muzeum typu skansenowskiego, ale sama nie była jeszcze przedsięwzięciem o charakterze muzealnym. „Wieś" nastawiona była wyłącznie na w y s t a w o w o ś ć i przeglądowość. Nie mogła skupiać oryginalnych budynków, lecz tylko zasadnicze ich typy. Nie przewożono do Pragi obiektów orygi­ nalnych, zwłaszcza że nie było środków finansowych na ich zakup i transport. „Wieś" składała się z kopii i rekonstrukcji projektowanych przez architektów, stąd w niektórych przypadkach stylizacja, a nawet idealizacja obiektów. Na ogół były to jednak dobrze skonstruowane, wierne kopie i poszczególne budynki uznać można za reprezentatywne dla cech budownictwa ludowego danego regionu. Z obiektów oryginalnych przeniesiono jedynie, poza niektórymi drobiazgami, części drewnianego kościoła z Podůlšan koło Pardubic, ale sam kościółek został tak zbudowany, by wiernie odpowiadał idei architektonicznej pierwowzoru Ogólnie rzecz biorąc wy­ stawa robiła bardzo dobre wrażenie, a „Wieś" — jakkolwiek bardzo niejednolita — byłp dobrym przeglądem budownictwa ludowego Czech, Moraw, Śląska i Słowacji (wystawiono także budynki Czechów — emigrantów amerykańskich). Wśród organiza­ torów wystawy szybko dojrzała myśl pozostawienia „Wsi" na stałe na pierwotnym miejscu jako części składowej przyszłego muzeum etnograficznego. Inicjatorzy pomysłu byli przekonani, że do celów muzealnych zostanie wybudowane nowe pomieszczenie, które pragnęli umiejscowić w Stromovcu w pobliżu „Wsi". Należy tu podkreślić, że w y s t a w ę „Wsi" zorganizowano w Pradze w 1895 г., a więc już w 4 lata po otwarciu szwedzkiego skansenu, pierwszego w Europie muzeum na wolnym powietrzu, a pomysł pozostawienia , Wsi" na stałe jako części muzeum dojrzał już w pierwszej fazie przygotowań do wystawy, a w i ę c jednocześnie z koncepcją szwedzką i niezależnie od niej. Niestety, nie doszło w Pradze do wybudowania nowego gmachu muzealnego, jak się tego spodziewali twórcy śmiałego projektu, nie udało się też utrzymać i przekształcić „Wsi" w stałe muzeum typu skansenowskiego. ; „Wieś wystawowa" nigdy bowiem nie stała się rzeczywistą własnością muzeum, jakkolwiek służyła jego celom. Po zamknięciu wystawy sejm krajowy zobowiązał się zachować i konserwować nadal tę grupę budynków, a „Wieś" przyjął do swego majątku ówczesny urząd ochmistrzowski, będący właścicielem gruntów, na których postawiono budynki . Po kilku latach okazało się jednak, że dalsze utrzymywanie „Wsi" jest niemożliwe, nie tylko ze względu na duże koszty konserwacji, ale także z powodów technicznych. Cała grupa domów konstruowana była z myślą o wystawie czasowej, a nie stałej, w dodatku umieszczono je na podmokłym gruncie. Lekka konstrukcja bez fundamentów, zbyt cienkie pokrycie i surowe drzewo, jakiego cieśle użyli do budowy niektórych chat, wszystko to spowodowało po kilku Jatach taki stan zniszczenia obiektów, że dalsze ich utrzymywanie było już niebezpieczne. Toteż w 1901 r. specjalna komisja postawiła wniosek o usunięcie ich lub zniszczenie . Zbiory muzeum etnograficznego zyskały w tym czasie pomieszczenie w domku letnim w ogrodzie Kinskich. Entuzjaści muzeum skansenowskiego mieli nadzieję, iż uda się ten piękny ogród zamienić na park etnograficzny i zgromadzić w nim typowe budynki ludowe uzupełnione zbiorami muzealnymi, sięgającymi podówczas już pokaźnej liczby 13 000 eksponatów o doskonałej jakości. Okazało się jednak, że budynków ..Wsi wystawowej", które stanowić miały zalążek projektowanego :1 4 2 Szczegółowy opis „wsi wystawowej" i poszczególnych obiektów znajduje s i ę w księdze zbiorowej Národopisná výstava s. 97—144. Národopisná výstava s. 535. „Věstník Národopisného Musea Československého", 1902, s. 7. ,l /j �KRONIKA 409 parku etnograficznego, nie da się już uratować nie tylko z powodu ich stanu tech­ nicznego, ale także z powodu zbyt wysokich kosztów transportu i nowej lokalizacji. Mimo starań twórców „Wsi", głównie F . A. Šuberta i Rady Czechosłowackiego Muzeum Etnograficznego, wszystkie budynki zostały sprzedane jako materiał budul­ cowy i opałowy. Rozbiórkę ukończono akurat w roku otwarcia nowego pomieszczenia muzeum etnograficznego w ogrodzie Kinskich, w 1903 г., a planowany park etno­ graficzny ograniczył się do tego, że przeniesiono do muzeum dzwonnicę wałaską z Všetina, rzeźbiony krzyż z Bojanovic kcło Hodonína i Bożą Mękę z praskiej dzielnicy Žižkova \ Zniszczenie „Wsi wystawowej" jest poważną stratą, do dziś silnie odczuwaną w naszym muzealnictwie etnograficznym. Jest to bowiem zmarno­ wanie żmudnych, pionierskich wysiłków, które stanowić mogły dogodny punkt wyj­ ściowy do dalszych prób zorganizowania muzeum etnograficznego typu skansenow­ skiego. W 1912 r. w kręgu pracowników Muzeum Etnograficznego znów zrodził się projekt wystawy budownictwa ludowego, na którą składać się miały modele natural­ nej wielkości oraz ewentualnie także oryginalne zabytki. Pomysł wyszedł tym razem od L . Niederlego w związku z planowaną w Pradze w 1916 r. Wystawą Słowiańską. Sądzono, że stanie się ona zalążkiem słowiańskiego muzeum etnograficznego, ukazują­ cego w i e ś słowiańską jako „całościowy obraz normalnego życia w z w y k ł y m środo­ wisku" . Wedle koncepcji Niederlego modele b u d y n k ó w ludowych dać miały przegląd rozwoju historycznego chaty słowiańskiej — od typów najprostszych do najbardziej złożonych, przy zachowaniu wszystkich charakterystycznych właściwości zarówno form architektonicznych, jak i urządzenia wnętrza. Projekt przewidywał, że na w i e ś złoży się od siedemdziesięciu do osiemdziesięciu czterech obiektów '. ti Šmialy plan Wystawy Słowiańskiej nie został urzeczywistniony. Przygotowania przerwała wojna. Po jej zakończeniu sprawa zorganizowania w Pradze muzeum budynków ludowych zeszła na plan dalszy — tym razem z powodu trudności o cha­ rakterze teoretycznym. W kręgach fachowych wzięły górę poglądy szkoły artystycznej, negujące sens skansenu na skutek tego, że wyrywa on zabytki z ich pierwotnego środowiska. Na zbiory etnograficzne patrzono coraz częściej jako na kolekcję ekspo­ natów sztuki ludowej. Mimo ówczesnej niepopularności koncepcji skansenu myśl ta była nadał żywa w kręgu pracowników muzealnictwa, między innymi wśród pracowników działu etnograficznego Muzeum Narodowego w Pradze (po 1 wojnie ś w i a t o w e j dawne Czechosłowackie Muzeum Etnograficzne przekształciło się w dział Muzeum Narodowego). Nowym krokiem na drodze do realizacji idei skansenu było przeniesienie w 1929 r. drewnianego kościółka karpackiego z Medvedców koło Mukačeva, który miał nie tylko stanowić cenny wzór tego rodzaju budownictwa karpackiego, ale także zalążek przyszłego muzeum nowego typu. Na skutek braku zrozumienia ze strony czynników administracyjnych usytuowano go bardzo niekorzystnie, mianowi­ cie na Petřinskim Zboczu ponad budynkiem muzeum, gdzie niestety nie można było ustawiać dalszych obiektów. Ochrona cennych zabytków budownictwa ludowego stała się podówczas w na­ szym kraju problemem palącym. W kilku starych wsiach słowackich wybuchły pożary, a najgroźniejszy z nich zniszczył zupełnie podtatrzańską w i e ś Važec. Szybka rytmika przemian, niosąca zanik tradycyjnej kultury ludowej, objęła nawet naj5 „Věstník Národopisného Musea Československého", 1903, s. 6. L . N i e d e r 1 e, Projekt slovanská výstavy národopisné. Slovanská „Česká Revue", 1912, s. 1. ' N i e d e r 1 e, op. cit. u dědina, �410 KRONIKA bardziej odległe zakątki kraju. Pracownikom muzeum skansen w y d a w a ł się wciąż najlepszym rozwiązaniem zagadnienia ochrony zabytków, toteż ówczesne kierownic­ two zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego (dr D. Stránská) podjęło po­ nownie usilne próby jego realizacji. Po wielu staraniach kuratorium zarządzające Muzeum Narodowym zatwierdziło w 1936 r. wniosek o budowę w Pradze muzeum typu skansenowskiego i udzieliło zezwolenia na zakup obiektów. Następnie w 1938 r. plan ten zyskał aprobatę uchwały czeskiego wydziału krajowego, któremu podlegało Muzeum Narodowe. Projektowany skansen skupić miał budynki z całego kraju, a dla porównania także wzory budownictwa wiejskiego innych narodów słowiań­ skich. Tak szeroko zakrojony plan realizować miano stopniowo na przestrzeni kilku lat. Kwestia lokalizacji nowego muzeum pozostała jednak i tym razem nie roz­ strzygnięta . W napiętej atmosferze poprzedzającej wojnę sprawa muzeum znów ustąpiła na plan dalszy, a wybuch wojny i okupacja niemiecka nie tylko ją prze­ kreśliły, ale także doszczętnie zniszczyły rezultaty poczynionych już przygotowań. Przykład Czechosłowackiej Wystawy Etnograficznej, ukazującej praktyczne roz­ wiązanie problemu ekspozycji budownictwa ludowego, znalazł swój oddźwięk także poza Pragą. ..Wieś wystawowa" zainteresowała morawskiego artystę plastyka Bohumíra Jaroňka. W 1909 r. przeprowadził się on wraz ze swym bratem do Rožnova pod Radhoštem i odtąd konsekwentnie dążył do stworzenia „własnego muzeum"' typu skansenowskiego. Z tą myślą założył w Rožnovie Towarzystwo Muzealne i Etno­ graficzne, którego g ł ó w n y m zadaniem miało być poszukiwanie odpowiednich za­ bytków. W 1913 r. sam wykonał temperą obraz — rodzaj projektu — owego „muzeum wałaskiego". Wystawił go w Wiedniu i pozyskał dla swej inicjatywy (nieznaczne co prawda) poparcie ze strony czynników oficjalnych . Pierwszym obiektem przyszłego muzeum był drewniany ratusz rožnovski z 1773 r. przeznaczony już do zburzenia. Realizacja zamierzenia okazała się trudniejsza, niż przypuszczali inicjatorzy, i dopiero w latach bezpośrednio następujących po I wojnie udało się przenieść ratusz do parku rožnovskiego wraz ze starym domem mieszczańskim pochodzącym z połowy X V I I I w., tzw. chatą Bilova. Dzięki niestrudzonej działalności Jaroňków i założonego przez nich Towarzystwa Muzealnego i Etnograficznego udało się w roku 1929 przenieść trzeci budynek rožnovski, karczmę Vaška, pochodzący prawdopodobnie z początku X V I I I stulecia . Jednocześnie muzeum wzbogaciło się o pewną ilość mniejszych eksponatów, jak dzwonnice, studnie, pasieki, bramy wejściowe, krzyże, koliby. Dla różnych drobniejszych eksponatów wystawowych należało stworzyć nowe pomieszczenie. Towarzystwo Muzealne zadecydowało, iż w tym wypadku nie przeniesie się oryginalnego budynku, ale zbuduje kopię domu mieszkalnego sołtysa z Velkých Karlovic. Jednakże bracia Jaroňkowie starali się — wedle swego przekonania — zrekonstruować pierwotniejszy jego stan i nie stworzyli w ścisłym tego słowa znaczeniu kopii. Budynek został ukończony w 1932 r. W środo­ wisku muzealnym uroczyście obchodzono otwarcie wystawy morawskiego Valašska Już w ó w c z a s muzeum miało dzisiejszy swój wygląd. Na krótko przed wybuchem 8 9 I0 K D. S t r á n s k á , Národopisné museum v přírodě v Praze, Praha [1938]. J a r o n ě k , Valašské muzeum v přírodě, „Svaz, Věstník, Ces. zem. svazu propovznesení n á v š t ě v y cizinců na Moravě a ve Slezsku", R. 3: 1913, s. 225—230; t e n ż e , Valašské museum v přírodě — národopisná dědina r> Rožnově p. R.. Rožnovsko. U příležitosti Krajinské výstavy Valašsko a moravsko-slezského Pobezkydí, Rožnov p. R. [19321, s. 20—21. J . T v a r ů ž e k , Pomátne valašské stavby, „Dolina Urgatina", t. 4: 1950, s. 31—32. J a r o n ě k , op. cit., s. 20—21; t e n ż e , Zemědělské museum v Rožnově p. R., „Naše Valašsko", R. 2: 1931, s. 35—38. 9 5 0 1 1 �411 KRONIKA I I wojny zmarł Bohumír Jaroněk, ale zgodnie z jego zamiarem i wedle jego pomysłu rozszerzono jeszcze muzeum o drewniany kościółek . Muzeum wałaskie w Rožnovie jest dziś jedyną na terenie naszej republiki tego rodzaju ekspozycją architektury ludowej. Winniśmy więc wdzięczność jego twórcom. Musimy jednak jasno zdać sobie sprawę, że nie może on stanowić wzoru dla dzisiejszych poczynań w tym kierunku. Przede wszystkim nie obejmuje ono typowych obiektów architektury ludowej, lecz tylko budynki miejskie i sołtysostwa. Dodać należy, że domy miejskie dostosowane do zwartej zabudowy (wszystkie pochodzą z rynków) w ekspozycji muzealnej usytuowane są samodzielnie z odsłoniętymi ścianami bocznymi, przez co gruntownie zmieniły swój charakter. Dom karlovickiego sołtysa także został wyrwany z tła zagrody i postawiony bez zabudowań gospodar­ czych, które go uzupełniały, tworząc kompozycyjną całość. Autorzy projektu dowolnie go „zrekonstruowali według stanu pierwotnego", zastępując na przykład proste poręcze krużganku bogato rzeźbionymi, szczyt ozdobili na wzór innych wałaskich domów, we wnętrzu piec, palenisko i komin zbudowali kopiując zabytki z Solanca, a oryginalny piec przenieśli z sotysostwa w Jasennej itp. Według równie idealizu­ jącej koncepcji został następnie postawiony kościółek. Ponieważ nie można było przenieść odpowiedniej oryginalnej budowli, więc zbudowano kościółek całkowicie od nowa na podstawie planów i obrazów starego kościółka drewnianego z Větřkovic, który spłonął w 1878 r. Budowla została dowolnie dokomponowana i uzupełniona przez budowniczego Wszystkie budynki stłoczono na stosunkowo małej przestrzeni zapełnionej ponadto takimi zabytkami, jak koliba z Černej Hory, dwie studnie, pasieka, dzwonnica górska, stojąca dziś jakby pośrodku placu wiejskiego. Podobne dążenia jak na ziemiach czeskich zrodziły się bardzo wcześnie także w Słowacji. W skromnych początkach działalności pracowników muzealnictwa, wspieranej w ł a ś c i w i e jedynie przez podziwu godną ofiarność ludu słowackiego, nie można było jeszcze myśleć o tak kosztownym przedsięwzięciu. Kiedy jednak pracownicy Słowackiego Muzeum Narodowego uzyskali lepsze warunki pracy, postawili sobie w pierwszym rzędzie za cel zorganizowanie muzeum typu skansenow­ skiego. A w chwili, gdy Słowackie Towarzystwo Muzealne postanowiło zbudować dla muzeum nowy przestronny gmach, planowano, by jednocześnie powstał koło niego skansen. Opracowano już nawet jego koncepcję teoretyczną i zapewniono podstawowe fundusze , a następnie w 1934 r. zakupiono grunt pod budowę nowego gmachu Słowackiego Muzeum Narodowego . Projektowany skansen miał skupiać wszystkie typy budownictwa ludowego łącznie z zabudowaniami gospodarczymi, szałasami, młynami itp. Jednocześnie powstał romantyczny pomysł, aby artyści ludowi zamieszkali w tych budynkach i tu — odizolowani od otoczenia — spo­ kojnie oddawali się twórczości w duchu tradycji swego regionu . Realizacja pomysłu przebiegała jednak opornie, przesuwając się z roku na rok, aż wreszcie została udaremniona przez wybuch wojny. W pierwszych latach powojennych mieliśmy w i ę c wprawdzie w republice czecho­ słowackiej bogatą sieć muzealną, ale w tym tylko jedno muzeum typu skansenow1? n K lfi 17 1 2 M. J a h n o v á , Valašský kostelíček v Rožnově p R., „Naše Valašsko", R. 8: 1943, s. 82—84. J a r o n ě k , Zemědělské museum ... " J a h n o v á , op. cit. ' J . G e r y k, Návrh na zriadenie Muzea v přírodě, „Časopis Muzealnej Slovenskej Společnosti". R. 28: 1931, s. 46—47. J . G e r y k , Slovenský Skanzen, „Časopis Muzealnej Slovenskej Spoločnosti", R. 37—38: 1947, s. 47. G e r y k . Návrh na zriadenie s. 47. 1;! lr 1,i 1 7 �412 KRONIKA skiego, urządzone na zasadach nie odpowiadających już współczesnym wymogom naukowym — Muzeum Wałaskie w Rožnovie pod Radhoštem. W pierwszym okresie odbudowy życia kulturalnego kraju w arunki nic pozwalały na takie przedsięwzięcie, jak muzeum skansenowskie, zwłaszcza że „wioska" rožnovská zbytnio obliczona na wrażenie artystyczne zdyskredytowała tę ideę w niektórych kręgach. Jednakże g w a ł t o w n y zanik zabytków budownictwa ludowego nie pozwolił etnografom za­ niechać tego najskuteczniejszego sposobu ocalenia ich dla kultury. Toteż muzealnicy słowaccy wciąż powracali do tej sprawy \ Również pierwszy zjazd pracowników muzealnictwa etnograficznego w Martinie w 1954 r. opowiedział się za wprowadze­ niem i rozwojem tej formy wystawy i postanowił zorganizować na terenie Czecho­ słowacji przynajmniej trzy tego rodzaju muzea: w Martinie, w Tatrach i w Demanovej . Projektodawcy bardzo przekonywająco dowodzili konieczności tworzenia skansenów i ukazywali konkretną drogę realizacji tych planów. Etnografowie ze Słowackiego Muzeum Narodowego opracowali teoretyczny i praktyczny plan utwo­ rzenia takiego muzeum oraz jego organizacji; zyskali też dla niego aprobatę ze strony Instytutu Etnograficznego Słowackiej Akademii Nauk. Dowodzi tego poświęcona problemom skansenów konferencja w Dolnym Smokovcu w 1959 r. z udziałem pracowników muzeów, etnografów i architektów a także wstępna konferencja etnografów słowackich w Rožnovie pod Radhoštem. Realizacja słowackiego skansenu postępuje wiec konsekwentnie naprzód. r r ,ř 10 7 Inaczej przedstawia się sytuacja na terenie ziem czeskich. Przede wszystkim zachowało się tutaj muzeum rožnovskie, które nie odpowiada już współczesnej koncepcji muzeum tego typu. Jeśli więc ma ono istotnie obrazować wałaskie budownictwo ludowe, to w pierwszym rzędzie musi uzupełnić eksponaty budynkami z różnych okresów, o różnym przeznaczeniu, o różnym charakterze gospodarczym i społecznym. Poczyniono już w tym kierunku pierwsze kroki. Po upaństwowieniu muzeów w Czechosłowacji skansen rožnovski został podporządkowany administra­ cyjnie Okręgowemu Zarządowi Muzeum Etnograficznego w Gottwaldowie, a w wy­ niku reorganizacji z 1960 r. przeszedł pod Okręgowy Zarząd Muzeum Śląskiego w Opawie. Pracownicy muzeum z Gottwaldowa zajęli się energicznie konserwacją urządzenia wnętrz tych budynków i opracowali perspektywiczny plan dalszego roz­ woju muzeum przez uzupełnienie go budynkami gospodarczymi, chatami ubogich górali i pasterzy itp. Do muzeum rožnovskiego został oddelegowany stały pracownik etnograf, fachowiec, obiekty zostały zabezpieczone, a częściowo pozyskane także dalsze. Również pracownicy opawskiego muzeum w pełni świadomi są ważności zadań, jakie stawia przed nimi rožnovski skansen. Muzeum Śląskie w Opawie zapewmiło środki na reperacje i konserwację urządzeń wnętrz budynków oraz na urządzenie nowej ekspozycji; podstawowym zadaniem dalszej działalności będzie odpowiedni dobór i lokalizacja dalszych obiektów, tak by muzeum wiernie obrazowało dom w a łnski, styl życia i gospodarkę jego mieszkańców. Jednakże Muzeum Rožnovskie ma charakter regionalny. Wciąż brak na ziemiach czeskich muzealnego zespołu budynków ludowych, które by reprezentowały różne regiony kraju. Zadanie to wciąż jeszcze oczekuje czeskich etnografów. Mimo wielu dyskusji teoretycznych realizacja skansenu wciąż jest odkładana. Po I I wojnie ś w i a - 1M G e r y k , Slovenský Skanzen, s. 47—48. Příspěvky к národopisnéj muzeológii. Materiály z I. celostátněj konferencie muzealnych pracovnikov-etnografov v Martine v dňoch 25—27 V 1954, Bratislava 1954, s. 21, 62, 88. J . M j a r t a n, O praktické) ochraně Vudovej architektury, „Slovenský Náro­ dopis -, R. 7: 1959 nr 4, s. 584—5fí9. lił JU 1 �413 KRONIKA towej trzy ośrodki zainteresowały się tą sprawą. Pierwszy z nich stanowią pracow­ nicy Muzeum, drugi — wydział architektury ludowej w P a ń s t w o w y m Instytucie Opieki i Ochrony Przyrody, trzeci — Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosło­ wackiej Akademii Nauk- . Dla skoordynowania wysiłków tych ośrodków, zmierzają­ cych do tego samego celu różnymi drogami, Ministerstwo Szkolnictwa i Kultury zwo­ łało w październiku 1958 r. w Rožnovie naradę zainteresowanych czynników. Mimo iż w czasie narady wystąpiły pewne różnice zdań (głównie pomiędzy tymi, którzy uważali, że najwłaściwsza jest ochrona zabytku in situ, a pomiędzy tymi, którzy zgadzali się, że byłby to sposób idealny, ale uważali go za trudno wykonalny), wszyscy uczestnicy zgodnie doszli do wniosku, że zorganizowanie muzeum typu skansenowskiego jest potrzebą naglącą. Rozstrzygnięto również zagadnienie zasięgu i liczby potrzebnych obiektów. Część obradujących popierała myśl założenia większej liczby zbiorów regionalnych, gdy tymczasem pracownicy wielkich muzeów, powo­ łując się na dotychczasowe doświadczenie, ostrzegali przed trudnościami utrzymania większej liczby skansenów zarówno z uwagi na środki finansowe, jak i odpowiedni personel fachowy. Proponowali oni zorganizowanie dwu wielkich ekspozycji: jednej poświęconej terenom Moraw przy Muzeum w Brnie i drugiej — o bardziej ogólnym charakterze — przy Muzeum Narodowym w Pradze -. Naradę w Rožnovie poprzedził szereg dyskusji w węższych kręgach fachowców, dyskusje toczyły się także później, a jednak do tej pory nie podjęto na ziemiach czeskich poważniejszych przygotowań do zorganizowania skansenu. Lecz samo życie prze nieodparcie ku rozwiązaniu tego problemu. I tak na przykład przed Radą Naro­ d o w ą w Turnovie, centrum jednego z najpiękniejszych regionów czeskiego budownic­ twa ludowego, stanął problem remontu i konserwacji wspaniałego budynku drewnia­ nego Dlaska \л Dolankách koło Turnova. Rada zdecydowała się przejąć budynek pod swoją administrację i po remoncie zamienić w muzeum regionalne z możliwością skupienia koło niego dalszych zagrożonych zabytków architektury ludowej, co w przyszłości stanowić może małe muzeum regionalne typu skansenowskiego Przez konserwację budynku Dlaska oraz uzyskanie nowych cennych zabytków, np. chaty Rakoška, stworzono realną podstawę tej akcji. Wydaje się więc, że na ziemi turnovskíej istnieją szanse realizacji pomysłu, o który wielkie muzea walczyły dotąd bezskutecznie. Byłoby to w najwyższym stopniu niewłaściwe, gdyby tak ważny problem pozo­ stawiono do rozwiązania spontanicznym akcjom, w y w o ł a n y m doraźną koniecznością ochrony zabytków. Etnografowie czescy wierzą, że ich długoletnie wysiłki zostaną już wkrótce uwieńczone pomyślnym rezultatem w postaci dużego, na właściwej kon­ cepcji naukowej opartego muzeum skansenowskiego, które skupi typowe zabytki budownictwa ludowego. 1 2 Tłum. z czesk. Z. Wagner 2 1 Helena Johnové E . B a l á š , O záchranu vesnických stavebních, pamáípfc, ,,Český L i d " , R. 47: 1960 nr 6, s. 248—252. Postanowienia konferencji zostały opublikowane w sprawozdaniu: J . B e n e š , Porada o ochraně lidové architektury v muzeích, „Ccský L i d " , R. 46: 1959 nr 2, s. 90—91. W związku z tym Powiatowe Muzeum Etnograficzne w Turnowie konsulto­ w a ł o się w 1959 r. z odpowiednimi specjalistami. 2 2 2 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94515440db2bf94b8268a0b64ee053db.pdf 90557e41224ef87a8de92537f77f0a8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:483 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.441-502 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N OD 1 К А REDAKCJI Kronika tej czy innej dziedziny życia zbiorowego prowadzona na bieżąco ma to do siebie, że daje przegląd wydarzeń w miarę, jak one dojrzewają. W tym wypadku proces informowania sprowadza się przede wszystkim do ujawniania faktów w ich kolejności czasowej, do uwypuklania ich bliższych i dalszych związ­ k ó w oraz do próby określenia ich doniosłości. Sprawa nabierze innego charakteru, jeżeli wypadnie informować o wydarzeniach, które z y s k a ł y już na rozpędzie, skomplikowały się w swoim zasięgu i przejawach. Poszerzając w V I I tomie „Etnografii Polskiej" dział Kroniki o wydarzenia do­ tyczące rozwoju kultury ludów Afryki znaleźliśmy się w sytuacji bardzo specjalnej, wymagającej bodaj krótkiego omówienia. Zdajemy sobie sprawę, że podejmując się informowania o wydarzeniach, które zaszły lub zachodzą w kulturze ludów Afryki, wypadnie nam śledzić proces daleko już zaawansowany. Na tle w s p ó ł ­ czesnych przemian dokonywaj ących się w układzie politycznym kontynentu afry­ kańskiego, nie tylko bowiem rozkład składników starszych w kulturze społeczeństw afrykańskich uległ znacznemu przyspieszeniu, lecz — co więcej — także i w ze­ spole czynników, które dotychczas kształtowały kierunki jej rozwoju, zaszły zasad­ nicze zmiany i przegrupowania. Współczesny obraz kulturowy Afryki stał się wskutek tego o wiele bardziej skomplikowany, nawet w stosunku do niedawno minionej przeszłości. Ze splatania się tradycyjnych form życia ze zjawiskami nowymi, współczesnymi i z potrzeby regulowania tych procesów powstały sytuacje, które swym formatem nie mieszczą się już wyłącznie w ramach dociekań naukowych. Przesunęły się one w płaszczyznę polityki społecznej i kulturalnej, wyrażając się u ludów i narodów afrykańskich zorganizowanych we własnej państwowości przede wszystkim w postaci haseł i programów działania nad odbudową i budową w ł a s n y c h kultur. Toteż zawężając wypowiedziane uwagi do sposobu przedstawienia wydarzeń, które zaszły i zachodzą w kulturze Afrykańczyków, zdajemy sobie sprawę, że scalenie ich w jeden obraz nie będzie najlepszą postacią informowania. Na dobrą sprawę należałoby dążyć do podkreślenia odpowiedniego podziału środowiskowego i do informowania o prze­ biegu wydarzeń dla każdego środowiska oddzielnie. Mówiąc inaczej, dla wyraź­ niejszego uwypuklenia specyfiki kierunków rozwoju kultury ludów i narodów Afryki słuszniej byłoby prowadzić nie tyle kronikę wspólną dla całego kontynentu, co rubryki kronikarskie wydarzeń z omówieniem w y n i k ó w dynamiki przeobrażeń oddzielnie dla każdej wyodrębnionej już lub wyodrębniającej się społeczności. Za takim postawieniem sprawy przemawiałaby między innymi także okoliczność, że zainteresowania nauki ś w i a t o w e j sprawami rozwoju kultury ludów afrykań­ skich są również znacznie zróżnicowane. Dodajmy, że układ płaszczyzn tych za- �442 KRONIKA interesowań i ich wzajemny stosunek posiadają obecnie także szczególne znaczenie dla formowania się nowych prądów w Afryce. Przy sformułowaniu bowiem pro­ gramów polityki kulturalnej współczesnych państw afrykańskich w wielu wypad­ kach sięga się w zakresie dokumentacji i odtwarzania historycznej i aktualnej rzeczywistości kontynentu do dorobku naukowego badaczy europejskich i amery­ kańskich. Zdajemy sobie sprawę, że przedstawiony wyżej system informowania może b y ć wprowadzony tylko w środowisku o dużej tradycji badawczej problemów afrykańskich, dysponującym jednocześnie odpowiednią kadrą specjalistów. Brak tych w a r u n k ó w nie może jednak doprowadzić do całkowitego zastoju w śledzeniu wydarzeń zachodzących w kulturze ludów i narodów Afryki ani też do pozosta­ wania na uboczu w stosunku do światowych zainteresowań problematyką Afryki. Nie rezygnując na przyszłość z wprowadzenia w ł a ś c i w e g o systemu naukowej infor­ macji, zwłaszcza w odniesieniu do procesów, jakie kształtowały się w Afryce na przestrzeni trzech ostatnich generacji, musimy w tej chwili poprzestać na rozwią­ zaniach połowicznych. Zdajemy sobie sprawę, że jest to jedynie nikła próba niedopuszczenia do dalszego pogłębienia się deficytu na tym odcinku. K r o ­ nika, którą tu przedstawiamy, nie pretenduje do tego, aby pokazać pełny obraz współczesnej sytuacji Afryki w dziedzinie życia kulturalnego. Podejmujemy ją jednak przede wszystkim pod naciskiem potrzeb praktycznych. Obserwuje się bowiem w chwili bieżącej w Polsce nie tylko duże, ale także bardzo różnorodne zainteresowania Afryką. Wydaje się więc, że nawet w obecnej swej postaci kro­ nika ma s w ó j sens. Luki, jakie niewątpliwie przedstawia niniejsze prowizoryczne rozwiązanie kwestii kroniki, będziemy starali się w y r ó w n a ć przez odpowiednie działy kroniki zamieszczane w dalszych kolejnych numerach naszego czasopisma. Spodziewamy się bowiem, że w miarę dojrzewania i krystalizowania się zaintere­ sowań afrykanistycznych w Polsce specjaliści śledzący rozwój poszczególnych dziedzin kultury i poszczególnych krajów afrykańskich włączą się w przyszłości w opracowanie bardziej dojrzałego modelu kroniki. Należy również oczekiwać, że w przyszłości poszerzy się w naszej kronice dział informacji o polskich zainteresowaniach i pracach afrykanistycznych, jak również o działalności Polaków w Afryce i ich kontaktach z różnymi społeczeństwami afry­ kańskimi. Pozwoli nam to na w g l ą d w interesujące zagadnienie, a ' mianowicie sprawę widzenia nowoczesnej Afryki przez przedstawicieli społeczeństwa polskiego. Z KRAJU SESJA NAUKOWA Z O K A Z J I 50-LECIA T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU Założenie w roku 1910 Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu i udostępnie­ nie w grudniu 1911 r. zbiorów etnograficznych stało się okazją do przypomnienia dziejów poznańskiego ośrodka i zaprezentowania niektórych aktualnie w nim prowadzonych prac. Celom tym posłużyła sesja naukowa zorganizowana w Pozna­ niu w dniu 19 maja 1962 r. przez Poznański Oddział Polskiego Towarzystwa L u ­ doznawczego przy udziale Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza. W czasie sesji, której przewodniczyli prof, dr M. Znamierowska-Prüfferowa i prof, dr W. Hejnosz, wygłoszono szereg referatów i komunikatów. Dwa pierwsze referaty, prof. dr. J . Burszty .,Ruch ludoznawczy i badania �KRONIKA 443 etnograficzne w Wielkopolsce" i mgr. S. Błaszczyka „Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych", ściśle związane były z obchodzonym jubileuszem. Obok proble­ matyki historycznej znalazły w nich jednakże miejsce również sprawy dnia dzi­ siejszego, tematyka i formy współcześnie prowadzonych prac badawczych, a także prac z zakresu ochrony i wystawiennictwa z a b y t k ó w kultury ludowej. Tradycje ludoznawstwa wielkopolskiego sięgają, o czym m ó w i ł prof, dr J . Burszta, 1 połowy X I X w. Są one związane z działalnością towarzystw społeczno-kulturalnych i gospodarczych, tzw. Kasyn, w Ostrowie i Gostyniu oraz Towarzy­ stwa Zbieraczów Starożytności Krajowych w Szamotułach, założonego w 1840 r. J u ż w latach trzydziestych żywą działalność n a u k o w ą i pisarską rozpoczął R. Berwiński, w s ł a w i o n y opublikowanymi w roku 1854 Studiami o literaturze ludowej. Najdawniejszy zbiór wielkopolskich pieśni ludowych zebranych przez J . Lipiń­ skiego, pt. Piosenki ludu wielkopolskiego, ukazuje s i ę w roku 1842. W badaniach nad pieśnią i muzyką regionu wyprzedził Lipińskiego jednakże O. Kolberg swoim krótkim artykułem z roku 1837, Ułamek o muzyce wielkopolskiej, drukowanym w „Przyjacielu Ludu". Systematyczne badania etnograficzne przeprowadza O. K o l ­ berg w Wielkopolsce dopiero w latach 1867—1875. Dla początków X X w. godne zanotowania są badania terenowe J . i Z. S z e m b e k ó w i e n , których rezultaty opu­ blikowano w Przyczynkach do etnografii Wielkopolski, zamieszczonych w „Mate­ riałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych". Utworzenie 8 I I I 1910 r. Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu zapoczątko­ wuje w Wielkopolsce zorganizowaną działalność ludoznawczą. Zarówno powstanie Towarzystwa, jak i zgromadzenie w ramach jego czynności zbiorów etnograficz­ nych, związane jak najściślej z nazwiskiem H . Cichowicz i jej córki Wiesławy, miało p o w a ż n e znaczenie nie tylko naukowe, ale w warunkach zaboru pruskiego również społeczne i polityczne. Okres m i ę d z y w o j e n n y nie przyniósł znaczniejszego wzrostu zainteresowań Wielkopolską ze strony fachowych etnografów. Kulturą l u d o w ą Wielkopolski zajmowali s i ę w ó w c z a s m.in. S. Ciszewski, B . Stelmachowska, Ł. Kamieński, J . Pietruszyńska i M. Sobieski. Natomiast c a ł y ten okres, jak stwierdza prof, dr J . Burszta, odznaczał się silnym rozwojem ruchu regionallstycznego, sprzyjają­ cym gromadzeniu materiałów etnograficznych. Dorobkiem okresu powojennego jest szereg prac z badań nad sztuką ludową, budownictwem, odzieżą, rzemiosłami wiejskimi i innymi działami kultury ludowej Wielkopolski. Podsumowaniem dotychczasowej wiedzy o kulturze ludowej regionu będzie trzytomowa Kultura ludowa Wielkopolski, której tom I ukazał się w roku 1960, a tom I I znajduje się w druku. Ośrodek prowadzi również badania nad procesami tworzenia się nowej kultury we wsiach Ziem Zachodnich i Północnych (w Koszalińskiem i na Ziemi Lubuskiej), a także nad społeczno-kulturalnymi prze­ obrażeniami w konińskim ośrodku przemysłowym. Mgr S. Błaszczyk skierował u w a g ę słuchaczy na sprawy muzealne. Zbiory Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, wystawione w grudniu 1911 r. w Muzeum im. Mielżyńskich, umożliwiły po I wojnie światowej utworzenie Działu Ludo­ znawczego Muzeum Wielkopolskiego. Dział ten w przededniu I I wojny ś w i a t o w e j liczył już około 3500 eksponatów. Wojna zniszczyła zbiór niemal w całości. Utwo­ rzony w roku 1945 Dział Kultury i Sztuki Ludowej Muzeum Wielkopolskiego, przemianowanego wkrótce na Narodowe, rozpoczął na nowo gromadzenie z całej Polski eksponatów, których jest już dzisiaj około 3700. Trudności lokalowe, z któ­ rymi dotąd borykało się kierownictwo Działu, mają zostać usunięte w najbliższym czasie. Na pomieszczenie zbiorów etnograficznych uzyskano zabytkowy budynek po �444 KRONIKA loży masońskiej, w y m a g a j ą c y jednak remontu i adaptacji. Przeniesienie zbiorów do nowego budynku związane będzie z przekształceniem dotychczasowego Działu w Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Wystąpienia dr T. Wróblewskiego, mgr J . Dydowiczowej, mgr J . Lisakowskiego i dr Z. Jasiewicza zapoznały uczestników sesji z problematyką prac podjętych w ośrodku poznańskim. Dr T. Wróblewski w referacie „Polsko-niemieckie pogranicze w świetle mate­ riałów etnograficznych" zajął się szeroką strefą wzajemnych oddziaływań mię­ dzy obszarem kulturowym polskim a niemieckim. Stwierdza w niej w y s t ę p o w a n i e mieszanych form kulturowych, m.in. w osadnictwie, budownictwie, odzieży, techni­ kach uprawy roli oraz zwyczajach rodzinnych i dorocznych. Autor poddał krytyce niemieckie atlasy etnograficzne, nieprzydatne w badaniach nad w p ł y w a m i kultu­ rowymi. Odpowiedni bowiem dobór tematyki kartogramów umożliwił twórcom atlasów wyeliminowanie z obszarów uwzględnionych na mapach form kulturowych słowiańskich i mieszanych. W komunikacie „Ze studiów nad zwyczajami dorocznymi ludu wielkopolskie­ go" mgr J . Dydowiczowa wiele miejsca poświęciła analizie wykorzystanych źródeł. Warte podkreślenia jest dążenie do historycznego ujmowania opracowywanego za­ gadnienia: przedstawienia genezy zwyczajów i przyczyn ich przekształceń. Mgr J . Lisakowski w komunikacie „Pieśń i muzyka ludowa ziemi kaliskiej'' zreferował wyniki swych badań w latach 1956—1962. Autor stwierdził liczne po­ wiązania pieśni kaliskich z pieśniami ludowymi innych części Wielkopolski. Prze­ prowadzona inwentaryzacja ludowych instrumentów muzycznych ujawniła w y s t ę ­ powanie w Kaliskiem nie znanych skądinąd dwustrunnych basów, drążonych w jednym k a w a ł k u drzewa. Kolejny komunikat, przygotowany przez mgr J . Dydowiczowa: „Opieka nad sztuką ludową w Wielkopolsce", informował o przedsięwzięciach Wydziału Kultury W R N podejmowanych w e s p ó ł z Poznańskim Oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Komunikat „Zderzenie się kultur grup osadniczych w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim" zaznajomił z niektórymi wynikami prac pro­ wadzonych na Pomorzu Zachodnim w ramach zespołu kierowanego przez prof, dr J . Bursztę. Jako przedmiot rozważań obrano „zderzenie" kultur regionalnych przyniesionych przez 2 dominujące w życiu wsi grupy osadników: z powiatów Janów i Biłgoraj w Lubelskiem i z pow. Wieluń w woj łódzkim. We wnioskach autor stwierdza m.in., że „zderzenie" kultur to proces długotrwały i na terenie badanej wsi ściśle spleciony z procesami adaptacji i integracji. Proces ó w w swej początkowej fazie objął uzewnętrzniające się treści kulturowe: narzędzia i sposoby gospodarowania, niektóre potrawy, język, aby następnie wciągnąć w zasięg swego oddziaływania również i inne elementy kultury, m. in. zwyczaje towarzyszące obrzędom rodzinnym i dorocznym. W ożywionej dyskusji głos zabrali m.in. prof, dr M. Znamierowska-Prüfferowa (Toruń), doc. F . Kotula (Rzeszów), dr L . Malicki (Gdańsk), dr K . K w a ś n i e w ­ ski (Wrocław) i M. Jagła (Krotoszyn). Dyskutanci wydatnie rozszerzyli swymi wy­ stąpieniami problematykę referatów i komunikatów. Podsumowania dyskusji i zamknięcia obrad dokonał prof, dr J . Burszta. Przerwę w obradach wykorzystano dla zwiedzenia wystawy wielkopolskiej sztuki ludowej w Muzeum Narodowym. Uczestnicy sesji zaznajomili się również, dzięki wystawce zorganizowanej w sali obrad, z publikacjami dotyczącymi kultury ludowej Wielkopolski. �KRONIKA 445 D o s k o n a ł y m uzupełnieniem sesji była wycieczka naukowa w dniu 20 maja. Trasa wycieczki wiodła przez Szamotuły (muzeum i zabytki architektury oraz wy­ s t ę p y zespołów regionalnych: „Dzieci Szamotulskich", „Pieśni i Tańca Ziemi Sza­ motulskiej" i „Kapeli Orlików"), Słopanowo w pow. szamotulskim (kościółek drew­ niany z X V I I w.), Obrzycko w pow. szamotulskim, Czarnków, Marunowo w pow. czarnkowskim (chałupa z podcieniem narożnikowym i kuźnia), Chodzież, Sokołowo Budzyńskie w pow. chodzieskim (chałupa podcieniowa) i Wełnę w pow. obornickim (kościółek drewniany z I połowy X V I I I wieku). Zbigniew Jasiewicz DYSKUSJE O REGIONALIZMIE W wyniku inicjatywy Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego rozpoczęto dyskusję na temat znaczenia regionalizmu jako problemu teoretycznego i praktycznego. Punktem w y j ś c i o w y m dyskusji były referaty mgr S. Świrko i dr K . Pietkiewicza, wygłoszone na zebraniu Oddziału w dniu 7 lutego 1962 r. Na zebraniu, w którym uczestniczyło 33 osoby, rozgorzała burzliwa dys­ kusja na temat pojęcia „regionalizmu" oraz nad jego aspektem praktycznym w życiu codziennym. Na drugim z kolei zebraniu Oddziału, w dniu 21 lutego naświetlono problematykę regionalizmu poprzez sprawozdanie z konferencji regionalnej, jaka od­ była się na górze Św. Katarzyny w początkach lutego. Sprawozdawcami byli: dr W. Pomianowska i mgr Krzysztof Makulski. Po omówieniu g ł ó w n y c h tematów po­ ruszanych na konferencji zwrócono szczególną u w a g ę na istotę zagadnienia pracy terenowych działaczy kultury, którzy powinni mieć zasób podstawowych wiadomości etnograficznych. W toku dyskusji poruszono wiele palących zagadnień, do których należy m.in. ochrona wypieranej przez urbanizację kultury ludowej w najróżnorodniejszych jej przejawach. Jak wynikało z głosów w dyskusji, sytuacja w tere­ nie pod tym w z g l ę d e m pogarsza się w szybkim tempie. Wynika to m.in. z braku odpowiedniej literatury popularnej z tego zakresu. Rezultatem dyskusji było po­ stanowienie przygotowania odpowiednich postulatów na najbliższy walny zjazd P T L - u , który naświetliłby odpowiednio te problemy. Poza tym członkowie Od­ działu Warszawskiego postanowili wystąpić do kilku poczytnych gazet i czasopism z serią artykułów wskazujących na w a d l i w o ś ć polityki kulturalnej, która nie uwzględnia w wystarczającym stopniu zagadnień kultury ludowej. Krzysztof Makulski S E S J A P O P U L A R N O N A U K O W A W PŁOCKU W dniach 22—23 czerwca 1962 r. odbyła się w Płocku sesja popularnonaukowa zorganizowana z okazji Roku Ziemi Mazowieckiej przez Wojewódzką Komisję Obchodów Tysiąclecia P a ń s t w a Polskiego. Sesje i konferencje naukowe czy popularnonaukowe poświęcone poszczególnym regionom, a nawet oddzielnym miejscowościom Polski stały się ostatnio w naszym kraju zjawiskiem bardzo częstym. Czy oznacza to ponowne ożywienie ruchu regionalistycznego? N i e w ą t p l i w i e tak. Nasuwa się jednak pytanie, co różni ten ruch �446 KRONIKA od jego postaci z okresu międzywojennego. Nie sposób tu odpowiedzieć na to py­ tanie wyczerpująco. Ograniczymy się więc do wskazania jednej — jak się wydaje — podstawowej cechy. Otóż współczesny ruch regicnalistyczny jest częścią składową ogólnokrajowego programu aktywizacji gospodarczej, społecznej i kulturalnej c a ­ łego terytorium Polski. Znalazł on więc silną podstawę w polityce państwowej. W dziedzinie gospodarczej tendencja ta wyraża s i ę w postaci konkretnych pla­ n ó w regionalnych, a w dziedzinie kultury między innymi w wielkim programie Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Nowe zadania stojące przed dzisiej­ szym regionalizmem w y m a g a j ą nie tylko skoordynowanych działań, gdzie spotkać się musi i zjednoczyć w y s i ł e k miejscowej ludności, n a u k o w c ó w i działaczy-praktyków, aie także w ł a ś c i w e j hierarchizacji problemów danego regionu. Jest to więc działalność z pogranicza praktyki i nauki, gdzie poczynania praktyków opierać się muszą o diagnozy naukowe, a naukowcy podjąć muszą takie problemy badaw­ cze, które są najważniejsze bądź pierwszoplanowe dla praktyków. I jeszcze jedna ważna sprawa — ruch regionalistyczny nawiązuje z natury rzeczy do tradycji da­ nego terenu, do jego przeszłości i wszystkich tych cennych elementów, które pozo­ stawiła ona jako dziedzictwo współczesnemu pokoleniu. Musi więc w swoim pro­ gramie wyznaczyć odpowiednie miejsce dociekaniom nad przeszłością i jej ż y w y m i śladami we współczesności. Inaczej mówiąc, musi na nowo spojrzeć na wzajemny stosunek przeszłości i teraźniejszości pod kątem widzenia dnia jutrzejszego. Wydaje się, że sesja płocka była bardzo iymptomatyczna dla nowej postaci ruchu regionalistycznego. O jej doniosłości w skali kraju świadczy aktywne uczest­ nictwo Przewodniczącego Rady P a ń s t w a , Aleksandra Zawadzkiego, a o jej zna­ czeniu dla regionu — liczny udział miejscowej ludności. Na program sesji złożyły się w pierwszym dniu ohrad plenarnych następujące referaty, prof. W. Antoniewicza, „Uwagi o regionalizmie historycznym i współczesnym", prof.prof. A. Gieysztora, K. Dziewońskiego i S. Herbsta, ..Mazowsze, zakres nazwy i treść pojęcia na prze­ strzeni dziejów", oraz prof. J . Kwejta. „Ekonomiczne perspektywy rozwoju Ma­ zowsza". Po posiedzeniach plenarnych dalszy ciąg obrad odbywał się w sekcjach: archeologicznej, pod przewodnictwem prof. Antoniewicza, historycznej, pod prze­ wodnictwem prof. Herbsta, historii sztuki, zabytków i muzealnictwa, pod przewod­ nictwem prof. Lorentza, etnograficznej, pod przewodnictwem prof. Dynowskiego, ekonomicznej, pod przewodnictwem prof. Kwejta, językoznawczej, pod przewod­ nictwem prof. Doroszewskiego, oraz literackiej. Należy oczekiwać, iż w odpowiednich pismach specjalistycznych ukażą s i ę sprawozdania z obrad poszczególnych sekcji. T u przedstawimy obrady sekcji etno­ graficznej. Posiedzenie tej sekcji odbywało się pod przewodnictwem prof, dr W. Dynow­ skiego. Wygłoszono 10 referatów, których tematy wchodzą w zakres problematyki badawczej prac prowadzonych w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Warszawskie­ go, w Zakładzie Entografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N , Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, Z a ­ kładu Socjologii Szkoły Głównej Planowania i Statystyki. Punktem wyjścia dla problematyki obrad sekcji było w y s u n i ę t e w referacie prof, dr W. Dynowskiego, „Dawne i nowe w kulturze chłopskiej na Mazowszu", zagadnienie zmian zachodzą­ cych w życiu wsi zarówno w zakresie sił w y t w ó r c z y c h i struktury społecznej, jak i różnych dziedzin kultury, uchwycone w ramach ostatnich trzech generacji. Referat ten podkreślał, iż badania nad kulturą ludową mogą dać pełny jej obraz jedynie w ó w c z a s , kiedy ukażą iej linię rozwojową od tradycyjnych form życia po w s p ó ł ­ czesność kształtowaną w wielu dziedzinach życia przez planowanie p a ń s t w o w e . �447 Jednocześnie badania te m o g ą się okazać przydatne tylko wówczas, jeśli stanowić będą pomoc we w ł a ś c i w e j adaptacji ogólnych planów p a ń s t w o w y c h do istniejących w a r u n k ó w danego regionu. Przytaczamy poniżej fragment referatu prof. Dynowskiego: ,,W dzisiejszych zmienionych warunkach życia społecznego każda nauka uza­ sadnić musi sens swego istnienia i kierunek rozwoju jakiegoś rzędu służbą na rzecz społeczeństwa. W przypadku grupy nauk o człowieku — a w tej liczbie także etno­ grafii — w y m ó g ten nabiera szczególnej ostrości. Toteż przed naukami tymi w każ­ dorazowo zmienionych warunkach życia społecznego staje nie tylko zadanie obję­ cia spojrzeniem badawczym rodzących się zjawisk czy modyfikacji istniejących już, ale także trudne zadanie przezwyciężenia dawnych kanonów myślenia, dawnych n a ­ w y k ó w metodologicznych i warsztatowych, nie będących j u ż w stanie sprostać nowym zadaniom. Przedstawiając na niniejszej Sesji krótkie informacje z prowadzonych badań pod ogólnym hasłem »Dawne i nowe w kulturze chłopów mazowieckich-" dążymy do tego, aby nie tylko ukazać zjawiska kulturowe i ich przebiegi, ale także trud­ ności metodologiczne, jakie musieliśmy przezwyciężyć na drodze do nowego spoj­ rzenia na badane zagadnienia. Dzisiejsza etnografia polska nie może pójść ani po linii dowolnego wyboru atrakcyjnych teoretycznie problemów kulturoznawczych, ani też kontynuować emo­ cjonalnie zabarwionych, gloryfikujących przeszłość i na niej głównie skupiających u w a g ę refleksji ludoznawczych, u których podstaw niewątpliwie legło zaintereso­ wanie reliktem. Potrzeby aktualnego życia społecznego stawiają przed naszą dys­ cypliną nowe zadania. Nie może ona rezygnować z rozwiązań teoretycznych, jeśli nie chce stracić pełnoprawnej pozycji jako nauka, musi jednak spośród proble­ m ó w teoretycznych wyselekcjonować te, które są bądź to społecznie pierwszopla­ nowe, bądź też najpilniej w y m a g a j ą diagnozy naukowej i rozwiązania praktycz­ nego. Oznacza to więc ścisłe zespolenie z dniem dzisiejszym. Nie znaczy jednak, by zainteresowania 'przeszłością były nam całkowicie obce. Przeciwnie, są one nam bardzo bliskie z dwu głównie powodów: 1. W kształtowaniu nowego modelu życia społecznego i kultury korzystamy zawsze — mniej lub bardziej świadomie — z dziedzictwa przekazanego nam przez minione generacje. W przypadku przedmiotu etnografii, tj. kultury ludowej, spra­ wa ta nabiera dodatkowego znaczenia. Chodzi tu mianowicie nie tylko o ciągłość kulturową, ale także o poszerzenie treści kultury ogólnonarodowej przez wydo­ bycie, emancypację kultury ludowej i podniesienie jej najcenniejszych wartości do rangi dorobku kultury ogólnonarodowej. 2. Właściwe rozeznanie w charakterze reliktów, zasięgu ich w y s t ę p o w a n i a i ich sile społecznej jest nieodzowne w dobie, kiedy planowa przebudowa życia społecznego liczyć s i ę musi ze zróżnicowanymi regionalnie tradycyjnymi struktu­ rami kulturowymi, z c a ł y m ich bagażem nie tylko cennych wartości, o jakich m ó ­ w i l i ś m y w y ż e j , ale także elementów wyraźnie konserwatywnych, hamujących okres przemian". Dalej referent .podkreślił, iż studia nad całym Mazowszem zróżnicowanym kulturowo — zarówno w przeszłości, jak i obecnie — w y m a g a j ą systematycznych i żmudnych badań. Nie dysponując p e ł n y m materiałem dla całego Mazowsza przed­ stawiamy w tej chwili pełniejszy obraz tylko jednego z jego regionów, a miano­ wicie Kurpiowszczyzny, która była przedmiotem wieloletnich studiów Zakładu Etnografii U . W. oraz Zakładu Etnografii I H K M P A N i doczekała się opracowania 'w postaci publikacji pt. Kurpie. Puszcza Zielona. Na przykładzie Kurpiów bowiem �448 KRONIKA ze szczególną wyrazistością wychodzi na jaw złożona struktura pojęcia regionu. Do tego zagadnienia nie da się podejść za pomocą studiów zasięgu jednego wyznacz­ nika ani też całego ich zgrupowania. Dopiero śledząc występujące impulsy, siłę i kolejność ich działania w życiu wsi oraz całokształt działania warunków, które sprzyjały zjawisku lokalizacji w y t w o r ó w kultury lub traciły s w ą moc i ustępowały innym, zbliżamy się do zagadnienia regionu i regionalizacji na tyle, żeby móc mówić o zasadniczym znaczeniu i roli w s k a ź n i k ó w przestrzennych w studiach nad mechanizmem tworzenia się kultury. Przeobrażenia w życiu wsi i zmiany zachodzące w świadomości jej mieszkań­ ców, łącznie z elementami kultury tradycyjnej istniejącymi do chwili obecnej lub zachowanymi w świadomości ludzkiej, były zasadniczymi tematami następnych referatów, przy czym pierwsze z nich (dr T. Delimata i dr Lecha) dawały obraz stanu zachowania zabytków etnograficznych na Mazowszu. Bogaty materiał doku­ mentacyjny zebrany przez Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie i opracowany w formie atlasowej omówiony został w referacie dr T. Delimata. Pozwala on na prześledzenie zmian zachodzących w kulturze materialnej i spo­ łecznej w przekroju czasowym, jak również na określenie tempa tych zmian w po­ szczególnych częściach Mazowsza. Rejestracja stanu zachowanych zabytków wska­ zuje, na jakiej bazie materiałowej oprzeć można studia nad etapami rozwoju kul­ tury ludowej. Następne referaty dotyczyły przede wszystkim terenu północno-wschodniego Mazowsza i były próbą pełniejszego przedstawienia kultury wsi kurpiowskiej. Mgr K . Makulski w swoim referacie, pt. „Układy społeczno-gospodarcze na zie­ miach popuszczańskich jako wykładnik przekształceń kultury miejscowej ludności wiejskiej", scharakteryzował specyficzne warunki ekonomiczno-społeczne tej czę­ ści Mazowsza i ich rolę w kształtowaniu się miejscowej kultury ludowej. Rozwój stosunków gospodarczych ujęty w cztery zasadnicze okresy wskazuje na różnice w procesie rozwoju historycznego terenów Puszczy Zielonej, których próba w ł ą ­ czenia w układ gospodarki ogólnopaństwowej dopiero po I I wojnie światowej za­ czyna być realizowana. Sytuacja ta musiała w y w r z e ć znaczny w p ł y w na kształ­ towanie się kultury ludowej, nadając jej specyficzne cechy i powodując jej znaczną w stosunku do innych regionów, a naw?t części Mazowsza, zachowawczość. Na­ stępne referaty poświęcone były już szczegółowym zagadnieniom z zakresu kultury społecznej i materialnej, dając obraz coraz bardziej dynamicznych przemian w kul­ turze chłopskiej w konfrontacji z dniem dzisiejszym. W dziedzinie zagadnień spo­ łecznych problemy te zostały poruszone w referacie mgr D. Markowskiej, „Prze­ miany społeczne wsi kurpiowskiej na przestrzeni trzech ostatnich pokoleń", w któ­ rym referentka dokonując charakterystyki społeczności lokalnej w jej rozwoju hi­ storycznym oraz zmian zachodzących w życiu rodzinnym wskazuje na potrzeby i tendencje rozwoju współczesnej wsi w zakresie życia społecznego. Zagadnienia z zakresu kultury społecznej i duchowej były tematem dwu na­ stępnych referatów: mgr J . Olędzkiego, „Pierwiastki tradycyjne we współczesnym światopoglądzie ludności wiejskiej", oraz mgr H. Olędzkiej, „Ranga społeczna twór­ czości artystycznej na Kurpiach w przeszłości i współczesności". Poruszona w re­ feratach zagadnienia podkreślają elementy odrębności grupowej Kurpiów i ich silną więź lokalną. Na szczególną uwagę zasługuje sprawa twórczości artystycznej występującej jako czynnik wartościujący w układzie stosunków społecznych, jak i ro'a w a r u n k ó w ekonomicznych w jej kształtowaniu. Z zakresu kultury mate­ rialnej omówione zostały w referacie mgr W. Paprockiej zagadnienia rzemiosła ludowego i kierunków jego rozwoju, przy czym główny nacisk położony został na �449 KRONIKA sprawę znaczenia rzemiosł w gospodarce kurpiowskiej w poszczególnych okresach rozwojowych. Bogaty materiał dotyczący występowania e l e m e n t ó w kultury tradycyjnej we współczesnym życiu wsi mazowieckiej i podlaskiej stanowił temat referatu mgr M. Biernackiej. Na przykładzie szlachty zagrodowej ukazano różnorodność kultury społecznej wsi, występującą pod pozorną jednolitością układu społecznego. Dla zrozumienia tych różnic dokonano analizy procesu historycznego, kształtują­ cego odmienne warunki gospodarczo-społeczne szlachty zagrodowej i chłopów. Referentka wskazała również na siłę i żywotność tych różnic, z którymi dziś jeszcze trzeba się liczyć w procesie przebudowy wsi. Przejściem do zagadnień związanych z nowo formującym się układem sto­ sunków społecznych na wsi był referat mgr B . Bazińskiej, „Proces emancypacji pracującej zawodowo kobiety wiejskiej". Stanowił on pewne zamknięcie zasadni­ czego tematu obrad wskazując na elementy nowego w kulturze wsi, na kształto­ wanie się nowej rzeczywistości, poczynając od zmian zachodzących w podstawowym układzie społecznym, jakim jest rodzina. Po dyskusjach, jakie odbyły się w ramach poszczególnych sekcji, zwołane zo­ stało posiedzenie plenarne dla podsumowania całokształtu obrad. Posiedzeniu temu przewodniczył prof. W. Dynowski. Głos zabrali nie tylko przedstawiciele nauki, ale także miejscowi działacze, wskazując na celowość tego rodzaju sesji. Doświadczenie tej sesji przemawia za tym, że obecność i aktywny udział etno­ grafów w tego rodzaju przedsięwzięciach jest pożyteczny zarówno dla nich, jak i dla miejscowych działaczy społecznych. Wanda Paprocka, Danuta Markowska W Y S T A W A „AFRYKA N I E Z N A N A A B L I S K A " Warszawa wrzesień—październik 1962 Od czasu opublikowania przez sekretarza Związku Muzeów Angielskich S. F . Markhama w „The Museums Journal" (t. 31: 1931) znamiennego artykułu o sytuacji muzealnictwa ś w i a t o w e g o wiele uległo zmianie na lepsze. Obecnie chyba ryzykowne byłoby twierdzenie, że spośród tysięcy różnego typu muzeów rozsianych po świecie tylko niewiele więcej jak tuzin potrafi wyzyskać swe zbiory w sposób w ł a ś c i w y . W niewesołej refleksji Markhama na temat, czym są zbiory muzealne w ogóle i jak się je wykorzystuje w procesie wychowania i formowania kultury w s p ó ł ­ czesnej i narastającej generacji, zostało jednak poruszone niejedno zagadnienie, które również dzisiaj może posłużyć za punkt wyjścia do konstruktywnej wymiany zdań i działania. Węzłową kwestią dla Markhama jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, jakim celom czy celowi mają służyć zbiory muzealne. Pytanie takie stawiano sobie za­ równo przed wypowiedzią Markhama, jak i dzisiaj. Jednakże Markham postawił to zagadnienie szczególnie ostro i w bardzo szerokiej, bo ogólnoświatowej skali. Można więc chyba śmiało powiedzieć, że problem ten staje równie wyraźnie przed każdą generacją i każdorazowo od nowa domaga się rozwiązania. Pytanie, czym są i jak należy w ł a ś c i w i e w y k o r z y s t y w a ć zbiory etnograficzne, stawiano bobie niejednokrotnie w różnych okresach, w różnych środowiskach i w różnych krę­ gach życia intelektualnego. Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat w tym za­ kresie można odnotować znamienne wypowiedzi, zarówno wybitnych n a u k o w c ó w 2Я - Etnografia Polska T. V I I �450 KRONIKA Ryc. 1. Fragment sali wystawowej etnografów, jak i praktyków, pedagogów i działaczy społecznych. Kto wie, czy nie poprzez szukanie rozwiązań dla zbiorów etnograficznych w tych właśnie ś r o ­ dowiskach zdołano podejść stosunkowo najbliżej do prawd, które głęboko tkwiły w życiu społecznym pod koniec ubiegłego wieku, w okresie przed I wojną ś w i a ­ tową, jak i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Pytanie, jakiej problematyce naukowej i jakim celom społecznym mają służyć zbiory etnograficzne, można ponowić z r ó w ­ ną aktualnością także i dzisiaj. Jednakże udzielenie wyczerpującej odpowiedzi na to pytanie z pozycji potrzeb współczesnych w y m a g a ł o b y nie tylko gruntownego obrachunku z przeszłością, lecz także — i to przede wszystkim — właściwego ro­ zeznania w stosunkach społeczno-politycznych i ich nkładach w aktualnie formu­ jącej się rzeczywistości historycznej. Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że w porów­ naniu z zespołem zjawisk społeczno-politycznych, zahaczających o krąg zaintere­ sowań etnograficznych z okresu międzywojennego, obecnie na czoło wysuwa się ruch wyzwoleńczy l u d ó w dotychczas całkowicie lub w znacznej mierze podporząd­ kowanych ustrojowi kolonialnemu. Sytuacja zmienia się pod tym względem radykalnie na naszych oczach. Ludy zwane niegdyś „pierwotnymi" przestały być biernym obiektem zainteresowań. B u ­ dują one dzisiaj świadomie zręby własnej kultury i szukają dróg powiązania spe­ cyfiki tradycji przeszłości z wymogami życia współczesnego. Zmienione warunki postawiły przed etnografią konieczność poszukiwania no­ wych koncepcji, nowych założeń metodologicznych w studiach nad procesami prze- �KRONIKA 451 Ryc. 2. Fragment sali wystawowej obrażeń kulturowych tych ludów. A to z natury rzeczy dotyczy również muzeal­ nictwa, będącego składową częścią naukowej działalności etnograficznej. Wydaje się, że spośród rozsianych po całym świecie i emancypujących się współcześnie tzw. niegdyś ludów pierwotnych na szczególną u w a g ę zasługują ludy afrykańskie. Narastające bowiem w sile od kilkudziesięciu lat ruchy narodowo­ w y z w o l e ń c z e doprowadziły dwieście kilkadziesiąt milionów mieszkańców Afryki kolonialnej do rozwiązań zasadniczych. Wychodząc zwycięsko z walk w y z w o l e ń ­ czych z ginącym systemem kolonialnym ludy Afryki jeden po drugim na naszych oczach przekształcają się w odrębne, nowocześnie rządzone ustroje p a ń s t w o w e . Nie ulega wątpliwości, że różne nurty ruchów narodowych afrykańskich i ich dzi­ siejsza postać stanowią już na tym etapie wyraźnie rysujące się przesłanki dla historycznego jutra całego kontynentu. Toteż zupełnie uzasadniony jest pogląd, ż e ten pęd Afryki ku nowemu jest jednym z naczelnych zjawisk we współczesnej hi­ storii zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Z tych w i ę c względów, jak i ze względu na zupełnie specyficzny obraz, jaki w y t w o r z y ł się przede wszystkim w kulturze ludów Afryki Czarnej, na skutek łączenia dawnego z nowym, problematyka afry­ kańska winna być jak najbardziej wzięta pod u w a g ę i w hierarchii zainteresowań wysunięta na miejsce eksponowane. Nie jest w i ę c dziełem przypadku, że pierwsza wystawa w Polsce, obrazująca duży zespół tzw. ludów pierwotnych, podlegających rewolucyjnym przemianom kulturowym, zestala poświęcona właśnie Afryce Czarnej. Przedsięwzięcie to ze �Ryc. 6. Maska zwierzęca Senu (Sudan Zachodni) �KRONIKA 455 Ryc. 7. Maska Chińczyka (Afryka Wschodnia) cesu emancypacji politycznej, społecznej i kulturowej wszystkich ludów „pierwot­ nych" Afryki nie wolno zapominać o ukształtowanym historycznie zróżnicowaniu na w i ę k s z e i mniejsze zespoły oraz o czynnikach tego zróżnicowania, takich jak język, rasa, typ gospodarki i organizacji społecznej, stopień izolacji i wiele innych. Wystawa „Afryka nieznana a bliska" dała skrót historii tego kontynentu i obraz jego zróżnicowania na przełomie X I X i X X w., a w i ę c tego etapu rozwo­ jowego, który stanowi bezpośrednie dziedzictwo dzisiejszych pokoleń Afrykańczy­ ków. I tę koncepcję uznać należy za słuszną. Poprzez tak pomyślaną w y s t a w ę otrzymuje widz jakby pierwszy stopień wtajemniczenia, wprowadzający w naj­ bliższą przeszłość Afryki stykającą się z tą rzeczywistością afrykańską, jaką od­ biera on w formie fragmentarycznych notatek czy wzmianek prasowych lub ko­ mentarzy dziennikarskich. Eksperyment ten nasuwa myśl, że w wystawach stałych poprzez odpowiedni dobór środków oddziaływania na widza należałoby rozszerzyć tematykę o całą sferę współczesności, widzianą od strony antropologii społecznej, to znaczy struktury społecznej, mechanizmu więzi społecznej i przemian, jakim ulegają one w s p ó ł ­ cześnie. Silniej należałoby także zaakcentować w obrębie nowo powstałych p a ń s t w �Ryc. 8. Fragment wystawy poświęcony tańcom i maskom tanecznym �KRONIKA 457 Ryc. 9. Ksylofon z Ghany afrykańskich zróżnicowanie rasowe, językowe, religijne, gospodarcze, społeczne itp.. jak również proces wzrostu znaczenia tych plemion czy tych wartości kulturo­ wych, które bądź z racji ich dominowania, bądź też z racji stosunkowo dalekiego zaawansowania w procesie rozwojowym w y s u w a j ą się dziś na plan pierwszy w tych państwach i działają jako czynnik jednoczący. Z drugiej strony — przede wszystkim w celu ustalenia powiązań z bardziej odległą przeszłością kontynentu — należałoby także wyraźnie podkreślić charak­ ter kontrastów rozwojowych, szczególnie silnie występujących w kulturze niektó­ rych ludów afrykańskich. Mam na myśli kulturę Buszmenów, Hotentotów i ple­ mion pigmejskich, z jej również i we współczesności utrwalonymi przejawami ma­ łej dynamiki przeobrażeń. Toteż wydaje się, że w koncepcji wystawy stałej rzeczą jak najbardziej uzasadnioną będzie zwrócenie baczniejszej uwagi na paralele etnograficzno-archeologiczne, co zresztą jeżeli chodzi o Afrykę przestrzegane jest bar­ dzo skrupulatnie w muzealnictwie ś w i a t o w y m . Na gruncie tego doświadczenia można by również podjąć dyskusję nad spo­ sobem podkreślania faktów o zasadniczym znaczeniu dla afrykańskiego procesu historycznego. Można by się na przykład zastanowić, jak najwłaściwiej ująć w eks­ pozycji problem arabski i ekspansji Islamu na obszarze Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem Afryki Czarnej. J a k przedstawić zagadnienie rożnych form nie­ wolnictwa i ich historię, sprawę pokojowej i zbrojnej polityki plemiennej, form organizacji militarnych, sposobów i środków prowadzenia wojen, s k u t k ó w klęsk i zwycięstw. �458 KRONIKA Ryc. 10. Wśród zwiedzających przeważała młodzież szkolna Z eksperymentu tego w y c i ą g a m y także wniosek co do miejsca, jakie w stałej wystawie etnograficznej zajmować winny wytwory twórczości artystycznej. Zgo­ dzimy się, że nie mogą one przesłaniać w y n i k ó w , utrwalonych w innych dziedzi­ nach działalności człowieka, przede wszystkim w dziedzinie działalności gospodar­ czej, jak również, że w wystawie o tym charakterze twórczość i działalność arty­ styczna nie może b y ć w żadnym wypadku potraktowana wycinkowo, jako kate­ goria samoistna, w odosobnieniu od całej stery życia duchowego i niezależnie od konkretnych układów stosunków społecznych. Można też podjąć dyskusję na temat, jaką rolę winna odgrywać oprawa pla­ styczna w ekspozycjach etnograficznych. Na przykładzie omawianej wystawy raz jeszcze można się przekonać, j a k wielkie może ona mieć znaczenie dla sugestyw­ nego unaocznienia zasadniczej koncepcji. Jest to ogromną zasługą Czesława Wielhorskiego. Dodajmy tutaj, iż udział tego artysty w wystawie poświęconej Mille­ nium walnie przyczynił s i ę do przekształcenia jej z ekspozycji okresowej w stałą. Eksperyment należy uznać za udany. I tu podkreślić wypada n i e w ą t p l i w ą z a ­ sługę dr Zofii Szyfelbejn-Sokolewicz, która przy pomocy szczupłego, ale odda­ nego sprawie zespołu współpracowników w bardzo krótkim czasie wypracowała koncepcję wystawy, czuwała nad jej realizacją, nad organizacją widowni oraz opracowała staranny, dobrze wprowadzający w w y s t a w ę katalog. Witold Dynowski �KRONIKA U W A G I NA T E M A T STUDIÓW A F R Y K A N I S T Y C Z N Y C H 459 W POLSCE Przebudzenie się Afryki, zdobycie (często dopiero po dłuższej lub krótszej walce z kolonializmem) niepodległości przez prawie 30 nowych państw, ż y w e sym­ patie narodu polskiego dla wszystkich ludów, które walczą o swą niezawisłość, szybki rozwój stosunków politycznych, ekonomicznych i kulturalnych z państwami afrykańskimi — oto najważniejsze czynniki determinujące rozwój studiów afrykanistycznych w Polsce. Studia te nie są u nas rzeczą zupełnie nową. Na uniwersytetach krakowskim i warszawskim od dawna już prowadzi się badania i nauczanie różnych j ę z y k ó w afrykańskich; badacze skupiają się na problemach antropogeografii Afryki, nad socjologią i etnografią ludów afrykańskich, nad ich historią, kulturą i sztuką. W niektórych instytutach naukowych Polskiej Akademii Nauk indywidualni bada­ cze zajmowali się również problemami afrykańskimi; w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych działała komórka problemów afro-azjatyckich. Spośród tych wszystkich przedsięwzięć pragnąłbym zatrzymać się na dwu, które zorganizowałem i którymi kierowałem w ciągu kilku ostatnich lat. W Instytucie Orientalistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, w ramach Katedry Semitystyki, zorganizowano kompleksowe studia afrykanistyczne polegające na nauce j ę z y k ó w amharskiego, haussa, swahili oraz etnografii, socjologii i historii Afryki. Pierwsi adepci tych studiów opuszczą mury uniwersytetu w 1963 r. Trzy lata temu utworzono w Polskiej Akademii Nauk Seminarium Afrykani­ styczne, które zgrupowało specjalistów różnych dziedzin: geografów, etnografów, ekonomistów, socjologów, lingwistów, p r a w n i k ó w itd. Właśnie dzięki temu Semi­ narium badacze-afrykaniści mogli lepiej poznać się nawzajem i nawiązać w s p ó ł ­ pracę. W ten sposób spełniało ono i spełnia dotąd rolę czegoś w rodzaju towa­ rzystwa naukowego. Ostatnio powołany został do życia na Uniwersytecie Warszawskim Ośrodek S t u d i ó w Afrykanistycznych, który spełniać ma dwa g ł ó w n e zadania: badanie i nauczanie. W dziedzinie badań chodzi o zaawansowanie i koordynację prac nau­ kowych dotyczących Afryki, prowadzonych na różnych wydziałach: geograficznym, geologicznym, filologicznym, socjologicznym, historycznym, prawnym, pedagogicz­ nym itd. Ośrodek działa jako centralna instytucja uniwersytecka nie związana z żadnym wydziałem i bezpośrednio podporządkowana rektorowi. Jednakże zgod­ nie z wnioskiem Ośrodka mogą być powoływani nowi pracownicy naukowi w r a ­ mach poszczególnych katedr w celu rozwijania badań afrykanistycznych. Tak więc omawiany ośrodek spełnia obecnie ważną rolę w dziedzinie integrowania badań afrykanistycznych prowadzonych przez poszczególne katedry w ramach jednego uniwersytetu, który (jak wszystkie współczesne uniwersytety podporządkowane prawom specjalizacji) mnoży ilość wydziałów, instytutów i katedr specjalistycznych. Ośrodek Studiów Afrykanistycznych powołano w celu rozwijania kontaktów z wszystkimi innymi instytucjami naukowymi i uniwersyteckimi w kraju i za gra­ nicą, zajmującymi się problemami afrykanistycznymi. Szczególny nacisk położony zostanie na podtrzymaniu kontaktów naukowych z uniwersytetami i instytutami badawczymi krajów afrykańskich. Ośrodek będzie dysponował specjalistyczną bi­ blioteką i będzie publikował swe prace w ramach wydawnictwa uniwersyteckiego. W celu spełnienia swych zadań dydaktycznych Ośrodek organizuje Studium Afrykanistyczne. Nauka trwać będzie tam 2 lata (4 semestry). Zadaniem tego Stu­ dium będzie dać swym adeptom podstawy współczesnej wiedzy o problemach afrykańskich w całej ich kompleksowości, i to zarówno w odniesieniu do prze- �460 KRONIKA szłości, jak i teraźniejszości. Chodzi tu przede wszystkim o osoby, które posiadają już dyplomy ukończenia studiów, a które chciałyby zdobyć dodatkowe wiadomo­ ści pozwalające im bądź lepiej w y p e ł n i ć swe zadania ekspertów powołanych do pracy w Afryce, bądź też lepiej przygotować się do ich zawodowych funkcji z w i ą ­ zanych z problematyką afrykańską w ramach administracji, handlu, dziennikar­ stwa, radia, telewizji itd. Studium to dostępne jest również dla pracowników naukowych w dziedzinie afrykanistyki: ekonomistów, l i n g w i s t ó w , historyków itd., którzy nie mieli okazji w czasie swych studiów specjalistycznych zgłębić dosta­ tecznie problematyki afrykańskiej; tak w i ę c np. lingwista będzie m ó g ł dopełnić z pożytkiem dla siebie w i e d z ę z zakresu geografii, etnografii, socjologii, historii politycznej, gospodarczej, kulturalnej itd. T a k samo dotyczy to i pozostałych pra­ c o w n i k ó w naukowych wyspecjalizowanych w innych dziedzinach i kierunkach, interesujących się Afryką. Studenci będą mogli również w czasie tych 2 lat po­ lepszyć s w ą praktyczną znajomość j ę z y k ó w obcych (francuskiego i angielskiego) oraz poznać podstawy jednego z j ę z y k ó w afrykańskich w y k ł a d a n y c h na Uniwer­ sytecie Warszawskiem. Uniwersytet ma nadzieję przyczynić się w ten sposób do ogólnego rozwoju studiów afrykanistycznych, do lepszej koordynacji badań oraz do lepszego przy­ gotowania kadr, których zadaniem będzie zajmowanie się problematyką afrykańską w ramach swych prac zawodowych, a które będą informowały nasze społeczeństwo o rozwoju kontynentu afrykańskiego lub które będą p o w o ł a n e przez rządy p a ń s t w afrykańskich i przez organizacje międzynarodowe do wypełniania swych zadań w samej Afryce. Stefan Strelcyn R E M A R Q U E S S U R L E S ÉTUDES A F R I C A I N E S E N P O L O G N E L'éveil de l'Afrique, la conquéte de l'indépendance par pres de 30 Etats nouveaux, souvent apres une lutte plus ou moins longue contre le colonialisme, les vives sympathies du peuple polonais pour tous les peuples qui luttent pour leur liberation nationale, le développement rapide des relations politiques, économiques et culturelles avec les Etats africains — voilä les facteures les plus importante qui déterminent chez nous le développement des études africaines. Ces études ne sont pas chose neuve en Pologne. Dans les Universités de C r a covie et Varsovie on poursuit depuis longtemps la recherche et renseignement de diverses langues africaines, des chercheurs se penchent sur des problémes de géographie humaine de l'Afrique, de la sociologie et de l'ethnologie des peuples africains, sur leur histoire, leur culture et leurs arts. Dans certaines institutions scientifiques de l'Académie des Sciences Polonaise des chercheurs isolés s'occupaient, eux aussi, de problemes africains; l'Institut Polonais des Relations Internationales avait une Section des Problemes Afro-Asiatiques. Parmi toutes ees initiatives, je voudrais m'arréter sur deux que j'ai organisées et dirigées au cours des demacres années. A l'Institut d'Etudes Orientales de l'Université de Varsovie, á la chaire d'Etudes S é m i t i q u e s un enseignement africaniste ocmplexe a été organise (langue amharique, haoussa, swahili, ethnographie, sociologie, histoire). Les premiers licencies acheveront ces études en 1963. II y a trois ans, fut fondé ä l'Académie des Sciences Polonaise un Séminaire Africaniste, groupant des spécialistes de différentes branches: géographes, ethnologiues, économistes, sociologues, linguistes, juristes etc. C'est sur la base de ce �KRONIKA 461 S é m i n a i r e que les chercheurs africanistes ont appris á mieux se connaitre et á collaborer entre eux. II faisait et i l fait encore, en quelque sortě, fonotion ď u n e société scientifique. J'en arrive maintenant au Centre d'Etudes Africaines qui vient d'etre fonde r é c e m m e n t á 1'Univérsité de Varsovie. Ce Centre poursuit parallelement deux buts essentiels, la recherche et l'enseignement. Dans le domaine de la recherche, i l est charge promouvoir et de ooordonner les travaux scientifiques concernant l'Afrique, poursuivis dans les différentes facultes, celle de Geographie et Geologie, de Philo­ logie, de Philosophie et Sociologie, d'Histoire, du Droit, de Pedagogie etc. L e Centre fonctionne comme une institution universitaire centrale, non attachée ä une faculté quelconque, soumise directement á M . le Recteur. Mais sur la proposition de ce Centre, des postes de chercheurs nouveaux peuvent étre créés dans les différents chaires pour développer les recherches africaines. Ainsi ce Centre joue des maintenant un role important dans 1'intégraüon des différentes branches de la recherche dans une universitě qui, comme toutes les universités contemporaineś soumises aux lois de la specialisation, multiplient les facultes, les instituís et les chaires spécialisées. L e Centre d'Etudes Africaines est appelé ä développer les contacts avec toutes les autres institutions scientifiques et universitaires, tant en Pologne qu'á l'étranger, s'occupant des problemes africains. U n effort particulier sera fait pour maintenir des relations scientifiques avec les universités et les instituís de recherches dans les pays africains. L e Centre disposera d'une bibliothěque spéoialisée et poubliera ses travaux par les soins des Editions de l'Université. Pour réaliser ses functions didactiques, le Centre organise un Cours Africa­ niste. L a durée des études y est de 2 ans (4 semestres). Ces études sont destinées á fournir les elements de base connaissances modernes des problemes africains dans toute oomplexité passée et présente ä toutes les personnes qui possédent déjá des diplomes universitaires (licencies, ingénieurs, médecins etc.), mais qui désirent acquérir des connaissances supplémentaires leur permettant soit de mieux remplir leurs fonctions d'experts en médecine etc. appelés ä travailler en Afrique soit de mieux s'acquitter de leurs taches professionnelles s'ils s'occupent des problemes africains dans radministration, dans le commerce, le journalisme, la radiotele­ visión etc. Cet enseignement est également destiné aux travailleurs scientifiques africanistes, aux économistes, linguistes, historiens etc. qui n'ont pas pu acquérir pendant leurs études spécialisées une connaissance de l'Afrique suffisamment large. Ainsi, par exemple, le linguiste pourra y completer utilement ses connais­ sances en géographie, en ethnographie et en sociologie, en histoire politique, é c o nomique et culturelle etc. II en est de m é m e avec les travailleurs scientifiques spe­ cialises dans d'autres branches et centres des problemes africains. L e s étudiants perfectionneront aussi durant ees deux années leurs connaissances pratiques des langues étrangeres (trancáis et anglais) et auront ä suivre un cours élémentaire d'une des langues africaines enseignées ä l'Université de Varsovie. L'Université espere contribuer ainsi au développement des études africaines en general, ä une meilleure coordination des recherches, ä une meilleurs prepara­ tion des cadres qui ont a s'oecuper des problemes africains dans leur travail professionnel, qui ont ä informer notre société sur le développement du continent africain ou qui doivent réaliser en Afrique m é m e des taches auxquelles ils seront appelés rfiu? le gouvernement des Etats africains ou par des organisations interna­ tionales. Stefan Strelcyn �462 KRONIKA MIĘDZYNARODOWE S Y M P O Z J U M A F R Y K A N I S T Y C Z N E W B I A Ł Y M S T O K U W dniach 22—23IX 1962 r. odbyło się w Białymstoku Sympozjum A f r y k a n i ­ styczne poświęcone antropologii (ze specjalnym uwzględnieniem rezultatów b a d a ń arabsko-polskich wypraw antropologicznych do Egiptu). Wzięli w nim udział wybitni afrykaniści i zaproszeni goście z zagranicy: prof, dr Ahmed Mahmoud E l Batrawi (Egipt), doc. dr Balazs Bugyi (Węgry), doc. dr Peter Boyev (Bułgaria), prof, dr Hans Grimm (Niemcy), prof, dr L a r r y P. K i r w a n (Wielka Brytania), prof, dr Olga Necrasov (Rumunia), prof, dr Georges Olivier (Francja), dr Evžen Strouhal (Czechosłowacja), doc. dr Jaroslav Suchý (Czechosłowacja) oraz uczeni polscy z prof, dr Janem Czekanowskim, prof, dr Kazimierzem M i c h a ł o w ­ skim i prof, dr Romanem Stopą na czele. Obrady pierwszego dnia Sympozjum obejmowały cztery referaty g ł ó w n e : w s t ę p ­ ny referat prof, dr Tadeusza Dzierżykray-Rogalskiego, pt. „Polskie badania antro­ pologiczne w Afryce", w którym została przedstawiona historia polskich wypraw i badań w Afryce, a następnie referat prof, dr Jana Czekanowskiego, „Perspek­ tywy badań antropologicznych w Afryce", nawiązujący do prac autora sprzed przeszło pół wieku na tamtejszym terenie. Ogromne zainteresowanie w y w o ł a ł y referaty g ł ó w n e dwóch wybitnych archeologów: prof, dr Kazimierza M i c h a ł o w ­ skiego, pt. „Archeologia doliny Nilu ze szczególnym uwzględnieniem badań pol­ skich", i prof, dr L a r r y P. Kirwana. W przerwie między obradami odbyło się otwarcie wielkiej wystawy fotograficzno--maląrskiej „Przez pustynie i oazy Egiptu" i wystawy polskich wydawnictw antropologicznych. Dalsze obrady poświęcone b y ł y referatom o tematyce ogólnoafrykańskiej. Spe­ cjalnie ciekawa była prelekcja prof, dr Romana Stopy „Buszmeńszczyzna a pre­ historia mowy ludzkiej", w której autor omówił genezę języka na tle prymityw­ nych dialektów afrykańskich. Tytuły pozostałych referatów przedstawiały się następująco: dr A. Coblentz (Paryż), „Contribution ä l'étude des populations sahariennes"; prof, dr Adam Wanke (Wrocław), „Typy kraniologiczne Afryki"; ks. mgr Czesław B i a ł e k (Toruń) „Stosunki antropologiczne Afryki Środkowej w świetle aproksymacji Wankego, z modyfikacją Czekanowskiego"; dr Josef Wolf (Praga), „Příspěvek к d ě j i n á m nejstaršiho osídleni Afriky"; dr Vladimir Kadlec (Praga), „Rzeźba sakralna Poli­ nezyjczyków i paralele zachodnioafrykańskie"; mgr Roman Raczyński (Praga) „ N i e ­ które problemy etnogenezy Malgaszów"; mgr Henryk Stolarczyk (Łódź), „Uwagi nad strukturą antropologiczną Cyrenajki"; mgr Lucyna Różbicka (Łódź), „ U w a g i nad strukturą antropologiczną ZulóW"; dr Andrzej Wierciński (Warszawa), „Analiza rasowa wczesnodynastycznej ludności z Heluanu ( I — I I dyn.)". Drugi dzień obrad poświęcony był pracom dotyczącym antropologii Egiptu. Większość z nich oparta była na materiałach arabsko-polskich wypraw antropolo­ gicznych. T y t u ł y tych referatów przedstawiają się następująco: prof, dr Eugenia S t o ł y h w o (Kraków), „Cechy opisowe u młodzieży egipskiej'; doc. dr B r o n i s ł a w Jasicki (Kraków), „Zmienność niektórych w y m i a r ó w i proporcji ciała u dzieci i młodzieży egipskiej"; dr Stanisław Panek (Kraków), „Wyrzynanie się uzębienia stałego u dzieci egipskich"; dr P a w e ł Sikora (Kraków), „Rozwój g ł o w y i twarzy młodzieży egipskiej"; dr Napoleon Wolański (Warszawa), „Rozwój proporcji ciała u dzieci egipskich na tle rozwoju dzieci z miast i wsi polskich"; prof. Ahmed Mahmoud E l Batrawi (Kair), „The Physical Traits of the population of Solium, Sidi Barrany and Siwah"; dr Waldemar Szwaykowski (Białystok), „Ciśnienie tętnir �KRONIKA 463 cze krwi mieszkańców Sidi Barrany, Solloum, Marsa Matrouh i Oazy Siwah"; prof, dr Mikołaj Olekiewicz (Lublin), „O pewnym ciekawym przypadku niespeł­ nienia się kryterium Bernsteina w Oazie Siwah"; doc. dr Balazs Bugyi (Budapeszt), „Some regularities and laws in the radiological development growth and matu­ ration of the skeletal system on children"; prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski (Białystok), „Zagadnienie populacyjne Oazy Siwah na tle stosunków demograficz­ nych i zdrowotnych Pustyni Libijskiej" oraz „Długość trwania życia i przyczyny zgonów mieszkańców Marsa Matrouh"; prof, dr Ireneusz Michalski (Łódź), „Uwagi 0 strukturze antropologicznej Egiptu"; dr Evžen Strouhal (Praga), „Příspěvek к antropologii současného obyvatelstva středního a horního Egypta"; prof, dr Sta­ nisław Górny (Wrocław), „Charakterystyka budowy somatycznej ludności Pustyni Libijskiej", „Struktura antropologiczna Beduinów z Oazy Fajum" i „Struktura antropologiczna ludności zachodniej części Delty Nilu"; mgr Irena Szwaykowska 1 dr Waldemar Szweykowski (Białystok), „Uwagi o strukturze mieszkańców L u x o ru"; prof, dr Michał Cwirko-Godycki (Poznań) i prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Ro­ galski (Białystok), „Grupy krwi współczesnej ludności Egiptu"; doc. dr Jaroslav Suchý (Praga), „Staroegyptské lebky v Hrdličkowě muzeum v Praze". Podsumowania obrad dokonal prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski. Na zakończenie zebrani obejrzeli film dokumentalny „Ostatni ludożercy" o no­ wo odkrytym szczepie K u k u - K u k u w Nowej Gwinei. Sympozjum białostockie wykazało, że antropologia polska zdobyła sobie na terenie międzynarodowym w y s o k ą pozycję w zakresie badań afrykanistycznych. T. POWIĘKSZYŁY Dzierżykray-Rogalski EGZOTYCZNE EKSPONATY ZBIORY MUZEUM POMORZA ZACHODNIEGO W listopadzie 1961 r. do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie wpłynęło szereg ciekawych eksponatów. B y ł a tam prymitywna łódź gwinejska, drążona w jednym pniu drzewa. Została ona zdeponowana w Dziale Morskim przez I ofi­ cera statku „Świdnica", A. Drapellę. Również w tym czasie zbiory etnograficzne powiększyły się o kilka ludowych instrumentów z okolic Konakry. Przebywający tam przedstawiciel Muzeum Pomorza Zachodniego, M. Wieprzewski, przesłał do Muzeum drewniane cymbały, zwane balofonem, oryginalną gitarę, m a ł y tamtam oraz naczynie do łuszczenia ryżu. K . M. D A N E S T A T Y S T Y C Z N E DOTYCZĄCE AFRYKI G ł ó w n y Urząd Statystyczny opracował materiał statystyczny dotyczący stosun­ k ó w afrykańskich (Afryka. Ważniejsze dane o rozwoju politycznym i gospodar­ czym krajów Afryki, dod. „Biuletynu Statystycznego", nr 1/49, Warszawa, styczeń 1961, s. 15). Zeszyt zawiera ważniejsze informacje o stosunkach politycznych, po­ wierzchni, ludności, produkcji i handlu zagranicznym krajów afrykańskich (z mapą). A. W. �KBONTKA 464 AFRYKA I AFRYKANISTYKA Polska P O L S K I E BADANIA ARCHEOLOGICZNE NA T E R E N I E PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ A F R Y K I Archeologiczne prace wykopaliskowo-rekonstrukcyjne w Egipcie i Sudanie sta­ nowią jedynie część badań prowadzonych przez polskich specjalistów w basenie Morza Śródziemnego *. Są one jednak bardzo interesujące i obfitują w odkrycia naukowe wykraczające daleko poza lokalne ramy. Badania te rozwinęły się sto­ sunkowo niedawno. Złożyło się na to szereg przyczyn. Utrata przez P o l s k ę w końcu X V I I I w. niepodległego bytu p a ń s t w o w e g o przy­ padła na okres największego rozkwitu archeologii śródziemnomorskiej na świecie. Półto-rawiekowa niewola przerwała obiecujące początki rozwoju tej dyscypliny w naszym kraju. Dość wspomnieć o pracach wykopaliskowych Stanisława Kostki-Potockiego . Po I wojnie światowej archeologia śródziemnomorska, tzw. kla­ syczna, w Polsce pod względem dorobku naukowego, samodzielnych badań, jak również odpowiednio licznej kadry naukowej nie mogła konkurować z innymi państwami, w których rozwój nauki przebiegał pomyślnie, bez zakłóceń natury politycznej. Dopiero w 1936 r. dochodzi do zorganizowania pierwszych polsko-francuskich wykopalisk archeologicznych na terenie Górnego Egiptu. Połączona ekspedycja Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Francuskiego Archeologii Wschodu w Kairze rozpoczyna pod kierownictwem prof, dr Kazimierza Michałowskiego ba­ dania w Edfu. Trzyletnia kampania (1936—1939) przynosi w efekcie trzytomową p u b l i k a c j ę oraz liczne zabytki sztuki staroegipskiej, które mają po przewiezie­ niu do kraju stworzyć zalążek Działu Sztuki Egipskiej w Muzeum Narodowym w Warszawie. W ekspedycji tej biorą udział m. in. polscy archeolodzy, papirolodzy, architekci i antropolodzy: prof, dr J . Manteuffel, A. Czeczot, T. Górski i M. Żejmo-Żejmis. P o m y ś l n i e rozpoczęte prace przerwane zostają wybuchem I I wojny świato­ wej. Wznowienie badań na terenie Egiptu, tym razem całkowicie polskich, n a s t ę ­ puje dopiero w 1957 r. Wcześniejszy powrót na arenę międzynarodową jest przez szereg lat uniemożliwiony wskutek trudnych w a r u n k ó w zrujnowanego w o j n ą kraju, jak również skomplikowanej sytuacji międzynarodowej w okresie zimnej wojny. W 1957 r. ekspedycja pod kierownictwem prof, dr K . Michałowskiego rozpoczyna prace w Tell Atrib położonym na terenie Dolnego Egiptu. Z biegiem lat ilość 2 3 1 Por. polskie badania w Palmyrze — K . M i c h a ł o w s k i , Palmyre, „Fouilles Polonaises", 1959, Warszawa 1960, oraz Palmyre, „Fouilles Polonaises", 1960, War­ szawa 1962. K . M i c h a ł o w s k i , Stanisław Kostka-Potocki jako archeolog, „Rocznik Historii Sztuki", 1956, s. 503—513. „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I Tell Edfou 1937, Kair 1937; „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I I Tell Edfou 1938, K a i r 1938; „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I I I Tell Edfou 1939, K a i r 1950. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Zakład Archeologii Śródziemnomorskiej i prace wykopaliskowe na Bliskim Wschodzie w 1961 г., „Nauka Polska", R. X : 1962 nr 2(38), s. 75—94; t e n ż e , Polskie odkrycia w archeologii śródziemnomorskiej i ich znaczenie dla nauki i kultury polskiej, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I : 1958 z. 3, s. 5—11. 2 :l �KRONIKA 465 stanowisk wykopaliskowych zwiększa się, obejmując dziś obok Tell Atrib, Dabod, Alexandrie i świątynię Hatszepsut w Deir el Bahari. To ostatnie stanowisko wiąże się z n o w ą formą naszej działalności archeologicznej, a mianowicie pracami z dzie­ dziny rekonstrukcji archeologicznych i projektowania konserwacji obiektów zabyt­ kowych. Do tej kategorii należy też projekt zabezpieczenia przed zalewem słynnej świątyni w Abou Simbel. Niezależnie od prac wykopaliskowych na terenie Egiptu, specjaliści polscy prowadzą (w ramach akcji U N E S C O ratowania zabytków Nubii przed zalewem w ó d Nilu) prace badawcze w Sudanie na terenie Faras — staro­ żytnego Pachoras. Powstała w 1960 r. w Kairze Stacja Archeologiczna Uniwersytetu Warszaw­ skiego staje się ośrodkiem kierowniczym licznych wykopalisk polskich, jak również spełnia rolę bazy wypadowej dla ekspedycji wyruszających w teren. Jest całkiem oczywiste, że prace prowadzone przez polskich archeologów, tak rozległe terenowo i tematycznie, są wykonywane przez zespół specjalistów z różnych dziedzin. W eks­ pedycjach biorą udział obok archeologów epigraficy, architekci i filolodzy odpo­ wiednio przygotowani do prac archeologicznych. Bogaty materiał kostny pocho­ dzący z wykopalisk opracowywany jest przez antropologów. Przystępując do omówienia poszczególnych stanowisk badawczych na terenie Egiptu i Sudanu ograniczymy się do badań po I I wojnie światowej pomijając wspomniane już wykopaliska w Edfu. Akcja wykopaliskowa na terenie starożytnego Athribis •', dzisiejszego Tell Atrib, rozpoczęła się w marcu 1957 r. i trwa do chwili obecnej. Już w okresie wyprawy Bonapartego zwrócono u w a g ę na olbrzymi zespół ruin Athribis, które potwierdziły antyczne zapiski, że u schyłku starożytności istniał tam kwitnący potężny ośrodek gospodarczy Dolnego Egiptu. Na terenie miasta kilkakrotnie po­ dejmowano próby wykopalisk, żadna jednak ekspedycja nie w y t r w a ł a dłużej niż rok. Tell Atrib jest terenem wykopaliskowym trudnym, w y m a g a j ą c y m precyzji obserwacji i wielkiej ostrożności w w y c i ą g a n i u w n i o s k ó w . Ciężkie warunki kli­ matyczne stwarzają dodatkowe przeszkody w kontynuowaniu badań. Polska misja pierwsza rozpoczęła systematyczne badania, które doprowadziły do w a ż n y c h od­ kryć naukowych. Podczas pierwszej kampanii wykopaliskowej przeprowadzono w s t ę p n e badania i sondaże. Odsłonięto interesujące konstrukcje z cegły suszonej, w y p e ł n i o n e piaskiem. Okazało się, że jest to konstrukcja wzniesiona dla króla Ah-mose w 2 połowie V I w. p.n.e. Do w a ż n y c h odkryć I I kampanii ' należą dwa depozyty fundacyjne, z których jeden zawierał m. in. modele toporka i dwie pla­ kietki fajansowe z kartuszem Amazisa (wspomnianego Ah-mose), drugi obejmował trzy złote plakietki również z kartuszem tego władcy. W czasie I I kampanii od­ słonięto budowlę z wypalonych cegieł łączonych zaprawą wapienną (II w. n.e.) two­ rzącą rodzaj niszy stanowiącej prawdopodobnie szczątki akweduktu rzymskiego lub innego rodzaju konstrukcji hydraulicznej. Unikatowym znaleziskiem w war­ stwach rzymskich były piece do wypalania wapna z okresu I — I I I w. n.e., któ­ rych doskonały stan zachowania umożliwiał prześledzenie szczegółów konstruk­ cyjnych. 1 Trzecia kampania wykopaliskowa 5 7 przeprowadzona w marcu i kwietniu 1959 r. Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie odkrycia w archeologii śródziemnomorskiej... K . M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wschodzie w 1958 г., „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych". R. I I : 1959 z. 2, s. 41—45. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Wyniki polskich badań archeologicznych na Bli­ skim Wschodzie w roku 1959 (Tell Atrib, Palmyra), „Sprawozdania z Prac Nauko­ wych Wydziału Nauk Społecznych", R. I I I : I960 z. 1, s. 35—38. 6 7 .15 - Etnografia Polska Т. V I I �KRONIKA 466 poświecona była głównie przebadaniu wspomnianego zespołu rzymskich pieców wapiennych. Po raz pierwszy można było odtworzyć proces wypalania wapna znany dotychczas jedynie dzięki antycznym źródłom filologicznym, jak prace K a ­ tona (De agricultura), Witruwiusza, Owidiusza, Pliniusza, Apolloniosa z Rodos . Rezultatem badań w 1959 r. było również odkrycie urządzeń typu kanalizacyjnow o d o c i ą g o w e g o z okresu rzymskiego. Z zabytków ruchomych zasługują na wzmian­ kę reliefy ptolemejskie z inskrypcjami, a także saickie z X X I dynastii ( V I I w. p.n.e.), naczynia ceramiczne, lampki oraz terakoty hellenistyczne i rzymskie. Czwarta kampania wykopaliskowa prowadzona przez polskich archeologów miała dla historii Athribis decydujące znaczenie. W czasie prac skoncentrowano bowiem u w a g ę na problemie ustalenia etapów rozwoju tego miasta. Opracowana została chronologia dotychczas odkopanych zespołów ruin — pochodzących z X X V I dynastii, epoki ptolemejskiej i czasów rzymskich. Celem uściślenia datowania tego ostatniego okresu ograniczono się do jednego zespołu architektonicznego — rzym­ skiej łaźni. P o d s t a w ę do uściśleń chronologicznych na terenie Athribis dostar­ czyły zarówno szczegóły konstrukcyjne budowli, jak układ stratygraficzny, przekrój ruin oraz monety. Stwierdzono, że w okresie julijskOnklaudyjskim nastąpił n a g ł y rozwój miasta, którego wyrazem była szeroka rozbudowa. Na ten okres przypa­ dają rnury z c e g ł y palonej, kładzione niekiedy bezpośrednio na kamiennym w ą t k u ptolemejskim lub w ą t k u z X X V I dynastii. W wątkach stwierdzono stosowanie nie przepuszczającego wody cementu oraz szalowanie deskami pokrywanych nim miejsc, czego dotychczas w Egipcie nie spotykano. Dalszy rozwój miasta nastąpił na prze­ łomie I i I I w., za panowania Trajana i Hadriana. Łaźnie zostały rozbudowane przy zachowaniu dotychczasowych osi budynku. Rozbudowę tę potwierdził odkryty uprzednio zespół pieców-wapienników, w których przetapiano elementy dawniej­ szych budowli na nowy m a t e r i a ł . . Okres panowania Antoninów charakteryzuje w Athribis rozbudowa urządzeń kanalizacyjnych. Na te czasy przypada zmiana zasadniczych osi budynku (łaźni) przypuszczalnie spowodowana trzęsieniem ziemi, a następnie odbudową pomieszczenia na innym założeniu architektonicznym. Przy­ puszczenie to potwierdza się na innych terenach miasta. W obrębie term znale­ ziono fragmenty dużych czar granitowych niewątpliwie pochodzących z sal łaźni. Ich charakter stylowy, profile, bazy pozwalają na datowanie najwcześniej na koniec I I I w. n.e. Ś w i a d c z y to, że nie było zasadniczych zmian w zabudowie term od p o ł o w y I I w. do końca I I I w., kiedy to nastąpiło ostateczne zniszczenie tej bu­ dowli. W poprzek zespołu architektonicznego dawnych łaźni przeprowadzono rowy, wykorzystane następnie pod fundamenty wielkich portyków kolumnowych. W koń­ cu I I I w. Athribis stało się jednym z trzech największych miast Egiptu. Potwier­ dzają to zarówno przekazy Ammianusa Marcelinusa, jak i rozbudowa i fortyfi­ kacja miasta. Athribis stanowiło wówczas, dzięki doskonałemu usytuowaniu, cen­ trum gospodarcze kraju oraz handlowe zaplecze portu w Alexandrii. 8 9 Kampanie wykopaliskowe w 1961 i 1962 r. w Tell Atrib stanowiły kontynuację poprzednich b a d a ń . Doprowadziły one do odsłonięcia wielometrowej długości w ą t k u muru z czasów X X V I dynastii oraz resztek portyku ptolomejskiego, który 10 0 M i c h a ł o w s k i , op. cit., s. 35. " Por. K . M i c h a ł o w s k i , Wyniki polskich badań archeologicznych na Bli­ skim Wschodzie w roku 1960, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I I I : 1960 z. 5, s. 5—12. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wscho­ dzie w 1961 г., „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I V : 1961 z. 4(21), s. 5—11 (artykuł dotyczy tylko wykopalisk w 1961г.). 1 0 ��KRONIKA 468 w epoce rzymskiej został rozszerzony i otrzymał nadbudowę w postaci pierwszego piętra. Portyk ten był dekorowany freskami. Z czasów ptolomejskich pochodzą grafitty i freski utrzymane w pierwszym stylu pompejańskim, tzw. inkrustacyjnym. Malowidła z rzymskich partii portyku znajdują najbliższą analogię we fre­ skach willi L i w u przy Prima Porta w Rzymie. Odkrycia te rzucają światło na roz­ wój tej dzielnicy Athribis. Miała ona początkowo charakter mieszkaniowy i po­ wstała w epoce ptolemejskiej na miejscu dawnego nekropolu. W czasach rzym­ skich na terenie tym wyrósł wielki ośrodek przemysłowy, składający się z pieców wapiennych. N a s t ę p n y m polskim stanowiskiem archeologicznym o poważnym znaczeniu nau­ kowym jest A l e x a n d r i a . Brak dotychczas metodycznych wykopalisk w tym ośrodku spowodował, że ta trzecia po Atenach i Rzymie wielka stolica starożyt­ ności nie została dokładnie zbadana, plany dawnego miasta zaś, istniejące i po­ dawane obecnie w podręcznikach, dotyczą tylko epoki rzymskiej i są tworami supozycyjnymi nie odpowiadającymi w pełni antycznej rzeczywistości. Nowożytna Alexandria zbudowana została dokładnie na terenie miasta starożytnego. Fakt ten niezmiernie utrudniał prace archeologiczne. Lata ubiegłe nie wnosiły w i ę c wiele nowego do poznania topografii i architektury starożytnego ośrodka. Wyrywkowe badania, bez jakiejkolwiek koordynacji, prowadzone były przez specjalistów egip­ skich jedynie przy okazji budowy fundamentów pod nowe domy. W roku I960 egipska Service des Antiquités zaproponowała Stacji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego, aby z okazji niwelacji napoleońskiego fortu Kom el Dikka, poło­ żonego w centrum Alexandrii, przeprowadziła sondaże badawcze. Prace rozpoczęto w grudniu 1960 r. Odkrytych zostało szereg uwarstwień, które pozwoliły na prześledzenie zmian w topografii miasta. Po zdjęciu warstwy należącej do począt­ k ó w wieku X I X (nasypy z okresu Bonapartego) znaleziono pierwszy nekropol arabski z epoki Mameluków. Poniżej znajdowało się starsze cmentarzysko praw­ dopodobnie z X I I I i X I V w. Obecność tych nekropoli dowodziła, że były to tereny podmiejskie. W miarę zagłębiania się w niższe warstwy kulturowe napotkano konstrukcje należące do w ł a ś c i w e g o już miasta, którego obszar począwszy od cza­ sów antycznych poprzez epoki arabskie coraz bardziej się zmniejszał. Zjawisko to jest typowe dla wielkich starożytnych ośrodków na terenie Bliskiego Wschodu. il 12 Pod wspomnianymi już nekropolami znalezione zostały elementy obronne wska­ zujące na przebiegającą tam granicę miasta. Poniżej odsłonięto sklepione budowle przyparte do wielkiego muru arabskiego. Te podziemne konstrukcje stanowiące miejski system kanalizacyjny lub hydrauliczny okazały się najstarszymi zabytkami wczesncarabskiego budownictwa monumentalnego znalezionymi na terenie Ale­ xandrii. Datowane są na okres po islamizacji kraju, prawdopodobnie z końca V I I lub początku wieku V I I I . Z okresu arabskiego pochodzą również znalezione w cza­ sie wykopalisk piece do wytopu metali. Pod warstwami arabskimi znajdowały się typowe rzymskie łaźnie ze śladami malowideł ściennych i fragmentami precyzyj­ nych mozaik. Warstwa rzymska ustępuje z kolei pozostałościom okresu ptolemejskiego. Z tych czasów pochodzi pomieszczenie, w którym odkopana została cenna i piękna marmurowa głowa kobieca z I w. n.e.. z zachowaną polichromią oczu. brwi i włosów. Badania na terenie Alexandrii kontynuowane są niemal bez przerwy. Prowadzą je pod zwierzchnim kierownictwem prof, dr Kazimierza Michałowskiego archeo- Por. M i c h a ł o w s k i , op. cit., s. 7—8. M i c h a ł o w s k i , Zakład Archeologii Śródziemnomorskiejs. 88. �KRONIKA 469 Ryc. 4. Tell Atrib (Athribis). Teren kampanii wykopaliskowej w 1962 r. Resztki planie widoczny grób biskupa Johannesa i wejście do kaplic zawierających freski lodzy i architekci znajdujący się aktualnie w Stacji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego w Kairze. Przechodząc do krótkiego scharakteryzowania następnego polskiego stanowiska badawczego na terenie Egiptu — Dabod, należy słów parę powiedzieć o motywach, jakie skłoniły P o l a k ó w do rozpoczęcia tam pracy. Bezpośrednim bodźcem stała się akcja U N E S C O zmierzająca do ochrony starożytnych zabytków Egiptu i S u ­ danu, zabytków, które w niedalekiej przyszłości, w związku z budową nowej tamy w Assuanie, zalane zostaną spiętrzonymi wodami Nilu . Polska Misja jako jedna z pierwszych odpowiedziała na ten apel. W styczniu 1958 г., na zaproszenie egipskiej Service des Antiquités, udała się na objazd 17 stanowisk archeologicznych w Nubii, w rejonie od Szellal do Abou Simbel. Dokonano m. in. przeglądu Merie, El-Allaqi, Quarte, Sebua, Tonqala i Anibe. Zwiedzono jednocześnie kilka słynnych zatopionych częściowo świątyń, jak Gerf Hussein, Amada i Abou Simbel. Przegląd ten pozwolił na zastanowienie się nad wyborem metod i sposobów zabezpieczenia tych zespołów zabytków przed zato­ pieniem. Ze swej strony Misja zdecydowała się na samodzielne wykopaliska w Dabod, leżącym na terenie Nubii egipskiej, jak również wespół z technikami 13 1 3 Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim dzie w roku 1961, s. 5; t e n ż e . Polskie badania archeologiczne na bliskim dzie w 1958 г., s. 42. Wscho­ Wscho­ �KRONIKA 470 egipskimi na demontaż tamtejszej świątyni. Na obszarze Nubii sudańskiej posta­ nowiono rozpocząć prace wykopaliskowe w Faras, starożytnym Pachoras. Wykopaliska w Dabod koncentrowały się przede wszystkim wokół problemu rampy wiodącej do świątyni oraz f u n d a m e n t ó w O d k r y c i e m , które bezsprzecznie należy uznać za najważniejsze, było znalezienie dwóch b l o k ó w z kartuszami faraona Setosa I I . Fakt ten dowodził, że na miejscu zdemontowanej świątyni z okresu ptolemejsko-rzymskiego znajdowała się monumentalna budowla, przypuszczalnie sakralna, pochodząca z czasów Nowego Państwa, z początków X I X dynastii. Wyko­ paliska w Dabod prowadzone są jedynie przez trzy miesiące letnie, przez pozostałe części roku obszar badań znajduje się pcd wodą. Na terenie Sudanu ośrodkiem zainteresowania Polskiej Misji Archeologicznej stało się starożytne Pachoras — dzisiejsze Faras będące w okresie Nowego Państwa jednym z największych centrów polityczno-kulturalnych tej części kraju. Przed 50 laty badania na stanowisku tym prowadziła cksfordzka ekspedycja prof. Griffitha. Terenem jej poszukiwań były obszary peryferyjne, nekropola i osiedla leżące poza w ł a ś c i w y m centrum starożytnego ośrodka. Ekspedycja polska, pod k'erownictwem prof. Kazimierza Michałowskiego, przystępując w 1961 r. do badań zmuszona była liczyć się z faktem, że za 3 lata Faras zalane zastanie wodami Nilu. Należało więc dokonać wyboru miejsca wykopalisk rokującego pracom n a j ­ większe powodzenie. Zdecydowano się na Kom, stanowiący centrum dawnego P a ­ choras. Stanowisko to nie było badane przez ekspedycję angielską. Wykopaliska prowadzone są z dwu stron wzgórza wznoszącego się na terenie wybranego Komu. W trakcie robót na stoku zachodnim odnalezione zostały znacz­ ne ilości bloków z inskrypcjami, stanowiącymi niegdyś ściany świątyni Totmesa I I I . Wschodni odcinek robót stanowił teren bardzo urozmaicony. Szczyt wzgórza zaj­ m o w a ł y ruiny rnonasteru chrześcijańskiego i arabskiej XVIII-wiecznej fortecy, tzw. cytadeli, pod którą znajdowała się konstrukcja starsza — wielowarstwowy mur kamienny. Posiadał on nadbudowę z cegły palonej i zaopatrzony był w okno z kratą kamienną będące pierwszym tego rodzaju zabytkiem znalezionym na tere­ nie Nubii. Pomiędzy murem a sąsiadującą z nim kopułową budowlą z cegły palo­ nej odkryto elementy budownictwa z cegły suszonej. B y ł y nimi dwie kaplice. Do­ konano w nich najcenniejszych odkryć pierwszej kampanii, odsłonięto wspaniałe freski przedstawiające Archanioła Michała i Madonnę z D z i e c i ą t k i e m oraz naj­ starsze wczesnochrześcijańskie inskrypcje. Odkrycia te, pomijając dużą wartość dla historii sztuki, pozwoliły po raz pierwszy na ustalenie chronologii dwu etapów budownictwa wczesnochrześcijańskiego na terenie Pachoras i umożliwiły prześle­ dzenie nie znanego dotychczas krótkotrwałego nurtu w sztuce wczesnochrześcijań­ skiej tych terenów. Styl fresku Michała Archanioła różni się zasadniczo od po­ dobnych zabytków sztuki koptyjskiej. Utrzymany jest w tradycjach klasycznych, które są zrozumiałe na terenie Nubii, gdzie chrystianizacja dokonywała się pod w p ł y w e m dworu w Konstantynopolu. W kaplicy, w której znajdował się fresk Madonny, znalezione zostały 4 komemoratywne stele pierwszych biskupów P a ­ choras. Najważniejsza z nich poświęcona była biskupowi Johannesowi, zmarłemu W 606 r. n.e. Pozostałe stele dotyczyły Petrosa (stela z 662 r.) i dwie późniejsze 16 <4 Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wschodzie w 1951 г., s. 7. M i с h a ł o w s к i, op. cit., s. 5; oraz t e n ż e , Faras, „Fouilles Polonaise", 1961, Warszawa 1962. U N E S C O , „Le Courrier", t. 14:1961, octobre, s. 40; oraz K . M i c h a ł o w s k i , Peiutures chrétiennes ä Faras, „Bull, du Musée National de Varsovie", t. 3 : 1962. 1 5 1 8 �Ryc. 3. Tell Atrib (Athribis). Fragmenty •rzymskich urządzeń doprowadzających wodę (widoczna studzienka osadowa) �KRONIKA 472 biskupa Jesu i Georgiosa. Kaplice musiały powstać w początkach V I I w. w cza­ sach współczesnych biskupom. Freski mogą być datowane na połowę wieku V I I , Podczas drugiej kampanii wykopaliskowej wytyczne dla dalszych prac sta­ n o w i ł y najważniejsze odkrycia pierwszych badań, nasuwające szereg problemów do rozstrzygnięcia. Najważniejsze z nich dotyczyły ustalenia, czy Johannes rzeczy­ w i ś c i e był pierwszym biskupem Pachoras oraz jaki charakter miała budowla, której mur (z oknem) znaleziono w roku 1961. Wykopaliska 1962 r. potwierdziły słuszność hipotez odnośnie do pierwszeństwa Johannesa, jak również doprowa­ dziły, przy badaniu muru, do niezwykle interesujących odkryć. Po usunięciu blisko 8 tys. m piasku odsłonięto pod cytadelą arabską prostokątny budynek dawnego kościoła wczesnochrześcijańskiego, którego ściany zewnętrzne partiami wykonane były z wtórnie użytych bloków z budowli faraońskich. Odnaleziony kościół posiadał pięć naw, z których środkowa zakończona była absydą dekorowaną malowidłami. Malowidła ścienne znaleziono również w pobliżu południowego wejścia do kościoła. Przedstawiały one Michała Archanioła raz jako stojącego, raz jadącego na koniu wodza zastępów niebieskich walczących ze zbuntowanymi aniołami. W Nartexie zna­ leziono dalsze malowidła, z których zachodnie, znajdujące się po lewej stronie drzwi, przedstawiało patrona kościoła — Michała Archanioła — przychodzącego na pomoc „trzem młodzieńcom w płomieniach pieca ognistego". Udało się stwier­ dzić, że pod postaciami młodzieńców przedstawieni zostali trzej biskupi Pacho­ ras — Kalouthas, Aaron i Stefanos, których stele znajdowały się po drugiej stronie muru, w miejscach odpowiadających poszczególnym osobom malowidła. Fresk ten jest doskonale zachowany. Pod względem jakości wykonania należy n i e w ą t ­ pliwie do najwybitniejszych osiągnięć sztuki bizantyjskiej. Ściany kościoła ozdo­ bione są ponadto innymi malowidłami, z których część odsłonięto w czasie drugiej kampanii wykopaliskowej. Są one wykonane bądź techniką „al fresco", bądź „a tempera". Badania na terenie Faras kontynuowane będą w roku 1963. ;i Ostatnim problemem, jaki należy poruszyć przy omawianiu polskich badań na terenie północno-wschodniej Afryki, jest sprawa nie związana bezpośrednio z pracami wykopaliskowymi, zalicza się jednak do najpoważniejszych przedsię­ wzięć naukowych. Po pierwsze jest to zagadnienie konserwacji świątyni Abou Simbel, po drugie rekonstrukcja ś w i ą t y n i Hatszepsut w Deir el B a h a r i . Projekty zachowania świątyni w Abou Simbel zostały przedstawione przez dwa ośrodki techniczno-naukowe, włoski i francusko-amerykański. Obie propozy­ cje w y m a g a j ą wielkich nakładów finansowych. Projekt włoski zaakceptowany przez rząd egipski i U N E S C O przewiduje wycięcie świątyni ze skały, w której została wykuta, i podniesienie budowli o 60 m w górę, aby znalazła s i ę nad po­ ziomem wody. W rzeczywistości łączy się to z całkowitym zniszczeniem tej naj­ wspanialszej ze świątyń nubijskich pozbawiając ją charakterystycznego tła i dając w zamian t w ó r sztuczny i nieprawdziwy. Prof. К. Michałowski przedstawił rządowi egipskiemu projekt znacznie tańszy, który pozwoli zakonserwować ś w i ą t y n i ę Abou Simbel in situ, udostępniając ją jednocześnie zwiedzającym. Projekt ten, którego koncepcję opracował dr L . D ą ­ browski, powstał przy współpracy prof. R. Cebertowicza, dr L . Dąbrowskiego, inż. J . Teligi i rzeźbiarza A. Siemaszki. Przewiduje on zbudowanie przed świątynią małej tamy w rodzaju amfiteatru, którego scenę stanowiłaby fasada wielkiej świątyni. Mała świątynia, leżąca w pobliżu, zakryta zostanie wodoszczelną komorą 17 1 7 Por. M i c h a ł o w s k i , dzie w 1961 г., s. 10. Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wscho­ �KRONIKA 473 Ryc. 4. Tell Atrib (Athribis). Teren kampanii wykopaliskowej w 1962 r. Resztki ptolemejskiego portyku kolumnowego. W głębi widoczne rzymskie urządzenia doprowadzające w o d ę ze szklanym dachem i połączona z otwartym teatrem dużej świątyni przy pomocy podwodnego korytarza. Projekt ten złożony został do dyspozycji rządu egipskiego. Ostatnim zagadnieniem jest sprawa rekonstrukcji świątyni królowej Hatszepsut. Władze egipskie zwróciły się do Stacji Archeologicznej UW w Kairze z propozycją objęcia nadzoru i przedstawienia koncepcji rekonstrukcji tego obiektu. Pracę tę prowadzi obecnie dr L . Dąbrowski — g ł ó w n y architekt Stacji — przy pomocy młodych polskich archeologów, egiptologów i architektów. Przewiduje się, że w ciągu trzech lat prace przy rekonstrukcji winny być ukończone. Polskie badania archeologiczne w Egipcie i Sudanie, w miarę jak na to po­ zwalają możliwości kadrowe i czasowe, wykazują stałą tendencję do rozszerzania się. Zaobserwować można równocześnie bardzo pomyślne zjawisko ogromnego wzrostu autorytetu nauki polskiej na tych terenach, wyrażające się coraz poważ­ niejszymi propozycjami współpracy ze strony miejscowych władz. Wiklor A. Daszewski �KRONIKA 474 LISTY Z KONGA Dzięki uprzejmości Pana Ignacego Radeckiego otrzymaliśmy szereg listów skie­ rowanych do niego przez polskiego lekarza, dr Leszka Aleksandrowicza, przeby­ wającego obecnie w Port Francąui w Kongu. Listy te są dowodem, że Europejczyk złączony z mieszkańcami tego kraju w walce ze wspólnym wrogiem —- w tym wypadku z chorobami — zaczyna widzieć i rozumieć o wiele lepiej te problemy, które z perspektywy kilku tysięcy kilometrów wyglądają na zagmatwane i nie­ jasne. Ponieważ szereg opisów i reflekcji przytoczonych przez dr Aleksandrowicza może rzucić ciekawe światło na problemy interesujące etnografów, i nie tylko etnografów, więc publikujemy poniżej szereg wyjątków z kolejnych listów. Zbędne jest przedstawianie dr Aleksandrowicza, który sam świetnie to czyni w liście z 18 IV 1961 r. Port Francąui, dn. 1 8 I V 1961 r ...Wśród czarnych ja, jedyny biały człowiek w szpitalu (poza siostrą z Misji Katolickiej), czuję się dobrze, bo sam wyczuwam ich wdzięczność i serdeczność za udzielaną pomoc. Jest to chyba najwyższa zapłata dla lekarza. Oczywiście cho­ roby tropikalne to nie jest mur do nieprzebycia, nawet dla chirurga-urologa, jednak nie może nie zaskoczyć każdego z nas lekarzy konieczność zupełnie nowego podejścia do leczenia tutejszych chorych ze względu na odmienny „specyficznie" przekrój spotykanych najczęściej chorób. Malaria, śpiączka, pasożyty przewodu pokarmowego, moc wtórnych anemii, zupełny brak ślepych kiszek, oto pierwsze z brzegu choroby, obok dużej ilości chorób wenerycznych i całej masy chorób skórnych — plagi tutejszej ludności murzyńskiej. A ponadto jest tu — w całym tego słowa znaczeniu — chmura wojenna, o typie chyba sprzed I wojny ś w i a t o w e j ; ofiar dostarczają nieustanne potyczki wojenne, wzajemne wybijanie s i ę w sposób bar­ barzyński i okrutny szczepów Baluba, Lulua czy Baskilele, walczących o prawo pierwszeństwa, prawo gospodarza bezwzględnego, niegościnnego, na własnej ziemi. Zrozumiałem tu, w Port Francąui, że spokój i przyszłość Konga, rozwiązanie zagmatwanej sprawy, nad którą biedzą się narody świata, leżą nie w New-Yorku, Genewie, nawet nie w Leopoldville czy też miasteczku pięknie położonym nad brzegiem morza, gdzie obecnie pracuję, ale chyba w samej dżungli, w umysłach samych Kongijczyków. Ktoś musi ich zjednoczyć. Według mnie federacjonizm jest zaprzeczeniem zrozumienia tej sprawy. O tym można się przekonać w broussie, czyli po tutejszemu w gęstwinie... Słuszność uwag zawartych w wypadków w Port Francąui, które tym fragmencie potwierdzają opisy znajdujemy w następnym liście. przebiegu Port Francąui, dn. 20 X I 1961 r. ...nie czuję się samotny w ogólnie przyjętym znaczeniu. Powiem w i ę c e j — bar­ dziej byłem samotny w Polsce niż teraz tu w Kongu. Kiedy przez trzy miesiące po wypadkach w Port Francąui przebywałem w Luluabourgu, to uczucie pewnego osamotnienia, kiedy rozmawiałem i stykałem się z Belgami, Grekami czy też Portugalczykami pozostałymi tutaj dla ratowania resztek fortuny — nie widzącymi budzącego się świata — to uczucie odżyło, kazało mi szukać bliższej styczności z ludźmi traktowanymi dotąd jak mizerna siła robocza i nic w i ę c e j . Zadawałem sobie często pytanie, dlaczego oni wszyscy zgodni są w odruchach rasizmu nie usprawiedliwionego żadnymi ludzkimi względami. Kiedy z n ó w znalazłem się w Port Francąui — jedyny lekarz na dwa szpitale — postanowiłem poprzez ich �KRONIKA 475 schorowane ciała zaglądnąć głębiej. Nie w sposób naukowy, jakiś socjologiczny, lecz inny, odpowiadający mnie samemu. Miałem świetną okazję. Tuż przed wypad­ kami operowałem w ukryciu Kongijczyka ze szczepu Lulua. To, że się nim zająłem bardziej niż innymi, wynika z mojej przekornej natury. B y ł rzeczywiście nie­ szczęśliwy, wiedząc, ilu w ó w c z a s Lulua ginęło w okolicach Port Francqui za to tylko, że to nie ich ziemia. W szpitalu bałem się go umieścić, gdyż w każdej chwili mógł być otruty przez Baluba — pielęgniarzy, stanowiących tu większość obok szczepu Baskilele. Tak więc w y l ę k n i o n e g o Filipa Mulandę wprost z sali operacyjnej (usunąłem mu rozległy guz w okolicy lędźwiowej) przewiozłem samochodem wyproszonym u Anglika z wojsk Ghany (wtedy jeszcze nie dyspono­ w a ł e m w ł a s n y m jeepem) do jego domku w dzielnicy murzyńskiej Port Francqui. Anglik był nawet trochę zdziwiony, czemu to tak troszczę się o chorego. Przecież po takiej operacji nic innego mu nie pozostawało, jak pójść piechotą do domu — przecież chodziło o Murzyna! Filip był jednak bardzo wzruszony moją troską o jego życie, bo w ten sposób nikt z pracowników szpitala nie miał do niego dostępu; gorąco pragnął żyć — miał dwie żony i pięcioro dzieci w domu. Przed pożegna­ niem ustaliliśmy, że sam mu usunę szwy, że ma zgłosić się wprost do mnie, do hotelu „Pod Palmami'", dn. 28 kwietnia o 3 p.p. Któż z nas wiedział wtedy, że będzie to bardzo niespokojny dzień, specjalnie tragiczny dla białych mieszkańców hotelu. I w ł a ś n i e w tym czasie, kiedy żołnierze kongijscy z hełmami przykry­ tymi trawą z brusu czaili się wokół hotelu, czekając na rozkaz natarcia, Filip (nie wiedząc o niczym i czując się już dobrze po operacji) zmierzał od strony rzeki Kasai wprost do hotelu. Kiedy czekałem na niego po skromnym obiedzie ze Szwe­ dami, pracującymi w Mouvement Control ONU, i w y s z e d ł e m ze swego pokoju na taras z rozległym widokiem na płynącą w dali rzekę i piękne palmy — uderzony zostałem denerwującą ciszą. Od rana było już wiadomo, ż e coś wisi w powietrzu i że hotel, zabrany do wyłącznej dyspozycji wojsk Ghany, stanowi kamień obrazy. W dodatku, jak na nieszczęście, przylecieli z Luluabourga dwaj ministrowie Lulua i widząc, co s i ę dzieje, ledwie zdołali się schronić do hotelu pod opiekę władz ONZ. Filip Mulanda tymczasem natknął się na ukrytych w brusie żołnierzy, prosząc ich o przepuszczenie go do doktora w hotelu. Żołnierzy się nie bał, bo to element niemiejscowy, a w i ę c neutralny wobec rozjątrzenia pomiędzy mniejszością Lulua a szczepami Baskilele i Baluba. Widząc, co się dzieje, i sam mając stracha, prosił tylko o jedno — o niezabijanie doktora, o którym wie, że jest przyjacielem wszystkich Murzynów, nie wyłączając żołnierzy. Muszę dodać, że — na moje szczęście — sporo m i a ł e m w tym czasie rannych żołnierzy w szpitalu, wielu ope­ r o w a ł e m i w ten sposób poprzez działania wojenne nawiązał się mój kontakt z pierwszymi pacjentami w Port Francqui. Co zdecydowało o tym, że zostałem potraktowany „nieszablonowo" — dotąd nie wiem na pewno. Przypominam sobie tylko, że padło pytanie: „gdzie jest doktor", i jakąś nagłą zmianę postawy poprzed­ niej wrogości połączonej ze strachem. Tak, b y ł e m uratowany w tych pierwszych momentach... to pewne... ...Dziś z Filipem jesteśmy oczywiście przyjaciółmi, prawie codziennie wpadam moim jeepem pod domek w dzielnicy murzyńskiej, bawię się z dziećmi Mulandy, rozmawiamy z Rosalie i Sophie — jego żonami (posługując się moim nędznym dialektem tshiluba — językiem tutejszym), wreszcie poznaję przyjaciół Filipa, gram z nimi w karty, piję nawet alkohol z palm..., nie czuję się osamotniony, odczuwam natomiast w o k ó ł siebie atmosferę serdeczności bardzo szczerej i bez­ pośredniej. Jeśli tylko mogę, służę moim przyjaciołom radą i pomocą. A jestem w tej szczęśliwej sytuacji, że m o g ę wiele! �476 KRONIKA Ryc. 1. Filip Mulanda Ryc. 2. Di' Aleksandrowicz w otoczeniu rodziny Mulandy Filipa A teraz, po tej nieco przydługiej opowieści o Filipie Mulanda i uratowanym doktorze, przystępuję do konkretnych odpowiedzi na pańskie pytania. Otóż jestem dotąd jedynym lekarzem pracującym w dwu szpitalach w Port Francąui (drugi szpital należy do spółki akcyjnej B . C . K . — Bas Congo — Katanga i obsługuję w zasadzie pracowników tegoż towarzystwa; pracuję tam oczywiście honorowo z własnej nieprzymuszonej woli) �KRONIKA 477 Ilość pacjentów, którymi się opiekuję, jest dość trudna do określenia, bo poza pacjentami szpitalnymi (łączna ilość łóżek 270) mam sporo ambulatoryjnych, wreszcie opiekuję się i odwiedzam rozsiane w brusie i dżungli „dispensairey" należące do szpitala i leżące w promieniu 50 — 100 — 150 km. Jest ich w sumie 8, z tego 2 nie są czynne po wypadkach z kwietnia i maja br. Praktycznie tzw. informierzy dostarczają mi najcięższe wypadki do rozstrzygnięcia — na szczęście są to dobrze wyszkoleni pracownicy służby zdrowia i sam właściwie w zakresie chorób tropikalnych wiele się od nich mogę nauczyć. Posługują się oni z dużą umiejętnością instrumentami i znają sporo zabiegów z zakresu pielęgniarstwa. To, co Pana zdziwi zapewne — to moje szerokie możliwości operowania tu na miejscu, w obu szpitalach. Korzystając z bardzo dobrego zaopatrzenia w instru­ mentarium, z umiejętnej pomocy siostry i asystenta Murzyna przeprowadzam dziennie 4 do 6 operacji, nie wyłączając bardzo ciężkich, jak np. usunięcie wola, operacje żołądka, kiszek, wszelkie operacje ginekologiczne, położnicze, nie w y ł ą ­ czając oczywiście mojej specjalności. Muszę dodać, że ludzie tutejsi znoszą ś w i e t ­ nie ciężkie nawet zabiegi — kobiety bezpośrednio po porodzie chodzą, „jak gdyby nic", a w dodatku ciało moich czarnych nie ma skłonności do ropienia. Powie­ działbym bardziej po lekarsku — pewne gatunki bakterii ropotwórczych „nie znoszą tego klimatu"!!! P.S. Mam prośbę do pana — o ile jest wykonalna. T u strasznie wierzą w ta­ lizmany — od tego ma zależeć szczęście. Mój przyjaciel Filip Mulanda prosi mnie bardzo, aby z Polski przysłano mu fetysz. Wiem, że będzie szczęśliwy, bo dotąd był zawsze „bity". Czy można coś przesłać, choćby w liście, pod moim adresem, że to jest dla Filipa Mulandy. Nie chodzi broń Boże o rzecz wartościową, lecz o c o ś , co by można nosić na szyi, mogą to b y ć bezwartościowe medaliki (bo porządniejsze ukradną) dla powieszenia w domku, ewentualnie dla obu żon. Wprost nie dają mi spokoju w tej głupiej sprawie. Chcą być szczęśliwi!!! Jak się dowiadujemy z następnych listów oraz ze słów pan Rad-ecki wysłał do Konga kilka naszyjników i wisiorków nych w warszawskiej CPLiA. A oto odpowiedź z Konga: samego ofiarodawcy, ze srebra, zakupio­ Port Francąui, dn. 19 I I 1962 r. Serdecznie dziękuję Panu za list i za paczkę z amuletami, która szczęśliwie doszła. A m u l e t ó w jeszcze nie wręczyłem, gdyż rodzina moich przyjaciół (tzn. Mulanda oraz dwie jego żony — Rozalia i Zofia) wyjechała na dwa tygodnie na wieś, korzystając z urlopu FUipa, i dopiero jutro zawita przypuszczalnie do Port Francqui z powrotem. Wyjazd był konieczny ze względu na konflikty rodzinne (ten je nazywa z francuska „disseution", co nie wyklucza rękoczynów) i na moją radę, że „trzeba się poradzić rodziców". Zresztą to nie b y ł mój w y m y s ł . T u rodzina z rodzicami na czele decyduje o „miłości", rozwodzie i wszystkich najważniejszych życiowych posunięciach dzieci. A sprawa jest i prosta, i skomplikowana zarazem. Rozalia jest żoną Filipa od blisko 10 lat — stadło to posiadało już czworo dzieci i wszystko byłoby dobrze, gdyby nie wypadki sprzed roku w Port Francqui, kiedy Lulua byli prześladowani i masakrowani przez Balubów. Wtedy to Filip postradany wiele na swojej majętności (4 pary spodni rozszarpanych przez żołnierzy, rozbite 3 krzesła i porwana garderoba żony) wysłał żonę wraz z dziećmi na w i e ś do rodziców Rozalii. Sam, będąc osamotniony, wyszukał ..konkubinę'' Zofię, którą pokochał na równi z żoną prawdziwą. Kiedy Rozalia wróciła z dziećmi, wszystko �478 KRONIKA się jakoś układało. Wedle zwyczaju każda mieszkała w innym domku, a poczciwy Filip z matematyczną ścisłością dzielił dni tygodnia (chodziło o noce) pomiędzy Rozalią i Zofią. Jedno było zmartwienie, z którego mi s i ę zwierzał, a na które b y ł e m bezradny: Zofia nie zachodziła w ciążę; a przecież mieć dzieci, i to naj­ w i ę c e j , to największe pragnienie każdego Kongijczyka. W dodatku z braku dzieci pozycja Zofii wobec Rozalii stawała się coraz słabsza... A Filip kochał uczciwie obie. Z drugiej strony Rozalia zaczęła się ostatnio dąsać, „coś się popsuło w p a ń ­ stwie duńskim". Wreszcie obie babki pobiły się z powodu walizek, które kupiliśmy z Filipem dla nich. Niestety, nie b y ł y tego samego koloru, zielona i czerwona. Każda z nich pragnęła mieć czerwoną. Potem Rozalia zaczęła w y m y ś l a ć , „zjechała z tematu g ł ó w n e g o ' , rzucając wyzwiskami na Zofię, o zgrozo, nie mającą dotąd dzieci. Biedny Fiiip — co tu mówić, jeden mężczyzna między dwoma babami — skręcał się z bezsilności, nawet rozpaczy. W końcu zadecydowaliśmy ten wyjazd i nie wiem, jaki wyrok zapadnie? Ważność oczywista tej rodzącej dzieci jest nieza­ przeczalna, ale Zofia ma lepszy charakter, jest bądź co bądź ś w i e ż y m nabytkiem, lecz trochę zanadto zazdrosna... J a k się rozwiąże ten w ę z e ł gordyjski? Całość tego splotu znam bardzo dobrze — powiem więcej — przeżywam go po swojemu, nie widzę w nim żadnych ponurych, obłudnych zakamarków, prócz pragnienia ludz­ kiego prostego wyjścia. Pragnę im dopomóc, a osoba Filipa stała mi się naprawdę bliską. Może dlatego bardzo intensywnie odczuwam przyjaźń tych ludzi, bo to odpowiedź, że mam codziennie w s p ó l n e wieczory, w s p ó l n e zmartwienia i troski... Port Francąui, dn. 20II 1962 r. Przyjechał Filip z żoną. Druga połowica pozostała jeszcze na tydzień u swej matki. Z tego powodu w r ę c z y ł e m talizman Filipowi, powodując jego nieukrywaną radość. Trudno mu wytłumaczyć, że droga do szczęścia i wszelkich radości nie jest taka prosta i nie zależy od mile świecących rzeczy zawieszonych na szyi. Ale ta niekłamana radość, wielka wdzięczność dla pana, nieznanego przyjaciela doktora z Polski, niech będzie panu i mnie również istotną zapłatą. Psychologicznie zresztą każdy optymistyczny bodziec znaczy wiele dla każdego z nas. Niech mu więc służy najlepiej. Co do Zofii i Rozalii, zdecydowaliśmy wspólnie wręczyć im talizmany, gdy będą razem, i trochę im pogrozić, że takie piękne rzeczy prawy małżonek odbierze, jeśli kłótnie powtórzą się. Co do wyniku rozmów, rodzice postanowili kontynuować obecne pożycie Filipa z Rozalią i Zofią polecając, aby gospodarstwo obie babki prowadziły oddzielna. Odbije się to oczywiście na mojej kieszeni, ale więcej będzie spokoju... Zresztą doświadczeni rodzice (i zwyczaj tutejszy — a jakże!) m a j ą w zanadrzu rozwiązanie rezerwowe: „Jeśli nic z tego nie wyjdzie, mamy dla ciebie — Filipie — nową, młodą żonę". Niestety, Filip nie zdążył jej przed odjazdem obejrzeć, co zresztą nie ma wielkiego znaczenia. A więc jakoś to będzie... Port Francąui, dn. 27II 1962 r. Znów upłynął tydzień. Przyjechała Rozalia / maleńkim Janem. Odbyła się uroczystość „amuletowania" przed odjazdem na tydzień Zofii. T a ostatnia odje­ chała do Luluabourga z powodu uroczystości żałobnych po ojcu, które trwają tu bez mała rok. Z tego powodu nosi, wedle obyczajów, najgorsze suknie, choć g ł o w y pcmimo „kartume" zgolić nie chce. Ma uczesanie w postronki — najcudniejsze. Sądzą, że to z w y k ł y babski wybieg: po prostu babki się nie znoszą. Amulety roz­ dane pod grozą i rygorem, może odniosą praktyczny skutek — bo inaczej biedny mój przyjaciel nie będzie miał spokoju. Zofia ma wrócić za tydzień. �KRONIKA 479 Do domku zaglądam codziennie i pilnuję porządku. To tu brudno, to czemu dziecko nie umyte, to czemu woda do herbaty nie była zagotowana? Jednym sło­ wem, czuję się jak u siebie w domu. A oni, i to łechce moje serce najbardziej, nie są zdziwieni, że się tak panoszę — dawno przeżyli wstrząs kontaktu z b i a ł y m i teraz wiedzą, że to z w y k ł a ludzka przyjaźń. To jest moja karta w s t ę p u do ich wszelkich tajemnic, do ich radości i smutków. Dla mnie znowu to jedyne w y j ś c i e w poznaniu tych ludzi, jedyna droga do normalnej pracy i dobrego samopoczucia... Dalszy ciąg historii amuletów pozwolił doktorowi Aleksandrowiczowi na sfor­ mułowanie głębszej refleksji na ten temat. W liście z dnia 20 II 1962 r. czytamy: Port Francąui, dn. 20 I I I 1962 r. ...Wracając do „fetyszów" — radość sprawił pan wielką, co tu s p ł y w a oczy­ wiście na moją osobę. C i ludzie mają zupełnie inną psychikę; do tych drobiazgów przywiązują przesadne znaczenie. Teraz się zorientowałem, jakie interesy na tej ich naiwności robią różni właściciele talizmanów zachodnich, rezydujący np. w B r u ­ kseli czy Agivnonie. Przysyłają tu katalogi i wydzierają tym biedakom ostatnie pieniądze. Wśród nich nie brak niestety księży... Na tym urywają się na razie listy Pana Aleksandrowicza. Pozostanie on w Kon­ gu zapewne jeszcze rok albo i dłużej. Liczymy, że nadejdzie od niego jeszcze sporo równie ciekawych listów. Nietrudno się zorientować, że zawierają one sporo cie­ kawego materiału dla etnografów. Może nie jest to materiał, który posłuży za pod­ stawę do pisania naukowych prac, ale w każdym razie może bardzo dobrze służyć do ilustrowania tez w nich zavoartych. Z drugiej strony tych parę kartek oryginal­ nego tekstu polskiego z Afryki jest dowodem tego, że najlepsze tradycje badaczyamatorów poznania tajemnic i istoty życia ludzkiego kontynentu afrykańskiego znajdują swoją coraz bardziej żywiołową kontynuację, która być może w niedługim już czasie zastąpiona zostanie przez systematyczne badania naukowe organizowane przez nasze i afrykańskie instytuty naukowe. Do druku opracował: Krzysztof Makulski ZSRR POSIEDZENIE A F R Y K A N I S T Ö W R A D Z I E C K I C H POŚWIĘCONE KOORDYNACJI BADAŃ PROBLEMOM Dnia 26 lutego 1957 r. w Instytucie Etnografii Akademii Nauk Z S R R odbyło się posiedzenie naukowe, którego celem było ustalenie planów naukowo-badawczych nad Afryką. Wzięli w nim udział przedstawiciele wielu nauk i dyscyplin, a w i ę c etnografowie, orientaliści, geografowie, ekonomiści i specjaliści od spraw m i ę d z y ­ narodowych. Obecnych było również wielu obserwatorów z innych dziedzin. Jeśli chodzi o reprezentacje środowiskowe, to najliczniejsze delegacje pochodziły z Mo­ skwy i Leningradu, choć nie brak było i przedstawicieli zakładów naukowych z innych miast. W słowie w s t ę p n y m wygłoszonym przez I. I. Potiechina podkreślono szcze­ gólną aktualność badań afrykanistycznych. O postępach tych badań świadczyły między innymi cztery referaty, które od­ czytano podczas pierwszej części obrad. B y ł y to: D. A. Olderoggiego, „Feudalizm ' �480 KRONIKA w Sudanie Zachodnim w X V I — X I X w.", I . I . Potiechina, „Problematyka badań nad składem etnicznym Afryki na tle załamania się systemu kolonialnego", G. S. Skcrowa, „Problem algierski", i I . P. Jastriebowej, „Sytuacja ekonomiczna i poli­ tyczna w Unii Południowoafrykańskiej". Drugą część poświęcono na omówienie planu badawczego na lata 1957—1960. G ł ó w n e punkty tego planu zostały zreferowane przez I . I. Potiechina, który zwrócił u w a g ę na wzrost zainteresowania się Afryką. Jak wynika z jego słów, do Rewo­ lucji Październikowej opublikowano w Rosji 294 pozycje dotyczące Afryki. Od 1917 do 1945 r. wyszło ich 113. W ostatnim zaś dziesięcioleciu obejmującym lata 1946— 1956 wydano ich r ó w n ą setkę. Jak łatwo z tego obliczyć, do roku 1956 ukazało się 507 pozycji. Jest to dorobek, którego we współczesnych badaniach afrykanistycz­ nych pominąć nie można. Naturalnie nie wszystkie wyliczone powyżej pozycje są oryginalnymi pracami uczonych rosyjskich czy radzieckich, ponieważ pewien pro­ cent stanowią tu tłumaczenia z języków obcych. Niemniej cyfra pozostaje nadal imponująca. Plan na najbliższe lata przewidywał opracowanie problemów zgrupowanych w V I I działach. Pierwszy z nich poświęcony był zagadnieniom historii Afryki do czasów kolo­ nizacji europejskiej. Szczególny nacisk położono tu na jak najszybsze opublikowa­ nie pozycji: Z historii kultury ludów Zachodniego Sudanu, Kolonizacja Afryki Wschodniej -przez Arabów, Ustrój społeczny Madagaskaru w XIX w. i Monomotapa. Poza tym zamierzano opublikować szereg źródeł arabskich do historii Afryki śred­ niowiecznej. W tym celu zespół prof. Olderoggiego uczynił już w y b ó r n a j w a ż n i e j ­ szych źródeł, których cztery tomy miały ukazać się do roku 1960. W ten sposób uczeni radzieccy pragną pomóc swym afrykańskim kolegom w pisaniu historii lu­ dów przez nich reprezentowanych. Drugi dział obejmował problematykę związaną z kolonizacją Afryki. Do naj­ ważniejszych planowanych pozycji zaliczyć trzeba: Konferencję berlińską 1884— 1885, Współzawodnictwo Anglii i Niemiec w Afryce Wschodniej w 2 połowie XIX w., Ekspansję francuską w Zachodnim Sudanie w 2 polowie XIX w., Zarys historii walk Zullusów i Kosa z anglo-burskimi kolonizatorami oraz Walkę Maszona i Matabele przeciw kolonizacji Rodezji. Skład etniczny poszczególnych państw afrykańskich stał się obiektem badań trzeciego działu. W planie przewidziane b y ł y publikacje na temat składu etnicz­ nego Konga (b. Kongo belg.), Nigerii, Tanganiki, Afryki Południowo-Zachodniej, Angoli i Mozambiku. Poza tym przewidywało się wydanie książek: Ludność Fede­ racji Rodezji i Niasy, Domy i osady ludów Bantu oraz Zarys etnografii współcze­ snej Etiopii. Na szczególne podkreślenie zasługuje inicjatywa wydania mapy etnicz­ nej Afryki, która już została zrealizowana. Najobszerniejszy okazał się dział ekonomiczno-społeczny, w którego ramach zamierzano w y d a ć 20 do 35 prac. A oto tytuły niektórych projektowanych prac: Rozwój ekonomiczny i walka ludów Nigerii z uciskiem imperialistycznym po II wojnie ś w i a t o w e j , Rozwój ekonomiczny i walka ludów Francuskiej Afryki Za­ chodniej z uciskiem imperialistycznym po II wojnie światowej, Liberia pod uci­ skiem monopoli amerykańskich, Ruch narodowowyzwoleńczy Ugandy po II woj­ nie światowej, Podstawowe problemy rozwoju społeczno-ekonomicznego Konga Bel­ gijskiego po II wojnie światowej, Ludy Maroka, Algieru i Tunisu w walce o nie­ podległość, Zmiany ekonomiczno-społeczne a kolonialna polityka Anglii w Afryce Brytyjskiej oraz Problem chłopski w Egipcie. Zdaniem I . I . Potiechina poprzednie prace na podobne tematy miały jeden w a ż n y mankament, mianowicie m ó w i ł y je- �KRONIKA 481 dynie o stosunkach łączących kolonie z ich metropoliami zapominając o zmianach, jakie zachodziły w obrąbie samych kolonii. Właśnie ten ostatni problem winien b y ć szczególnie dokładnie opracowywany przez uczonych radzieckich. Należy po­ rzucić tak nieostre pojęcia, jak np. „chłopstwo", ponieważ tym jednym określe­ niem nie wyczerpuje się złożoności stosunków społecznych panujących w ramach nawet poszczególnych wiosek. Poza tym pozostaje do opracowania proces rozwar­ stwiania klasowego społeczeństw afrykańskich. Prawidłowe odtworzenie tego pro­ cesu może być jedynie wynikiem ścisłej współpracy etnografów z ekonomistami. Historycy z kolei powinni większy nacisk położyć na badania zmian zachodzących w stosunku metropolii do swych byłych kolonii. Zaskakujący jest również fakt, że w Związku Radzieckim do 1956 r. nie ukazała się ani jedna praca, która omawia­ łaby problem pojawienia się nowej siły społecznej w Afryce, jaką stanowi klasa robotnicza. Brak jest również opracowań na temat dynamicznej warstwy inteli­ gencji. Wszystkie te zaniedbania powinny być, zdaniem referenta, w jak najszyb­ szym czasie nadrobione. W dziale piątym umieszczono przygotowanie dwu dużych publikacji, a miano­ wicie: Historii Republiki Sudańskiej oraz Ludy Złotego Wybrzeża w walce o nie­ podległość. Obie te pozycje miały być opracowane przez ośrodek leningradzki. Filologia, czyli dział szósty, miał się opierać na pracach grupy roboczej stwo­ rzonej przez Instytut również w Leningradzie. Została ona powołana w 1956 r. i zajmuje się badaniem j ę z y k ó w i literatur afrykańskich. W planie tej grupy wid­ niały m.in. książki: D. A. Olderoggie'go, Wstęp do badań nad językami afrykańskimi oraz Zarys folkloru i literatury południowoafrykańskich Bantu, O pochodzeniu i zasięgu języka suahilí i Zarys historii współczesnej literatury egipskiej. Prace Instytutu Geograficznego stanowiły siódmy i ostatni dział planu. Prze­ widywano w nim między innymi wydanie prac: Geografia fizyczna Algieru, Ma­ roko. Przyroda i gospodarka, Egipt. Przyroda i gospodarka oraz Federacja Rodezji i Niasalandu. Po przedstawieniu przez I. I . Potiechina tych ramowych p l a n ó w naukowych rozwinęła się ożywiona dyskusja, w której A. I . Sobczenko i E . N. Miasina pod­ kreślili potrzebę dogłębnych badań zróżnicowania etnicznego Afryki. W wyniku dyskusji uczestnicy obrad doszli do wspólnego wniosku, że w najbliższym czasie należałoby powołać kompleksową ekspedycję afrykanistyczną, w której skład we­ szliby geografowie, filolodzy, etnografowie, ekonomiści i historycy. Na zakończenie niniejszej notatki należałoby podkreślić, że wiele z tych ambit­ nych zamierzeń zostało już zrealizowanych. Niemniej przed afrykanistyką radziecką stoją jeszcze wielkie zadania rozszerzenia wachlarza swych zainteresowań i przy­ gotowania nowych opracowań, które nadążyłyby za niezwykle szybkimi przemia­ nami ekonomicznymi i kulturowymi, jakie mają obecnie miejsce w Afryce. K. M. E K S P O Z Y C J A ZBIORÓW E T N O G R A F I C Z N Y C H W ETIOPII Dział Afrykański Muzeum Etnograficznego w Leningradzie rozporządza bo­ gatymi kolekcjami zabytków etiopskich, które zebrali rosyjscy podróżnicy w końcu X I X v/, i na początku X X w. Większość tych przedmiotów przywieziona została 1 Zob. M. W. R a j t, Russkije ekspiedicii w Etiopii w sieriedinie XIX — naczale XX w. i ich etnograficzeskije matieriały, „Afrikanskij Etnograficzeskij Sbornik" (Trudy Instituía Etnografii im. Mikłucho-Makłaja), t. 34: 1956. 1 31 - Etnografia Polska T . V I I �KRONIKA 482 przez rosyjskich lekarzy, którzy pracowali w szpitalu w Addis-Abebie. Przyjazne kontakty z Etiopią, które były tradycją obu narodów, z e r w a ł y się w 1935 г., kiedy to Etiopia musiała ulec w walce z kolonialnymi zapędami Włoch. Jakby dla za­ dokumentowania przyjaźni wobec walczącego narodu w 1935 r. zorganizowano wielką w y s t a w ę etiopską w Muzeum Leningradzkim. Twórcą jej był D. A. Olderoggie. Wystawa informowała zwiedzających o głównych etapach rozwoju kultury etiopskiej, o historii tego kraju, jego geograficznych warunkach i ekonomice. Uka­ zało się w ó w c z a s w Związku Radzieckim kilka publikacji dotyczących Abisynii . Po I I wojnie światowej znowu zaczęły zacieśniać się serdeczne kontakty między Etiopią a Związkiem Radzieckim. W wyniku obustronnego zainteresowania M u ­ zeum Leningradzkie odwiedziło w 1960 r. szereg osobistości etiopskich reprezentu­ jących ministerstwo kultury. Goście pozostawili w formie darów wiele eksponatów charakteryzujących kulturę współczesnej Etiopii. Dzięki temu otwarta ostatnio wy­ stawa wyróżnia się bogactwem eksponowanych zabytków, których liczba sięga 200. Między innymi wystawione tam zostały rękopiśmienne modlitewniki, biblia i zwoje z tekstami magicznymi spisanymi w języku gez. Niedawno spore studium o nich opublikował profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Stefan Strelcyn. Reprezento­ wane są również wydawnictwa i gazety w obecnym języku p a ń s t w o w y m , amharskim. Na wystawie pokazano poza tym wiele obrazów wykonanych przez tamtej­ szych artystów tradycyjnymi technikami malarskimi. Nie brak i malowideł ko­ ścielnych oraz przedmiotów kultu. Z działu uzbrojenia wyeksponowano między innymi wiele dzid, strzał, mieczów krzywych i prostych, kindżałów, łuków oraz tarcz. 2 Osobny dział poświęcono ubiorom. Do najbogatszych części wystawy należy ta, w której zebrano przedmioty domowego użytku, jak naczynia do wody, naczynia do przygotowania ciasta 1 piwa, garnki do gotowania mięsa lub sosu, filiżanki itp. Licznie reprezentowane są również wyroby ze słomy (głównie talerze i koszyki) oraz innych surowców, takich jak tykwa, róg, drzewo czy skóra. Ekspozycję k o ń ­ czą witryny pełne ozdób. Jak można się w i ę c zorientować, niniejsza kolekcja stanowić może ciekawe źródło badań dla tych etnografów, którzy nie mieli okazji odwiedzić osobiście Etiopii. K. M. Francja VI KONFERENCJA MINISTRÓW OŚWIATY N A R O D O W E J WSPÓLNOTY F R A N C U S K I E J KRAJÓW W dniach od 19 do 22 marca 1962 r. odbyła się w Dakarze V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty Francuskiej, w której uczest­ niczyło 13 państw. Na podkreślenie zasługuje fakt, że po raz pierwszy w historii tych Konferencji odbyła się ona w Afryce, a nie jak dotychczas we Francji. 2 M. in. D. A. O l d e r o g g i e , Wystawka abisyńskich oraz zbiór artykułów Abisynia (Etiopia), Moskwa 1936. kolekcji, Leningrad 1935, �KRONIKA 483 Na Konferencji przedyskutowano problemy stojące przed szkolnictwem tych krajów, jak również zagadnienie współpracy w tej dziedzinie z instytucjami o za­ sięgu międzynarodowym. Jak wynika ze sprawozdań, uchwalono, że Francja nadal zachowuje priorytet w pomocy szkolnictwu tych krajów drogą przysyłania kadr szkoleniowych. Poza tym przedyskutowano kwestię stosowania odmiennych programów kształcenia w po­ szczególnych krajach. Trzecim punktem programu było uchwalenie postulatu dal­ szego rozwijania kontaktów z U N E S C O z podkreśleniem niezbędności pomocy tej instytucji, która musi jednakże jeszcze lepiej odpowiadać potrzebom tych krajów niż dotychczas. Osobną grupę problemów stanowiło szkolnictwo wyższe. Zaproponowano, aby zastosować system specjalizacji uniwersytetów przy u m i e j ę t n y m zorganizowaniu podziału pracy, co mogłoby dodatnio w p ł y n ą ć na poziom naukowy afrykańskich szkół wyższych. Łączy się z tym zagadnienie lepszego przystosowania dotychczaso­ wych systemów studiów i programów do potrzeb poszczególnych krajów. Najważniejszy jednak nacisk położono na centralny problem szkolnictwa w y ż ­ szego, a mianowicie na lepsze powiązanie u n i w e r s y t e t ó w z życiem kraju. K. STYPENDYŚCI R Z Ą D U F R A N C U S K I E G O Z KRAJÓW NA S T U D I A C H W E F R A N C J I M. AFRYKAŃSKICH Jak w y k a z a ł y dane statystyczne zestawione na dzień 1 marca 1962 г., we F r a n ­ cji studiowało 3825 stypendystów, z czego 3087 stanowili chłopcy, a 738 dziewczęta. A oto jak się przedstawiają cyfry: Rodzaje szkół: dziewczęta Szkoły wyższe Wyższe szkoły techniczne Szkoły średnie (techniczne i. zawodowe) Szkoły średnie (medyczne i społeczne) Zawody wolne Szkoły średnie Szkoły podstawowe Ośrodki 148 2 234 235 7 24 55 chłopcy 1776 239 789 256 53 13 132 skupienia: Paryż Tuluza Caen Poitiers Bordeaux Montpellier Rennes Grenoble Strasbourg 1581 248 172 163 158 133 133 133 131 Lyon Aix Lille Nancy Dijon Clemont Besancon Alger 113 111 94 66 63 58 18 2 �KRONIKA 484 Dyscypliny studiowane: 1. Szkoły wyższe (3 kategorie) a) Studenci szkół w y ż s z y c h pochodzenia murzyńskiego 367 345 258 234 81 46 32 30 14 medycyna nauki ścisłe prawo nauki humanistyczne farmacja różne instytuty naukowe różno instytuty uniwersyteckie stomatologia teologia Razem 1407 b) Uczniowie tzw. Grandes Ecoles pochodzenia murzyńskiego lub zasymilowani Wyższa Szkoła Weterynaryjna Wyższa Szkoła Handlowa Akademia Sztuk P i ę k n y c h Wyższa Szkoła Wojskowa Wyższa Szkoła Administracyjna Wyższa Szkoła Dyplomatyczna Instytut Nauk Społecznych i Pracy Wyższa Szkoła Skarbowa Instytut Studiów Wyższych nad Krajami Zamorskimi Szkoła Celna i Wyższa Szkoła Studiów Handlowych 63 32 23 14 14 9 9 7 6 5 Razem 182 c) Uczniowie przygotowujący się do studiowania w tzw. Grandes Ecoles Szkoła Robót Publicznych Instytut Agronomiczny Wyższa Szkoła Inżynieryjna Wyższa Szkoła Agronomiczna w Tuluzie Szkoła Rolnicza Szkoła Weterynaryjna 29 18 16 15 14 13 Razem 105 2. Wyższe Szkoły Techniczne Szkoła Rolnicza Instytut Agronomiczny Szkoła Chemiczna Wyższa Szkoła Robót Publicznych Szkoła Zawodowa Rysunku Technicznego inne 34 20 20 12 10 12 • Razem 108 �KRONIKA 485 3. Szkoły średnie (techniczne i zawodowe) sekretariat rolnictwo handel licea techniczne chemia roboty publiczne i elektryfikacyjne 143 109 76 73 43 39 Razem 483 4. Średnie szkoły medyczne i społeczne pielęgniarstwo położnictwo tzw. assistence sociale wychowanie fizyczne dzieci organizacja ogródków dziecięcych inne 77 82 45 23 12 10 Razem 229 5. Pozostałe zawody wychowanie fizyczne muzyka dziennikarstwo film teatr notariat 28 9 7 5 3 1 Razem 53 K. M. S T U D I U M P R Z Y G O T O W A W C Z E DO B A D A Ń A F R Y K A N I S T Y C Z N Y C H P R Z Y V I S E K C J I ÉCOLE P R A T I Q U E D E S H A U T E S ÉTUDES W P A R Y Ż U W École Pratique des Hautes Études zostało otwarte w roku akademickim 1961/1962 studium badań afrykanistycznych, które organizacyjnie związane jest z sekcją V I , czyli sekcją Nauk Ekonomicznych i Społecznych. Przewidziane jest ono przede wszystkim dla studentów zapisanych na I rok 3 cyklu studiów, co odpowiada mniej więcej poziomowi dyplomantów wyższych studiów uniwersytec­ kich. Jego celem jest zaznajomienie m ł o d y c h n a u k o w c ó w z najważniejszymi pro­ blemami badań nad Afryką Czarną. W związku z szerokim zainteresowaniem tymi problemami studium to jest dostępne dla przedstawicieli wszystkich dyscyplin naukowych. W programie przewidziane są w y k ł a d y przygotowawcze do badań afrykanistycznych, ćwiczenia oraz seminaria dotyczące konkretnych problemów badawczych w następujących zakresach: antropogeografii, historii, lingwistyki, etnologii ogólnej, etnografii politycznej, etnografii ekonomicznej. �KRONIKA 486 Na zakończenie dodać należy, że jest to drugi z kolei kurs; pierwszy, który miał miejsce w roku akademickim 1960/1951, zgromadził około 30 studentów; / uczestników stanowili Francuzi. K. M. 2 я Afryka KONFERENCJA Zachodnia UNIWERSYTECKA AFRYKI ZACHODNIEJ W styczniu 1962 r. w Freetown (Sierra Leone) odbyła się konferencja przed­ stawicieli uniwersytetów zachodnioafrykańskich. W konferencji wzięli udział repre­ zentanci 12 uniwersytetów, jak również zaproszeni goście z Fundacji Carnegiego i Rockefellera. G ł ó w n y m motywem przewijającym się w dyskusji było szukanie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób tworzy się „osobowość afrykańska". W jej kształtowaniu się niepoślednią rolę odgrywają w ł a ś n i e uniwersytety. Ale rola tych uniwersyte­ t ó w nie jest jeszcze zupełnie jasna. Stoi przed nimi wiele nie rozwiązanych pro­ blemów. Do najważniejszych z nich należą pytania: jakie będą cele Instytutów Studiów Afrykańskich, które zostały powołane przy kilku uniwersytetach, czy będą one wspólną bazą do kształcenia specjalistycznego i czy będą formacją obowiązko­ w ą dla wszystkich studentów pierwszego roku? Już na Konferencji zarysowały się dwa przeciwstawne punkty widzenia: według jednych dyskutantów studia afrykanistyczne są nową dyscypliną i mimo że wzięły one obiekt badań z innych dyscyplin (np. geografii, historii), zdobywają jednak prawo do samodzielności i nadają im nowe kierunki. Inni z kolei pod­ kreślali, żc wszystkie dyscypliny mogą i powinny być nauczane na przykładach lokalnych, lecz ich podstawy są jednakowe na całym świecie. W wyniku ożywionej wymiany zdań uzgodniono, że zasadniczym zadaniem Instytutów Studiów Afrykańskich powinno być koordynowanie badań i studiów różnych dyscyplin i czuwanie nad tym, by nie pominięto żadnego ważnego aspektu. Nie mogło być jednak mowy o podjęciu jakichś wiążących decyzji, które wyma­ gają przecież lat doświadczeń i dyskusji. Drugim w a ż n y m elementem dyskusji na omawianej konferencji było zagad­ nienie wolności akademickiej. Jak wiadomo, uniwersytety afrykańskie stworzone zostały dla konkretnych celów. Rzecz polega na tym, aby owe chwilowe zadania nie ograniczyły zbytnio swobody akademickiej uniwersytetów. Poza tym, jeśli uniwersytety będą zależały bezpośrednio od rządów, to zawsze będzie istniała możliwość wywierania w p ł y w u na nie przez osobistości je reprezentujące. Spośród wszystkich obecnych tylko dwaj przedstawiciele Ghany podtrzymywali tezę, że uniwersytety winny być kontrolowane przez państwo. Reszta opowiadała się za niezależnością, czyli za tym, że uniwersytety będą decydować o przedmiotach nauczania i jego sposobach. Dalsza dyskusja dotyczyła określania zasad samodzielności uniwersytetów, która polega na swobodnym wyborze studentów, nominowaniu i okresie aktyw­ ności personelu akademickiego oraz na niezależności w decydowaniu o podziale funduszów między różne wydziały. Wyniki tej dyskusji zostały uznane za poważny krok naprzód w rozwijaniu życia akademickiego Afryki Zachodniej. Konferencję zakończono uchwaleniem rezolucji w sprawie stworzenia stowarzy- �KRONIKA 487 szenia u n i w e r s y t e t ó w byłych terytoriów francuskich i angielskich w celu koordy­ nacji wspólnych w y s i ł k ó w w walce o podniesienie poziomu naukowego tych kra­ jów. K. M. Gwinea PIERWSZE CZASOPISMO W GWINEI Począwszy od wiosny 1961 r. w Gwinei zaczęto w y d a w a ć pierwsze czasopismo informacyjne zatytułowane „Horoya" („Godność"). Pismo to ukazuje się w języku francuskim trzy razy w tygodniu. W niedalekiej przyszłości zostanie ono zamie­ nione na dziennik gwinejski. A.W. Gabon NOWY P E R I O D Y K W GABONIE Od niedawna zaczął ukazywać się nowy dwumiesięcznik, „Réalités Gabonaise" („Sprawy Gabońskie"). Jest on wynikiem współpracy Biura Pedagogicznego i K u l ­ turalnego Ministerstwa Oświaty Gabonu z Komitetem do Spraw U N E S C O Gabonu. W czasopiśmie tym można znaleźć wiele informacji i artykułów na temat oświaty i kultury tego kraju. Wiele miejsca poświęca się tam również problemom historii Gabonu. A. W. Ghana ORYGINALNA TWÓRCZOŚĆ M U Z Y C Z N A GHANY Do ciekawych wydarzeń kulturalnych należy zaliczyć wystawienie pierwszej komedii muzycznej w Akrze. Komedię tę napisał M. G . Adali Mortty dając jej tytuł „Obadzeng". Treścią tej lekkiej komedii są przygody bohatera, który nie może zdecydować się, czy żyć według dawnych tradycji przodków, czy też przy­ stosować się do współczesnego życia miejskiego. Akcja ma charakter mimiczny, któremu towarzyszy angielski komentarz. Kompozytor muzyki, Sada Asquaye, który równocześnie reżyserował sztukę, czerpał z bogatego folkloru muzycznego Afryki. Stąd w y p ł y w a całkowicie afrykańska oryginalność omawianej komedii, która łączy w sobie elementy tradycyjnej muzyki ze współczesnymi treściami życia CZASOPISMO L I T E R A C K I E W GHANIE W Ghanie zaczął wychodzić kwartalnik literacki „Okeyame", wydawany przez tamtejszy Związek Literatów (Ghana Society of Writers, Accra). Pierwszy numer ukazał się 1 stycznia 1961 r. A. W. �488 KRONIKA Czad NOWY OŚRODEK N A U K O W Y W R E P U B L I C E C Z A D Z 1 stycznia 1961 r. Minister Oświaty Republiki Czad powołał do życia Ośrodek Badawczy, Centre Tchadien pour les Sciences Humaines. Pracami Ośrodka kieruje Rada, której przewodniczącym jest znany etnolog francuski, prof. Jean Paul Lebeuf z Centre National de Recherches Scientifiques w Paryżu. Zadaniem Ośrodka jest zbieranie i publikowanie danych dotyczących etnografii i etnologii, archeologii, historii, socjologii i języków l u d ó w wchodzących w skład Republiki. Chwilowo prowadzi się inwentaryzację ważniejszych zabytków, w projekcie jest utworzenie Muzeum Republiki Czadu. Anglia N O W E C Z A S O P I S M O POŚWIĘCONE H I S T O R I I AFRYKI Nakładem Cambridge University Press zaczął ukazywać się „An Journal of African History". Redaktorami tego periodyku, wydawanego dwukrotnie w ciągu roku, są: R. A. Oliver i J . D. Fage. Czasopismo obejmuje szeroki wachlarz specjal­ ności: etnologię, archeologię i historię. OSTATNIE SEMINARIA AFRYKANISTYCZNE Międzynarodowy Instytut Afrykanistyczny przy poparciu Fundacji Forda zor­ ganizował szereg seminariów o tematyce afrykańskiej. I tak w Makarere College (Uganda) omawiano w 1959 r. zagadnienia związane z procesami zmian we w s p ó ł ­ czesnej Afryce. Drugie seminarium w Leopoldville (Kongo) zostało poświęcone afrykańskim systemom władania ziemią. Trzecie odbyło się na uniwersytecie Rodezji i Nyassy (1960) i miało za zadanie omówić afrykańskie systemy myślenia, wierzeń i rytuałów. Ostatnie z tej serii seminariów ma się odbyć w 1962 r. w Dakarze i będzie poświęcone zagadnieniom historii etnicznej Afryki. A. W. Wiochy WŁOSKI I N S T Y T U T AFRYKANISTYCZNY L'Instituto Italiani per 1'Africa z siedzibą w Rzymie istnieje od 1906 r. Posiada filie w w i ę k s z y c h miastach włoskich. Prowadzi prace w czterech komisjach: gospo­ darczej, naukowej i kulturalnej, lingwistycznej i etnograficznej oraz euro-afrykańskiej. Posiada Muzeum, bibliotekę, kartotekę filmową, organizuje wystawy afrykanistyczne. Instytut prowadzi działalność wydawniczą. W 1958 r. wydano Afrykański prze­ wodnik handlowy w czterech językach (włoskim, francuskim, angielskim i arab­ skim). �KRONIKA 489 Instytut wydaje dwa czasopisma: „Le Voce dell'Africa", dwutygodnik p o ś w i ę ­ cony sprawom bieżącym, oraz „Africa", dwumiesięcznik o charakterze naukowym i dokumentacyjnym. UNESCO w Afryce R O L A R A D I A W D Z I E D Z I N I E OŚWIATY W AFRYCE TROPIKALNEJ W dniach od 11 do 16 września 1961 r. w Moshi w Tanganice obradowała kon­ ferencja poświęcona oświatowej roli radia w Afryce Tropikalnej. Zorganizowana przez Departament Informacji U N E S C O konferencja ta miała następujące cele: rozwinięcie dyskusji na temat zdefiniowania zadania radiofonii w dziedzinie szerzenia oświaty, zbadanie licznych problemów stojących obecnie przed radiofonią afrykańską itp. Jak wynikało z przemówienia ministra oświaty Tanganiki, radio może odegrać w dziedzinie oświaty ludów afrykańskich niezwykle w a ż n ą rolę, gdyż jest jedynym powszechnym środkiem instruktarzu, tam gdzie nie dochodzi prasa lub tam gdzie liczba analfabetów przekracza cyfrę kilkudzie­ sięciu procent, jak ma to miejsce w większości krajów afrykańskich. W sprawozdaniach złożonych przez uczestników konferencji reprezentującycb 26 krajów (działaczy oświatowych, dyrektorów rozgłośni radiowych i licznych obser­ watorów) na pierwszy plan wysunięto zagadnienie lepszej niż dotychczas współ­ pracy między władzami oświatowymi a obsługą radiową. P o w a ż n y m mankamen­ tem jest również brak odpowiednio wyszkolonego personelu technicznego. Winieton mieć nie tylko podstawy wiedzy radiotechnicznej, lecz orientować się również dobrze w potrzebach o ś w i a t o w y c h kraju. Zrozumiałe jest więc zdanie, które sły­ chać coraz częściej na afrykańskich konferencjach „nie chodzi już dziś o zastą­ pienie Europejczyka przez Afrykańczyka, lecz o zastąpienie Afrykańczyka przez innego Afrykańczyka, bardziej wykwalifikowanego". Do ważnych zadań trzeba również zaliczyć zaopatrzenie rynku afrykańskiego w odpowiednią ilość odbiorni­ ków, gdyż powodzenie radiowej akcji oświatowej zależy g ł ó w n i e od wielkości liczby słuchaczy. N a s t ę p n y m problemem poruszanym na konferencji w Moshi była sprawa sto­ s u n k ó w między rozgłośnią a słuchaczami. Obecni pracownicy rozgłośni bardzo mało wiedzą o swych słuchaczach. Po to, by program radiowy spełniał s w ą rolę, musi on odpowiadać zapotrzebowaniom społeczeństwa. W celu pomocy pracowni­ kom radia uczestnicy konferencji zwrócili się do U N E S C O z prośbą, by zbadała, jakie metody przeprowadzania an'.ciet najlepiej nadawałyby się do warunków afrykańskich. Wysunięto również postulat stworzenia afrykańskiego instytutu ba­ dań radiofonicznych oraz wystą yiono z p o m y s ł e m zorganizowania zjazdu pisarzy, poetów, dramaturgów i muzyków, którzy mogliby współpracować z radiem Zasygnalizowano również szereg problemów, które będą wiązały się z ewentualnym zastosowaniem telewizji w akcji oświatowej. Oczywiście jest to dopiero kwestia przyszłości. Reasumując wyniki konferencji w Moshi należy z c a ł y m uznaniem stwierdzić, ż e ewolucja życia kulturalnego kontynentu afrykańskiego przebiega bardzo szybko i rokuje jak najlepsze nadzieje, o czym świadczy m.in. także dobre zrozumienie roli radia w szerzeniu oświaty. A. W. �KRONIKA 490 Z A G A D N I E N I A OŚWIATY W A F R Y C E W maju 1961 r. odbyła s i ę w Addis Abebie zorganizowana przez U N E S C O konferencja państw afrykańskich, poświęcona zagadnieniom oświaty i nauczania na terenie Afryki. Dyskutowano następujące sprawy: 1. Nauczanie jako jedna z podstaw rozwoju gospodarczego i społecznego; 2. Współpraca międzynarodowa w dziedzinie oświaty; 3. Finansowanie nauczania w Afryce; 4. Planowanie, kształ­ cenie techniczne i zawodowe specjalistów; 5. Oświata dorosłych. U N E S C O opublikowała dokument sprawozdawczy z tej konferencji. A. W. PODRĘCZNIKI SZKOLNE W AFRYCE W stolicy Ghany, Akrze, niedawno utworzony został przez U N E S C O ośrodek badań pedagogicznych, który stanowi centrum dokumentacji i informacji. Ośrodek ten interesuje się programami i metodami nauczania, higieną szkolną, szkoleniem zawodowym i innymi aspektami społecznymi i pedagogicznymi nauczania. Zadaniem ośrodka będzie również opracowywanie i wydawanie podręczników szkolnych i materiałów pomocniczych (mapy, tablice ścienne itp.). Pracownicy tej instytucji będą udzielali rad autorom podręczników, jak również firmom wyda­ jącym je. Bazą tej działalności ma być m.in. specjalna biblioteka skupiająca naj­ lepsze dzieła z zakresu pedagogiki. Biuro w Akrze służyć będzie wszystkim mini­ sterstwom o ś w i a t y na terenie Afryki. Obecnie w ośrodku tym pracuje trzech ekspertów U N E S C O : z Danii, Indii i Wielkiej Brytanii. W 1962 r. liczba ich powiększyła się o trzech nowych w s p ó ł ­ pracowników. Koszty działalności biura pokrywane są z funduszów programu nad­ zwyczajnego pomocy U N E S C O dla Afryki. Miscellanea S T Y P E N D I A NA B A D A N I A T E R E N O W E W A F R Y C E Fundacja Forda przyznała na lata 1961/1962 17 stypendiów na różnego rodzaju badania (głównie terenowe) na obszarze Afryki. Ponadto przedłużono 15 uprzednio już przyznanych stypendiów. A. W. B A D A N I A N A U K O W E NA T E R E N I E AFRYKI East African Institute of Social Research, Maharere College, Kampale Ugande prowadzi badania na terenie wschodniej Afryki. Podajemy przykładowo problemy badawcze: 1. Społeczne i ekonomiczne skutki utworzenia Rezerwatu Kipsigi; 2. Społeczno-ekonomiczne studia nad kościołami Luo w prowincji Nyanza, Kenya; 3. Procesy urbanizacyjne wśród Kikuyu, zamieszkujących w Nairobi; 4. Etnogra­ ficzny przegląd małych plemion Tanganiki; 5. Przestępczość wśród ludności miej­ skiej Kampala (Uganda): 6. Społeczne i ekonomiczne aspekty produkcji b a w e ł n y w Ugandzie. A. W. �KRONIKA ZWIĄZEK MUZEÓW 491 AFRYKAŃSKICH Od niedawna muzea na obszarze Czarnej Afryki zrzeszone zostały w związek m u z e ó w afrykańskich (Association des Musées d'Afrique Tropicale). Pierwszym prezydentem związku obrany zastał znany archeolog dr Bernard Fagg, obecnie p r o w a d z ą c y prace wykopaliskowe w Nigerii. A. W. PRENUMERATORZY CZASOPISMA ..AFRICA' Ciekawe światło na rozwój zainteresowań afrykanistycznych rzuca ilość pre­ numeratorów „Africa", kwartalnika Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego z siedzibą w Londynie. Ogólna ilość „Africa" wynosiła w latach 1960/1961 — 1632 egzemplarzy. N a j w i ę ­ cej prenumeratorów miały Stany Zjednoczone (403), Wielka Brytania (262), Nige­ ria (73), Unia Południowej Afryki (70), Francja (63), Belgia (62), N R F (45), Włochy (42), Ghana (41). Związek Radziecki miał 19 prenumeratorów. Polska znajdowała się w grupie państw poniżej 5 prenumeratorów. A. ETNOGRAFIA W KRAJACH W. SOCJALISTYCZNYCH Węgry WĘGIERSKIE BADANIA AMERYKI Amerykanistyka nie ma na Węgrzech zbyt wielkiej tradycji. Zaczątków jej szukać należy u Edera, który w X V I I I w. napisał pracę zawierającą wiele cennego materiału etnograficznego z terenu Peru i Boliwii. Z kolei w y m i e n i ć wypada Xántusa, który w X I X w. w czasie swej podróży po Ameryce Północnej zanoto­ wał szereg danych etnograficznych o Indianach. Jednakże systematyczne studia amerykanistyczne rozpoczęły się na Węgrzech dopiero po 1945 r. i wyraziły się podjęciem następujących prac: a) publikacja w ramach historii nauki rękopisów węgierskich podróżników (głównie misjonarzy) z X V I I I w. (Boglár 1952—1955) oraz opracowanie materiałów etnograficznych Xántusa (Sandor); b) publikacja muzeum etnograficznego w Budapeszcie, stanowiąca drugą część opracowania zbiorów ameryk anistycznych tego muzeum (Boglár 1954, 1956; Sandor 1957); c) w oparciu o dotychczasową literaturę przedmiotu prowadzi się aktualnie badania etnograficzne nad Ameryką Południową (Boglár 1950, 1958, 1959). Amerykanistyka węgierska wzbogaci się dzięki materiałom etnograficznym z zachodniej Brazylii, zgromadzonym przez ekspedycję L . Boglára. Materiały te są w toku opracowania. �KRONIKA 492 Publikacje amerykanistyczne: В o g l á r L . , Some More Data to the Spreading of the Blowgun in South Amerika, „Acta Ethnographica", t. 1 : 1950 z. 1—4, s. 121—137. XVIII-wieczni podróżnicy węgierscy po Ameryce Południowej (18th Century Hungarian Explorers in South Amerika), „Ethnographia", t. 63 : 1952 z. 3—4, s. 449—462. ° Skurczona, sfałszowana czaszka w Muzeum Etnograficznym (A Falsify ed Shrunken head from Ecuador in the Ethnographical Museum), ..Przegląd Etno. graficzny", t. 36 : 1954, s. 165—172. The Ethnographical Legacy of Einghteenth Century Hungarian Travellers in South America, „Acta Ethnographica", 1. 4 :1955 z. 1—4, s. 313—359. Smokingi Among Indians of America. „Przegląd Etnograficzny", t. 38 : 1956, s. 169—184. Ein endokannibalischer Ritus in Südamerika. Miscellanea Paul Rivet, t. 2, Mexiko 1958, s. 67—85. Urn Burial of the Brazilian Indians, „Acta Ethnographica', t. 6:1958 z. 3—4. s. 347—355. Some Notes to Burial Forms of the Brazilian Indians. Opuscula Ethnologica Memoriae Ludovivi Biró Sacra, Budapest 1959, s. 159—163. Nambicuara Vocabulary, „Acta Ethnographica", t. 9 : I960,, s. 89—117. Die Nambikuara — Indianer, „Wirtschaft und materiale Kultur" (MS), t. 1 : 1960 E d e r X . F . . Descriptio 1791. provincial Moxitarum in regno peruano. Budae, Budapest S a n d o r I., Pierwsza nasza wystawa, etnograficzna i Xántus Janos (Our first ethnographical exhibition and John Xántus). „Ethnographia", t. 62 : 1951 z. 1—2, s. 185—204. Początki naszej muzeologii etnograficznej ((The beginngs of hungarian ethno­ graphical museology), „Ethnographia", t. 62 : 1953 z. 3—4, s. 312—355. Janosz Kcantuc {John Xáutus). ..Acta Ethnographica", t. : 1953 z. 1—4, s. 233—288. Etnograficzne prace badawcze Xántus Jána w Ameryce (Die ethnographischen Forschungen von Xántus in Amerika), „Przegląd Etnograficzny", t. 39 : 1957, s. 159—181. X á n t u s J . , Listy z Północnej Ameryki (Red. I. Prepost), Budapest 1857. L. Boglár Czechosłowacja V K O N F E R E N C J A MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO B A D A Ń K U L T U R Y L U D O W E J W K A R P A T A C H ( S M O K O W I E C 17—20X 1962 r.) Podobnie jak wszystkie poprzednie o d b y w a j ą c e się od roku 1959, organizo­ wane przez Polską i Słowacką (obecnie Czechosłowacką) Akademię Nauk, Między­ narodowe Konferencje do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i ta ostatnia była w założeniu przede wszystkim roboczą konferencją organizacyjną. R ó w n o ­ cześnie jednakże, podobnie jak na wszystkich obradach dawniejszych, program �KRONIKA 493 trzechdniowych zajęć obejmował zarówno referaty sprawozdawcze (konfrontujące wyniki prowadzonych współcześnie prac badawczych dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej z dawniejszym dorobkiem piśmienniczym w tych dziedzinach), jak i dyskusję dotyczącą celu i założeń badawczych aktualnej pracy oraz wyni­ kające z tej dyskusji wnioski co do terminów wykonania planów, a w i ę c realizacji uchwał podejmowanych na poprzednich konferencjach. W czasie obecnych obrad zmienił się zasadniczo wzajemny stosunek podsta­ wowych c z ł o n ó w konferencji. Nie była to już wstępna konferencja planująca (jak na pierwszych zebraniach w Krakowie, Warszawie i Bratysławie). Nie było rów­ nież mowy o dyskutowaniu i podważaniu ogólnych założeń metodologicznych po­ dejmowanych prac, jak to miało miejsce jeszcze przed dwoma laty na posiedze­ niach w tym samym Smokowcu. Mniej wagi przywiązywano również do strony formalnej, ustalania ram organizacyjnych działania Komisji Międzynarodowej, mimo że uchwalony przed dwoma laty projekt statutu tej Komisji nie został jeszcze ostatecznie zatwierdzony przez Akademie Nauk obu państw-założycieli: Polski i Czechosłowacji. Nie istniejąca formalnie Komisja — nie korzystająca wskutek tego zwłaszcza ze strony polskiej z przywilejów, jakimi cieszą się uznane instytucje międzynarodowe — stanęła jednakże wobec sytuacji, w której już w tym okresie organizacyjnym może poszczycić się poważnymi rezultatami nauko­ wymi prac podejmowanych z jej inicjatywy i organizowanych w ramach w s p ó ł ­ pracy między Akademiami państw-założycieli Komisji w m y ś l jednolitego, wspól­ nie ustalonego planu badawczego. Omawiane obrady Komisji w Smokowcu były pierwszymi, w czasie których wyniki takich w ł a ś n i e badań przedstawiła nie tylko delegacja polska (która była inicjatorką tych badań, rozpoczęła je w 1960 r. i przedstawiła pierwsza pod dyskusję projekt kwestionariusza wspólnych badań dotyczących aktualnie istniejących form zbiorowego wypasu górskiego), lecz przede wszystkim delegacja czechosłowacka prowadząca te prace w oparciu o kwestiona­ riusz polski, rozszerzony i dostosowany do specjalnej sytuacji pasterstwa i hodowli na południowych terenach Karpat. Poza Polską i Czechosłowacją spośród państw, zainteresowanych działalnością Komisji, reprezentowana była tym razem tylko J u ­ gosławia. Jej przedstawicielka z Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, dr Persida Tomic, przedstawiła wyniki w ł a s n y c h badań terenowych we wsi pasterskiej gór bałkańskich oraz zapoznała Komisję z innymi pracami prowadzonymi jako prace zespołowe. Dyskusja, jaka w oparciu o przedstawione referaty podjęta została w ostat­ nim dniu obrad, dotyczyła w i ę c nie tylko zagadnień pasterstwa karpackiego, lecz również porównania obrazu tego pasterstwa po obu stronach Karpat (wykazu­ jącego niewątpliwie mirno podkreślanych różnic wiele cech wspólnych) z w y k a ­ zującą szereg uderzających odrębności w stosunku do znanych nam terenów Karpat gospodarką pasterską gór P ó ł w y s p u Bałkańskiego. W oparciu o niektóre przedsta­ wione na zjeździe referaty przedstawicieli licznej delegacji czechosłowackiej, w tym przede wszystkim znakomitych specjalistów zagadnień folkloru, prof. J . i A. Horaków, oraz historyka, prof. J . Maćurka, dyskusja zeszła również na tory zagadnień pochodzenia ludności pasterskiej Karpat, a w i ę c na temat ż y w o niegdyś dyskutowany w literaturze ś w i a t o w e j , a w literaturze polskiej reprezento­ wany przede wszystkim do lat ostatnich pracami prof. К. Dobrowolskiego. Królki stosunkowo czas trwania konferencji nie pozwolił jednakże na pełniejsze rozwinię­ cie się dyskusji, do której niewątpliwie powróci się jeszcze na jednym z planowa­ nych zjazdów międzynarodowych w oparciu o nowe wyniki zespołowych prac Komisji i przy udziale znacznie większego grona zainteresowanych tą dyskusją uczonych wielu krajów, etnografów i specjalistów dyscyplin pokrewnych. �494 KRONIKA Jak można ocenić bilans prac Komisji za pierwsze 3 lata jej prac organiza­ cyjnych i prac naukowych? Konferencja w Smokowcu pozwala dać na to pytanie niewątpliwie odpowiedź pozytywną. Pozwala również po raz pierwszy ocenić siły i porównać w k ł a d we wspólną sprawę obu partnerów organizatorów na dwu płaszczyznach: 1) jednakowej w założeniu i w e d ł u g jednakowych w zasadzie wy­ tycznych prowadzonej pracy badawczej w terenie; 2) realizacji nakreślonego w czasie poprzedniej konferencji w Smokowcu w 1960 r. przez delegację polską (prof. M. Gładysz) i przyjętego przez całą Komisję planu dotyczącego mobilizacji sił w kierunku podjęcia prac kompleksowych i skierowania do nich specjalistów innych dziedzin, jak również podjęcia prac wydawniczych (bibliograficznych, zbio­ rów, materiałów itp.). Szczegółowe sprawozdania z działalności w tych dwu kierunkach (będące zara­ zem sprawozdaniem z wykonania planu nakreślonego w 1960 r.) przedstawili ze strony delegacji czechosłowackiej dr J . Podolak z Instytutu Etnograficznego S ł o ­ wackiej Akademii Nauk w Bratysławie, ze strony polskiej dr Anna Kowalska-Lewicka z Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Ze sprawozdań tych wynika, że niezależnie od przy­ gotowywanych przez Czechosłowacką i Słowacką A k a d e m i ę Nauk monografii pasterstwa na terenach Zachodnich Karpat (dr A. Śtika) i Spiszą (dr J . Podolak) Komisja czechosłowacka podjęła pod kierunkiem dr. dr. Podolaka i Štiki i przy współpracy kierowników katedr etnografii w Pradze, Bratysławie i Brnie za wzo­ rem polskim prace terenowe (prowadzone w dużej mierze przez odpowiednio przy­ gotowane zespoły studenckie) w 74 wsiach całego kraju. Stwarza to duży materiał porównawczy w stosunku do w y n i k ó w takichże badań prowadzonych w Polsce przez zespoły w y k s z t a ł c o n y c h etnografów (Akademii, U n i w e r s y t e t ó w i muzeów) j u ż trzeci rok z rzędu w ok. 100 punktach naszych Karpat. Badania te dotyczą przede wszystkim rejestracji i opisu form występowania współcześnie istniejącego paster­ stwa górskiego, z tym że w badaniach polskich zostały rozszerzone w roku bie­ żącym zagadnienia budownictwa pasterskiego i magii, w czechosłowackich — jak wspomniano — zostały natomiast przede wszystkim połączone z badaniami całości zagadnień hodowli. Prace te mają zostać ukończone w ciągu roku 1963, a w latach 1964—1966 mają przynieść pierwsze opracowania monograficzne dotyczące zarówno wybranych regionów, jak i niektórych t e m a t ó w szczegółowych. Zagadnienie spo­ sobu udostępnienia materiału badań dla przygotowywania opracowań tematycz­ nych, opartych o materiał porównawczy dotyczący obu stoków Karpat, jest w chwili obecnej w stadium dyskusji. Na posiedzeniu stworzonej w Smokowcu w s p ó l n e j podkomisji zagadnień pasterstwa ustalono na razie udostępnienie w pierwszym rzucie materiałów dotyczących zagadnień organizacji pasterstwa, a to przez ich opublikowanie we wspólnym wydawnictwie pod redakcją pierwszej autorki w s p ó l ­ nego kwestionariusza, dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej z Uniwersytetu w Łodzi. Delegacja polska, w osobie przedstawiciela Instytutu Historii Kultury Materialnej prof. J . Pazdura, zaproponowała utworzenie w tym celu w Polsce w ramach wy­ dawnictw Instytutu specjalnej serii „Inventaria Carpatica". Jeśli chodzi o realizację planu współpracy etnografów z innymi specjalistami zagadnień karpackich (lub skierowanie specjalistów innych dziedzin do zagadnień kultury karpackiej), drogi Komisji polskiej i czechosłowackiej nieco się rozeszły. W obu wypadkach jednak można m ó w i ć o osiągnięciach. Ze strony polskiej uzy­ skano współpracę przede wszystkim z antropologami, archeologami i j ę z y k o z n a w ­ cami. Prof. Pazdur reprezentował na konferencji zainteresowania i żywą współpracę specjalistów historii kultury materialnej Polski średniowiecznej i n o w o ż y t n e j �KRONIKA 495 zgrupowanych w I I I Dziale I H K M P A N . W Czechosłowacji doszło do najściślejszej współpracy z folklorystami (wchodzącymi zresztą do tych samych instytutów A k a ­ demii, co etnografowie) i do utworzenia w związku z tym odrębnej podkomisji folklorystycznej, której przewodnictwo oddano dr Elžekowi z Instytutu Etnograficz­ nego Słowackiej Akademii Nauk. Prowadzone w zakresie folklorystyki prace cze­ chosłowackie na terenie Karpat w y k a z a ł y brak śladów obcych, pozasłowackich elementów kulturowych. Najwięcej możliwości uzyskania w s k a z ó w e k dotyczących udziału elementu obcego w kształtowaniu się kultury ludowej Karpat spodzie­ wają się znaleźć koledzy czechosłowaccy przede wszystkim w materiale doty­ czącym folkloru muzycznego. Z tych pozycji podjęli już na obradach dyskusję z historykami. Postulują zarazem utworzenie odpowiedniej podkomisji folklory­ stycznej w ramach Komisji Karpackiej Polskiej. Trzecią utworzoną w ramach Komisji Czechosłowackiej podkomisją specjali­ styczną — wymagającą paralelnego zorganizowania jej w Polsce — jest podko­ misja dla badań rzemiosła i przemysłu ludowego (dr J . Pátkova z S A N , prof. К. Fojtík i dr J . Staňkova z CAN). Ze strony polskiej postulaty pod adresem tej podkomisji w kierunku inwentaryzacji tradycyjnych urządzeń wodnych w y s u n ą ł prof. J . Pazdur. W zakresie wydawnictw Komisja ma na swoim koncie 2 zeszyty czasopisma informacyjnego „Carpatica", Komisja Polska ponadto inicjatywę poświęcenia dwóch tomów „Etnografii Polskiej" (t. V i V I ) zagadnieniom karpackim (w tym także artykułom powstałym w wyniku działalności Komisji), jak również wydanie bibligrafii polskich prac dotyczących kultury ludowej Karpat (1960). W przygotowaniu jest wydanie- w Czechosłowacji bibliografii słowackiej, w Polsce bibliografii karpackich przygotowanych przez Bułgarów, Jugoslawien i Węgrów. Konferencja przyjęła przedstawione przez obie delegacje plany prac Komisji narodowych jako realizujące program zatwierdzony przed dwoma laty. Jako plan wspólny na najbliższy rok przyjęła przygotowanie referatów na wspólną Komisję poświęconą zagadnieniom kultury ludowej Karpat na V I I Międzynarodowym Kon­ gresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, jaki ma odbyć się w 1964 r. w Moskwie. Wspólnemu przedyskutowaniu tych referatów poświęcona zostanie następna konferencja robocza Komisji, jaką postanowiono zwołać w listopadzie 1963 r. w Polsce, w Zakopanem. Postulatem Komisji jest zaproszenie na tę kon­ ferencję również przedstawicieli innych p a ń s t w mających przystąpić lub częściowo już współpracujących z Komisją, jak Bułgaria, Jugosławia, Węgry, Rumunia, ZSRR. Anna WIADOMOŚCI Kutrzeba-Pojnarowa BIBLIOGRAFICZNE PRZEGLĄD POLSKICH WYDAWNICTW O AFRYCE Rok 1962 jest dla polskiej afrykanistyki rokiem przełomowym. Nastąpiło w nim znaczne rozszerzenie i próba koordynacji badań naukowych, prowadzonych u nas nad różnymi zagadnieniami afrykańskimi. Realne także stają się wysiłki w kie­ runku ujednolicenia popularyzacji wiedzy o współczesnej i dawnej Afryce. Nie wchodząc w całość budzącego nadzieje zjawiska zajmiemy się jednym z jego aspektów — sprawami publikacji. Jest bowiem jasne, że zarówno rozwój w ł a s n y c h badań naukowych, jak i wzmożona popularyzacja wyrażać się będą m. in. z w i ę k - �KRONIKA 496 szoną ilością publikacji o Afryce. Zanim to jednak nastąpi warto, korzystając z „przełomowości" momentu, zdać sobie sprawę z powojennego dorobku polskiej afrykanistyki i tendencji na naszym rynku wydawniczym w dziedzinie publikacji 0 Afryce. Oczywiście nie będziemy się tu w d a w a ć w ocenę merytoryczną poszcze­ gólnych prac, tym bardziej że reprezentują one różne specjalności naukowe, po­ dobnie jak nie będziemy się zajmować relacją stanu badań w poszczególnych dzie­ dzinach polskiej nauki, lecz ograniczymy się do tego, co zostało opublikowane. Interesują nas przede wszystkim powojenne publikacje o Afryce. Zacząć należy od pozycji naukowych jako reprezentujących kontynuację okre­ ślonych zainteresowań i długofalowych badań. Prace etnograficzne wydane po wojnie wiążą się przede wszystkim z nazwi­ skami K . M o s z y ń s k i e g o i R. Stopy . Choć ilościowo jest to dorobek niewielki, rozpoczęte aktualnie prace etnologiczne rokują nadzieję, że szybko się on po­ większy. Dyscypliną n a u k o w ą o znacznym powojennym dorobku piśmienniczym jest na­ sza orientalistyka, w której ramach prowadzi się m.in. badania nad historią, języ­ kami i kulturą wybranych ludów afrykańskich. Trzeba tu przede wszystkim wymie­ nić książki i druki zwarte takich autorów, jak T. Andrzejewski , Jakobielski'', T. Lewicki , J . Mantel-Niecko'', I. Puszczykowa , S. Strelcyn ,. Poza książkami wy­ mienionych autorów wiele mniejszych rozpraw zarówno tych, jak i innych orientalistów (m. in. J . Bielawskiego) opublikowano w specjalistycznych periodykach: „Przegląd Orientalistyczny" i „Rocznik Orientalistyczny". Jeszcze chyba w i ę k s z y dorobek piśmienniczy mają polskie badania nad histo­ rią starożytną Afryki Północnej, zwłaszcza Egiptu, prowadzone w ramach papirologii, prawa antycznego i „czystej" historii starożytnej. Trzeba tu wymienić po1 2 3 5 1 7 s K . M o s z y ń s k i , Ludy zbieracko-lowieckie. Ich kultura materialna i pod­ stawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym 1 sztuce (maszynopis powielany), Kraków 1951, s. 299; t e n ż e , Ludy pasterskie, ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym i sztuce (maszynopis powielany), Kraków 1953, s. 388. R. S t o p a , Hotentoci —• kultura, język, bajki, pieśni, Kraków 1949, s. 103; t e n ż e . Mali ludzie z pustyni i puszczy, Warszawa 1962, s. 288. Dla uniknięcia powtórzeń podaję tu prace i wszystkie druki zwarte T. A nd r z e j e w s k i e g o : Księga umarłych kapłana pisarza Neferhotop, Kraków 1951, s. 25; Księga umarłych piastunki Kai (papirus ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, nr 21884), Muzeum Narodowe, 1951, s. 96; Starożytny Egipt, Warszawa 1952, s. 102; Papirusy egipskie, Muzeum Narodowe, 1956, s. 4; Opowiadania egip­ skie (przełożył z egipskiego i opracował), Warszawa 1958, s. 359; Le papyrus mythologiąue de Te-hem-en-Ment, Musée National de Varsovie, nr 199628, Warszawa 1950, s. 74; Z egipskich wyobrażeń o życiu pozagrobowym, Muzeum Narodowe w Warszawie, 1959; Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (opracował dział egipski w tomie 4), Waiszawa 1960, t. 4, s. 65. S . J a k o b i e l s k i , Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (opracował dział koptyjski w tomie 4), Warszawa 1960, t. 4, s. 65. •j T. L e w i c k i , Etudes inédites nord-africaines, Warszawa 1955, s. 160. J . M a n t ę 1-N i e ć к o, N. P u s z c z y k o w a , Z czarnego Ladu. Przysłowia, opowieści, zagadki abisyńskie, murzyńskie, pigmejsko-khoisańskie, Warszawa 1958 s. 241. N . P u s z c z y k o w a , System czasownikowy języka hausa. Stosunki między kategoriami aspektu i czasu (wyd. po rosyjsku), Warszawa 1957, s. 107. S. S t r e l c y n , Prieres magiques éthiopiennes pour déiier les charmes, „Rocz­ nik Orientalistyczny", t. 18: 1955, s. 495; Szkice z dziejów polskiej orientalistyki (praca zbiorowa pod red. S. Strelcyna), Warszawa 1957, s. 260; Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (redakcja całości i opracowanie działu etiopskiego w tomie 4), Warszawa 1956, t. 4, s. 65. 3 3 4 15 T �KRONIKA 497 9 10 nownie książki Т. Andrzejewskiego (patrz przypis 3), dalej J . K o l e n d y , T. K o t u l i , J . Manteuffla , A. Ś w i d e r k ó w n y , R. Taubenschlaga . Wiele mniejszych roz­ praw wymienionych autorów, jak też C. Kunderewicza i H . Kupiszewskiego, opu­ blikowano także w specjalistycznych pismach: „Eos", „Journal of Juristic Paphyrology" i „Meander". Jeśli mowa o historii starożytnej, konieczne jest wymienienie polskich badań archeologicznych, prowadzonych m.in. w Egipcie, których opracowanie znajdzie czy­ telnik przede wszystkim w pracach kierownika tych badań, K . M i c h a ł o w s k i e g o . Najstarszy, bo datujący się od kilkudziesięciu lat, w k ł a d polski w afrykanistykę związany jest z nazwiskiem wybitnego antropologa J . Czekanowskiego . Konty­ nuacją jego badań w Afryce, choć prowadzonych na zupełnie innym terenie, bo w Afryce Północnej, były prace polskich antropologów po I I wojnie. W y n i k ó w ich prac należy szukać m.in. w rozprawach i artykułach pisanych przez T. Dzierżykraya-Rogalskiego. Badania socjologicznych aspektów rozwoju społeczeństw afrykańskich, rozpo­ częte u nas niedawno, posiadają już wartościowe osiągnięcia. Łączyć je należy z nazwiskami S. Chodaka i A. Z a j ą c z k o w s k i e g o . Także J . Chałasiński opubli­ kował kilka artykułów o socjologicznych i kulturalnych zagadnieniach w Afryce. Tyle, jeśli chodzi o najważniejsze publikacje naukowe. To wyliczenie można chyba zakończyć optymistycznym akcentem, że publikacji naukowych, i to z róż­ nych nowych dziedzin, będzie u nas coraz więcej. U podstaw tego optymizmu leży świadomość, że wiele ciekawych, choć nie publikowanych prac naukowych już u nas zrobiono, a następne posuwają się naprzód. Nasze publikacje o Afryce nie sprowadzają się oczywiście do prac naukowych. Prześledzenie tendencji w innych wydawnictwach, bardziej podlegających „mo­ dom" niż twórczość naukowa, może być nawet ciekawsze dla stwierdzenia, jak и 12 13 u 15 1 6 9 17 J . K o l e n d o , Kolonát w Afryce rzymskiej'w I—11 w. i jego geneza, War­ szawa 1962, s. 166. T. K o t u l a , U źródeł afrykańskiego separatyzmu w III w.n.e., Wrocław 1961, s. 133. J . M a n t e u f f e l , Ze świata papirusów. Obrazki z życia w Egipcie helle­ nistycznym, Wrocław 1950, s. 164. A. Ś w i d e r e k , Prywatny majątek ziemski w Egipcie Wespazjana i stoso­ wana tam technika rolna, Warszawa 1957, s. 125; t e n ż e , W „państwie" Apollouiosa. Społeczeństwo wczesnoptolemejskie Fajum w świetle Archiwum Zenona, Warszawa 1959, s. 448; t e n ż e , Kiedy piaski egipskie przemówiły po grecku, War­ szawa 1959, s. 235; t e n ż e , La proprietě fonciére privée dans l'Egypte de Vespasien et sa technique agricole, Wrocław 1960, s. 102. R. T a u b e n s с h 1 a g, The Law of Greco, Roman Egypt in the Light of the Papyri 332 B.C., 640 A D , Vol. 1, New York 1944, s. 488; Political and Administra­ tive Law, Vol 2, Warsaw 1948, s. 124, 2 edition, revised and enlarged, Warsaw 1955, s. 789; t e n ż e , Opera Minora, Warsaw 1959, t. 1, s. 639; t. 2, s. 845. K . M i c h a ł o w s k i , Ch. D e s r a c h e s , I . de L i n a g e , J . M a n t e u f f e l , M. Ż e m о - Ż e j m i s, Wykopaliska polsko-francuskie. Sprawozdania, Tell Edfou 1939, K a i r 1950, s. 388 + L I I I + mapy; К. M i c h a ł o w s k i , Kanon w architek­ turze egipskiej, Warszawa 1956, s. 52. J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej, Wrocław 1958, s. 461. S. C h o d a k , Nigeria w przededniu wolności, Warszawa 1960, s. 75; t e n ż e , U progu wolności, Warszawa 1961, s. 211. A. Z a j ą c z k o w s k i , Plemię Aszanti — struktura władzy w okresie prze­ mian, „Studia Socjologiczne", nr 3 : 1961, s. 201. 1 0 11 1 2 13 1/1 1 3 i ü 1 7 32 - Etnografia Polska Т. V I I �KRONIKA 498 g w a ł t o w n y skok został u nas wykonany w ciągu ostatnich kilku lat w dziedzinie zainteresowania Afryką. Zacznijmy od wydawnictw typu informacyjnego, które najszybciej mogły zaspokoić potrzebę podstawowych wiadomości o budzących się krajach Afryki. Myślę tu przede wszystkim o pracach, jakie w y s z ł y staraniem Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych w ramach „Zeszytów Dokumenta­ cyjnych". Znalazły się tam opracowania Sz. Chodaka (patrz przyp. 15), L . D e m b i ń ­ skiego , J . P r o k o p c z u k a E . Szymańskiego i E . Vielrose , dotyczące najważ­ niejszych dla nas obecnie krajów afrykańskich. Prace te zawierają podstawowe wiadomości i literaturę dotyczącą omawianych krajów. Żałować jedynie należy, że nikłe nakłady (powielacz) czynią te prace mało dostępnymi dla szerszego ogółu, a przygotowana do druku kontynuacja ich w postaci serii małych monografii nie szybko ujrzy światło dzienne. 18 20 Podobnie i Polska Izba Handlu Zagranicznego w ramach „Monografii Krajów" wydała kilka opracowań krajów afrykańskich i zbiorowy informator Afryka. Z po­ wodu określonego przeznaczenia te ostatnie prace są znacznie bardziej jednostronne niż wydawnictwa PISM-u. Ten wysiłek „produkcyjny", zrobiony w krótkim czasie, trzeba ocenić jak najpozytywniej, podobnie jak i gromadzenie bogatych materia­ łów o Afryce w kilku bibliotekach warszawskich, zwłaszcza zaś w Instytucie Geo­ grafii U. W. Jeszcze jednym ośrodkiem, który w y d a ł kilka pozycji informacyjnych o Afryce, i to bardzo wartościowych, jest Polska Agencja Prasowa. Należy także wspomnieć o poważnych opracowaniach J . Prokopczuka (patrz przyp. 18), wydanych przez WSNS. Tak pokrótce . przedstawia się działalność wydawnicza najaktywniejszych pol­ skich ośrodków w dziedzinie dostarczenia aktualnych i szerokich wiadomości o bu­ dzących się krajach afrykańskich. Ostatnie z wymienionych prac wydano w formie powielanej, co oczywiście w p ł y n ę ł o na ograniczenie kręgu ich odbiorców — dostały się one przede wszystkim do rąk ludzi bezpośrednio zajmujących się sprawami afrykańskimi. Do znacznie szerszego kręgu odbiorców trafiły książki o Afryce, których w ostatnich latach wydano u nas wiele. Zatrzymajmy się najpierw na książkach autorów polskich, które w miarę możliwości autorów i wydawnictw podejmowały aktualną problematykę społeczno-polityczną krajów afrykańskich. Najwcześniejsze z nich to prace J . Balickiego, G. Jaszuńskiego i S. Rosnera, którzy w latach pięć­ dziesiątych podjęli próby szerokiego omówienia palących kwestii kontynentu. Ale dopiero okres ostatnich 5 lat, kiedy to wyzwolenie się krajów Afryki stało się pro­ blemem ś w i a t o w y m , powstało wiele polskich książek o Afryce, których autorzy zebrali materiał po dłuższych czy krótszych pobytach w krajach afrykańskich. Trzeba by tu wspomnieć książki J . Bocheńskiego, M. Brandysa, G . Czekały, B . Grzędzińskiego, A. Fiedlera, J . Halperna, B. Miazgowskiego, L . Zaręby — jako książki łączące walory reportażu z informacją społeczną i polityczną. Niedawno ukazała się książka J . Giedwidzia, będąca pierwszą polską książkową próbą pokazania w ę - l a L . D e m b i ń s k i , Ghana — problemy polityki wewnętrznej i zagranicznej, Warszawa 1960, s. 80. J . Pr о к o p с z u k, Gwinea i Mali. Zarys sytuacji politycznej i wybór mate­ riałów, Warszawa 1959, s. 55; t e n ż e , Niektóre problemy ruchu narodowowyzwoleń­ czego w Algierii, Warszawa 1960, s. 66; t e n ż e , Bliski i środkowy Wschód. Afryka Północna. Materiały i dokumenty 1945—1960, Warszawa 1960, s. 205; t e n ż e , Czarna Afryka. Materiały i dokumenty 1945—1961, Warszawa 1961, s. 120. E . S z y m a ń s k i , E . V i e l r o s e , Kongo, Warszawa 1960. ł a 2 0 �KRONIKA 499 złowych problemów gospodarczych współczesnej Afryki. Z tegorocznych polskich książek należy jeszcze w y m i e n i ć H . Turskiego, Lumumba i jego kraj, która to praca jest drugą, ipo książce Z. Szymańskiego o Algerii, naszą publikacją o współ­ czesnych zagadnieniach politycznych Afryki. Większość tych prac była w swoim czasie recenzowana, toteż nie chciałbym tu powtarzać sądów, dość zresztą niejednolitych. Można by do tych książek jeszcze dodać kilkanaście innych pozycji polskich autorów o charakterze znacznie bardziej przygodowym i podróżniczym, jakie ukazały się u nas po 1956 r. Nie ulega w ą t ­ pliwości, że zarówno jeden, jak i drugi typ książki są nadal bardzo potrzebne, choć zdaję sobie sprawę, że jest to nie tylko sprawa polityki wydawniczej, ale przede wszystkim możliwości wysyłania ludzi do tych krajów. Tą sprawą trudno się jednak tu obecnie zajmować. Warto natomiast zatrzymać się nad kwestią „polityki" przekładów. Kiedy się zgodzimy, że nawet przy najlepszych intencjach i wysiłku uruchomienia w ł a s n y c h badań naukowych nad problematyką Afryki uzyskanie w y n i k ó w w krótkim czasie nie jest możliwe, widoczna staje się rola, jaką mogą odegrać w ł a ś c i w i e dobierane przekłady z innych języków. Zobaczmy, jak te przekłady wyglądają u nas. Od 1956 r. przetłumaczono z róż­ nych j ę z y k ó w ponad 30 książek o Afryce. Nie sposób omówić tu każdej z osobna, toteż czytelnik zechce wybaczyć bardzo ogólną klasyfikację, którą dla uproszcze­ nia musiałem się posłużyć. Wśród tych 31 książek można wyodrębnić trzy grupy: przygodowe i podróżnicze — 14 tłumaczeń, dotyczące walki narodu algierskie­ go —-9; trzecia grupa jest bardzo różnorodna. Tom radzieckich prac o Afryce (z lat 1953—1955), wydany w 1956 г., obszerna praca amerykańskiego publicysty A. Ghuntera Afryka od wewnątrz, dwie prace postępowego publicysty angielskiego B. D a ­ vidsons (ostatnia: Staro Afryka na nowo odkryta). Są dwie podobne w zakresie i charakterze prace o zasadniczych konfliktach ekonomicznych i społecznych m i ę ­ dzy ludnością białą a afrykańską na terenie Afryki Wschodniej, Środkowej i Po­ łudniowej. Autorzy — Hunton i Woddis. Choć wymienione w y ż e j książki różnią się w pewnym stopniu postawami autorów, poruszanymi zagadnieniami czy oma­ wianym terenem, wydaje się, że mają p e w n ą cechę wspólną: mianowicie są to książki przede wszystkim publicystyczne, ukazujące często najbardziej dramatyczne wycinki życia afrykańskiego. Z konieczności w i ę c zarówno materiał opisowy, jak i pole widzenia tych prac ograniczone jest w określonym kierunku, a dobrany materiał ma przede wszystkim ilustrować określone tezy. Pewnym wyjątkiem jest tu książka Ghuntera o bogatym, lecz chyba przestarzałym materiale opisowym, i ostatnio wydana u nas praca Davidsana, poświęcona przypomnieniu i „rehabili­ tacji" przeszłości Afryki. Każdy jednak się zgodzi, że przy n i e w ą t p l i w y c h walorach tych publikacji nie zaspokajają one bynajmniej braku naukowych prac o życiu społecznym i gospo­ darczym dzisiejszej (i minionej) Afryki. Podobnie brak u nas publikacji pisarzy czy działaczy współczesnej Afryki. Jedynym wyjątkiem w pracach naukowych jest dotyczący Afryki Północnej przekład radzieckiej Geografii gospodarczej Egiptu L . Gordona (1957), a w politycznych autobiografia K . Nkrumaha (1958) i kilka książek działaczy algierskich. J a k na rosnące potrzeby popularyzacji rzetelnej wie­ dzy o Afryce jest to stanowczo za mało. Jan Milewski �500 KRONIKA R E V U E I N T E R N A T I O N A L E D E S S C I E N C E S S O C I A L E S z 1961 г., wydany przez U N E S C O , zawiera zbiór artykułów poświęconych stosunkom rasowym na te­ renie Afryki, w trzech obszarach geograficznych tego kontynentu: w strefie nadśródziemnomorskiej, czarnej strefie tropikalnej i części południowej kontynentu. Nawiązuje on do opublikowanych w „Revue" w 1958 r. ankiet na temat stosunków rasowych w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, N R F i Afryce Wschodniej. W numerze z 1961 r. znajdujemy między innymi artykuł Jacques Berque'a, profesora College de France, poświęcony Afryce na północ od Sahary, studium C. Frantza, analizujące wyniki badań przeprowadzonych w 1959 r. wśród ludności europejskiej Południowej Rodezji na temat jej stosunków z Afrykańczykami, oraz artykuł Michael Bautona, dotyczący stosunków rasowych oraz dyskryminacji „ w e ­ wnętrznej", tj. międzyplerniemnej, wśród ludności zamieszkującej Afrykę na po­ łudnie od Sahary. A. W. A F R I C A F R O M T H E P O I N T O F V I E W O F A M E R I C A N NEG-RO S C H O L A R S (red. John A. Davis, Presence Africaine, Paris 1960, s. X I I -4- 418) to ciekawy zbiór 23 artykułów, których autorami są Murzyni amerykańscy. Dotyczy on problemów afrykańskich oraz historii afrykańsko-amerykańskiej. Publikacja ta obrazuje potę­ gujące się na terenie Ameryki Północnej zainteresowanie Afryką — jej życiem i kulturą. Przypomnijmy, iż na terenie Stanów Zjednoczonych istnieje Towarzy­ stwo Kultury Afrykańskiej (Société Africaine de Culture) powołane w 1958 r. przez amerykańsko^murzyńską grupę intelektualistów. Towarzystwo to utworzyło się na I Międzynarodowym Kongresie Pisarzy i Artystów Murzyńskich, który odbył się w Paryżu w 1956 r. A. W. WYDAWNICTWA T H E INSTITUTE OF R A C E RELATIONS Spośród ciekawszych, nowszych publikacji Instytutu Stosunków Rasowych, powstałego w Londynie w 1958 г., napisanych przez specjalistów, lecz prze­ znaczonych dla szerszych kręgów czytelników, w y m i e n i ć należy: S. P i e n a r i A. S a m p s o n , South Africa — Two Views of Separate Development; S. W o o d , Kenya — The Tensions of Progress; P. C o l v o c o r e s s i , South Africa and World Opinion. Instytut wydaje periodyk „Race", ukazujący się dwa razy do roku, oraz mie­ sięcznik „ N e w Letter'". A. W. W Y D A W N I C T W A MIĘDZYNARODOWEGO I N S T Y T U T U A F R Y K A N I S T Y C Z N E G O W nowych wydaniach M. I. A. ukazały się ostatnio następujące prace: H. K u ­ p e r , An African Aristocracy; A. G. R i c h a r d s , Land, Labour and Diet in Nor­ thern Rhodesia; M. H u n t e r , Reaction to Conquest. Ponadto wydano serię tanich broszurowych edycji, a wśród nich studia Afri- �KRONIKA 501 con Systems of Kinship, z przedmową R. Radcliffe-Browna, oraz African Political System E v a n s-P r i t c h a r d a i F o r t e s a , African Worlds F o r d a , Black By­ zantium N á d e l a i West African City В a u t o n a. A. W. NOWA K S I Ą Ż K A K W A M E N K R U M A H A W Londynie (nakładem Heinemanna, 1961) ukazała się nowa książka prezy­ denta Ghany, K . Nkrumaha, I Speak for Freedom: a Statement of African Ideology (ss. X I V + 291, ilustracje, mapy). A. W. 's � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0936061e8626a34488ac3f5f94aa96f4.pdf 5909f7e0ebd42e1487c568ef445e7236 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:549 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:502 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.342-362 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O TRZECIA N KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWEGO KRAJÓW Konferencja ficznego w K KOMITETU CZASOPISMA Redakcyjnego demokracji A REDAKCYJNEGO ETNOGRAFICZNEGO DEMOKRACJI LUDOWYCH Komitetu krajów I „DEMOS" międzynarodowego ludowych „Demos" czasopisma odbyła 1 się d n i a c h 10—12 c z e r w c a 1963 r. j a k o t r z e c i a z k o l e i . Z 7 państw k ó w tego w y d a w n i c t w a ciela w w osobie reprezentowanych dyrektora Muzeum imieniu Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Ludoznawczego z ramienia reprezentowali: Instytutu Badania A. w PAN współuczestni­ B. Gunda i Polskiego i J . Gajek, Akademii Etnografii i L. N. działów Terentiewa, W. etnograficznych Republik K. uchwały a podjętej uzupełnianej na pierwszym n a następnych ficzno-informacyjnym ruch naukowy nieniom w w zebraniu Instytutach w Niemieckiej stawicieli tejże Berlinie w objął s w y m z a k r e s e m w s z y s t k i e w y d a w n i c t w a jak w szczególności Republiki Demokratycznej, etnografii odpowiadał „Demos". W R e d a k c j i Międzynarodowej k u problematyce wyszła dawcą stał się I n s t y t u t N i e m i e c k i e j inicjatywa myśl 1957 г., w Brnie bibliogra- etnograficzne zarówno k u s z e r s z y m i t e r e n u K a u k a z u . N i e objął początkowo j e d y n i e w y d a w n i c t w nych Historycznych „Demos" j a k o c z a s o p i s m o o c h a r a k t e r z e skierowany Propp, Gruzji. czasopismo konstytuującym posiedzeniach krajach socjalizmu teoretycznym, W. przedstawiciele oraz dobór z a p r o s z o n y c h gości informacji, jakie zawiera w 1961 r. i obecnie w M o s k w i e , i gospodarzy Instytutu Etnografii Sokołowa, R a d z i e c k i c h , j a k również T e n skład K o m i t e t u R e d a k c y j n e g o zakresowi geograficznemu Mu­ Nauk, J . Mjartan, W. M . S z y r m u n s k i i i n n i . J a k o goście wzięli udział w p o s i e d z e n i u europejskich Rumunię dyrektor i J . Istvanovic. Z e strony j a k również i n n i r a d z i e c c y członkowie R e d a k c j i i p r a c o w n i c y Instytutów Polskę Towarzystwa zarówno d y r e k t o r I n s t y t u t u E t n o g r a f i i S . P. Tołstow, w Moskwie i Leningradzie: wszystkich przedstawi­ B . Bożikowa, M . P o p , Czechosłowację z e u m w B r n i e , L . K u n z , i p r z e d s t a w i c i e l Słowackiej wzięli udział w K o n f e r e n c j i Sofii Kutrzeba-Pojnarowa Folkloru — Węgierski I n s t y t u t E t n o g r a f i i — Moskwie było 6. Bułgaria przysłała Etnograficznego etnogra­ w etnografii i prac zagad­ Europy etnograficz­ jakkolwiek właśnie utworzenia c z a s o p i s m a , a jego Kultury Ludowej Niemieckiej z grona Akademii przed­ wy­ Nauk w B e r l i n i e . N a o b e c n y m p o s i e d z e n i u n i e m i e c c y u c z e s t n i c y R e d a k c j i Międzynarodo­ wej (w holda osobach dyrektora i przedstawiciela cobeita) mieckiej zapewnili I n s t y t u t u W. Steinitza, redaktora nowo utworzonej o c z y n n y m od tej p o r y Redakcji Narodowej, „Demosu" R. Wein- n i e m i e c k i e j R e d a k c j i N a r o d o w e j W. J a włączeniu się w a więc o objęciu informacją prace również i n i e ­ nie tylko działalności „Demos. V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , B e r l i n R. 1: 1960 z. 1—2; R . 2: 1961 z. 1—2; R . 3: 1962 z. 1—2; R . 4: 1963 z. 1—2. 1 �KRONIKA podstawowych i n s t y t u c j i (w t y m p r z e d e w s z y s t k i m berlińskiego I n s t y t u t u ) i w a ż ­ n i e j s z y c h wydarzeń w r u c h u n a u k o w y m , do regularnej informacji etnograficznych. wydawanych 343 l e c z i przystąpieniu, t a k j a k inne o w s z y s t k i c h , ukazujących Pominięcie we wcześniejszych się w zeszytach NRD „Demosu" n a t e r e n i e N R D w y w o ł a n e było u k a z y w a n i e m linie i w y d a w a n i e m go w języku n i e m i e c k i m ( j a k k o l w i e k s t a t u t u również i i n n e języki z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e ) , wydawnictw się „Demosu" w dopuszczone w podstawowym czasopiśmie Ber­ są w e d ł u g a więc w t y m s a m y m s c u i w tymże języku, w którym ukazują się przeglądy w y d a w n i c t w umieszczane kraje, wydawnictwach Instytutu, w „Deutsche miej­ niemieckich, Jahrbuch V o l k s k u n d e " . Stwarzało to jednakże p e w n ą dysproporcję pomiędzy z a k r e s e m macji różnych k r a j ó w Nie wszystkie i w für infor­ związku z t y m n i e było słuszne. reprezentowane w składzie redakcyjnym w t y m s a m y m c z a s i e włączyły się c z y n n i e w p r z y g o t o w a n i e instytucje i kraje materiałów do p u b l i ­ k a c j i w czasopiśmie. N i e równy także j e s t t e n w k ł a d jeśli c h o d z i o ilość tematów i i c h dobór. N i e j e d n o k r o t n i e np. zagadnienia nieniami kultury materialnej munię) b r a k cjalistycznej dostatecznej folklorystyczne dominują n a d ilości materiałów w s i , a zagadnienia dotyczących teorii k u l t u r y prac o współczesnej i zagadnienia kultury uwzględnione zostały w materiałach niektórych t y l k o k r a j ó w Charakterystyce zagad­ (np. w materiałach d o s t a r c z a n y c h p r z e z Z S R R i R u ­ materiałów dostarczonych redakcji so­ robotniczej (w t y m np. P o l s k i ) . roboczej „Demos" do 6 już w y d a n y c h i 1 znajdującego się w tej c h w i l i w d r u k u zeszytów c z a s o p i s m a p o ś w i ę ­ cone zostało zarówno wstępne przemówienie W. referat sprawozdawczy wił w formie liczbowo wkład zarówno r e c e n z j i , j a k n o t a t e k Czechosłowacja (której drugim obok R . W e i n h o l d a , z y j n y c h i 29 i n f o r m a c j i Bułgaria. P o l s k a 90 n o t a t e k ZSRR skromnym przedsta­ do wydaw­ urzędującym, recen- 8 artykulików jednak książkowe o charakterze o konferencjach szereg wspomnień itp. W podstawowych instytucji etnograficznych t y c h i n s t y t u c j i ) , następnie 7 notatek Dla przypomnienia zresztą Węgry dostarczył dorobkiem wydawnictwa) jest z liczbą 312 notatek dała redaktorem L. Kunz o c h a r a k t e r z e k r o n i k a r s k i m , po niej idą R u m u n i a , działalność najważniejszych wydawnictwa k r o n i k a r s k i c h wniosła przedstawiciel recenzyjnych i wzmianek (który wszystkim t a b l i c s t a t y s t y c z n y c h . W w y n i k u obliczeń okazało się, że największy nictwa i Steinitza, j a k przede R . W e i n h o l d a , który w y n i k i p r a c d o t y c h c z a s o w y c h biograficznych, d a l s z y m ciągu opracowań r o s y j s k i c h oraz NRD i w podstawowe końcu Albania decyzją Komitetu Rady w a r t o t u zaznaczyć, że p o l s k i K o m i t e t N a r o d o w y z ramienia sekretarzem wszystkim Redakcji, i Naukowej dr wydaw­ apelowała dorobek p r a c y i apeluje w s z y s t k i c h instytucji etnograficznych szych przeglądów etnografa. W Jej recenzyjnych nadal o współpracę było możliwie recenzje przede Narodowej. Dążeniem wszystkich ośrodków uzyskanie wszelkich szeregu więk­ dziedzin pracy poświęcone w s z y s t k i m s k i m b i b l i o g r a f i o m (A. Z a m b r z y c k a , D . D o b r o w o l s k a ) , przegląd ważniejszych kułów poświęconych pamięci zmarłych etnografów b r o w o l s k a ) oraz w s p o m n i e n i a napisane specjalnie tegoż Dobrowolski, zawdzięczamy Redakcji w ' Polsce, zbiorowe dr K a z i m i e r z staraniom polskiej dotyczących t e n sposób powstały to PAN 1957 r. przewodniczącym I n s t y t u t u został prof, Dobrowolska. dotychczasowy która tego I n s t y t u t u już w Dyrekcji Danuta ze recenzyjnych. n i c t w a ukonstytuował się w o p a r c i u o I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j i idzie omawiających polskich (J. Damrosz, pol­ arty­ D. D o ­ d l a „Demosu" ( J . K l i m a s z e w s k a o K . Moszyńskim, M . Gładysz o L . Węgrzynowiczu, J . D e k o w s k i o J . K r a j e w s k i e j ) , przegląd artykułów dotyczących h i s t o r i i etnografii gląd p r a c p o w o j e n n y c h poświęconych b u d o w n i c t w u polskiej (W. Bieńkowski), p r z e ­ wiejskiemu (B. Matuszewska), �KRONIKA 344 jak również dziedzin (D. ceramice sztuki ( E . Fryś), ponadto ludowej Dobrowolska), (O. teorii k u l t u r y obok sprawozdań z k o n f e r e n c j i szek) i t p . N i e t r z e b a szereg Mulkiewicz, (W. M. recenzji prac Przeździecka), Kwaśniewicz, z zakresu różnych kultury robotniczej E . Pietraszek, A. Dyoniziak) ( J . B u r s z t a , L . Hajówna, Z . J a s i e w i c z , E . P i e t r a ­ podkreślać, że w y k a z w i e l u d z i e d z i n , a wiadomości o r o z w o j u tematów n i e o b e j m u j e jeszcze naszej dyscypliny w l a t a c h bardzo powojennych są w s k u t e k tego m o c n o n i e k o m p l e t n e . Wypełnienie t y c h b r a k ó w j e s t możliwe p r z y czynniejszym W włączeniu się w pracę większej, j a k dotąd, l i c z b y p r a k t y c e właściwie n i e c h o d z i n a w e t recenzentów. o recenzje. Przeciwstawiono się i n a tej k o n f e r e n c j i , podobnie j a k n p . w B r n i e , j a k i e j k o l w i e k z m i a n i e c h a r a k t e r u p i s m a , które pozostaje, j a k głosi jego tytuł, wyłącznie „informacją" o p r o w a d z o n y c h c a c h . O c e n a p r a c t y c h w y r a ż a się j e d y n i e i c h w y b o r e m dawnictwie. istotne Omówienia problemy. macyjnego mają Znaczenie krajów naszego mówieniu d y r e k t o r być jak najbardziej tego r o d z a j u obozu zwięzłe, jedynego politycznego ujmujące wspólnego omówił w w swoim Kongresu Nauk Antropologicznych szczona została i n f o r m a c j a w na Kongresie sekcjach i sympozjach wydanych w Moskwie czących w redakcji. Radzieckich stanowiono (Litwa, Moskwie Dodatkowo pod roboczych. dorobek infor­ do d r u k u z e s z y t a c h „ D e - p o z y t y w n i e . Należy również dążyć do zakresu informacji Łotwa, Przygoto­ i o organizowanych dotąd i p r z y g o t o w a n y c h m o s u " należy ocenić j a k n a j b a r d z i e j żenia i u j e d n o l i c e n i a w się obecnie w d r u k u z. 1 n a 1963 r. z a m i e ­ J a k z g o d z i l i się w s z y s c y u c z e s t n i c y k o n f e r e n c j i , d o t y c h c z a s o w y zawarty prze­ zarazem do V I I M i ę ­ Etnologicznych o t e m a t a c h , j a k i e w myśl uchwały K o m i t e t u w a w c z e g o będą d y s k u t o w a n e t y m kątem w i d z e n i a i infor­ wstępnym I n s t y t u t u E t n o g r a f i i Z S R R , S . P . Tołstow, zwracając 1964 r. Już zresztą w znajdującym macyjny jednakże czasopisma u w a g ę n a rolę, jaką c z a s o p i s m o to odegrać może w p r z y g o t o w a n i a c h dzynarodowego pra­ dla przedstawienia w w y ­ wzmo­ dotyczących w s z y s t k i c h krajów u c z e s t n i ­ zgłosili również E s t o n i a , Białoruś, akces przedstawiciele Ukraina, Gruzja, Republik Mołdawia). Po­ dążyć do zwiększenia l i s t y prenumeratorów c z a s o p i s m a p r z e z s t a r a n i a o u m i e s z c z e n i e go w rzędzie c z a s o p i s m krajów demokracji, które mogą być z a ­ m a w i a n e b e z d e w i z o w o za pośrednictwem urzędów p o c z t o w y c h , j s k np. w Związku Radzieckim. Anna SPRAWOZDANIE Z BADAN W INDIACH Kutrzeba-Pojnarowa PÓŁNOCNO-WSCHODNICH W 1960 R O K U D O T Y C Z Ą C Y C H P R O B L E M U D A W N O S C I U P R A W Y W Zadaniem, jakie postawiłem sobie KUKURYDZY AZJI w niniejszych badaniach, było uzyskanie d a l s z y c h materiałów do toczącej się od w i e l u l a t p o l e m i k i co do dawności kukurydzy w Azji. W łudniowo-Wschodniej daje uprawy do A z j i kierowałem się t y m , iż rozstrzygnięcie o w e g o p r o b l e m u te mają potrójny a s p e k t . T a k więc z j e d n e j problematyce swoją związanej z historią ważność niezależnie m u . Z drugiej skusji zaś t e r e n u i o g r a n i c z e n i u z a g a d n i e n i a Po­ wy.- się być p r a w d o p o d o b n e w t y m właśnie rejonie. Należy p r z y t y m zaznaczyć, iż b a d a n i a wują wyborze kultur Azji s t r o n y służą one l o k a l n e j Południowo-Wschodniej od możliwości rozwiązania zasadniczego strony i c h dalszym celem jest dostarczenie n o w y c h na temat e w e n t u a l n y c h t r a n s p a c y f i c z n y c h kontaktów i zacho­ proble­ d a n y c h do d y ­ kulturowych między �KRONIKA Azją a Ameryką miejsce fuzji w zajmują, 345- dobie p r z e d k o l u m b i j s k i e j . W j a k wiadomo, poszukiwania różnych roślin uprawnych t ó w . W y p a d a też podkreślić, iż szczególnie 1 badań; j e j z n a n e bowiem i chwastów dotychczas formy d y s k u s j i tej zaś b a r d z o ośrodków d l a obu t y c h kukurydza nadaje uprawne tego r o d z a j u w w skrócie nawet wywołała XIX w. do gdyż kompleksowe, poważne problemu. wykrycia różnice pod opowiedział 1953) stanęli uwagę ników się w pochodzenia poglądach. I t a k jest się A n d e r s o n . w ze znacznie zdecydowała się szukać inni między w sobą poglądach, choszi 1 poł. (Crawfurd (Bonafous 1836). Południowo- (np. S a u e r 1952 pod t y m względem jednak ośrodka gdy już w z Azji badacze biorąc iż kukurydzy autorzy amerykańskiej owego wysunięte podkreślić, Południowej kukurydzy wyczekującym, badań z e ­ pory udomowienia Azji Niektórzy 2 i tej jednak niektórzy rodzima niezależnie od tej formy na stanowisku do wpierw zarówno Azję, j a k i Amerykę. Większość i geografów tylko których współdziałają zostały Należy ośrodka iż k u k u r y d z a nawet jakie o s t a t n i c h c z a s a c h z a możliwością p o c h o d z e n i a Carter w w y n i k ó w wyżej w s p o m n i a n y c h hipotezy, omawianego sugerowali, -Wschodniej i typu rozprzestrze­ pew­ najważniejsze sprawa 1820), e w e n t u a l n i e W się b a r d z o odległe od siebie d y s c y p l i n y h u m a n i s t y c z n e i p r z y r o d n i c z e . odniesieniu sama się do tego n i e mogą a s p e k t metodologiczny, P r z e d przejściem do p r z e d s t a w i e n i a stawię dy­ kontynen­ stanowią dobry przykład, j a k do rozwiązywania n y c h problemów k o n i e c z n e są b a d a n i a sobą n a w e t ważne i dróg wspólnych niać bez współdziałania człowieka. W r e s z c i e pozostaje poszukiwania udomowienia archeologów, w Ameryce, o bliższe bota­ różniąc określenie r e j o n u , w którym się on miał n a j p r a w d o p o d o b n i e j znajdować. T a k też s u g e r o w a n e b y ł y : niższe s t r e f y 1939, S a u e r 1943, H i b b e n wiłow Andów we Wschodnim 1950, Żukowskij 1953); w y ż y n a w e W s c h o d n i m 1931, M o r l e y wyraźnie Peru 1950); s a w a n n a 1946). przemawiać w (Mangelsdorf Kolumbii M e k s y k u i Zachodniej J a k dotychczas n a korzyść i Boliwii Północnej znaleziska Ameryki gdzie w ksyku n a pyłki kukurydzy d a t o w a n e n a V I I I t y s . p.n.e. , 3 ostatnich 4 w pokładach dobnie stadiał J o w a n glacjału W i s c o n s i n ) , go prawodopoćobieństwa dotyczące do Starego les contacts 1 pierwszego j e j formę Świata), to można Patrz: G d y chodzi uprawy les peuples Remarques de l'Asie Meksyku, lodowej (prawdopo­ wszelkie­ o najważniejsze kukurydzy j e uszeregować w T. M a r s z e w s k i , entre epoki do Azjii następujący hipotezy (lub w ogóle sposób : 5 sur l'état des recherches et de l'Amérique się latach stolicy M e ­ a więc reprezentujące według dziką. wprowadzenia z ostatniej a w samej (Wa- zdają n a t r a f i o n o , m . i n . w C a v e r n a s de C o x c a t l a n pod T e h u a c a n w Północnym n a szczątki k o l b k u k u r y d z y Reeves Guatemali paleobotaniczne Środkowej, i (Birket-Smith concernant précolombienne, „Folia O r i e n t a l i a " , t. 2: 1961, s. 177—204. 2 nica", 3 E. A n d e r s o n , 4 Valley is Zea Mays? R. S . M а с N e i s h, First -Botanical demy, What A Report of Progress, „Chronica Bota- t. 9: 1945, s. 88—90. Project, Robert's Annual Peabody Report of the Tehuacan Foundation for Archaeology, ArchaeologicalPhilips Aca­ M a s s a c h u s e t t s , 1961. E . S . В a r g h o o r n, M . K . W o l f e , of Mexico, ,,Botanical Museum К. H . С 1 i s b y, Fossil Leaflets"' (Harvard Maize University), from the t. 16:1954,. n r 9, s. 239. 5 Of P a t r z : Т. M a r s z e w s k i , Hypotheses and New The Age Ethnographical, O r i e n t a l i a " , t. 4: 1963, s. 243—295. of Maize Linguistic Cultivation in Asia and Historical (A Data), Revieu) „Folia �KRONIKA 346 Czas wprowa­ Przez dzenia Przed Którędy kogo Pacyfik Polinezyjczyków Kolum­ Autor Dokąd Azja Stonor-Ander- SE s o n 1949 bem Wietów Heine-Geldern 1958 Atlantyk Arabów i Morze A z j a W. i Filipiny J e f f r e y s 1955 Indie Laufer Śród­ Po Portugalczyków Kolumbie ziemne l u b Hiszpanów i (oraz Arabów por. Ocean 1907 Mangels­ dorf-Oliver Indyjski) 1951 Portugalczyków Humlům Indie 1942 i Azja S E M e r r i l l 1954 Atlantyk i Weatherwax Ocean 1954 Indyjski S t a n o w i s k o ostrożne — n i e precyzując a n i c z a s u i m i e j s c a w p r o w a d z e n i a k u ­ k u r y d z y , a n i też jaką drogą i p r z e z kogo to zostało d o k o n a n e — zajęli niektórzy i n n i badacze, j a k np. H u t t o n (1950) i H a t t (1951). Należy podkreślić, iż spośród w y m i e n i o n y c h wyżej autorów dwóch t y l k o — Laufer i Stonor —= prowadziło w związku z o m a w i a n y m t u p r o b l e m e m badania źródeł h i s t o r y c z n y c h l u b t e r e n o w e b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e w s a m e j A z j i . P o z a n i m i jeszcze dwóch botaników, C o l l i n s i Kuleszów , dostarczyło cennych danych fitogeograficznych i t a k s o n o m i c z n y c h , także opierając się n a b a d a n i a c h tereno­ w y c h w tej części świata.' P o z o s t a l i z wyżej w s p o m n i a n y c h b a d a c z y — i to z a ­ równo e t n o g r a f o w i e i a r c h e o l o g o w i e , j a k b o t a n i c y i g e o g r a f o w i e — wypowiadali się w s p r a w i e dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i t y l k o n a p o d s t a w i e swojej e r u d y c j i i studiów porównawczych, a c z k o l w i e k część z n i c h prowadziła t a m i b a ­ d a n i a t e r e n o w e t y l k o z innego z a k r e s u . 6 7 8 9 B a d a n i a S t o n o r a , które stanowiły p u n k t wyjścia m o i c h poszukiwań, o b e j m o ­ w a ł y głównie góry N a g a w e W s c h o d n i m A s s a m i e i niektóre r e j o n y Północnego 6 B. L a u f e r , nationale des The of Maize Introduction into Américanistes, X V e s e s s i o n tenue Eastern ä Quebec Asia, en Congres Inter­ 1906, t. 1, Quebec 1907, s. 223—257. 7 C. R. S t o n o r , „Annais 8 G . N. C o l l i n s , Departament s Botanical A New Type „Bureau Waxy from Maize N. N. К u 1 e s z o w , Niekotoryje kładnoj botanikie, gienietikie i Maize Garden", of A g r i c u l t u r e , 1—30; t e n ż e , 9 E. A n d e r s o n , of t h e M i s s o u r i among of Indian Corn of t h e P l a n t Upper Burma, osobiennosti sielekcii", the Hill Peoples of Assam, t. 34: 1949, s. 355—404. from China, United States I n d u s t r y " , B u l l e t i n 161: 1909, Science kukuruzy 1952, s. 4 8 — 5 1 . Azii, „Trudy po p r i - t. 19: 1928 z. 2, s. 325—374. �KRONIKA A s s a m u , następnie zaś góry kowym Assamie, Nepalu i Zachodniej z literatury podczas bądź Garo gdy Birmy też z w Zachodnim dla innych badacz relacji 347 Assamie rejonów t e n zebrał osób i góry K h a s i a w Assamu dane oraz dla porównawcze pochodzących z t y c h też j a k o główny r e j o n m o i c h badań obrałem góry L u s z a i w Środ­ Bhutanu, zaczerpnięto terenów. Dlatego Południowo-Wschod­ n i m A s s a m i e i sąsiadujący z n i m i od północy r e j o n K a c z a r — d l a których S t o n o r nie posiadał żadnych d a n y c h l u b uzyskał j e z d r u g i e j ręki — ca, l i p c a i s i e r p n i a 1960 r. zdobyłem najważniejsze dalsze dane uzupełniające badania Stonora gdzie w ciągu c z e r w ­ materiały zebrałem w terenowe. czasie Ponadto krótkotrwających w y p a d ó w w niektóre o k o l i c e gór G a r o oraz gór K h a s i a i Dżaintia — w i maju; do T r i p u r y — w Należy lipcu, i rejonu Dardżiling w t u zaznaczyć, iż w e w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h b a d a n i a c h c i s k n i e t y l k o n a z b i e r a n i e d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h sensu zykowych. W badań w niżej przedstawionym poszczególnych Assamu podaję informatorów, i c h przynależność rozpoznanych szczepową (wyłączając i kładłem n a ­ l e c z także i j ę ­ wyników najważniejsze tj. miejscowości, w których p r o w a d z o n e były w y w i a d y kukurydzy stricto, b a r d z o s u m a r y c z n y m ujęciu rejonach kwietniu l i s t o p a d z i e 1960 r. moich tylko dane, etnograficzne, ogólną ilość miejsce pochodzenia, ilość te, które zostały w p r o w a d z o n e w form nowszych c z a s a c h p r z e z administrację angielską i indyjską oraz p r z e z osadników n e p a l s k i c h ) w r a z z i c h n a z w a m i , opinie k r a j o w c ó w i wreszcie znaczenie k u k u r y d z y w od Badania w Ajdżalu) i prowadziłem górach L u s z a i ograniczyłem M e l t h u m , Ajdżal, L u n g d a i pur na pograniczu formatorów je (idąc płci do i c h części z południa n a północ) północnej w (na klas wieku północ miejscowościach: miejscowości miejscowościach t y c h uzyskałem dane i różnych uprawy obrzędach. i Kolasib; a na nizinie K a c z a r w Manipuru. W obojga co do i c h p o c h o d z e n i a i dawności gospodarce i w i pochodzących Lakhi- od 36 i n ­ z różnych części gór L u s z a i : południowej (okolice L u n g l e h ) , z a c h o d n i e j (grzbiet Dżampui), c e n t r a l n e j (okolice w Ajdżalu), w s c h o d n i e j B i r m i e , północnej (okolice (pogranicze Czamphai) Kaczaru) oraz i sąsiadujących z nią gór z Południowo-Zachodniego Czin Mani­ p u r u . Należy t u dodać, iż i n f o r m a t o r z y ci r e p r e z e n t o w a l i k i l k a bliżej l u b dalej spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą szczepów (z t z w . g r u p y K u k i - C z i n ludów tybeto-birmańskich), a więc objętych wspólną nazwą L u s z a i : L u s z e i , R a l t e , R o j t e , K h i a n g t e , i P u n t e ; następnie H m a r , F a n a i i P o i . Ponieważ j e d n a k w z a j e m n a gór L u s z a i , d a l e k o posunięta, p e w n e różnice w Czongthu integracja tych opiniach i danych uzyskiwanych o d poszczególnych informatorów t y l k o częściowo mogą wynikać z i c h różnej p r z y ­ należności szczepowej. Biorąc pod u w a g ę w s z y s t k i e najważniejsze otrzymałem w nora 10 sumie informacje formy k u k u r y d z y d l a gór L u s z a i o 15 (w t y m 6 w z m i a n k o w a n y c h już p r z e z Część z n i c h (lub t y l k o i c h n a z w y ) , j a k n p . mimpui i puakzo, z n a n a j e s t n a całym n i e m a l obszarze t y c h gór; inne związane są r a c z e j z p e w n y m i r e j o n a m i , np. diak Sto­ ) , różniących się między sobą m. i n . wielkością z i a r n a i k o l b o r a z i c h b a r w ą . z okolicą L u n g l e h , buali z grzbietem Dżampui, a halka i darmani liam- z okolicą C z a m p h a i . Należy p r z y t y m dodać, iż n i e k i e d y te s a m e n a z w y wiązane są z różny­ mi formami k u k u r y d z y , prawdopodobnie w zależności od o k o l i c y . W e d ł u g roz­ p o w s z e c h n i o n e j w górach L u s z a i o p i n i i większość z w y m i e n i o n y c h o d m i a n , a więc: drobnioziarniste darmani i poi-waimim, 10 puakzo, czingzo, gruboziarniste mimpui, Stonor, halka, kanpuah ralte-waimim, (buali), wprowadzonych op. cit., s. 364. -lenliam; pośrednie paczuao-waimim, zostało od miraban, czhangphut-waimim, strony gór Czin. Przy �KRONIKA 348 czym i ralte-waimim mimpui wspomniane uważane są zgodnie za o d m i a n y uprawiane przez s z c z e p y j e s z c z e p r z e d i c h migracją z B i r m y do A s s a m u ; puakzo ważnie z a w p r o w a d z o n ą — phut-waimim prze­ później, po i c h o s i e d l e n i u się w t y m r e j o n i e , a całkiem niedawno. Kilka gatunków pochodzić czhang- ma z innych o k o l i c ; a więc z g r u b o z i a r n i s t y c h — l a k h e r - t u a i m i m z południa, t h a n k o l - t m i m i m z północy, а z f o r m pośrednich — miria-waimim wego zachodu; przy czym nazwy zostały one zapożyczone. N a t o m i a s t daje •— różne f o r m y , i tlanglau-waimim i c h wskazują nazwa zapewne z południo­ n a s z c z e p y , od których obejmuje wai-waimim przeważnie średniej wielkości, przejęte —• j a k się w y ­ z niższych rejonów, j a k T r i p u r y i K a c z a r u . Z k o l e i w L a k h i p u r — osadzie zamieszkałej głównie p r z e z Hmar — poinformowany zostałem o 7 odmianach: ( w języku L u s z a i — p u a k z o ) , mimtei, (także u p r a w i a n e j waimim-tlor również uważana Według nych przez Paite); i gruboziarnistej j e s t z a najstarszą najbardziej drobnoziarnistych jai-waimim r która i t u mimpui, odmianę. rozpowszechnionej t u szczepów k u k u r y d z a była mimpořc pośrednich mimeng, mimhnak; wersji tradycji u n i c h wcześniej historycznej uprawiana omawia­ niż ryż —• i n i e m a t y l k o zgodności co do tego, c z y została wzięta p o d u p r a w ę w c z a s i e i c h w ę ­ drówki p r z e z góry Czin (rejon S u a i ) , c z y też była i m już z n a n a w i c h d a w n i e j ­ s z y c h s i e d z i b a c h , a więc e w e n t u a l n i e w Północno-Wschodniej najintensywniejsza uprawa łudniowo-wschodnich występuje (Fanai) w niektórych i północno-wschodnich B i r m i e . Obecnie j e j południowych (Paite) (Lakher), po­ rejonach gór L u s z a i oraz w górach C z i n (Poi). Jeśli c h o d z i o j e j rolę w życiu r e l i g i j n y m , to zarówno w górach L u s z a i , j a k i w L a k h i p u r i n f o r m o w a n y (lub jak u Hmar roślin uprawnych, składane u Luszai, Pathienbie u Luszai, thlai-siem w dwóch Badania w byłem, iż ofiary z kukurydzy ze sporządzanego z n i e j c h l e b a ) , podobnie j a k z ryżu i i n n y c h są po zakończeniu u Hmar), u Hmar Tripura sąsiadujących natomiast — duszom przeprowadziłem w żniw czasie jedynemu specjalnych bóstwu (Pathian świąt (mimkut zmarłych. w centralnej i Mainoma, części tej prowincji, o ludności mieszanej do różnych g r u p ludów tybeto-birmańskich), a więc C z a k m a pochodzą­ c y c h z o k o l i c C z i t t a g o n g , M o k z gór A r a k a n o r a z T r i p u r i — o d d a w n a osiadłych (należącej ze sobą w s i a c h : M a n u w T r i p u r a . O d 7 p r z e d s t a w i c i e l i t y c h szczepów, zamieszkałych w e w s p o m n i a n y c h wsiach, uzyskałem rydzy: jednej nali-makja, i т bhoza-mokja makka-fu; wszyscy У), m. i n . informacje o uprawianych przez nich formach kuku­ d r o b n o z i a r n i s t e j i dwóch g r u b o z i a r n i s t y c h , z w a n y c h u C z a k m a u Tripuri informatorzy i u bini-mokja; mokám uasa, mokam Mok langi labang makka-fu, i okhani daga mokam. sutamakka-ju Poza p o t w i e r d z i l i , iż k u k u r y d z a (lub przyrządzone z niej tym pokar- podobnie j a k ryż i i n n e rośliny u p r a w n e , składane są w ofierze d u s z o m z m a r ­ łych, p o n a d t o zaś u C z a k m a i M o k — B u d d z i e , a u T r i p u r i — d u c h o m . W r e s z c i e od p r z y g o d n i e s p o t k a n y c h p r z e d s t a w i c i e l i t r z e c h szczepów p o d g r u p y K u k i uzyskałem również k i l k a i n f o r m a c j i albo t y l k o n a z w u p r a w i a n y c h p r z e z n i c h o d m i a n k u k u r y d z y , m . i n . więc n a z w y ogólne: d l a K u k i — minsai, dla H a ­ l á m — m o k a d a u , d l a D a r l a n g — minkir, o r a z d l a tego ostatniego s z c z e p u n a z w y g a t u n k ó w : endtat, seim-hmenkier, puakzoi i poiboi. B a d a n i a w górach K h a s i a przeprowadziłem n a i c h południowych p e r y f e r i a c h (na p o g r a n i c z u P a k i s t a n u W s c h o d n i e g o ) , w miejscowości Czerrrapundżi oraz w dwóch o k o l i c z n y c h w s i a c h , t z w . L o w e r C h e r r a i N o n g t h y m m a i p o d M a w s n i a i . R e j o n t e n , zamieszkały p r z e z należący do l u d u K h a s i a s z c z e p W a r , w y b r a ł e m s p e c j a l n i e d l a z e b r a n i a d a n y c h porównawczych i k o n t r o l n y c h , j a k i e też u z y s k a ­ łem t a m od 7 informatorów. W e d ł u g w y p o w i e d z i niektórych z n i c h p r z e z okolicę- �KRONIKA tę przebiega która z położonych "Nie granica dalej zanotowałem szechnioną w 'rieu; południowego zresztą h o d o w a n a hadem. zasięgu u p r a w y n a północ i głębiej w żadnej innej t a m również Charakterystyczna w a ł a , iż mogło to być dokonane była górach okolic nazwy kukurydzy przez lż wcześniejsza od n i e j była u p r a w a u War żadnej niepewność roli w w górach K h a s i a , skalę i o t r z y m y w a n a Mylliem i n a kukurydzę całych górach K h a s i a i poświadczoną uprawy odgrywa kukurydzy t a m jest n a b a r d z o małą do c z a s u w p r o w a d z e n i a nie 349 przez opinii wielu moich poża większość rozpow­ autorów nazwą informatorów do r e j o n u W a r ; część z n i c h Anglików; głównie Laitlyngkot. zgadzała co utrzymy­ się n a to, ryżu; w s z y s c y zaś bez wyjątku, iż k u k u r y d z a i c h obrzędach religijnych i pogrzebowych. Z k o l e i w górach Dżaintia, w miejscowości Dżowai dokonałem uzupełniają­ c y c h w y w i a d ó w e t n o g r a f i c z n y c h z 3 p r z e d s t a w i c i e l a m i , również należącego do K h a s i a , s z c z e p u P n a r ( S z y n t e n g ) . W e d ł u g i c h i n f o r m a c j i z a jedyną rodzimą k u k u ­ rydzę w t y m r e j o n i e u c h o d z i j e j d r o b n o z i a r n i s t y g a t u n e k z w a n y saru, gdy t y m c z a ­ s e m i n n e — z a zapożyczone z gór K h a s i a . N a j b a r d z i e j zaś i n t e n s y w n a uprawa k u k u r y d z y występować m a w o k o l i c y U m u m l o n g , M o d u m m a i , N a r t i a n g i Nongdżngi n a północ oraz S z a n g p u n g i R a l i a n g n a wschód od Dżowai. P o n a d t o w e d ł u g r e ­ l a c j i wyżej w s p o m n i a n y c h informatorów k u k u r y d z a w r a z z ryżem i o w o c a m i ofiarowywana j e s t w niektórych o k o l i c a c h bogini r o l n i c t w a z w a n e j P y r t h a t , w e ­ d ł u g i n f o r m a c j i zaś u z y s k a n e j pośrednio (przez prof. M . C . G o s w a m i z G a u h a t i U n i v e r s i t y ) także (np. w N a r t i a n g ) d u s z o m zmarłych (rytuał siang). B a d a n i a w górach G a r o przeprowadziłem w i c h części z a c h o d n i e j , w m i e j s c o ­ wości T u r a , gdzie i n f o r m a c j i udzieliło m i 5 G a r o , zamieszkałych bądź w tej o s a ­ dzie, bądź też w dwóch w s i a c h : D a r i c z i k g i r i położonej k i l k a kilometrów n a pół­ n o c o r a z D o p g i r i — n a zachód. Otrzymałem od n i c h m. i n . szereg d a n y c h o u p r a ­ w i a n y c h w t y m r e j o n i e 8 o d m i a n a c h k u k u r y d z y : d r o b n o z i a r n i s t y c h mikop sarang. mikop b a b r e t , m i k o p r i k c z r i ; pośrednich m i k o p m i m i t i m , m i k o p dżaha i g r u b o ­ z i a r n i s t y c h m i k o p badol, m i k o p b o l m a , m i k o p wasok. W e d ł u g i c h r e l a c j i odmianą najdawniej znaną p r z e z G a r o jest mikop sarangi W związku z t y m można t u dodać, iż od osiadłego w M a n u ( T r i p u r a ) G a r o , którego p r z o d k o w i e w y w ę d r o w a l i z r e j o n u T u r a , otrzymałem tę samą nazwę, obok n a z w y m i k o p mimadan — obu odnoszących się j e d n a k do o d m i a n g r u b o z i a r n i s t y c h . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ojca •G. C o s t a z S z i l o n g u , z n a w c y k u l t u r y G a r o , ogólne n a z w y n a kukurydzę u p o s z c z e ­ gólnych szczepów są: u A b e n g (głównie n a północ i zachód od T u r a ) — m i k o p , Ti M a t a b e n g (grzbiet A r b e l a ) — m i b o l , u C z i s a k (na południe od K r i s z n a i i D u d n a i ) — merakhu. W e d ł u g t r a d y c j i h i s t o r y c z n e j G a r o ( z d a n i e m prof. M . C . G o s w a m i — i c h s z c z e p u M a t c z i ) u p r a w ę roślin, a m. i n . k u k u r y d z y , zawdzięczają s w o j e m u l e g e n ­ d a r n e m u władcy A b o n g Noga. ( Z d a n i e m C o s t a m u s i e l i j e d n a k przejąć tę roślinę z gór K h a s i a , bądź też wcześniej j e s z c z e w czasie s w o j e j w ę d r ó w k i dó gór G a r o ) . Jeśli c h o d z i o z n a c z e n i e k u k u r y d z y w obrzędach G a r o , to uzyskałem j e d y n i e i n ­ f o r m a c j e o składaniu j e j z i a r n a i przyrządzanego z niej t r u n k u w ofierze i c h g ł ó w n e m u bóstwu, Rabuga-Ranaga. D l a Północnego A s s a m u udało m i się uzyskać (w m a r c u 1960 r.) t y l k o parę drobnych i n f o r m a c j i od k i l k u agronomów N E F A A d m i n i s t r a t i o n w Szilongu, d o b r z e znających t e n t e r e n . T a k więc S h r o n S i n g h powiadomił m n i e , iż w g t r a ­ d y c j i M o n p a i A k a z K a m e n g oraz D a f l a z S u b a n s i r i m i e l i o n i otrzymać k u k u r y ­ d z ę z T y b e t u ; n a t o m i a s t R . K . M u k e r j wyraził p r z y p u s z c z e n i e , iż s z c z e p y Singfo, K h a m p t i , T a n g s a i N o k t e zamieszkujące T i r a p w p r o w a d z i ł y ją w ciągu s w o j e j anigracji z B i r m y . �KRONIKA 350 Badania w rejonie części n i e d a l e k o W Dardżiling przeprowadziłem miejscowości P a i j u n g wieś pod A l g o r a h , zamieszkujących tę o 5 uprawianych przez nich odmianach z y k u N e p a l i — murali) reri, w jego północno-wschodniej granic S i k k i m u i Bhutanu. oraz n a północ od K a l i m p o n g , sąsiednią wieś Sakiung, od 3 B h u t a n i otrzymałem informacje dasum k u k u r y d z y : drobnoziarnistej (w i g r u b o z i a r n i s t y c h Zeb Zeb (w języku N e p a l i — szepti), kabu, sebu — w s z y s t k i c h w p r o w a d z o n y c h ję­ ghą- w g n i c h z B h u t a n u , p r z y c z y m Zeb leb i d a s u m najwcześniej, k a b u później, а s e b u całkiem n i e d a w n o . W każdym r a z i e wg i c h r e l a c j i k u k u r y d z a , która j e s t i n t e n s y w n i e h o d o w a n a w B r u t a n i e (gdzie j e j b r z m i gedza), ogólna n a z w a Do dzisiaj też kaczany była też podstawową rośliną u p r a w n ą kukurydzy możność zobaczyć w P a j u n g ) na zachód od K a l i m p o n g , uprawianych dzącej za palliob — Dane przez oraz duszom kukurydzy: najdawniejszą, pośredniej abZam wprowadzoną rolnika Wschodnim. najpóźniej, Nepali, którego — Z — nie znana w kolei pośrednictwem skałem 19 n a z w również w Ilamie — polam-sukjo, kum-djom, kun-czung mamdit, i rejonów pochodziła gruboziarnistej wyżej z sundur, położonych. Ilamu w przez Nepalu jest od d a w n a od innych dwóch tego szczepu Ne­ (w języku uprawiana thjak-nop, w rejonie rolników Lepcza Tamsanga) uzy­ kun-czung numdit, sanar-ajit, j a - k o r, kun-czung przez przez L e p c z a kup, kun-czung pa-ajor, hjir, gol-pja, kun-czung kun-czung Himalajach. wspomnianych pja-tso, mik-tak, 1 2 kun-czung kun-czung poszczególnych f a z wyżej dum, kun-czung rozwojowych przez Laufera. rolników ra-kang. P o n a d t o wg, wszystkie m i e l i o n i otrzymać z k r a i n y N j e - m a j e l - l j a n g , W każdym razie . kun-czung j e j części, również w z m i a n k o w a n y c h legendy ' o p o w i e d z i a n e j 11 na-ajom^ kun-czung Z tego s a m e g o źródła otrzymałem też 16 n a z w oraz o 3 ucho­ — daZZej) i paZZiob (w języku kun-czung koZup-fja, kun-czung nok, kun-czung gdzieś w późniejszą, z przedstawiciela ogólna) purwjat, (nazwa kun-czung uprawiane informacje udzielonymi mi w Kalimpong rodzina Kalimpong, wykształconego kun-czung kukurydzy uzyskałem miałem Nassejgaoii, różnych o d m i a n k u k u r y d z y , o których w z m i a n k o w a ł już L a u f e r Są to: kun-czung kun-czung za (co miejscowości musiały zostać w p r o w a d z o n e z N e p a l u , t y m c z a s e m namdit — murali) Kalimpong. i c h przodków, Buddzie drobnoziarnistej rzekomo W g niego abZam (w języku N e p a l i p a l i — szepti) ofierze od p e w n e g o r o l n i k a L e p c z a odmianach za kun-czung w zmarłych. W te skonfrontowałem też z i n f o r m a c j a m i Nepali są niego tamtejszego (za składane według zgodnej opinii rośliny położonej wszystkich wyżej w y m i e n i o n y c h informatorów L e p c z a , również w przeszłości k u k u r y d z a była u n i c h ważną rośliną uprawną, do d z i s i a j zaś j e j z i a r n o w r a z z i a r n e m i n n y c h roślin r o w y w a n e j e s t i c h głównemu bóstwu S a k j a r u m Na k o n i e c od p e w n e g o r o l n i k a z A m d o w e W s c h o d n i m w Algorah, małem o r a z od p e w n e g o l a m y informacje, (której ogólna n a z w a wej oraz duszom części K h a m p a kukurydzy iż w Południowo-Wschodniego b r z m i t a m mamö-Zoto) u p r a w i a n a (Tszona i Tsakaloga). pewną legendę o małpach, które o t r z y m a w s z y od B u d d y wschód w rejonie Cetan na południowy 12 otrzy­ kukurydza południo­ uprawa zasięg; przytoczył on ziarno k u k u r y d z y od L h a s s y , gdzie miały obecnie j e j zanikła. Drugą dziedziną m o i c h badań było p o s z u k i w a n i e 1 1 Tybetu l a m y w y n i k a , że w t e j części T y b e t u musiała mieć ongiś większy hodować zamieszkałego jest głównie w Z wypowiedzi ją uprawa Tybecie, z L h a s s y , zamieszkałego w K a l i m p o n g , obrębie ofia­ zmarłych. Laufer, Nazwy op. cit., s. 242. te podaję w The Age of Maize. s t a r y c h źródeł p i s a n y c h , k t ó - �KRONIKA reby mogły rzucić jakieś światło n a dawność u p r a w y tu terenach Azji. Jedna zawarta walis, W toku jest w lutym w ahomskiej Fakial wersji nepalskiej około 1800 r. w kukurydzy na natrafiłem na omawianych. dwie wzmianki języku P a r b a t i j a przy czym potwierdzenie 1960 r. od dwóch znawców k r o n i c e h i s t o r y c z n e j Lik i przetłumaczonej i nie opublikowanej jest własnością znawcy (której literatury. Druga Kho Tai Phwa napisanej rękopis będący kopią Chaikhong wzmiankę, iż z a p a n o w a n i a króla (w l a t a c h 1617—1633) z i a r n o k u k u r y d z y w r a z przypadkowo Dżaga Dżijotir z pewnym w zaginionego Gohain), Nepalu znajduje oryginału z Bhatgaon fasoli nowej podany został lub ściśle, należałoby przypuszczać, iż nastąpiło to Natomiast w i Lik kronice (bogini Kho mądrości Khun-lai, Khon ludu uprawiać Tai Tai) fasolę, Phwa mowa poleciła sezam, ich jest gorczycę p r a w d o p o d o b n i e n a d jedną z g r u p l u d u T a i w w V I , w. n.e. , i książętom kukurydzę. Birmy. Trzeba z Nieba") wpisane t u zwrócić w później oryginale nawet interpolowane, mogło ludu („ryż zostało w p i e r w sporządzaniu j e j k o p i i , również występować już pomyłkowo opuszczone. Ale n i e o z n a c z a to j e s z c z e , iż w p i e r w o t n y m jeszcze przed j e j s p i s a n i e m , musiała być w źródłach mowa tekście t r a d y c j i o kukurydzy. Nie­ pisanych. Reasumując, p r z e d s t a w i o n e się z w y n i k a m i 1. k u k u r y d z a uchodzi w g dawniej 3. u u wielu przez szczepów Stonora Assamu i c h t r a d y c j i za roślinę z d a w i e n niż ryż (Luszai, jest ważną całego Lepcza, Garo, i wyżej w y n i k i badań uzupełniają i w z a s a d z i e osiągniętymi 2. u niektórych z t y c h Bhutani) nych phwa j e d n a k ustęp t e n zasługuje n a u w a g ę i może stanowić zachętę do d a l s z y c h poszukiwań dzają aczkolwiek i tylko przy kopiowaniu i w tym wypadku mniej khau j e s t w tekście między l i n i a m i , a więc i s t n i e j e duże p r a w d o p o ­ n a niej historycznej, w ę d r ó w k a tego u w a g ę , iż określenie k u k u r y d z y dobieństwo, iż zostało ono dodane do t e k s t u k r o n i k i p r z y albo Należy Ahomów, Junanie, tzw. Mao Szan, t j . w o k r e s i e , w którym zaczęła się w i e l k a 15 do strony o t y m , j a k to władcom, dodać, iż książęta c i , od których w e d ł u g t r a d y c j i pochodzić m i e l i władcy panowali przynie­ od Ilamu. Dżasingpha Hkun-lung prze­ rośliny może w y w o ł a ć głód, odesłane t a m skąd pochodziło. O ile założyć, że k i e r u n e k , z którego z i a r n o miało być Sikkimu zostało p r z y n i e s i o n e do d o l i n y K a t h m a n d u ze w s c h o d u , a następnie w sądnej o b a w i e , iż w p r o w a d z e n i e sione, została Wamśawalis Maila gatunkiem się języku a która m i udostępniona w G a u h a t i w k w i e t n i u 1960 r. T a k więc w k r o n i c e znajdujemy na ję­ j e j wiarygodności uzyskałem w literatury ahomskiej . omawianego tamtejszej Khon l 3 Wamśa- kroniki historycznej — i do tej p o r y n i e została w y k o r z y s t a n a w b a d a n i u 1 4 tu zagadnienia; w poszukiwań buddyjskiej skompilowanej zyk angielski tych Hmar, szeregu Czakma) wschodniej dawna (Lakher, główną szczepów odgrywa pozwalają stwierdzić, części zga­ iż: Himalajów p r z e z n i e uprawianą, często Bhutani); szczepów lub nawet i oraz rośliną (Luszai, Fanai, Poi, Paite, A k a , Monpa, uprawną; Fanai, Hmar, mniejszą l u b większą kukurydzy nie tylko Szynteng, rolę w Bhutani, obrzędach religij­ pogrzebowych; 4. d r o b n o z i a r n i s t e odmiany spotyka się na pograniczu Tłumaczenie wyżej w y m i e n i o n y c h w z m i a n e k n a język a n g i e l s k i w r a z z m e ­ rytoryczną analizą t e k s t u zamieściłem w The Age of Maize. 1 3 Tłumaczenie a n g i e l s k i e , w y d a n e p r z e z D. W r i g h ť a , C a m b r i d g e 1877. P. G o g o i , The Political Expansion of the Mao Shans, „The J o u r n a l t h e S i a m S o c i e t y " , t. 44: 1956 z. 2, s. 129. 14 15 of �KRONIKA -•352 A s s a m u i B i r m y , j a k sądził S t o n o r , l e c z również w e w s c h o d n i e j Himalajów, w S i k k i m i e i B h u t a n i e ; 1 6 części N i s k i c h 5. n a t e r e n i e A s s a m u n a południe od B r a h m a p u t r y w d y f u z j i poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y przeważały północny i z a c h o d n i k i e r u n e k , a n a północ od B r a h m a p u t r y — również z a c h o d n i i e w e n t u a l n i e południowy k i e r u n e k ; 6. t r a d y c j e co Ъус w p r o w a d z o n a , f e r i a c h ) i Dżaintia niowo-Wschodnim do dawności u p r a w y k u k u r y d z y o r a z k i e r u n k u , z którego miała w górach G a r o , K h a s i a (zwłaszcza n a i c h południowych p e r y ­ są b a r d z i e j n i e j a s n e i częściej s p r z e c z n e ze sobą niż w P o ł u d ­ Assamie. P o z e s t a w i e n i u z e b r a n y c h p r z e z siebie d a n y c h z d a n y m i u z y s k a n y m i p r z e z TStonora i A n d e r s o n a , uzupełniając j e j e s z c z e wiadomościami r o z p r o s z o n y m i w r e ­ l a c j a c h podróżniczych z A s s a m u , B h u t a n u , S i k k i m u , N e p a l u i T y b e t u o r a z w m o n o ­ g r a f i a c h poszczególnych szczepów zamieszkujących te t e r e n y i w słownikach i c h języków, przystąpiłem do d a l s z y c h badań porównawczych (częściowo jeszczñ w I n d i i w 1960 г., częściowo zaś w P o l s c e w l a t a c h 1961—1963). P r z e d e w s z y s t k i m więc, wykorzystując zarówno literaturę naukową, j a k i podróżniczą, uwzględniłem t e r e n y B i r m y , S y j a m u , L a o s u , W i e t n a m u i Południowych C h i n , w m n i e j s z y m zaś z a k r e s i e Azję Środkową i K a s z m i r o r a z Indonezję i F i l i p i n y . G d y j e d n a k dokonałem k o n f r o n t a c j i w s z y s t k i c h wyżej w y m i e n i o n y c h źródeł stało się d l a m n i e j a s n e , iż do rozwikłania p r o b l e m u dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i z a w a r t e "w n i c h dane są j e s z c z e niewystarczające. Uderzający j e s t zwłaszcza — podkreśla­ n y zresztą w i e l o k r o t n i e — b r a k d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h . Następnie dane źródeł h i s t o r y c z n y c h dotyczą n i e w i e l u t y l k o z r o z p a t r y w a n y c h rejonów A z j i i są często n i e j a s n e l u b f r a g m e n t a r y c z n e . N a t o m i a s t d a n e e t n o g r a ­ ficzne, językowe i b o t a n i c z n e w a h a j ą się od i n f o r m a c j i szczegółowych do całkiem l a k o n i c z n y c h , p r z y c z y m występuje wyraźnie z n a c z n a d y s p r o p o r c j a pomiędzy ilością d a n y c h poszczególnych k a t e g o r i i bądź n a w e t i c h b r a k d l a p e w n y c h t e r e ­ nów. N i e m n i e j j e d n a k w s z y s t k i e te d a n e upoważniają, j a k się w y d a j e , do w y ­ ciągnięcia całego s z e r e g u wniosków, c z y n a w e t rozwiązania niektórych szczegó­ łowych problemów. P r z y r o z p a t r y w a n i u r o z p r z e s t r z e n i a n i a się p r y m i t y w n e j u p r a ­ w y k u k u r y d z y w A z j i Południowej i W s c h o d n i e j widać wyraźnie, co już p o d k r e ślał A n d e r s o n , iż w m n i e j l u b b a r d z i e j z w a r t y m bądź r o z e r w a n y m zasięgu o b e j m u j e ona przeważnie r e j o n y górskie — i to od H i m a l a j ó w po H a i n a n i F i l i ­ p i n y . Największe zaś z n a c z e n i e p o s i a d a w niektórych o k o l i c a c h : w s c h o d n i e j części N i s k i c h Himalajów, p o g r a n i c z a A s s a m u i B i r m y o r a z B i r m y i S y j a m u , a także Północnego L a o s u , Północnego W i e t n a m u i Południowych C h i n . Należy j e d n a k podkreślić, iż n a w e t przybliżone określenie dawności tej u p r a w y w większości wyżej w y m i e n i o n y c h rejonów j e s t m o i m z d a n i e m n a r a z i e nieosiągalne . T a k więc n i e j e s t to n p . możliwe w o p a r c i u o s a m e t y l k o d a n e etnograficzne. N i e ­ m n i e j j e d n a k a n a l i z a i k o n f r o n t a c j a t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h , mitów i l e g e n d p o ­ szczególnych ludów, a dotyczących u p r a w y roślin, s u g e r u j e n i e k i e d y , iż n a p e w n y c h t e r e n a c h k u k u r y d z a była wcześniej u p r a w i a n a niż ryż (np. Z a c h o d n i a B i r m a , B h u t a n ) o r a z że gdzieniegdzie n a w e t zanikła (niektóre o k o l i c e P o ł u d n i o ­ wo-Wschodniego Tybetu). Pierwszy pewny chronologiczny punkt zaczepienia i terminus ante quem w p r o w a d z e n i a u p r a w y k u k u r y d z y do Południowych C h i n d a j e d a t a 1577 (lub 1575), d l a której r e l a c j a M e n d o z y , a n a l i z o w a n a już p r z e z L a u 1 7 18 1 6 Stonor, Anderson, op. cit., s. 375. 1 7 Stonor, Anderson, op. cit., s. 390—395. 18 Szczegółowe rozważania na ten temat zamieściłem w The Age of Maize. » �KRONIKA 353 f e r a , poświadcza tę u p r a w ę d l a p r o w i n c j i F u k i e n . Z a terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do N e p a l u C e n t r a l n e g o można — j a k się w y d a j e — uważać p a n o w a n i e Dżaga Dżijotir M a l l a , a więc l a t a ok. 1617—1633. N a t o m i a s t z a p r z y ­ bliżony terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do Południowo-Wschodniego A s s a m u może być b r a n y pod u w a g ę , w o p a r c i u o rozwinięte t r a d y c j e L u s z a i i H m a r , przełom X V I I / X V I I I w . — o k r e s w ę d r ó w k i t y c h ludów z B i r m y do A s s a m u . W r e s z c i e p e w n e sugestie można wyciągnąć z d a n y c h językowych, a więc p r z e d e w s z y s t k i m z n a z w poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y , p r z y z a s t o s o w a n i u z o d p o w i e d n i m k r y t y c y z m e m , m e t o d y e t y m o l o g i c z n e j i geograficznej. M. i n . więc dają się uchwycić uderzające podobieństwa c z y n a w e t identyczności w n a z w a c h u różnych t a k odległych od siebie ludów, j a k np. K i r a n t i (Wschodni Nepal) i W i e t n a m c z y c y (Północny W i e t n a m ) c z y też K i r a n t i , Tybetańczycy i T s a K h m u (Północny L a o s ) , co uwzględniając historię m i g r a c j i w t e j części A z j i i ich kie­ r u n k i p r z e m a w i a r a c z e j z a dawnością o w y c h n a z w . W r e s z c i e biorąc p o d u w a g ę k i e r u n k i d y f u z j i u p r a w y k u k u r y d z y l u b j e j poszczególnych o d m i a n , a więc do gór A s s a m u i H i m a l a j ó w głównie ze w s c h o d u , a do C h i n n a j p r a w d o p o d o b n i e j z z a ­ c h o d u , w y d a j e się, iż n a j s t a r s z e g o c e n t r u m j e j u p r a w y w P o ł u d n i o w o - W s c h o d ­ niej A z j i należy szukać pomiędzy Zachodnią Birmą, Południowo-Wschodnim T y b e ­ t e m , J u n a n e m i W i e t n a m e m . P r z y c z y m w świetle w s z y s t k i c h wyżej w s p o m n i a ­ n y c h faktów, zwłaszcza zaś w o b e c s t w i e r d z e n i a s t o s u n k o w o w c z e s n e j uprawy k u k u r y d z y w e W s c h o d n i c h H i m a l a j a c h , w p r o w a d z e n i e j e j p r z e z Portugalczyków, Hiszpanów c z y A r a b ó w w y d a j e się być m n i e j p r a w d o p o d o b n e . N i e m n i e j j e d n a k t r u d n o j e s z c z e wskazać t y c h , którzy mogą być za to o d p o w i e d z i a l n i , i czas, w któ­ r y m to zostało d o k o n a n e , a c z k o l w i e k wyżej w y m i e n i o n a h i p o t e z a H e i n e - G e l d e r n ' a (lub j e j e w e n t u a l n e w a r i a n t y ) nabierają c e c h prawdopodobieństwa. Dopóki też n i e u z y s k a się d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h c z y też p e w n i e z i d e n t y f i k o w a n y c h źródeł i k o n o g r a f i c z n y c h , n i e można spodziewać się ostatecznego rozstrzygnięcia tego p r o b l e m u . N a r a z i e więc w o b e c i c h b r a k u , chcąc zbliżyć się do jego wyjaśnienia, pozostaje prowadzić n a większą skalę p o s z u k i w a n i a w d a w n y c h l i t e r a t u r a c h l u d ó w A z j i Południowej, W s c h o d n i e j i Środkowej o r a z gromadzić d a l s z e dane etnograficzne, językowe i b o t a n i c z n e (i to zarówno fitogeograficzne, j a k i t a k s o ­ nomiczne i cytogenetyczne) . 1 9 20 2 1 22 23 Tomasz 19 ч Laufer, Należy 2 0 op. cit, t u się Marszewski s. 230 i n. również liczyć z możliwością zwykłej konwergencji D l a A s s a m u p a t r z m. i n . Т. M a r s z e w s k i , Niektóre przeszłe fone­ tycznej. 2 1 sne przemiany misji w stosunkach Oddziału P A N w językowych K r a k o w i e " , styczeń—czerwiec 1961, K r a k ó w 1962. Laufer, 2 3 W t y m m i e j s c u składam podziękowanie D r P i o t r o w i c z z Z a k ł a d u dwóch form współcze­ op. cit., s. 330 i n. 22 Roślin U . J . w Krakowie za p r z e p r o w a d z e n i e drobnoziarnistej kukurydzy — (dystr. Dardżiling), d r u g i e j — o k a z y przywiozłem z t y c h miejscowości. 23 - i A s s a m u , „Sprawozdania z Posiedzeń K o ­ E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I w Cytologii wstępnych badań c y t o g e n e t y c z n y c h jednej L a k h i p u r (dystr. uprawianej Kaczar) w Nassejgaon (ob. wyż.), a których �KRONIKA 354 SEMINARIA NAUKOWE POŚWIĘCONE K R A J O M SŁABO GOSPODARCZO ROZWINIĘTYM W związku z rozszerzającymi się k o n t a k t a m i g o s p o d a r c z y m i i k u l t u r a l n y m i P o l s k i z k r a j a m i wyzwalającymi się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u zwiększyło się z n a c z n i e z a i n t e r e s o w a n i e społeczeństwa polskiego t y m i k r a j a m i . W ś r ó d l u d z i p o ­ święcających w i e l e c z a s u i p r a c y b a d a n i o m n a d t y m i z a g a d n i e n i a m i n i e b r a k i młodych naukowców. W c e l u p o p u l a r y z a c j i t y c h zagadnień wśród młodzieży studenckiej i absolwentów szkół wyższych, s t a r a n i e m W a r s z a w s k i e g o Klubu Młodych P r a c o w n i k ó w N a u k i działającego p r z y K o m i t e c i e W a r s z a w s k i m Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j oraz Stowarzyszenia Kół N a u k o w y c h Uniwersytetu W a r s z a w s k i e g o , z o r g a n i z o w a n o d w a ogólnopolskie s e m i n a r i a n a u k o w e poświęcone t y m zagadnieniom. O b a o d b y l y się n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m — jedno w g r u d n i u 1961 r o k u , d r u g i e w m a j u r o k u 1963. I c h z o r g a n i z o w a n i e było możliwe dzięki d a l e k o idącemu p o p a r c i u ze s t r o n y władz U n i w e r s y t e t u , a zwłaszcza dzięki p r z y c h y l n e j opiece R e k t o r a , prof, d r Stanisława T u r s k i e g o . N i e m a ł y też w k ł a d wniósł K o m i t e t C e n t r a l n y Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j i R a d a Naczelna Z r z e s z e n i a Studentów P o l s k i c h . P i e r w s z e s e m i n a r i u m skupiło około 150 osób, w t y m 81 spoza W a r s z a w y . N a j l i c z n i e j r e p r e z e n t o w a n a była młodzież s t u d e n c k a , której p r z e d s t a w i c i e l e p r z y ­ b y l i z n i e m a l w s z y s t k i c h ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h . Z a n i m j e d n a k przejdziemy do o m a w i a n i a wygłoszonych n a t y m s e m i n a r i u m referatów i w y k ł a d ó w , w a r t o słów k i l k a powiedzieć o ogólnych założeniach, które miały z a z a d a n i e skierować z a i n t e r e s o w a n i a uczestników n a określoną problematykę. O r g a n i z a t o r z y semina­ r i u m , wśród których n i e b r a k było ekonomistów, p r a w n i k ó w , etnografów, c z y socjologów, z d a w a l i sobie sprawę z tego, że s k o m p l i k o w a n a p r o b l e m a t y k a w s p ó ł ­ c z e s n y c h k r a j ó w z a c o f a n y c h może być naświetlona p r a w i d ł o w o j e d y n i e pod w a ­ r u n k i e m k o m p l e k s o w e g o ujęcia całości zagadnień związanych z p r z y c z y n a m i tego z a c o f a n i a . N i e o z n a c z a to, b y cały wysiłek s e k r e t a r i a t u n a u k o w e g o , w którego skład w c h o d z i l i : m g r R . P l u t a , m g r K . M a k u l s k i , M . K a y d y , S . T r y b u r s k i i w i e l u i n n y c h , ograniczał się j e d y n i e do p r z y g o t o w a n i a programu ujmującego b a r d z o ogólnie z a g a d n i e n i a k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych. Wręcz odwrotnie, w c e l u z a b e z p i e c z e n i a w y s o k i e g o p o z i o m u n a u k o w e g o , który mógł być osiągnięty p r z e d e w s z y s t k i m drogą z d o b y c i a k o m p e t e n t n y c h wykładowców, referentów i d y ­ skutantów, z a s a d n i c z e s t a r a n i a K o m i t e t u O r g a n i z a c y j n e g o skupiały się n a p o z y ­ s k a n i u udziału w s e m i n a r i u m w y b i t n y c h u c z o n y c h i działaczy stykających się w s w e j p r a c y z z a g a d n i e n i a m i będącymi o b i e k t e m zainteresowań uczestników s e m i n a r i u m . Dzięki p r z y c h y l n e m u s t a n o w i s k u , j a k i e zajęły w tej s p r a w i e M i n i ­ sterstwa: Spraw Zagranicznych, Handlu Zagranicznego, Szkolnictwa Wyższego o r a z K o m i t e t Współpracy G o s p o d a r c z e j i Naukowo-Technicznej z Zagranicą, w s e m i n a r i u m wzięli udział p r z e d s t a w i c i e l e t y c h resortów wzbogacając p r o g r a m przedsięwzięcia w y k ł a d a m i uzupełniającymi wiedzę uczestników o n o w e a s p e k t y , które u m o w n i e można b y nazwać a s p e k t a m i p r a k t y c z n e j działalności d o p r o w a ­ dzającej w efekcie do zacieśnienia w i ę z ó w współpracy z k r a j a m i g o s p o d a r c z o słabo rozwiniętymi. S e m i n a r i u m zostało o t w a r t e wyczerpującym w y k ł a d e m Zastępcy Przewodni­ czącego R a d y Państwa, e k o n o m i s t y o światowej sławie, prof, d r O s k a r a L a n g e . W o d c z y c i e s w y m mówca największą u w a g ę zwrócił n a z m i a n y w układzie sił e k o ­ n o m i c z n y c h współczesnego świata, j a k i e w y n i k ł y z p o j a w i e n i a się n o w y c h państw do n i e d a w n a stanowiących części w i e l k i c h imperiów k o l o n i a l n y c h . Zagadnieniom e k o n o m i c z n y m poświęcone były również w y k ł a d y prof. M . K a l e c k i e g o , doc. R . P a - �KRONIKA j e s t k i i i n . Odbyło się także szereg wicielami i central handlu Naukowo-Technicznej 355 spotkań uczestników s e m i n a r i u m z p r z e d s t a ­ zagranicznego z Zagranicą, i Komitetu Współpracy które naświetliły Ekonomicznej zagadnienia pomocy, jaką P o l s k a u d z i e l a k r a j o m -słabo rozwiniętym. A l e n i e t y l k o w y k ł a d y i s p o t k a n i a w y ­ pełniły program Główny omawianego nacisk seminarium. organizatorów położony n a z a i n t e r e s o w a n i e tej niniejszą imprezy popularyzacyjno-naukowej problematyką szej przyszłości z e t k n i e się z t y m i z a g a d n i e n i a m i został młodzieży, która w najbliż­ n a o d c i n k a c h własnej p r a c y . Z a najlepszą drogę u z n a n o ogłoszenie k o n k u r s u n a p r a c e s e m i n a r y j n e , który w cie przyniósłby n i e t y l k o p r a c e wzięcia, l e c z również m o c n i e j Ponieważ i materiały wypełniające całokształt tego związałby młodzież n a u k o w ą z t y m i chodziło o u z y s k a n i e j a k najrozleglejszego obejmującego program problematyki krajów, o wachlarza których efek­ przedsię­ zagadnieniami. prac mowa, i tematów, organizatorzy k o n k u r s u n i e u s t a l a l i jakichś ścisłych r a m , l e c z p o d a l i j e d y n i e sugestie co do z a ­ gadnień mogących omawiane być tematem zgłoszonych opracowań. Ze względu s e m i n a r i u m było p i e r w s z e z całej s e r i i , j a k i e p o s t a n o w i o n o co d w a l a t a , więc też w a r t o n a to, że organizować t u podać z a k r e s t e m a t y c z n y , który n a d a l a k t u a l n y i p r z y następnych s e m i n a r i a c h . P o d z i e l o n o pozostaje go n a 16 g e n e r a l n y c h zagad­ nień: 1. Z a s o b y naturalne jako pcteacjai rozwoju kra.iów słabo rozwiniętych. 2. R o z m i e s z c z e n i e sił wytwórczych. 3. M o i e l e ekonomiczne i programy rozwoju krajów słabo rozwiniętych: a) znajdujących się w w a r u n k a c h g o s p o d a r k i k a p i t a l i s t y c z n e j ; b) dokonujących przyśpieszenia swego r o z w o j u w r a m a c h g o s p o d a r k i s o c j a l i s t y c z n e j ; c) z n a c z e n i e s o c j a l i s t y c z n y c h stosunków p r o d u k c j i d l a przezwyciężenia z a c o f a n i a społecznoe k o n o m i c z n e g o k r a j ó w słabo rozwiniętych. 4. Źródła a k u m u l a c j i w k r a j a c h słabo rozwiniętych. 5. P o d s t a w o w e siły społeczne i i c h w p ł y w n a rozwój społeczno-ekonomiczny. 6. K o e g z y s t e n c j a i współzawodnictwo między k a p i t a l i s t y c z n y m s y s t e m e m i s o ­ cjalistycznym jako czynnik rozwoju 7. D e m o k r a c j a narodowa jako tych krajów. specyficzna forma państwa. 8. Suwerenność k r a j ó w wyzwalających się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u w świetle prawa międzynarodowego. 9. N e o k o l o n i a l i z m jako nowa forma 10. H i s t o r y c z n e u w a r u n k o w a n i e geneza ruchu p o l i t y k i państw k a p i t a l i s t y c z n y c h . aktualnej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej 11. Współczesne z m i a n y w k u l t u r z e krajów słabo rozwiniętych ( z m i a n y w turze m a t e r i a l n e j 12. R o l a znaczenia i i c h oddziaływanie rozwoju oświaty w i antagonizmy na kwestie kształtowaniu dla realizacji programów 13. R a s i z m rozwoju —• niepodległościowego. kul­ społeczne). się świadomości narodowej i jej rozwojowych. plemienne jako czynnik dezintegracji i hamulec k r a j ó w słabo rozwiniętych. 14. W p ł y w układu w w a r u n k a c h krajów 15. P r z e m i a n y stadium rozwoju psychicznego na kształtowanie się postaw społecznych słabo rozwiniętych- społeczne, partie k r a j ó w gospodarczo 16. P r ó b a d e f i n i c j i pojęcia kraju polityczne i wybitne jednostki w obecnym słabo rozwiniętych. słabo rozwiniętego w świetle współczesnego s t a n u n a u k społecznych. J a k w y n i k a z wyżej p r z e d s t a w i o n y c h punktów, z a g a d n i e n i e krajów słabo rozwiniętych potraktowano dość w s z e c h s t r o n n i e . N a gospodarczo podkreślenie zasługuje �KRONIKA 356 również f a k t , że nadesłane n a t e n k o n k u r s p r a c e poruszyły w i e l e z p r o p o n o w a n y c h tematów, dzięki c z e m u można było stwierdzić, że ową problematyką interesują się p r z e d s t a w i c i e l e w i e l u d y s c y p l i n i kierunków b a d a w c z y c h . Spośród 30 nadesła­ n y c h p r a c j u r y k o n k u r s u , n a którego czele stał wiceprzewodniczący R a d y E k o n o ­ m i c z n e j p r z y R a d z i e Ministrów, prof, d r Czesław B o b r o w s k i , wyróżniło 14. N i e od r z e c z y będzie wymienić tu n a g r o d z o n e p r a c e : Organizacja Narodów Zjednoczonych a likwidacja systemu kolonialnego ( J u s t y n S k r z y p e k ) , Kwestie prawne posiadania ziemi przez tubylców Afryki Północnej w świetle zmian pod wpływem kolonizacji francuskiej na tle zagadnień ekonomicznych i administracyjnych (Krzysztof M a k u l ­ s k i ) , Geneza ruchu niepodległościowego w Indii (Marek Malinowski), Wyzyskanie rezerw siły roboczej z rolnictwa w celu osiągnięcia rozwoju w krajach gospodar­ czo słabo rozwiniętych ( J e r z y R y n k o w s k i ) , Plan Colombo a problemy rozwojowe krajów południowo-wschodniej Azji (Bronisław S u l i m i e r s k i ) , Republika Somalijska. El Dżamulija es Somalija (Robert B i e l e c k i ) , Niepodległość Sudanu w świetle prawa międzynarodowego (Stefan Bilanów), Suwerenność krajów wyzwalających się z jarzma kolonialnego w świetle prawa międzynarodowego (Andrzej Kowalski), Miejsce sektora państwowego w procesie rozwoju gospodarki Indii (Andrzej K u pich), Demokracja narodowa na przykładzie Kuby ( A n d r z e j L i t w a k ) , Polityka za­ graniczna państw afrykańskich ( T a d e u s z Łętocha), Prasa Afryki ( R o m u a l d Śmiech), Wpływ środowiska geograficznego na rozwój kopalnictwa w Algerii (Małgorzata Wcisła), Możliwości eksportowo-importowe gospodarki afrykańskiej (Mieczysław Jachna). Większość t y c h p r a c została w skrócie z r e f e r o w a n a n a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m i stała się o b i e k t e m interesującej d y s k u s j i . W n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u omówimy pokrótce t y l k o te p r a c e , których t e m a t y k a najbliższa jest z a i n t e r e s o w a n i e m e t n o ­ grafa. D o t a k i c h tematów należy zaliczyć pracę K . M a k u l s k i e g o dotyczącą k w e s t i i p o s i a d a n i a z i e m i p r z e z tubylców A f r y k i Północnej. P o r u s z o n o w niej p r z e d e w s z y s t ­ k i m z a g a d n i e n i a społeczno-gospodarczo-prawne, l e c z mogły być one o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i o n e j e d y n i e pod w a r u n k i e m prawidłowego naświetlenia stosunków go­ s p o d a r c z y c h panujących n a t y c h t e r e n a c h w k o l e j n y c h o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . T a k więc o m a w i a n a p r a c a musiała mieć c h a r a k t e r p r a c y h i s t o r y c z n e j , która wyjaśniała istniejący w t y m z a k r e s i e s t a n r z e c z y poprzez prześledzenie z m i a n n a t u r y p o l i t y c z ­ n e j , gospodarczej i społecznej, j a k i e zaszły w czasie p a n o w a n i a a r a b s k i e g o , a p o ­ t e m f r a n c u s k i e g o . W zakończeniu p r a c y autor zwrócił uwagę n a f a k t , że p r o b l e m ten w w y n i k u s z y b k i e j e m a n c y p a c j i państw M a g h r e b u pozostaje ciągle n i e r o z ­ wiązany, co u t r u d n i a s z y b k i rozwój r o l n i c t w a w t y c h państwach. Aspekty społeczne s i l n i e przebijały neza ruchu niepodległościowego stie zmian politycznych w Indii, n i e pozwoliły również w pracy Ge­ M. Malinowskiego lecz szczególne zwrócenie u w a g i n a k w e ­ autorowi na wyeksponowanie zagadnień p r z e m i a n w społeczeństwie h i n d u s k i m . R . Ś p i e c h omawiając m i e j s c e p r a c y w cało­ kształcie współczesnej k u l t u r y afrykańskiej poruszył w i e l e zagadnień wiążących się z p r z e m i a n a m i , które w tej k u l t u r z e zachodzą. Głównie c h o d z i t u o pewnych szans poglądów i stereotypów, na tak szybkie które rozpowszechnianie w dawniejszych stosunkach umasowienie nie B a r d z o c i e k a w y okazał się krótki referat Małgorzaty Wcisła, pt. Wpływ wiska geograficznego problemu na rozwój kopalnictwa nie posiadały, m u s i w kującej. w Algerii. tego n i e d a się uchwycić wyłącznie w e k o n o m i c z n y c h . F a k t e m jest, że rozwój Zjawisko z n a c z n y m stopniu miary się. N i e ulega kategoriach środo­ wątpliwości, ze geograficznych czy przemysłu n a t e r e n a c h , które d a w n i e j po zmienić strukturę ludności t a m z a m i e s z ­ to m a s w o j e k o n k r e t n e w y m i a r y również i n a S a h a r z e . Inwe- �KRONIKA 357 s t y c j e , j a k i e t a m zostały p o c z y n i o n e , przyniosły w wanie n a siłę roboczą, n a którą w efekcie zwiększone dużym p r o c e n c i e składa zapotrzebo­ się również t u b y l c z a , dotąd k o c z o w n i c z a l u b półkoczownicza. Możność s z y b k i e g o ludność zdobycia dość pokaźnych s u m pieniężnych umożliwiła t y m t u b y l c o m osiedlenie się i rozwój. T a k więc, g r u p y znajdujące się do tego c z a s u n a m a r g i n e s i e życia gospodarczego k r a j u stały się integralną częścią n o w e g o s y s t e m u gospodarczego w p ł y w a j ą c e g o w zasad­ n i c z y sposób n a z m i a n y w i c h k u l t u r z e . S a m referat, ze względu n a swój szczupły zakres, n i e mógł w sposób bardzo dokładnie naświetlić tej problematyki, lecz zasygnalizował zręczny dając i m p u l s do c i e k a w e j d y s k u s j i , a zdaje czynił się również do podjęcia ją się, że p r z y ­ dalszych prac nad t y m zagadnieniem. Z a i n t e r e s o w a n i a p r z e m i a n a m i społecznymi i k u l t u r a l n y m i b y n a j m n i e j n i e s t a ­ nowiły m a r g i n e s u s e m i n a r i u m , l e c z w sposób c i e k a w y i k o n s t r u k t y w n y dopełnia­ ły o b r a z u p r o b l e m a t y k i k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych wzbogacając go o naświetlenie z j a w i s k społecznych zachodzących w łonie n o w o powstałych o r g a ­ nizmów państwowych. Przykładem tego, że k w e s t i e społeczne i k u l t u r a l n e stały się p r z e d m i o t e m studiów młodych p r a c o w n i k ó w n a u k i , jest również drugie s e m i ­ n a r i u m , które odbyło się w m a j u 1963 r. Tym razem miejsce. Już problematyka pierwszy, fa Chałasińskiego, a w krajach Czarnej Afryki społeczno-kulturalna inauguracyjny poświęcony wykład problemom zasygnalizował, zajęła szczególnie wygłoszony inteligencji przez poczesne prof, dr i szkolnictwa że p r z e d m i o t e m dyskusji Józe­ wyższego seminarium staną się współczesne z a g a d n i e n i a r o z w o j u k u l t u r a l n e g o i społecznego krajów słabo rozwiniętych. S a m r e f e r e n t zwrócił szczególną u w a g ę n a to, że o k i e r u n k a c h tego rozwoju wszystkim nowa zadecyduje już n a własnych przede uniwersytetach j e d n a k , by zdobyć odpowiednią i w inteligencja tych krajów m u r a c h własnych kadrę naukowców, należy u p r z e d n i o dzież o d o b r y m wykształceniu średnim. Właśnie p r o b l e m o m spodarczo słabo rozwiniętych został poświęcony referat wychowana wyższych u c z e l n i . P o to zyskać mło­ oświaty w k r a j a c h g o ­ mgr T . Dowiata, który podkreślił, że j e j rozwój zależy od w i e l u czynników, a p r z e d e w s z y s t k i m od n a u ­ c z y c i e l i , n a których b r a k k r a j e te szczególnie narzekają. Z pomocą w t y m z a k r e s i e przychodzi UNESCO, zapotrzebowaniom. ale wysiłki te należałoby wydatnie wzmocnić, by sprostać Należy t u jednocześnie wspomnieć, że i P o l s k a m a swój skrom­ n y udział w tej ogólnoświatowej a k c j i , ponieważ w i e l u p o l s k i c h n a u c z y c i e l i i p r o ­ fesorów p r a c u j e na kontynencie Zagadnieniem społeczne bardziej afrykańskim. szczegółowym d z i e n n i k a „Ghanaian zajął się R . B i e l e c k i referując Times". Studium to, po p e w n y c h funkcje skrótach, znaj­ dzie się n a łamaph przyszłego t o m u „Etnografii P o l s k i e j " . P r a w d o p o d o b n i e w n a ­ stępnym tomie ukaże się również j e s z c z e j e d n a p r a c a p r z e d s t a w i o n a narium, a mianowicie p r a c a s t u d e n t a I I r. etnografii skim, Andrzeja Woźniaka, pt. Element meksykańskiej. Autor naszkicował w tubylczy na tym semi­ na Uniwersytecie a kształtowanie chronologicznym ujęciu Warszaw­ się narodowości proces zwiększania się udziału tubylców meksykańskich w rządzeniu k r a j e m i w f o r m o w a n i u ginalnej której k u l t u r y . W i e l e tez tego r e f e r a t u burzliwość i wszechstronność jego o r y - . zostało r o z s z e r z o n y c h w c z a s i e d y s k u s j i , pozwala mieć nadzieję, że p r o b l e m a t y k a ta nie z o s t a n i e s z y b k o z a p o m n i a n a p r z e z n a s z y c h młodych pracowników n a u k i . Do mgr w rzęau wystąpień J . Milewskiego natury n a temat: których podał on krótką naukowej n a temat informacyjnej Historyk należy przed charakterystykę opublikowanej h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u . Dzięki o n w i e l e punktów w i d z e n i a r e p r e z e n t o w a n y c h zaliczyć problemami ciekawe przeszłości dotychczas wnikliwej analizie uwagi Afryki, literatury wyróżnił p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i różnych szkół �358 KRONIKA h i s t o r y c z n y c h . Ścieranie się poglądów, d y s k u s j a i coraz m o c n i e j s z a p o z y c j a h i s t o r y ­ ków A f r y k i u r o d z o n y c h n a t y m k o n t y n e n c i e d o p r o w a d z i wkrótce do wyjaśnienia w i e l u s p o r n y c h j e s z c z e k w e s t i i i do p r a w i d ł o w e g o z r e k o n s t r u o w a n i a h i s t o r i i tej części świata. Rzeczą znamienną jest, że w d y s k u s j i tej c o r a z więcej mają do p o ­ w i e d z e n i a u c z e n i polscy. Ż e p r o c e s t e n m a p r z e d sobą wielką przyszłość, świadczy r e f e r a t p r z y g o t o w a n y p r z e z d w u młodych studentów wydziału h i s t o r y c z n e g o U n i ­ w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , R . Karpińskiego i M . T y m o w s k i e g o , n a t e m a t h a n d l u Z a c h o d n i e g o S u d a n u w X V I w. P r a c a t a otrzymała pierwszą nagrodę w k o n k u r s i e na prace seminaryjne. N a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m w i e l e m i e j s c a poświęcono również z a g a d n i e n i o m e k o n o m i c z n y m , l e c z ze względu n a to, że interesują one p r z e d e w s z y s t k i m e k o n o ­ mistów, i c h przegląd z n a j d z i e n a p e w n o m i e j s c e w o d p o w i e d n i c h publikacjach e k o n o m i c z n y c h . N a zakończenie naszego etnograficznego przeglądu t e m a t y k i s e m i ­ n a r y j n e j należy wspomnieć o d w u o d c z y t a c h dotyczących zagadnień interesujących j a k n a j b a r d z i e j etnografów. P r z e d e w s z y s t k i m należy wymienić w y k ł a d doc. d r A n ­ d r z e j a Zajączkowskiego n a t e m a t systemów f i l o z o f i c z n y c h A f r y k i . P r e l e g e n t p o d ­ kreślił w t y m r e f e r a c i e , że s y s t e m y te w z a s a d n i c z y sposób różnią się od s y s t e ­ m ó w e u r o p e j s k i c h , dlatego, b y zrozumieć p e w n e założenia filozoficzne A f r y k a n ó w należy porzucić własne p r z e k o n a n i a i bez uprzedzeń śledzić drogę r o z u m o w a n i a afrykańskiego myśliciela. Ż e t e m a t t e n jest b a r d z o d y s k u s y j n y p r z e k o n a l i się u c z e s t n i c y s e m i n a r i u m słuchając w i e l u wystąpień, które bądź starały się rozwinąć tezy p r z e d s t a w i o n e p r z e z p r e l e g e n t a , bądź też polemizować z n i m i . M n i e j d y s k u s y j n y okazał się t e m a t p o r u s z o n y w o d c z y c i e m g r K r z y s z t o f a M a k u l s k i e g o . Zastanawiając się n a d m i e j s c e m t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h w świecie współczesnym prelegent starał się wykazać, że obecnie b r a k jest w a r u n k ó w , a b y l i c z n i e j s z e i z w a r t e społeczeństwa mogły trwać dalej n a n i s k i m s z c z e b l u r o z w o j u . Jeżeli t a k i e g r u p y j e s z c z e istnieją, to p r z e d n i m i r y s u j e się a l t e r n a t y w a — włączyć się w ogólny k i e r u n e k r o z w o j u i t y m s a m y m zatracić e l e m e n t y t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y bądź pod w p ł y w e m n a c i s k u czynników zewnętrznych u l e c rozczłonkowaniu i w y ­ n i s z c z e n i u . Cytując w i e l e przykładów r e f e r e n t wykazał, że obecnie w tej k a t e g o r i i ludów, które do n i e d a w n a w n a u c e określano różną ostrością pojęcia „niecywili­ z o w a n y c h " , j e d e n odłam modernizując się z d o b y w a własne m i e j s c e w e współcze­ s n y m układzie e t n i c z n y m i g o s p o d a r c z y m d r u g i zaś e g z y s t u j e bez p e r s p e k t y w r o z ­ woju. Reasumując powyższe u w a g i n a t e m a t obu seminariów t r z e b a podkreślić, że są one świetnym przykładem tego, że d y s k u s j e n a t e m a t k r a j ó w gospodarczo z a c o ­ f a n y c h i i c h k u l t u r y cieszą się wśród młodzieży s t u d e n c k i e j i absolwentów dużą popularnością i że a k c j a ta p o w i n n a być w przyszłości k o n t y n u o w a n a . Krzysztof NOWE CZASOPISMO Makulski „AFRYKA" W miesiącu c z e r w c u 1963 r. ukazał się p i e r w s z y n u m e r n o w e g o miesięcznika polskiego „ A f r y k a " . J e s t to w y n i k przekształcenia d o t y c h c z a s o w e g o miesięcznego b i u l e t y n u T o w a r z y s t w a Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej w c z a s o p i s m o o s p e c j a l n y c h z a m i e r z e n i a c h . Już n a tytułowej stronie, obok w i e l k i e j m a p y p o l i t y c z n e j w s p ó ł ­ czesnej A f r y k i , widnieją z a s a d n i c z e sformułowania dotyczące z a k r e s u z a i n t e r e s o ­ w a ń c z a s o p i s m a . T a k więc oprócz problemów p o l i t y c z n y c h r e d a k t o r z y „ A f r y k i " zamierzają przedstawić s w y m c z y t e l n i k o m materiały z z a k r e s u gospodarki k r a j ó w �KRONIKA afrykańskich, j a k również o p r a c o w a n i a dotyczące zagadnień społecznych r a l n y c h . Zrozumiały c h y b a jest więc fakt, że c z a s o p i s m o to w z b u d z a teresowanie również i wśród 359 etnografów, i kultu­ szerokie z a i n ­ którym n i e są obce b a d a n i a afrykani- styczne. P i e r w s z y r z u t o k a n a z a m i e s z c z o n e w i n a u g u r a c y j n y m n u m e r z e artykuły i o p r a ­ c o w a n i a b i b l i o g r a f i c z n e p r z e k o n u j e c z y t e l n i k a , że s z e r o k i e z a k r o j e n i e r a m z a i n t e r e ­ sowań c z a s o p i s m a n i e jest b y n a j m n i e j j e d y n i e zapowiedzią, l e c z z n a j d u j e w y r a z w k o n k r e t n i e u r z e c z y w i s t n i a n y c h z a m i a r a c h . N a t u r a l n i e ze względu n a n i e z b y t wielką objętość n u m e r u n i e mogły t a m wejść większe artykuły c z y s t u d i a , w o b e c czego r e d a k c j a postanowiła publikować eseje krótkie, l e c z pełne treści, oraz c e n ­ n i e j s z e spostrzeżenia i materiały. Pójście po tej l i n i i z a b e z p i e c z a c z a s o p i s m u s z e ­ r o k i krąg czytelników, którzy z łatwością będą m o g l i korzystać z o p u b l i k o w a n y c h wiadomości, j a k również z a w s z e znajdą coś, co i c h osobiście z a i n t e r e s u j e . J e d ­ nakże spełnienie tego p o s t u l a t u postawiło p r z e d o r g a n i z a t o r a m i o m a w i a n e g o c z a s o ­ p i s m a p y t a n i e , c z y w t e n sposób n i e p o w s t a n i e s y t u a c j a , w której t r z e b a będzie zrezygnować z możliwości p u b l i k o w a n i a studiów sięgających głębiej w p r o b l e m a ­ tykę k o n t y n e n t u afrykańskiego. D y l e m a t t e n rozwiązano drogą p e w n e g o k o m p r o ­ m i s u polegającego n a t y m , że w p a r t i i anonsów i omówień k r y t y c z n y c h l i t e r a t u r y i p r z e d sięwiętych p r a c b a d a w c z y c h n a t e r e n i e A f r y k i , r e d a k t o r z y p i s m a z a p o w i e ­ d z i e l i , że b a r d z i e j k o m p e t e n t n e o p r a c o w a n i a poszczególnych zagadnień znaleźć można w s z y b k o zwiększającej się p r o d u k c j i n a u k o w e j p o l s k i c h afrykanistów l u b w dostępnych w n a s z y m k r a j u p r a c a c h afrykanistów z a g r a n i c z n y c h . Dzięki t a k i e m u układowi r z e c z y „ A f r y k a " m a w i e l k i e s z a n s e n a to, b y stać się c e n n y m i n f o r m a ­ t o r e m o współczesnej A f r y c e oraz o b a d a n i a c h n a d różnymi d z i e d z i n a m i j e j życia prowadzonymi przez przedstawicieli w i e l u dyscyplin. P i e r w s z y n u m e r o t w i e r a w y w i a d z p r e z e s e m T o w a r z y s t w a Przyjaźni P o l s k o Afrykańskiej, w i c e p r e m i e r e m E u g e n i u s z e m S z y r e m , zatytułowany Umacniajmy i pogłębiajmy więzi z Afryką. Z n a j d u j e m y t a m informację o działalności i c e l a c h tego T o w a r z y s t w a , j a k również u w a g i n a t e m a t p e r s p e k t y w r o z w o j u współpracy z k r a j a m i afrykańskimi. Z e względu n a c h a r a k t e r n a s z y c h d o t y c h c z a s o w y c h s t o ­ sunków z A f r y k ą większa część w y w i a d u w i c e p r e m i e r a S z y r a została poświęcona p r o b l e m o m e k o n o m i c z n y m i t e c h n i c z n y m . N i e o z n a c z a to b y n a j m n i e j , b y k i e r o w ­ n i c t w o T P P A n i e interesowało się r o z w o j e m stosunków k u l t u r a l n y c h c z y n a u k o ­ w y c h . Właśnie w tej d z i e d z i n i e w przyszłości p o l s c y etnografowie-afrykaniści będą m i e l i w i e l k i e z a d a n i e do spełnienia. N i e można b o w i e m d z i s i a j mówić o p o z n a n i u s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich bez u p r z e d n i c h studiów w z a k r e s i e etnografii tego kontynentu. T r o s k a o wszechstronność i n f o r m a c j i o różnych d z i e d z i n a c h życia g o s p o d a r ­ czego, społecznego i k u l t u r a l n e g o A f r y k i zrodziła pomysł powołania do życia ośrod­ k a i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e . Z a d a n i e m tego ośrodka byłoby: 1) o r g a ­ n i z o w a n i e i p r o w a d z e n i e i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e , 2) obsługa w s z y s t ­ k i c h z a i n t e r e s o w a n y c h problematyką afrykańską, resortów państwowych, i n s t y t u ­ c j i , zjednoczeń itp., i 3) pełnienie f u n k c j i p u b l i c z n e g o i usługowego ośrodka, m a j ą ­ cego obowiązek g r o m a d z e n i a i r o z p o w s z e c h n i a n i a materiałów o A f r y c e oraz u d z i e ­ l a n i a w t y m z a k r e s i e i n f o r m a c j i . Powołanie takiego ośrodka byłoby w a ż n y m k r o ­ k i e m n a drodze zbliżenia z Afryką. Należy oczekiwać j a k n a j r y c h l e j s z e g o spełnie­ n i a tego z a m i a r u . P o o m a w i a n y m w y w i a d z i e następuje dział i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h . Z n a j d u j e ­ m y t a m zwięzłe wiadomości o ostatniej K o n f e r e n c j i Solidarności N a r o d ó w A z j i i A f r y k i , która w l u t y m br. obradowała w T a n g a n i c e , oraz c i e k a w y artykuł o k u - �KRONIKA 360 lisach rozgrywek dawno politycznych w Katandze. Autor opublikowanych S t a n y Zjednoczone pamiętnikach dowódcy tego artykułu oparł się n a n i e ­ wojsk ONZ, С. C . O'Briena. A f r y k i ? — oto tytuł następnego artykułu opartego n a w y ­ p o w i e d z i a c h p r e z y d e n t a T a n g a n i k i J . N y e r e r e , który sądzi, że n a t u r a l n y bieg r z e c z y doprowadzi w przyszłości do połączenia państw afrykańskich w e wspólnotę tyczną i gospodarczą, ponieważ jest to jego z d a n i e m najlepsza poli­ droga a w a n s u te­ go k o n t y n e n t u . N a zakończenie działu i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h podano c h a r a k t e r y ­ stykę s y t u a c j i w A n g o l i , gdzie n a d a l trwają w a l k i o w y z w o l e n i e panowania portugalskich. W kolonialistów dziale gospodarczym, s c a , omówiono między tego k r a j u któremu r e d a k t o r z y c z a s o p i s m a poświęcili sporo i n n y m i trudności e k s p o r t o w e spod miej­ i konieczność i n d u s t r i a l i z a c j i A f r y k i , które były t e m a t e m o b r a d V K o n f e r e n c j i E Č A , j a k również p r o b l e m w o j u i n w e s t y c j i mających n a c e l u w y k o r z y s t a n i e zasobów „białego w ę g l a " w roz­ Afry­ ce. D o c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a również notatkę o s p e k u l a c j i i p r z e m y c i e n a tyrr. k o n t y n e n c i e . O b a te z j a w i s k a , t a k d l a młodych państw afrykańskich są schedą po o k r e s i e k o l o n i a l n y m , z którą walkę. oraz Całości działu o Kanale Na dopełniają rządy t y c h wiadomości o nigeryjskim planie zaciętą sześcioletnim zasługuje.dział poświęcony z a g a d n i e n i o m łecznym. W a r t o p r z y o k a z j i podkreślić, że z n a j d u j e m y cje własne m. i n . z G h a n y . J e j a u t o r e m sprawy niepożądane, prowadzą S u e s k i m po n a c j o n a l i z a c j i . szczególną u w a g ę e t n o g r a f a zmiany w państw t y m k r a j u . J a k wiadomo, w dwojaki omawia w sposób. W e d ł u g p r a w a Ghanie zwyczajo­ w e g o każdy mógł posiadać t y l e żon, n a i l e go było stać, z k o l e i w e d ł u g dawstwa w p r o w a d z o n e g o p r z e z A n g l i k ó w obowiązywała m o n o g a m i a . rozwoju n o w e g o państwa forma więc zmienić sytuację p r a w a wielożeństwa zwyczajowego, W ustawo­ warunkach jest n i e do u t r z y m a n i a . Pozostało które uniemożliwiało k o b i e c i e przysługującego j e j m i e j s c a w r o d z i n i e . Dziś k o b i e t a w spo­ koresponden­ jest W ł a d y s ł a w S z c z e r b i e , który z a k r e s i e i n s t y t u c j i małżeństwa w małżeństwa były r e g u l o w a n e w t y m dziale zajęcie G h a n i e dąży do c a ł k o w i ­ tej niezależności w tej d z i e d z i n i e i w i e l o k r o t n i e z y s k u j e sobie wielką rangę w łeczeństwie. P o z a t y m p r z e c i w wielożeństwu p r z e m a w i a spo­ również i s t a t y s t y k a w y ­ kazującą równą m n i e j więcej liczbę mężczyzn i kobiet w G h a n i e . W c e l u c a ł k o w i ­ tego u r e g u l o w a n i a tych spraw opracowano projekt nowego p r a w a małżeńskiego, według którego: „Każdy mężczyzna' m a p r a w o o f i c j a l n i e zarejestrować w stanu cywilnego jedną t y l k o małżonkę, p r z y czym — z punktu urzędzie widzenia nowej u s t a w y — j e s t rzeczą obojętną, c z y i i l e p o s i a d a on poza t y m żon zaślubionych n a podstawie leży t r a d y c y j n y c h reguł i ceremioniałów". Jednakże p r a w o d z i e d z i c z e n i a n a ­ jedynie i wyłącznie kompromisowemu do oficjalnej, rozwiązaniu zarejestrowanej k w e s t i i , które forytuje małżonki, u n o r m o w a n i e stosunków p r a w n y c h kiem życie społeczne; l e c z z m i a n y będą dezorganizującym w małżonki. jednak Dzięki pozycję t y m z a k r e s i e n i e będzie mogły być temu oficjalnej czynni­ przeprowa­ dzone p o k o j o w o i r a c j o n a l n i e . Do mu w c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a krótką notatkę R a j m u n d a Afryce wschodniej Wschodniej. Mimo tytułu części k o n t y n e n t u z n a j d u j e m y mat historii I s l a m u w zawężającego Ohly dotyczącą problematykę jedynie czytelnikowi całej A f r y c e . Próbując afrykanistycznych. orientację w niekiedy Właśnie tego r o d z a j u do t a m szereg c i e k a w y c h informacji n a t e ­ scharakteryzować rodzaj tego t y p u opracowań należałoby j e określić j a k o r o z s z e r z o n e hasła e n c y k l o p e d y c z n e jące Isla­ bardzo skomplikowanych ułatwia­ zagadnieniach s z k i c e są szczególnie p o t r z e b n e polskie­ mu czytelnikowi. W osobnym d z i a l e zostały z g r u p o w a n e artykuły omawiające problemy kultu- �KRONIKA raine kontynentu afrykańskiego. W 361 pierwszym numerze omawianego czasopisma najwięcej m i e j s c a poświęcono l i t e r a t u r z e afrykańskiej, która choć s t o s u n k o w o jesz­ cze dość młoda m a już z a sobą n i e l a d a osiągnięcia. O w o c i e k a w e o p r a c o w a n i e szło spod pióra Bronisława kańska z n a j d u j e Kamińskiego-Durochera. się, jego z d a n i e m , w p r z e d e d n i u z ogólnym r o z w o j e m Współczesna afry­ s w e g o r o z k w i t u , który wiąże się t y c h społeczeństw. M a o n a równocześnie w i e l k i e z a d a n i e spełnienia, z a d a n i e u t r w a l e n i a własnych t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i l i t e r a c k i c h znanych i jedynie literatów wy­ literatura z przekazów afrykańskich ustnych. Niestety posługuje większość się językiem do dotąd dziś piszących poetów kolonizatorów, ponieważ wyższe s t u d i a ukończyli w m e t r o p o l i a c h . N i e o z n a c z a to j e d n a k , b y treść p r z e z n i c h prze­ kazywana ostatnio coraz t r a d y c y j n y c h , z których wiele była również częściej można zdradza tendencje obca. zauważyć do Zresztą nawet powracanie rozszerzania w wypadku do języków swego zasięgu i języka swych wpływów. Ostatnia, b a r d z o słuszna u w a g a Kamińskiego, d o t y c z y szczególnej wartości słowa wypowia­ danego w t y c h językach. D l a p r z e d s t a w i c i e l a e u r o p e j s k i e j d z e n i a c z y hasła mają p o s m a k sloganu stanowią wzruszenia przyczynę n i a . Pamiętajmy głębokiego w c h w i l i , g d y d l a afrykańskiego l u b początek b o w i e m , że wartość w i e l u skompromitowanych w Afryce nadal k u l t u r y niektóre s t w i e r ­ słów w entuzjastycznego Europie korzysta z olbrzymiego umyślnie koznawcę u k r y t e g o niejszych analizy kilku ( s u a h i l i , h a u s a , e w e i in.) a u t o r że mają one s z a n s e n a d a l s z y zastąpić języki rozkwit zachodnioeuropejskie szczególnych części k o n t y n e n t u omawia­ najpopular­ dochodzi i że z p o w o d z e n i e m stanowiące w odchodzi, p i s a n y p r z e z języ­ pod inicjałami R . O . N a p o d s t a w i e języków A f r y k i działa­ niekiedy kredytu. P o p a r c i e m tez dotyczących języków afrykańskich p r z e d s t a w i o n y c h nej notatce jest następny artykuł pt. B i u a n a Mkubwa odbiorcy dotychczas mogą do w n i o s k u , w „lingua przyszłości franca" po­ afrykańskiego. W k o l e j n y m d z i a l e c z a s o p i s m a , n a który składają się k o r e s p o n d e n c j e , z n a j d u ­ j e m y m. i n . opis uroczystości związanych z u z y s k a n i e m niepodległości p r z e z T a n ganinkę. C e r e m o n i e p r z e k a z a n i a władzy p r e z y d e n t o w i r e p u b l i k i są a m a l g a m a t e m zwyczajów t r a d y c y j n y c h i elementów p r z y n i e s i o n y c h p r z e z kolonizatorów. J e d ­ nakże przyszłość krzepnącego państwa w y r ó w n a tego r o d z a j u różnice tworząc n o ­ w ą , o r y g i n a l n i e afrykańską całość. Może w ł a ś c i w e będzie wspomnieć t u , że tego r o d z a j u k o r e s p o n d e n c j e są n i e z w y k l e c e n n y m materiałem d l a etnograf ó w - a f r y kanistów, którzy opierając swą wiedzę n a obcej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j znajdą w n i c h s z e r e g przykładów do w y p r a c o w a n i a własnych poglądów n a t e m a t k u l t u r a f r y k a ń ­ skich. Następna k o r e s p o n d e n c j a , tru współczesnego pióra Z b i g n i e w a J a s k u l s k i e g o , o m a w i a n a Wybrzeżu Kości Słoniowej. Wyrasta problem on z j a k tea­ najbardziej t r a d y c y j n y c h źródeł, a l e swą treścią i wartościami społecznymi należy do d n i a d z i ­ siejszego spełniając ważną rolę w formowaniu nego d a w n y c h przesądów o b y w a t e l a korespondencji nowego, niezależnego i p o z b a w i o ­ Wybrzeża Kości Słoniowej. N a m a r g i n e s i e tej w a r t o zwrócić uwagę, że w naszej wiedzy o współczesnej Afryce najbardziej rzucającą się w oczy lukę stanowią b a d a n i a n a d kulturą masową. M o ż ­ na mieć nadzieję, że n o w o powstała jednak pracownia problemów kulturalnych A f r y k i k i e r o w a n a p r z e z prof, d r Józefa Chałasińskiego p o t r a f i w y r ó w n a ć te b r a k i . Sądzę również, że t e m u c e l o w i p o w i n n i część swojej p r a c y i c z a s u poświęcić rów­ nież i etnografowie. O b o k wyżej w y m i e n i o n y c h działów, które mają c y j n y , lecz również podają działy podające jedynie interpretację faktów, w przegląd charakter nie tylko informa­ „Afryce" znajdujemy również wydarzeń. Właśnie taką rolę pełni m. i n . dział �362 KRONIKA zatytułowany „ P o l s k a — A f r y k a " . U m i e s z c z o n o w n i m krótkie n o t a t k i o p o l s k i c h s p e c j a l i s t a c h w A f r y c e , d a n e o marokańskim p l a n i e g o s p o d a r c z y m i t d . B a r d z o pożyteczny jest również przegląd p r a s y afrykańskiej, z której w y b i e ­ r a n e są artykuły o szczególnie ważnej t e m a t y c e , np. z d z i e d z i n y e k o n o m i k i , p o l i ­ t y k i i k u l t u r y . T e n s a m c h a r a k t e r m a dział b i b l i o g r a f i i , w którym omówione są n a j c i e k a w s z e p o z y c j e dotyczące A f r y k i o p u b l i k o w a n e ostatnio n a s a m y m k o n t y ­ n e n c i e , j a k i p o z a n i m . P i e r w s z y przegląd poświęcony został książkom dającym podstawową wiedzę o najróżniejszych p r o b l e m a c h A f r y k i . Jego autor, którego n a ­ z w i s k a n i e z n a m y , największą u w a g ę zwrócił n a książki n a p i s a n e w języku a n g i e l ­ s k i m i r o s y j s k i m omijając n a r a z i e p o z y c j e f r a n c u s k i e c z y n i e m i e c k i e ( t y c h o s t a t ­ n i c h jest coraz więcej). M a m y nadzieję j e d n a k , że w przyszłych n u m e r a c h tego c z a s o p i s m a b r a k t e n z o s t a n i e w y r ó w n a n y . C e n n y m e l e m e n t e m dopełniającym p r z e ­ glądu jest b i b l i o g r a f i a p o l s k i c h p r a c o A r f y c e w y d a n y c h w 1962 i 1963 r. Z całą satysfakcją należy zasygnalizować, że n i e b r a k t a m i p o z y c j i e t n o g r a f i c z n y c h , do których należy zaliczyć p r z e d e w s z y s t k i m artykuł Z . S o k o l e w i c z w „Kulturze i Społeczeństwie" o r a z c i e k a w e źródło i k o n o g r a f i c z n e , a l b u m zdjęć K . N o w a k a i E . G l i s z e w s k i e j z l a t 1931—1937 zatytułowany P r z e z Czarny Ląd. Całość n u m e r u dopełnia calendarium najważniejszych wydarzeń afrykańskich oraz k r o n i k a T P P A , dzięki której można zorientować się w p r z e b i e g u w s z e l k i c h a k c j i mających n a c e l u popularyzację p r o b l e m a t y k i afrykańskiej wśród społeczeń­ s t w a polskiego. S a m o zresztą c z a s o p i s m o „ A f r y k a " jest j e d n y m z n a j l e p s z y c h środ­ k ó w do z r e a l i z o w a n i a tego c e l u . Biorąc pod u w a g ę z n a c z e n i e podjętego dzieła należałoby przeanalizować całość p i e r w s z e g o n u m e r u p o d kątem jego w k ł a d u w proces powiększania zasobów w i e czy o A f r y c e w n a j s z e r s z y c h kręgach czytelników p o l s k i c h . N i e u l e g a wątpliwości, że z a k r e s i n f o r m a c j i p o d a w a n y c h p r z e z „ A f r y k ę " c i e s z y swą wszechstronnością i aktualnością. Z 32 s t r o n p i e r w s z e g o n u m e r u d o w i a d u j e m y się w i e l e c i e k a w y c h r z e c z y , które umknęłyby a m a t o r o m - a f r y k a n i s t o m , n i e z a w s z e mającym łatwy d o ­ stęp do l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j . N i e s t e t y w tego t y p u w y d a w n i c t w a c h t r u d n o u s t r z e c się od d r o b n y c h pomyłek c z y nieścisłości. O t o n a przykład w d w u a r t y ­ kułach dotyczących podobnej p r o b l e m a t y k i z n a j d u j e m y różną pisownię n a z w y tego s a m e g o języka n i e mówiąc o dość dużej różnicy w p o d a w a n y c h l i c z b a c h A f r y ­ kańczyków n i m posługujących się ( k w e s t i a jęz. s u a h i l i ) . W przyszłości t r z e b a b ę ­ dzie dołożyć w i e l e starań, b y ominąć podobne s y t u a c j e , ponieważ c z a s o p i s m o , które m a w s z e l k i e s z a n s e n a s t a n i e się vademécum a f r y k a n i s t y - a m a t o r a , n i e p o w i n n o być przyczyną jego niepokojów. Krzysztof Makulski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1a5b3d5b1433bddfae114e20d230bc6.pdf 8337e0c8198ac579257c76598eed96b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:514 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.440-500 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O MIĘDZYNARODOWA N I K O N F E R E N C J A L U D O W E J W dniach Konferencja terenach wie. 16 d o górskich, Obrady (do od spraw plenarne, cim Konferencji Karpat, stawa tam też również góralskiej. nich pomieszczeniach, wątpliwie W muzea 3 się i folklorystami Warszawie Sztuki w Byli Placówki 1 i PAN: d) Pracownia naradach też tematyce w sąsiednich w czterech a) w c) wzięło się w Krakowie Atlasu i osób obcych i i Słownika ludowej udział terenu Biblioteki wy­ kul­ programu w odpowied­ wpływała prawie w archeolodzy, Etnografii Małopolski IHKM; nie­ wszystkie Instytutu Polskich Zakładu oraz 2 Poza etnografa­ innych dyscyplin historycy, w b) arehi- Krakowie, Pracownia Folklorystyczna Agrarnych Gwar Karpatach. 28 p r z e d s t a w i c i e l i Pracownia Badań trze­ z dotyczących artystyczne, reprezentujących Pracownie Archeologii Pracownia gmachu w etnograficznej elementów językoznawcy, Zakłady Krako­ podkomisji wyświetlano pomieszczeniach nadesłanych na P A N toczyły tam t y m walory kultury antropolodzy, Zakład Ludowej Warszawie; o i I H K M jak zjazdu, Międzynarodowa naukowej. 135 badaniami to: oraz w imprezy K U L T U R Y naukowo-badawczenaukowo-badawczo-dydaktyczne zajmujące naukowych. całość przy Krakowie Karpatach budownictwa) wszystkich uczestniczyło placówki i i w Etnografii biuro polskich posiadających na Konferencji polskie mi dodatnio się zorganizowana koncentracja BADANIOM w zjazdu, krótkometrażowe została Taka Zaklad rzemiosła publikacji się ludowej Prezydium znajdowało filmy najcenniejszych tury przez folkloru, Tam A K A R P A T A C H kultury posiedzenia pasterstwa, PAN. POŚWIĘCONA W 1964 r. o d b y l a badaniom zorganizowana Oddziału dniu 19 m a j a poświęcona K Łodzi Badania Instytutu Historii w Sztuki Krakowie; Językoznawstwa w Kra­ kowie. Katedry 2 Etnografii Historii b) c) Narodów Katedry Katedra logii WSP w tedra ZSRR, Etnografii w I n n e Lublinie; b) U n i w e r s y t e t y : Ogólnej Historii i e) Katedra W y ż s z e : Zakład Budownictwa i Etnografii Geografii Katedra Muzyki, Etnografii, Antropologii, d) Katedra M. W S R i Osadnictwa — w., Polskiego; X V I — X V I I Etnografii i Kopernika w.; Etno­ w To­ Gospodarczo-społecznej Polski Wodnych Krakowie X V I I I — X X Języka Polski Geografii Ekonomicznej Budownictwa U J w Polski Uniwersytetu Katedra Melioracji Katedry Historii Historii Warszawskiego; a) Przyrodniczych Podstaw a) i Socjologii, Teorii Łódzkiego: Uniwersytetu S z k o ł y Krakowie; c) K a t e d r a wyższych: Etnografii Uniwersytetu UMCS runiu. szkół Słowian, SGPiS w w Warszawie; Krakowie; Wiejskiego d) K a ­ Politechniki Krakowskiej. 3 Muzea: a) g o w e : Bytom, Rabka, Żywiec. Tatrzańskie Lublin, w Zakopanem, Rzeszów; Etnograficzne c) r e g i o n a l n e : w Krakowie; C i e s z y n , Myślenice, b) o k r ę ­ Przemyśl, �441 KRONIKA tekci, geografowie prowadzanymi nicy że przybyło Katedry Konferencja badań wiązywaniu szych a w Romine, znawstwa, Brał (Magyar b) w w m. in. przez sytetu rumuńska pro С. w roz­ okres dal­ . powinny objąć Bułgarii również Nauk Sofii ta Akademia Debreczynie w nie i o pogłębienie szeroko tylko Jugosławii, dotych­ zakreślonych Slovenská fakulty vied: (Bratysława), (Bratysława); В. w współ­ dyscyplin akademia védy folkloristiku ośrodki Českoslo­ (Praga), Brnie: University etnograficzne (Academia de Etnografie) Folkloru oraz a) b) oraz Etnogra­ J . E . Purkyně; działające Republice! Cluj (Filiala i Etnografii Ukrainśkoji (Egyeteml w ra­ Populare Cluj, i Néprajzi na Nauk Instytutu Intézet), musieli Sec­ Aka- Mystectwo- tematyki odwołując w tej ostatniej w (Magyar Uniwer­ jedynie streszczenia dr Christo Wakarelski, Bułgarskiej Institut i chwili Akademii Nauk Muzej). Jugosławii. Prof. przyjazd, dr nadesłał Mi­ swoje badań. międzynarodowej przedstawiony Budapeszcie przyjazd. Etnografski międzynarodowych przebieg w Budapeszcie tj. przedstawi­ Etnograficznego przedstawił Etnograficznego na Naukite w delegaci, przysłali odwołać Bałkanach i Muzeum dwaj nie przybyli jedynie przedstawiciele został Ukraińskiej R S R , Instytut Etnograficznego Inni Akademii Osoportja) chwili Akademija Muzeum Muzeum). Węgierskiej Néprajzi osiągnięcia Dotychczasowy perspektywiczny innych Martinie. Nauk Néprajizi (Zagrzeb), 'dotyczące a Bukareszcie Sectia A. hudo'tanej Uniwersytetu filosofické reprezentant ostatniej Konferencję Gava^zi Katedry w międzynarodowe badaczy oddelenle etnografii w też Etnohrafiji). Instytutu (Byłgarska Na rodzaju jak Üstav Instytut Sztuki, Etnograficznej pracownik 1 0 1 0 najbliższy górskie Instytucje: reprezentowała (Akademija Muzeum Etnograficzne uwagi na aktualnego pomocnych ' Kijowie gdyż tego ib) muzeum Folclor, Nemzeti w że seminář Akademii jedynie referatów, 9 nauk zorganizowanie Dialektologioké národně udział Sekcji lován tereny etnografów, Brnie; Historický Folkloru Tudoimányos em. tak­ Akademii podsumowaniem ustalenie i G r e c j i . Chodziłoby Üstav reprezentowany Nauk 8 i następujące jazyka I n s t i t u t u l de Był ciel i poszukiwania także Etnografie). 7 a 7 Folklorystyki innych międzynarodowej (Btraty s ł a w a ) , věd: -a) Rumuńskiej 6 też Karpat, sprawę, były ústav Slovenské Delegacja domii Węgier , 6 i zagra­ Konferencji jak planowe zarówno (pobočka) seminář, toral 5 przeglądem skali ale przecież slovenského Muzea: 5 w sobie akademie oddział mach i Albanii mobilizujące Üstav venská D. poza badawczych, Reprezentowane fický założenia kulturowych nawet Národopisný jego Rumunii , ZSRR , Etnografii prze­ Z kompleksowych. działanie 4 celu, w etnograficzne. 9 i planów naukowo-badawczymi badania Muzea . Cele Karpat, metod Zdajemy с) na i etnograficznych, systematyczne przyszłości badań i regiony czasowych a) miała zagadnień Dalsze pracami związane Instytuty Etnografii zarówno wytycznych wszystkie być 4 1. stanu z których winny reprezentujących a oraz Karpatach 17 d e l e g a t ó w : z C z e c h o s ł o w a c j i , Bułgarii , Nauk i agrotechnicy, w artykule: akcji badawczej oraz plan Zarys planu do Badania Kultury Ludowej M. działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji w Karpatach, „ E t n o g r a f i a P o l s k ą " , t. 6: 1 9 6 2 , s . 1 5 — 4 0 . G ł a d y s z , �KRONIKA 442 naświetli do wszechstronnie ujęcia dawcze istoty zapewni gromadzenie etnograficznych się to m. zagadnień dotyczących karpackich elementy, grupy które in. w wienie analizie podstawowe znaczenie kultury i ludności i kultu­ wyznaczyć poszczególne geograficznego strony nadal 'i i łatwiej chodzi o opartego środowiskowych, posiadające rozważaniu łączyły góralskiej dyscyplin. przy na wszech­ które mogące dalszym ujawnią posiadać rozwoju oraz przedsta­ istotne kulturalnym górskich. W nawiązaniu których łącznie Otwarcia nał prof, żywym do Konferencji dr Władysław serdecznym i które się wywarły". ze Karpatami na tował prof. tym polskiego, tych dla Rumuńskich, kowych sobą że po choć gdzie przyrodnicze, wybrane pole mogącej w jak przynieść i że dla ważne na doceniali zasadniczą wyniki Prof. W. współpracę się praca nieraz naszej, ale i do Karpat za jedyną zadań bogaty zagadnienia międzynarodowej nie tylko od wykonania Karpatach narodu należąc międzynarodową na zacy­ dla Szafer Wskazując w znaczenie poczynając do wpływ jak znajomością Karpatach, — kul­ zaintereso­ dowodził, zmierzającą rozwinięcia wielki tradycji Pol uważa zazębiają siebie swoim określił nich drogę, właśnie na doko­ w różne z przyszłości". w jak Wincenty gospodarczych. referatach badawcze i — wyrosły stuletniej pierwsi jest pracowali Wisły, stwierdził, Już które które Nauk podkreślając rozwoju już należący Karpat trudną, Karpat, mieszały, przeszło nich wiele źródła obrady, Akademii PAN, historycznym polskich. Do humanistycznych, Konferencji, o teraźniejszości wybraną, przebiegały Polskiej rzeczywisty znaczenie w „znajomość którzy badawczych Prezydium członek krzyżowały, badaczy jego aż imieniu wspomniał Szafer, założeń którego obszarze. uczonych, właściwie w obrad referatów. przemówieniu Ponadto badań 47 Szafer, wokoło wania Przebieg powyższych wygłoszono „kręgosłupem, tury, i drugiej zagospodarowywaniu 2. są Z bądź ba­ materiałów etnicznej tym środowiska warunków tradycyjne planowanym struktury przy rolę kontaktów. obrazu też wydatnie innych spojrzenia się się postępowanie porównywalnych dzieliły określić Takie dokumentacją jak Da historycznym historycznej elementy w genezy, również różnorodnych współczesnego stronnej ziem jak i obiektywnego ludnościowych. procesie etnograficzne, wielowiekowych zarówno grup jednolitych bardziej przyczyniając kulturowych. ugruntowanych i do tematykę, zjawisk bardziej poszerzonych Przyczyni rowej opracowywaną występujących nau­ program humanistyczne stanowi najtrafniej inicjatywy światowej naukowej, nauce i kul­ turze. Dyrekcję oraz prof, mawiając rych z w poznania Karpaty, ność imieniu procesy panowania Jawna proces przez dalszym nurtująca praw ciągu łatwo dekomponując i sił że badań Jego w regionie w wielu do środowisko dr się wicedyrektor, J . Pazdur prze­ etnograficznych, trwałe dostosowanie prowadzi Pazdur, Prof. do elementy jej praw. przyrodniczym, wypadkach wypaczeń, ludzkie Etnograf takim współczesna które przez któ­ wynikają jak dąż­ odbijają się niewłaściwe przyrody. przemówienia badaczy i Jan znaczenie cywilizacyjny. właśnie dr Prezydium. podkreślił dowodów, przyrodą prof, członek człowieka kulturowe cywilizacji, wykorzystywanie W Instytutu dostarczyć nad reprezentowali Dynowski, jest przyrody może losach P A N Witold przedmiotem obserwując na I H K M dr myśl prof. współpracy J . Pazdur zwrócił międzynarodowej w uwagę, zakresie że od kultury �KRONIKA ludowej w Karpatach warunkach znalazła organizacyjno-naukowych w jakim to Badania nych podjęte tej W badaczy zainteresowanych podjęcia na wiele jak przez jedność jest wokół warunki poczynając w obecnych nowych możliwości do p r z e p r o w a d z a n i a skupionych współpraca oprawę, badań, cywilizacyjną. związków regionu i wspól­ karpackiego. historyczne może od tej K o n f e r e n c j i , Program do oraz referaty pomimo w w na­ zakres szczególnie dyscyplin, udział za z I H K M trud którymi się n i e o d z o w n a . Dyrekcji posiedzenia , 1 2 ująć w plenarne folkloru kilka różnorodności oraz staje Mieczysław P A N W za­ za sta­ 1 3 , oraz 1 1 rzemiosła w i czterech wytwórczości . 1 5 można kompleksowości a dr t a k liczny sesji. pasterstwa dużej i prof, oraz Karpat, nauki Wydziałowi obejmował spraw: obrad przedstawicieli rozwoju I tej budownictwa Wygłoszone których nadano kultury strony obecnym Konferencji podkomisjach 1 4 w ze zebranych owocnych problematyką podziękowanie jaką powitał życzenia zwłaszcza etnografów złożył Konferencji z a wyrażone referatów, kończeniu nieniu wskazują, i przejść, organizatorów dziękując w rzutuje wytworzona Gładysz, domowej warunki dopiero tych myślenia. imieniu ranną dogodne narodów być przełamana podstawy powstaniu przyrodniczy etnografów rodzime naukowa czasach szerszego przez w Zaściankowość region realne Dzięki zaistniały zakresie celów szych swe społeczno-politycznych. 443 zasadniczych tematycznej ujednoliceniu grup merytorycznych, koncentrowano prowadzonych i się n a zagad­ planowanych prac badawczych. Do grupy plenarnych, pierwszej które w o l s k i e g o , dzie badań badań w kulturą ludową z badania kultury nia kulturą nad w w sąsiednich w w ludności charakter (M. w górskich, w w w ludową w Badania k i , Sofia, organizacji przeprowadzanych (J. P o d o iák, ZSRR Bratysława, Komisji Kijów, Ukraińskich) ludności do Bada­ (A. P o r y c k i , kulturą po­ polskie S t a h 1, B u k a r e s z t , Karpatach nad w Badania Kraków, Rumunii-(P. meto­ o i Czechosłowackiej Rumunii), nad kulturą (Ch. W a f e a r e i s i staniu obrad D o b r o ­ {Uwagi teoretyczny Czechosłowacji Karpatach), n a początku dr. K a z i m i e r z a dotyczyły G ł a d y s z , Międzynarodowej góralskiej badawcze prof. Karpatach) obszarach Polsce Karpatach), ludowej wygłoszone oraz góralskiej Bułgarii). Druga dotyczyła 1 1 relski Na grupa 1 2 zator 1 3 doc. głównie posiedzeniach (Sofia), dyr. dr (Łódź) Obradom 1 4 1 3 dr Przewodniczył plenarnych Božena i Bronisława Przewodniczył prof, posiedzeniu dr dr plenarnym prowadzonych Christo Kazimiera WakaZawisto- (Bratysława). Berezowski Kopczyńska-Jaworska Sobieski (Warszawa), organi­ (Łódź). (Warszawa); organizator Podkomisji (Toruń). inż. H e n r y k d r Ján M j a r t a n (Kraków). na archiwalnych przewodniczyli: dr Stanisław doc. dr M a r i a n mgr również części i(Bratysiawa), dir J á n M j a r t a n prof, po kolejno Zambrzycka-Kunachowicz Gładyszowa a Mílová Klimaszewska Przewodniczył Anna przedstawionych terenowych, przewodniczył Podkomisji dr Jadwiga mgr referatów prac wicz-Adamiska ria P A N , mającą tj. w w referaty inauguracyjną pasterską działalności i zadania Bułgarii i krajach, Sprawozdanie Stan kulturą Karpatach należy prelekcją czł. k o r e s p . nad szczególnych nad zaliczyć poza Jost (Zakopane); organizator Podkomisji (Kraków). (Bratysława); organizator Podkomisji dr M a ­ �KRONIKA 444 przez te dyscypliny uwagę przy referaty z zakresu: znawstwa dla (C. H. badania górskich w o l s k a , Galicji stan w wędrówek Z karpackich) i z wczesnym grupę ludowej wiednich rakter w ogólny, albo (Brno), Znaczenie kultury i wa), Współczesne пате H. tych referaty: iz Ze w zostały F i g u ł a, pastwisk Karpatach we i handlu referaty: w kształtowaniu badaniach i nad etnograficznych (drugą część też R. między­ J e ř á b k a badań kulturalne bibliografią się kar­ nad sta­ referatu (Warsza­ w Bieszcza­ Podhala; nad cha­ zorgani­ B i e r n a c k i e j społeczno-gospodarcze odpo­ dotychczas jak to M. kul­ w z jakie potrzebie O Polskich; Prace żadnej krajowych, Były dziedzin posiadające się w zagadnienia, (Kraków), (Zakopane), poszukiwaniach wygłoszone referaty zarówno dyskusji. Karpatach Rumuńskich stan w w poszczególnych badań nad Tak N. D u - na pod­ tradycyjnymi autor w zaję­ wygłosił w sumujące W referacie polskich dorobek do pieśni badawczy spraw pewnego kultury, rzemiosła i Rzemiosła pomyślane wiejskim drzewne dwa w w Karpatach Karpatach opracowania okresu czy wytwórczości Stan i (problematyka przedstawione na M. L. też szczególnym elementy problematyki tekstoogólniejsze, wysuwające referaty domowej, badań badawcza). proble­ wygłoszone a mianowicie nad rzemiosłem M a ś l i ń s k i e g o podkomisji (Kraków), Podobnie do Š t i k a F o 1d e s powyższe znaczenie niektóre (Kraków), Polskich, pasterstwa J . ze folkloru Również posiadały wygłosili rozwoju pasterstwem Z działal­ pasterstwa karpackim; (Warszawa), ogólną zakres etnograficznych; spraw góralskich. Z a m b r z y c k i e j - Ku n а с h o w i с z przemysłem na"d do w Etapy szałaśnictwem J . S a d o w n i k a ludowych spraw prac badań podkomisji określonej • d z i e d z i n y podkomisji nad węgierskich Karpat. do (Warszawa), współczesnych przedstawiały wchodzącymi podkomisji porównawczych Przegląd podkomisjach zagadnieniami więc problematyce studiów były logicznej i w aktualnych jedynie podejmowały K u t r z e b a - P o j n a r o w a (Budapeszt), na (K. terenu podstawowych n i e mieściły karpackich, B i a ł e g o nowych podkomisji. A. Karpatach matykę swą transportu Z. referatów i uwzględnieniem A. struk­ Obecny pasterskiej). Pierwsze zawarte tym o kilku stanowiły przeobrażenia Karpat problematykę bo D o b r o ­ Warszawa, rolnictwie i c h tematyką szerszych P a r y s k i e g o ludności (Brno), przy sesjach rolnictwa O z tematyką komunikacji, (Cluj), komisji Zgodnie wymagały rozwojem W. a na traktujące dotyczących Wyjątek ludowej; nem ności tere­ (M. agrotechniki O a r a- na przestrzennym zagospodarowania Kraków, referaty które podkomisji, packiej ciami Z а к i, badawczych omawiane narodowych, w stanowiły podkomisjach. były dach; ekonomicznej Polskich), В. В hodowli B e r e z o w s k i , melioracji (A. Karpatach. bardziej zowanych nie archeologii zamierzeniach tury Karpatach systemami Historyczne etnografii; zróżnicowaniem S. połud­ kultury średniowieczu). Trzecią lub w nad nad Polskich; wsi poznania regionalizacja geografii Braty­ historii Kraków, dla to języko­ życia źródło P o d r a ż a , pod Były pasterską), z jako i brane H a b o v š t i a k , przydatność ilościowym geograficzne pasterskich badań A. 1773—1914), Karpatach A. terminologią w. być Znaczenie Dokumenty XVIII i ich stanie w'latach Studia Kraków, kulturowych Kraków, w nad Kraków, połowie winny kulturowych. Kraków, Karpatach; badania gospodarczymi Zmiany n o w s к i, Łódź, tur w a drugiej regionami badawcze zagadnień K a r a ś , M a d u r o w i с z - U r b a ń s к a, nad nach (M. G r a d o w s k a , w wyniki ludowej językowy A. Małopolski wsi; kultury atlas B o b i ń s k a , niowej których podstawowych językoznawstwa badań Słowiański sława, naukowe, opracowywaniu zostały budownictwa, �KRONIKA tj. J M j a r t a n a Słowacji, oraiz budownictwem pracy to M. akcji Słowacji; A. (Kraków), na nad wokół pozytywnych o skali od z kulturą ogólnokarpackiej. czasu charakterze współ­ przystąpienia monograficznym Gospodarka organizacji polaniarska pasterskiej na łazach Gospodarka (Łódź), za­ badań. zorganizowanej bo (Łódź), Formy znacznie związanych w rezultatów Referaty różnorod­ rozpoczętych zagadnień najwcześniej, aktualnie duża niektórych dopiero porównywalnych (Bratysława), muzycznego Dudy wsi (Bratysława), Improwizacja Zasygnalizowano ludowej. oraz p e w n y c h Zwyczaje i terenie między pieśniami Ochotnica, pow. technika daleko Karpat mleczna górali Nowy wariacyjna również i i hodowlane; zwyczajach Przeobrażenia (Warszawa), pozycji terenie tatrzańskich oraz temat a O. górali E l s c h e k wierzeń mu­ i zwycza­ J . K l i m a s z e w s k a Drzewa (Kraków), Karpat społecznej prace: S z u r m i a k - zachodniokarpackiej na T. K a r w i e k a na A. Targ, w poszukiwania ludowych zaawansowane Polskich; zagadnień społecznych, a m i a n o w i c i e : rolnicze magii przedstawili na Analogie przykładzie zyce s k a się badawczej. (Warszawa), gorczańskich rzeniach, na badań przegląd aasługuje Obok tematykę K o w a l s k a - L e w i c k a folkloru - B o g u c k a ruń), stan Polskich. zakresu S o b i e s k i jów tematów. t y m odcinku J. P o d o l á k Karpatach Z na ludowym i .stanowiły podkreślenie K o p с z у ń s к a - J a w ог s к a Karpatach; w na elementów przykład międzynarodowej środkowej tym koncentrujących wymowny В. podkomisjach przedstawiono sporo zapoczątkowanej wygłosili: w prac posiadała Stanowi Przy budownictwem Problematyka Polskich. w opracowywanych już referatów pasterską do badań. nad (Kraków), Karpatach wygłoszone monograficznie awansowanych Większość w referaty przeprowadzanych ność badań Gł a d y s z o w e j ludowym Pozostałe Stan (Bratysława), M. 445 Polskich; bacy na w В. В (To­ wie­ a z i ń- przykładzie Skalnego Podhala. W podkomisji renci kilka tematy to w H. (Praga), dium cje szerszym referaty: k o v á do zarobkowe na orawski; C z a j k o w s k i Łemków i (Kraków), nictwem polaniarskim referatach staje coraz się innych etnografów obecnie do znaleziska 1а к budownictwa Charakterystyczne (Kraków), konfrontacji gospodarcze omówiono dyscyplin w w przeprowadzanymi Z poiouńe X I X i nad opra­ funkcją (Praga), Koliby (Zakopane), Dom w Chochołowie; wiejskiego D. X X T y l k o w a w. w budownictwem Beski­ i osad­ Żywieckim. stosunkowo j a k też się badaniami pełnym aktualnie i zakresie opracowywanej traktowana rozwiązywaniu staje Łosie. budownictwa Pogórzem; stu­ Migra­ określoną drewniane badań dla przykłady V a řek a cechy drugiej zróżnicowana c z y folklorystów ściśle Były S t a ň ­ (Łódź), wieś J o s t o w a przyległym (Kraków), w pięciolecia, bardziej z Beskidzie J. W. Budownictwo (Chochołów), w je: badań; >ze J . Města stanowiły związanych Przedstawili Starého Maziarska (Lublin), refe­ wybrane historycznych. Podhalu; M i s i ń sк a budownictwa najnowszych w M. i na ze Karpatach; spraw J . K o l e b a c i z ubiegłego i świetle Bojków badawcze udział form Budownictwo Sądeckim; W M. В г у J. P l u c i ń s k i u w historycznych. w J. dzie Podhalu; podkomisji przemian „kram" włókienniczego ludowej przedstawili ujmujących środowiskowych mechanice O domowej monograficznego uwarunkowań włókiennictwa regionalnych tle zwane w i wytwórczości typu (Zakopane), Znaczenie na Referaty rzemiosła opracowań aspekcie J o s t współczesnego cowań spraw, rodzajów a terenowymi. podejmowanych szczególnie Sporo też wyniki tematyki, wielopłaszczyznowo. problemów konieczny, zarówno pilny głosów w która Dlatego przez związku w dysku- �KRONIKA 446 sjach kierowano pod adresem gromadzeniu historyków pomocy w krojach h i s t o r y c z n y c h , j a k też u s t a l e n i a rekonstrukcyjnych, nikania. z W też w Jakkolwiek postulat wspomnieć, stu pozostaje laty, sobie badań n a d kulturą nawzajem i zanim i drugim nia polu dopiero Wiemy „Etnografią wtedy mogło także, t e n spotężony chcąc j a k ważne konsekwencje etnografią zarówno d l a genezy badanych wyrazów nania integracyjne pomiędzy wywołane E. przyczyniły Sapira , M nego w naukach 1 9 . znakomitego a Dyskusja w wanych 16 w badawczych, Zgodnie referatów także podnoszono, poszczególnych „Nauka Nowoczesna nieco krajach Polska", R. problematyka że w historii bada­ języ­ ludową, jak poczy­ odcinku badań językoznawcy kierunku teoretycz­ 21 poza rozszerzeniem analizowania wzrost nowych konfrontacja tendencje stoso­ gromadzonych wyników badaw­ doprowadzić w dziedzinie „Nauka zawar­ do pogłębienia 1 (37), s . 1 7 3 — 1 7 9 ; nauki, jednym rodzaju dyskusji i ich wzaiemna Światowe kraju, ale n a anthropology . wnikliwszego 10: 1962 n r się współpracy na nowego zmierzających znaczny to objaśnią . zwłaszcza przyniosła, uwag j a k też Zob. n p .E . K u j a w s k i , wych, (42), treścią wiadomości, metod materiałów. czych wywołana nich elementy wygła­ międzywojennym social mianowicie tego amerykańskiego się m . i n . d o u g r u n t o w a n i a etnologicznych, rozwoju Wówczas prace n a d kulturą okresie przed Jagiellońskiego, poznania z e ścisłej badań dyscyplinami, działalnością l a już w z e sobą, do krokiem" w bo Karpat". n a którym wynikają Przecież tymi Uniwersytetu , form prac t e n prelekcjach monograficzne 1 7 dla rozwoju 3. W a ż n i e j s z e tych kałkuł talk międzydyscyplinowej, swoich prowadzącą o kompli­ też n a t y m m i e j s c u się kiedyś ażeby iść p e w n y m z terenowych, całość, potrzeba, i rozlicznych pierwszy, stoków zejdą prze­ sesjach postulatu ona znaczenie tym w północnych rzetelną można, posiada o geografii i historyka nastąpić, poprzedziły kończyć koznawstwa też z profesor Należy współpracy ważne Pisał ich podejmowanych P o l bodaj konieczność celach wypływające trudności wymagają planowania. dróg tego prze­ w lat n a licznych poważne odcinkach Wincenty Karpat. etnografa utworzą to będzie n a etapie i korzyści realizacja naukowe n a wielu chociaż od kilku badania j a k niezmiernie słuchaczy że „prace są , t o przecież do i c h w wytworów nasilenia że napotyka X I X w. jako wywodził, 1 6 odnośnie kulturowych tradycyjnych wykrywaniu polskiej ludności zjawisk nauki wysuwał sprawę, połowie zapoznając nadal nazw omawiane jednak etnografii zdając w to językoznawców wspomnieć, naukowych współczesne że w kilkunastu szanych przy dla rozwoju zespołowego, i do ujmowania t y m należy międzydyscyplmowej znaczeniu działania ważki z czasopismach doniosłym kacje. szczególnie związku integracji czy materiałów B. Polska", muszą badań nauko­ S u c h o d o l s k i , R. 1 0 : 1962 n r 6 s . 18 n . Kałkuł 18 W . P o l , Rzut 1 5 Zob. К. M o s z y ń s k i , Wrocław 1 9 6 2 , s . 39 n . wian, 2 0 Kilka s. 2 1 o 'rachunek, oka na północne Zob. E . S a p i r , uwag (45), (łac.) calculus 1 7 O sposobach Language, językoznawstwie obliczenie, stoki New Karpat, badania York amerykańskim, kalkulacja'. Kraków kultury 1921; P o r . też „Nauka 1851, s. 112. materialnej J . K u r y Polska", Prasłoł o w i c z , R . 1 1 : 1963 n r 3 162. Z o b . J . H e r s k o v i t s , Man and his Works, New York 1956, s. 8 n . �447 KRONIKA do rewizji Karpat. być dotychczasowych Istniejące traktowane szerzenia i jako port, patach innych Dzięki czynności badanej kultury. cona zagadnienia na czych braków wiane w idące w kultur z karpackich zostanie cały a tym tych drugiej i szereg zajęć elementów rola obcych, i trans­ w Kar­ w rozwoju głównie wiele ludności. Niektóre np. z zajęć pasterstwa udział zbyt wieku zwró­ zasadni­ z nich upra­ wywoływały rozwojem daleko^ dawnych wszedł stosunkowo roz­ innych handel była istnieje inż. H . J o s t — powinny zwłaszcza jego badaczy X I X Tak mówił także określona przeto połowie kulturowe. o czym a ludności i konieczność szeregiem samym uwaga kultury na góralskiej, właściwiej pasterstwem, z zakresu społeczne całym ludności w metalurgicznych" — uwagę metalurgiczne", dotychczasowa jeszcze i rozwój niewystarczające również rolnictwem produkcyjnych, materiałach i się „przemysły związane przeobrażenia mysłów stają egzystencji temu Ponieważ Karpatach pochodzenie Zwrócono nad podstawę Północnych. wśród badań j a k rzemiosło, stanowiących na syntetyczne tymczasowe. pogłębienia produkcyjnych, poglądów opracowania do „prze­ miejscowych odległych, głównie zachodnioeuropejskich. Wobec nowych nieczność tych na wej. Toteż wiele z obcych nich dotyczących stanowiło z w karpackim etnogenezy tylko jako na zaś i badanym pomoc krajów zrębu elementów Takie rozwiązujących kulturo­ dużą z tych opar­ rozwiązywaniu obszarze kulturowych. dla językoznawców W każdego może postępowanie zagadnienie dialektach karpackich, o którym mówił ko­ definicji struktury robocze. rozmieszczenie fal zachodzi niektórych językoznawców zróżnicowanie z korzyścią regionie rewizji zakresu etnicznych przez Kartograficzne i nosiciela terminów w nawet traktować ruchów dokładniejsze będzie również a hipotezach należy wyznaczenie izapożyczeń. przynieść badawczych używania, dotychczasowych zagadnień będzie osiągnięć ostrożniejszego dr W. twórcy Truszkowski (Kraków). Zwrócono w także Północnych uwagę Karpatach na z karelski). Elementy kulturowe, żytności, riały w czynią do ogóle dążyć gólnych w ten obszar rekonstrukcji Karpatach. ności K a r p a t jednym z chronologii przy na tych się rezerwatów europejskich 2 2 zadecydowały wyróżnić i Bałkanów, j a k również badaniach . W kultury Ch. wspólne cechy lokalne mate­ badań z strukturze Wa- staro­ dających toku działających o zjawiska te, które mają (dr t e r e n a c h z odległej nasilenia wpływów które tym powinno się przedsłowiańskich poważniejszych kultur cywilizacyjnych, Przy liczenia elementów które przetrwały wczesnych do ustalenia centrów konieczność istnieniem należy poszcze­ kulturowej dla całej (dr C h . lud­ Waka- relski). Należy karpacką, t u podkreślić, stawiających uniwersalny staje i schematyczny, się r a ż ą c o sposobów nów, w których dokonują ków tego rodzaju badawczych zadań znajdujemy 2 2 ratu: potrzeb. przecież Zwrócił Znaczenie na których całkowicie Stąd to dążenie przystosowywanych się n i e c o odmiennie należałoby dążyć w Poza zagadnieniami jednorodne to uwagę również karpackiej związanych stosowanie przyjąć ani do nie tyle do istotnymi dla prof. z "punktu В. odrzucić całych pewnej dla G u n d a widzenia zjawisk sposób nie można, w regio­ kulturowych. myśl niewielkich etnologii pogłę­ nawet koncentracji badań w Karpat tematyką w różnorakich najmniejszych przeobrażenia z metod do używania zakresie planowania elementy kultury głęboko problematykę, m a t e r i a l n y c h , co do k o o r d y n a c j i wysuwanych badaczy jej niewystarczające. bionych Obok że d l a s z e r e g u jasno i nawet środ­ ogólnie obszarów Bałkanów, streszczeniu refe­ europejskiej. �KRONIKA 448 a przy t y m interesujące scypliny. W wanych winno do tych w planowaniu nastąpić bliskiej zywania — współpracy, etnografii, prof. co sesji w krajów, i — doprowadzić ale także instytucji podejmujących Dobrowolskiej oczywiście której dorobek poznanie rozproszenie z naukowy badanego 2 3 podobną może do inne jest dy­ zaangażo­ problematykę, porozumienie, posiadał obszaru. t e m a t y c z n e , zrozumiałe przedmiot w etnografów Karpatach troska jak o jest coraz miarę rozwoju zajmujących świadomy pełniejsze badawczej syntetycznych, też całych Poza gólne i ogólnym ośrodki zmierzające szybkiego wszelkie Ujemną zresztą i zmian rozwią­ cechy jego rzetelnego stroną wobec jej dziłoby Wśród konieczność podkomisji, co o było rozległego społecznej wymianę pomocy może zakresu roli poszerza w cenie przeglądu większej z potrzebami na łoby gruntowniej głyby zyskać za ski). głębszym tendencją Należy kologiczny, ludową nik) oraz 2 3 ośrodki stawa A. wybrane Aneks Łodzi (Instytut Uniwersytetów kultury z ilustrująca osiągnięte w spraw wiele referaty PAN), niektóre Krakowie, a (org. także Łodzi i się przez opra­ przy akcję słownictwa do a tech­ stałe m. celów publi­ in. zwró­ związanych podejmowanych z tema­ badawczego nimi zosta­ problemy o n o w e zespoły (org. doc. d r M. doc. d r celu rozwoju mgr słownego mo­ Z. i mgr Zakłady z muzy­ melodykę J. Sadow­ J . Klimaszewska). przez Polskiej wnio­ Biały), Sobieski) (org. robocze (zob. poinformowanie wyniki współpracujące Lublinie. także ożywić rozszerzyć również zademonstrowana Pracownię ale niezbędnych warsztatu podjętej terenowe 5-leciu oraz na Cho­ naświetleniu. folkloru miały przede również dyscyplin, związku (org. planów, ludowego byłoby rolnictwa Karpat uzupełniała ostatnim winno z obecnie w poszcze­ współpracy poszczególnych się razie i c h dalszego duchowej obszaru i Warszawie Sztuki w w np. przez kontaktów. tak zostały r o z b u d o w a n e instrumentalistykę działy jak monotematycznych, archiwalnych wysuwane do regionów, obrębie Winno pokrewnych Szurmiak-Bogucka), Komunikaty planszowa Krakowie, zespół trwałej opracowań wysunięto uzgodnienie wzbogaconego podkomisji badawczej naukowe. a jak wszechstronniejszym I I . Ostatnie tematyce pasterstwo) kowie wymienić mgr i celu w itd. Nadto źródeł do u s a m o d z i e l n i e n i a obejmujący Zob. ficznej tu (org. tak się stałych spotkań itd. Konieczne t e n sposób opracowanych, na Niektóre z istniejących z wyraźną W tego form gospodarczych, badawczych pomocą jako poszerzeniem kwestionariuszy leksykalnych, etnograficznymi. etnograficznych i badawczych. pasterstwa udostępnianie stała współczesnego, stosowanych do dokładne map zoologicznego wyników uwagi wiodących postaci rolnictwa, opracowań wyodrębniających badawczych wyników roboczych zarówno wyczerpujących pogłębieniem na ludowej jest górskich. wielorakich nie tylko naukowych botanicznego, kowanie dróg kultury dowodem k o n k r e t n y c h faktów przyszłych częstotliwość i osadnictwa, nicznego, tów różnych metod przygotowywania dalszym nawiązywania bibliograficznych, badaniach do badaniem Najlepszym kulturowego o pomnożenie kierunków nad pozwoliłoby doświadczeń, obrazu obszarów zwiększoną wymianę uwag. poszczególnych omówieniem głównie cowań dla rzetelnie tych oparcie sąsiednich dyskutowano międzynarodowej. wszystkim przecież dającej zarówno Karpat się wymowy ujmowanie też p r z e s z ł e g o . C h o d z i podstawy w a M. wielu dyscyplin nieustannie. Każdy w na wkładu wielkie się szereg zadań. trwałego zbyt etnografów gdzie regionalnym, zdaniem Przedstawiony i nie tylko wypadkach, w czasie badawcze Etnografii Sztuki nimi o etnogra­ poszczególne polskie obrad wy­ (budownictwo, I H K M Ludowej Katedry w PAN Kra­ Etnografii �449 KRONIKA 4. Z a k o ń c z e n i e W ostatnim dniu obrad uchwalono doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w ą , komisjach oraz Program naradzie obrad oświatowych Na na i został (53 osoby) w Zubrzycy tekturą na Prezydium zamknięty Orawę i Podhale wieś drewnianą, a także Ostatnim Tatrzańskiego się W w sumie wych jednym była końcowych dr K. w podsumowaniu laty przez najlepiej współpracy i na naukowo-organizacyjnej, i uzgadniania naukowych cjami, nie jak metod Wyświetlono 2 4 pod Turbaczem", „Obrzędy stare Program 2 5 w „Na wycieczki Zubrzycy „Janos został z wyraz (prof, oraz polegało przed krajów. działalności wspólnej naukowego, polskich rozbudowy instytu­ i rozszerze­ badaczy Oświatowych „Hej, bystra „Jan jako Dodajmy, pt.: woda", Chyboń naro­ tematyki poszczególnymi przez na pięcioma sześciu zakresu o zacieśnienie Filmów Hat „Gdzieś „Pasterska Jachimiak", dwór". wzbogacony oraiz temu naukowo-badawczym. Dębna", stoi . współpracujących dbałość beton", 2G J . Mjartan) do do warsztatu Wytwórni Orawie Górnej co pomiędzy froncie wysta­ znajdu­ krajów Konferencji poszerzonej szczególnie i Dano podejmowania tak Ta . 2 7 P. S t a h l , dr zarówno z Międzynarodo­ zapoczątkowanej f wzbogacenia „Drewno wiosenne", 2 8 kierunku pomyślanym się etnograficznych Polsce naukowo-badawczej w produkcji rzeźby", dr obecnie potraktowana filmy „Ratujemy tanecznego też „Kacwin", opowieść", a indywidualnych. szeroko w archi­ Doliny zbiorami poszczególnych Znaczenie Karpat międzynarodowych, została w Gładysz). wniosków, zmierzały kontaktów czynnik szereg badawczych, kontaktów współpracy Istotny M. jego najpożyteczniejszych Ch. Wakarelski, obszarze jak wytyczne też magazynów z z skansen wylotu zapoznanie urządzonych zorganizowanych dr było także się podhalańską u . 2 4 autokarem rozbudowujący a filmów Karpat wycieczka pasterskie wycieczki jedna terenu zachowaną pod­ 1). najnowszych z Zakopanem, Czechosłowację, uchwalono zwiedzili dobrze przez plenarnych w Aneks jednodniowa przedstawicieli dr (prof, z zreferowanych projekcją zabudowania niewątpliwie obrad się trasy w (zob. etnograficznej Uczestnicy Etnograficznych Polskę Główne . przemówieniach Konferencji dów. odbyła punktem Zawistowicz-Adamska, ugruntowaniu Na to Konferencji w z dwugodzinną tematyce typowe Chochołowskiej. jącymi 2 5 wniosków na posiedzeniach Konferencji Chochołów wami Muzeum o Konferencji Górnej, kilkanaście a wysuniętych dokumentalnych zakończenie Konferencji przez występ (młodzieżowego zespołu miejscowego szkolnego zespołu w Chocho­ łowie. Z 2 G prof. 2 7 był w wystawami Juliusz Jedyną „II sunkowo 6 o nych w niezbyt wielki, w Polsce, i Ludomira albowiem obecną jak utworzenia „Etnografia też na poprzedziło w o zapoznał charakterze Etnografów" Sawickiego. 42 wygłoszone kilka spotkań Czechosłowacji. Międzynarodowej Polska", t. 4 : w a, V Konferencja Międzynarodowej patach (Smokowiec 17—20 29 - .rtnoĘrafia naukową Geografów prof. Tatrzańskiego Uczestników Muzeum. międzynarodowym zorganizowany Wkład etnografów referaty w Polsce był przypadało sto­ tylko etnograficznej. Konferencję sprawie patach, przez Muzeum imprezą Słowiańskich głównie tematyce 2 8 historią dyrektor poważniejszą Zjazd 1927 r. oraz Zborowski, P o l s k a , t, I X X 1962), Zob. Komisji 1 9 6 1 , s. Komisji i M. Badań 339—343; A . do „Etnografia Badań Polaka", narad roboczych Kultury K u t r z e Kultury urządza­ Konferencja G ł a d y s z , Ludowej w Kar- b a - P o j n a r o Ludowej w t. 7 : 1 9 6 3 , ,s. 4 9 2 — 4 9 5 . Kar­ �KRONIKA że chociaż na Konferencji są jeszcze dujących rozwój się całość akcji nadal o całości kowym, a Ta kontakty osobiste szeroko naszej których badaczy poszczególnych akcji co w wytyczonych żywsze i badaczy aniżeli instytucji w badawczej rozwoju o wiele Przeróżne naukowo-organizacyjnych, powikłania rezultacie skuteczniejsze formalne niekorzystnie o tak poważnym decy­ hamują odbija znaczeniu nau­ politycznym. pomyślana rozwoju pomyślnego to przecież zobowiązań. międzynarodowej nawet zespołowego perspektywy współdziałania, podejmowaniu powiązań na posiada ramach impreza dyscypliny. naukowa Przyczyniła przeprowadzających współdziałania, jak to się posiadała swoją bywa jeszcze mianowicie do działalność np. u inne scalania naukową większości znaczenie wysiłków poza dla nie­ formami pracowników' muzeów regionalnych. Każdy utrwala zjazd i a nade w dalszej wszystko, w (Aneks współpracy gotowość sfera rodzaju II), a nade innych chęci n a u k o w e j najlepiej, oraz kulturą. ich (Aneks I), przez żywe jest Wniosek w mającym związku się z Kongresem odbyć w Moskwie być osiągnięcia, badawcze, wykorzystane naukowa i aż nadto przemyślane refe­ i pogłębienia osobiście M. czy W. H. regionem bliskiej zadeklarowana Dobrowolską, Paryskiego. przedstawicieli zainteresowanie Uchwalone udziału prof. przez sesja liczne również Śmiałowskiego A n e k s 1. jak prof. nowe możliwości mogące tego dotyczące współpracy wnoszona jak psychiczne Dowodzą wnioski wyrażona R. nowe i społecznej. K a r p a c k a wszystko dyscyplin gdy uwidacznia odkrywa siły wydarzenia. Baranowskiego, świadczy zadania, świeże pracy naukowej tego B. swoje porozumienia, wyzwala współdziałania zowskiego, spełnia zakres gdy owocnej obfitowała raty naukowy powiększa różnych Karpat i S. Bere­ Ta atmo­ dyscyplin Bałkanów I wnioski Nauk Antropologicznych i Etnologicznych 1 9 6 4 г.: Z a l e c a się S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i d o B a ­ dania Kultury Ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich t e r e n a c h górskich, aby zwrócił się do poszczególnych Akademii Nauk państw zainteresowanych w . w . b a d a n i a m i o poparcie w n i o s k u , j a k i zostanie złożony U n i i n a u k antro­ pologicznych i etnologicznych na Kongresie w Moskwie o utworzenie w r a ­ m a c h tejże U n i i stałej M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y Ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich o b s z a r a c h górskich, która z k o l e i m o g ł a b y swoją działalnością o b e j m o w a ć także i n n e o b s z a r y górskie. ( W n i o s e k w y s u n i ę t y p r z e z prof. dr. M . Gładysza). 2. Wnioski dotyczące celu i zakresu badań M K K K : A b y uniknąć j a k i c h k o l w i e k nieporozumień w związku z a k t u a l n y m i pole­ m i k a m i w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , K o n f e r e n c j a s t w i e r d z a r a z j e s z c z e , że M i ę d z y ­ narodowa K o m i s j a do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h m a wyłącznie n a celu koordynację planów i uzgodnienie metod b a d a w c z y c h , p r z y w s z e c h ­ stronnym poznawaniu kultury ludowej w jej rozwoju h i s t o r y c z n y m . (Wniosek delegacji czechosłowackiej). W związku z t y m s t w i e r d z e n i e m dr C h . W a k a r e l s k i (Bułgaria) postuluje wspólne kontynuowanie p r a c n a d pogłębieniem m e t o d y k i badań oraz danie pierwszeństwa t y m zagadnieniom, k t ó r e są w s p ó l n e d l a w s z y s t k i c h t e r e n ó w . P o n a d t o K o n f e r e n c j a uznała z a ważne podjęcie e k s p e r y m e n t a l n y c h b a d a ń �451 KRONIKA kompleksowych dotyczących w y b r a n y c h w s i w poszczególnych k r a j a c h celem wypracowania metod badań p r z y u d z i a l e specjalistów i n n y c h d y s c y p l i n , j a k antropologia, archeologia, historia, socjologia, językoznawstwo, geografia eko­ nomiczna, agrotechnika i inne n a u k i techniczne. (Wniosek wysunięty przez doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a . Z o b . też p k t 3 ) . 3. Wnioski dotyczące podkomisji już utworzenia nowych podkomisji i zmian w strukturze działających: a) P r o p o n u j e się u t w o r z e n i e stałej p o d k o m i s j i przy M K K K do badania budownictwa ludowego. W niektórych k r a j a c h p o d k o m i s j e takie praktycznie j u ż istnieją, a b a d a n i a nad budownictwem ludowym są t a k d a l e c e zaawan­ s o w a n e , że w y o d r ę b n i e n i e tego działu p r a c y i z o r g a n i z o w a n i e międzynarodo­ w e g o p o r o z u m i e n i a w t y m z a k r e s i e s t a j e się p i l n e i n i e z b ę d n e . W związku z t y m n a wniosek prof. dr. R . Śmiałowskiego (Politechnika Krakowska) postuluje się i n t e n s y w n i e j s z e n i ż d o t ą d b a d a n i a coraz szybciej ginącego b u d o w n i c t w a drewnianego w Karpatach, Ponadto oceniając wartości regionalne, a r t y s t y c z n e i h i s t o r y c z n e b u d o w ­ nictwa ludowego występującego w dużym ugrupowaniu w Chochołowie, pow. Nowy Targ, Konferencja przyjęła w n i o s e k wystąpienia do w ł a d z pań­ s t w o w y c h o u t w o r z e n i e n a terenie tej w s i r e z e r w a t u X V I I I - i X I X - w i e c z n e g o budownictwa podhalańskiego i otoczenie ochroną konserwatorską w myśl u s t a ­ w y o „Ochronie D ó b r K u l t u r y i M u z e a c h " istniejących b u d y n k ó w , j a k r ó w ­ nież o z a p e w n i e n i e odpowiednich architektonicznych form i lokalizacji dla n o w o w z n o s z o n y c h . ( W n i o s e k uczestników p o l s k i c h S e k c j i Budownictwa). b) W z w i ą z k u z z a d e k l a r o w a n ą g o t o w o ś c i ą w s p ó ł p r a c y i z a z ę b i a n i e m się wielu zagadnień w prowadzonej akcji badawczej proponuje się utworzenie p o d k o m i s j i geografii e k o n o m i c z n e j . ( W n i o s e k prof, d r S . B e r e z o w s k i e g o i prof, dr M. Dobrowolskiej). c) K o n f e r e n c j a postuluje utworzenie podkomisji do s p r a w dokumentacji celem szybkiego i jednolicie dla wszystkich krajów zainteresowanych potrak­ towanego opracowania materiałów a r c h i w a l n y c h i zbiorów m u z e a l n y c h . ( W n i o ­ sek uczestników p o l s k i c h i czechosłowackich). W związku z t y m K o n f e r e n c j a przyjęła również w n i o s e k prof, dr B . B a ­ ranowskiego, postulujący przeprowadzenie badań statystycznych (kartogra­ f i c z n e ujęcia i c h w y n i k ó w ) n a t e r e n i e b. m o n a r c h i i austro-węgierskiej doty­ czących z a g a d n i e ń r o l n i c t w a i h o d o w l i w p o d o b n y sposób, j a k to zostało p r z e ­ prowadzone d l a terenów G a l i c j i końca X I X w. d) Z a l e ż n i e o d u z n a n i a k o n t r a h e n t ó w p r o p o n u j e się pra'c działającej podkomisji pasterskiej n a zagadnienia oddzielnej podkomisji rolnictwa. (Dla Polski uchwalono sowej g r u p y rolniczej do b a d a n i a rolnictwa). я rozszerzenie zakresu rolnicze, utworzenie utworzenie tymcza­ e) D z i a ł a j ą c a p o d k o m i s j a d o b a d a n i a r z e m i o s ł a i w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j ze w z g l ę d u n a n i e c o i n n y d o tej p o r y k i e r u n e k p r a c b a d a w c z y c h w P o l s c e i C z e ­ c h o s ł o w a c j i u t r z y m a tę o d r ę b n o ś ć d o 1 9 6 5 г., p o c z y m o b a k r a j e przystąpią do w y m i a n y k w e s t i o n a r i u s z y i uzupełnienia b a d a ń n a o d c i n k a c h , n a których nie były one prowadzone przez drugiego z kontrahentów dla u z y s k a n i a m a ­ teriałów w pełni porównywalnych. 4. Wnioski dotyczące aikcji wydawniczej: a) M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja uchwala zwrócenie się do Dyrekcji I H K M P A N j a k o jej organizatora o w y d a n i e d r u k i e m materiałów oraz refe­ ratów wygłoszonych w czasie obrad. b) K o n f e r e n c j a uchwala zwrócenie się d o A k a d e m i i innych krajów za pośrednictwem i c h przedstawicieli o uwzględnienie w długofalowych planach cyklu wydawnictw poświęconego k u l t u r z e ludowej K a r p a t i sąsiednich obsza­ rów górskich wydawanego pod wspólnym tytułem: „Acta Ethnographica Carpathica". Proponuje się w s p ó l n y j ę z y k d l a t y c h w y d a w n i c t w (francuski). c) D l a i n n y c h p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h r ó ż n y c h z a g a d n i e ń z d z i e d z i n y k u l ­ t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h p r o p o n u j e się — w n a w i ą z a n i u d o u c h w a ł z e b r a n i a Komisji do badania kultury ludowej w K a r p a t a c h , odbytego w Smokowcu �KRONIKA 452 w 1 9 6 2 г. — ustalenie wspólnego s c h e m a t u wydawniczego i kolejności i c h publikowania w ramach wydawnictw krajowych. W związku z t y m zaleca się G e n e r a l n e m u S e k r e t a r i a t o w i p o d j ę c i e p r a c n a d u j e d n o l i c e n i e m koniecznej terminologii fachowej. d) K o n f e r e n c j a postuluje jako pierwszoplanowe kontynuowanie prac nad bibliografiami kultury ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich o b s z a r a c h górskich i podjęcie w y d a w n i c t w tych bibliografii w zainteresowanych krajach w for­ mie zbliżonej do dotychczas wydanych bibliografii polskiej i słowackiej (obejmującej wydawnictwa przynajmniej d o 1 9 6 2 г.), a n a s t ę p n i e wydawanie ich w formie powielonej (z t ł u m a c z e n i e m t y t u ł u n a j ę z y k f r a n c u s k i ) n a b i e ­ żąco co r o k u z m o ż l i w o ś c i ą p r z e d r u k u w „Carpatica". e) P o n a d t o Konferencja proponuje podjęcie wydawnictwa archiwaliów oraz wydawnictwa albumowego obejmującego wytwory z zakresu kultury ludowej z terenu K a r p a t (przede w s z y s t k i m ze zbiorów muzealnych) oraz w y ­ d a n i e j a k o szczególnie w a ż n e ( n a w n i o s e k p o d k o m i s j i f o l k l o r y s t y c z n e j ) tomów: Polskie pieśni i muzyka ludu, seria Podhale i B a d a n i e t a ń c a grup regionalnych karpackich, а w n a s t ę p n e j k o l e j n o ś c i Karpackie instrumenty muzyczne. 5. Wniosek o nawiązaniu współpracy z innymi instytucjami: Konferencja postuluje, aby Komisje Krajowe przystąpiły do organizo­ wania badań kompleksowych z udziałem o d p o w i e d n i c h placówek Akademii N a u k zajmujących się b a d a n i a m i w K a r p a t a c h , a szczególnie a p e l u j e o n a w i ą ­ z a n i e bliższej w s p ó ł p r a c y z zakładami historii, ekonomii, i geografii gospo­ darczej, językoznawstwa (zwłaszcza uwzględniającej prace atlasowe). Konferencja proponuje zwrócenie się do k a t e d r ' u n i w e r s y t e c k i c h , IBL-u i muzeów o zwiększenie stopnia z a i n t e r e s o w a n i a w i c h p r a c a c h problematyką karpacką. 6. Wniosek o uczczeniu jubileuszu prof, dr Jiřígo Horáka czł. ČSAV, Praga): W związku z 80-leciem urodzin prof, dr J . Horáka (4 X I I 1884) K o n f e ­ rencja w u z n a n i u J e g o w i e l k i c h zasług położonych dla rozwoju etnografii i f o l k l o r y s t y k i słowiańskiej oraz Jego współpracy z M K K K postanowiła prze­ słać M u w y r a z y u z n a n i a i s e r d e c z n e życzenia d a l s z e j o w o c n e j pracy. 7. Wnioski do krajowych Akademii Nauk: R e p r e z e n t a n c i poszczególnych placówek biorących udział w obecnej Kon­ f e r e n c j i , j a k też p r z e d s t a w i c i e l e r ó ż n y c h p a ń s t w p r o s z e n i są o z d a n i e przez n i c h s p r a w o z d a n i a z tej K o n f e r e n c j i zarówno a k a d e m i o m n a u k s w o i c h państw oraz reprezentowanym i n s t y t u c j o m i z w r ó c e n i e się d o n i c h o a k c e p t a c j ę pro­ ponowanych form współpracy międzynarodowej i krajowej w zakresie badań kultury ludowej K a r p a t i sąsiednich o b s z a r ó w górskich. A n e к s Wykaz powielonych tez i streszczeń I. B a r a n o w s k i terenach -survenus, licie), de ss. 2 * Podane Uość stron Bogdan, górskich w Tezy Zmiany Galicji 1773—1914, w dans II referatów i streszczenia w stanie latach ilościowym en komunikaty *) referatów 1773—1914 l'élevage oraz rejonizacji hodowli na (Changements-nombre et aire- regions i montagneuses de la Ga- (2). nawiasach zamieszczona w tłumaczenia nawiasach tytułów dotyczy wskazują na tłumaczenia. tekst dwujęzyczny; �KRONIKA B a z i ń s k a nego ple ąu'en (Evolutions fournit (Etat SÍS, 3 B i a ł y la migrations ralne w es. 2 na przykładzie du „baca" SJcal- sur Vexem- (2). wędrówek pasterskich dans 2e w les Karpatach Karpates Pol- de Pologne), du Pogórze w concernant O les E1 s с h eк tout (Signification logie européenne), ss. J o s t o w a 2 du et la culture les Łosie), ss. wiejskiego u (Traits Bojki 3 (2). Łem­ caracteristiques comparée avec nad celle tradycyjnymi recherches des regions zaję­ ethnographiques karpatiques O la wariacyjna de w la Rou- zachodniokarpackiej Variationstechnik badań des en nad recherches in der et Karpates les badań etat west-karpa- karpackiej ze sur nad szczególnym la Karpates), actuel polonais), culture pasterstwem hongroises consideration i stan Słowiański vie pastorale ss. 2 (2). budownictwem des ludowym investigations sur la s s . 1 (2). z punktu karpatienne widzenia du point etnologii de vue europej­ ďune ethno- Atlas linguistique Językowy slave et les a badania recherches nad sur terminologią la terminologie (1). Znaczenie komunikacji, ludowej w transport karpatique), ss. 2 cours (1). kultury de kultury Henryk, hale), wsi au s s . 2 (1). Richard, populaire południowej kultury sur de Pogórzem (Nouveaux (Problemes en Anton, munications, huillier budownictwa Łemki und (Revue de (UAtlas rozwoju wsi poznania connaissance village technika Problematyka B é l a , Znaczenie J e ř á b e k i spéciálement populaire pastorale), de życia Méridionale etnograficznych węgierskich Polskich skiej pasterską (Le badaniach ss. 1 Maria, H a b o v š t i a k sources les (Improvisation Karpatach G u di d a Petite-Pologne traditionnelles Karpat construction en Rumuńskich Przegląd Lászlo, G ł a d y s z o w a do źródło (1). Improwizacja uwzględnieniem prenant 2 occupations Volksmusik), F f i l d e s z jako z przyległym nowych ludowej thischen culturelle (3). Oskar, muzyce kultu­ et (3) cechy chez ss. Karpat ss. 2 i économique w. — Łosie konfrontacji avoisinant), ludności manie), wieś paysanne Nioolae, ciami siecle Karpa­ développement (2). Dokumenty Charakterystyczne construction D u n áг e XVIIie w le społeczno-gospodarcze ss. 3 XVIII et (2). Jerzy, i Bojków la 3 rolnictwa Vétat sociále, Alicja, campagnarde Maziarska Manía, C z a j k o w s k i ków Bieszczady), vie du -ss. 2 ss. t sur transformation połowie la i rozwojem przeobrażenia G r a d o w s k a moitié de les stanem recherches polonais) (La drugiej de paysanne), B r y l a i k Karpates dans w nad de Współczesne Celina, (Documents K a r a ś bacy sociále pastorales badań Bieszczadach Małopolski J o s t stan Vopportunité en contemporaine la potrzebie (De Maria, B o b i ń s k a i des O Vagriculture w Rocheux), Obecny Polskich B i e r n a c k a en Podhale społecznej la position (4). tach de par Stanisław, Zbigniew, de pozycji subies actuel B e r e z o w s k i skich Przeobrażenia Barbara, Podhala 453 et ss. mechanice 2 transportu Karpatach du (A commerce i handlu propos dans de la w kształtowaniu Vimportance formation des de la com* cul ture (3). ludowej na Podhalu (Mécanique populaire en Pod­ (2). Wanda, Mieczysław, Dom orawski Znaczenie (La cabane językoznawstwa oravienne), dla ss. 3 badań (2). kultury ludowej �KRONIKA 454 w Karpatach culture (L'importance populaire К а г w i с ik a terenie les dans Jerzy, Żywieckim le de dans Beskid nad Żywiec), (Exploitation nais), s k a - L e w i c k a (Economie laitiěre les de la vie de pastorale ss. la ludowych croyances, la na magie et (2). osadnictwem la polaniarskim colonisation et polaniarska montagne dans ss. Etapy dans clairieres w les w ss. 2 Karpatach Karpates Polo- rozwoju problemes Karpatach pasterstwa (Étapes des Polskich (2). etnograficznych les Helena, w Karpatach du développe- ouvrages ethnographiques Antoni, przydatność dla et l'opportunité sprzęt pasterski de Historyczne etnografii pareille badania (L'étude histo- etude pour l'ethno- et équipement (2). i (Art décoratif pa- (2). Rzemiosło Michał, (Metiers P o d r a ż a i ich Zdobnictwo ss. 2 M a ś l i ń s k i cza mleczna Polonais), prac d'économie 2 Janos, storaux), du bois drzewne en w Karpates — Karpatach — problematyka inhérents problěmes badaw­ aux recherches), 1 (1). M i s i ń s k a du en Ján, actuel des do l a i k wacji Stan de dans les i Karpates Roman, (Sur recherches skich Jan, Z T y l k o w a Z na en en na population Słowacji Slovaquie), karczowiskach terrains ss. (Etat 2 (2). Środkowej d'essouchement ss. 1 Sło­ de Slova­ sujet des w l'étude de Kar­ la cul­ w zakresie recherches sur kultury la ludowej culture populaire (1). hodowlą de problematyki ludowej pour (1). naukowo-badawcze nad kultury badania Internationale objectifs ss. 4 au do Commission et badań de Z Danuta, Beskidzie V a ř e к a la owiec Vélevage de na tekstologicznej textologie dans terenie Beskidu Środkowego b r e b i s e n Moyen-Beskide), polskich les chants ludowych de s s . 2 (1). pieśni góral­ montagnards polonais), (1). Jaroslav, sannes pasterskiej Karpates), (Etat (Problemes 1 de ludowym populaire Komisji la d'Ukraine), R e i n f u s s S a d o w n i k budownictwem pastorale potrzeby Ukraińskich les (Migrations (2). construction organizacji activités Stan A., Podhalu 2 s s . 1 (2). populaire Karpat la Międzynarodowej {Des P o r y c k i ss. nad sur ďorganisation Centrale), na travail), badań Formy działalności ture de recherches Ján, patach zarobkowe quite (Formes quie en Migracje Maria, Podhale M j a r t a n w i et Gospodarka gospodarczymi region graphie), M a n g a SIS. sur s s . 3 (3). regionami rique Š t i k a zwyczajach les Gospodarka de Anna, d u r o w i с z - Uг b a ń s k a nad Z recherches (2). Karpates współczesnych contemporains), — les ss. 3 construction clairieres Anna, dans problematyce ment Po i dans Pologne), Bronisława, K u t r z e b a - P o j n a r o w a M a magii arbres budownictwem la ss. 2 des pour 2 (2). s s . 2 (2). K o w a l w des de (Sur K o p c z y ń s k a - J a w . o r s k a Polskich ss. role Karpates badań Z Beskidzie linguistique wierzeniach, (Du les la Karpates), w Polskich coutumes w les Drzewa Teresa, Karpat К o 1e b а с z de dans du studium Budownictwo Sądeckim Beskid Josef, dénommées zagadnienia Koliby „kram?' (Les du Sącz zwane a la analogii gospodarcze constructions en 2e moitié „kram" lumiere karpackiego w drugiej d'attenances du XIXe w świetle des dernieres szalaśnictwa, polowie et dans au i w les fermes X X " siecle), ostatnich recherches), ss. XIX badań ss. XX ss. (Les 2 (2). 2. w. pay1 (1). huttes �455 KRONIKA W a k a r e l s k i cherches Badania Christo, sur la culture nad Z a m b T z y c k a - K u n a c h o w i c z slem Ż a k i wiejskim w O Andrzej, rolnictwie w Kultury blematyka prac w Irena Karpatach w Instytut Ludwik w E u PAN Carpates Uwagi au Stan Warszawie), haut- pro­ i s s . 2. Badania Ośrodka Łódzkiego Prace Krakowie), 1960—1963 przez w Krakowie, w Badania działalności nad naukowo-badawcze Zakład Etnografii IHKM Sztuki Pracowni Ludowej Badania W Krako­ Sztuki Ludowej ss. 3 . Katowicach w Katowicach Gliwicach), Z badań N i z i ń s k a Sekcji Irena Etnograficznej przeprowadzonych naukowo-badawcze Zbigniew Katedry w (Katedra w Beskidzie (Zakład Etnografii Śląskiego Śląskim Instytutu w latach i w bada­ dydaktyczne Krakowie Etnografii Etnografii j a k J a n (Katedra skich, w Bieszczad, Łodzi), w latach w Krakowie), Jagielloński niach les s s . 2. Placówki Uniwersytet w E w a (Pracownia (Muzeum P A N w 1961—ШЗ, B i a ł y średniowieczu. dans Etnografii terenie Etnografii karpacka Naukowy Naukowego 2. przemy-* PAN Sztuki I H K M wczesnym i s s . 2, s s . 3. Tematyka D u b i e l rzemiosłem powojennym, {Re­ s s . 5 (2), s s . 2. w F r y ś - P i e t r a s z k o w a Śląski na Etnografii (Zakład Krakowie, Instytutu (Zaklad Karpatach, prowadzone Sztuki wie), we Bułgarii PAN Anna (Zakład ludową N i z i ń s k a Instytut nad w Bułgarie), Komunikaty etnograficznych M i s i ń s к a Maria PAN badań okresie Г agriculture Materialnej K u t r z e b a - P o j n a r o w a w en naoikowo-badawcze Historii kulturą w Karpatach (Sur górskiej s s . 2 (2). Placówki Instytut Stan Polskich II. 1. ludności montagnarde Anna, Karpatach historyczno-archeologiczne -moyen-age), kulturą de la population Słowian Etnografii U J ) , Tematyka Słowian Uniwersytetu Słowian karpacka Jagiellońskiego, U J ) , Zbiory karpackie ss, 6. w muzeach pol­ s s , 4. O g o r z a ł e k Grażyna ludności wsi tach końca od Zawoja XIX (Katedra (w w. Etnografii powiecie do 1961 г., Sucha s s . 4. Słowian w U J ) , Zajęcia województwie krakowskim) pozarolnicze w la­ �KRONIKA 456 Uniwersytet Łódzki M 'i s ii ń s к a Maria Uniwersytet Marii M a r c z a k Krystyna Etnografii i terenie 3. w Barbara w śląskiego Lublinie Etnografii i Etnologii Marii 1961—1964, Badania UMCS), Curie-Skłodowskiej w Katedry Lublinie na s s . 2. z nim lui est Województwo nem), nem w a Helena le badań nad Beskidzie montagnards de badań pracowników teGórno­ 2. Z w Beskide im. im. strojem Śląskim et la Silesie), W. góralskim (Sur les production re­ domesti­ s s . 5 (1). na Tatrzańskie obszarze Orkana Orkana W. im. naukowo-badawczej przeprowadzonej sz (Muzeum (Muzeum działalności Z w T. i Podhala, Z Rabce), działalno­ s s . 2. Chałubińskiego w Zakopa­ Tatrzańskiego w Zakopa­ Muzeum Tatr w Rabce, &s. 2. rzeszowskie Antoni badań (Muzeum w nad osadnictwem przez Stefan ss. 4. 4. Różne (Muzeum J a w o r s k a polskich w Przemyślu), górnym solanek Rola dorzeczu Sanu, w Przemyślu), Bronisława, M i e n i c k a etnograficznych z Przemyślu, Dom w ss. przysłupowy Barbara zakresu w rozwoju osadnictwa s s . 3. wczesnośredniowiecznym Muzeum w prac 1960—1963, (Łódź), kultury górnym dorzeczu Sanu 1. na Pogórzu Materiały ludowej Karpackim, do Karpat bibliografii za lata s s . 10. K i r y g o w s k i Władysław Krakowie), T y l k o w a des Muzeum przeprowadzanych L e w ss. domową dans Maria wczesnohistorycznego Z Bytomiu, Cieszynie), Z Bytomiu), krakowskie Województwo K u n y w costume naukowo-badawczej Ś r e d n i a w przez w wytwórczością associée e с h o w s к a-B u j а к ści (Muzeum le Okręgowe przeprowadzonych Okręgowego concernant qui Muzeum Śląskim Barbara związaną que (Górnośląskie Beskidzie Muzeum cherches w w Uniwersytetu latach 1. katowickie P o l o с zk o w a — pkt Muzea renowych L (Katedra Etnologii Karpat z i e l i c h г Komunikaty, Curie-Skłodowskiej Województwo B a zob. Danuta „Wierchy" (Zakład (PTTK — Zarząd notatka Etnografii Główny, Komisja bibliograficzna, I H K M P A N ss. w Turystyki Górskiej 2. Krakowie), Projekcja wy- �457 KRONIKA branych filmów choix T y l k o w a oświatowych films de o documentaires Wycieczka Danuta, montagneuses á d'Orawa na et tematyce sujets Crawę Podhale), etnograficznej ethnographi 'i (Projection ues), ss. 2 ± Podhale (Excursion .ss. 2 (2), m a j p a dans MUZEUM regions les 1. Mieczysław JUBILEUSZ ďun (2). E T N O G R A F I C Z N E G O W Gładysz WARSZAWIE (1888—1963) Idea szawie gromadzenia wcześnie, światłejszych dążyły do zaszły lata wyprawa Leopold szej postaci w dzięki Gloger, Pierwszym lewski, następnie Ciszewski, ostatnią S. pełnili cenne historycznymi, pochodzące dużej to, części że etnografii się pozaeuropejskim najeźdźca muzeum do tego czącym z szczątek doszło, symbolem teraźniejszością, Etnograficzne, się wszystko ogniem kolczugi stratę, w swym ale i a z tylko w liczniejsze jedynie się tak eksponatów. materialnej, dawnymi Dużą wartość tych jeszcze posiadało Włoch zbio­ i Hisz­ kolekcję Jani­ syberyjskich Piłsudskiego. terenów jak granicami (minimalnego wśród do zbio­ W dziale południowej przeszłości. to, też od dniach co i Kultura wojny posiadało Azji ze giliacki gliniany ogniwem tylko Jak krzy­ przeszłość Warszawie przedwojennych? ekspo­ dawnego garnek. łączącym w nauka 1939 r . W zgliszcz n i e pozostały istnieje i w nieprzemija­ i ogólnoludzkiej. wydobyte szczątki Ludowej zbiory poprzedzających Muzeum pierwszych wojownika stały Wasi­ Stanisław Australii. wyrazie Polski Zygmunt 30 0 0 0 w. Bronisława doszczętnie się etnogra­ był wspomnianą Oceanii, przy powstałym Krakow­ Jugosławii, kultury narodowej japońskiego XX-lecie posiadające już gdy zniszczył znalazły żałosne w chłopską. zbiory Afryki to należy zniszczenia, że również dla naszej wystawy że t e z z przy okresu obejmowały je latach X I X z Potocki, pałacyku zbiory objętych Słowacji, giliaoko-jakucka Wschodu, dokumentu jubileuszowej kulturę Rumunii, w gmachu polskiej, ziem Głównymi Kregier, 1902 r. sięgającą 1 połowy Kubarego niepowetowaną hitlerowski wartości zycji kolekcja Bliskiego dzisiaj poniosły Jana z pierw­ Równo­ Jastrzębowski, W kolekcję pochodziły pozaeuropejskiej znajdowały oraz Niestety, polska miejskich n a Kamerunu, wyróżniała obiekty europejskich: Szczęsny kultury sięgające ach jego finanso­ Rogozińskiego, polskich. połączono do zorga­ ówczesne otwarcie otwarto Frankowski. dużą pojętej, środowisk Ameryki już i na muzeum. Kicka, przeniesiono kolejno: Eugeniusz zbiorów Anc, Etnograficznego szeroko krajów z Anny, 1888 r . Rogozińskiego, umożliwiły jednak chłopskiej w forme towarzysz Muzeum Rolnictwa nadały War­ prywatne kultury Dopiero przyszłego dtział inni. ludowej ry Zbiory i zabytki w i z innych i zbiory Później funkcję niej w kolekcje wydarzeniem podwaliny Muzeum posiadało oddziaływania jące niego były stanowiło kowskiego tę i z Dudrewicz, Sw. kierownikiem Muzeum folklorystyki, zbiorów kościoła zbieraczy Stanisława powstaje Bagateli. Przemysłu obok Poniatowski wojnę Specjalnie i przez stworzyły to pokoleń. Głośnym Powrócił zwolenników były tradycyjnej staraniom Czamoski, na zanik Kamerunu prywatnym Muzeum Przedmieściu, ficzne. rów i Benni, Zoologicznym wcześniej panii. do stolicy. znalazła Zrazu przyszłych muzealnej. egzotyczna byli: dla J a w o r n i c k i , Szmidecki, Sparný Ogrodzie i instytucji Warszawie w. dostrzegając rozproszonym dotaicjom ofiarodawcami ludowej X I X zabytków Janikowski. Przywiezione cześnie skim które społeczeństwo wystawy już kultury 1 połowie jej które w przez w jednostek, nizowaną była już zachowania wydarzenia, wana zabytków bo Jak Muzeum zwykle �KRONIKA 458 Dywa, t a k i w i tym wypadku inicjatywa. Podjęta w rzeczy ludowych, znalazła władz ludowego państwa. konieczna była trzebie nie lada i słuszności, mentarnych Dzisiaj nugiewicz, członek dzi w latach odbudowy cinach w stajnie i a następnie całą palącym Polskę, teoretycznych poświęcił współpracował dyr. przede jako pierwsze zana została tacji na ich W. na w pierwszy niom terenie innych dziedzin Bardzo była konferencja zobowiązująca pejskiej zrealizowana, pozycji tej i była wiązał współpracę ny, z a Kenii, prawie Mozambiku, Nigerii, Kamerunu, sięgają liczby i w 1952 r . pewniającymi tego z do Konga, Togo Ok 2500. doszły do przekazania jednak W. powiększenie rozmi­ zawdzięcza częściowo W do 1948 r . A. re­ zbiorów Organizacji W wy­ współ­ pierwszych weszły i dr nawią­ eksploa­ Kutrzebianka. i w Lubelskiem Polsce laitach stroju) następnych reprezentująca stroju W jego 1950 r. której łowickiego i jako stara­ i zabytki W. Jostowa. i etnografii nie została zbiorów o tymże kultur egzotycznych. Objął Ghany, Zgromadzone pracy 12 000 p o z y c j i . remont Górnej przez zbiory w roku on z Wolty, Mali, obiekty Muzeum Równocześnie rnłacińskiego swoją Tanganiki, do rosły z na­ medycy­ zbiory niego pełni tysięcy realizatorem samym doktor Abisynii, pozaeuro­ kilka wykształcenia kolejno uchwała ona Energicznym W Muzeum jego z dostarczając podążał i rozwoju 1 9 4 7 r. eksponatów egzotycznego. niestrudzonej zbiorów w powiększenia badacz Afrykę, sumy się p r o f i l u dotychczas Korabiewicz, Rodezji, Dzięki do mgr i-Dahomeju. ogólnej że działu Muzeum Czarną strojów, Gładyszowa. etnograficznych Pomimo podróżnik całą od terenie archaicznego komplety założeń zbieracz, Rzesizowskiam d l a kształtowania utworzenie Muzeum w zabytki M. na ba­ nad i c h do Niemal Szewczyk. dr zadań J . Chełmińska-Świątkowska, cenne muzeów się splot warszawskiego, przez objąć regionu. muzea ze strony zamiłowania penetracją mgr muzeum młocińsklm. umożliwiła uchwały Muzeum drugie i J . Klimaszewska — ' Z . odzyskać zabytków. następnych. najbardziej działania organizacyjnych pracy w do Mło­ zamieniony po Krakowie. kierowali: kierowana dyrektorów przyczyniła dr Sądeckiem wydarzeniem wszystkie zbiorom i w pracę kultury ważnym w się delegatura podjęła i lat komplety Polski, zawdzięcza 1 9 4 6 r. w należało Pozyskaniu niego Ło­ na gromadzenie kurpiowskich przez w eiedzibą niestrudzony ' ele­ instytucji Ministrów części starań. etnografii terenie Podhalu południu kustosz w w in. cenne Krakowie na podjęły i braku energicznego w ludzi. Chętnik, kolekcję z a że o po­ 1946 r. J a n M a - Radę tworzyło staraniom Zebrane z katedrami terenie Jeż-Jarecki, Jego W pierwsze podstaw uwagi Adam inwentarzowe pracami m. interesy z zapisy współpraca uzyskano wiele piękną wycinanek. po wszystkim pirzeiz b r a k dr kurpiowskiej. i tamtym powstała Manugiewicz wszystkim ramienia (skąd jeszcze przy podstaw z tymczasową to r a z e m poparcie naciskiem, Etnograficznego pomieszczenia; stworzenie Wszystko od wymagała jego gromadzenia szerokie całym przez zamieszkały, się p r z e d e było z Muzeum kulturze konstruowanych, Z nastawiając potęgowanych chwil Sytuacja i i naturalne. kierunkach, indywidualność idea Warszawy, Muzeum Warszawie, odremontować z tworzenia upoważniony częściowo instytucji. pracy Muzeum w ich siłę życia i p r z e k o n a n i e ruin do dyrektor został dwóch problemem nowej trudnych, i pobrühlowskim. w jeszcze się t o p r o s t e Etnograficznego zdewastowany, daniami w wydaje podkreślić przemożną przystąpić założyciel jednocześnie pałac, łowany może w ludzie, niewoli, kontynuatorów właśnie dymiących życia, tworzyli politycznej wojnie tu międzywojennych, Równie raz ostatniej wśród PKWN, pałacyku zniszczony latach Należy do być Muzeum zdążającego po Muzeum w odwaga, wiara by środków muzealnej. historię 1888 г., Nigru, 1963 r. szybko pracami pałacyku, za­ stara- �KRONIKA nia o skompletowanie kadry 1 9 4 9 r. 'została otwarta wrosnę wanym prowizorycznym kultur i ludów rosyjskich kach jęto dalszą tem była skład sza, w sztuka 1952 r. dr B. z uwagi w na wsi siłą Delimat, — stroju wyruszyła W dotyczących polskich zbiorów regionów. rejs W po zaczął W 1 9 5 3 r. Wisie ze wystawa pracę tema­ ustalać zmarłego Szczecina mgr kusto­ do W. na pod­ Jej również miejsce przeszedł podjęli się sal­ polskich, i w s i nadwiślańskich. Muzeum. Na zbudo­ odremontowanych pierwszy okresie wcześniej w różnych celu zbiorów wystawę w tym naukowych rok c o zaś prawie pracą w jako ostrą są z — Młocin Jeż-Jarecki z dobra się na w więcej pomieszczeń. tym na spo­ miejsca Ze nie wyjazdy spro­ miej­ dla siedzibę nurt na po­ wzrasta­ może renomowana stałą wartki celowa i wystawową, młocińska niedzielne oddalenia wtopić coraz Poza zazna­ gospodarczej działalnością siedziba się najbardziej strukturze centralnej. racji poczęły jak wymagały że Młociny, winno wyraźniej dysponowanych instytucji jaką w kolizję prawda, odpowiednia usługową które metraż przemawiać jest zmian zbiorów, całkowicie coraz eksploracyjna zachodzących Muzeum nie Muzeum akcja wchodziło wypoczynkowa, szawiaków, swą dążeniach Energiczna przysparzała potrzebom które a ambitnych zaczynała scowość otwarto tego biograficznym później dla miasteczek Mazowsza. gwałtowność chłaniającą stać Rok wystawowe. do ekspozycja wstępem Chełmińskiej-Świątkowskiej, T. magazynowanie, jącą inicjatywę: debiuty specjalnie pierwsza świata. przeznaczona sprzeczności. łecznej w Kaznowska. Niestety czać pierwsze obszernym uroczyście pracowników Jadwigi — z 100 k o m p l e t ó w ludowa personalny mgr mgr ok. na barce, — Młocinach rejonów pałacyku oryginalną pływająca i w Oceanii tych eksponowano pracowniczej pawilonie i badaczy zabytkowego której i Afryki 459 war­ Muzeum, kulturalnego życia stolicy. W 1955 r. został nień na jego sztuki zmianom. i opieki w ten Idąc nie łatwe, w z z te tej mimo wanej z dyspozycji i w ten opieki nad dr jej nad i i, i i kształtowaniu ich prac. twórców, 1958 r. usilne Sztuki w jak kon­ to zada­ wyposażoną, próżniowy. korzystania Posu­ z nich, wydarzeniem przekazaniu uzyskanych ludową, Umożliwiło środkom ściśle poprzez powstały jedyne Centkowski, dyrekcji, o m u terytorialnie Ministerstwem ich warsztatu, realizo­ Muzeum współczesnej obejmującym z a to oddawanym dokumentacji zasięgu starania dobrze twórczością Kudła, rozpoczęto n i e było Ważnym z zbiorów 1958 r. o stałym Tak dla otrzymanych 12 0 0 0 o b i e k t ó w , uzupełnianej współpracuje w zagad­ koniecznym zawodowego kocioł możliwość Pietkiewicza. dzięki różnorodności zakupy takich koniec współczesną stale jest gromadzenie. i a warunkach Muzeum mianowany Równocześnie pracownię dały Kultury Kazimierza Muzeum twórcami ich warunków zatrudnienie jakim i naszego największej sposób prac Pod do Ministerstwo, całej konkursy kolekcje Gwarkowa. przez zbiorami Ministra państwowej dzisiaj urządzenie, dalsze Plastyki zebranie W stematyczne dzaju decyzja przez ludowej kraj. dzinie była pietyzmem warszawskiemu cały umożliwiły Departamentu opieki nad o a teoretyk uległa zlikwidowane, naszych posiada kraju Muzeum magazyny. finansowych, W znany optymalnych zostały urządzono Muzeum w możliwie pracowni. opiekę strony dziedzinie sztuki jego Pięknych, Działalność Młocinach nakładów to usprawniły akcji w J a n Manugiewicz, Sztuk Piwocki. stworzenia m. in. jedyne dyrektora Akademii pomieszczeniach a dzięki do linii wystawy szczędząc drugiej byłego stanowiska Ksawery i wyposażenie posiadającą a po nimi sposób serwatora nięcia ze profesor ludowej, nad starania, nie odszedł miejsce w dzie­ coroczne sy­ swoim ro­ w Jaroszewiczowa uzyskanie lokalizacji �KRONIKA 460 Muzeum to w usunęło Muzeum przy z wyznaczono idealna, miejsca do trum pod z d a c h . Jesteśmy stałą dziedzinie wia wowej „Afryka nieznana Zakładu ganizowano dernę, we w 1 9 5 7 r. a 1960/1961 w latach z prof. polskiej wystawę był i i objazdową К. zmarły ważne tejże styczniu — r. Za 1964 r. współ­ granicą zor­ de Г A r t Mo­ polonijnych przeznaczoną i — ekspozycja ośrodków duszą wysta­ Zachęcie wybitnej tematyce się umożli­ biblioteczną w Musée cen­ ukazał duża czele. w w wydarzenia działalności przy na adap­ odbudo­ które 1 9 6 2 г.: wśród o Piwockiego w w ludowej charak­ części wymianę W zrealizowana sztuki i Przystąpiono częściową 1961 Nauki Dynowskim wystawę prof. W granicą. otwarte lokalizacja lat o t w o r z y m y też Muzeum Kultury W. ruinie. wydawnictwa, za wystawy opracowana boku i siedzibę Ziemskiego, wielkość ściany zaszły Muzeum. a kraju Pałacu następnych motorem dla działania wicedyrektor Muzeum Delimat. 1963 r. zbiory stronę działalności uwagę w dwie wystawę w już z a k i l k a Muzealnych", Wydarzenie nową punktu na przewidującą latach artykułów, w U.W. przedsięwzięciach Tadeusz W bliska", Etnografii skandynawskich. U tych dr a i rscji wówczas dokumentację ostatnich zasługują Z względu 1S63 i . w y p r o w a d z o n o „Zeszytów Mazowsza" latach Francji, krajów w w się n a d z i e i , że W placówkami n a podkreślenie ludowa pracy pełni publikowanie rodzaju „Sztuka ze Na Kredytowego Kredytowej. naukowo-popularyzacyjnej naszych pracownikom tego oraz końca ekspozycję. pracy numer innymi Do i znajdującego fundusze powodzeniem. przeszkodę. Towarzystwa zadowalająca części i odbudowę. stolicy pierwszy znacznej o dawnego jednak zostaiy instytucji główną Mazowieckiej pełni starań gmachu wywanej w w uwieńczone naszej gmach ulic nic w budynku tację Warszawy, rozwoju skrzyżowaniu jest ter centrum z drogi Muzeum przekroczyły merytorycznej liczbę jego 40 0 0 0 pozycji, a biorąc organizacja przedstawia Władysław Jeż-Jarecki, się pod na­ stępująco: I. Zbiory 1. mgr Dział Piotr ractwa, a niej jest 2. sce i Kultury Szacki), łowiectwa, nia, mgr polskie z rzemiosł europejskie. Materialnej obejmuje rybołówstwa, obróbka Dział Tkanin i kolekcję stroju i mgr zakresu włókna, ceramika Ubiorów Krytyna Wodzowa, z hodowli wici, reprezentowana (adiunkt zbiory asystent i kultury rolnictwa, drewna, narzędzia (adiunkt mgr Genowefa tkanin, ponadto i rekwizyty metalu sprzęty Barbara Tkaczyk) asystent jak przygotowywania skóry, oraz podstawowej, i gliny. Najlicz­ domowe. Kaznowska, posiada obrzędowe, zbie­ pożywie­ asystent największą pisanki i w Pol­ zdobnictwo wnętrza. 3. rut) Dział 4. na Rzeźby obejmuje Dział i obejmuje bogatą c o c . d r Józef zabytkową Malarstwa Dukwicz) czesne, (kustosz rzeźbę i Wycij^nki malarstwo kolekcję dzieła na malowanek Grabowski, twórców (kustosz dr Stanisław s z k l e , płótnie, zalipiańskich asystent mgr H a n n a Chwie- współczesnych. Szymański, papierze i zabytkowe największy w mgr i Ali­ współ­ Polsce zbiór wycinanek. II. mgr Zbiory Anna Pozaeuropejskie Damrosz, (kustosz doc. dr Maria asystent mgr K r y s t y n a Bykowska) kich regionów świata, nia, następnie Australia ale najliczniej i Ameryka. jest w nich Frankowska, obejmuje zbiory reprezentowana asystent ze w s z y s t ­ Afryka, Ocea­ �461 KRONIKA III. 1. mgr Inne Dział łami, poprzez wystawy kliszami 3. podstawowej. i (adiunkt (st (adiunkt akcję redaguje mgr ok. asystent Damrosz, asystent spopularyzowania wydawnictwo Parnowska) 16 0 0 0 mgr Jerzy do z i n s t y t u c j a m i , zakładami nasze Maria mgr zmierzającą kontaktów fotograficznymi Biblioteka 12 0 0 0 prowadzi nawiązywanie Archiwum z posiada „Zeszyty zbiór zbiorów pracy, szko­ Muzealne". obejmujący łącz­ pózycji. Zofia Chrzanowska) posiada księgozbiór woluminów. 4. nin, Jezierska) organizuje 2. nie działalności Wydawniczo-Oświatowy Renata Muzeum ta jednostki Pracownia kierownik Załuska, filaktyki 5. Konserwatorsko-Chemiczna laboratorium pomocnik Władysław konserwatorskiej Pracownia eksponatów dla chemicznego i Jakucki) mgr Tworek, jej Konstanty st. laborant wchodzą w zakres Bohdan Czarnecki) czynności (kierownik wydawniczych, wystawowych i do wykonuje katologu JUBILEUSZOWA M U Z E U M W 75 jubileuszową stość otwarcia skiej prasy, wystawą (9 X I I 1 9 6 3 r . ) n a którym przemówieniu w najważniejsze Etnograficznego sali użyczonej poprzedziło dyrektor K U L T U R Y I zdjęcia Jeż-Jarecki S Z T U K I L U D O W E J WARSZAWIE rocznica istnienia Muzeum stała pro­ zbiorów. Władysław W Y S T A W A Tiu- Elżbie­ konserwacji. fotograficzna potrzeb (konserwator mgr Daniel Warszawie Muzeum spotkanie Muzeum, wydarzenia w przez prof. z upamiętniona Narodowe. z przedstawicielami К. warszaw­ P i w o c k i , przypomniał dziejów warszawskiego zo­ Uroczy­ w swym Muzeum Etno­ graficznego. Zasadniczym czeństwu jak z i zasięgu doc. Na i Józef wanego, dalej wykresy i proweniencją, z pochodzenia rakteru Starano jeszcze się pod to o zaprezentowanie względem charakterze najciekawszych Scenarzystą umieszczono dawnego sal z Tutaj wystaw terenów gmachu i ich społe­ liczebności, wystawy, pod która względem realizatorem także war­ ekspozycji był Polski i jedynie istnieniu szerokim w stolicy w Jak dwie części sąsiednich, już w w jakieś społeczeństwa bogatych zbiorów oraz zrealizo­ zbiorach, ich wydawnictwa Muzeum, w językach zbiorów, logiczne, Warszawy z ich pomieszczono natomiast wystawa obcych zgodnie pierwszej drugiej wspomniałem, eksponaty kręgom W O już diagramy, drukowane części. Przedmieściu Młocinach mówiły Ekspozycja samych na krajów łączącego w krajowych. zaprezentowane Muzealnych" przeszłości eksponatów. Krakowskim siedziby i o pochodzeniu Kredytowej, zagranicznych z lat ubiegłych. pozaeuropejskiego. przy obecnej ul. mówiących i rozmieszczeniu pochodzenia zostały została plansz charakterze Muzeum przy wystaw „Zeszytów podzielona o gmachu geograficznym roczniki szereg oraz wystawowych, nowego problemowego, o zabytków było tak Zadecydowało pokazem Muzeum ilustracje mapy. katalogi zabytki prac liczbie i zwłaszcza ekspozycji Muzeum naukowych. zdjęcia adaptacji oraz i fotografie zachowane projektu a się wystawy stanie charakterze, zbiorów Grabowski. wstępie obecnym Pokazano i stała plastycznych dr jubileuszowej bogactwa geograficznego. konieczności tości celem stolicy nie eksponaty miała funkcyjne przypomnieć etnograficznych oraz cha­ związki. raz zwrócić �KRONIKA 462 uwagę zwiedzających próbki bardziej pod względem zasadniczą sposób Z W w uznaniem i kości obrazu, kultury Tkanina, z przykładami, przez zgrania w ścianach po barwy nich na wystawie ze drobne ustawione Obok Rzeźbę która w nię. duży a części wśród Nad salą, komplet duże się pokazano w W lub co do jak kosze pewnym na nada­ zespołem Spośród rekwizyty zwycza­ kunsztownie narzędzia na zboże, urzekające swym na sple­ ustawiono ceramikę. formy zagadnienie odosobnionych obrzędowe. postumencie oraz do­ ko­ rozmieszczone jako inne to i jest ornamentem Sądeckiego na jaką na tkanina i licznymi artystyczne jej przedmioty wiel­ dorocznych. zbyt trudność, i ekspozy­ zwyczajowej zwyczajach rozwiązano i stało kinetyczne ruchu, w wartości i tkaniną chochle, strony wysta­ następnych tak kolorytem z ze manekinach, praktyce chociażby zwykle rolnicze na tzn. krakowska słomiane aplauzem Ten 1954 r. ten, Strój sali w pomysł materialnej, czerpaki, z umieszczanie niedźwiedź ruch. pierwszy różne przędzalnicze, Uzupełniały stępa i pięknem serki, ten skrzynie przed­ stępki oraz ceramiki. przede wszystkim Frasobliwego, od nie dla bardziej stanowi na malowanek kulturom zbiorów, z na jest Muzeum. ścianie postać i wystawie dla całej Madonny prawie Skępskiej, syntetycznych najważniejszych grup malowideł na aż zbioru szkle, do rzeźb płótnie zalipiańskich. egzotycznym głównie umieszczone chlubą charakterystyczna Mazowsza prymitywnych jedną zabrakło nich poświęconej geograficznym szopka liczebności schematu ekspozycji kulturze kultury jak ujęciach, Oczywiście papierze, że swą 14 p l a n s z a c h , tego na się ićh na reprezentowana uwagi strony gablotach ornamentowanych, ludowych. W w użytku, Chrystusa różnych i od brak strojem narzędzia sali reprezentowała postać filem nich W w turoń, dziedziny z przez Ze są prawej i nie ekspresją, miejsce: sprzęty przykłady Polski bogato wystawy. Z że akcentów. swą związane pośrodku codziennego najcenniejsze sali gwiazda, z pełni etnograficz­ postaciom potraktowany, zaznacza bądź stał odejście nie była cenne barwnych palmy. mniejsze wianowe. mioty i przedmioty stolarskie, zespół jak słomy lub w ekspozycji), z eksponowany weselnym miejsca, ornamentu. znalazły dorocznych, ciony i części najbardziej się dyskretne to raz eksperymentów. obrzędzie strojem stronach tej w po przyjęty Strój Wzorów eksponowaniu charakterze charakter elementów były zarysowanym zapominać, treści. np. tkanin obu całości wystawiono Muzeum nużącym, najbardziej jej oddzielenie ekranach jów W zrodziło elementów udało Wynikało Strój wówczas swobodniej szczupłość wybrano kumentacyjne. nieczność na materiału nie to zostały współbrzmiące wystawiennictwie tkanina. w dalszych jeszcze ludowej, uwagi w naturalistycznie, jednak jego i i został bardziej wymaga i niestety co nadając zjawiskiem być jak strój muzealnych. można mógłby do pomocniczy eksponatów. Młocinach lub Nie zespoły poszczególnych (dotyczy sprzęt zastosowano środowisk stroju, strój stronie w i zaprezentowane w podejście którego podkreślić upięto stroju mniej konieczne. wały komplety i Takie eksponatami, dominowały muzealnego cjach z Stąd sobą znaczenie. charakteru eksponowanie i duże ekspozycji wiennictwa jednak ze wymowy graficzna samego potraktowany się należy eksponowania stałej ekspresji. polskiej zwiedzających plastyczne. powiązane ekspozycji, rywalizowały poszczególne sposób w nie części wartości lub oprawa specjalnie zbiorach gdzie barwy obrazowi wystawienia, ma ich podporządkowania ogólnemu obecnością nym formy, trudność zespołów uzyskać. na charakterystyczne, eksponaty frontalnej, W całości zaprezentowano, reprezentujące panowały jednak zgodnie Afrykę dwie tapy, ekspozycji z i pro­ Ocea­ których egzotycznej �KRONIKA dominowała do form waniu zestaw by w meksykańskiej, dużej gamie brązów: o zapoznać w — stawiają warunkach i ozdo­ cera­ bogaty materiału formy jasny trwania. równocześnie klasowego choć i życia III i Warszawy oczy ucisku od stołu — tworzenia nie arcydzieł etnograficzne i człowieka, i ale uczą przed jego i jej było metod SEMINARIUM Odbywa dniach naj­ zdolności b u d o w y cywi­ się latach przez raz w wielu NAUKI dyscyplin przeniknęła pomocniczych poświęconego ono dla metodologii roku, uniwersyteckich, w coraz Jeż-Jarecki E T N O G R A F I C Z N E PRACOWNIKÓW poznania zorganizowanie przedstawicieli troska również pracowników i to metodyce innym PAN-owskich i o do warsztat etnografii. nauki badań Międzyetnogra­ ośrodku, skupiając muzealnych placówek , 24 i 25 seminarium, t y m razem szawskiego . Wygłoszone J ostatnich Seminarium etnograficznych. W w doskonalenie ośrodkowego w osiągnięć kultury". MIĘDZYOŚRODKOWE Charakterystyczna badawczy celo­ stajemy wgląd dla i codziennego którymi nie tylko w przez najprymityw­ pomysłowych szacunku j e g o istotną jedność bogactwo odepchnię­ skazanych w przedmiotów więc do raz Piwockiego i ludzi albo tylko sztuki, dają kultur wegetacji narzędzi rolę. jeszcze prof. К. zdolność życia do Muzea przez widza kolonialny do miało różnorodność przed POMOCNICZYCH 30 pocho­ dobrze doprowadziło Władysław ok. terakoty. farb wyznaczoną efekcie sformułowaną prymitywnych, narodu w ucisk s y t u a c j a c h , pokazują społeczeństwa ficznych. funk­ charakterze spełniła i ukazując równocześnie zdumieniu. wszelkich i dobrze Społeczeństwo tak trafnie bytowych nawet i tradycje Wyrazem i zawartego do głównie o zestaw egzotycznej, kolorytu poprzez kompozycji publiczności etnograficzne istocie, ale podziwie lizacji, stworzenie posiadające części części używano swą bogaty t a m kolekcję i w jednolitość czerń, zadziwić również władzy, Amazonki względem w mogą wyrazu,, wyrafino­ plecionki, Ogólnie wprost jubileuszowa geograficzne swej we dzieł środki nawet pokazaną że d o b a r w i e n i a to się z p r a w d ą , wych starsze jej społeczeństwach użytku, pod w a eksponowano znad Alaski. wpadającego z faktu, wystawa niejszych w z zastanawiała zainteresowanie „Wystawy warunki w tych przeznaczenia głowy eksponatów ciemnego okresu katalogu: ciężkie z masek należy w y m i e n i ć morsa Ułatwiło tym przedłużenia tych od biorąc Świadczyło form ubogich bogactwie, obrazu. Ogólnie ich kości pochodzenia, mineralnego. okazję i różnego świata różnorodności stonowanego w z to p r a w d o p o d o b n i e dzenia rzeźb mumifikowane rzeźb zwłaszcza Wynika o Niektóre Obok zdobionych: innych rejonów miniaturowych a prymitywnych, świadczących techniczne i a r t y s t y c z n e , tarcze, broń, i n s y g n i a stroju. Z cji, dzieł kultur. plastyczną. przedmiotów pomimo od rozwiniętych wymową walory miki figuralna rozbudowanych, starych wspaniałą duże rzeźba mocno 463 stycznia w na 1964 r. Warszawie nim w referaty odbyło się Katedrze oraz trzecie z Etnografii dyskusja kolei tego Uniwersytetu skupiały się rodzaju War­ zasadniczo P i e r w s z e M i ę d z y o ś r o d k o w e S e m i n a r i u m o d b y ł o się w d n i a c h 2 7 — 2 8 V 1962 r. w K a t e d r z e Etnografii Słowian U J w K r a k o w i e . Omówiono n a n i m wyczerpującom e t o d ę w y w i a d u ( r e f e r a t Z . Białego)., o b s e r w a c j i ( r e f e r a t y E . P i e t r a s z k a , B . J a w o r ­ skiej i O. Mulkiewicz) oraz stosowalność m e t o d y s t a t y s t y c z n e j w etnograficznych b a d a n i a c h t e r e n o w y c h (ref. W. K w a ś n i e w i c z a ) . D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m w d n i a c h 1 �KRONIKA 464 wokół trzech nowych w zagadnień: badaniach procesie obserwacji Pierwszym z omawiającym Poza drogą stosowanie wokalnych materiału, jącego utworu wzorcowego torskie od oparciu co indywidualne, dów celu danego J. rozróżnienia subiektywne omówił o znaczeniu własnego klocka drewna, detali i próba studenckim obozie nad zorientowanie się należy bardzo wacji. Opisywana utrwalonymi sposób jej znacznego wet waną wędrówki powstałych ona jako i w jej próba metodą przez i zindywidualizowania Ujemnie ich rzeczywistością. Okazało się, atmosfera odbiorców został co w zachodzą ich rezultatami było obser­ adekwatności doświadczeń pochodzących pomiędzy że ogranicza wyników liczne zjawisko utrudniać, a na­ stosowalność tej obserwacji i obser­ obserwacji, Ujawnione może z postrzeżeniami przedmiot określony. tu wstępnych Celem stopniu mimo bardzo był siebie powyższych obserwacji zestawienie że oraz przez Górnej pomiędzy z materiałów ściśle z poświęcony terenowych. rozbieżności materiałów również wykończaniu poszukiwaniu obserwacji świetle obserwatorów, zapisu na Film surowego została Ochotnicy różnic W dużo porównywanie, wypadło w badaczy przedmiotu. poszczególnych przeprowadzania w Sęku. od przeprowadzonych badań charakterze wykazała oddana procesie wyniki poszczególnych do Janie rzeczy­ prelegent współmieszkańców. k r y t y c z n i e i ostrożnie korzystać uniemożliwiać metody. jego zilustrował począwszy do etnografa. poznaniu tworzywa, ciekawie dążyć poszczegól­ terenowej w tego, przykła­ należy ludowym, artysty, formowania Bardzo przez pracy realizacji rzeźbiarzu ćwiczeniowo-badawczym przez obserwacji jego twórczej etapy Przedstawiła rozpiętości dokonywanej wyników Sęka obserwacją w pracy rzeźbiarza, zniekształceń Łapińskiej. doświadczeń kurpiowskim w od ilość żywotności etnograficznego warunkach kolejne wytworów Zagadnieniu filmu ludowej, ważne, duża regionalnego ama­ realizowanych muzyki społecznie ustalenia tempa dźwięku wychwytywanie poszukiwań zapisu filmowego skończywszy. działalności oceny K. o proces poprzez polichromii towarzysząca referat filmu dokładnie i i tą nagrywa­ odróżnić na wariabilności repertuaru melodycznych z k o l e i rolę należy jest terenie n a taśmie wyłącznie potrzebna w uzyskanego określonego ustalenie intersubiektywne, wykonaniu, tere­ referacie sprzętu umożliwienia poprzez w utrwalania Wartość etnomuzycznych strukturę sposobach od w kulturowej etnomuzycznych. sprawności problemowych dokumentalnego kulturowej, ukazuje w i Dla poznania co typów Olędzki projekcją wacji Badając spotykanych muzycznych. wistości na tego, sposobem nastawione zakrojonych, Stęszewski badaniach nagranie. oraz badaniach terenowej, reprezentacyjną. wątków Uwagi i (wysokości) wątku. wyczerpania nych taśmy) J . w jakości magnetofonu, szeroko in. w od i jego pozycji o metodę m. jest techniki rzeczywistości regionalizacji. się właściwym bezpośrednio W i zajął magnetofonowego jedynie eksploracji współczesnej obrazu regionu zagadnień instrumentalnych kamertonu. sposoby reliktów i osiągnięć zniekształceń problemu zapisu zależy (mikrofonu, wykonania ten oraz powyższych nielicznymi wypadkami wykonań w wykorzystania etnograficznych, różnego z obserwo­ typu znie- 1 2 — 1 3 1 1 9 6 3 r. w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o p o ś w i ę c o n o w dal­ szym ciągu metodzie obserwacji, szczególnie konstruowaniu i posługiwaniu się a r k u s z a m i o b s e r w a c j i (ref. K . Łapińskiej) o r a z a n k i e c i e j a k o t e c h n i c e p o m o c n i c z e j w t e r e n o w y c h b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h (ref. W . Piotrowskiego). Sprawozdania z p o w y ż s z y c h s e m i n a r i ó w E . P i e t r a s z e k , Metodologiczne dyskusje etnografów, „ S t u d i a S o c j o l o g i c z n e " , n r 1/8:1963, s. 2 9 8 — 2 9 9 ; O . M u 1 к i e w i с z, Miądzyośrodkowe Seminarium Etnograficzne pomocniczych 'pracowników nauki, „Łódzkie S t u ­ d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 5 : 1 9 6 3 ; s . 1 7 9 — 1 8 0 . �465 KRONIKA kształcenia; inne pewne znów studenci II roku, wniosków (wg i a więc i zapisie, zupełnie rodzajów się fakt, jeszcze pominięte że przede niewprawni. wszystkim: do obserwacji, wiedzy opisie, i ich wiele przyczyn znajomość techniczne przedmiocie byli Niemniej niedokładna trudności o w obserwatorami zdeformowań nie dostatecznej zupełnie jest dokonanych na instrukcji brak zostały łagodzącą badacze składają interpretacja strzeganiu rzeczywistości Okolicznością dotyczących prelegentki błędna elementy zmienione. przy obserwacji) po­ można uogólnić. Zagadnienie o regionu wyznaczaniu ków granic własnych stawił badań propozycję wnętrznych i i ustalenia ludu. skiej ludowej, uwzględniono ich etnograficznego 0 ludu. posiadające znacznie nie jak charakteru specyfikę 1 ważnym np. kryterium jest Zagadnienie regionu o się na obszernej krajobraz jak i geograficznym. Zupełnie stosunku ryczne do strzennej, stanowiącej są naturalnym. produktami się określonego i epoki współczesne regionalizmu zagadnienia: W analizuje się sekwencji czasowej i gospodarczego się to niż roli R. odbicie w referacie opierając związku ciągu spotyka w środowisku prelegentka szczególnie formacji z regionalna na cech z W dwojakie jego charakteryzują i obszarze, w realizacją regionu zróżnicowaniami podejście wyraźnym etnografii, środowi­ etnografia, Krytyka pewnym histo­ czasowo-przeczy cechami obszarach. się ostatnich determinizmu perspektywicznym cechy ana­ rubież, zajmuje nad przestrzennymi czasowo-przestrzennej. region, w człowieka geografia wyznaczonych danej terenowych badania jako pomocnym Autorka człowieka Kukier Mazowszem, mieszkańców. przeszedł pojęcie planowaniem badań a geograficzne, współczesne pewnych ziemie regionu historyczne, bardzo z przezwyciężeniem rangi to etnograficznych rozmieszczenie czy również terminów się operuje na znaczenia współwystępowanie jego geograficznego. podłoże rezultat z Kujaw pojęcie granice zasięgu kapitalizmu. Podobnymi związane pracacli znalazło niej którymi feudalnej nie podważa ustala Wg bezpośredni regiony modelu kulturowymi. regionu. do Wielkopolską jego grupowej stanowisko zdyskredytowały oraz samookreślenia się przez ukazania regionu widzenia. pomiędzy tych próba rozwojem należały kujaw­ przejścio­ właściwej odmienne Regiony, z to granicy kilkuletnich badaniach Wiąże o podziałów, etnograficzno-historycznych, lub z Jest we­ punktu odrębności własnych oraz samookreślenia wiedzy etnograficznego środowiska ewolucję. pojęcia geograficzne skiem i stanu wytworzyło wyznaczaniu środowisko Kujaw wewnętrznych przeszłości z regionizacji przywróceniem i w Kujaw, Przy itp. P i e r w s z y l a t znaczną geograficznego w i i składniki. związku, pracach poczucie literaturze kulturowy dziesiątków wielu problematyce pojęcia, że granic podstawie t e r y t o r i a l n y m , określonym regionu. Trawińskiej takie tego, etnograficznego tego wyni­ przed­ jeszcze powiązaniu Kukiera 1955—1960 prelegent etnograficznej potwierdzenia w D. lizuje skutek jej Na R. podstawie na granic i ścisłym etnograficznego dostatecznego Wykazywanie, zaciera Na nimi w s z e r s z y m zasięgu mające wego z niektóre historycznej referacie 2 wszystkim wyznaczaniu w Kujaw . z lat niewystarczającego tylko wpływu zostało etnograficznych przede przy oddziaływania konsekwencji nie Wobec porównawczo wzajemnego i terenowych obecnych regionu, etnograficznego poruszone etnograficznych ankietowych podziałów kulturze regionalizacji podziałów do lub tego też uwzględnieniem badaniach nad O m a w i a n y r e f e r a t w p o s z e r z o n e j f o r m i e u k a z a ł się j a k o a r t y k u ł p t . Regio­ nalizacja etnograficzna Kujaw {na podstawie samookreślenia ludu), Prace Komisji Historii Bydgoskiego T o w a r z y s t w a N a u k , t. 1 : 1 9 6 3 , s. 1 0 9 — 1 6 3 . 2 30 - LHnoprafia P o l s k a , t. I X �KRONIKA 466 różnicami na przestrzennymi rzecz interpretacji Seminarium Odbędzie się badaniom rowymi zakończono ono w Ziemiach Spontanicznie pracowników obrad i w a już ośrodkach zyskują na mającym może U AM się interpretację i tematyki następnego Poznaniu i poświęcone oraz nad nimi, mogą Po razie (2 a także wymownie mieć nieco one dniu konferencję woj. razy w potrzebie w i o by 2. Referat 3. z prof, Komunikaty „Zmiany w Dyskusja. W interesującym wynika, że i 1740 t y s . o s ó b prawie wieku 2 ludności w w mentując a Dobrowolska im. Wojciecha w Kętrzyń­ Olsztynie problematyce wieku tyle. 10% zorgani­ demograficznej zagadnień demo­ ppłk. woj. „Ruch mgr. olsztyńskiego rozwoju naturalny Stanisława w latach ludności woj. ludności Żyromskiego, 1950—1960", olsztyńskiego". dr E . Rosseta z punktu pewnemu Wzrost pracy. się ludności osiągnie widzenia produkcyjnym drugiej ekonomicznego ludzi w kategorii więc wiąże istotne m. in. w pogłębieniu w wieku starczym ludności kategorie Z prognozy s t a r s z y c h . Jeżeli w będzie się procesu jako wieku z zmiany próg ludności: na natomiast 1980 r. prognoza kategorie i poprodukcyjnym. 65 l a t , t o Nastąpią ok. 9 % przedstawiona zmniejszeniu, kategoria powyżej została na trzy podstawowe dwie w r. i c h 3346 t y s . , potrzebą w uru­ strukturze starzenia starości starczym pozo­ 1960 się lud­ społeczeń­ i znajdzie się starości. części obliczu swego naszego to o d p o w i e d n i m i osób, współczesnych Ostojskiej, b) rozbiciu zwłaszcza wyrażające progu miliona prof, ulegnie miejsc 1980 r. P o l s k a dalszej Małgorzaty ludności czyli grupa razy Przyjmując graficznym 9,6 tematyce. dyskusji. wzrosną, nowych pobliżu W instytucji organizującej dziennym: „Ze „Perspektywy referacie pierwsza było więc wieku Grzesiaka starców, poważnie stwa, pla­ nadać Ludowej". 1950—1960", przedprodukcyjnym, stałe chomienia Rosseta, P o l s k i d o 1980 r. w dorosłych, wieku a) latach strukturze Podsumowanie w Edwarda naukowe: 5. ności. w O L S Z T Y N I E „Pojezierze" współczesnej zebrań, sprofilowanej Naukowych porządkiem Rzeczypospolitej w 4. dzieci, w dr mgr. Stanisława demograficzna a Badań poświęconą następującym Polskiej olsztyńskiego osób 1963 r. O ś r o d e k czasie zatem stałej ośrodkach W w niesłabnąca rodzaju warto wyraźnej DEMOGRAFICZNA i Zagajenie. graficznych woj. kultu­ rozproszonych charakter poszczególnych roku?) duża tego etnografów doświadczeniach Społeczno-Kulturalnego naukową olsztyńskiego 1. c) 14 g r u d n i a Stowarzyszenia zował zostanie pomocniczych dyskusje stosunkowo o dla etnograficzne Ożywione improwizowanej, przedstawicieli częstsze seminaria tradycję. wstępnych K O N F E R E N C J A W spotkania. przemianami Tereso skiego geograficzną w robotniczych swoją świadczą znaczenie imprezie, spotkania miejsca doroczne już pomiędzy prowincjonalnych. komitetem zarzuca funkcjonalnej. Etnografii zorganizowane uczestników, omawianej z i Zachodnich. nauki szczególne cówkach w przerwach frekwencja częściej ustaleniem Katedrze prowadzonym na coraz historycznej w referatu kraju, liczbami. 1 9 6 0 r. — prof. ze I 14,1, a E. Rosset zwróceniem tak w n p . jeżeli 1 9 6 3 r. omówił uwagi — w na w socjo- urbanizację, zmiany doku­ 1946 r. 15,0, c o w miastach stanowi około żyło 49% �467 KRONIKA całej w ludności. miastach np. w jest w takich kraju, w że w a S. nizowanie się po się instytutu tendencje do jeszcze omówieniu problemami zmian w zagadnień zamieszkałej miast. woj. S. pod słabiej się w kobiet skali całego olsztyńskim. w tym woje­ Żyromskiego względem niż w ludności, wyni­ demogra­ kraju. Jedynie natomiast na wsi procesu. w strukturze siły który wieku roboczej oraz kompleksowo ludności w woj. postulował zająłby się zorga­ zagadnie­ Polsce. i kilku ośrodków komunikatów będących konferencji naukowych podzielili przedmiotem dokonał prof, się w Polsce wynikami poza uwa­ swoich badań konferencji. dr Edward Rosset. Adam ETNOGRAFIA Jeżeli 1963 r . płodności ludności młodym starzenia bilansu na mgr zachodzą tego demograficznego, referatu Podsumowania ludności się ppłk. województwem się zagadnienia demograficzne naturalnego komunikatu się przedstawiciele dotyczącymi dotyczących jest dostrzega zajął Z ludności wielkich 100 t y s . m i e s z k a ń c ó w , to w problemy ruchu się ludność skoncentrowano zagadnienia starzenia Grzesiak dyskusji rośnie omówione omówiono 1950—1960. demograficznymi W gami komunikatach olsztyńskie nie olsztyńskim niami w omówiła obserwuje olsztyńskiej Mgr referacie procesy miastach zrównania szybko zostały W latach woj. ficznym, przededniu 22. N a s t ę p n i e Ostojska wództwie w Zwłaszcza 11 m i a s t , k t ó r e p r z e k r o c z y ł o miast kraju. natomiast M. więc wsiach. 1946 r. b y ł o naszym kało, Jesteśmy i we Wyderko POZAPOLSKA ZSRR ETNOGRAFIA Rozwój etnografii budowanych nięcia etnografów letniej pracy metoda teorią wyniki stawali rzymskie n a opisie ważnych wieństwo stwo i zińskich obu uczony, Doniosły i Sarmatów, ludów. pierwszych Kaukazu: wkład w Gruzja) starożytni niektórzy W X I Leontia kształtowanie nie Herodot a udowadnia problematykę Mroweli, wszystkim który stwierdza Czerkiesów, w już stara w wielo­ radzieckiej. odległej prze­ starożytne przy tym próby się z tam konsekwentnym etnografii czynią źródła poprze­ rozwiązania wykazać pokre­ kolei pokrewień­ podobieństwem elementów etnogenezy pracy wspólne Lezginów się gruzińskiej jej sięgają Strabon roz­ Osiąg­ Wypracowana zawsze z nich Egipcjan, które w. eponimów Ormian, i szkole Gruzji działalności terenowych. przy dostarczają in. etnogenetycznych. historyk i naszych innych ludów m. na badań przede gruzińskiej Pisarze tylko i uzyskane danych kulturowych: 1 etnograficznych. problematyką etnografów (zachodnia nie podstawę badań o SRR intensyfikacji swoją mówić ormiańskie. Gruzinów-górali gruziński i dla zjawisk Kolchów u mają i metodyką etnograficzną problemów, kulturowych i pozwalają Bezcennych greckie, S R R polega „intensywno-kompleksową" Zainteresowania szłości. Gruzińskiej GRUZIŃSKIEJ etnograficznych gruzińskich nad nazywana stosowaniu w instytucji W i podejmuje Historia carów pochodzenie już gru­ Gruzinów Albańczyków. etnografii wniósł w XVIII w. Informacja n a p i s a n a została n a p o d s t a w i e materiałów zebranych w czasie podróży n a u k o w e j do Tbilisi i S u c h u m i w 1 9 6 3 r. o r a z danych dostarczonych p r z e z gruzińskiego etnografa G . G a s i t a s z w i l i , p r a c o w n i k a n a u k o w e g o Działu E t n o ­ grafii Instytutu Historii A N Gruzińskiej S R R . 1 �KRONIKA 468 Wachuszti kazał Bagratloni, on nader gospodarki, rzeń. i odzieży, Godne X I X wszystkim nader pod istotne Rosyjskiego znaczenie ramach wał znany etnograf miało nad kulturą ludową poeta był w transportu, intensywnego utworzenie w utworzono R. latach znamienity sześćdziesiątych X I X Czawozawadze i grafii „Drojeva", pozwoliło na nowe, conych cenną dotąd wówczas Działalność całym kraju. Oddziałem było podjętą najbardziej w. i wie­ zestawienia Gruzji, Dla przede etnografii Kaukaskiego Oddziału Muzeum i którym kiero­ pppularyzatarem społeczny i gromadzi pisarz wokół Materiały Czaw- siebie grupę publikują Towarzystwa badań I. etnograficzne Upowszechnienie i gruzińskie zainteresowań Historii ośrodkiem inne i Etno­ i takich jak D. Bardawelidze, w Gruzji nieco jak prace w naukowych (sektor) Etnografii Dzierżyńskiego w znalazło Obok w przeszłości, Gruzji i zatrudnia w okresie zakresie etnografii. Insty­ Kaukaski Insty­ (gabinet) Krajoznaw­ Gruzji. gdzie jeszcze dobrze Czitaja, mianowicie Żydów Tbilisi, z Etno­ inicjatywy Etnografii. sprzed aktywnie naukowców, radzieckiej Gruzji: powołania w Obok Rewolucji, międzywojennym pokolenie w i G. G. i in. Struktura organizacyjna jest również Tbilisi. i dzisiaj 8). P r a c o m w AN W Działu im. I. którzy Czitaja, etnografii 1941 r . podziale na szeroko Dziale Działu całej już S R R , niesłychanie prowadzi się oddziały: etnografii uczonych, miejscowego Republice pracuje wielu uniwersytetu. naukowych. AN lat patronuje znanych Etnografii pracowników w naukowej placówką Dżawachiszwili od w i e l u Gruzińskiej ramach centrum Najpoważniejszą Historii absolwentów 30 prof. Towarzystwo Zakład chwilą etnograficznych poważnych, ok. z Instytutu I. C z k o n i i , w wszystkim w nowe instytucji Gruzji. wyraz nader w dopiero formy bogatym instytucje, a działalności etnografii inne z kierował ZSRR, Gruzji rozrzu­ Akademii SRR. członek-korespondent etnografii Nauk Sachokia, podjęli Muzeum (kawkazowiedienija), powstaje swej S. Makalatia, A. K r i c h e l i Gruzińskiej Podobnie F. badawczą przybiera etnograficznej i ze rozbudowie pracę W. Nauk w Gruzji, naukowym Uniwersytecie Czitaji znanych Arakiszwili współuczestniczy samodzielną G. w w 1921 Należy etnograficznych, Historyczno-Etnograficzne również prof. uczonych, Kaukazie Akademii Muzeum oparcie kierownictwem zasłużonych o kolekcji Gruzji w etnografii. zgromadzenia jeszcze w rozwoju którym prowadziły Wiedzy radzieckiej do Muzeum poważnym znalazła pod 1 9 2 6 г., wartościowych nader Etnograficzne grafia w władzy warunki etnograficzną Historyczny i Archeologiczny lidze w etnograficzny, 1 9 0 7 r. Państwowe tut co w Etnograficznym, Naukowo-Badawczy (ul. do zorganizowano współpracowników korzystne tut i prze­ zakresu obyczajów naiuki Gruzji. „Moambe". i ustanowienie inicjatywę, po zorganizowanym cze jego i zorganizowanie bardziej Tbilisi wszystkich już „Iweria" Październikowa stworzyły odnotować w swej in. z Gruzji. Rewolucja roku także 1951 badacz zbierane etnografią m. rosyjskiej. Inicjatorem etnograficzną I. a którym gabinet Eristawi. również roku problematyką przez pracy zmierzające nauki przy zainteresowanych czasopisma: W Gruzji, rozwoju nurtu Geograficznego, Muzeum i kultury Wachusztiego postępowego Towarzystwa W środków wysiłki dalszego wpływem który dotyczące kulturowych. okres Kaukaskie. czawadze, carstwa są zjawisk to gruzińskiego. Opisania materiały budownictwa, podkreślenia porównywania Wiek autor interesujące w Gruzji i jak G. Wspomnieć tutaj prof. rozwoju Kaukazu. W. Bardawe­ etnografów, również Dział S R R kierunkach, etnografii sumie Dział G. Czitaja, dla dwu Czitai, młodych W jest Gruzińskiej zasłużony badania działalności koordynującą przede Etnografii należy o licz- �469 KRONIKA Wybitny etnograf respondent gruziński Akademii fesor nych ale aspirantach, również Kaukazu. od z należy pracujących lat przy badania okresu Należy Działu działalność przejścia i pro­ Tbilisi etnografów zagadnieniami okresie członek-ko­ S R R Osetii, Abchazji, badawczych nad w w dokształca Dagestanu, prac Gruzji kontynuowaną Dział Czitaja, Gruzińskiej Uniwersytetu czym Azerbejdżanu, Problematyka Podkreślić mas z G. Nauk jest nie zmierzającą socjalizmu do z Gruzji, i innych krajów szeroka współczesności, od tylko Adygii i urozmaicona. życiem do i kulturą komunizmu, przebadania kultury oraz Gruzji przedrewolucyjnego. również etnograficznego, uczestnictwie etnograficznych wspomnieć podjętych etnografów Akademii z z o pracach inicjatywy nad przygotowaniem Instytutu zainteresowanych Nauk Gruzińskiej Etnografii Republik. S R R godny kaukaskiego A N Spośród uwagi ZSRR atlasu przy wydawnictw jest periodyk �KRONIKA 470 „Materiały 1937; w leuszu z do 70-lecia zakresu rodziny. nych. jego Oddzielnie tkactwa, rozdziału Etnografii 10) t o w 1852, niesłychanie kraju. w Obok chowuje cenne chetnych, nim są zabawek. i zarówno z sującym nas Oddziale zany dawną grafów się u I [wiestnik] żył i historii tym następuje dopiero -etnografów. już wielokrotnie Poza Tbilisi metodyki wszystkim metody sową". złożone w Studium dzięki Języka storycznych i W intere­ ściśle poważnym kilku powią­ ośrodkiem Spośród poważnym praca i etno­ dorobkiem znawcę obróbki druku znajduje trzytomowa. publikuje Prace „Goniec od roku, rocznie zasługi studium Uniwersytetu I opuszcza poważne kształci w Tbilisi. specjalizacja ok. 6—8 na Uniwersytecie poło­ archeologii, Na jednakże absolwentów- jest wspominany z przez Literatury i Akademii, jakim spotykamy — tam etnografii prof. G. stwierdza walczących obumierającego, i do na terenie o Sztuce a AN także zbiory prof. z Tbilisi, godne zakresu mówi G. się teorii przede etnograficznej „intensywno-komplekCzitaja elementów nowego, w praktyki Czitaję [...] się pracami radzieckiej wprowadzeniu twórcę połączenie starego, z szkole tam jej zainteresować tejże podejmowanymi etnograficzna przeciwstawne może m. in. Instytutu Wiedzy Tbilisi. gruzińskiej opracowaniu zjawisk tkanin zapoznaje naukowych, terenowe. Kaukazie etnografów naukowe, związku nazwanej „Rzeczywistość [...] już Etnografii instytucjami O nieszla­ Czitaja. środowisko etnografii. badań, całym jeszcze i n n y c h placówek, również Gruzji", Muzeum, Historycznego Historyczno-Etnograficznego uwagi Zbiory metali zakresu. W jako prze­ fndii. ceramiki, wyśmienitego Etnografów jest Zakładu S R R , Instytutu Etnograficzne i G. wymienionymi Muzeum i na Wydziału I I I roku. prof. działalność Gruzińskiej jest po i Muzeum, się całego z Muzeum współczesną. również z tego 1926, dzięki Gruzji". Gruzji wykładana Kierownikiem prac roku innych Etnografii pracownicy etnograficzny. sztuki i wystawa jest (ul. K e c - Zorganizowany Abisynii kulturą pomyślanej są w pracowników Rechwiaszwili, Muzeum etnografia — drewna, wyróżniających licznych Dżanaszia Kaukazu Iranu, z Nauk, a N. w i żelaza — Oddział Kaukazu, ośrodek i etnograficz­ etnograficznych rolniczych, jak struktury Etnograficznego Tbilisi. systematyczne badania autorami etnografii in. z dotyczące i 2 w Gruzji sekcjach: Akademii należy Państwowego m. 22 etnografów własne Metalurgu uniwersytecki studium terenu monografii Kaukazu . S. pisaliśmy „Etnograficzna Muzeum, których rozwoju etnografii z roku jubi­ prac Działu im. kolekcji w okazji prace wierzeń z Gruzji się z serię już Ludów tomu już narzędzi K a u k a z u , autora tom etnograficzne, Dla w II czym tradycyjną,- Etnografii wymienić ludów jego o muzealna, pracuje działających do w broni, kulturą etnografów cenniejszych zbiorów organizującym naukowym, metali — naukowo-technicznych. Działem z naukowym, zyskał srebra, się instytucja etnograficzna opracowywane i publikuje ukazały transportu, Muzeum etnograficzne, Ekspozycja pracowników „Gruzini" ukazał G. Czitai popularno-naukowych kolektywu wszystkich materiały złota seria prof. Nauk ramach budownictwa, jest poważna przebogatych zabezpieczone i druga „Materiałów" Akademia Państwowego choweli tom poświęcony której osiągnięciem przygotowanie roku w wydawana Poważnym zgromadzeniu Ponadto Gruzji, metalurgii, Oddział Gruzji". Pierwszy tom X I I — X I I I urodzin. etnografii rolnictwa, jest Etnografii 1963 r. w y d a n o — i przedstawia kulturowo-hi- postępowego. W związku Narody Kawkaza, t. 2 , p o d r e d . B . A . G a r d a n o w a , A . N . G u l i e w a , S . T . J e riemjana, L . J . Ł a w r o w a , G . A. Niersjesowa, G. S. Czitaja, w serii N a r o d y Mira p o d ogólną r e d . S . P . T o ł s t o w a , M o s k w a 1962. 2 �471 KRONIKA z tym każde związku "być z rozpatrywane pracach w zjawisk, zakresu »sumę z życia je bazy pracy cześnie za kiedy i te tj. jego prawidłową zabezpiecza mniej subiektywno-ilościowych ważniejsza procesów przebywania w dzenia Tbilisi graficzną w okresie matyczne to Istnieją tej z większym wynika z Instytutu lub obserwacji kulturowych procesów („rok sposób prowa­ zasadniczych ustaleń liczący w badaniach przede Muzeum stolicy ramach na z etnograficznym. dotyczą uwzględniana w tej Przypomnijmy, że naukową również Ośrodek Nauk miejscowe Osetii, Instytutu Państwowe badań etno­ zagadnień społecznych i kulturze „Prace ukazało i W coraz problematyka chłopstwa Abchaskiego 32 tomy. eksponuje się Pań­ zatrudnia etnograficzną Gruzińskiej etnografa. zajmuje SRR, a się gro­ Muzeum. prace etnograficzne prowadzone Naukowo-Badawczego Muzeum etnograficzny G . S . C z i t a j a , Principy i mietod polewoj w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 2 : 1957, s. 2 9 — 3 0 . S. D. I n a ł - I p a , Abchazy, S u c h u m i 1960. również gromadzi działalnością ludzi. etnogenezy. życiu nie tys. stosunków dotąd obecnie 74 wszystkim jest Abchazji Akademii południowej 1959 o k . drukują których terenu doktor już przede w syste­ Intytucie Inał-Ipa, rozbudowany problemów abchaskich w to materialnej, także jednakże Południowoosetyńskiego tam a etno­ 1932 r. monografii naukowych. przeobrażenia etnograficznych terenie S R R . Pracuje oddziałem kultury Naukowo-Badawczy materiałów Cchinwali, Adżarii, jest S. systematycznych w., w m. in. obszernej i Historii", które placówki szczegółowych Oddziału i Etnografii roku i etnograficzne utworzenia instytucji prowadzącej Oddziału Abchaskiego Oddziale Abchaskiego S R R . Działalność z etnografów Abchazji, Instytut Abchazji Suchumi, Cchinwali, Obwodu. jego etnograficznych, wg X X wszystkim Literatury kolekcje chwilą w w danych w gospodarki Artykuły w z oraz Etnografii Gruzińskiej pracowników możliwości podejmowane stopniu madzeniem A N Instytutu początków Batumi, prac niewielki, Języka, Batumski wielu również A SRR, Oddział utworzenia 5 sytuacji a Do działają Autonomicznego 1962 r. K i e r o w n i k i e m i Interesujące 4 etnograficz­ stacjonarnego Taki ogólnych, jako Równo­ bardziej Głębokość badanych Adżarskiej prowadzi nie było X I X kołchozowego. 3 zjawisk [...] się i funkcję. Zbadanie ludu. zjawiska opisuje długotrwałego, etnograficzne Historii Etnografii. Prace współczesna, z w tradycyjnej wierzeń zińskiej [...] bez cykliczności stolicy zatrudniający naród w kultury i etnograficzne. Oddział graficznych. w jest kompleksowym charakterystyk szerokości. Instytucie zapoczątkowano dopiero ośrodek, Abchazi Z fiksacji od badanego etnograficzne przedrewolucyjnym 4 są placówki Literatury badania jednak W języka Batumi, historycznych, autor stwowe metodę Południowoosetyńskiego owym Abchazji . i ich etnograficznej prace Języka, chwili od uwzględnienia ASRR, mieście Suchumi doszło jest bez naukowe Instytutu nauk wykonania winny terenowych sprzężone przedmiot obiektywno-jakościowych. niemożliwe pracy kiedy przejścia przy włączymy technikę taką zjawiska 3 stołecznym W do znajomości Abohaskiej W uważać — nierozerwalnym i radzieckiej" . Poza stolicy drugiej możliwość jedynie kompleks pracy terenie, bez terenowej etnografii się z w fakty historycznym. W spełnimy w tylko tego i przekroju materiał, można kiedy kompleksów a zrozumiane [...]. O p r ó c z strony nadbudowy, nych, etnograficzny"), być wymagania z jednej ludzkiej*, •etnograficznych może zjawiskami ich ruchu, rozwoju etnograficznych badaniu z zjawisko okrążającymi w A N Gru­ Południowoosetyńskie południowej etnograficzeskoj Osetii wyka- roboty, „So­ �KRONIKA 472 zuje się grafii interesującym Istotne tylko znaczenie wymienione pracuje w więcej dla już badawczym S R R 40 p o s i a d a badań etnograficzne resowaniach teorią Gruzińskiej dzieckiej S R R popularyzacji rozbudowane Gruzińskiej niż Rozmach cówki w dorobkiem i wydawniczym w zakresie etno­ Osetii. gęsta oddziały etnografii placówki sieć Gruzji i regionalnych maja jednakże muzealne. Obok muzeów, spośród nie nich których etnograficzne. terenowych prowadzonych i bogactwo zbiorów i metodyką badań dalszy w naukowe rozwój i przez rozbudowane muzealnych, przy etnograficznych, pozycję jednego naukowe jednoczesnych zapewniają z czołowych pla­ zainte­ etnografii ośrodków ra­ etnografii. Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz Czechosłowacja E T N O G R A F I A Współczesna duży z dynamizm Katedry utrzymując istnienie nad i młodą instytutów syntezą zabezpieczonych a. stopniu obowiązek zbiorów w Działalność U n i w e r s y t e t y . Brnie i kloristiky rola Słowacji Filozofické Dvořáka. W E . Vrabcova bek i cjalna prof, nazwa dr A. runkiem aktualne studiowania i Potwierdza muzeach przeobrażenia II roku przedmiotu również etnograficznych i społeczno- specjalizacje, o przez ponad m. in. program pobocznego. Świadczy realizowany to to nowoczesny po kadrą. wykazuje nas. Wynika realizują wprowadzają przygotowaną Dyspo­ tym nie również plan 5 000 0 0 0 oddziałach badań zebranych narodowych trzech asystentów 2 3 4 a prom. prom. Brnie hist. Dekana. J . nas Zakładem związku z Beneš, składa 4 dr w doc. dr. K a ­ dr V. Hasalová Švecová, A. Katedrą niedawno Ponadto D. Holý się Katedrze i V. Dien z dwóch na Frolec. Umena pod kie­ zakładów: doc. d r R u d o l f CSRS Ro­ (ofi­ zmarłym w Universiteta kieruje pobytem a Fol- przez Archeologie Komeńskiego Katedra Moraw Etnografie kieruje Jeřábek. Katedra dydaktyczną Pradze, S. 3 Richard Fakulta Interesującym w są hist.) Folklo:ristiku) , po nauk Folkloristika Filozoficki w zatrudnieni (skrót istnieje i etnografii. Katedra kierowana 2 J . E . Purkyně kand. doc. dr. J a n a istnieje kierownika działalność tj. dla C z e c h w University , Bratysławie, archeologa w rozwijają Pradze historycy Etnografii K o m u n i k a t przygotowano Instytutu Etnografii ČSAV. P r a h a 1, S n ě m o v n í 7. B r n o , A . N o v á k a 1. Bratislava, Gondova 2. 1 W uniwersytecie doc. dr naukowo-badawczą uniwersyteckie, oprócz promowani pro i Czechosłowacji ośrodki Fakulty Karelovy Na ośrodku, a W dydaktyczna Bratysławie. Seminář zajęcia archeologii w Václavíku, trzecim Etnografia trzy Zakładzie oraz J . Štastný. prowadzi W dużym dobrze ludowej. nautkowo-badawczą w i w które Socjalistycznej np. u regionalnych. 1. i aniżeli większy naukowo-badawczych kultury 1 znacznie czechosłowackie równocześnie przeważnie CSRS Republiki uniwersyteckich, uwzględniający -gospodarcze. nują ośrodków W Czechosłowackiej rozwojowy, działalności nauczania i etnografia Bed- zaproszenie �KRONIKA nárik, rey specjalista od k u l t u r y Melicherčík. 1 Ś. Mruškovič. Cechą nie szy się od dyscypliny, roku, jak Uniwersytecie pejski lub Dinacji obowiązek się Pradze w (50 wiązek studiowania Poza Naczelne 15 2 jest (prom. hist. Na miejsce lub naukowych ludową hist. Holý). Botik, Robek i i cie­ młodzieży specjalizacje: takiego ČSAV na akademickim czasie w 10 w 123 s ł u c h a c z y jak Może Katedra mono­ student rok znajdują tylko być odwrotnie. Pra­ Studia 5, w dru­ się tylko 3 6 % , t j . 45 NRD, np. Dalej ma studiów 1963/1964 w ośrodku np. w nim kom- tych 7 etnografii analogicznie euro­ Z Bratysławie . pierwszym studia I 5 na folklor wykładów kandydatów lat . przykład programu 50 które 14 i oczywiście n a s , pięć Na specjalizacji, roku liczbę NRD i u pozaeuropejską. Brnie Katedry problematyka 8 zajmuje Jeřábek Badania Folklor osób, istnieje obo­ folklorystyka, archeologia, hi­ języki. doc. Dvorak, (doc. lub Nabór pobocznego. i cztery każdej Zaoczne CSRS, dydaktyczną zajmuje w ogólną W aczkolwiek również specjalizacja. realizacji rok. W tym samym etnografia, działalnością Melicherčík, sztuką w przedmiotu geografia dla 6 drugi metodami. jak jak w się Etnografii studiów . słuchaczy. 8 pracowników (prof. 10 Dla Instytutu słuchaczy, stacjonarne . głównym prawo, co 21 studentów). studia storia, się traktowa­ odrębne, społeczna. podobnie europejską 12 And­ Michálek oddzielne to odrębnymi wprowadzono po końca odbywało trzecim odbywa jeżeli do i dwie. są dr J . J . Podolák. jest naukowców, rozpoczyna etnografię więcej łącznie eksternistyczne i mniej odbywa studiowało 13 Pradze współudziale wysłuchać stacjonarnych gim w również wśród iż się p r o f , J . Botik. doc. d r twierdzą, CSRS, obowiązkowo przy tj. w wspomniano, Karola wybiera graficznych, dze już pozaeuropejski, przygotowała się materialna trwają zajmuje hist. czechosłowackich Etnografowie kultura prom. współpracuje placówek posługujące etnograficzne pełnią Zakładem zainteresowaniem aniżeli Studia II z folkloru. większym studiującej Po Ponadto materialnej. Folklorystyką asystentów charakterystyczną etnografii pokrewne w Funkcje 473' nad Štastný). dr i się kulturą Dwóch oraz hist. prace w prom. społeczną Na ogólną t y m 5 literaturą hist. Mruškovič) pierwszych naukowo-badawcze. duchowej. folklorem, Vrabcova prom. prowadzą kultury prowadzi interesują i Beneš 1 i liczbę ludową Michálek), etnomuzykologią 3 naukowców przeobrażenia (prom. spo- W spisie wykładów studium etnografii w Pradze i w Bratysławie figuruje m. in. n a I r o k u nie wykładany u n a s : „Wstęp do folkloru". Nadto w P r a d z e obo­ wiązuje p r o s e m i n a r i u m z etnografii p o z a e u r o p e j s k i e j , a w B r a t y s ł a w i e obok tego i z f o l k l o r u o r a z w y k ł a d z t e c h n o l o g i i wytwórczości rzemieślniczej. N a I I r o k u w P r a d z e obowiązuje studentów w y k ł a d „Czechosłowacka l i t e r a t u r a l u d o w a " oraz „Słowiańska literatura l u d o w a w r a z z s e m i n a r i u m " . W Bratysławie wykład wraz z s e m i n a r i u m z f o l k l o r u ( t o s a m o n a I I I г.). N a 5 i 6 s e m e s t r z e w p i e r w s z y m o ś r o d ­ k u w y k ł a d a się e t n o g r a f i ę c z e s k i e j k l a s y r o b o t n i c z e j , d a l e j historię i teorię b a d a ń nad tańcem i muzyką ludową oraz historię i teorię literatury 'ludowej wraz z s e m i n a r i u m . W ostatnich dwóch l a t a c h obowiązują studentów tylko przedmioty s p e c j a l i s t y c z n e , j e d n a k w w i ę k s z y m w y m i a r z e aniżeli u n a s . Np. przy wyborze specjalizacji z etnografii europejskiej studenta obowią­ zują p o z a w y k ł a d a m i ogólnymi: e t n o g r a f i a K a r p a t , rzemiosła l u d o w e , współczes­ ne badania w etnografii europejskiej, etnograficzne problemy archeologii, w z a j e m ­ ne s t o s u n k i w etnografii B a ł k a n ó w , węgierska etnografia i jej s t o s u n e k do e t n o ­ grafii Słowian, słowiańskość w k u l t u r z e czeskiej, stroje l u d o w e w etnografii e u r o ­ p e j s k i e j , p r o b l e m y c e r a m i k i l u d o w e j , s z t u k a l u d o w a i jej s t o s u n e k e w o l u c y j n y do e u r o p e j s k i e j s z t u k i ogólnej. Z t e g o n p . n a I r. w P r a d z e s t u d i o w a ł o 8, w B r n i e 5. N a I I r . w p i e r w s z y m o ś r o d k u n i e b y ł o s t u d e n t ó w , w d r u g i m 2. N a I I I r . b y ł o w k a ż d y m p o 5 s ł u c h a ­ c z y . N a I V r . 4 i 2 , n a V r . w P r a d z e s t u d i o w a ł o 4, a w B r n i e b r a k b y ł o s t u d e n t ó w . M n i e j więcej tyle s a m o co w j e d n y m ośrodku w Polsce. 5 G 7 8 �KRONIKA 474 łeczne współczesnej materialną lec, ze czoło osiągnięć przedmiot i Z dium zakres spojrzenie folkloru. na przesądy zakresu się folkloru i I n s t y t u t y . Czech i Moraw Etnografi i znany w dr Božena w pierwszej w Polsce, Plan kolejności wackiej. Praca jak i c h oddziałach w odpowiednie gółowy 17 . W być zespoły konspekt gospodarkę we ma i o X I X w. pracy w Na latach wysuwa się pracy Bednaříka wyrobie tej pracy O. sprecyzowano materiału oraz periodyzacji dzie­ o pasterstwie, wapna opublikował i Fro- R. l ň . Jeřábek Nahodila artykułów, ma­ Ciekawe i n A. m. . stu­ Nowe Robka in. 1 2 . Dvořáka budownictwie. dwa oddzielny dla akademik d r Jiří Ostav naukowo-badawczy do dla w Moraw dla obejmuje pożywienie, i kulturze osadnictwo wyróżniono: . kultury Słowacji poszczególnych w 1 4 rozwój w w 15 ) jest przewiduje czeskiej i sło­ siedzibie Instytutów, Koszycach potworzono problemów kultury. takie budownictwo stosunków pro fol­ dyrektorem Vied Instytutów materialnej i (Üstav wybitny Natomiast ludowej dla Instytutem 1 3 Akademie Zarówno 1 6 Pradze kieruje wspomnianych 1970 r . Brnie w Věd) Horák Osobny Bratysławie. Slovenskej syntetyczne zakończona Etnografii. w Nauk Akademie prof, opracowanie Instytuty Słowacji Akademii (Národopisný społecznej . W kulturą technik. klasyfikację interesujących istnieją badawcze technikę, kulturze w Československé Bratysławie Filová. i ludowym kilku nad Švecová jego najnowszej prace i Czechosłowackiej Folkloristiku Instytutu i CSRS Pradze Folkloru Etnografii klorysta, w Svecovej W według znajdujemy sporo 9 Prace hist. różnych ostatnich folklor należy ulach prom. i odpowiednią twórczości karpackiego ludowe w Słowacki wyróżnić ostatnio Łemków. budownictwa Ustalono słowackich flisactwa etniczna Hasalová oraz uczonych słowackiej materialnej ukazało dr Melioherčika, rozwój z zakresu b. A. ogniskach, Ponadto z czechosłowackich kultury lowanych grupa uwzględnieniem teoretyczne przedstawiono trzeciego doc. Bednařík, szczególnym studium jów. wsi, prowadzą Szcze­ problemy, oraz stroje społecznych ludu, jak: ludo­ ży- A. M e l i c h e r č í k , Slovenský folklor, Bratislava 1959, s. 790. R. B e d n a ř í k , Pasterske rezbárske итеп'ге, Bratislava 1956; Malované ohništia v o b l o s t i Malých Karpat, B r a t i s l a v a 1 9 5 6 ; Slovenské úle, B r a t i s l a v a 1 9 5 7 ; L'udova výroba vápna na Slovensku, B r a t i s l a v a 1962. R . J e ř á b e k , Karpatské vorařství v 19. s t o l e t í , P r a h a 1 9 6 1 . W odniesieniu do działalności n a u k o w e j kierowanej przez niego K a t e d r y w B r n i e por. także R. J e ř á b e k , Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J. E. Purkyně w Brnie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 6 : 1 9 6 2 , s . 4 0 0 . O. N a h o d i l , A. R o b e k , České lidové pověry, P r a h a 1959. P r a h a 2 , Ł a z a r s k a 8. P o r . E . В а 1 á š, Jiří Horák w 75 rocznicą urodzin, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 5: 1 9 6 1 , s . 2 8 9 . P r z y t e j ókaizji w y r a ż a m p o d z i ę k o w a n i e p r o f , d r J . H a r á k o w i z a z a ­ proszenie, j a k również prof, dr W. Dynowskiemu. B r a t i s l a v a , K l e m e n s o v a 27. D z i e ł o m a b y ć t o m e m z b i o r o w e j p r a c y p t . Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym. P o r . J . H o r á k , Z działalności Instytutu Etnografii i Folkloru Czecho­ słowackiej Akademii Nauk za rok 1959, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 5 : 1 9 6 1 , s . 3 0 5 . Poszczególne zagadnienia opracowują: rolnictwo (w instytucie w P r a d z e — skrót P ) d r K r a m a ř í k , p a s t e r s t w o d r Štika o r a z rzemiosła d r d r S c h e u f l e r , S t a ň ­ ková, Svobodová. Analogiczne działy w i n s t y t u c i e b r a t y s ł a w s k i m (skrót B ) przy­ g o t o w u j ą d r d r K a i u h n o , v a , U r b a n i c o v á , d o c . P o d o l á l k , P a l i č k o v é , Placková B r a n d a i A p a t h i . P o ż y w i e n i e : P — d r H e r o l d o v a i p r o m . h i s t . Śtastna, В — d r M a r k o v á . O s a d ­ nictwo i budownictwo: P — dr d r Baláš, K l i m a , В — dr dr Mjartan, Nosálová. S t r o j e l u d o w e : P — d r d r H y n k o v á i Svobodová. K u l t u r ę społeczną opracowują: P — d r dr Fojtík, Skalníková i Vančic o r a z В — d r d r A p a t h i , Filová i K o s t ­ ková: a d u c h o w ą : P — prof. Horák, d r d r K a r b u s i c k y , L a u d o v á , M a r k i i N u š l o r a z В — dr d r Burlasová, Filová, Gašpariková i Żatko. 9 1 0 1 1 1 2 1 5 1 4 1 5 1 6 1 7 �KRONIKA cie rodzin łącznie w robotniczych z rozwojem okresie budowy poglądu narodu chowej, wierzenia, literaturę oraz ści k u l t u r ę łącznie rzemiosła ludową mieszkających daleko wyższych stwie na o tkactwie J. Horák 0 życiu na o górników się Ponadto nictwa na metodzie {Institut dze, für swoje Zakładu пр. V. o archiwalnych posiadają Czechów opracowań pracę o i dziełem bydła o paster­ Svobodová wreszcie czy i na po­ narzędziach V. etnograficznych, zaprzęgu Sło­ ostatnio J . Stika i czę­ i dotyczących J . Staňková o dziecięcymi osobnej wspomnianym J . Podolák badań J . Kramarik Lidové W Zakład Umělecké ramach tkanin Zakład w swoje ma wiele w wydawnictwa bardzo A. Kostková Lipsku. U L U V okręgowych. w W oraz badania skrócie W swoim poza penetracyjne w do dzia­ założeniu niemieckim centralą pierwszych Szkol­ badania przygotowuje Instytutem posiada, ciągu etnografii w odniesieniu d l a przemysłu. z dla zwany prowadzi naukowcom wspólnych Pradze Ministerstwu U L U V Natomiast materiały W . pożyteczną podlega naukowych cech ciągłe. 1 Я Wytwórczości, i wyroby. przeprowadzili Národopis" Placówka i innych wytworów miastach pracownicy rozwija Ludowej czynności Volkskunstforschung) oddziały własne „Slovenský Výroby). i c h narzędzia udostępnia wzory również Bratysławie Czechosłowacji wytwórców, jego i oraz opublikowała terenowe, w du­ zamawiania, i in. publikowane fragmenty muzealnych, badania również świato­ kultury zabawami i nad m. rozwój rozwoju zaklęcia objęto Prace tym Urbancová materiałów zbójeckich, terenie pracy o w Czechosłowacji w kraju. Świadczą etnograficznych tak Lid", w usługowej odpowiednie 1 teatrem robotniczej . Kultury. rejestrujące łalności tańcem, naukowo-usługową (Ústředi i pieśniami, narodowych klasy społeczno-kulturowe duchowej: przesądy granicami źródeł Etnografii „Česky działalność U L U V 1B kulturze ludowe, oparciu pieśniach Instytuty wydaje I bazie w lecznictwo poza podstawie w wreszcie społeczne i jej rolę z czasopism karpackim I artystyczne. Opracowaniem problemów. rolniczych życie przeobrażenia religię zaawansowane. różnych kapitalizmu, politycznych, słowackiego, mniejszości są łamach i obrzędy, waków już dobie socjalizmu. czeskiego ludową ludowe w organizacji 475 lat w Pra­ istnienia poszczególnych V . U r b a n e o v á , К vývojů slovenského orného náradia na zaklade mate­ riálu z muzealnych zbierok, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " (skrót „ S N " ) , R . 8: 1960 n r 1, s. 7 3 — 1 2 0 ; t e n ż e , Pričiny pretrvania archaických pol'nohospodárskych foriem v niektórych oblastiach Slovenska, „ S N " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 2, s . 2 5 5 — 2 6 7 ; J . P o d o ­ l á k , Tradičné sposoby zimovania dobytka na Horehroni, „ S N " , R . 8 : 1 9 6 0 , n r 2, s . 2 6 8 — 3 2 2 ; J . S t i k a , Salašnictvi v poražské a kysucké oblasti, „ S N " , R . 8 : 1960 n r 2, s . 3 2 3 — 3 7 0 ; t e n ż e , Salašnictvi na moravském Valašsku ve svétle literár­ ních pramenů do poloviny 19. stoleti, „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 8 5 — 9 6 ; t e n ż e , Rozšireni karpatské salašnické kultury na Moravě, „ Č e s k y L i d " (skrót „ C L " ) , R . 9 : 1 9 6 1 n r 3, s . 9 7 — 1 0 5 ; J . S t a ň k o v á , Bělidla na Ždársko koncem 19. stoleti, „ C L " , R . 7 : 1 9 5 9 mr 1, s . 2 4 — 3 5 ; t e n ż e , Lidové tkaniny na Zdársku koncem 19. a počátkem 20. století, „ C L " , R . 7 : 1 9 5 9 n r 5, s . 2 0 6 — 2 1 8 ; tenże, Výrobní nástroje lidových tkalců na Zdársku, „Vlastivědný Sborník Vysočiny", R . 4: 1961, s. 9 1 — 1 0 7 ; V. S v o b o d o v á , O archívních pramenech z 18. a 19. století к výzkumu lidového kroje a textilní výroby na Moravě, „ C L " , R . 9 : 19.61, s . 1 9 3 — 2 0 2 ; t e n ż e , Tkaní na destičce na Horáčku, „ C L " , R . 10: 1962, s. 3 0 — 3 3 ; J. K r a m a ř í k , Zápřah skotu v Pošumaví, „ C L " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 3, s . 2 5 3 — 2 7 2 ; J . H o r á k , Slovenské lidové pisně zbojnické, , , S N " , R . 1 1 : 1 9 6 3 n r 4, s . 5 6 9 — 5 7 3 ; A. K o s t k o v á , Život banikov v obydliach zvaných krám v oblasti Gemara a dolného Spiša, „ S N " , R . 1 1 : 1963 n r 4, s. 4 9 9 — 5 2 4 . 1 3 O s t a t n i o w y s z e d ł R . 51 z. 1 „ Č e s k ý e g o L i d u " . I n s t y t u t E t n o g r a f i i w Pradze wydawał do n i e d a w n a jeszcze drugie czasopismo „Československá Ethnografie". . , S l o v e n s k e h o N á r o d o p i s u " u k a z a ł s i ę R . 18 z. 1. 1 9 �KRONIKA 476 powiatach 5 (w 150 j e d n o s t k a c h ) . w s i , rejestrując wa lub mach nie włókna. których wytwórców Następnie z gliny, zebrane ważniejsze drzewa materiały. -etnograficzny wytwórców, teriały z i W trzecie dają dla M o r a w w łącznie wej ponad posiadają kroczyła już liczbę etnograficznych eksponatów), dejovicach skiej muzea szczególną Domažlicach, i T r n a vie Bystricy i regionalne uwagę (garncarstwo), Trenčinie. się i 2 0 Etnografii z się rejestr już ma­ Placówki Wśród Hradišti Ilość w oraz posia­ ludo­ ich (40 t y s . oddziały (tkactwo), prze­ muzeów Pilźnie O s t r a vie, poświęcić te mniejszych Jihla vie Moravskiej Pradze kultury powiatowe). . W Powszechnej, zakresu in. muzea Králové, należy wy­ badaczom. etnograficzne. zbiory m. Uherskim słów kartotekowy zgromadzono d l a Słowacji. (okręgowe Košicach, Kilka muzea kulturowych i się Zakładu Liczne Hradců inne opracowuje historyczno-geograficzno- Muzeum zasługują Vyškove Moravskich, oraz ra­ Następ­ muzealne Marcinie eksponatów. 800 t y s . w y t w o r ó w na Českich (skansen), w i w zagród. tkanin udostępnia centralne Rodzimej drze­ stacjonarne, powiatu zarys placówki cztery i czwarte miliony próbki sporządza które przepenetrowano kamienia, pomiarów jednego archiwum Etnograficzne Brnie również W i metalu, badania zbierano mianowicie osad, są wybrano obróbką dokonano Następnie Etnografii 4 i oraz się powiatu. czynne Muzeum nich przebadaniu wytypowanych Czechosłowacji się Po i wyrobów. 2. znajduje obiekty Przygotowuje badanego z się systematyczne wywiaidy metalu. i c h narzędzi połowy każdym rozpoczęto przeprowadzano fotografowano roby W zajmujących w B u - Rožno vie Opavie, najważniejszym Bań­ placów­ kom. Muzeum stępne wszechnej są Etnografii zarówno posiada zestawy tam narzędzi Zwiedzającego Muzeum czył które sumę bogate tkackich, wśród odpowiednią i Na produkcją interesujące dalej również rolnicze, wina przykłady sporą kolekcję malowidła żyjące i jeszcze spora nich jest przez Jego . zbiory oraz do Brnie К unza. przy­ rolniczych. Martine) prom. które zakresu z się ohnišče", vo szałaśnictwa muzeum tkackie. zespół CSSR, winnej Zgromadzono wykonane Kilkunastoosobowy ekspo­ przekro­ uprawą uli z narzędzia jest hist. umożliwiają ich dawno garncarskich. podobnych tzw. „malowane malarki. v jest znajdują związane wyrobów ludowych z w wystawowych. lokalowe, inwentarz Po­ ciekawe ciekawe narzędzi Muzeum Muzeum niedo­ Ludwika dyrektorem W zasługują i salach P o r . L . К u n z, Patnáct let národpisného rmtsejnictví E t h n o g r a f i e " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 3, s . 2 2 7 — 2 3 0 . O d paru lat t r w a remont. P o r . Slovenské Narodné Muzeum, Stručný sprievodca t i n 1961. 2 0 dr wyjątkowo w ¡i n a r z ę d z i a ilość strojów ścienne muzeum Dziś u l i kłodowych ludowe od Národné 2 2 czasu Etnografii zwłaszcza dobre w a r u n k i zabytków uwagę Muzeum afrykańskiej, ekspozycji (Slovenské sprzęty dłuższego . uli kłodowych sto l a t t e m u . szczególną 2 1 morawskiej, etnograficznych. gromadzić również przez układ od kierowane ludowych, Marcinie już badaczy kultury ceramiki nowoczesny narzędzia z jest dla ciekawsze posiadanych oraz są zbiory muzeów i Ustav) ono w y j ą t k o w o latorośli ginale Znacznie Posiada miliona. sujące zbiory strojów w Pradze jak ekspozycję zaczęto pasterstwa, kowskiego, broni. 'uderza Š. M r u š k o w i č . w Etnografioký Słowackie największym naty, i Muzeum Zgromadzone Rodzimej zwiedzających, interesujące masek (Moravské kłady dla kra­ Intere­ w ory­ pracow- „Českoslo­ venská 2 1 2 2 po abierkacři, Мат - �KRONIKA ników ki naukowych publikowane rektor Muzeum są Muzeum w prowadzi roczniku otacza bardzo „Sbornik specjalną 477 interesujące Slovenského troską budowę badania, których Národného Muzea" przymuzealnego wyni­ . 2 3 Dy­ skansenu. Walerian Sobisiak Wągry K O N G R E S WĘGIERSKICH ETNOGRAFÓW (16—20 Z inicjatywy nika 1963 r. w Etnografów. mywali kań Nie ze środowisk, kierunek założenia postulaty warsztatu rodzimych, kulturami innymi węgierskich i w języku in extenso w w do tych także utrzy­ od spot­ wszystkich bywały szeroko czy oraz zespołów wynikające stałego też ustalenie doskonalenia w — jej naukowców Kongresu miejsca świetle ujęć badań etnografów i badań, dysku­ tematycznych. W odróż­ odbywał się w kongresowych, węgierskich była związku pod (który językach i najnowszych bez poddawania Ugrofińskiego uczonych tylko Celem rezultatów różnorodnych w nie krajów. etnografii stwierdza, iż zwięzłych obcych na Buda­ Kongresie wypowiadała się prof. Europy jest rzeczą grup i lub czynnikami, gdyż rozbicia, mniej Kongresie jako tematyce referaty ukażą się Pamiętnik kongresowy, referatów wygłaszanych t. 50. regionalnym (Debrecen). wyznaczyć i c h zespołów bardziej przed K. Vilkuna, a nim dla ścisłych granic Granice kulturowych są mogą dynamiczne, południo­ dla płynne, zachodzić uwarunkowane powinni psycholodzy te się i zająć — na granice B. charakterystycznych dla okresach. i zbadaniem zróżnicowaniem Już j a k jego prekursorzy wyznaczenie obszarach lub jej podobnie antropologowie, naukowych. wyszedł Ale różnych wyznaczeniem językoznawcy, 1964 r. w i i Gunda niemożliwą kulturowych których dyscyplin Gavazzi. etnicznych w rozszerzać, o ludowej Béla Finlandii próbował M. na streszczeń informacji kultury się wygłoszone Kongresu. zajął elementów i czasie obszerniejszych sekcjach kulturowych wo-wschodniej obszarów w oraz struktury Węgier W nie udziałem ośrodków zgromadził innych przedstawienie wyłącznie część formie się Problemem obszarów z jak Kongresu z referatami poszczególnych innych z osiągnięcia a paździer­ Węgierskich Węgrzech konferencjach i pozaeuropejskimi kierunków najbliższym lub — na etnograficzne Etnografów o metodologicznych Etnografów ograniczymy logów 16—20 Kongres węgierskim. Ponieważ integracji dniach się, niezależnie poszczególnych i c h liczbę Chodziło nowych 1 9 6 2 r.) Węgierskich kurczyć w odbywają poszukiwań, węgierskiej, od Międzynarodowego gólnych się światowej dotychczasowe przyszłych B U D A P E S Z C I E etnografowie Na badań europejskimi obcych. i c h założeń terenie kraju. zakres znaczną kultury zaprezentowanie w w pory konferencje Węgierskich także z peszcie odbył II wojnie bowiem metodologiczne, Kongres lecz analiza sję tej roku tego i dotyczące zarówno nieniu do Co Nauk po W 1963 R . ) pracy. Pierwszy o t o , że kontaktów. etnograficznych badawczych, Akademii pierwsizy ogólnowęgierskie dyskutowane: nich znaczy sobą instytucji z Węgierskiej Budapeszcie X Gunda poszcze­ pewnych mogą wieloma prócz przedstawiciele się procesy etno­ jeszcze �KRONIKA 478 Prof. nad w István kulturą zakresie żniwnych uprawy oraz kulturowych i Tálasi roli, narzędzi zachód, zaznaczają się gospodarki w wspólnych, zwierząt pociągowych madzkie, tradycje wyniki i cykl skiego w te narzędzia dwóch kazywać i je tym i narzędziach Prof. nów i — dualizm na na Milován Gavazzi z przypuszcza, że jeszcze w ich Tamás jego związana w trza domu) znacznej jest żyli wpływem z nich, problem na zapożyczyli zaczęli prze­ rolnictwem. rolnej Lajos w Takács systemie reszty kraju. genezy dwóch obszarze pochodzenia omawia (Bu­ pracy, typów znany był jak dzwo­ południowopanońskim, węgierskiego, specyficzny Charakteryzuje odległości od ekstensywna — na planie Główną słowiańskiego; W latów. sekcji z typ się on zabudowań węgierskiego t y m , że przy Węgrom osadnictwa domy gospodarczych. gospodarka, organizacja ze Celem padło uaktywnienia Wolfgang mieszkalne Z tym pracy, w pracowanie 1 9 6 0 г.: założeń typem podzielne wyłonić szczególnie prac regularne nad zaś badaniem ich polu w zgodnie z bibliografii rolniczych w typu wianną. badania ludowej dziedzinie i postu­ etnografii rezolucją narzędzi 3) wejściowej. domu skrzynię przedstawicieli badaniom Słowian aktualnych Antropologicznych poszczególnych opracowanie narzędzi na najbardziej Wę- miejsce od ścianie wnętrza uwzględniając problematyki; autorów przy wnę­ ogniskiem. honorowe zapożyczono współpracy zwoływanie poświęcone i jak środku wejścia lub (rozwój praojczyźnie na wyposażeniu proponuje Nauk swej terenów współpracę ważkich, (Berlin) robocze, wprost najszerzej Kongresie W płonącym kącie i międzynarodowej badawczych współpracy dokumentacji, koordynacji 1) na narady w międzynarodową wiele na rozwoju domowych z nowych piecem na mieszkaniowej (Budapest). powstało zajęciu z J а с o b e i t Międzynarodowym Paryżu Po autorka sprzętów kultury Csilléry ziemniankach czworokątnym, skupia ludowej K. czasem rodziny. omawiającej europejskich pejskiej Klara okrągłych materialnej agrarnej VI w głowy uwagę kultury węgierskiej tureckim wodza dom rozwój przedstawia grzy-pasterze w porusza metalu oni węgier­ tureckich, Węgrzy się poprze­ ludu nazw kolei tak od Cie­ mieszkal­ węgierskiej że z zajęły — no- bydła). domu podstawie okresie Węgierskiej (wędrówki materiálna gospodarce pro­ (szczególnie rodzinne. Historyczny na Nizinie etnografii odmienną więc hodowli handlarze stwierdza, nich węgierskiej powiązania. osadnictwa dla od tytoniu, (Budapest) europejskie są Pod w lub jeden brony pewnym później (Zagreb) gliny i analogicznej fazach. Kultura na wschód pasterstwie do węgierskiego (Budapest) i pasterstwa późniejszych zbiorczo w do prac elementów południowy stosunku i genezy w organizacji dualizm A u t o r ' postuluje pasterzy, badań zarówno praojczyźnie. Hofer usytuowane życie ale uprawę Wielkiej piekarniczych czym i już rozciąga jak przedstawicieli pługa które w rolną, hodowli odnośnie cechowe Balassa ludów, ludom, Wspomniany dapest) Iván słowiańskich innych badań badania czołowych tak różnice W Karpatach. rozwojowe i się przekątnej: Europą. łąkarskiej), zatytułowanych I od i w organizacje również z 10-letnich systemu zaznacza stronach i gospodarki warianty Europie. obu swoich o gospodarkę rolniczych, powiązania Bałkanach i idzie wyraźnie międzynarodowych referatów fino-ugryjskich po wyniki Jeśli narzędzi podobieństwa w wołoskie, jego Wypowiedzi i się przyniosły różne dziły jak omłotowych, wyraźne Alpach, przedstawił węgierskiego. znajdujący wadzenie nego ludu grupujących północny kawe (Budapest) materialną powziętą Etnologicznych różnych krajów r o l n i c z y c h ; 2) ramach tematów; 4) rozbudowę przedmiotu. znajdowałoby się wy­ Ogólnoeuro­ Centrum w Kopen- �KRONIKA hadze. Wysunięte postulaty jak już się to dzieje Prof. Maria dzynarodowej narzędzia i autorka być lub tego pokusić o na według wego rodzaju We by o z w skali światowej, pełnym tym Ideałem odpowiednio celu centralnego winien systematyki. można by materiałem — wiele przebadanie które Ponadto taki przyjętej rybołówstwo w rybackich. jednego poprzez opracować wyposażenie, Katalog kraje mię­ rybackie, krajami, kraju dysponując idzie usunąć ich tymi rybołówstwem. wszystkie — i z narzędzi każdym z konieczności (narzędzia nawigacji szczególnie powstały systematyki. stulecia jak na jących już się porów­ białych zagadnienia plam i inwen­ ilustrowany kwestionariusz stworzenie międzynarodo­ byłoby usystematyzowanymi grup się komunalnych grupie genezy zbiorami kulturowych z kulturowych c z y obszarów kultury ludowej ewolucji. Wniosek się ca­ o stosowanie obcymi jak z dyscyplin naszego obecnie do zaś tła terytorium. początku wpływami najszerszego czy wstecz Jeśli Szwe­ przypisać innych Badając daleko językowych. n i e skażonej z etnografów cofać północnej trudniej ludowi (także kulturowych. musimy w coraz jakiemuś tezy wytworów łososi że porównawczy podważa wielu połowach stwierdza, etnicznej, materiał archeologia) faktów znajdziemy ciągłej bardziej np. temat wielu „O (Stockholm) określonej coraz dzenie nie referatu Granlund wytwory naukowych, idzie i nie pocho­ nie istnie­ o Europę, podlegającej porównawczego sam nasuwa. Z tego logiach na i wpływy się netycznych) narodów I. Od Europy) za A. i Grozdova materialną Weinhold sposoby (Budapest) sposobach (Dresden) uprawy mówiący winorośli omawiający winogrodnictwo. celem części z nią uprawy w winorośli, ana­ warstwy wpływy jak o Niemczech historyczne Różnorodne dysertacji i odzwier­ narzędziach poznania tej ZSRR dotkliwej o nie sposób- i Południowych, i ludowej historycz­ Węgry, badania Liczne etnoge- kultury (współczesnych intensywne luki. że poszukiwaniach całokształtu kontaktach Zachodnich w przekonania, już Rumunię (Studium wyniki prac Naro­ posłużyły kandydackich. poszukiwań w Azerbejdżańskiej S R R " przedstawił (Moskwa—Baku). kolejnej sekcji przemian na przemian garii, Czechosłowacji, swym się do mówiąc bez bliskich o Słowian zapełnienia dochodzi (nie ZSRR w „Etnograficznych współczesnych W (Moskwa) duchową 1956 r. p r o w a d z i Guliev wpływy i tu głównie temat Wyniki nych. Vincze typie europejskiej Chodzi W w pozostających Niemcy. A. István Rudolf na n a węgierskie zarówno kulturę nych). wyszedł wpływach przeznaczonych. Podobnie dów oraz kulturowe nich badać założenia wzajemnych Węgrzech ciedlają do samego i i i Warto do John Narastający G. jeśli rybołówstwa wstępie prof. konkretne już — je więc przyjętej w przez katalogi dowodzi kolekcji podobnie świata. cji" i i jeszcze to związanych zrealizowania, folklorystyki. rybołówstwa środki a muzeach etnogenetyczne do i (Toruń) łowieckie, jednolitej, zbiory obiektów. ogólnie muzeum łego możliwe badania tworzenia zbiorów świata, trzeba taryzację za etnografii rybaków), swych według Istnieje mapie sposoby w opracowania nawczym. zakresie propozycje katalogu sporządzony Gdyby i w kultura posiadają wysuwa zbioru uważa działach Znamierowska-Prüfferowa społeczna nie autor innych współpracy pomocnicze duchowa jeszcze w 479 temat w Holandii, prof. socjalistycznym Węgier gospodarczych referacie etnograficznych ustroju na i ZSRR. Olga formowanie Boživoj Božikov się badań struktury przemawiali Skalníková (Praha) współczesnych (Sofia) społecznej uczeni nakreślił z Buł­ omówiła grup zmiany, etnicz­ jakie- �KRONIKA 480 zaszły w kulturze twórczych odbicie wej w tak i wsi bułgarskiej w kulturze społecznej związku z Wyniki materialnej (nowe badań ekonomicznymi Kiszyniew) „O i Morvay Zagadnienie feudalizmu tliła szczególnym Veress chłopem, w Europie odbicie w nie w Jacques a nad R. W. (Budapest). przez oraz zrąb w wości każdy receptywnych wiele ze przez w ludu inne pomiędzy — grupy, z Ale rodzimych, właściwe szczególnie wiązaniach jeśli w ności dzieje i ekspansji ludowi wypowiedzi: Dégh to kmieć najczęściej prof. ludowych opowieści", prof. referatów Ortutay Zachodem", geograficzne bardzo się istnieje na innych nich takich, Steinitz słów mogą Kurt Rankę być ze­ są istnieją Czy właściwe (Berlin), jak „O które przyjęte wchodzące jednym, o wy­ obszarowi kulturowych które i lub folklorystyce), elementy „Kilka N. specyfikę powiązania. Zarówno możli­ kulturze jednemu nie faktów silne węgierskiego kulturowe w psychikę to będą w skład jednej i drugim narodowej międzyetnicznych (Gottingen), Putiłow (Leningrad) folklorystycznych, a tu- słowiańskie, ludowej jej etnicznej, analo­ obrzędach, znacznych w na „Europą wschodnie, narodu elementy występujące i charakter licznych) oraz mimo poli­ elementy motywy za-» i Węgry kulturze położenia grupie prof. В. poszukiwań a jak i wierzeniach, takie Wolfgang (Budapest), Gyula nawet chłonności, wśród obok serii prof. praojczyźnie, czy narodowi. bajikozbioru", słowiańsko-węgierskich w przenikania kulturowego Linda węgierskiej odmienną zakresie wpływy, jednemu węgierskiego się Referował" długiej to Nazywano Są często mentalność, (i wpływających tylko skarbca swoje wolny historyezno-etniczny obcych tej kultur. jednej w położenie integracyjnych innych nawet robotniczej", istniał Znalazło pares. Wschodem centralnego ogólnoludzkiego poświęcili było. inter się przeplatają c z y obrzędy, z n a j d z i e m y pieśni nie ziemskim nie pojawiła niemieckiej); stąd w mimo czynników wzajemne etnicznej, Europy, rzeszy kreśli sąsiedztwa baśnie, w i e r z e n i a grupie jej węgierskiego ludowej. znaleźć wynikające odmienną nimi posiadaczem występuje „Pomiędzy węgierskiego siedzibie. (zjawisko na okresie naświe­ której literaturze ludowej, dawnego spośród elementów względu w rolników szlachecka primus — wpływów kultury wytworów ją ogóle króla chłop autor się mógł i warstwa w wypływający neguje naród romańskie kulturowemu Mołdawskiej chłopstwa drobnych i Zachodniej odzwierciedliło Vorósmarty, spuścizna odrębniających w różnymi (Moskwa — Węgrzech". poddanym, w folklorystę Zarówno europejskiej węgierskiej społy a Tutaj tylko wolny tytułem szkicuje muzycznym nowej ducho­ (Breda). węgierskiej recko-ałtajskie, germańskie, (chyba czołowego Nie do własnych. folklorze wy­ swoje społecznej S. Zelenczuk węgierskiego ludowej, folklorem poematu miniaturze": i uwarunkowanej na warstwy prowincjach jest wymownym Węgier giczne pana Sinninghe z sił to jak rodzinnej kołchoźniczej rodzina panem Holandii. literaturze królem węgierskiego. zasadniczy w sobą Pod czerpniętym tyczne rodziny „Wielka pomiędzy niektórych zainteresowanie zainicjowanych ludu w bajkach Duże strukturze społecznego m. in. w niderlandzkiej mający jednak o uwzględnieniem występujący Północnej, późno, pożywienie), struktury tak charakterystyczny dla Wschodniej bardzo strój, rozwoju Znalazło (Budapest). Antagonizm a skutek przedstawili: W. rozwoju (Budapest) na produkcji. itp. rodziną i społecznymi rozwarstwienia ze Eva kobiet) nad prawidłowościach Judit 20-lecia stosunkach przebudowa równouprawnieniem długoletnich w (budownictwo, zwyczaje, formacjami SSR" ostatniego i z a s a d n i c z y c h przeobrażeń Tekla „O po­ stabil­ nakreślił Dómótor �KRONIKA (Budapest) tle przedstawiła i obrzędy ludu węgierskiego na porównawczym europejskim. W wyodrębnionej znaczenie dem i ność węgierskich Zachodem. dońskie eposy w Gruziński epos Prof. Zvetana tureckiej łowiecki przedstawiła elementów elementy I. na język T a k więc kulturowe, Abajew kolchidzkiej które materialnej szanych w świata. A) ostatnim Anna narodów Środkowej i duchowej dniu etnograficznych rinow (Sofia) górskiego (owczarstwa) Powiązania rodzina) w początek i w i środkowych Švecová w stare a pochodzeniu (Tbilisi). oraz Europy Ugrów z języka i rozwoju Na koniec przebieg prac Akademii w tematem prof. dawnych Kartografii były buda­ bułgarskie zapożyczenia O Czitaja XVIII Nauk zakresie kultury referatów wygła­ a X I X dotychczasowych ludowej Bałkanach, w a w. Karpatach, formy a łuku Tamas Balogh w X I X rodziny na Hoffmann ekstensywnej polskich Wasil pasterstwa István Karpat organizacją (Praha), i przegląd współczesne obszarach budownictwem Soňa rozwój dała kultury tradycyjne centralnych między omówiła (Kraków) dotyczących przedstawił pasterstwa B) rozmieszczenia węgierskiego, kartografii Wschodniej (Sekcja prof. kongresie językowe wspólne i a Kongresu. Kowalska-Lewicka badań i ludu ludów. Statystyki i na prześledził wpływy S. wol­ społecznego. (Tbilisi), etnogenezy etnicznej mace­ o gruzińską. (Sofia) G. ucisku pominięty ponadto Wscho­ i bojownikom Vinisaladze kultury prof. zasady Etnicznej bohaterom, być nakreślił pomiędzy bułgarskie późniejszego wymienionych Zakład kulturowe (Sekcja do mówił omawiała problem wzajemne (Budapest) bariery (pieśni) nie mógł a i Elena poezję i odwrotnie, językach zreferował Atlasem nad Powiązania prof. В. przeniknęły ludowej przez okresie etnografów naświetlił w (Moskwa) prowadzonych (Sofia) prof. C h r i s t o W a k a r e l s k i kultury Bruk w kulturowych (Moskwa) uchwytne i Vargyas łącznika węgierskim bohaterską Alano-Osetyńców tureckiego Lajos jako Romańska niewoli pasjonujący V. ludowej poświęcone zawsze peszteńskim. ..ТУРУ ludowych (Tbilisi) Tak ZSRR epiki Siharulidze (przenikania) I. sekcji ballad bohaterskie czasie Xenia S. wierzenia 481 Ma- wysoko­ (Nyíregyháza) w." Słowacji (wielka (Budapest) gospodarki nakreślił chłopskiej na Węgrzech. Ingeborg zała Weber-Kellermann międzyetniczne wyspy językowej Prof. instrumentów powiązania i ciągu w zwyczajów graficznego wycieczki się ze prém we stale w Budapeszcie, nad Balaton, zbiorami i wsi). Po (gdzie kawych czyć: 31 - miast Etnografia obejrzano również Visegrád, P o l s k a , t. I X na M. skansen wielu jego jego i dla skansen w Węgier. Kongresu, oraz w w Matra, Kongresowi Muzeum Etno­ czasie wspólnej uczestnicy zapoznali chłopskich mniejszych etnografowie górach W obrzędów Székesfehérvár, szereg indywidualnie Kongresu głównie księgozbioru. uczestnicy lub uczestników i magazyny) regionalnych in. polscy Parád ludowych wschodnioeuropejskie regionach zakończenie etnografów gruzińskich dotyczących (wystawy do również Kongresu węgierskich i w s i węgierskich. Esztergom, w zbiorów etnograficznych zakończeniu przewodnictwem jak wyka­ ludowych. wyświetlono jeszcze do dzieje (Budapest) etnograficznych urządzonej muzeów Tihany Martin popołudnia dostęp ludowych niemiecko-węgierskiej Toina). Gyorgy żywych wolny komitacie tańców pieśni obszarze przedstawił filmów dorocznych mieli w na (Tbilisi) typach jednego krótkometrażowych goście a n a przykładzie przenikania Tolna-Mózs muzycznych, w i Tschikvadse występujące Ponadto 8 (wieś Grigorij (Marburg) powiązania grupach zwiedzili mieli Eger, Veszdomów pod wiele możność cie­ zoba­ Sárospatak, na �KRONIKA 482 południu Pécs regionu oraz Niezwykle cały uczestniczyć w weselu we wsi Tura leżącej na peryferiach Paloców. czas przyjazna, trwania wysłuchiwane mialne w skupieniu wycieczki kontaktów w i i pomiędzy dystans autor i przyjęcia burzliwe etnografami woli i dzielący hotelu różnych i Zoltan w po gre­ nowych pokrewnych zrozumieniu w wielu stanowiska. Kodaly, zakresie aż o przez poprzez nawiązaniu krajów kontrowersyjne dzieł panująca Gellerta, kuluarowe, dawnych wzajemnemu przewodniczył znakomitych atmosfera w dyskusje umacnianiu dobrej patronował artysta koleżeństwa galowego sprzyjała dzięki zmniejszono Kongresowi wielki a życzliwego od odczyty teren, naukowych zainteresowaniach, wypadkach pełna Kongresu, wspaniały węgierskiego człowiek, folkloru mu­ zycznego. W s z y s t k i m węgierskim Dyrektorowi Muzeum Szolnoky wzorową za kolegom za braterskie Etnograficznego organizację w przyjęcie, a Budapeszcie, Kongresu polscy dr Tibarowi i jego zastępcy uczestnicy Bodrogi, dr Lájosowl składają serdeczne podziękowanie. Irena Nizińska NRD ETNOBOTANIKA NA Instytut za główny lizacją w J . Lipsa ośrodek obrębie z botanikami. nych Współpraca lecz kich Beoher K. Marksa etnobotaniki. również W w nie tylko Lipsku być jest postulują problemy przez LIPSA może na wymianie obejmować wywieranych J. L I P S K U Etnobotanika Etnobotanicy ta m a polegać wpływów do których znani, wyrażają aspektów przez religijne kultury nich zabiegach danej E. Lips (Nowy że d l a uważany młodą ścisłą poglądów uprawy specja­ współpracę i praktyczne określone badanego poglądy ludu wspól­ związane n a życie danej wiedzę lipscy dużą społeczności, wagę co jest oraz badań i zrozumienia i inni wszyst­ zagadnień roślin etnobotanicznych obejmuje grup uprawia­ na roślin przywiązują im do ludzkich obyczaje i uprawnych zastosowanie umożliwia (Monachium), (Vancouver) opracowywanie określonych uprawianych grupy Zerries Sutiles dawnych. ludzkich, .funkcje danej Otto poznania konieczne jak i współcześnie i roślinach, w p ł y w społeczności (Lipsk), Jork), Wayne pełniejszego współczesnych, leczniczych Etnologowie darczego należą: Leeds prowadzanych problemy: danych A. pogląd, zarówno Problematyka następujące i M A R K S A gospodarczej. ma (Hamburg), gospodarczych nych zakresu I N S T Y T U T U K. ludzkiej. Etnobotanicy, mniej P U B L I K A C J A C H Uniwersytecie z etnologii z konsekwencjami Hans na prac badaniach, grupy W U N I W E R S Y T E C I E roślin badania poananie i w w o wyobrażenia pożywieniu produkcji. rocznego ustalenie cyklu gospo­ typu gospo­ darczo-kulturowego. Podana cach bogatej temat problematyka dyrektora Instytutu literaturze genezy kulturowych z zakresu przedmiotu uprawy Ameryki etnobotaniki J . Lipsa, prof, prof, dr roślin, p o d o b i e ń s t w a określonego typu, znajduje dr E w y Lips. E. Lips formułuje kultur oraz związanych W pełne własne formowania z odbicie pracach uprawą się w pra­ opartych na poglądy na kompleksów kukurydzy. �KRONIKA 1. Problemy nych Z znalezienia roślin, uzyskanie olbrzymiej liczby wykorzystuje działali widzenia uczeni różnych go s t a n u n a s z e j jest ściśle daty. z wały do koncepcji uprawy W należy świetle ją O przykładem doru, po renów kach w tytoniu form do pomimo iż na trybu które życia przełamie łodzi pędzących do których bądź rodzaju występuje (np. obrzędowych. jest Indian Naskapi osiągnęły straciły przy­ wierzeniowe, ludów się przej­ uprawianych. celów nie żywot Etapem ekonomiczne ci nie dają polowali, opo­ formy wszelkiego wielu dla nakłonienia osiadłego na u pełne bez cebulkowych. świadomie preriach 350 l a t . I n d i a n i e bobry, ludzkich Zachodniej) gospodarki przyj­ gospodarki. czynniki Afryce ale ich na różnorodne. i w znajduje nowe mieszanych, w jak psychiczne,, toporów roślin wykorzystywanie mogą przez białych iż t r w a j ą grup że decydo­ czy plony. kartofli, formę wypro­ bardzo z Labra­ rezultatów oderwać wartość od na te­ ryn­ światowych. E. Lips darki nie Ameryki więc w procesem współcześnie, Południowej. rybacy) dowisku podkreśla jest prześledzić i uprawa owoce jedynie bardzo rosnących, Aszantów być lecz form decydować myśliwców, dzień, p o m i m o łowieckich, sezonowe tradycyjnych podejmowane koczujących dziś przez może do są się pracach, predyspozycje uprawa trudno stopniu odwiedzających określonych roślin dziko roślin od ziemi punktu konkretne swych równym uprawy i c h własną występowanie roślin uprawy Przywiązanie jest oraz w dotyczących była uprawnych, wzbogacające ziemi dziko znana przejęli uprawy bawełny duże. W y s i ł k i nie roślin przejściu użytkowanie uprawy czego rybacy niego akulturacji Herscovitsa n i e przyjęli z współczesne­ a n i dającym wykazuje określone celów współ­ uprawy świetle dla c z e k a n i e n a dojrzałe którym świadomej uprawy przyjęciu jęcie i swych uprawy z tego z a k r e s u , bądź w zna­ świecie. Buckland) E . Lips w ludzkie jak do do W. jednorazowym teoria sprzyjające rosnących zarówno i A. terenowymi E . Lips całym Pochodzeniem ziemi grupy Chińczycy Maorysi, połowu, do do ryż Malajezyków metody ściowym roślinnych, sobie myśliwi w. Okoliczności roślin upraw roślin Bücher, c y t o w a n y c h przez E . L i p s przykładów, przyswoili koczowniczy konkretne cierpliwe Uprawiający 1 nowe przyczyny. terenowe, poparcie. Australijscy wynalazkiem samej warunki nowych XVIII/XIX К. gatunków na człowiek 2000 (Naturvolker). uprawy zwłaszcza mowaniu rów tych badaniami wynalazek polepszenie uczonych botanikom teoretycznych. Według przez odpowiednie których interesują E . Grosse, wzbogaconej tej roślin wyżywienia, znanych przyrody ziemi nie była i źródeł adoptowaniu ludów wiedzy, jednej podjęciu W (E. H a h n , zlokalizować Uprawa wadzić 0 2000. uprawy plonów 300 000 r o ś l i n jedynie się nowych wzrostu przedstawiciele zajmowali Geneza 483 zostali nie uprawę na Np. zepchnięci mogli roli wewnętrznym swych podczas 2 miesięcy a uprawa ziemi m a na parę są zainteresowaniem W drugiej w fazie roku. posiada różnych ze wschodniej na wysokopiennych teren się z • konieczności. racka, przejmowanie przykładach wyżywić jedynie że lecz Indianie przekonaniom, miesięcy pracach, jednorazowym, w stosując znaną Przejęta od nowa forma roku. Nadal Przykład przejmowania uprawy równomiernym. lasów. W gospodarki, o sąsiadów, gospodarka zapasy gospo­ możemy z terenu myśliwi zmienionym uprawiana wbrew jest śro­ przyjęli u ich nich myśliwsko-zbie- kukurydzy wystarczają Siriono. roślin myślistwo Świadczy (zbieracze, formę najbliższych Indian form które indiańskich Boliwii im dominuje dotyczy fazy, szczepów gospodarki znaczenie marginesowe, nowych liczne i uprawa t y m przykład roli darzone północno-zachód- �KRONIKA 484 niej od Brazylii: ludy 3 generacji, wiane pola, śliwskiej do fazę reprezentują niowe tego w jednak przejścia ludy tam doborze nadal z Waica Zarówno z u Irokezów u jest tych w odległych od w podąża jest ziemskiej mityczna Podobieństwo pochodzeniu 3. i jest t y m ludom się do dopiero dbałości dawnej zwyczajach istota na oraz o upra­ kultury przy my­ dzieleniu Północnej, jak siebie terytorialnie zaj­ obrzędowo-wierze- i u ludu Bafiotti utożsamiana według ludów, jest przebywająca w w według Pan­ i podo­ wszyst­ panteonie ziemi: bóstw Tharonhia- autorki kultów, lecz jest w y n i k i e m Afryce duże z z i e m i nsssi postacią nie świadczy w z życiem. wykazuje Bafiotti Główną stale wyżej praktyki roślin roli kultur a nawet tych uprawy Uprawą sens. życia, stwórcy do Wenezueli. swój początek polowaniu w dawne wędrówce. wykazane z j e d n e g o źródła opartej Orinoko powoli Ameryce symbolem co żyje, b i e r z e niej formy mitach Podobieństwo bieństwa. W s z y s t k o , wakon. znana itp.; elementy natomiast tracą ko Irokezów w wszyscy, myślistwem ziemia bóstw, do roli przyzwyczaić roślin górnej 2. teon już gospodarki znad dosłownie związane Zachodniej Uprawa zdążyli zwierzyny. Trzecią się i Pakidai. staranności występują upolowanej mują Surara ale pomimo o wspólnym wspólnej tym ludom gospodarki. Kukurydza w kultach i obrzędach Indian oraz związany z nią kompleks gospodarczo-kulturowy Kukurydza u w których Meksyku się w uważana stanowiła i u Irokezi, cześć religijną. zależą dobre rykańskich Indian także na dawnym kultu są /cotona Indianie płytach (Nowy mama (Inkowie), Uprawa czy Zabiegi charakter waho wicieli Mayów. noszące u tylko szeregiem u czynnością kukurydzy bowiem północnoame­ tarczy słonecznej kukurydzy, odkopywanych np. czynności na spotykamy przez archeologów występującym indiańskich mili obrzędowych jest nazwy: zara- Zuni), totonac czerwona gospodarczą, obiektem odmienne (Indianie kukurydza splata bożków. od niej Indian czci Pueblo), i uprawianej jest grup (mity) bogów kukurydzy, Powszechnie różnych gatunki, gospodarcze na związane snopka zazwyczaj czy z uprawą obrzędowych. wyszukaniu zebraniu szczepu szczepowej. okazują ku indiańskich, Peruwiańskich, kukurydzy występuje nich królewskich państwa określone i boga u bądź ceremonii ułożeniu poprzedza tego (Indianie rytuałem Pima Indian postaciami kiełkowania budowanych nie duszy, szczepów u itd. również równorzędnych ściśle z sie­ żniwami. polega uroczystym siły kaimu jest tych pochodzenie Indianie Meksyk), kukurydzy określonym wem i u Aruaków, j e s t n p . siła k i e ł k o w a n i a sarkofagów kukurydzy, u Tajemnicze Wizerunek ołtarzach świętą wyobrażeniami Uosobieniem terytorium kolby roślinę egzystencji: Pueblo Alosaka. na na z Czcią o t a c z a n a bóg za Maya. Indian plony. Hopi, go nym ludów wierzeniach Aztecy, jest podstawę z roślin z kukurydzy w całego szczepu ceremonialny grupy kukurydzy Przygotowanie co najmniej formie oraz rozdział lokalnej. krzyża, ziarna do czterema wykonaniu Rozdziałem i jej konsumpcją ziarna siewu u kolbami, pomiędzy zajmuje ziarna śpiewów. wszystkich się Na- ceremonial­ pobłogosławieniu rytualnych posiadają Indian na Siew przedsta­ wysłannik rady �KRONIKA Ceremonialny manej Obrzędowi i chmur Do nia i temu świąt Irokezów i od trwające święto (Nikaragua), skrapianej indyków wych, nią Ty grup mitologii otrzy­ albo ankwanti. symbole ptaków co postaci z po części Ty ludzi tych modlitewne wraz sporzą­ z piórami Zatykane były potęgom występująca w sytuacjach umierającemu, i w Ari­ życio­ posypywano na jego a w inne szereg ideę dziękczynienia za konieczność łodygę). aspekty odbicie w czynnościa­ życia kultu­ mitologii, grach wymiany aspektów ofiary, ideę osiągnięte śmierci zaklęć gwałtownie ściśle z środkach cały dniu twardą zespolony bowiem nawet magicznych jednym mieć obrzędowy kukurydzy: biczowania), charakter chcesz łatwością uprawą ideę z kukurydzy okazywaną różnych rękę oddziaływuje znajdujemy życia, w korzenie przepowiedniach, symbolu (w miały proszę. kukurydzy z ją z Północnej, modlitewna, w wszyscy rekwizytami społeczną. cześć wzrost ofiary Laski Ameryce drabinę Mączka wierzeniowo odnajdujemy w biczo­ gdy pościli krwawe przywiązywanych zastosowanie szeroko kompleks uprawy ja natomiast modlitwa. symbolizować Dawano równocześ­ kapłani, nieodzownymi głównie były i umartwienia: sporządzane i sadze­ Seminolów uważane obrzędowe święto Creek, itd. kukurydzy o te składano modlitewna kukurydzy. Irokezów Indian Winneboga krwawych Miały u n p . pościli świąt kukurydzy śmierci. związanych urodzaju tych ofiar choroby do Indian kiełkowania magię do tańcach, -obrzędowych Indian znajdowała indiańskich, zabawach, W kivas je posty Inków symbolizującego wypuścić wyżej U mączka ziemi. uczynić, gospodarczymi rowego kukurydzianej patronują przez Święta ciasto kłosów w Indian busk. rozpowszechnione aż chcesz Opisany Oprócz wypadku to u specjalne Meksyku, w chcesz mi a należy poprzedzały błędów. trakcie dojrzewaniu narodzin Modlitwy rosnąć. śpiewy, obchodzone stąd pogoda, W drewienka o podłogę (Ty i modlitwy Nowym od zła kwitnących do decydującym i i mąki ten nosi nazwę kukurydzy kukurydzy modlitewne, znane z trakcie zonie tańce cześć duszy, żniw. (Peru). laski (Gebetssabe), w do krwią były na wyznawanie spożywano były: dzane ucieranie obrzęd dni, oraz zielonej hamowała kiełkowania świąt także Hopi zawsze 7 oczyszczania publiczne kukurydzy i towarzyszą obchodzonych z a święta wanie posiada Indian deszczowych. kukurydzy, nie charakter z nowego ziarna. U 485 płatniczej. wierzeniowoczci dla pomyślne i pociechę siły plony, zmartwych­ wstania. Taniec nów domy i także w w rytuałach kukurydzy., kultem źródło W deszcz. tego innym słońca, obok ma Taniec tańca, tańcu bowiem ten z uprawą który Zuni, wykonywany sprowadzić odtwarza 'kukurydzy Zuni wszystkie (laheve) słońce przez błogosławieństwo świętą kukurydzy. zawiera obrzędowym w s z y s t k i c h i n n y c h tańcach kolbami pierwszy wybija życia kukurydzy, się p r o ś b a cyfrę n i e zdają elementy kult uważane 4 demo­ na sobie sprawy składowe kukurydzy jest za ich występującą kultu splata się najważniejsze obrzędowych piórami o urodzaj ptaków, kukurydzy wykonywanych w maskach, naszyjnikami z kolb, oraz wdrażanie ozda­ na młodzieży plan w taj­ grupowego. 4. Niektóre jej Indianom życia. We się znany przodków, związanych sensu bianych niki masikaich spowodować z właściwego z shalako, obrzędowy deszczu szczepy ziarnami, Gry, zabawy indiańskie wykonują używają dla dzieci i przepowiednie do strzały gry w z kolb kręgle kolb kukurydzy, kukurydzianych. W bawią Meksyku �KRONIKA 486 rozpowszechniona kukurydzy, cenie W biegu i z zmieniających kich się grup z dla o uprawy na losie (kukurydzą), i inne aspekty kulturowe w wojennych. począt­ przestrzeni dziejów poza symbolem kultury obrębie zakłó­ plonów. kukurydzy, wykracza urodzaju, bogów: dobrych jeńców na społecznych synonimem oddziały w u j ą c podobieństwa deszczem terenach wyobrażali symbolizować rozstrzygało uprawy się gry miała na gospodarczych i staje tej piłka dla sprawia, odległych ramy wszyst­ że znaj­ terytorialnie indiańskich. Poszczególne różnego elementy pochodzenia podłożu 1 kulturowe różnego kompleksu dziś pełniły ale w skład wszystkie Rozpatrywanie w przeszłości w umożliwia życiu tego wyrosły kompleksu na poszczególnych jeszcze aktualnych, a n i e zawsze gospodarczo-kulturowego jaką wchodzące wieku, gospOdairczo-obrzędowym. no-obrzędowych roli, a uderzające równi kukurydzy stosunków Uczestnicy Odbijana na rośliną rośliny i n n y c h roślin, dujemy świętą. występujący główną tej, jednej piłkę urodzaju. ziaren wierzeniowy związany uprawy i potrzebnego rzucanie Kompleks gra w wiatru słońca Wirginii kowo była tańca, aspektów zrozumiałych, pełne ich są jednakowym na rytual- tle całego i ocenę zrozumienie Indian. Jadwiga Kucharska Francja E T N O G R A F I C Z N A OWIEC W E DES Wystawa ekspozycja et ARTS gmachu wa Lasku Jedną świetny wej i muzeolog, piastujący Produkcji w Naukowych (CNRS), mował głównie, Desvallees. Podkreślić brali udział wszyscy wraz z całym kulturalnym z racji mów świetnego Problem raz pierwszy na tej i w G. Palais że w wysta­ 1962 r. Międzynarodo­ Działu Badań muzeograficzną asystent Muzeum ważnym naukowi, Jej Muzeum, Narodowego Oprawą zarówno etnografii dyrektor Ośrodka sal nowego kierowniczka t y m szczególnie tej placówki, Chaillot. jest właśnie dyrektora opracowała Arts czasowych dziedziny Riviere, Riviere'a, de własnego lipiec—listopad Henri jako des odpowiednich wystaw z ekspozycji naukowy H. została (Musée brak jedynie problem godność wystawy należy, zaj­ André wydarzeniu j a k i techniczni, pomocniczym. Francji" stała Paryża, wnikliwego i rozwiązania pasterstwa, Muzeum Jean-Brunhes Delamarre. jednak naukowym naukowego, oraz Georges HODOWLI MUSÉE zorganizowana miesiącach pracownik pracownicy „Pasterze i był kierunkiem personelem Wystawa w I W PARYŻU Ludowych lokalu się o k r e s o w o równocześnie Muzeum, pod siedzibie wybrany Scenariusz Mariel France) Tradycji organizowaniu eksponowana Muzealnej. się na jakiś organizatorem i W o c z e k i w a n i u n a wykończenie z t a k i c h zmieniających Francji", F R A N C J I " P O P U L A I R E S zajmowanego obecnie, w BulońskŁm, głównym Rady Technik tymczasowej muzeograficznie „Pasterze twórcą w P A S T E R S T W A „PASTERZE de Sztuk szczupłość poprzestaje w (Bergers Muzeum Populaires) obrazujących Francji. Francji" na M U Z E A L N A W Y S T A W A TRADITIONS przez ze. w z g l ę d u wystawowych — E T „Pasterze czasowa Traditions Muzeum MONOGRAFIA FRANCJI ściślej właśnie się dużej uzyskując miary wysoką wszechstronnego wydarzeniem ocenę ujęcia przede w życiu wszystkim obrazowanych proble­ muzeograficznego. pasterstwa wystawie i tak hodowli szeroko owiec we Francji, potraktowany został po tematycznie, �487 KRONIKA przestrzennie na terenie wo — gdyż wiając torzy sięga mierze Tak starali Biblioteką Federation lę o w i e c w rękopisy wych jej ze scenami daleko de de idącej też pomocy wypożyczając jej obecny. archeologiczne stad ich rozmieszczeniu bądź użytkowaniu zbiory zultacie tych myślanych, posiadająca szczególne pasterstwa widzenia całej kultury wych mające rzający Dział niowiecze, raturę, dwa, o stanie drogach szereg po­ sezono­ miesięcy badania różnych jedyna w niedaleko bardzo położonej W starannie rodzaju Wystawę nie­ Francji. pasterzy. swoim naukową, przy terenowe, zostały regionów ubioru da­ gospodarczych. wzbogacone już przed uzupełniających instytucjach muzealne. duża — z ujęty plastyczną przez tę od re­ prze­ wystawa, określić można wszechstronną t y m rozwiązaną wielkości nich z z mo­ punktu znajdująca witryna z grupą nich stada. kij w., o b r a z o w a ć W od pasterzy na w stali stanowiący dziale antycznym nosił nazwę mniej­ rozdziałów sal' wystawo­ tradycyjnym ubio­ dzwonki-kołatki, zapatrzeni w wynu­ symbol. starożytnych, miał oddziaływanie ilości „Promie­ szereg wzór do wysokości Pasterze czasów na wejścia różnej pasterski chronologicznie muzykę. na u się i był ekspozycji — dzielił tytułami się przestrzennej zatytułowany trzon działów oddzielnymi ciemności i do z właściwy się, z a w i e s z o n e strzeżone nimi co Każdy stanowiła aż d o X I X i X X sztukę na z doskonale na­ hodowli. też ściśle hodow­ iluminowane mówiące o do zbio­ Muzeum zarówno owiec, Francji, równocześnie Pierwszy Francji". znajdowały pierwszy, i nierówne działy. oświetlona przed a materiały muzeologii. wyodrębnionych wyobrażać się naukowe Francji, dane stosunkowo powstała też zrze­ posiadanych systematyczne etnograficzną, we Wprowadzenie którymi skalę, i do n a j c e n n i e j s z y c h poszukiwania zarzuconego jak np. czy współpracy hodowlą pasterstwa okolicy pasterskiej", drugi efektownie za owiec „Pasterze poddziałów książce. w dawna walory z mich zrzeszeniami owiec, swe z tej bliskiej instytucje ilustrujących pochodzącymi szeroką eksponatów, wystawy: szych na obejmowała wystawionych od pierwszą nowoczesnej Wystawa niowanie znaleźć Dzięki czy zakresie przygotowawczych jako sztukę wszystkim Ovineš te obiekty także do hodowli d'Editions terenie długotrwałe, w i rozpoczęte jedynie materiałami, jeszcze podjętych najwłaściwiej nografię także tradycyjnego, prac wystawy, muzealne interesującymi się szero­ dzięki zawodowymi produktów bibliotekach zorganizowało do a na archiwach, części w na przede udostępniając związane muzeach, in. udało oma­ organiza­ kulturowy. pasterstwa Wszystkie Wśród pasterskimi, starodruki, i et materiałów stan z cenne wystawy. wartościowych się Paryża i zrealizować oraz Laine. ograniczały zwykle ten uwzględniając i bibliotekami, Presses la organizowanej owiec którym Problem czaso­ kraju historyczny pasterstwa nie Muzeum rze, Soclété jak i pełni Arsenału, problemem otwarciem, w obszarze oddziaływania w Muzeum dzięki w się Przygotowania nych M. wszechstronnie owczarstwo prowincjach, na etnograficzny, udało się bądź bardzo wędrówek jej obecnych. innymi muzeami Biblioteką Muzeum zabytki rasach przedstawia owiec czasów omówieniu Interprofessionnel przeszłości, zaliczyć do możliwie z Ovine, wzbogacenia szereg głowia, i naukowych, dla aż wystawa hodowli aspekty: wystawy zajmującymi uzyskało poszczególnych śladów również Narodową udzieliły gdyż w literaturę. Nationale opracowań leży i cele National szenia ująć jego jej kierownictwa instytucjami Comité się — tylko jej rozwój poświęcili ambitne nie pierwszych dalszy muzykę współpracy rów do a różnorodne miejsca plastyczną, Przestrzennie Francji, następnie Wiele i czasowo. wystawy kiej z i całej poprzez pasterstwa wystawione śred­ na lite­ zostały �KRONIKA 488 Ryc. 1. Pasterze landyjscy X X X V I I I 1. (ok. 1 8 2 9 г.). Reprodukcja z Plansza katalogu W y k . S. K u s z a utwory starożytnej gosa, i jako mesa Kriophora sarkofagu sterstwa pisy w sztukę gablotach, w swój wyraz czyć miały nasilenie wystawie w przez kostiumach. dość przedstawiającymi Obrazując różne w w ich sztuce ze literaturze z du kalendarzy od XVIII w. jak i pierw­ czasów o Odro­ również czym pasterskimi. salon, pa­ ręko­ wystawione znajdującego zdobniczej, pasterzami m . lin. czasów, Francji scenami pseudopasterstwa dawnych z we Her­ fragment oryginalne z wyobrażeniami się greckie oraz promieniowania iluminowane późniejszych pastorale pasterskimi pasterską organizatorzy i rzymskiego pasterskiego, tkaniny typu zespół sceny z ówczesnej sztuce nutami przykładów liczny paryskich Wergilego, L o n - figurki Ilustrację pięknie rozwijającego scenami Obok tematykę okresów z Pasterzem. tzw. rodzaju także Teokryta, plastycznej pasterza starodruki ścianach pasterskiej F . Boucher tam a statuetka bibliotek przykłady na pasterskiej, sztuce stanowiły literaturze muzyce, w Dobrym ilustrowane starodrukami skich różnych i w tematyki z zbiorów rozwieszone nymi stawiono ze zawierały i tematyce średniowiecza Liczne teatrze o tematyki baranka, gallo-rzymskiego na jasełek. dzenia tejże niosącego wypożyczone szych literatury przykłady świad­ Szczególne przedstawiono również pasterkami w dwor­ salonowo-dworskiego dla pasterzy z na malowa­ wy­ ilustracjami życia. występującą wystawy w starali literaturze się i wydobyć sztuce na francuskiej jaw różnice, �KRONIKA jakie zachodziły jących ,w dobranych pasterzy wyraźniej obrazu mu życia w ze z czasie, — dość jednakże Większość okazów na hodowli liczne w., (878), owiec, czasy stado, przestrzeń tego o trzy pasterska, dziale, zwią­ znalazła Pierwszy i treści w one się hodowli, techniki i kolei' w do ramy X V I I I — Na ochrona wierzenia, „Pa­ z ujęte rzeczowy. pasterze, (961). historyczne średniowiecza układ jakości,, dziale dzieliły były i wystawy się trzeci od wiedza, kalendarze perspektywy pierwszym zagadnienia: XIX-wieczne i wyselekcjonowa­ eksponatów poddziały: produkty in. słu­ treści i innych, bliskich względem dobrana, społeczeństwo, m. o pasterskiej. t r z e c i m miały następujące coraz prawdziwego almanachy pod średniowiecze, poddziale pasterska, artysty przed­ temu wydawnictwa liczby poddziale ogół miało Milleta, pierwszym główne wczesne w i tematyce w etnograficzne. W celowi panu­ rzeczywistości. były starannie troskliwie na zostały ekonomika dążenia ogólnej 10 niemniej aspekty Temu od odpowiednio odtworzenia 1 pastorałek, niezwykle V do nich drzeworyty niż starożytność, zwierząt, kolęd zalezn'e pomocą realistyczne na wśród wystawione — współczesne; wysunięte środowiska. malarzy, Za przeciwstawiając dążenie przedstawiania „rozdzialiki". pierwszy mocnicze, (83) w., reprezentowane i podzielonym chronologiczne: X I X ludowe mniej mniejsze i w. zagadnień mało XVIII dla wykazania należy stanowiły typy zajęć licznie przedmioty Francji", X I X różnych tym twórczości. podkreślali sztuce pasterskich, szopki co podkreślić sterze w realistycznego piosenek okresu, jego z kierunków sztuce wystawy, do Wszystkie ne w obrazów tym zbiorami tego i c h życia człowieka, dziale związanych epoce porównawczych i z tematyką W innej występujące wystawienie zanej ujmowaniu czy zestawień stawianie żyć w takiej 489' i plan obrona rzemiosła po­ twórczość arty­ styczna. W' poddziale świadczyć snych. o Materiałami rzymskich, owiec liny, malowidła, dane rzeczowe Jako wśród przejaw nich prace również Szczególnie owczej, dążeń główne merynosów wprowadzeniu do na współczesnych fachowej woju nastawienie jej pasterstwa. i Wystawiono o konkursach hodowlanych, hodowców oraz bardzo i do z rzeźby i trwałości miejscowymi mięsa zasobu z oraz na wyrób wystawach interesująco rasami owiec, hodowli owiec, angielskich szczególną serów, na organizacje czasopisma te się na zawodowe dyplomy i tablicę wiedzy epok, i innych. Z a ­ i jej produk­ lepszej a ras wełny i owiec, co wełny. Przy na podstawy i na po­ oma­ funkcje naukowe poziomu i c h rolę pasterstwu, nagrody krzy­ następnie uwagę podnoszenie poświęcone opracowaną gobe­ różnych uzyskania mięsa, n i e t y l k o również wyso­ Wszystke m . lin. n a s p r o w a d z a n i u zwrócono i jak o utrzymywania powiększenia do X I X w. hodowli czasów fragmenty tkaniny, ilustracjami. melioracji z w z pasterskie, gospodarskie zmierzające a polegające tam prehistoryczne i nożyce mające współcze­ Francji. księgi n a produkcję wełny, o hodowli w., gospodarcze, pasterzy miały dążeń Francji hodowli znaczenie hodowców we obiekty czasów Serrosa, C h . Estienne'a, Ligera tych XVIII do teksty Columelli, mówiące starodruki liczne próby aspektów produkowanie i etapy hodowli wianiu hodcwli, także hiszpańskich zwoliło hodowli ulepszenia podkreślono już w i aż późniejszych pasterskich w e K r e s c e n c j u s z a , de prowadzone żowaniu do zostały zwierząt, czasów zostały neolitu tam zabytki świadczyć technik od z owcami, z iluminowane dawnych wystawione znaczono tów. i się dzwonki pasterzy ikonograficzne zgromadzone Francji stały Galii, wreszcie rękopisy i owiec pasterzy we dowodowymi z wizerunkami jakości hodowli historyczne pasterstwa m. i n . gallo-romańskie płaskorzeźb kiej perspektywy Ciągłości wiedzy w roz­ wywieszki uzyskane przedstawiającą przez układ �KRONIKA 490 Ryc. 2. P i r e n e j e . Plansza P a s t e r z e iz d o l i n y X X X V I I I A i r a n ( o k . 1 8 3 4 г.). 2. R e p r o d u k c j a z katalogu Wyk. S. Kusza stosunków i zależności sterstwem Rolnictwa. W salce, małej nienie tego tradycji problemu czych, w Zestawienia miotach, tradycyjnych i tego za na nie To obecnie używanych niemniej osiągniętego, niania lub sprzętu wyraz bardziej rodzaju w organizacjami 4 i gabloty, siebie odległej stwierdzić kształtów metalowych, dawniej przy strzyżeniu wytworów istniejących wyraźne i istotne uwłaszcza pasterskiego. w owiec. i różnice, ostatnich Pomysłowo nimi dała w w wielu jednak postępu do może więcej Wydobyła tym samym w zakresie przed­ najdobitniej formach coś wy­ dawnych przeprowadzona podobieństw. umożliwiając czasach, się się porównaw­ współczesnej. podobieństwa zaznaczyło zagad­ pasterskich produkcji drewnianych, nowych między i Mini­ rozwiązań"';; zestawów sprzętów utrzymywanie wyraźnego podobieństwo i i poglądowo Muzeologiczne szeregu naczyń przesizłości fabrycznie, zawodowymi omówiono pasterstwie. ekspozycji obok pozwoliły dawnych stwierdzeniem jaw swój zaledwie hodowli umieszczonych form. porównawcza poza w wykonywanych naczyniach, nożycach z mniej dziś pasterzami, zawierającej postępu .znalazło złożonych konanych w i między na sery anali­ jeszcze ponadto przedstawie­ unowocześ­ �KRONIKA W we poddziale Francji. 4 podstawowe huimancję, niku. przepęd Poddział tych ilustracji i tych w w różnorodne na do torby — psów używanych obrony i W transza­ transhumancji, ilu­ przedstawia­ pastwiskach. pasterstwa, ilość w Głównym porównań postaci fo­ przeznaczeniem dzisiejszego przede zajmował różnorodnych ilustracyjnych i tam obrazu wszystkim z pa­ X I X w. po rogi ochronę z i sposoby lub ubiorów wy­ W witrynach tabakę i na konchy, koziej się ubioru, sól. ich pasterza na z miej­ kijów psa gwizdki, Przy­ znaczenie odmiany zawołań z akcesoria podkreślając liczne dawnych in. kapy także na i częściowo do m. przenoszenia pasterskie, obronę dawnych odpowiedniej tresurze i pa­ na sta­ fletnie przy obrożami. ponadto kije, proce, Liczne wyjaśniając fotografie, przedstawiające pana inne Psy takich jeszcze rasy zwierząt wilkami. Zbiór broń palną, a materiały drzewo­ rozmaite zapędzaniu wszystkim przed -eksponując pasterzy. pokaz, eksponując pomocy kolczastymi napastnikami — przez uzupełniały do przede dawniej gablocie, przed stad tygodników, drapieżnikami, oddzielnej stada po rożki umieszczono rozmaite kraju, zdjęciami. itp., a ilości częstego gablocie również saboty dużej ze pasterzy, wełniane, w fotografii okolic analogicznych ubioru getry, i szereg różnych pomocnicze. zakładane fotografie, z wełny, okrzyków ścianach sąsiadujących typy futrzane zabezpieczano w paści typu dawnym, na witrynach pobliskiej ich przed wystawiono i 2) w lotniczymi, największą pasterskich, wyeksiponowano ilustracje stada bezpieczające ki opończe potraktowano wybrane do z owiec obrazujące (najczęstsze), etnograficznym i pasterki z ubiorach skórzane, gestów Osobno żujące różnego dokonywania hodowli mapy, przy drzeworytów. umieszczono dużych instrumenty ryty, i stad materiałów i Francji pasterzy Zobrazowano od dużo i 4) k o c z o w n i c z e , o b e c n i e posiadał pasterskiej, wymagającej miejsce. inne i litografii i i n . zdjęciami ich na charakterystyczne noszenia sterskich. i dwóch gospodarce sca tym we regionalnych z kapturami, do m. aspektom ułatwienie owiec ekspozycji wystawiono bory w 1) o s i a d ł e wędrówek fotografii, wystawie (820), było wstępie sierści drogi zastały t y p y fotografie X X . stawionych w na tam owczarstwa: wypasanie przedstawiających całkowicie zostały dawnych hodowli początków Na i omówione były rozpowszechnione) poświęcony przestrzeń rysunków, sterstwa rycin owiec eksponatów tografii, (mniej szeregiem ostatni, największą bardzo francuskiego również ponadto wystawy eksponatami odmiany Zmapowane jącymi t e j części 3) w ę d r o w n e strowane i drugim Głównymi 491 stró­ obroży środki za­ także pułap­ ilustracyjne, dawne ryciny konstrukcję i funkcję szeregu ekspo­ natów. Następny „stado", niu na kolejny zawierał terenie związanych rolę zwierząt i ne psów, oraz przy dużo o kraju, zabiegach tzw. „rozdział" dane do zajmował przedmiotowe zaopatrywania przy stemplowaniu wiednimi hodowli Do ich w się głównie obroże i tego celu w jak osły, i zapasów do stada, żywienia mapy, serca. — również pasterza użytkowa­ dziale i tym wykresy. znakowania Znakowanie, przede żelazne W tablice dziedzin polegało głównych tam i konie, żywności. pasterskie. i oraz pożywienie muły dwóch dawniej krzyża zatytułowany ich rozmieszcze­ Przedstawiono dzwonki służyły formie Francji, uzupełniających sprzętu zidentyfikowania najczęściej sposobach zwierząt. kóz, monografii, we i l u s t r a c y j n y : fotografie, odnosiły dla zwierząt. znakami, transportu materiał zwierząt zbędne — tych j u c z n y c h i pociągowych, Eksponaty i hodowanych pastewnych, pielęgnacją pomocniczych zwierząt muzeologicznej owiec roślinach z transhumancji miejsca tej rasach nie­ wszystkim przyrządy Zwierzęta z na odpo­ wyróżniano �KRONIKA 492 również czono wej za tak i także pomocą tryki odpowiedniego prowadzące dzwonkiem. Obok współczesne Dużo skim, uwagi które, branym wycinania stado. i c h sierści, Zdobiono dawniejszych je szczególnie ponadto sposobów pęczkami znaczenia często wełny owiec zna­ koloro­ przedstawiono- znakowanie. i miejsca zależnie poświęcono od regionu sztukom stada, przede na kraju wystawie i obrożom rodzaju i hodowli, w s z y s t k i m (przewodnikom, dzwonkom zakładano lub też paster­ tylko wy­ większości zwie­ rząt. W pod jednej z względem witryn formy. wystawiono W typologiczno-chronologiczną kształtu dzwonków, w mierze dużej Jednym strzeń z ze największych środkom materiały z zakresu przez Muzeum towej. Na pasterza rodzaje w latach oraz na w tej pomieszczeń dla przy ich uzależnioną dzwonka. był drogom dział „prze­ oraz transhumancji. Wystawione tam ze badań zbiorów zgromadzonych terenowych się do Uwzględniono od ..— wędrówek odnoszące uzależnione zasady rozmaitości tonu, serce wystawy głównie wyniku dane zwierząt. pasterskiego części zróżnicowane dwie wielkiej sprządzoine pasterskiemu, pochodziły 1941—1946, w racji różnorodność zostało owiec wykorzystano budownictwa z budownictwu budownictwa wystawie Pierwszą „rozdziałów" stad bardzo uwzględniono jakiego transportu pasterskie, ekspozycji względu p a s t e r s k a " , poświęcony i ich tonalną. materiału, z sposobom i i drugą od dzwonki układzie typu i akcji mieszkań przy ankie­ hodowcy tym dwa. — osiadłej hodowli główne bądź. wędrownej. W ekspozycji pasterza zycji i pasterza. rycin, plany ku. barw Wśród skie na nych mioty, na sterskiego dowli i u trzy typy przystawione dem, i a do plany były na pasterzy. naczynia gliniane, poglądowo dla w tych dwu domki lektyk. Domki placykach za­ były kon­ rysun­ paster­ te, na­ wydzielo­ obrzeżeniami. przedstawienia Różnorodne żelazne naczynia kociołki do wystawę wędrownych z i wnętrz sprzęty, gotowania itp. odmianami pasterzy. Obydwa miesz­ skórzane przed­ sprzętu pa­ rodzaje ho­ rozgraniczone. zwierząt owczarni: domu i się czytelne przejrzystość ziemią po­ dawnych ruchome rodzaju również zwiedzającego hodowców wyraźnie — specjalnymi i zorientowanie Szczególnie uwagę w mieszkania społecznej starodruków potęgowało wysypanych pominięto oraz tle. Z e s t a w i e n i e zwracały ustawione oraz zaznajamiały eksponaty czarnym przenośne nie ze ułatwiały równocześnie eksponatów zróżnicowania hodowli i zasięgach. bądź pomieszczeń główne ryciny były na a wystawowej typu zaczerpnięte płozach osiadłych tam Wśród wykazanie znakomicie liniami gospodarskiego płyny, na regionu, ilustracje efektowne, lub .zaznajamiały od domów budownictwa sprzętu uwagę ich odmianach białymi przestrzeni bukłaki plany wystawionych sekcji i bardzo budowli, wielkości, z W dużą zależności było kółkach turalnej kań oraz typach narysowane trastowych w Liczne fotografie sadniczych zwrócono hodowcy żłoby, wyodrębniono pod jednym stojące wolno z w do wody, z obrębie ich wyglądem koryta koszary dachem stałe i ruchome budynkiem zagrody. zewnętrznym, drabinki, Liczne fotografie, konstrukcją kosze — oraz mieszkalnym, z i ukła­ wyposażeniem wnętrza. Umiejętnie nych od dobrany rodzajów regionu, typu dróg, jakimi czas, miejsce zestaw pastwisk, hodowli wędrowały i sposób na ilustracji, których oraz stada pory na przepędu. tablic i fotografii wypasano zwierzęta, roku. Z pastwiska Zagadnienie wypasem sezonowe, to dawał przegląd różnych owiec oraz wyjaśniały w głów­ zależności wiązał się norm regulujących opracowane problem przej- �KRONIKA Reprodukcja rzyście tablice, wek sposób i dziś coraz częściej uwidocznione W zane sa. za owiec pierwszy na sterskiego dwóch służy w strzyżenia owiec. W do od dziś okresu Za pomocą całkowicie, owczej. i wyrobu ważnych przez zajęcia z za uwagi i różnic i co również zostało rycin pasterzy, tam owiec jakie zajmuje on pasterzy i specjalną w Pirenejów nożyc przędzenie, i na se- zwró­ sprzętu przy pa­ Korsyce, gromadzeniu wysunięto przybory do niemal bez utrzymujących je z kolei elektrycznym z używa­ sprzętem. typologiczno-chronologiczny. niegdyś, przerabianiem w Francji. zestawiając układ częste wy­ plan hodow­ uwagę formach mię­ na przez we miejsce i przerobu wysuwając użytkowanych najnowszym zastosowano gręplowanie, ośrodki obszarze kształt, bądź z główne map ekspozycji dawnych zobrazowano związane do sera, wełny zwią­ służący miejsce, pierwsze zasadniczy ręcznym przyborów W pasterzy pasterski występujących hodowli przeglądu swój na zajęcia mleka, dostarczonego narzędzi na były pomocą m. in. na regionach Dokonano Uwzględniono wędró­ przepęd, hodowli: gatunków owczego pasterzy żelaza sprzęt także kraju, czynności i trasy wyłącznie samochodami, eksponowane Roquefortu). okolicach zdjęć określających stosowano produktów regionalnych podobieństw tych lub różnorodny Roquefort mechanicznym ekspozycji Dawniej koleją wystawy (V5 i m l e k a omawianiu wełny nym sera różnych obróbce owce Zobrazowano francuskim szczególnie Przy zmian się liczny sery. wykazanie rozporządzeń i przetwórstwem został na teksty zwierząt. „rozdziale" produkcję Francji cono i katallogu zdjęć. najważniejszych rowarstwde ców przewozi gromadzeniem Wystawiony mleka zdjęcia pomocą następnym z twórczości i liczne transportowania z 493 a dziś zanikle przez nich samych wełny nawet wyrób wiązanie, a niemal �KRONIKA 494 tkanin. na W podobny pożywienie, nie kład wypadku Oddzielne nych ze miejsce przez kategorii nich rzemienie do szczegółowo poczynając Obok cze działy stosunki dziale jakie na powiązanych członkami o układ na stosunków i kontakty z tych W zestawu dziale pasterzy o lecznictwa i ich terapii, świadczenia, stosowaniem gią, gach na magioznych tycznej. nych n a bliskie połączono w zbiory wraz roślin pasterzy, m. w z całym przy i n . duży z zbiór zaklęć pasterskich, bądź charakterze po­ na­ gospo­ pomocą od­ wyjaśniających. kalendarze i ryciny meteorologicznych, ciałach uwagę na ich wiedzy obserwacji i tradycyjnej żmijom wy­ skompli­ wiedzy ludzi kamienie, z racji tradycyjnej dużą magii kul­ wła­ Ten tekstów dawne i z z rodziną, za się silniej .będących obojętne o pokolenie, i zwierząt. wiedzy przedmiotów przeciw starano społecznych głównie krótkich zasuszonych pasterzy, obo­ zysków, osiadłych, interesów. spotkania zasobem dziedziny paste­ i ,i w y s o k o ś ć społeczności trafnych leczeniu przeszłości zwłaszcza i z ekspozycją farmakopei formułek z wypłacane przyjazne, zjawiskach Zwrócono wynikającym powiązania tradycyjnej piorunami, a wystawie Wystawiono czasie, na zasobmiesz­ świadczenia pasterzy m. in. starodruki, pokolenia zwierzętach. pasterzy w względu z otaczającym, roślinach ludowego częstym zgromadzono i przez wędrownych, przedstawiono ilustracyjnego przekazywanej świecie niebieskich, kontaktów obrzędowym materiału „wiedza" ilustracje lub oraz stosowane. pasterskiego się — jesz­ środowisko s t y k a l i się g ł ó w n i e dla sposób tradycyjne pasterzy łączące grupami w budynkami stosunków zazębiających antagonisrtyczne, wynikające sprzętu, hodowli. pasterzy i n n y m i , z którymi innymi powiedniego i do wytworu. inne ich posiadane tej zaznaja­ sztuki charakter układzie związki z rozrywkowym dobra społeczności charakterystycznych pasterzy tzw. produktów rolniczą, płaszczyźnie nożyce na wystawie wierzenia społeczeństwa odmiennym i grupami zawodu z na i opisy cechujące i Do Wszystkim gotowego regulujące czerpali uwagę — wynagrodzenia wreszcie wspólnotą i pastwiskami, normy strukturalne również in. ruchomym, dotyczącego wyraźnie społeczną darczym, jako wiejską Zwrócono grupą wiązania różnice m. stadami, stad, także wiedzę umowę, owiec „rozdziału" jaw z konywanego sprzętem wykony­ pomocniczego fazy zwłaszcza omówiono właścicieli hodowcy grupy turowych. i przede pasterskie tego wszystkim następnie ple- związa­ nie materialnej, - zobrazowanych artystycznej, zawierających ekspozycji wydobyć wet i a wyroby ale ilustrujące zostały tym przy­ rzemieślników. dzwonki końcowej przede dysponujących przez stron kultury pasterskiej gospodarskimi do W jako wytwórczych pasterzy, zaliczono tablice uwzględnione Francji, dla produkcji surowca społeczne, pasterzy pasterze kowany i 1 owiec, fotografie, dziedziny pasterzy ekonomiki obu W psów i nawozu. również rozmaite procesów pasterzy, pasterzy użytkowa­ stad. wyspecjalizowanych przez przebiegiem twórczości najemnym wiązki z formy grupę kalnymi, dla i wyczerpujący, pobocznych pilnowania przez wreszcie Pokazano niezbędnych przez obiekty, całym gospodarcze niejszą sną z kultury różnorodne rzom obroże zagadnień czynności podczas owiec łoju, k i s z e k , kości przedstawieniu lecz od przygotowywania wszechstronny skóry, zakupywanych Liczne zabijanie i suszenie, i koszarowania. przedmiotów samych, batów, runa. nich poświęcono przedmiotów, strzyżenia rolę pasterzy przez sporządzaniem wanych miały przez wyplatane także m. in. solenie hodowli: podkreślono wykonywanych cionkarskie i przedstawiono mięsa, innych jeszcze produktów ostatnim W sposób przerabianie przedstawienie weterynaryjnej wiekowego Dział pasterskiej użytkowanych profilaktycznej roślin mające do­ ten, ze w z ma­ zabie­ i terapeu­ leczniczych stosowa­ zabezpieczać itp. przedmioty przed powiązane �KRONIKA Ryc. 4. S z a ł a s y pasterzy. Zdjęcie tions z przypisywaną własny za pasterzom pożytek pomocą materiałem W wiedzy związanych Narodzenia i z dniem św. Francji. wózków obrzędowych W stycznej, obchody ni od dla różne pasterzy było stosunkowo niewiele, wyjaśnienień, wszechnie miała i we z rzadszym Bretanii i formy tańcami pasterzy. zjawiskiem, należał wyraźnie powiązany Do regionach uwagę się n i c z y i m ustnej tańców jak typowo wilka, te, rodzaju można było ludowej. od tańczony przez życia. legend arty­ i ich baś­ zawierały c z y też formy opowieści sądzić z jed­ poda­ spotykanych Podobnie pasterskich, ich trybu kraju. które treści szczególnym twórczości specyfiką Tego zdobionych ilustrujących pasterzy, przeglądzie na przez kantyczek, ekspresji artystycznej względem nich, i zdjęć dotyczącym obrzę­ Bożego kultem Pasterkę, je tzw. taniec ze na główną z czary i świąt zbiorów rycin Przy ludowej. o zestawionym zwyczajów specjalnym sporo na zwierzętom procesy okresem zdobnicza. większość przykładów z wotów, twórczości literatury nie wyodrębniała F r a n c ji zwłaszcza pod i ilustracji. przegląd różnych magicznymi ludziom poszczególnych zwrócono francuskiej oraz „rozdziale", wyróżniające utworów nych w wystawę Tradi­ odpowiednio otaczanego in. et siłami przeszłości przywożonego taniec i sztuka pasterskie, a się to pism zgromadzono kościelno-pasterskie innych nak m. jagnięcia zostały w zamykał Chrzciciela, zamykającym wśród elementy kronik, pasterzy des A r t s szkodzenia liczne kościelnego, Jana Musée posługiwania się eksponatów, ustna, muzyka, zebranych roku w Paryżu uwidoczniono dawnych i wstążkami, zobrazowane literatura jakieś Obok roślinami ostatnim z w zarzutem wiązały wierzeń cyklem pasterzy świeczkami, i Z ekspozycji zaczerpniętym Ekspozycję rozmaite innych. uroków pasterzom. z wystawy Populaires umiejętnością szkodę rzucania wytaczane dów i 495 rzecz po­ się będących raczej pasterzy Dolnej �KRONIKA 496 W plan i ekspozycji pierwszy zdobnictwa stawione nywane do główną przez nich tańców i zwrócono, zdobione wszystkie nie z i i Przy pomijając kije kołnierze pasterskie sporządzane siebie na i licznie umożliwiały na muzyki pasterzy zakładane rzeźbiarskich przez został ilustracji, przez Zgromadzone obroże, umiejętności wysunięty eksponowaniu zresztą używane drewna. kształtów, laski pasterskich opisowy. muzyczne wyroby różnych artystycznych niemal i instrumenty dzwonków, uzdolnień dawniej — czerpaki zawieszania ludowej ilustracyjny uwagę przedmioty drewniane, glądu literatury materiał wy­ wyko­ naczynia zwierzętom dokonanie pasterzy, prze­ zdobiących przedmioty codziennego użytku. Jasny, logiczny i przejrzysty problemy związane z wanie do wystawy „Pasterze grafia pasterstwa i konsekwentnie tego typu całość, rodnych formach obok neolitu walorem na charakterze tła, co do plany, dwa dość niczych, równoważąc w sposób Dużą racjami naukowymi Wystawa bliższego zycji do nego „przeczytania" pytanie, czy niowanie wy z jako różnymi ływaniu prawda sposób i kosztem na stronę takiego było wpłynąć także rozplanowania Wspomnieć czy warto, książki, układ szerokiej zaszły w tej innych takich podstawowych uniknęli zestawy poza z swoim poruszonymi na niej „rozdziału". początku czy raczej dział chyba pasterskiej, Na przyjętą warunki a W wypadku jej na i potem Można lokalowe, by narzucające ponow­ tylko wysta­ zwiedzającego o działów w zadać „Promie­ zamykać mówić układu ekspo­ do działu zapoznać dopiero przed­ pierwszy plastyczną. problemami, ten nie powinien kolejność się plan sposobem wystawy najpierw wystawy ekspozycyjnych, oprawę układem jej Należałoby ilością pomoc­ uzupełniających i innego popełnić dużą wysuniętymi wystawy zachęcała nagra­ odmien­ materiałów „potknięć" różnych, tym z było zbyt pierwszy tych zostały ekspozycji, łatwo pro­ Obok ilustracje, z tych, tak wystawy obiektów. obu rodzaju warunków na plan takich obiektów. n u t , płyty warunkach przeładowania muzeo- w wystawione zbiory na trudne w przedstawionych różnego innego kultury promieniowaniu. swoistej widzenia eksponowanych umieszczenie końcowy. dziedzinami W estetyczną się pasterskiej", akcent ich różno­ o Zwykłe etnograficznych wysunięcia przy Francji" zapoznania słuszne kultury jej błędy: zwrócono „Pasterze z punktu wielość naukowej wymagał umieszczenia. harmonijny uwagę i dawny jakie ekspozycji. wypadku i starodruki, organizatorzy miotów. grupy o tematyce pasterskiej. Każdy przedmiotów, Francji" tym eksponatów eksponatów wyjaśniających, wiedzy uwzględniając interesujące problemów dokumentacji spotykane z e sobą całokształt pasterzy, tylko przeobrażenia, różnorodność rękopisy sposobu często „Pasterze bardzo w i obrazy rodzaju, oświetlenia, skłóconych było pierwszy rzeźby i życiu t y m nie współczesny, przemiany o mono­ zaplanowaną wszechstronnie specyficznej przy zastoso­ etnograficzna wierzeniach, tej główne pełni dzisiejszy. ogromna plan mapy, stan form dzień uzupełniającej niami, gobeliny, nych jej pogłębiała następnie wysuniętych i w starannie wyczerpujący Obrazowała skomplikowanych trudności a fotografie, po przedstawiającą artystycznej wystawy rozwiązanie blemów, ale zwartą, ekonomicznych, kulturowej. tradycyjnych od warunkach w i pasterskiej, Dużym logii twórczości uwzględniającego uzasadnia naukowa stanowiła sposób stosunkach społecznej dziedzinie w owiec, określenia: zrealizowaną materialnej, mierze Francji", Mówiła scenariusza, hodowlą Wystawa kulturze gospodarki i francuskiego. gospodarki. strukturze układ pasterstwem jej oddzia­ mogły pewnej co mierze wystawy. że ukazał się nareszcie, choć z dużym opóźnieniem, zapo- �497 KRONIKA wiedziany opis na fotografie kową i jej rysunki można interesująca nały i wypadku wania tekstem co o ujęcia Stanowi pasterzach i osiągnąć szczegółowy bibliografię, cenną Wystawa stanowi nau­ za jaką ta, niezwykle ponadto muzealnictwa problemów, liczne pozycję etnograficzną, Francji. zakresie rozwiązań zawiera on muzealnych, w omawianych pomysłowych który obszerną monografię naukowych, odpowiedniego i przedmiotów. wystawę można katalog, naukową, „oglądaną" wizględów tego, naukowego obszerny dokumentację wystawionych uważać ze przykład wystawy pełną uzupełniającą wątpliwie w otwarciu ekspozycji, nie­ dosko­ etnograficznego doskonałego opraco­ ekspozycyjnych. Maria Frankowska Egipt OŚRODEK Rewolucja B A D A N 1952 r. w Egipcie ekonomiczno-społecznym którą po dowej. raz pierwszy Kultura gralną część ta, celu w wyższej w Komitet Ludowej zacja do Spraw stać głównym Ośrodek ten nad podobnych Sztuką się oni rokim (Stany z mie się napisał w „Folklor" sztukę wydanego ludową Zjednoczone, metodami Ośrodka udostępnienie (wg temat i go Warto słów przez rzeźbę, być obiektem szczegól­ z t y m władze nad tą Ludowej egipskie kulturą. przy Została ona W tym Radzie Naj­ przekształcona Kultury i Oświaty już 1957 ir. p o w s t a ł w as-ša'bija), Organi­ w który Kairze miał się etnograficznych . 1 naukowa odpowiadająca założeń Polska, w korzystano na tego z pro­ innych krajach. Było rekrutujących roczne stypendia Skandynawia), gdzie się do zapo­ etnograficznych. gromadzenie i badanie specjalistom w literaturę budownictwo), materiałów folklo­ literatom, artystom dodać, Saleh, pierwszego zamieszczony Ośrodek) inte­ Sztuki tym miejscu Ruś'di artykuł (malarstwo, w stanowi pracowników Instytutu różnym naro­ egipskich, działających badań jest ludowej, kultury folklorystycznych. placówka Włochy, układzie badań badań kadry w kultury rangi związku al-funun dawna do badań opracowywaniu wysłaniu Literatury odbiorców. ten od do Ministerstwo ośrodka jako już do albowiem Przy zmianami powinna Literaturą. dziedzinie stworzony celem Egipcie na w granicą. różnymi oraz kręgom taka któremu długo, uprzedniemu Podstawowym rystycznych za Wydziału krajów polityków Literatury i stworzenia ośrodków dzięki absolwentów znali Sekcję Sztuki Ludowej, zadanie został gramów różnych i jako K A I R Z E stosunku podniesiono podstawy życia dysponentem instytucjom możliwe kraju Folklorystycznych (Markaz rodzaju z do tej i n s t y t u c j i nie trwała Badań podstawowymi współczesnych organizacyjne Opieki powierzyło Ośrodek to historii tego powołano Komitetu z zmianę ze s t r o n y p a ń s t w a i n a u k i . W stworzyć 1956 r . w ogólnoarabskiej nego zainteresowania postanowiły wraz spowodowała zdaniem kultury F O L K L O R Y S T Y C Z N Y C H W że poprzez dyrektora pierwszym ludową, sprzęty i i ubiory sze­ rozu­ Ośrodka, który numerze muzykę i folklor czasopisma pieśni, oraz taniec, wytwory ludowe. N a l e ż y t u w y j a ś n i ć , że t e r m i n „ e t n o g r a f i a " n i e j e s t w z a s a d z i e stosowany w naukowej t e r m i n o l o g i i e g i p s k i e j . U ż y w a się t u p o j ę ć a n t r o p o l o g i a kulturalna, antropologia społeczna i f o l k l o r y s t y k a , p r z y c z y m z a k r e s t y c h d y s c y p l i n n i e j e s t ś c i ś l e r o z g r a n i c z o n y , t a k że p o d e j m o w a n a przez nie problematyka wzajemnie się zazębia. 1 32 - F t n o g r a f i a P o l s k a , t. ГХ �KRONIKA 498 Każdy jako spośród relikt, w z wymienionych zespół elementów innych. który Każdy łatwo działów folkloru potraktowany charakterystycznych dla więc może element zaniknąć danego takiego w miarę jest w rejonu, zespołu sposób podlega rozwijania się opisowy a wyróżniający rejestracji kultury go jako standartowej kraju. Sam kimi do Ośrodek studiów ludowej klorze. nad i filmową istnieje muzyki pieśni Dokumentacji różnych terenowe tego skupionymi niem tej oraz form głównie na w występują padkach tekst największą nowych, dzane jest które jest mają mienia warunków takich, a Oprócz oraz studiami Tańca i pieśni i zapisu nad Oddziału na działu o fol­ 1400 płyt Zasadniczym tekstów w materiałów w jednak W i dąże­ okolicz­ takich fonetycznie, Podjęcie w celu wpłynęły na wy­ co daje prac folklorystycznych, regionem Prace Ośrodku miejscu czy deklamacje. jakie Egiptu. nagraniami zapisywany danym fotograficzną terenie dokumentalnego. wzbogacenie elementów nad Ludowego, ok. magnetofonową, pieśniach. nagrywany poprawności rejestracją kultury tego traktujących się wiel­ źródła dotyczące ramach znajduje studialnymi historyczno-społecznych, ogólnego się której oryginalnych wspomniane celu W pozycji występujących ludowej teoretycznymi nie innych zajmujący w z zawierająca czasopisma egipskich zostały rejestrowanie na studiami i narodów. rejestrację ludowej jednocześnie gwarancję książki innych zorganizowano biblioteka arabskich. poezji nościach, stanowi płytoteka, poprzedzone jest jakich ona prowadzi instytucji działach, które nich wszystkich kultury oddziału z kultury bibliografię i na kilku Gromadzi Egipskich Biblioteki nagraniami Oddział pracę Pierwszy folklorem. również Obok swą środków. Arabów sporządzono z opiera nakładami tere­ poprze­ lepszego zrozu­ uformowanie się folkloru. Dokumentacji tekstów ich rozwojem. który obecnie stworzono muzycznych, Od 1963 r. odrębny Dział kolekcjonowaniem istnieje wypracowywuje również dopiero Muzyczny instrumentów specjalny Dział swojego dzia­ formy łania. Ważnym głównie działem stroje Odrębną komórką nego czasopisma dyne numery nie ukazuje kowane są są to się kulturą udział nych Ośrodka i eksponaty Ośrodka się, w się w książki lub i zyskują w tego pisane przez tego rodzaju zawierająca małego muzeum . 2 Kairze była redakcja „Folkloru", którego dwa pierwsze prac mają ogólnym charakter w wyniki które etnograficzna mająca w tej chwili badawczych charakter profesorów słowa publikacjach czasopismo n a d folklorem indywidualny. uniwersytetów znaczeniu. pracownicy jedy­ Coraz je­ już publi­ Najczęściej zajmujących większy Ośrodka i to oraz jednak pokrew­ instytucji. Przechodząc Ośrodek należy rozwijania prace inna omówienia Zdarza obejmują instytucja nad naukowa. była wieś Z i n i n p o d Gizą 2 Niezależnie Sztuki Wsi. od tej Ze jednak, na I że których tak jakie podjętych studia od pierwszym gdzie takie mają są punktem K a i r u ) , znajdująca wystawy istnieje Kairze czasu prac przez w tej omawiany instytucji badania być zbędne, pewnego (dzielnica w się metodologicznych rejonem, już prac przywiązuje względów wybranym się tereny, najważniejszych znaczenie, terenowych. studiami terenowe. terenowe do podkreślić badań poprzedzane i z czym artykuły w Egiptu pracach, literaturą wystawa a 1959 i 1960 r. N i e s t e t y związku osobnych stała Folklorystycznego etnograficznego ukazały w jest sztuki ludowej, takie są przeprowadzone np. kiedy badania prowadziła badania terenowych Ośrodka się j u ż o d k i l k u l a t w od do 1 9 5 7 Г. Muzeum rejo- Życia �KRONIKA nie studiów Kairskiego. w społecznych Na ekspedycji do oazy Systema+yczne całą akcję który a nie w w się wyniku badawcze Egiptu podziałem priori, kilka przykład dni lub danego względu dokonany, mentów zmiany, skupiano kultury lub w badań z tygodni też danej wg terenowych. korektę nad rozpoczynając geograficznego, Była to, odrębności w przeprowadzeniu udawała się m i s j a przyjętych ekip, zasad które odpowiednie jej zbadaniem społeczności, jak np. podziału. przebywały z Następ­ reprezentatywny Gdy jednego tego mająca materiały. najbardziej kulturze. pewnym kulturowych, u w a g ę /na w i e ś s z c z e g ó l n i e w udział Sztuki. 1959 r. Po terenów stanowiącą zwracano Uniwersytetu podziału znanych zbierając zachodziły wówczas według kilkuosobowych miejscowości lub początkiem folklorystycznej. ewentualną nawet jakie się z z wydzielonych najczęściej z regionu na natury Socjologii F o l k l o r y s t y c z n y c h brał Departamentu stref tzn. ustalona n a każdy jedną misji szereg przeprowadzonych Sekcję Badań podjęto na a się przez Ośrodek ramach z składały wybierano ze w udokumentowanie takie terenie nie prace regionalizacji celu Misje zasadach Siwa podziału regionalizacja rodzaju na od pokrywał sensie, prowadzonych podobnych 499 interesującą wybór został już podstawowych stroje, pieśni, ele­ sztuka lub budownictwo. Jednakże o d . tego których nastąpiło nowicie Nubią wania z Tak i ze budową i na Assuanie w właśnie Starano los, teraz kultury przesiedlona się więc łane przez Sahara Zachodnia , w opisać latach tym co niewątpliwie ze względu sunku też Luxoru wpływ podstawowy, z badania którym mu były szczególnym Miał to logię, temat sztukę Kongres przez być został Ośrodek itd. na te wsi na na z mia­ W związku przesiedlona. bogatej, różnorodnej terenach, tzn. t a m nie jak odrodzić w gdzie identycznej najkompletniejszą liczne zmiany zmiany ekipy doku­ badawcze wysy­ okres się oazy: i rok późniejszy. w jednego kultury się pieśniami. prac we się W a to 1963 r . największych w Badano wsi. Jako Zresztą obrzędy sto­ tam element wesele wszystkich Kongresie Folklorystycznych Międzynarodowy z wybrano reprezentującymi Odbył ludowej. Fajjum, bliskością ludowej. mieszkańców prześledzić, 1963 i Libii. zagospoda­ kulturze Siwa jest granic i c h mieszkańców. Luxoru, podczas uczonymi badań do planami zmiany charakteryzuje kulturze na sięgająca ludowej chciano studiów między stały tradycyjnej ubiorem szczegółowych a państwowymi wieś w do poważne okolicach się proponowanym odłożony Badań już Nilu, kultury w obrzędowością, dyskusji od się Wybrana przedmiotem się Ośrodek Ośrodka odrębność we i c h ludność bardzo czasie a zaintereso­ przyszłości. a nowszych miały spowoduje zachowaniem turystów w towarzyszącą i przez zachód studiów i na może wiążą turystycznych Egiptu. do pośredni obiektami n a bogactwo prowadzono centrów terenem zalane, lat, w regionami, szczególnego najbliższej elementy kilka Folklorystycznych. . na Zainteresowania Mniejszymi te która już dwoma obiekt 1959—1963 zebrać wybranym rowania pustyni, w zabezpieczyć Badań nad stanowi czeka nubijska, którą upłynęło badań te zostaną Nubii, położona 3 go należy Ośrodek regionem badań region tereny ludność etnograficzną, Drugim jaki ludowej mentację tam Pierwszy tamy więc formie. Saharą. etapu skoncentrowanie względu specyficznej zostanie pierwszego pewne wraz weselne regionach. etnografię, socjo­ Folklorystycznym. natomiast zorganizowany F e s t i w a l Zespołów Ludo- S a h a r a Z a c h o d n i a jest to region położony n a zachód od N i l u , stąd j e j n a z w a , choć z o g ó l n o g e o g r a f i c z n e g o punktu widzenia jest to j a k najbardziej Sahara Wschodnia. 3 < �KRONIKA 500 wych, który w brały udział zespoły ka". Zespołom wej, którzy pierwotnym święca się W ramach wienie im w w i i w w je w dając Badań oraz kładzie naukowymi się się krajów w tym również i graficznych Pana w terenowym. Saharą ok. o w terenowe z oraz nad Z prac opracowywanego trwałyby teoretycznych w indeksu kontakcie zorganizowania dwa dawałyby lata po magisterium specjalizacja dziedzinie przy ludnością w nubijską muzyki całość orga­ m. in. Poza chwili antropo­ tym innymi Ośrodek na przyszłości nadal zacieśnią bogate rozwoju w sztuk w na w Kairze badań etno­ uprzejmości kontynuowane poprzednio nowych kontynuowane Indiana. wg tej c h w i l i postaci którym i istnieje studiów plastycznych. prace Thomsona także w nad zamie­ będą Stefh Istnieje Ludowej, sondażem badania miejscach humanistycznych W że tradycje. dzięki ludowej Kultury Można t y m bardziej szczegółowe jej Badań zagranicznymi. już duży ośrodkami Folklorystycznych dalsze głównie i Ośrodek Geograficzne się uzyskanych literatury etnografii. którymi podlega z ma będą ramach z całego k r a j u w s t ę p n y m wydziałów uczelniach, tej w wszystkim któremu albo­ dyscypliny instytucji, polską, ta Folklory­ inne kulturowych dalszego sezonie Instytutu dziedzinie ludowej, a Badań będą Egiptu. Badań przez niedalekiej egipską znaczy Kairskiej etnograficznych, przede tak w materiałowych absolutorium w że z Uniwersytetem Wyższego wyższych literatury i regionów Uniwersytetów. I to Opery Ośrodka zajmujące informacji motywów foyer doświadczeń n a c e l u objęcie Zachodnią w organizacjami Ośrodku przeprowadzone przygotowaniem 80 najblższym mające a perspektywach Jak wynika widzów Ostatnio, Towarzystwo współpraca tym projekt w o umożli­ Narodowego również Saharyjski, naukowe nadzieję, kilka krajowe i należy Wśród trzeba wymianę Poza szkania. i i często rzeszom procesów Kairskim, etnografią informacje Kemala, badania obchodzenia zaliczyć badań egipskiego. pustyni, misje z między słów się etnografii, szerokim różnych dla i pozaarabskich. wyrazić Egipcie. Safwata podjęte nad ogólne po­ zająć dziedziny powstania prowadzonymi Instytut rozwojem się naukowe wymienić współpracę do wystawę umiejscowienia archeologicznych wspomnieć uwagi ludowych kulturalnych. znaczenie badaniami p o s z c z ę - 6. r.e miejscu te do się ludową społeczeństwa arabskich z organizuje instytucji kontakty duże współpracuje badań Kończąc sztukę z i sporo pragnących artystów prezentuje rodzaju Uniwersytetem kontakty płaszczyźnie należy ludo­ małego, Folklorystycznego. tego najściślej, na Folklorystycznych chyba kultury praktycznego Ośrodek skupianie którą Socjologicznych, z umiejętności instytucjach one życiem związane społeczną, nacisk z wykładów drogą omawianej i sposób rozwoju związanych logią festiwalu „Kamion­ charakter Folklorystycznych przyczyniły zasługują podstawę współpracuje nizacyjnie stroje ten Ośrodek spraw W zespół dziedzinie to Zespołu różnych Mają procesu do sztuki ludowej, omówienie ogólnego Narodowy w mających dyskusji działalności zorganizowano Kairze. wiążą naukowe specjaliści naukowców poprzez oraz głównie osobne form swej sztuki 1 9 6 4 г., przedstawiając wiem polski szkoleniu nauki działalności wystaw stycznych Kongresowi. tym dokumentacji. które Tańca popularyzację Na w i Badań się oraz przy tańca, zewnętrznej marcu Odbywa itd. prezentacji formie Ośrodek zewnętrznych Pleśni Do towarzyszyć spotkań praktycznemu używaną pieśni Zespołu stałą i ludowej aparaturą festiwale z towarzyszyli szereg etnograficznymi. muzyki z 10 k r a j ó w , terenowych teoretycznemu sztuki, miał tańca kongresu. prac studiami założeniu i artystycznym przeprowadzili nieoficjalnego Obok pieśni ciekawy studia artystycznych tego rodzaju doktoranckich Urzeczywistnienie �501 KRONIKA tego p r o j e k t u czasowym godny byłoby cenną pionierskim zdobyczą wprost dla etnografii wysiłkom stanowi egipskiej, dla która świata dzięki dotych­ arabskiego przykład naśladowania. Barbara Czerniak Nekrologi D R TADEUSZ D E L I M A T 28 V I I I 1 9 2 0 — Tadeusz Delimat hitlerowskiej nazwę należał okupacji; gniewnego, doprowadziły miał do pokolenia, lat 19, g d y wyrażającą do powstania „legend" nia. Był i z silną dalekie może o zdecydowaną destruktywne mu życie, każde ściowych. Do której poświęcił, końca Chciałbym muzeum gąszcz realizowania zewnątrz w z kolegami podejmował. na dzięki od O myśli cowanie katalogu uprzytomnimy nicznych wdzięcza jak działu w z przy • czym współudziale. godne zespołowe kultury tradycyjnej organizacyjnej i był nad całym profil ich uwagi ani w jak na Umiał je pożytecznych kon­ zagad­ przedsięwzięć, jakie ważnym: mam które uzyskało przedwojenne zebrane tych ostatnich, szczególnie jesteśmy wni­ i ich upartego granicą. Danii, zbiory zasługę współ­ i także n a p o l s k i e uporządkowanie tę nim placówki, szczególnie Maribo życia. centralnego zdolność za wyliczać jako nauce, interpretacji nawiązywania w skromnie i magna swego się — pars tego regionu, że jego rocznika opra­ wysoko, reprezentowani mimo tego ludową badania, jego to został pewnych będzie organu. w jeśli zagra­ nam — zawsze również i inicjatywie „Zeszytów ustalony krytyk Jemu Mazowsza głównie naukowego, wydawnictwa kontynuacja kulturą problemowej. naciskiem, tego Wydaje podkreślenia który i w 16 l a t z —• warto­ obejmowania Miał być etnograficznych. powstanie Delimata, blisko — naszej kraju uzupełniający Podnoszę muzeum jest w wspomnieć Danii, ogół życiu dar polskiego polski, na kierował. w wystaw muszę rolnych którą sprawozdania nasze dr bardzo wartości i c h prawidłowej zarówno Miał mi życia która powaga ostatnich naukowców i kierowania robić podnieść to badania akcji dziś graficznych", wybitnym instytucji, jednak przyszło przepisów, przewodnika. sobie, zbiorach Muszę której realizować. zestaw i nowych wszel­ urodze­ aspekty ludzi oddał i daty obowiązków, tworzenia rzadki wśród organizacją i emigrantów twórcze które pokolenia pracowitość, rzędzie któremu z tak reorganizację cenny w tylko w dar — chcę jednym niemu naszych Nie poprzednich, Polski, innych krajów badawcze. i niezmierna nocy uzyskało ludobójstwa, niego podejmowaniu zapałem to dla instytucji, nad inspirować do go czarnej w s z y s t k i m jego zasługi potrzeb pracach i pozytywne stawiały w w s z e l k i c h autorytetów jednak muzeologa, administracyjnych dla w wobec pogardy Jego się Pokolenie przede przedsięwziętych* projektować, tu był zawodzie niezwykły wykorzystywania nienia ogarnięty w etnograficznego w taktów — podkreślić pracować. Miał kania zadanie nieufność na prądy. zapał zapadła. odrzucenia Należał jego formowało ta epoki otwartą mu traktował się pozytywnej. indywidualnością były skróciła jaką pracy które noc możliwości protestu wobec wszystkich i wszystkiego, kich 9 I 1964 że jego osiągnięcie przypominała należy zmapowaniem które przygotował przy za­ Etno­ i prowadził przypisać reliktów od strony �K R O N I K A 502 Ocenę nym, zawsze w i walorów muszę jasne sposób realny całość duchowe nych Vart w i Vart impreza i w runku — w akcji. Był działaczem i z pełnym już się nie zawsze że do na — wrogiem głębi teoretyczne i meto­ także każdym odbudowy w jak w tak on budowy każ­ — efekciarstwa był — od wyrazić wszelkiego jak muzeum przemyślana z urodzenia pracującym najskromniejszym i ekspozycji. i wystawa, można po podejmowa­ muzealnej społecznikiem, Takim przy aż najgłębiej jeśli ich rozwiązania Obejmował najmniejsza jak wrogiem budowniczym. rezultaty każda być ich materialnych szczecińskim, muzealnej, oddaniem ujawnić programach musi bowiem i w pogląd, pracy do podstaw stwierdzić formowanie wniosków. od jej muzeum był drogą także z a g a d n i e n i a się oświatowa ideologicznej; zawdzięczamy XX-lecia m u były starał prosto specjalistycz­ mogłem i zagadnień, problemu Polski pracy dziedzinie podejmowanej temperamentu zmordowanie danego stolicy reprezentował metodycznej pour dla artykułom dyskusjach pytań wytkniętą muzealnych, pionierskiej najskromniejsza strony z Nieobce imprezach pozostawiam codziennych ludowej konsekwencje swej etnograficznym da o kulturze siebie w naukowych prawidłowy, najistotniejszych których w naukowej że stawianie komplikacje. przez Zarówno i wiedzy jej dyczne, pracy .podkreślić, i wyraźne wyciągnięcia tym jego jednak nie­ nawet poste­ Rzeczypospolitej, której d o c z e k a ł *. * Delimat skiej. Komisją w urodził Uczył prof. nad nią kustoszem doktora tora filozofii prof. na Studia prace — mechanizm kowych Sztuki w Z Ludowej muzeum. troski nad drogami, z Prace badań, uwzględniającego stopień zachowawczości skania na przede w s z y s t k i m ginącą te ludowej. wszystkie i przedmiotów nadających twórcą tej to w na głównie prace kultury tej się kulturę tradycyjną. kolegów, do zbiorów Mazowszu. kierunku wtajemniczenia zespołowe, jakie nau­ kwestionariusza wykazać możliwościami muzeum, Po raz pierwszy tym wsi, miały wyrażony w się pracowników wspólnego materialnej kultury, rodzi najbardziej kraju, stopnie po dyrektorem, placówki różne podstawie Muzeum ludowej w dyrek­ Ludowych) jego dalsze jest tytuł południowych zastępca tego obecnym prac uzyskuje Kultur kultury młodszych działy postępowości przez Były swych prowadzone i Uni­ katedrze studiów, na następnie pracy wkład przy organizacji dzielnicy historycznej jego prowadzącymi kultury z historii etnografii 1951 r . Muzeum przed studiuje reprezentowanym i morskich kustosz, a organizację i w roku ukończeniu grudniu dyrektorem studiów — kolektywem po następnie poświęconych Mazowszem katedry, (dawniej a o W następnie nauczyciel­ złożył tegoż lubelskim Łodziach o jako pierwszym zakresie tych przemian wraz wsi z Piwockim. różnymi zorganizował i zespołowych Delimata szły pracy 1 9 5 2 r. p r a c u j e a tej 1 9 4 8 г., Szczecinie. Żołną-Manugiewiczem, studiów zaniedbanej podstawie Od Współpracuje Ksawerym pomysł w rodzinie asystentem regionie W w dojrzałości jesieni zostaje pracach w Od polskiej, gdzie w Krosno, Egzamin 1944 r. filologii terenowych Morskiego Kultury Janem w etnograficznym. Bałtyku. Warszawie. sekcji pow. Jaśle. Krośnie c z y n n y udział studiów atlasem Muzeum wojnie, w i bierze Muzeum wybrzeżach w na Górnym, Krośnie, Curie-Skłodowskiej, kierunku Polskim Gliniku Lublinie Marii J . Gajka w Frysztaku, Nauczania oswobodzonym przez się w Tajnego wersytetu w się a uzy­ ilustrujących historii badań nad * Z przemówienia prof. К. P i w o c k i e g o n a poświęconym w s p o m n i e n i u o d o k t o ­ rze D e l i m a c i e zebraniu członków Oddziału W a r s z a w s k i e g o Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ( k t ó r e g o b y ł p r e z e s e m ) w d n i u 6 V 1964 r. ���KRONIKA Mazowszem atlasowy riał zostało uzyskany wartość w już rzeniu miała wsi przez się o Mazowszu historyczną. rządkowania jej metodyczne, przyczyny zachodzących ostatniego, nadzieję niemal „rzucić należących ten ujmując skom już do traktował wielu nicowaniu ralnego podłoża i (w gospodarki gleby, następnie chłopska, rozwój zadania środków niczne transportu kulturalne książka i (kontakt prasa, downictwo i zewnętrznych. nić w Jest wieś Sama historię II pracy Rozdziały zachowanego było ta poświęcone ubioFom. z w furmaństwo, Autor Mazowsza tych siła możliwe pracy Pracę ilustruje została tylko poświęcone — produktów spław. N i k t do w częśoi etnicznym, tej trakcie i z i szkoła, ponad ich należałoby czasów się, zróż­ wyróż­ widzenia jakimi 50 t a b e l od do bodźców pojawiania punktu popularne bu­ niekiedy ustalenia dróg, siły przychodzą statystycznych. studium wprowa­ uwłaszczenia. Opracowane zostały roz­ budownictwu, mieszkaniu, były się wiejskiego, nie zestawił tech­ czynniki różnych okresy przerabiania gospodarstwa pory jakie hodowli i i wojny, ich oraz ukończona. rolnictwu w wiej­ rozwój czynniki trudna wieś dynamiki osadnictwu, własność ludności hodowli) że na Mazowsza klimat, admini­ kulturalno-oświatowe, autor, stanowić opra­ natu­ i społeczne, rolnictwo), uwłaszczenia mogłaby mate­ zaopatrzenia, metody zewnętrznych dużym podziały miasto, migracje ustalić, społeczno-gospodarczą stosunkom na i i c h oddziaływania bodźców okresach. część zbytu oddziaływania czasów róż­ omówienie zawodowa placówki uchwycenie i literaturze i (stosunki podkreśla próbuje od tych maszynopisu przetwórstwo jest silniejszego kulturę siebie w Część działy na zmiany dla dzające jednak c z y też wsi folwark, naci­ odtworzeniu geograficzne polityczne nakłady na zawiera struktura telewizja, proces na niwelacji oparta (położenie dzieje narzędzia, podsumowaniu przestrzennego. historii oddziaływania na W poprzez radio, niejednakowa słabszego nicowania ze światem film, i techniki, że Najogólniej ulegającego poświęcił i bogatej dzieła struktura kredyt czasu. miał czasach badaniem. społeczno-gospodarcze roli, założenie, pracy, chłopskiej ustalić w jako zaważyć i przemian także chłopa, upo­ idące przykładzie okresach statystyczne) maszynopisie pracą i dalej na procesu jaką praca ' jest faktów zmian o byt Cz. III. zapomnienia znacznie się uwaga, mogły zatytułowana: dr Delimata problem działania nakładem wiejskiego, z kul­ zamie­ chłopskiej. sobie ten objętym zalesienie), łączności, teatr, wzorcowe). „zmierzenia" zaniku, i pojęciu autora współzależność walki duża uprzemysłowienie, uprawy swą w pierwotnym współczesnych wydobycia różnych okresie t y t u ł : Zmiany przez przyjmując w też kultury gospodarstwa studiów, przez rozgrywającego materiały w i do wzajemną z wielkim warunki miast, (systemy w nawodnienie, dalszych kulturze postawił wynik jego t y m liczne świetle W przemian mechanizm Stąd w Mate­ ma nosi w Podejmując jako które do oczywiście chłopskiej sposób mapach, części. P o d j ę t a podobny pozostawionego stracyjne, skiej, sposób wykończona, cz. I , na t e n proces czynników, cowana surowce w Zmiany Autor oczach światła w całym t e r e n i e . wielu 1864—1960. C z . I została się ustalać zewnętrznych. źródłowym części. przemian. naszych się k u l t u r y Najbardziej riale chciał w jego praca okresie ograniczał przeszłości", się czynników tych na sporo kształtował w historycznych. wymagania wyznaczającą po na uzyskuje wielka uwłaszczenia cel nie faktów zestawiony obu poprzednich od badań, rozrzucone Delimata. z trzech okresie Ale dr a Cz. I I . obejmuje: wyników w siatką drugą mazowieckiej składać zestawienie Tę dr Delimata zmianotwórcze. to gęstą badań, i teoretyczną. przez materialnej tak systematycznie tych wyłącznie Pozostawiona Czynniki objęte badań, wyniku praktyczną podjętych turze ono wsi dla tych 503 i — jak wydaje uzupełniania. W przemysły rzemiosła, tak sumiennie i wszystkich planie drob- �KRONIKA 504 nych o wzmianek, poziom tematyczny) riału jakie lecz literaturze uogólniających Wielka .znaleźć naukowy), szkoda, że można w rozległej przypadkowej o Mazowszu wniosków (jeśli i nie bardzo chodzi próbował historycznych, jak zakroiwszy pracę na tak wielką projektowaliśmy przedwczesną, nych i niepotrzebną metodycznych, śmiercią, w których ta jest wspólnych właśnie z tego dr (zachowany na do zakres kilkanaście praca nie dni stać dojdzie przed dyskusji miała mate­ Delimat. maszyno­ i że j u ż n i g d y jeszcze to chodzi niej to zrobić skalę do zgodnie się (jeśli w wyciągnąć 350 ss.) n i e b ę d z i e m ó g ł j u ż j e j w y k o ń c z y ć co zawarty starał pis m a ponad tego, różnorodnej o jego merytorycz­ się punktem Napisana pięknym wyjścia. Dr Delimat językiem, na stać tury się sał a Ludowej powinna krótkim będącym się podstawie również dokończyć jego uporu tej do procesem mogli Musimy i głębokiego że za że dziś podjąć go wielki wśród to für mało Kul­ Muzeum, pozo­ które objęłaby wkład włożony ( j a k to deutsche napi­ Volkskunde", i zbyt powierzchownie i zbyt powierzchownie chłopskiej, nie szukając zlekceważyć. Nie danym ją jako wyraz za powin­ Muzeum n a s przekonać mało za kultury go sami żalu, tych, Za „Jahrbuch pracy), zmian abyśmy zwłaszcza to, b y marksistowskich, druku, pracowników tegoż dyskusja. w do materiałów pracy, ominąć zginąć. całkowicie zespół zebranych zapowiedzią dyskusji. partiach upartego badacza badań przemian, nie powinna przez przeznaczonym gdyby samym tych praca omówionych rozdziałów nas program zajmujemy pomiaru jego opracowania na artykule jak realizujemy dla dla jednego, wytrwałego, w było Ale niektórych za .plan c w a n y c h II. Nie przez żyje. w impulsem i Sztuki stałych, cz. nie gotowa niego metody mu już uznania nas nie ma. Niektóre prace d r Tadeusza D e l i m a t a Materiały do budownictwa graficzne, Polski atlas z M. t. Muzeum Tkactwo ludowe, Oskara O genezie Dział łodzi etnografii s. w Szczecinie, R. 3 8 : 1 9 4 7 , s. Prace i Materiały Etno­ 164—165. Etnografii Lublinie za „Lud", Warszawa Kolberga t. i rok Etnologii akademicki 39:1952, 1954 ( p o g a d a n k a Uniwersytetu 1946—1947, „Lud", kultury klepkowych na Muzeum i jej Pomorzu, Pomorza s. 461—467. do przeźroczy). 1954 ( p o g a d a n k a do Ludowych do francuskim, polskę museums Garncarstwo cz. 1, Floating w w Warszawa w Kultur Przedmowa A skim, do przeźroczy). przemian, „Lud", Zachodniego „Lud", t. w t 4 2 : 1 9 5 6 , s. 4 9 — 6 8 . 4 2 : 1 9 5 6 , s. 782—785. Szczecinie, „Lud", t. 4 3 : 1 9 5 8 , 396—398, Muzeum Den pilaw 448—451. ludowa, Stosmiek pow. Zakładu Curie-Skłodowskiej Morskie Ceramika Ziemia", działalności 3 7 : 1947, s . w 1947, s . 1 6 4 — 1 8 6 . etnograficzny, Sprawozdanie im. ludowego t. б, L u b l i n w Polska tomu angielskim, samling i Ársskrift, ludowe Wrocław w t. Warszawa Lalland-Falsters-Stiftsrnuseurn woj. 1:1960, 4 3 : 1958, s . 398—405. 1958 (to s a m o w językach: 1959, s. lubelskim, Lolland-Falsters-Stifs- [w:] 5—40. Prace i Materiały Etnograficzne, t. 18, 29—138. „Zeszyty t. „Lud", ludowa, niemieckim). Maribo 1951, s. Museum, Warszawie", Warszawie, sztuka Etnograficzne s. 26—29. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej �505 KRONIKA Les taches du „Zeszyty t. 1:1960, Fishing Musée s. Costal za w The and i of druku). za 1962 г., Warszawie", recenzji zamieszczonym w of Etnograficzne 3, ( w wej Boats, t. 2 : 1 9 6 3 , t. i s. w 24 l i p c a Maksym Mazovie, Warszawie", (z Define t. National 1:1960, s. Mu­ 44—52; Part t. 2 : 1963, s. 4 3 — 5 2 , ( s t r e s z . polskie). Muzeum Ludowej tłum. Kultury Kultury i i Sztuki franc). Monuments Etnograficzne Thier Etnograficzne in Sztuki Muzeum the Mazowsze Ludowej Kultury w i Region, Warszawie", Sztuki Ludowej opracowań popularnych „Zeszytach Etnograficznych podaje W. Jarecki Muzeum we Kultury wspomnieniu i Sztuki Ludo­ (t. 3 ) . 1964 r. z m a r ł Maksym FADDIEJEWICZ jeden Rylski Kutrzeba-Pojnarowa R Y L S K I z najbardziej Faddiejewicz Faddiejewicz Anna Piwocfci, znanych poetów i etnografów wsi Roimanów- Rylski. urodził się 19 m a r c a 1 8 9 5 r. kijowska. Studia gimnazjalne we i uniwersyteckie ukończył Kijowie. Przez grafii 20 l a t M . F . R y l s k i k i e r o w a ł Akademii gował i wydał Nauk sztuki ludowej, zyki, teatru i Maksym wyższej skiej, Pisarzy Ukrainy, W F. Rylski polskiej Ze poniosły współpracowników historii i współczesnemu rozwoju „Narodna czasopisma roku był ukraińskich sztuk stanowi reda­ ukraiń­ plastycznych, m u ­ tytuł d o k t o r a honoris Akademii i Etnografii ta w uznaniu Rady Leninow­ dyrektorem USRR, członkiem wiele lat był Ukraińskiego Jegiellońskiego, jego zasług d l a Naj­ prezydium nagrody ZSRR, Nauk i przewodniczącym 600-lecia Uniwersytetu causa i Etnografija", Przez do członkiem Nauk Akademii Etnografia". Slawistów 1964, z o k a z j i delegatem ZSRR, państwowych oraz Tvorczisť KPZR, Pisarzy nagród ZSRR „Sovietskaja Komitetu członkiem Związku laureatem Nauk Sztuki, Folkloru czasopisma Międzynarodowego Slawistów. zarządu Akademii Historii redakcyjnego t y m z zespołem poświęcone Rylski członkiem członkiem Instytutu Instytutem Historii Sztuki, Folkloru i E t n o ­ okresie zagadnieniom Faddiejewicz redaktorem W filmu. ZSRR, Związku USRR. liczne prace skiej M. de w druku). ka, pow. skwirski, gubernia w region „Zeszyty Warszawie", 183—185 M A K S Y M — la Ludowej to Boats, tamże, Ksawery Dnia sur Sztuki Attempt Ethnographic „Zeszyty Warszawie" ukraińskich i Etnograficzne Muzeum t. 3, ( w w (An Ludowej „Zeszyty Kronika Wykaz études —• Bottomed Sea—Goings Preservation „Zeszyty w 1: Flat Sztuki 1961 г., Warszawie", State ses Kultury Pomerania Part Kultury 2: dans Muzeum Polish Characteristics), Kronika Varsovie 102—110. of Boots zeum de Etnograficzne naczelnym kolegium członkiem Komitetu otrzymał popularyzacji kultury. śmiercią wielką Maksyma stratę. Faddiejewioza Rylskiego nauka i literatura radziecka �KRONIKA 506 IWAN Dnia dzieckich się 17 września — I. I. Potiechin. N a na studia w nego. W roku wschodnich demii ZSRR ludów z najlepszych jego Czarnego blikował studia mad Leniimgradzkiego kandydacką antykolonialnych oraz ze Oüientalistyoz- ustroju zostaje do jego uczyniły I. I. i narodowowyzwo­ publikacji. Głębokie Potiechina ekonomii zbiorowo obszernym Aka­ wicedyrek­ śmderci. kilkadziesiąt się trówinież agrarnego afryikanistami radzieckimi aż historii, etnografii Ukazało na Instytutu I. I. P o t i e c h i n a był r u c h zagadnieniem ra­ 1930 z a p i s u j ą c Instytutu Etnografii innymi kieruje 'poświęcił zakresie szkiców afrykańskiego z afrykanlstów roku temat wraz którym zmarły prac na później przedstawionym szereg on w zdolności d zasług kierownictwem Lądu wstąpił swoich tym w najwybitniejszych zostaje p r a c o w n i k i e m Afryksntistyozny, któremu z (1955), k t ó r e b y ł o p i e r w s z y m również kontynentu lat POTIECHIN 'naukową pracę wyniku specjalistów Narody Afriki fii swą dziesięć Afryki, wszechstronne Pod jeden dragę k i e r u n k i e m ¡zainteresowan i nentu. zmarł afrykanistycznej i w Instytut Głównym leńczy sekcji 1939 b r o n i ( 1 9 4 9 т.). W organizuje 1964 r . Bantu. Tuż po wojnie Nauk torem IZOSIMOWICZ zarysem jednym tego konty­ opracowanie historii i dzieło etnogra­ z ipozycjii ' m a r k s i s t o w s k i c h . I . I . P o t i e c h i n temat proletariatu poświęconych szczególnym afrykańskiego, wybranym historii zagadnieniom uwzględnieniem historii opu­ walk historia Afryki Za­ chodniej. Do zasług dyskusji cowane mując szkoły przez ostrą siebie tezy krytykę funkcjonalnej). wszystkim Afryki. naukowych metodologicznych jako I. I. P o t i e c h i n a w przedstawił teorii W świetny należy zakresie badań również nad ludami on n a wielu kongresach zachodnioeuropejskich historii etnografii popularyzator oraz zaliczyć (m. radzieckiej wielki jego wkład pozaeuropejskimi. naukowych in. rozprawa zapisał przyjaciel i się na do Wypra­ podej­ temat on przede znawca ludów � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce50c292558d14aeca3635fce4f074da.pdf 52f9910a8ea07f996037d0ff03d1b328 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:540 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.487-506 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A W Y S T A W A S Z T U K I STAROŻYTNEGO M E K S Y K U W Z okazji Poznania I I Etnograficznego przez Polskie Seminarium Towarzystwo POZNANIU Amerykanistycznego, Ludoznawcze oraz Zakład zwołanego Etnografii do Po­ w s z e c h n e j U A M , o t w a r t o w d n i u 2 k w i e t n i a 1965 r. W y s t a w ę S z t u k i Starożytnego Meksyku. pokazał Oddział n a niej Kultury i Sztuki Ludowej po raz pierwszy część poznańskiego swego E k s p o z y c j a znalazła m i e j s c e w z a b y t k o w y m cennego Muzeum zbioru Narodowego meksykańskiego. b u d y n k u b. loży masońskiej, p r z e z n a ­ c z o n y m po r e m o n c i e n a stałą siedzibę Poznańskiego M u z e u m Etnograficznego. R y c . 1. G ł ó w k i z g l i n y — T e o t i h u a c a n Fot. S. Kusza W y s t a w ę poprzedziła p r a c a p r z y g o t o w a w c z a b a r d z o m o z o l n a , bo zbiór p o z b a ­ w i o n y j e s t d o k u m e n t a c j i . Zespół etnografów, złożony z pracowników Z a k ł a d u E t ­ n o g r a f i i P o w s z e c h n e j U A M , pracowników M u z e u m N a r o d o w e g o o r a z studentów e t n o g r a f i i , wykonał pod k i e r u n k i e m doc. M a r i i F r a n k o w s k i e j p o d s t a w o w e z a d a n i e polegające n a p o s e g r e g o w a n i u całego z b i o r u n a zespoły w e d ł u g przynależności k u l t u r o w y c h . Główną uwagę skierowano przy t y m n a obiekty p l a s t y k i figuralnej, m n i e j n a ceramikę użytkową, stanowiącą wszakże poważną część z b i o r u . Spośród 1213 przedmiotów, tworzących całość k o l e k c j i , w y b r a n o n a w y s t a w ę 288 okazów obrazujących ważniejsze k u l t u r y M e z o a m e r y k i , ale n i e w s z y s t k i e . W zbiorze n i e znaleziono b o w i e m materiałów z ośrodków k u l t u r o w y c h Olmeków, Huasteków i M a j ó w , a s z t u k a Totonaków r e p r e z e n t o w a n a j e s t p r z e z j e d e n t y l k o e g z e m p l a r z k a m i e n n e g o yugo. I n n e l u d y n a t o m i a s t , j a k Z a p o t e k o w i e , A z t e k o w i e i w i e l k i ośro­ d e k m i e j s k i T e o t i h u a c a n , r e p r e z e n t o w a n e są w zbiorze w miarę bogato, w t y m również p r z e d k l a s y c z n a k u l t u r a w y ż u meksykańskiego, zwłaszcza T l a t i l c o . M i m o s t w i e r d z o n y c h l u k materiałowych, które utrudniały z a m i e r z e n i a w y s t a w o - �488 K R O N I K A w e , a u t o r k a s c e n a r i u s z a , doc. M a r i a F r a n k o w s k a , postanowiła ukazać w miarę możności całościowy obraz k u l t u r y a r t y s t y c z n e j starożytnego M e k s y k u mając n a u w a d z e szersze cele d y d a k t y c z n e i możliwość p o p u l a r y z a c j i p o p r z e z w y s t a w ę w i e ­ dzy o odległych i u n a s r a c z e j mało p r z e z ogół z n a n y c h l u d a c h M e z o a m e r y k i . I dlatego materiały ze zbiorów m u z e a l n y c h uzupełniła fotografiami i r e p r o d u k c j a ­ m i b a r w n y m i c e l n i e j s z y c h zabytków a r c h i t e k t u r y i obiektów s z t u k i , szczególnie t y c h k u l t u r , których dzieł m u z e u m poznańskie n i e p o s i a d a . W t y m też c e l u o t r z y ­ mała e k s p o z y c j a układ c h r o n o l o g i c z n y uwzględniający j e d n a k równocześnie a s p e k t geograf i c z n o - e t n i c z n y . -• W części wstępnej m a p y i krótkie t e k s t y wprowadzające informują o najważ­ n i e j s z y c h l u d a c h i k u l t u r a c h M e z o a m e r y k i . D a l e j następuje przegląd o w y c h k u l t u r , i l u s t r o w a n y z a b y t k a m i s z t u k i , począwszy od w s p o m n i a n y c h już f i g u r e k t y p u Z a c a t e n c o i T l a t i l c o , poprzez rzeźby w k a m i e n i u O l m e k ó w (pokazane t y l k o n a foto­ g r a f i a c h ) i Totonaków, g l i n i a n e u r n y f i g u r a l n e i a m u l e t y k a m i e n n e Zapoteków — do k a m i e n y n c h posążków z D o l i n y M e z c a l a i r o d z a j o w y c h f i g u r e k k u l t u r y Z a ­ chodu, w y k o n a n y c h z czerwonej gliny. Centralne miejsce n a w y s t a w i e przypada k u l t u r z e T e o t i h u a c a n i Tolteków w b o g a t y m w y b o r z e dzieł obejmującym k a m i e n n e m a s k i p o g r z e b o w e (?), l i c z n e główki gliniane, m o d e l o w a n e ręcznie c z y też kształ­ t o w a n e w e f o r m a c h ( p o k a z a n y c h również n a w y s t a w i e ) , a wśród główek w y o b r a ­ żenia „starego" i „grubego" boga. Z większych rzeźb f i g u r a l n y c h w tej części e k s ­ p o z y c j i zasługują n a uwagę k u t e w c z e r w o n y m k a m i e n i u postacie różnych bóstw, a w s z a r y m k a m i e n i u wyobrażenia boga ognia z żarownią n a głowie. P o k a z k u l ­ t u r y T e o t i h u a c a n uzupełnia p e w n a ilość c e r a m i k i użytkowej, wśród której znajdują się t z w . candeleros, c z y l i rodzaj obrzędowych żarowni do kadzidła, o r a z n a c z y n i a z c z e r w o n e j i c z a r n e j gliny, zdobione o r n a m e n t e m r y t y m i m a l o w a n y m , w r e s z c i e p r z e d m i o t y użytkowe z k a m i e n i a , n i e p o z b a w i o n e w a l o r ó w e s t e t y c z n y c h , j a k p r o s t o ­ kątne żarna n a 3 nóżkach, r o z c i e r a c z e , a szczególnie przęśliki zdobione s u b t e l n i e z a r y s o w a n y m i m o t y w a m i p l a s t y c z n y m i . P e w n e ogólne pojęcie o k u l t u r z e a r t y s t y c z ­ nej A z t e k ó w — po krótkiej i n f o r m a c j i o M a j a c h , p o k a z a n y c h t y l k o z a pomocą i l u s t r a c j i — dają w y s t a w i o n e rzeźby k a m i e n n e , w t y m wyobrażenie „bogini dojrzewającej k u k u r y d z y " , popiersie k a m i e n n e X i p e T o t e e i i n n y c h bóstw, g ł o w y i f i g u r k i z gliny, żarownie g l i n i a n e i ozdobnie m a l o w a n e , a w y t w o r n e w kształcie n a c z y n i a ceramiczne. Wystawę z a m y k a pokaz ornamentowanej c e r a m i k i z Huehotla, T e z c o c o , Z a m o r a , T o l u c a , M o r e l o s — aż po g a r n c a r s t w o starożytnych P u e b l o s , z d o ­ biących w y r o b y c e r a m i c z n e c h a r a k t e r y s t y c z n y m i , w y r a z i s t y m i m o t y w a m i geome­ trycznymi. Przegląd t a k u s t a w i o n e j e k s p o z y c j i ułatwiają, poza i n f o r m a c j a m i wstępnymi t e k s t y wprowadzające do poszczególnych k u l t u r i m a p k i lokalizujące pokazane e k s p o n a t y w t e r e n i e . T e materiały d y d a k t y c z n e , z a s t o s o w a n e w u m i a r z e , n i e o d ­ w r a c a j ą u w a g i od o r y g i n a l n y c h zabytków, które n a w y s t a w i e z d e c y d o w a n i e d o ­ minują. O p r a w ę plastyczną przygotowała I r e n a Jarzyńska. Ż y w y , a n a w e t śmiały k o ­ l o r y t tej o p r a w y usiłuje n i e j a k o zbliżyć zwiedzającego do środowiska, w j a k i m p o k a z a n e dzieła powstały. K o l o r y t t e n d y n a m i z u j e w p e w n e j m i e r z e w y s t a w ę o b ­ fitującą r a c z e j w d r o b n e formy, które ginęłyby łatwo w r a m a c h p l a s t y c z n y c h z a p r o j e k t o w a n y c h zbyt s p o k o j n i e . , C e n n y m i n f o r m a t o r e m o k u l t u r a c h M e z o a m e r y k i , p o k a z a n y c h n a w y s t a w i e , j e s t p r z e w o d n i k o p r a c o w a n y p r z e z M . F r a n k o w s k ą '. M . F r a n k o w s k a , Wystawa Sztuki Starożytnego Meksyku, Muzeum Naro­ dowe w Poznaniu, Oddział K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j , Poznań 1965, 20 ss., 8 r y c . + 1 n a okładce. 1 �489 K R O N I K A Poznańska wystawa wywołała znaczne zainteresowanie zarówno specjalistów z zakresu amerykanistyki, zgromadzonych w Poznaniu w dniu otwarcia, j a k i szer­ s z y c h kręgów społeczeństwa. T r u d n o j e j w p r a w d z i e mierzyć się z wielką w y s t a w ą warszawską z 1961 r. W y d a j e się j e d n a k , że zaletą e k s p o z y c j i poznańskiej jest j e j k a m e r a l n y c h a r a k t e r , pozwalający osobom z p r z e d m i o t e m m n i e j o b e z n a n y m łatwiej niż n a potężnej r o z m i a r a m i w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j ogarnąć całość złożonej p r o - �490 K R O N I K A b l e m a t y k i k u l t u r o w e j M e z o a m e r y k i . D o w y s t a w y poznańskiej odniosła się też z d u ­ żą sympatią A m b a s a d a Meksykańska, widząc w f a k c i e z o r g a n i z o w a n i a t e j e k s p o ­ z y c j i ż y w y dowód z a i n t e r e s o w a n i a kulturą M e k s y k u w P o l s c e i możliwość r o z s z e ­ r z e n i a dzięki t y m z a i n t e r e s o w a n i o m kontaktów n a u k o w y c h i k u l t u r a l n y c h p o l s k o meksykańskich. Stanisław Błaszczyk II E T N O G R A F I C Z N E S E M I N A R I U M AMERYKANISTYCZNE P O Z N A Ň 2 — 4 I V 1965 I n i c j a t y w a o r g a n i z o w a n i a seminariów poświęconych p r o b l e m a t y c e a m e r y k a n i s t y c z n e j , która wyszła ze s t r o n y k i e r o w n i k a Z a k ł a d u E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j K a t e ­ d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Poznańskiego, doc. dr M a r i i F r a n k o w s k i e j , z r e a l i z o ­ w a n a została po r a z p i e r w s z y w K r a k o w i e , gdzie Oddział K r a k o w s k i P o l s k i e g o Towarzystwa Ludoznawczego zorganizował w l i s t o p a d z i e 1963 г. I S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e . W o b e c c o r a z b a r d z i e j wzrastającego z a i n t e r e s o w a n i a p r o b l e m a ­ tyką amerykanistyczną, odsuniętą do tej p o r y w etnografii p o l s k i e j n a p l a n d a l s z y , s t w o r z e n i e o d p o w i e d n i e j b a z y n a u k o w e j i o r g a n i z a c y j n e j było p r o b l e m e m j a k n a j ­ b a r d z i e j a k t u a l n y m . Z a i n i c j o w a n i e więc spotkań l u d z i z różnych ośrodków, p o d e j ­ mujących te z a g a d n i e n i a , w y d a j e się być b a r d z o k o r z y s t n e i byłoby pożądane, a b y doprowadziło w przyszłości do u t w o r z e n i a zespołu specjalistów amerykanistów. W d n i a c h od 2 do 4 k w i e t n i a 1965 r. odbyło się w P o z n a n i u I I E t n o g r a f i c z n e S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e , z o r g a n i z o w a n e p r z e z Oddział Poznański P T L o r a z Zakład Etnografii Powszechnej K a t e d r y Etnografii U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c k i e w i ­ cza w P o z n a n i u . N a S e m i n a r i u m p r z y b y l i m . i n . : d y r e k t o r I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l ­ t u r y M a t e r i a l n e j P A N prof, d r W i t o l d H e n s e l , prof, d r W i t o l d D y n o w s k i , prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , doc. d r J a d w i g a K l i m a s z e w s k a , prof, d r M a ­ ria Znamierowska-Priifferowa, doc. d r A l e k s a n d e r G o d l e w s k i , p r e z e s P T L prof, dr Bolesław O l s z e w i c z , p r z e d s t a w i c i e l e k a t e d r U n i w e r s y t e t u Poznańskiego i p l a ­ cówek P A N , członkowie P T L oraz p r z e d s t a w i c i e l e s t u d e n c k i c h kół n a u k o w y c h z W a r s z a w y , L o d z i , L u b l i n a i Wrocławia. Otwierając S e m i n a r i u m doc. dr M . F r a n k o w s k a podkreśliła z n a c z e n i e , j a k i e m a t e n z j a z d d l a rozwijającej się a m e r y k a n i s t y k i , i wyraziła nadzieję, że p r z y c z y n i się o n zarówno do pogłębienia istniejących już więzi między b l i s k i m i e t n o g r a f i i d y s c y p l i n a m i , j a k i do nawiązania n o w y c h , t a k niezbędnych w o b e c p o t r z e b y p o ­ d e j m o w a n i a p r a c zespołowych. Z k o l e i w i m i e n i u K a t e d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Poznańskiego witał przybyłych prof, dr Józef B u r s z t a , a w i m i e n i u U n i w e r s y t e t u Poznańskiego r e k t o r prof, d r G e r a r d L a b u d a . P i e r w s z y dzień o b r a d poświęcony był z a g a d n i e n i o m , które można by określić j a k o h i s t o r y c z n e . R e f e r a t y wygłosili: prof, dr T a d e u s z M i l e w s k i ( K r a k ó w ) — Po­ chodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, dcc. dr M a ­ r i a F r a n k o w s k a (Poznań) — Zróżnicowania kulturowe ludów kopieniaczych Ame­ ryki — próba interpretacji. N a popołudniowych o b r a d a c h : m g r L e c h Krzyżaniak (Poznań) — Z zagadnień rozwoju miast Doliny Meksyku w okresie przedkolumbijskim, m g r B a r b a r a K o h u t n i c k a ( W a r s z a w a ) — Proces kształtowania się ekonomicz­ nych podstaw kultury Indian Prerii. W p r z e r w i e o b r a d nastąpiło o t w a r c i e w y s t a w y s z t u k i starożytnego M e k s y k u w M u z e u m N a r o d o w y m w P o z n a n i u . 1 W y s t a w a t a j e s t t e m a t e m osobnego omówienia zamieszczonego tomie „Etnografii P o l s k i e j " . 1 w niniejszym �491 K R O N I K A Drugi dzień Seminarium współczesnością. Problem dan dr Referaty akulturacji poświęcony wygłosili: w etnografii Lewicka wiańskiej Proces akulturacji kontaktów ściśle Małkowska (założenia Przeobrażenia (Kraków) — pod wpływem problematyce Krystyna amerykańskiej Kohutnicki (Warszawa) — Anna był mgr związanej ze (Warszawa) — teoretyczne), u Indian kulturowe Pueblo, Indian mgr po południu: Amazonki Peru­ europejskich. W t r z e c i m d n i u najmłodsza k a d r a ośrodka poznańskiego przedstawiała próby s w y c h zainteresowań a m e r y k a n i s t y c z n y c h . A l e k s a n d e r wił problem powiązań A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j zińska w i d o w i s k a Boh­ obrzędowe I n d i a n pierwsze Posern-Zieliński omó­ z Oceanią, a m g r M o n i k a S k a - Z u n i i i c h związki z gospodarką i ustrojem społecznym . 2 Interesująca była ożywiona d y s k u s j a po wygłoszonych r e f e r a t a c h . kontrowersyjny był problem pochodzenia ludności Ameryki j a k również p r o b l e m powiązań A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j jak i w d y s k u s j i , przedstawiając o r a z Polinezją, prof. M i l e w s k i nezji, n i e widząc powiązania językowe z Oceanią. W między dostatecznych argumentów językoznawczych te k o n t a k t y były obustronne, językowych obu obszarów n i e j e s t to p r o b l e m e m stanowisku kontaktów i Azją do przyjęcia jednostronnych, i s t o t n y m ; najważniejsze idących kie­ to d l a tezy powiązań tej d y s c y p l i n y , że powiązania były, a n i e i c h droga. N i e m n i e j miennego referacie, Ameryką bronił tezy kontaktów idących z A m e r y k i do P o l i ­ r u n k u odwrotnego. Jeśli n a w e t na Najbardziej przedkolumbijskiej, jest dla prof. M i l e w s k i "stał z Ameryki do P o l i n e z j i . Od­ z d a n i a był prof, d r B . O l s z e w i c z ( W r o c ł a w ) , powołując się n a P . R i v e t a i A . Métraux, którzy uważali k o n t a k t y idące od A m e r y k i do P o l i n e z j i z a w y k l u ­ czone. Dołączając się do d y s k u s j i prof, d r W . D y n o w s k i ( W a r s z a w a ) podkreślił z n a ­ czenie kontaktów w d z i e j a c h k u l t u r y I n d i a n . Dyskutanci, którzy wysuwali argumenty k i e r u n k u istniejących powiązań, n i e n e g o w a l i przemawiające n a korzyść możliwości kontaktów jednego obustronnych (A. G o d l e w s k i , A . Posern-Zieliński). Zagadnienie dotychczas kontaktów między A m e r y k ą a Azją południowo-wschodnią n i e jest rozstrzygnięte specjalistów wielu i wywołuje dziedzin niegasnące nauki. Jest rzeczą spory wśród najwybitniejszych niewątpliwą, że powiązania mogły istnieć, ale czy były one częste i długotrwałe? P r o b l e m takie ten w d y s k u s j i p o d ­ niosła doc. M . F r a n k o w s k a (Poznań). Jeśli istotnie były długotrwałe (a pozostawiły ślady w religii, w architekturze, w ornamentyce architektonicznej), oczekiwać — j a k to podkreślił m . i n . P . R i v e t — były być w p r o w a d z o n e p r z e d e nencie mogły znaleźć w s z y s t k i m rośliny odpowiednie ryżu czy p s z e n i c y , n i e m a żadnej warunki uprawne, rozwojowe. rośliny, która należałoby że n a t e r e n A m e r y k i powinny które n a t y m k o n t y ­ Nie uprawiana spotyka w Azji się jednak południowo- -wschodniej dotarłaby do A m e r y k i . N i e m a także żadnych śladów narzędzi żelaz­ nych, czasie, k i e d y a w południowo-wschodniej miarodajny argument dzenie p o d s t a w się odbywać przeciwko gospodarczych ten poruszył również etnobotanicznymi miały powszechnie wędrówki, długotrwałym w żelazo już było z n a n e . D o c . F r a n k o w s k a uważa z a postaci dr T . M a r s z e w s k i i stałym chociażby zajmując szczegółowe się i dlatego Azji niewprowa- zasadniczych upraw. ( K r a k ó w ) , który podkreślił, że są one b a r d z o kontaktom w najbardziej Problem badaniami trudno mu wypowiadać się w s p r a w a c h ogólnych. Interesowały go t a k i e rośliny, j a k bawełna, palma kokosowa, k u k u r y d z a . N a ogół p a n u j e s k a pod względem c y t o g e n t y c z n y m 2 Teksty referatów drukowane przekonanie, reprezentuje są w że b a w e ł n a mieszaninę f o r m y niniejszym tomie amerykań­ dzikiej „Etnografii amery- Polskiej". �492 K R O N I K A kańskiej z uprawianą formą azjatycką. W y p o w i a d a j ą się z a t y m n a w e t c i badacze, którzy są p r z e c i w n i k a m i p r z e n i e s i e n i a i n n y c h roślin w Podobnie przedstawia wybrzeże przed Ameryki okresem zwłaszcza się została być kolumbijskim. drobnoziarniste, mają s w o j e sprawa bardzo z może Jeśli palmą okresie kokosową, przeniesiona przez c h o d z i o kukurydzę, występujące na terenie p a l i s k f o r m a c h k u k u r y d z y , poświadczonej to p e w n e zachodnie jej jeszcze odmiany, południowo-wschodniej, w znanych tylko z w y k o ­ przede w s z y s t k i m d l a A m e r y k i C e n t r a l ­ nej i południowo-zachodnich Stanów Z j e d n o c z o n y c h . T e o d m i a n y w na Polinezyjczyków Azji bliskie taksonomiczne odpowiedniki przedkolumbijskim. która zasadzie z t e r e n u A m e r y k i z n a m y t y l k o z w y k o p a l i s k , k u k u r y d z y , które są do dzisiejszego dnia u p r a w i a n e w p e w n y c h r e j o n a c h gór A z j i południowo-wschodniej. Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m o c z e k i w a n o n a dyskusję dotyczącą p r o b l e m u akul­ t u r a c j i , o m a w i a n e g o w d r u g i m d n i u obrad. N i e s t e t y d y s k u s j a zamknęła się z a s a d n i ­ czo n a z a g a d n i e n i u terminologicznym. prof, dr J . B u r s z t a — Podważano (dr H . Przesławska — Poznań, Poznań, d r J . K a m o c k i — K r a k ó w ) słuszność przyjęcia m i n u „akulturacja" w języku p o l s k i m wychodząc z założenia, że s u g e r u j e kultury. Prof. Proponowano Milewski przeobrażenia i mgr przyjęcie wysunął kulturowe K. Makulski terminu propozycję, lub dyfuzja (Warszawa) przemian by używać kulturowa. podkreślili, Mgr że w radzieckiej termin a k u l t u r a c j a jest powszechnie z a sobą t a k w i a d o m y l u b przeobrażeń określenia ter­ on b r a k kulturowych. dwuwyrazowego K . Małkowska etnografii — (Warszawa) amerykańskiej czy przyjęty. B y l i z d a n i a , że n i e s i e on już zespół problemów, iż n i e p o w i n n o się w p o l s k i e j l i t e r a t u ­ r z e n a u k o w e j zastępować go i n n y m słowem. Do bardziej interesujących należałoby również zaliczyć dyskusję dotyczącą p r o b l e m u m i a s t w D o l i n i e M e k s y k u w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m (ref. m g r L . K r z y ­ żaniak), w której do zagadnienia. Prof. do rozwoju ogólnego głosu doszły Milewski miast w z a równoczesnym r o z w o j e m dwie przedstawił odmienne poglądy Mezoameryce. koncepcje uczonych Niektórzy dotyczące tego amerykańskich co wypowiadają się z nich m i a s t j a k o m i e j s c a świętego i związanych z t y m zadań gospodarczych, m i e s z k a l n y c h . Bardziej rozpowszechniona w nauce jest jednak kon­ c e p c j a r o z w o j u m i a s t mezoamerykańskich z ośrodków k u l t u . D o p i e r o później ośrodki te zaczęły nabierać f u n k c j i g o s p o d a r c z y c h . P r o f . M i l e w s k i był z d a n i a , że t e n pogląd j e s t słuszniejszy. Jeśli c h o d z i o ogólną teorię r o z w o j u lucja nie j e s t p o w s z e c h n a , świętych. Stwarzałoby to p r e c e d e n s m i a s t . Zapoznając ekspedycji zebranych szwedzkiej te podważają badaniami jakoby nawet miasta rozwoju archeologicznymi, stała n a s t a n o w i s k u , że mezoamerykańskie te o d k r y c i a , w y d a j e ewo­ powstały z okręgów d l a wysunięcia tezy o k i l k u d r o g a c h z najnowszymi (Linné), doc. F r a n k o w s k a koncepcję, k u l t o w y m i . Pomijając m i a s t , to tego r o d z a j u nie w s z y s t k i e m i a s t a n a świecie były tylko m. in. badania miejscami się rzeczą niemożliwą, żeby niejący ośrodek k u l t u n i e miał s w e g o z a p l e c z a gospodarczego i ist­ administracyjnego. W c z a s i e obrad, w d n i u 3 I V 1965г., odbyło się również z e b r a n i e organizacyjne p r z y u d z i a l e p r e z e s a P T L prof, dr B . O l s z e w i c z a , oraz 23 osób reprezentujących Z a ­ rządy Oddziałów Krakowa, Poznania, Torunia, Warszawy otworzyła doc. dr M . F r a n k o w s k a , która w i potrzeby swym i Wrocławia. p o l s k i e j a m e r y k a n i s t y k i , zapoznając s z e r z e j z g r o m a d z o n y c h poznańskiego ośrodka etnograficznego. Wystąpienie Zebranie wystąpieniu zakreśliła swe zakończyła z wysunięciem postulatu utworzenia sekcji amerykanistycznej przy P T L j a k o najbardziej l i obecnej odpowiedniej nia sekcji naukowych Zarząd G ł ó w n y . formy o r g a n i z a c j i p o l s k i c h amerykanistów. Myśl p r z y P T L wysunięta już była i p o z y t y w n i e zadania dorobkiem w chwi­ powoła­ oceniona przez �493 K R O N I K A W d y s k u s j i z a b r a l i głos — doc. d r J . K l i m a s z e w s k a (Toruń), prof, d r B . O l s z e w i c z ( W r o c ł a w ) , prof, d r T . M i l e w s k i ( K r a k ó w ) , m g r S . Błaszczyk (Poznań), prof, dr M . Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a (Toruń), m g r K . M a k u l s k i ( W a r s z a w a ) , doc. d r A . G o d l e w s k i ( W r o c ł a w ) . D y s k u t a n c i w całej rozciągłości p o p i e r a l i utworzenie s e k c j i n a u k o w y c h p r z y P T L , o własnej c e n t r a l n e j siedzibie, własnym zarządzie i r e ­ g u l a m i n i e . Szczególnie o m a w i a n a była s p r a w a s e k c j i a m e r y k a n i s t y c z n e j i w w y n i ­ k u d y s k u s j i n a ten t e m a t prof, d r T . M i l e w s k i sformułował następujący w n i o s e k : „Zebrani w d n i u 3 I V 65 n a z e b r a n i u o r g a n i z a c y j n y m w P o z n a n i u zwracają się do Zarządu Głównego P T L z w n i o s k i e m o u t w o r z e n i e p r z y Z G P T L s e k c j i a m e r y k a ­ n i s t y c z n e j z siedzibą w P o z n a n i u , pod p r z e w o d n i c t w e m doc. d r M a r i i F r a n k o w ­ s k i e j " . W t e n sposób S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e w P o z n a n i u zakończyło się poważnym s u k c e s e m o r g a n i z a c y j n y m , którego z n a c z e n i e ocenić można będzie dopiero z a l a t k i l k a , w ciągu których środowisko amerykanistów p o l s k i c h , w o p a r c i u o S e k ­ cję, r o z w i n i e s z e r o k o zakrojoną współpracę naukową. 3 Maria ETNOGRAFIA W NRD Paradowska 1 Etnografię N i e m i e c k i e j R e p u b l i k i D e m o k r a t y c z n e j reprezentują obecnie k a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e , i n s t y t u t y n a u k o w o - b a d a w c z e oraz l i c z n e ośrodki m u z e a l n e . S k u ­ piają one grono n i e l i c z n y c h w p r a w d z i e s t a r y c h , w y t r a w n y c h , a równocześnie postę­ p o w y c h b a d a c z y oraz sporą już grupę naukowców młodego p o k o l e n i a . W n o w y c h w a r u n k a c h społeczno-gospodarczych n a u k a n i e m i e c k a miała do p o k o n a n i a l i c z n e trudności. Należało n a j p i e r w wyeliminować naleciałości minionego dopiero o k r e s u . Następnie przystąpić do w y p r a c o w a n i a n o w y c h metod b a d a w c z y c h i w r e s z c i e p o d ­ jąć się rozwiązywania p o d s t a w o w y c h problemów e t n o g r a f i c z n y c h . A k t u a l n y stan etnografii n i e m i e c k i e j w s k a z u j e n a to, iż n a s i p r z y j a c i e l e z Z a c h o d u z r o b i l i już sporo. J e d n a k w i e l e j e s z c z e pozostało do w y k o n a n i a . I. Działalność d y d a k t y c z n a i naukowo-badawczą 1. U n i w e r s y t e t y W N R D istnieją obecnie d w a ośrodki a k a d e m i c k i e zajmujące się kształceniem przyszłych etnografów, t j . w B e r l i n i e i L i p s k u . W s t o l i c y k r a j u , w r a m a c h u n i w e r ­ s y t e t u i m . Humboldtów, r o z w i j a ożywioną działalność dydaktyczną i n a u k o w o - b a ­ dawczą k a t e d r a etnografii p o w s z e c h n e j i n i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für V o l k e r k u n d e u n d deutsche V o l k s k u n d e ) pod k i e r o w n i c t w e m początkowo prof. dr. F . G . G . R o s e , obecnie prof. dr. P. Nodo. W k a t e d r z e działają 2 zakłady: etnografii p o w s z e c h n e j (kier. prof, d r R o s e , prof, dr U . S c h l e n t e r , d r H . S t o b e r i d y p . e t n . W. R u s c h ) oraz etnografii n i e m i e c k i e j (kier. prof, d r P. Nedo, doc. d r W . W o e l l e r , d r C h . H i r s c h i dyp. etn. U . Mohrmann). D r u g i ośrodek c z y n n y jest n a u n i w e r s y t e c i e i m . 2 W n i o s e k t e n został z a t w i e r d z o n y p r z e z Zarząd G ł ó w n y P T L n a z e b r a n i u w e Wrocławiu, w d n i u 29 k w i e t n i a 1965 r. K o m u n i k a t o p r a c o w a n o w związku z kilkumiesięcznym p o b y t e m w N R D w 1963 r. K a t e d r a w c h o d z i w skład Wydziału F i l o z o f i c z n e g o . Mieści się obecnie w B e r ­ linie No 18 F r i e d e n s t r . 3. 3 1 2 �494 K R O N I K A К. M a r k s a w L i p s k u . J e s t n i m bardzo c e n i o n a w E u r o p i e i poza j e j g r a n i c a m i k a t e d r a etnografii p o w s z e c h n e j i socjologii p r a w a porównawczego ( J u l i u s - L i p s I n s t i t u t für E t h n o l o g i e u n d V o r l e i c h e n d e R e c h t s s o z i o l o g i e ) k i e r o w a n a p r z e z prof, dr E . L i p s . Ponadto można studiować f o l k l o r n i e m i e c k i i słowiański w r a m a c h i n ­ s t y t u t u s e r b s k i e g o ( S o r b i s c h e s I n s t i t u t ) u c z e l n i l i p s k i e j , którym k i e r u j e również zasłużony badacz łużyckiej l i t e r a t u r y l u d o w e j prof, dr P . Nedo. Z powyższych d a n y c h w y n i k a , iż w N R D n i e m a specjalnego ośrodka u n i w e r s y t e c k i e g o zajmującego się wyłącznie etnografią rodzimą, co j e s t niewątpliwie poważnym m a n k a m e n t e m w r o z w o j u tej d y s c y p l i n y . W s p o m n i a n y b o w i e m zakład berliński n i e spełnia takiego z a d a n i a w o b e c zawężonej s p e c j a l i z a c j i (folklor) i b r a k u o d p o w i e d n i c h sił f a c h o ­ w y c h . W p r a w d z i e c z y n i się obecnie s t a r a n i a o s t w o r z e n i e samodzielnej k a t e d r y e t ­ n o g r a f i i n i e m i e c k i e j , a l e n i e w i a d o m o , c z y słuszna i n i c j a t y w a zakończy się p o w o ­ dzeniem. 3 S t u d i a u n i w e r s y t e c k i e trwają, podobnie j a k i w P o l s c e , 5 l a t (po 3 r o k u r o z ­ p o c z y n a się s p e c j a l i z a c j a ) . N a b ó r studentów o d b y w a się każdego r o k u w ilości również podobnej do n a s z e j . P o z a t y m w każdym ze w s p o m n i a n y c h ośrodków u n i ­ w e r s y t e c k i c h istnieją s t u d i a zaoczne i e k s t e r n i s t y c z n e . 4 Działalność naukowo-badawczą k a t e d r o b e j m u j e s w y m zasięgiem n i e m a l w s z y s t ­ k i e działy k u l t u r y l u d o w e j , j e d n a k z przewagą społecznej i d u c h o w e j w e d ł u g p o ­ szczególnych regionów g e o g r a f i c z n y c h . N a czoło w y s u w a się p r o b l e m a t y k a z z a ­ k r e s u etnografii A m e r y k i (prof. prof. L i p s i S c h l e n t e r ) , A u s t r a l i i (prof. R o s e ) , A f r y k i (dr Stober) i W i e t n a m u (aspr. Z e l i ) . Z etnografii n i e m i e c k i e j szczególne z a i n t e r e s o w a n i e b u d z i f o l k l o r (prof. Nedo, doc. W o e l l e r ) . 5 6 2. I n s t y t u t y W rzędzie placówek n a u k o w o - b a d a w c z y c h n a c z e l n e m i e j s c e z a j m u j e i n s t y t u t e t n o g r a f i i n i e m i e c k i e j w B e r l i n i e z oddziałami w Dreźnie i R o s t o k u pod dyrekcją prof, d r W . S t e i n i t z a ( I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s k u n d e d e r D e u t s c h e n A k a d e m i e der W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n ) oraz i n s t y t u t s e r b s k i e g o l u d o z n a w s t w a w B u d z i s z y nie k i e r o w a n y przez dr P a w ł a Nowotnego (Institut z a serbski ludospyt w B u d y šinje při Němskej a k a d e m i j i wedomošcow w B e r l i n j e — I n s t i t u t für s o r b i s c h e W K a t e d r z e p r a c u j e ponadto 3 asystentów, w t y m 1 doktor. I n s t y t u t mieści się p r z y S c h i l l e r s t r . 6, L e i p z i g С 1. Z przedmiotów n i e uwzględnionych n p . w n a s z y m p r o g r a m i e n a I r o k u w L i p s k u w y k ł a d a się d o d a t k o w o do etnografii A f r y k i , geografię A f r y k i o r a z A z j i . N a I I r o k u w B e r l i n i e obowiązuje w y k ł a d z h i s t o r i i języków świata, dalej początki r e l i g i i oraz etnografia A u s t r a l i i i O c e a n i i , a w L i p s k u geografia A m e r y k i i osobne w y k ł a d y z etnografii p o w s z e c h n e j różnych kontynentów. N a I I I r. w p i e r w s z y m ośrodku s t u d e n c i mają f o l k l o r świata, muzykę, tańce i pieśni świata. W d r u g i m zaś etnografię różnych kontynentów. N a I V i V r. w I n s t y t u c i e L i p s a obowiązuje p r z e d ­ m i o t s z t u k a i l i t e r a t u r a poszczególnych kontynentów. Z c i e k a w s z y c h p r a c E . L i p s opublikowała Die Reisernte der Ojibwa-Indianer, B e r l i n 19S6, i Ethnologie und Kulturpflanzenforschung, „Kulturpflanze", z. 3: 1962, B e r i c h t e I . F . K . D . D A W ; I . S c h l e n t t e r w y d a ł a m. i n . ZUT Verbreitung der sogenanten Schuhgefasse im prakolmbischen Amerika, „Abhandlungen u. B e r . d. S t a a t . M u s . f. V o l k . D r e s d . " , t. 22: 1963. P o r . np. P. N e d o , Sorbische Volkstrachten, B a u t z e n 1956, t e n ż e , Wopyt pola bajkarki, B a u t z e n 1957, oraz wespół z B . N a w к a, Prirucka za serbskich ludowednikow, t. 1—3, B a u t z e n 1954—1958; W. W o e l l e r opublikowała m . i n . Zur Geschichte der Volksmedizin in Deutschland, „Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der Humboldt-Universitát z u B e r l i n . G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f f t l i c h e R e i c h e " , R . 10: 1961, oraz Der sozial Gehalt und die soziale Funktion der deutschen Volksmarchen, cz. I i I I , tamże, R . 10: 1961, R . 11: 1962. 3 4 5 6 �495 KRONIKA Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin). Instytut etnografii badania naukowe niemieckiej w B e r l i n i e , liczący z zakresu kultury materialnej p u b l i k i . W placówce berlińskiej r o z w i j a niczymi bołówstwem n a obszarze prowadzi całej r e ­ się obecnie b a d a n i a n a d narzędziami r o l ­ (dr W . J a c o b e i t i współpracownicy: 7 30 pracowników, i duchowej (dr R . P e e s c h ) , b a r t n i c t w e m Quietzsch, Heinrich, Baumgart), (Kreuzberg), literaturą ludową i ry­ folklo­ r e m (prof. S t e i n i t z , d r S t r o b a c h i d r B u r d e - S c h n e i d e w i n d ) . 8 W zakładzie drezdeńskim (I. f. d. V . D A W n y m przez dr R . Weinholda nictwa (ryc. (dr 1 — Wilsdorf autor i opracowuje współpracownicy), dr Weinhold), Forschungsstelle Dresden) kierowa­ się kulturę e t n o g r a f i c z n y c h regionów monografię budownictwa uprawy (dr F i e d l e r ) winnej i z kultury gór­ latorośli społecznej z w y c z a j e d o r o c z n e (dr K u b e ) , a z d u c h o w e j f o l k l o r (dr S i e b e r ) . 9 W 4-osobowej DAW) kierowanej pracowni w Rostoku (Wossidlo-Forschungsstelle 1 0 przez dr K . B a u m g a r t e n a t w e m (dr B a u m g a r t e n ) prowadzi i narzędziami u p r a w y się b a d a n i a międzywojennego, który przebadał wybitnym 50% wsi meklemburskich d. V. budownic­ z i e m i (dr U . B e n t z i e n ) . P o n a d t o gotowuje się do d r u k u materiały a r c h i w a l n e po R . W o s s i d l e , okresu I . f. nad przy­ zbieraczu (około' 2000). Wossidło zebrał około 40 t y s . opowiadań, 3000 wesołych o p o w i a s t e k , 800 b a j e k i masę materiałów z k u l t u r y m a t e r i a l n e j , łącznie około 1,5 m i l i o n a k a r t e k . W s z y s t k i e m a ­ teriały zostały p r z e z niego uporządkowane pod względem r z e c z o w y m , umożliwiając t y m s a m y m o b e c n y m b a d a c z o m bezpośrednie k o r z y s t a n i e . I n s t y t u t etnografii n i e m i e c k i e j r e d a g u j e których latach w dwóch częściach od 1955 r. r o c z n i k ukazujący się w n i e ­ (Deutsches ukazało się dziesięć tomów. P o n a d t o w y d a j e Jahrbuch für s p e c j a l n e wyróżnienie zasługuje w i n s t y t u c i e z o r g a n i z o w a n e wum materiałów ikonograficznych. Gromadzi się w ze współczesnych obiektów Dotąd etnograficznych Na przed paru laty a r c h i ­ n i m (dyp. histor. materiał i l u s t r a c y j n y ze starodruków, l i t e r a t u r y f a c h o w e j oraz Volkskunde). prace seryjne (Veroffentlichungen). Kreuzberg) feudalizmu i kapitalizmu znajdowanych podczas badań t e r e n o w y c h c z y też w y k o n a n y c h w m u z e a c h . Instytut ludoznawstwa j ó w Serbów łużyckich. W graficzne ludowej. z zakresu serbskiego zajmuje chwili obecnej muzyki 1 1 (dra J . R a u p p ) , Rozpoczęto również b a d a n i a się o p r a c o w a n i e m prowadzi strojów całokształtu d z i e ­ się i n t e n s y w n e b a d a n i a (dr B . N a w k a ) i socjologiczno-etnograficzne (dr P. etno­ literatury Nowotny, P o r . także D . S t o c k m a n n , Z działalności Instytutu Etnografii przy Nie­ mieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 385. Z c i e k a w s z y c h p r a c placówki berlińskiej należy wymienić R . P e e s c h , Das Berliner Kinderspiel der Gegenwart, B e r l i n 1957; R . W e i n h o l d , Topferwerk in der Oberleusitz, B e r l i n 1958; W. J o c o b e i t , Schafhaltung und Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20 Jahrhunderts, B e r l i n 1961; H . S t r o b a c h , Bauernklagen, B e r l i n 1964. 7 8 Z zakładu drezdeńskiego wyszły m . i n . t a k i e p r a c e , j a k F . S i e b e r a, K . E . F r i t z s с h a, Bergmannische Trachten des 18. Jahrhunderts im Erzgebirge und im Mansfeldischen, B e r l i n 1957; F . S i e b e r , Volíc uńd Volkstümliche Mativik im Festwerk des Baroks, B e r l i n 1960. O b e c n y p r a c o w n i k H . W i l s d o r f jest współ­ a u t o r e m bardzo c i e k a w e j książki Bargbau, Wald, Flósse, B e r l i n 1960. Z c i e k a w s z y c h p r a c Oddziału w R o s t o k u należy wymienić K . Baumgar­ t e n a , Ziemmermannswerk in Mecklenburg. Die Scheune, B e r l i n 1961, o r a z wespół z U . B e n t z i e n , Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, B e r l i n 1963; K . B a u m ­ g a r t e n , Das Bauernhaus in Mecklenburg, B e r l i n 1965. P o r . P. N e d o , Etnografia łużycka w 1959 roku, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 383. 9 1 0 1 1 �496 KRONIKA dr В. N a w k a , d r Z . Musiał) dotyczące p r z e m i a n społeczno-kulturowych c y c h w spółdzielniach p r o d u k c y j n y c h Ośrodek budziszyński wydaje rocznik (Letopis) wychodzący w n y c h działach (A. Język i l i t e r a t u r a , B . H i s t o r i a , C . L u d o z n a w s t w o ) . a t l a s strojów l u d o w y c h trzech Dalej odręb­ redaguje ( S e r b s k e Národně D r a s t y - S o r b i s c h e V o l k s t r a c h t e n ) , którego dotąd ukazały się 4 z e s z y t y , o r a z p u b l i k u j e w y d a w n i c t w a tenreihe). Z zachodzą­ ( L P G typ I, I I i I I I ) . ciekawszych prac grafii E . Deutschmanna monograficznych seryjne (Spisy — Schrif- wymienić należy z z a k r e s u łużycką sztukę b u d o w n i c t w a serbscy m u z y k a n c i ludowi i instrumenty muzyczne 12 drewnianego etno­ oraz J . R a u p p a . B a d a c z a Słowiańszczyzny z a i n t e r e s u j e niewątpliwie i n s t y t u t o w e a r c h i w u m madzące f i l m o - i fono-teki dotyczące zwyczajów ludowych i folkloru Łużyc oraz materiały z w y w i a d ó w t e r e n o w y c h w o d n i e s i e n i u do l i t e r a t u r y Wspomnieć należy również o i n s t y t u c i e s z t u k i l u d o w e j Volkskunstforschung) W kierowanym placówce t e j , podległej do niedawna jeszcze ludowej. w L i p s k u ( I n s t i t u t für przez ministerstwu kultury, prowadzi gro­ muzycznego prof, d r P. Nedo. się p o s z u k i w a n i a n o w e w d z i e d z i n i e t k a n i n l u d o w y c h , c e r a m i k i (dr N o a k ) i w y r o b ó w z d r z e w a ich podstawie przygotowuje się odpowiednie wzory n a potrzeby przemysłu. W tere­ i na ar­ c h i w u m i n s t y t u t u zgromadzono już c e n n e zbiory z t e r e n u Łużyc. I I . E t n o g r a f i c z n e placówki W N R D znajdują d z i m e j . D a l e j działy musea". muzealne się s p e c j a l n e m u z e a z z a k r e s u e t n o g r a f i i p o w s z e c h n e j i r o ­ etnograficzne w m u z e a c h r e g i o n a n y c h oraz t z w . „Heimat- D o największych należą niewątpliwie m u z e a z z a k r e s u etnografii p o w s z e c h n e j . P i e r w s z e m i e j s c e z a j m u j e G r a s s i M u z e u m w L i p s k u ( M u s e u m für Vólkerkunde z u L e p z i g ) pod dyrekcją prof, d r H . D a m m a . D l a zwiedzających udostępnione są t y l k o 3 działy. P i e r w s z y obejmuje wytwory kulturowe ludów południowej Azji ( A u s t r a l i i , O c e a n i i , I n d o n e z j i i P ó ł w y s p u I n d y j s k i e g o — k i e r . W. H a r t w i g ) . N a ­ stępny e k s p o n a t y krajów A z j i w s c h o d n i e j (Tybetu, Chin, K o r e i i Japonii — kier. dr W . Bóttger) o r a z o s t a t n i z b i o r y r a d z i e c k i c h r e p u b l i k północnoazjatyckich (myś­ l i w y c h m o r s k i c h i z t a j g i oraz hodowców z t u n d r y i tajgi — k i e r . W. H a r t w i g ) . M a ­ teriały z A f r y k i i A m e r y k i znajdują się w m a g a z y n a c h i t y l k o częściowo udostęp­ n i a n e są d l a badaczy*. M u z e u m p o s i a d a własne w y d a w n i c t w o (Veróffentlichungen des M u s e u m s für Vólkerkunde z u L e i p z i g ) , w którym ukazują się r o z p r a w y o p a r t e n a zgromadzonym materiale. 1 3 1 4 15 Następne w kolejności m u z e u m w Dreźnie ( M u s e u m für Vólkerkunde — J a p a n i s c h e s P a l a i s ) k i e r o w a n e p r z e z dr S. W o l f a n i e posiada w ogóle stałej e k s p o ­ z y c j i . D l a naukowców udostępnione są m a g a z y n y n i e w i e l e różniące się od n i e ­ których s a l w y s t a w o w y c h . W p r z e s t r o n n y c h g a b l o t a c h u s t a w i o n y c h w g układu geograficznego znajdują się bogate zbiory narzędzi p r o d u k c j i , g o t o w y c h w y r o b ó w , b r o n i , m a s e k z A m e r y k i , A f r y k i i A z j i . N i e b r a k również i materiałów z E u r o p y , a wśród n i c h z P o l s k i ( c e r a m i k a i k o s z y k a r s t w o ) . D y r e k c j a m u z e u m redaguje własny p e r i o d y k — w 1963 r. ukazał się t. 22 ( A b h a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des S t a a l i c h e n E . D e u t s c h m a n n , Lausitzer Holzbaukunst, B a u t z e n 1959; J . Sorbische Volksmusikanten und Musikinstruraente, B a u t z e n 1963. Obszerne wprowadzenie do zbiorów opublikował W. H a r t w i g , tische Vólker, L e i p z i g 1958. P o r . W. B ó t t g e r , Fiihrer durch die Ostasiatischen Sammlungen, 1958. W. H a r t w i g , Nordasiatische Vólker, L e i p z i g 1959. 12 Raupp, 13 Südasia- 14 Leipzig 15 �497 K R O N I K A M u s e u m s für Vólkerkunde D r e s d e n ) , w którym pracowników, j a k i osób spoza tej placówki. ogłaszane są artykuły własnych N a przedmieściu D r e z n a z n a j d u j e się t r z e c i e z k o l e i m u z e u m z z a k r e s u e t n o ­ g r a f i i p o w s z e c h n e j , poświęcone wyłącznie k u l t u r z e I n d i a n ( I n d i a n e r m u s e u m R a d e b e u l b e i D r e s d e n ) z w a n e p o p u l a r n i e K a r l - M a y - M u s e u m . K i e r o w n i k i e m tej placówki j e s t P. N e u m a n n . W k i l k u s a l a c h zgromadzono t a m k o m p l e t y odzieży, ozdób, narzędzi, c e r a m i k i , m a s e k i b r o n i i ułożono według poszczególnych g r u p I n d i a n , j a k n p . P u e b l o , N a v a h o , Irokezów, D e l a w a r ó w i t p . 1 6 Z dwóch muzeów etnografii N i e m i e c największe zbiory p o s i a d i a m u z e u m s z t u k i l u d o w e j w Dreźnie k i e r o w a n e p r z e z d r M . B a c h m a n n a (Das Staatliche M u s e u m für V o l k s k u n s t D r e s d e n ) . W tej i n s t y t u c j i zgromadzono zbiory l a l e k , kukiełek i z a ­ b a w e k l u d o w y c h . W k i l k u p o m i e s z c z e n i a c h zestawiono łużyckie szafy m a l o w a n e i miśniki, ceramikę, stroje l u d o w e i wyposażenie wnętrza chałupy chłopskiej. 1 7 D r u g i e m u z e u m mieści się w t z w . „Pergamonie" w B e r l i n i e . Placówka k i e r o ­ w a n a p r z e z prof, d r M e y e r a z a j m u j e t y l k o d w i e s a l e w y s t a w o w e . W j e d n e j z n i c h e k s p o n u j e się narzędzia i w y r o b y k o w a l s t w a l u d o w e g o . W d r u g i e j włókiennictwo, t j . obróbkę l n u i wełny, narzędzia t k a c k i e łącznie z 2 c z y n n y m i k r o s n a m i , stroje l u ­ dowe, w y r o b y z h a f t u i m e b l e . 1 8 W ś r ó d muzeów r e g i o n a l n y c h z działami e t n o g r a f i i n i e m i e c k i e j n a szczególną u w a g ę zasługują m . i n . m u z e u m w E r f u r c i e z wyposażeniem wnętrz k i l k u chałup z T u r y n g i i , w e F r e y b u r g u z działem narzędzi i urządzeń do u p r a w y w i n n e j latorośli i p r o d u k c j i w i n a . W G l a u c h a u , mieście sukienników, z n a j d u j e m y narzędzia t k a c k i e o r a z 48 ksiąg próbek t k a n i n m i e j s c o w y c h rzemieślników. W R o s t o k u udostępnia się etnografom z b i o r y i k o n o g r a f i c z n e strojów l u d o w y c h w y k o n a n e w l a t a c h d w u d z i e s ­ t y c h p r z e z W . B e r g e n r o t h a . W schwerińskim oddziale bardzo ożywioną działalność w z a k r e s i e g r o m a d z e n i a zbiorów p r o w a d z i młody etnograf R . W e n d t , który zebrał p o n a d 50 t y s . eksponatów z M e k l e m b u r g i i . Z n a j d u j e m y t a m duży zbiór o z d o b n y c h pudeł do czepków ( H a u b e n s c h a c h t e l ) , c i e k a w e b r o n y d r e w n i a n e , l a d y do s i e c z k i , wialnie i wyroby bednarskie. I 9 Spośród t z w . „Heimatmuseums" n a u w a g ę zasługują n p . w B a d K o s e n z n a ­ rzędziami i urządzeniami do w y d o b y w a n i a soli, w W a r n e m ü n d e chałupa r y b a c k a z wyposażeniem wnętrza i sprzętami r y b a c k i m i o r a z w B u d z i s z y n i e i Z y t a w i e ze zbiorami tkackimi. O s o b n e m i e j s c e z a j m u j e s k a n s e n n a D o l n y c h Łużycach w S p r e e w a l d z i e w e w s i L e h d e ( F r e i l a n d M u s e u m i n L e h d e k r . L ü b b e n a u ) c z y n n y od 1957 r. S k a n s e n o b e j ­ m u j e całą wieś w części z z a g r o d a m i o d r e w n i a n y c h k o n s t r u k c j a c h węgłowych i sumikowo-łątkowych oraz z s p e c j a l n i e wydzieloną zagrodą-muzeum (chałupa z wyposażonym wnętrzem, s p i c h l e r z e m , świniarnią, szopą z u l a m i i k u r n i k i e m ) . 2 0 P . N e u m a n n , Führer durch das Indianermuseum Redebeul, w y d . 2, D r e s ­ d e n 1962; S . W o l t , P . N e u m a n n , D a s Indianermuseum Radebeul, „Abhandlung e n u n d B e r i c h t e des S t a a t l i c h e n M u s e u m für Vólkerkunde D r e s d e n " , t. 2 2 : 1963, s. 207. 1 6 M . В а с h m a n n, D a s Staatliche Museum für Volkskunst Dresden, Ein überblick uber seine Geschichte und seine Sammlungen, D r e s d e n 1961; t e n ż e , 50 Jahre Staatliches Museum für Volkskunst Dresden, D r e s d e n 1963. 17 P o r . K a t a l o g w y d a n y p r z e z M u s e u m für V o l k s k u n d e : Textilkunst in der überliferten Volkskultur, B e r l i n 1962. Wspomniany etnograf w y d a ł o b s z e r n y k a t a l o g l u d o w y c h narzędzi. P o r . R. W e n d t , Bauernkultur in Mecklenburg. I Das Arbeitsgerat, S c h w e r i n 1962. P o ­ nadto opublikował w 1963 r. krótki p r z e w o d n i k po oddziale e t n o g r a f i c z n y m . 18 19 20 G. K r ü g e r , D a s sorbische „Letopis", S e r i a C , n r 5 : 1963, s. 161. 32 — E t n o g r a f i a Polska, t. X Freiland-Museum im Spreewalddorf Lehde, �498 K R O N I K A III. Archiwa Etnografów zajmujących się kulturą materialną p o w i n n o zainteresować n i e ­ m i e c k i e c e n t r a l n e a r c h i w u m w M e r s e b u r g u (Deutsches Z e n t r a l a r c h i v A b t . M e r s e burg). P o s i a d a ono bogate materiały źródłowe z końca X V I I I i całego X I X w . aż do 1918 r. z t e r e n u w s z y s t k i c h p r o w i n c j i n i e m i e c k i c h , n a s z y c h z i e m północnych i z a ­ c h o d n i c h oraz terenów z a b r a n y c h w okresie zaborów. Odnoszą się one zarówno do m i e j s k i e g o , małomiasteczkowego, j a k i w i e j s k i e g o rzemiosła . W głównym a r c h i ­ w u m w P o c z d a m i e znajdują się c i e k a w e materiały źródłowe z o k r e s u t z w . „kultur kampfu", a w L i p s k u (Dymitrov-Museum) a k t a p o d w o r s k i e różnych r o d z i n m a ­ gnackich. 2I Walerian BADANIA SZWAJCARSKIEGO INSTYTUTU I MUZEUM CHLEBA I Sobisiak PIECZYWA I . Wstęp W o s t a t n i m d w u d z i e s t o l e c i u d a j e się zauważyć zwiększone z a i n t e r e s o w a n i e n a ­ u k o w y m b a d a n i e m c h l e b a i p i e c z y w a . M i m o to w części E u r o p y , szczególnie j e d n a k p o z a nią, poświęca się tej gałęzi w i e d z y z a mało u w a g i . I n t e n s y w n e , pod­ s t a w o w e b a d a n i a były p r z e p r o w a d z a n e z a l e d w i e w k i l k u k r a j a c h w r a m a c h ogól­ n y c h poszukiwań l u d o z n a w c z y c h . A c z k o l w i e k c h l e b i p i e c z y w o zostały w niektórych a t l a s a c h e t n o g r a f i c z n y c h bardzo dobrze s k a r t o g r a f o w a n e , z a l e d w i e A u s t r i a podjęła się dalszego o p r a c o w a n i a p o d s t a w o w y c h założeń b a d a w c z y c h , E r n s t B u r g s t a l l e r ( L i n z ) zajmujący się a u s t r i a c k i m i p r a c a m i a t l a s o w y m i zawarł w y n i k i d o t y c h c z a s o ­ w y c h badań w dwóch r o z p r a w a c h : Austriackie pieczywo świąteczne oraz Pieczywo obrzędowe i potrawy na Boże Narodzenie, stanowiących n a j l e p i e j ugruntowane dzieła n o w o c z e s n y c h badań p i e c z y w a . L e c z m i m o niezwykłych zasług poszczególnych badaczy samo z a g a d n i e n i e z n a j d u j e się j e s z c z e w s t a d i u m początkowych p r a c t e ­ r e n o w y c h . O b o k p r z e p r o w a d z a n i a badań w poszczególnych k r a j a c h k o n i e c z n a jest międzynarodowa współpraca umożliwiająca s t u d i a porównawcze n a d p i e c z y w e m . B a d a n i a n a d p i e c z y w e m — w s z e r o k i m z n a c z e n i u — mają nie t y l k o w a g ę e t n o ­ graficzną, dlatego pozwolę sobie n a następującą definicję: W i e d z a o p i e c z y w i e i c h l e b i e j e s t nauką o p i e c z o n y c h i wyżej rozwiniętych f o r m a c h stałych p o t r a w zbożowych w i c h a s p e k t a c h k u l t u r o w y c h w przeszłości i teraźniejszości. W y w i e n i o n y wyżej i n s t y t u t , „Szwajcarskie A r c h i w u m W i e d z y czywie, Instytut Naukowego Opracowania i Popierania Wiedzy o gnie własne b a d a n i a w S z w a j c a r i i uintensywnić oraz poszerzyć n a n e j e s t do ogólnej w i e d z y o p i e c z y w i e . P o n a d t o staje do d y s p o z y c j i koordynacji. II. Badania pieczywa w Badania pieczywa w Szwajcarii S z w a j c a r i i były d o t y c h c z a s , z małymi wyjątkami, m y w a n e w r a m a c h własnego k r a j u . Dzięki p r a c o m Szwajcarskiego wego o Chlebie i Pie­ Pieczywie", pra­ tyle, ile koniecz­ międzynarodowej słownika utrzy­ gwaro­ już w 1868 r. ukazał się z n a k o m i t y zbiór s z w a j c a r s k i c h n a z w p i e c z y w a , który oprócz materiału współczesnego zawierał również l i c z n e h i s t o r y c z n e dane, z a l i c z a n e Interesujące c z y t e l n i k a z a g a d n i e n i a można łatwo odszukać w k a t a l o g u k o w y m ( R e p . 120 D t. 1—2 oraz R e p . 120 B ) . 21 książ­ �499 K R O N I K A j e s z c z e dzisiaj do „żelaznego z a p a s u " . Z a r ó w n o z t y m o k r e s e m , j a k i ze Szwajcarią związane Hóflera. jest nazwisko Duże pierwszym Rochholza, znaczenie sztandarowym jeszcze dzisiaj w miała którego również można •— j a k o czywa. W swoich praca ogólnych zbiorowa — 1953 r. w ramach ilość kartogramów o r a z niom bazie, wypieku chleba jednakże elementów założeniach zajmował Atlasu obszerny, i pieczywa, jest jako prekursora Maurizio, będąca b a r d z o wartościowa, m i m o faktów. Szwajcarski się w i e l e etnografii syntetyzujący komentarz, przedstawiający technicznego w ogólnej słownik zagadnieniami szwajcarskiej b e z uwzględnienia t a k b a r d z o ważnych również zanadto określić Szwajcara dziełem z z a k r e s u dziejów pożywienia zbożowego, która n o w e w y n i k i b a d a w c z e domagają się w e r y f i k a c j i rowy by publikacja chleba opracowano poświęcony dane etnograficzne i historycznego wiedzy zagadnie­ n a szerszej a więc N i e można było zagłębiać się w szczegóły, aby n i e być pomówionym o zawężanie tego n a d z w y c z a j n e g o warsztatu badawczego. Reasumując można stwierdzić, że w e t n o g r a f i c z n y c h b a d a n i a c h p i e c z y w a caria posiada opracowywanie i pie­ większą rozwoju, o pieczywie. iż gwa­ solidne podstawy. posiadanego Byłoby materiału, jednakże ale również pożądane wyczerpanie i przemysłowo-historycznych ź r ó d e ł . Szczególnie m i l e w i d z i a n e 1 prowadzone, systematyczne badania III. Szwajcarskie nie tylko Szwaj­ dalsze historycznych byłyby równolegle terenowe. Archiwum Wiedzy o Chlebie i P i e c z y w i e 2 1. D a n e h i s t o r y c z n e Dzięki zasługom k i e r o w n i k a , R o b e r t a W i l d h a b e r a , S z w a j c a r s k i e M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n e t w o r z y j e d e n z największych zbiorów p i e c z y w a obrzędowego. Jednakże ze względu n a s w o j e ogólnoetnograficzne z a i n t e r e s o w a n i a M u z e u m n i e mogło p r o ­ wadzić j e d y n i e ośrodka d l a badań n a d c h l e b e m i p i e c z y w e m . D o r o z s z e r z e n i a badań n a d p i e c z y w e m w S z w a j c a r i i brakowało zarówno środ­ ków f i n a n s o w y c h , j a k i fachowców. O s t a t n i o j e d e n z r e g i o n a l n y c h związków z a w o ­ d o w y c h pod k i e r u n k i e m R o b e r t a W i l d h a b e r a zorganizował szereg z n a k o m i t y c h w y ­ s t a w , w czasie których została nawiązana b l i s k a współpraca pomiędzy a u t o r e m L i t e r a t u r a ogólna: P . G e i g e r , R . W i e s s, Atlas der schweizerischen Volkskunde, cz. 1, B a s e l 1953; A . M a u r i z i o , D i e Getreide Nahrung im Wandel der Zeiten, Z u r i c h 1916; t e n ż e , D i e Nahrungsmittel aus Getreide, B e r l i n 1917— 1919; t e n ż e , Die Geschichte unserer Pflanzennahrung von der Urzeiten bis zur Gegenwart, B e r l i n 1927; t e n ż e , Verarbeitung des Getreides zu Fladen seit den vorgeschichtlichen Zeiten, „Anzeiger für s c h w e i z e r i s c h e A l t e r t u m s k u n d e " , NF, t. 18: 1916, s. 20; t e n ż e , Botanisch-Chemisches zur Getreidenahrung der Pfahlbauer, tamże, s. 183 п.; t e n ż e , Die Pflanzenkost der Hungerzeiten und die Nahrungsgeschichte, „Matériaux pour l'étude des c a l a m i t e s " , n r 14: 1927; B i b l i o ­ grafia p r a c A . M a u r i z i o , Schweizerische Archiv Verhandlungen der Schweiz. Naturforschenden Gesellschaft, 1941; O. R h i n e г, Dünne, Wahe, Kuchen, Fladen, Zeiten. Die Wortgeographie des Fladenkuchens mit Belag und ihre volkskundlichen Hintergriinde in der deutschen Schweiz, F r a u e n f e l d 1958; E . L . Rochholtz, Deutscher Glaube und Brauch, cz. 1, B e r l i n 1867, 297 ff, Das Allerseelenbrot, cz. 2, s. 267 — Rotes Geback; F . S t a u b, Das Brot im Spiegel schweizerdeutscher Volkssprache, L e i p z i g 1868. L i t e r a t u r a r e g i o n a l n a : A . B r u c k n e r , D i e Zunft der Brotbecken, B a s e l 1956; F . D o r c h n e r , D a s Brot und seine Herstellung in Graubünden und Tessin, W i t e r t h u r 1936; A. M e i e r , D a s Backerhandwerk im alten Bern, B e r n 1939; G . M a i l e r , Das Brot im Baselbieter Volksleben, „Schweizeris c h e s A r c h i v " z „Schweizerisches A r c h i v für V o l k s k u n d e " , t. 37: 1939 z. 1; S . S e reff, D a s Zürischer Backereigewerbe, Z u r i c h 1911; A . S t e i n e g ' g e r , Entwicklung des Schaffhauser Backergewerbes, „Schweizerisches A r c h i v " , z. 30: 1953. 1 2 N a z y w a n e dalej w skrócie: I n s t y t u t . �500 K R O N I K A a S z w a j c a r s k i m Związkiem P i e k a r z y i Cukierników, która od 1950 r. p r z e j a w i a się w e wspólnym o r g a n i z o w a n i u w y s t a w , badań t e r e n o w y c h i o p r a c o w y w a n i u m a t e r i a ­ ł ó w (por. p r z y p . 1). Rozwijająca się współpraca doprowadziła do u t w o r z e n i a i n s t y t u t u n a u k o w e g o . W 1960 r. S z w a j c a r s k i Związek Mistrzów P i e k a r s k i c h i C u ­ k i e r n i c z y c h z o k a z j i 7 5 - l e c i a i s t n i e n i a utworzył p r z y f i n a n s o w e j p o m o c y S z w a j c a r ­ skiego Przemysłu P i e k a r n i c z e g o fundację „Szwajcarskie A r c h i w u m W i e d z y o C h l e ­ bie i P i e c z y w i e " . 2. Z a d a n i a i o r g a n i z a c j a Zadaniem Instytutu jest naukowe, kulturowo-historyczne opracowywanie i r o z p o w s z e c h n i a n i e w i e d z y o c h l e b i e i p i e c z y w i e . Pojęcie w i e d z y o c h l e b i e i p i e - R y c . 1. W i d o k b u d y n k u S z w a j c a r s k i e g o Muzeum Chleba i Pie­ czywa w Lucernie Ze zbiorów Muzeum w Lucernie c z y w i e obejmuje w poszerzonej f o r m i e także proces w y p i e k u , począwszy od p r z y ­ g o t o w a n i a mąki, w s z e l k i e rodzaje c h l e b a i p i e c z y w a , d z i e j e rzemiosła p i e k a r n i c z e g o i związana z n i m o c h r o n a i pielęgnacja dóbr k u l t u r o w y c h , j a k również z w y c z a j e oraz p o p i e r a n i e n a u k o w y c h badań. W związku z t y m mogłyby być f u n d o w a n e s t y ­ p e n d i a i n a g r o d y , p r z e p r o w a d z a n e k o n k u r s y , z a l e c a n e p r a c e itp. K i e r o w n i c t w o podlega R a d z i e I n s t y t u t u . R a d a od c z a s u p o w s t a n i a I n s t y t u t u składa się z 9 osób, tworzących znakomitą obsadę. P r e z e s u r a s p o c z y w a w ręku b y ­ łego męża s t a n u związanego z nauką i kulturą S z w a j c a r i i . Z r a m i e n i a s z w a j c a r s k i e ­ go l u d o z n a w s t w a działa k i e r o w n i k S z w a j c a r s k i e g o M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , j e s t także p r z e d s t a w i c i e l etnografii ogólnej, profesor u n i w e r s y t e t u o r a z autor, który wyspecjalizował się w w i e d z y o chlebie i p i e c z y w i e . Prócz tego w skład R a d y w c h o ­ dzą w y b i t n i f a c h o w c y różnych d z i e d z i n . J a k o d o r a d c a współpracuje także d y r e k t o r �K R O N I K A 501 S z w a j c a r s k i e j P i e k a r n i c z e j Szkoły Z a w o d o w e j . T u pozwolę sobie n a k i l k a ogólnych u w a g . N o w o c z e s n a w i e d z a o p i e c z y w i e c o r a z b a r d z i e j o d d a l a się — w m e t o d y c e , wartościowaniu, i n t e r p r e t a c j i i z n a c z e n i u — od powstałego w p i e r w s z y m ćwierć­ w i e c z u naszego s t u l e c i a k i e r u n k u . D a w n i e j s z y m s p e k u l a t y w n y m p r z e c i w s t a w i a się r z e c z o w e i n t e r p r e t a c j e , zaś s y m b o l i c z n e z n a k i tłumaczone są ostrożniej i t y l k o n a p o d s t a w i e o d p o w i e d n i e j d o k u m e n t a c j i . B e z p r z e s a d y można powiedzieć, że w p ł y w z a w o d o w y c h p i e k a r n i n a d o m o w e w y p i e k a n i e był większy niż d o t y c h c z a s m n i e ­ m a n o . D l a t e g o autor uważa z a k o n i e c z n e , a b y n a u k o w i e c zajmował się p i e k a r n i c t w e m n i e t y l k o od s t r o n y n a u k i , a l e poznał dawniejszą i współczesną fachową technologię p i e k a r n i c t w a , a b y nawiązała się ścisła współpraca pomiędzy p r z e d s t a ­ w i c i e l a m i n a u k i i z a w o d u . A u t o r mógłby wskazać szereg potknięć, których można by było uniknąć p r z y lepszej znajomości z a w o d u i p r z y współpracy z przemysłem piekarniczym. N a s z S z w a j c a r s k i I n s t y t u t , j a k to było p o w i e d z i a n e n a p o s i e d z e n i u R a d y , p o ­ łączył ściśle świat z a w o d o w y z nauką. D o tej pory nie n o t o w a n o b o w i e m f a k t u połączenia n a u k i z praktyką zawodową. D a l s z e w y w o d y p o w i n n y wykazać, że I n s t y t u t n a s z k r o c z y już tą drogą n a g r u n c i e międzynarodowym. także 3. Oddziały W skład I n s t y t u t u wchodzą następujące oddziały: M u z e u m , A r c h i w u m , B i b l i o ­ t e k a , O c h r o n a i k o n s e r w a c j a h i s t o r y c z n y c h obiektów i zwyczajów, S e k c j a badań, Międzynarodowa k o o r d y n a c j a , o p i e k a n a d k o m i s j a m i b a d a w c z y m i . Muzeum W m a j u 1963 r. d o k o n a n o o t w a r c i a S z w a j c a r s k i e g o M u z e u m C h l e b a i P i e ­ c z y w a w pobliżu z a w o d o w e j szkoły p i e k a r s k i e j , co z w i e l u względów odpowiadałoby i d e a l n e m u rozwiązaniu. P a r ę u w a g o ukształtowaniu m u z e u m : zarówno zewnętrzna e l e w a c j a , j a k i f o r m y wnętrz zostały rozwiązane w e d ł u g n o w o c z e s n y c h w y m o g ó w , zgodnie z p r z e z n a c z e n i e m o b i e k t u . W y m o g i n o w o c z e s n e g o m u z e u m p i e c z y w a p o s t u ­ lują p r z e d e w s z y s t k i m równomierne p r o m i e n i o w a n i e świetlne i cieplne oraz w y s t r z e ­ ganie się dużych w a h a ń t e m p e r a t u r y . S z e r e g o k i e n u m i e s z c z o n y c h w y s o k o w ścia­ n i e bocznej z a p e w n i a te w a r u n k i . Oświetlenie s u f i t o w e składa się z małych reflektorów u m i e s z c z o n y c h w k w a d r a t o w y c h o t w o r a c h , dzięki c z e m u o t r z y m u j e się dobre, n i e z b y t ostre światło, umożliwiające równomierną iluminację. Ponieważ r e f l e k t o r y są r u c h o m e , można j e w r a z i e potrzeby p r z y p e w n y c h e k s p o z y c j a c h t a k ustawiać, a b y światło i c h koncentrowało się w żądanym p u n k c i e . D a l e j wewnętrzne wyposażenie składa się ze z n o r m a l i z o w a n y c h w i t r y n s z k l a n y c h , dających się r o z ­ m a i c i e ustawiać. Spoczywają one n a n o w o c z e s n y c h , m e t a l o w y c h stelażach n i e r z u ­ cających się w oczy. T e s a m e gabloty mogą być również z a w i e s z a n e n a ścianie. A b y sprostać współczesnym w y m o g o m , obok małej, stałej w y s t a w y s z w a j c a r ­ skiego c h l e b a i p i e c z y w a , w i n n y być również w y s t a w y z m i e n n e , w których dałoby się przedstawić j e d e n temat. O b e c n a w y s t a w a z m i e n n a , pomijając w y s t a w ę stałą, p r z e d s t a w i a e u r o p e j s k i e p i e c z y w o obrzędowe. D z i e l i się o n a n a t r z y z a s a d n i c z e g r u ­ p y : w p i e r w s z e j z n a j d u j e się p i e c z y w o używane w obrzędach d o r o c z n y c h , w d r u ­ giej w obrzędach r o d z i n n y c h , w ostatniej zaś p i e c z y w o n i e związane z d o r o c z n y m i i r o d z i n n y m i obrzędami. S e t k i eksponatów stwarzają z n a c z n e możliwości studiów porównawczych. W y s t a w a uzyskała duży rozgłos. Z n a n y etnograf i członek R a d y I n s t y t u t u , R o b e r t W i l d h a b e r , zorganizował ją z o g r o m n y m nakładem p r a c y , s t w a ­ rzając ekspozycję przejrzystą z z a c h o w a n i e m koniecznego k o l o r y t u . S u k c e s e m t y m M u z e u m zdobyło sobie u z n a n i e również wśród szerokiego społeczeństwa. �502 K R O N I K A Z e k s p o n o w a n i e m p i e c z y w a wiąże się ściśle z a g a d n i e n i e k o n s e r w a c j i . Z róż­ n y c h s t o s o w a n y c h cizisiaj m e t o d t r z e b a wymienić sposób k o n s e r w a c j i z a pomocą a r s z e n i k u . M a to j e d n a k d w i e c e c h y u j e m n e . P o p i e r w s z e p i e c z y w o b l e d n i e i t r a c i swoją pierwotną objętość. P o drugie^ p r z y o p e r o w a n i u t a k z a k o n s e r w o w a n y m p i e c z y w e m t r z e b a stale pamiętać, że m a się do c z y n i e n i a z trucizną. I n n a m e t o d a polega n a w y d o b y c i u z p i e c z y w a miękisza i zastąpienia go woskowatą masą. T ę właśnie n a j l e p i e j w y p r ó b o w a n ą technikę rozwinął autor. D o s t a r c z o n e p i e c z y w o należy przechowywać p r z e z parę d n i w m i e j s c u w i l g o t n y m i n i e narażonym n a duże w a h a n i a t e m p e r a t u r y . P r z e d konserwacją należy naprawić u s z k o d z e n i a , n a ­ stępnie zaś można zaaplikować i n j e k c j e z c h e m i c z n y m i , owadobójczymi środkami. P o w i n n y one być w s t a n i e g a z o w y m , a b y po wstrzyknięciu rozeszły się m a k s y m a l - R y c . 2. F r a g m e n t wnętrza S z w a j c a r s k i e g o Muzeum Chleba i Pieczywa w Lucernie Ze zbiorów Muzeum w Lucernie nie po wnętrzu p i e c z y w a . Następnie należy z w i e r z c h u pokryć p i e c z y w o warstwą b e z b a r w n e g o l a k i e r u . L a k i e r o w a ć t r z e b a w t e n sposób, a b y n i e było zupełnie l u b p r a w i e zupełnie widać połysku. P r z y stałej k o n t r o l i — a gdy z a j d z i e potrzeba p o n o w i e n i u ' zabiegu przetrwać injekcji i lakierowania czas nieograniczony. Nawet po — pieczywo latach t a k zabezpieczone pieczywo to w y g l ą d a przy może zupełnie świeżo, j a k z p i e c a . Jeśli i d z i e o stałą wystawę, I n s t y t u t o g r a n i c z a ją do o b s z a r u S z w a j c a r i i ; w y ­ stawa z a w i e r a p i e c z y w o , narzędzia p i e k a r s k i e oraz o b i e k t y Szwajcarii w y k r a c z a się t y l k o w t e d y , cechowe. Poza gdy i d z i e o e k s p o n a t y z dziedziny granice wiedzy ogólnej o p i e c z y w i e , dające podstawową, naukową dokumentację. W t y m względzie zgromadzono mile małą widziane, kolekcję gdyż odlewów dotychczasowa modeli antycznych. Poszerzenie decentralizacja stwarza trudności J a k d a l e k o pod t y m względem można się będzie posunąć, w y k a ż ą próby. jej byłoby badawcze. �503 K R O N I K A Archiwum Z a d a n i e m jego j e s t g r o m a d z e n i e p i s e m n e j i g r a f i c z n e j d o k u m e n t a c j i , w s z e l k i e g o r o d z a j u źródeł, o p r a c o w y w a n i e i c h i zakładanie k a r t o t e k , a m i a n o w i c i e a) k a r t o t e k i w s z e l k i c h p u b l i k a c j i według autorów i w porządku r z e c z o w y m (będą w n i c h u c h w y c o n e także p e r i o d y k i i r e f e r a t y ) , b) k a r t o t e k i p r o c e s u p r o d u k c j i według p o ­ działu n a p r o d u k t y i i c h z a s t o s o w a n i e ( j a k chleb, p i e c z y w o , w y r o b y c u k i e r n i c z e , kształty, n a z w y , r e c e p t u r a , d a n e h i s t o r y c z n e , g w a r o w e , przysłowia, c y t a t y , pieśni, o p o w i a d a n i a , legendy, b a j k i itp.); c) k a r t o t e k a geograficzna i k a r t o t e k a do dziejów rzemiosła i przemysłu p i e k a r n i c z e g o . P o z a t y m p r z e w i d z i a n e jest założenie k o l e k c j i fotografii i przeźroczy, j a k r ó w ­ nież w y k a z bibliotek, archiwów i muzeów zajmujących się p i e c z y w e m , względnie posiadających d a n e z tego z a k r e s u . Biblioteka Z a d a n i e m biblioteki jest gromadzenie wszelkiej literatury naukowej (publika­ cje s a m o d z i e l n e i p e r i o d y k i ) n i e wchodzącej w z a k r e s p r a c a r c h i w a l n y c h . S t o s u n ­ k o w o mało j e s t — w ścisłym z n a c z e n i u — p r a c s a m o d z i e l n y c h z z a k r e s u w i e d z y 0 c h l e b i e i p i e c z y w i e . P o n a d t o b i b l i o t e k a w i n n a prowadzić właściwą literaturę fachową i dotyczącą dziejów przemysłu. D a l e j w y d a j e się a u t o r o w i koniecznością w p r o w a d z e n i e p r z e z bibliotekę j a k o a n e k s u do ogólnej w i e d z y o p i e c z y w i e także współczesnych piśmiennych źródeł obejmujących s t a r e k u l t u r y b a s e n u M o r z a Ś r ó d ­ ziemnego. Z wyjątkiem E g i p t u , który został p r z e z n a s o p r a c o w a n y (por. p r z y p . 1), b r a k dobrze p o d b u d o w a n y c h źródłowych opracowań. Dalszą lukę s t a n o w i b r a k p r e h i s t o r y c z n e g o o p r a c o w a n i a o b s z a r u E u r o p y . Z n a k o m i t e w s w o i m r o d z a j u dzieło W a l t e r a v. S t o k a r s a D i e Urgeschichte des Hausbrotes (Pradzieje domowego chleba) została częściowo p o p r z e d z o n a z n a l e z i s k a m i z s z e r e g u miejscowości ( j a k B y l a n y , K a r a n o w o ; Kyfháuser). Możemy się spodziewać, że z a parę l a t u z y s k a m y n o w y o b r a z najwcześniejszych dziejów europejskiego p i e c z y w a . 4. O c h r o n a i k o n s e r w a c j a obiektów i zwyczajów Jeśli idzie o ochronę i konserwację zabytków, n i e można przedłożyć jakiegoś ustalonego p r o g r a m u . W z a k r e s i e z a c h o w a n i a zwyczajów należy nadmienić, że t y l k o pozornie niemożliwe jest o p a r c i e się w p ł y w o m nowoczesności. I s t n i e j e dużo przykładów z z a k r e s u l u d o z n a w s t w a wyraźnie wskazujących, że tego r o d z a j u p o c z y n a n i a paść mogą n a o w o c n y grunt. Można b y t u przytoczyć interesujący przykład. C h o d z i p r z y t y m o z w y i z a j t z w . „króla f a s o l o w e g o " l u b „królewskiego c i a s t a " . W d n i u T r z e c h Króli, a więc 6 s t y c z n i a , s t a w i a się n a stole „królewskie c i a s t o " , w którym zapieczone jest z i a r n o f a s o l i l u b mała f i g u r k a . K t o z n a j d z i e s c h o w a n y przedmiot, zostanie obwołany królem d n i a i o t r z y m a m o c r o z k a z y w a n i a 1 władania. Z w y c z a j ten p o s i a d a b a r d z o dawną i rozległą tradycję, a był w S z w a j ­ c a r i i już n a w y m a r c i u . W 1952 r. podjęliśmy próbę o c a l e n i a tego z w y c z a j u przed z a n i k i e m . Dzięki działalności p r z e d s t a w i c i e l k i naszego I n s t y t u t u można było uwieńczyć próbę niesłychanie dużym s u k c e s e m przejawiającym się w t y m , że dziś ponad 100 000 r o d z i n s z w a j c a r s k i c h znów k u l t y w u j e t e n z w y c z a j . T a próba wykazała, że m i m o z a a b s o r b o w a n i a n o w o c z e s n y m i możliwościami spędzania c z a s u , s z e r o k i e r z e s z e ludności n i e t y l k o n i e odżegnują się od z a c h o w a n i a t r a d y c j i , ale skłonne są n a w e t do przyjęcia n o w y c h , d o b r y c h zwyczajów. 5. S e k c j a badań Także w tę dziedzinę mógł wkroczyć I n s t y t u t z całą energią. P r z y c z y m okazało się koniecznością prowadzenie badań terenowych. Wzięto głównie pod uwagę te �504 K R O N I K A tereny, które n a j b a r d z i e j zagrożone były w o s t a t n i m m o m e n c i e została p r z e b a d a n a tal. Dalej neński. rozbudową. rezultacie od sezonu badawczego pomieszczeń p i e k a r n i c z y c h i pieców. W się, że w ciągu I t a k właśnie dolina alpejska L o t s c h e n - w różnych c o r o c z n y c h k a m p a n i a c h b a d a w c z y c h W Okazało współczesną leżąca w y s o k o przebadano 1958/1959 p r z e b a d a n o wyniku badań powstały o s t a t n i c h 10 l a t chłopski w y p i e k dwie chleba w obszar 50 publikacje. piekarniach i p i e c a c h p i e k a r n i c z y c h spadł o 30%>. T a duża l i c z b a z m u s z a do dalszego wadzania cenny badań, gdyż w przeciwnym razie mógłby przepaść ber­ piekarń, n a zawsze przepro­ bardzo materiał. R y c . 3. S z w a j c a r s k i e p i e c z y w o n a dzień św. Mikołaja Ze zbiorów Muzeum w Lucernie B a d a n i a n a obszarze z a g r a n i c z n y m rozciągają się n a kręgi k u l t u r o w e b a s e n u M o r z a Śródziemnego, a służą i m od 1956 r. l i c z n e podróże p o s z u k i w a w c z e od H i s z ­ p a n i i po Kretę i północne wybrzeże A f r y k i . N i e z w y k l e szczegółowego o p r a c o w a n i a doczekał się materiał s t a r o e g i p s k i . P o o p r a c o w a n i u s t r o n y technologicznej p r z e - �505 K R O N I K A szukano drobiazgowo staroegipskie doprowadziło do p i e r w s z e j przebadano naszego źródła typologii znaczenie pieczywa w I n s t y t u t u z tego pod względem staroegipskiego staroegipskim zakresu przywiązują chleba życiu rodzaju pieczywa, i pieczywa. i wierzeniach. główną wagę co Następnie Publikacje dokumentacji oraz o p i e r a n i u się n a źródłach. 6. Międzynarodowa k o o r d y n a c j a i o p i e k a k o m i s j i b a d a w c z y c h Aktualny jako stan wiedzy nieodzowną o chlebie konieczność, przy i pieczywie w prowadzeniu szerokim znaczeniu badań narodowych, postuluje nawiązanie W R y c . 4. S z w a j c a r s k i e p i e c z y w o Ze współpracy pomiędzy międzynarodowej. poszczególnymi wymagających Do zbiorów tej badaczami międzynarodowych Muzeum pory tej noworoczne w istniały Lucernie niestety specjalności. badań należy wkroczyć n o w i c i e współpracy pomiędzy światem n a u k o w y m . W zrobił już początek. Wczesną wiosną s z e n i a Mistrzów P i e k a r s k i c h , w Także zaledwie przy kontakty zagadnieniach n a nowe tory, a m i a ­ tej d z i e d z i n i e I n s t y t u t n a s z bieżącego r o k u Międzynarodowa U n i a skład której wchodzą Zrze­ członkowie 20 krajów, zo­ bowiązała się n a k o n g r e s i e w Paryżu do ścisłej współpracy ze s z w a j c a r s k i m I n s t y ­ tutem, uznając powstałej w go równocześnie za siedzibę r e z u l t a c i e międzynarodowej międzynarodowych komisji badawczej (Francja) oraz znani n a u k o w c y E . Burgstaller (Austria) należą: badań. Do R. Schuller i P. F . Pelschenke (Niem­ c y ) . Opiekę n a d komisją s p r a w u j e I n s t y t u t . W związku z V I Międzynarodowym K o n g r e s e m N a u k A n t r o p o l o g i c z n y m nologicznych były poruszane zagadnienia wiedzy o pieczywie. Ernst i Et- Burgstaller �506 K R O N I K A zobowiązał się w r a z z a u t o r e m do p r z y g o t o w a n i a środkowoeuropejskiego a t l a s u etnograficznego mającego n a c e l u zapełnienie o g r o m n y c h l u k b a d a w c z y c h , które w t y m z a k r e s i e istnieją w w i e l u k r a j a c h e u r o p e j s k i c h . W c e l u p r z e p r o w a d z e n i a s y s t e m a t y c z n y c h badań i o p r a c o w a n i a kartogramów autor miał przygotować o d ­ p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z . K w e s t i o n a r i u s z t e n d z i e l i się n a następujące części (z l i c z ­ nymi podgrupami): I. C z y c h l e b j e s t głównym pożywieniem, czy n i e ? 1. C z y można go określić j a k o główne pożywienie? 2. Jeżeli n i e służy z a główne pożywienie, co go zastępuje l u b uzupełnia? 3. C z y chleb j e s t pożywieniem w y j ą t k o w y m l u b spożywanym w określonym czasie? I I . R o d z a j zbóż używanych do w y p i e k u c h l e b a j a k o pożywienia codziennego. I I I . Z a k w a s z a n i e (spulchnianie) chleba. IV. Proces wypieku. V . Z a k a z y obowiązujące p r z y p i e c z e n i u . V I . Najważniejsze kształty c h l e b a domowego ( p y t a n i e to można również rozciąg­ nąć n a c h l e b w y p i e k a n y p r z e z p i e k a r z y ) . V I I . Sposoby p r z e c h o w y w a n i a . V I I I . C y k l wypieku. I X . Z w y c z a j e związane z d z i e l e n i e m c h l e b a (kwestię tę można b y rozszerzyć n a w s z y s t k i e z w y c z a j e dotyczące stołu i spożywania, o i l e związane są z c h l e ­ bem). X . Pieczywo. 1. C z y w y p i e k a się p i e c z y w o n a użytek c o d z i e n n y ? 2. C z y sporządza się p i e c z y w o w związku z jakimś określonym t e r m i n e m ? 3. Poszczególne kształty p i e c z y w a . D a l e j ustalono w Paryżu centralną siedzibę d l a k o o r d y n a c j i , a j a k o s e k r e t a r z a z a p r o p o n o w a n o a u t o r a . K o m i s j a t a k a p o w s t a n i e z E r n s t e m B u r g s t a l l e r e m n a czele, któremu p r z y p a d a zasługa w s k a z a n i a i umożliwienia międzynarodowej współpracy. S z w a j c a r s k i I n s t y t u t chętnie p o d e j m i e się opieki. W t e n sposób można by w z a j e m n i e n a dużym obszarze osiągnąć o w o c n e połączenie n a u k i ze światem z a w o d o w y m . Max Tłum. z niemieckiego Irena Nizińska międzynarodowym Wahren (Berno) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35dbf9c9ae2ed0ab3b578d905ad62740.pdf ef6fa78f1f98b9db1d5ee4430dcc0e77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:568 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.447-507 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I AMERYKAN ISTYKA K A RADZIECKA W OSTATNIM Amerykanistyka zdobyła wiązać sobie w jako odrębna naszym z wzrastającym rzeczowe i naukowe kraju DZIESIĘCIOLECIU dziedzina prawo etnografii powszechnej obywatelstwa. J e j rozwój zainteresowaniem opracowania nych i d z i s i e j s z y c h ludów poza działalnością i zapotrzebowaniem od obu A m e r y k . ściśle naukową Realizacją tego p r o g r a m u , na obejmującego także informacyjno-popularyzatorską, a m e r y k a n i s t y c z n y m j e s t śledzenie n a u k o w e j zajął się p r z e z doc. d r M a r i ę Frankowską . 1 J e d n y m z ważkich zadań stojących p r z e d n o w o powstałym p o l s k i m myśli w tejże ośrodkiem d y s c y p l i n i e poza gra­ k r a j u , i to zarówno w państwach k o n t y n e n t u amerykańskiego, j a k i u n a s z y c h sąsiadów. B a d a n i a pozwolą chyba społeczeństwa w i e l u problemów k u l t u r o w y c h , dotyczących d a w ­ poznański ośrodek a m e r y k a n i s t y c z n y k i e r o w a n y n i c a m i naszego niedawna należy zorientować się w t a k i e mogą mieć duże z n a c z e n i e p r a k t y c z n e , panujących aktualnie tendencjach gdyż rozwojowych ame- r y k a n i s t y k i światowej, a t y m s a m y m być może umożliwią określenie zadań i p l a ­ n ó w n a przyszłość a m e r y k a n i s t y k i n a g r u n c i e p o l s k i m . Na terenie krajów Europy Wschodniej a w tym i amerykanistyka, rozwija i Niemieckiej badania w Republice się w Demokratycznej. i Środkowej zasadzie Powinniśmy tychże k r a j a c h , gdyż i c h s p e c y f i k a , wości badań t e r e n o w y c h , etnografia tylko w Związku zatem a mianowicie zbliżona jest do s y t u a c j i e t n o g r a f i i powszechna, Radzieckim zwrócić uwagę ograniczone na możli­ powszechnej w Pol­ sce. W n i n i e j s z y m przeglądzie d o r o b k u a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j skupiliśmy gę n a o k r e s i e o s t a t n i c h dziesięciu lat. T a k i e c h r o n o l o g i c z n e wane zostało przede wszystkim zmianami, jakie zaszły w ograniczenie naukach uwa­ podykto­ społecznych i h i s t o r y c z n y c h po X X Zjeździe K P Z R . W tychże o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h doszło także do radzieckiej, pewnego wykrystalizowania co p o z w o l i problematyki badawczej amerykanistyki n a m n a prześledzenie z a s a d n i c z y c h kierunków zaintereso­ w a ń n a s z y c h w s c h o d n i c h sąsiadów. Umożliwi n a m to także ocenę d o r o b k u kanistyki radzieckiej i jej wkładu w dalsze poznanie przeszłości i teraźniejszości łalności będzie p o s t a w i l i sobie także kontynentu pomocna przy skomplikowanych amerykańskiego. A n a l i z a odpowiedzi na naukowej dzia­ czy zadania, które i j a k i e mogą być dalsze pytania: amerykaniści r a d z i e c c y , zostały w y k o n a n e amery­ zagadnień t e n d e n c j e r o z w o j o w e tej d z i e d z i n y badań. Podstawowym są p u b l i k a c j e źródłem do zamieszczane w poznania kluczowych centralnym periodyku problemów amerykanistyki etnografów r a d z i e c k i c h (,,So- Zakład E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j p r z y K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M , S e k c j a A m e rykanistyczna przy P T L , Pracownia Etnograficzna I H K M P A N . 1 �448 KRONIKA wietskaja Etnografija"), ník Muzeja stanowiących gólnych z wydawnictwach Antropologii i Etnografii), monografie całej zjazdów c z y też w r e s z c i e Ameryki, wybranych zagadnień. Uzupełniających różnorodnych ciągłych ( T r u d y Instituía E t n o g r a f i i , S b o r ­ danych i konferencji w oddzielnych państw, dostarczają ludów pracach, lub poszcze­ sprawozdawcze etnograficznych w ZSRR materiały l u b ze zjazdów 0 c h a r a k t e r z e międzynarodowym, w których b r a l i udział i amerykaniści r a d z i e c c y . Problematyką amerykanistyczną zajmują się w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m n a u k o w c y , głównie etnografowie, skupieni N. N. M i k ł u c h o - M a k ł a j a w AN w Sektorze Ameryki Z S R R , z siedzibą w Instytutu Moskwie. Etnografii z a s a d z i e p u n k t k o o r d y n a c j i w s z e l k i c h badań a m e r y k a n i s t y c z n y c h dziś w ZSRR. specjalnego Tutaj prowadzi się ożywioną naukową, zajmującą prowadzonych wydawniczą, p e r i o d y k u poświęconego wyłącznie p r o b l e m o m tychczas nie m a . Sektor A m e r y k i znajduje instytucją działalność im. Ośrodek t e n s t a n o w i mimo że a m e r y k a n i s t y c z n y m do­ się w dość ścisłym k o n t a k c i e z drugą się również z a g a d n i e n i a m i amerykanistycznymi — z I n s t y t u t e m A m e r y k i Łacińskiej. O b i e te placówki wspólnie wydają s z e r e g a k t u a l ­ nych monografii, Obok tych poświęconych dwóch r y k a n i s t y c z n y m i zajmują Instytutu Etnografii zbiorach znajdują oddzielnym moskiewskich państwom instytutów Ameryki naukowych się także niektórzy p r a c o w n i c y i tamtejszego się k o l e k c j e Muzeum pochodzące Południowej. zagadnieniami leningradzkiego Antropologii i Etnografii, z obu A m e r y k , w a zebrane ame­ oddziału którego przeważnie p r z e z r o s y j s k i c h b a d a c z y , podróżników i żeglarzy. Takie skupienie amerykanistyki w gradzkim — to r z e c z b a r d z o zagadnieniami ręką" z dziedziny podstawowe dwóch ośrodkach — m o s k i e w s k i m i l e n i n - charakterystyczna. Naukowcy etnografii materiały powszechnej źródłowe — zajmujący muszą zbiory mieć muzealne, Podział t e r y t o r i a l n y a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j znalazł s w o j e matyce badawczej. W Moskwie amerykaniści skupiają się archiwa, odbicie się bowiem dosłownie nad „pod biblioteki. i w proble­ zagadnieniami związanymi ze współczesnymi przeobrażeniami zachodzącymi w k r a j a c h amerykań­ skich. W minowała Leningradzie kierunek natomiast najprawdopodobniej badań t a m t e j s z y c h etnografów, muzealna którzy atmosfera poświęcili się zdeter­ głównie s t u d i o m n a d starożytnymi k u l t u r a m i Środkowej A m e r y k i . W e współczesnej a m e r y k a n i s t y c e , t a k j a k i w całej e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j , w o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h zaszedł z d e c y d o w a n y zwrot. O d badań n a d a r c h a i c z ­ n y m i f o r m a m i k u l t u r y i przeżytkami wspólnoty p i e r w o t n e j przeszła e t n o g r a f i a do badań n a d współczesnością, i to n a d współczesnością narodów Z w i ą z k u R a d z i e c ­ kiego, a także narodów i n n y c h kontynentów — A z j i , A u s t r a l i i , O c e a n i i i A m e r y k i . W t y c h b a d a n i a c h stosują e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y p o d s t a w o w e z a s a d y s w e j s z k o ­ ły — k o n s e k w e n t n y h i s t o r y z m i metodę d i a l e k t y c z n e g o oraz h i s t o r y c z n e g o m a t e r i a ­ l i z m u . P o d s t a w o w e etapy r o z w o j u e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j określone zostały p r z e z k o l e j n e Z j a z d y K P Z R ( X X , X X I , X X I I ) , które kreśląc p l a n b u d o w y k o m u n i z m u sprecyzowały także z a d a n i a stojące p r z e d n a u k a m i społecznymi i h i s t o r y c z n y m i . G ł ó w n e z n i c h , a dotyczące etnografii, to „wnikliwe b a d a n i e p r a w wyznaczają­ c y c h przejście od s o c j a l i z m u do k o m u n i z m u " , „rozpracowywanie n o w y c h p r o b l e ­ m ó w mających z n a c z e n i e praktyczne", „analizowanie procesów zachodzących w świecie k a p i t a l i s t y c z n y m " i „demaskowanie ideologii b u r ż u a z y j n e j " . 2 Kierując się też głównie tymi 1 przyjął w r o k u 1959 s i e d m i o l e t n i także d a l s z y rozwój a m e r y k a n i s t y k i . postulatami plan prac Etnografii opracował naukowo-badawczych, Instytut określając C y t . za O. G a n e k a j " a, Z działalności Instytutu Etnografii im. N.N. kłucho-Makłaja AN ZSRR w r. 1959, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 404. 2 Mi­ �449 KRONIKA Problematyka procesów nowo badawcza formowania powstających radzieckich etnosów posiadają narodów i dróg aktualne a s p e k c i e z wyjaśnieniem żoności ruchów a m e r y k a n i s t y k i skupiła się n a śledzeniu współczesnych się różnych znaczenie, podstawowych społecznych i walki posiadają społeczeństwa. Studia rozkład rodowego, przejście dostarczają grafami argumentów radzieckimi a gdyż związane także b a d a n i a bowiem w jak poświęcone ideologicznej najszerszym i całej toczonej przede zło­ ame­ problematyce problemami, do p a t r i a r c h a t u dyskusji zachodnioeuropejskimi tych etnografów na kontynencie nad takimi od m a t r i a r c h a t u do kultury te w g są narodowowyzwoleńczej przedklasowego nych, badaniu Zagadnienia reguł h i s t o r i i oraz z u k a z a n i e m rykańskim. P o d o b n e z n a c z e n i e ustroju obu A m e r y k , i c h rozwoju. j a k np. i wiele i n ­ między wszystkim etno­ amerykań­ skimi. To przeniesienie współczesny nym — do centrum nie zmniejsza odnoszących okresu również amerykanistyki radzieckiej znaczenia się do s t a r y c h k u l t u r konkwisty zasadniczy zainteresowań bynajmniej i późniejszej postulat nauk prac o charakterze przedkolumbijskiej kolonizacji. Takie Ameryki, bowiem historycznych, a mianowicie Za najważniejszy obejmujących dorobek a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j szeregu publikacji częściowo n a w e t w całości z a r y s e t n o g r a f i i autorom Umożliwiło z punktu na określenie to zwrócenie widzenia stopnia uwagi etnografów w są w zasadzie uznać należy zaawansowania dalszych na zagadnienia ujmowane, poglądów są n a te, Te publika­ uczonych radzieckich amerykanistyczne. Pierwszą z n i c h stanowiła w y d a n a w r o k u 1955 p r a c a Indiejcy Arnieriki . plemion, typowych t y c h , które uważa n y c h rodzajów g o s p o d a r k i publikacji lub znalazły swój wyraz radzieckie koncepcje gospo- które z a s a d n i c z o przejęte zostały z z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i ame­ i przystosowane O b o k z a s a d n i c z y c h rysów g o s p o d a r k i obszaru określo­ o charakterze i strefy antropogeografii historyczno-etnograficznego indiańskich przedstawicieli i k u l t u r y . W t e n sposób w tej p i e r w s z e j amerykanistycznej historyczno-kulturowego darczo-kulturowej, się z a n a j b a r d z i e j Pu­ 3 niektórych w y b r a n y c h rykańskiej które oraz całkowicie z b a d a n e . wykładnikiem Prace pozwo­ amerykanistycznych. n a te p r o b l e m y , b l i k a c j a t a poświęcona była h i s t o r i i i etnografii ogólnym opracowa­ podręcznikowym, powszechnej, badań studiach r a d z i e c k i c h niewłaściwie najważniejszym pra­ społeczeństwa. ludów k o n t y n e n t u amerykańskiego. które d o t y c h c z a s n i e były dostatecznie l u b n a w e t cje spełniają wykrywanie o charakterze te, poza t y m że zapełniły dużą lukę w r a d z i e c k i e j etnografii liły grunt c z y też badania widłowości procesów h i s t o r y c z n y c h n a w s z y s t k i c h s t a d i a c h r o z w o j u nie i w y d a n i e na historycz­ do potrzeb nauki i kultury wybranych marksistowskiej . 4 plemion, takich j a k I r o k e z i , I n d i a n i e P r e r i i c z y I n d i a n i e K e c z u a , b a r d z o dużo m i e j s c a poświęcili auto­ rzy które w n a omówienie sposób Walka okresu dominujący kolonizacyjnego, spowodowały narodowowyzwoleńcza uwypuklając upadek te jego p r z e j a w y , starożytnych indiańskich p l e m i o n przeciwko kultur obu Ameryk.- europejskiemu kolo­ n i z a t o r o w i o r a z s y t u a c j a społeczno-ekonomiczna d z i s i e j s z e j ludności a u t o c h t o n i c z n e j znalazły swój wyraz w szeregu wionego przez amerykanistów metodologiczna etnografii w rozdziałów. W Indiejcach r a d z i e c k i e j , ujmującej w postaci h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e j ujęciu Arnieriki całego materiału zaznacza przedsta­ się wyraźna linia historię k u l t u r y określonego ludu monografii. Indiejcy Arnieriki. Etnograficzeskij sbornik, t. 25: 1955. J . L u t y ń s k i , Ewolucjonizm. w etnologii ka, bódź 1956, s. 271. s „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., 4 anglosaskiej 29 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I a etnografia radziec­ �450 KRONIKA T a p i e r w s z a poświęcona I n d i a n o m p r a c a , m i m o s w y c h l i c z n y c h b r a k ó w i u s t e ­ rek, stanowiła początkowy etap amerykanistycznych badań prowadzonych S e k t o r A m e r y k i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , zmierzający do w s z e c h s t r o n n e g o przez opracowania h i s t o r i i i etnografii d a w n e j i współczesnej ludności N o w e g o Świata. Następnym k r o k i e m w k i e r u n k u r e a l i z a c j i t y c h planów było w y d a n i e 1957 p r a c y pt. Oczerki obszczej w roku, e t n o g r a f i i , w której j e d e n z rozdziałów poświęcony 5 został l u d o m Północnej i Południowej A m e r y k i . W t y m stosunkowo krótkim opra­ c o w a n i u znaleźć można już p e w n e n o w e s p o j r z e n i a , s p o t y k a n e c o r a z częściej w d a l ­ szych pracach Instytutu Etnografii. t y c h k u l t u r Środkowej tubylczej ludności w Obok i Południowej światową omówienia Ameryki starych i wysoko rozwinię­ dużo u w a g i poświęcono wkładowi kulturę, podkreślając ctwa, architektury i sztuki. W t y m przeznaczonym ręczniku etnografii po r a z p i e r w s z y j e j dorobek n a polu zwrócono uwagę n a kształtowanie się g r u p e t n i c z n y c h n a t e r e n i e o b u A m e r y k . N i e d a n o t u co p r a w d a pełnego ficznego obrazu takich lecz p r z e d s t a w i o n o narodowości Te w w jak Amerykanie, 1959 w omówione serii Kanadyjczycy prace d z i s i e j s z y c h państw pozwoliły wydawniczej Narody się radzieckim dwutomowe dzieło ludności Północnej i Południowej A m e r y k i . P r a c a t a stanowiła w y n i k szeregu obejmujące ryki opracowane Instytutu Etnografii. widzenia meto­ wstęp­ a n a l i z a językowa i h i s t o ­ składały się poszczególne m o n o g r a f i e l u d ó w w r a ­ historyczno-etnograficznych rejonów monografii wydzielonych dotyczących S. A. oparta j e s t n a i d e n t y c z n y m s c h e m a c i e wewnętrznym, obejmującym następnie kultury przez z tych wstęp, tomy Ame­ marksistowsko-leninowskiej Każda graficzno-historyczny Dwa ludów została n a d w i e części, z których p i e r w s z a ogólne, t a k i e j a k etnogeneza, r y c z n a . N a drugą część p r a c y małych Ameryki zagadnień h i s t o r i i i etnografii pod kątem Całość p r a c y podzielona n a obejmowała z a g a d n i e n i a mach Sektora całokształt p o d s t a w o w y c h zostały dologii. pracowników wydać poświęcone wieloletnich 6 studiów nowych amerykańskich. amerykanistom Mira nowych etnogra­ czy B r a z y l i j c z y c y , charakterystykę procesów f o r m o w a n i a politycznych granicach d w i e wyżej roku grup, historyczną rolni­ w z a s a d z i e d l a studentów p o d ­ szeroko ludności omówioną Tokariewa. autochtonicznej najpierw kulturę geo- materialną i w r e s z c i e w o w i e l e m n i e j s z y m s t o p n i u społeczną i duchową. W i e l e u w a g i poświę­ cili a u t o r z y u k a z a n i u k u l t u r y t u b y l c z e j żu ludności r e j o n u A m e r y k i Środkowej i W y ­ Andyjskiego. W przeciwieństwie grafia etnograficzna do w i e l u poświęcona ludności a u t o c h t o n i c z n e j prac o podobnym Ameryce zawiera także o p r a c o w a n i e charakterze obok radziecka charakterystyki historii formowania się n o w y c h dowości, które wytworzyły się n a terenie N o w e g o Świata w w y n i k u i afrykańskiej kolonizacji. charakterystyki" Autorzy współczesnych stawiając wielkich sobie narodów tle społeczno-ekonomicznych kolonialnym, głównie w wieku za c e l d a n i e „etnograficznej kontynentu amerykańskiego narodów i p o l i t y c z n y c h z m i a n , j a k i e zachodziły w X I X i początkach naro­ europejskiej s k i e r o w a l i głównie u w a g ę n a analizę procesów kształtowania się n o w y c h na mono­ kultury XX. W badaniach okresie tych, jak przyznają s a m i autorzy, e t n o g r a f o w i e w y p r z e d z i l i historyków i ekonomistów, którzy dotychczas mach. nie poruszali historii kontynentu T e n brak micznych wianej oparcia spowodował p r a c y zawierają n a ogólniejszych amerykańskiego w t a k s z e r o k i c h r a ­ opracowaniach najprawdopodobniej, historycznych i że n o w a t o r s k i e zbyt dużo uogólnień i d a l e k o rozdziały ekono­ wyżej idących uproszczeń. W oma­ roz­ działach poświęconych współczesnej c h a r a k t e r y s t y c e w i e l k i c h narodów o b u A m e r y k 5 rika, 6 Oczerki obszczej etnografii. Obszcze Afrika, M o s k w a 1957. Narody Amieriki. Etnograficzeskije swiedienija. oczerki, [w:] Awstralia Narody i Okieania, mira, Amie- M o s k w a 1959. �461 KRONIKA a u t o r z y s t a r a l i się przedstawić „etnograficzną charakterystykę" t a k i c h g r u p e t n i c z ­ nych, j a k Kanadyjczycy czy Amerykanie. tłoczona zbyt dużym materiałem w rezultacie tylko jednym W niektórych rozdziałach C h a r a k t e r y s t y k a t a j e d n a k została poświęconym ekonomice i polityce, z elementów społeczno-gospodarczej proporcje między przy­ stając monografii tłem społeczno-gospodarczym t y c z n y m a charakterystyką etnograficzną zostały n a w e t do tego s t o p n i a się kraju. i poli­ zachwiane, że ta o s t a t n i a n i e m a l w ogóle n i e występuje. Mimo jednak wielu zastrzeżeń, o współczesnych n a r o d a c h , które są w y s u w a n e pod a d r e s e m rozdziałów p r a c a t a umożliwiła e t n o g r a f o m r a d z i e c k i m w n o w a t o r s k i sposób n a różnorodne p r o b l e m y patrywać n i e t y l k o k u l t u r y przedkolumbijskie c z y współczesne c j i indiańskich plemion, l e c z także i w i e l k i e n i e d a w n o bez których znajomości n i e może być m o w y amerykanistyki. W została procesy akultura- powstałe l u b dopiero jące się n a r o d y , t y m też k i e r u n k u spojrzenie a m e r y k a n i s t y c z n e . Pozwoliło to r o z ­ skierowana formu­ o uwspółcześnieniu dalsza działalność I n ­ s t y t u t u E t n o g r a f i i , który kontynuując b a d a n i a n a d f o r m o w a n i e m się współczesnych narodów w poświęconych dzielnym przez Ameryce narodom etnografów, przystąpił Ameryki do p u b l i k a c j i Łacińskiej. ale i specjalistów czysto historycznego innych i etnograficznego szczególnym z a g a d n i e n i o m serii monografii Publikacje te o p r a c o w a n e dziedzin, także s z e r e g zawierają artykułów od­ już nie tylko obok materiału poświęconych po­ e k o n o m i k i , p o l i t y k i i k u l t u r y t y c h młodych południowo­ amerykańskich państw. Z p r a c d o t y c h c z a s w y d a n y c h najwięcej materiału etnograficznego na w pozycjach straciły pendium poświęconych całkowicie wiedzy charakter Kubie i Ekwadorowi . 7 etnograficzno-historyczny, o sytuacji ekonomicznej i politycznej Inne znaleźć moż-' natomiast zamieniając z tej s e r i i się w kom­ t a k i c h państw, j a k C h i l e , Brazylii czy Wenezueli . 8 Szczególne Amieriki . 9 miejsce Radzieccy geografowie w tej serii wydawniczej badacze i ekonomiści — — w szeregu swą u w a g ę n a p r o c e s i e f o r m o w a n i a Nacii Latinskoj socjologowie, lingwiści, zajmuje historycy, etnografowie, praca zamieszczonych w się i r o z w o j u niej artykułów narodów, kontynuując m y m s t u d i a rozpoczęte z o k a z j i p r a c n a d Narodami Amieriki. skupili tym sa­ M i m o że książka ta n o s i c h a r a k t e r luźno ze sobą powiązanych rozdziałów, to j e d n a k łatwo można z a ­ uważyć, iż n a c i s k p o s t a w i o n y został n a z a g a d n i e n i a związane z konsolidacją róż­ n y c h elementów e t n i c z n y c h w j e d e n naród. O b o k tej wyżej p r z e d s t a w i o n e j Etnografii w zasadniczej działalności w y d a w n i c z e j Instytutu o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h ukazało się także s p o r o o d d z i e l n y c h n a ogół n i e związanych t e m a t y c z n i e z sobą, l e c z będących także p l o n e m działalności r a d z i e c k i c h amerykanistów. D w i e z t y c h p r a c nograficzny wa zagadnienia ujmują w sposób m o ­ związane z rozkładem wspólnoty r o d o w e j . J . P. A w i e r k i e - n a przykładzie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i L . F a i n b e r g ciu o plemiona nego rodu Eskimosów i A l e u t ó w wykazują ku nowym prac, naukowej formom stosunków proces przejścia społeczno-ekonomicznych, wspólnota sąsiedzka c z y społeczeństwo k l a s o w e 10 w opar­ od m a t r i a r c h a l takich jak . K u b a . Istoriko-etnograficzeskie oczerki, M o s k w a 1961; Ekwador. Istoriko-etno­ graficzeskie oczerki, M o s k w a 1963. Brazilia. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1963; Czili. Politika. Ekono­ mika. Kultura, M o s k w a 1965; W i e n i e s u e l a segodnja. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1966. Nacii latinskoj Amieriki, M o s k w a 1964. L . A. F a i n b e r g , Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow. Ot matierinskogo roda к sosiedskoj obszczine, M o s k w a 1964; J . P . A w i e г к i e w a, R a z i o 7 8 9 10 �452 KRONIKA Z i n n y c h p r a c , które w o s t a t n i m dziesięcioleciu zostały w y d a n e w Z S R R , n a ­ leży p r z e d e w s z y s t k i m omówić s t u d i u m J . W. K n o r o z o w a i R. W. Kinżalowa o sztuce p r z e d k o l u r n b i j s k i e j n uwagę n a t r z y „sborniki" a m e r y k a n i s t y c z n e . P i e r w s z y prac Instytutu Etnografii, zawiera poświęcone p i s m u Ameryki . omówienie z nich, wydany h i s t o r i i społecznego d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i b a s e n u A m a z o n k i dzisiejszej s y t u a c j i ludności indiańskiej w M e k s y k u Indiejcew, i przedstawia eskimoskiej etnografii runków, w ludności sposób w s z e c h s t r o n n y do k u l t u r y amerykańskiej światowej podejmuje ,,szkół" i t e n d e n c j i 13 krytyczną panujących Należy także I2 w ramach ustroju oraz artykuł u In­ poświęcony Kultura . D r u g i , zatytułowany problematykę w k ł a d u . Majów zwrócić Ostatni poświęcony analizę s z e r e g u dziś głównie wśród indiańskiej współczesnej teoretycznych kie­ naukowców Stanów Zjednoczonych i Meksyku 4 Szereg artykułów o r g a n u etnografii kułów n i e odbiega moskiewskim. „Sowietskaja zasadniczo Dlatego zmian kulturowych sytuacją amerykanistycznych radzieckiej też od k i e r u n k u dotyczą można Ameryce czy wreszcie na łamach głównego Problematyka tych nadanego amerykanistyce one najczęściej zachodzących w tego k o n t y n e n t u , znaleźć Etnografija". współczesnej Łacińskiej w w sytuacji związku arty­ ośrodku Indian, z polityczną k r y t y k i metodologii e t n o g r a f i i amerykań­ skiej. O b o k dosyć n i e r e g u l a r n i e conych się różnorakim artykuły publikowanych, zagadnieniom informacyjne, przeważnie s t o s u n k o w o posiadające podsumowujące charakter w artykułów poświę­ periodyku tym ukazują polityczno-reportażowy. Są to krótkie r e l a c j e , czy n a w e t wręcz n o t a t k i p u b l i k o w a n e n p . z o k a z j i u z y s k a n i a niepodległości p r z e z lub ściśle n a u k o w y c h amerykanistycznym, pewien byłe kolonie (Jamajka, T r y n i d a d , Tobago) etap ruchów społecznych, mających wpływ n a układ wydarzeń p o l i t y c z n y c h n a k o n t y n e n c i e amerykańskim ( K u b a ) . I 5 Ważnym naukowa przejawem działalności amerykanistyki w c z a n e n a łamach „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " . radzieckie prace Radzieckim Recenzowane f i c z n a , d o t y c z y problemów i s t o t n y c h dla b a d a c z a recenzje są oczywiście a m e r y k a n i s t y c z n e oraz t a k i e , których t e m a t y k a , choć tego też obok r e c e n z j i poświęconych p r a c o m także Związku k r y t y k a i p o l e m i k a , której r e z u l t a t e m są b a r d z o l i c z n e r e c e n z j e prac socjologicznych, jest zamiesz­ wszystkie nieetnogra- ludów i k u l t u r obu A m e r y k . Dla­ t y p o w o h i s t o r y c z n y m znaleźć można politycznych, ekonomicznych czy wreszcie religioznawczych. Najwięcej glosaskich jednak prac, m i e j s c a w t y m dziale zajmują których tematyka dotyczy słusznie r e c e n z j e s z e r e g u a n ­ h i s t o r i i etnicznego kształtowania się żenię rodowoj obszcziny i formirowanie rannieklassowych otnoszenij w obszczestwie m d i e j e i e u ; siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Arnieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , N. S., t. 70: 1961. J . W. К n o r o z o w, Pismiennost indiejciew Maija, Leningrad—Moskwa 1963; R . W. К i n ż a 1 o w, Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. Amierikanskij etnograficzeskij sborník I, „Trudy I n s t i i u t a E t n o g r a f i i " , N. S., t. 58: 1960. Kultura indiejciew. W k ł a d koriennogo nasielienija Arnieriki w mirowuju kulturu, M o s k w a 1963. Souiriemiennaja amierikanskaja etnografija. Tieorieticzeskie naprawlenija i tendiencii, M o s k w a 1963. n r 3, L . A . F a i n b e r g , ÍVouJaja stoíiea Brazílii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 s. 188; A . D. D r i d z o, N a s i e l e n i e K u b y , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 n r 2, s. 122—135; t e n ż e , Nasielenie J a m a j k i , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 5, s. 100—110; L . A . F a i n b e r g , Nasielenie Trinidada i Tobago, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1962 n r 6, s. 119—123. 11 12 13 14 �453 KRONIKA d z i s i e j s z y c h w i e l k i c h krajów nady. szej I n n a dosyć z w a r t a Ameryki Północnej — g r u p a r e c e n z j i dotyczy s y t u a c j i ludności a u t o c h t o n i c z n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h publikacji poświęconych a r k t y c z n y c h rejonów Kanady i Ka­ dzisiej­ i Alaski. T e ­ r e n y te znajdują się do dziś w kręgu zainteresowań etnografów r a d z i e c k i c h , g ł ó w ­ n i e ze względu n a dużą ilość źródeł pochodzących z o k r e s u t z w . r o s y j s k i e j ryki. Drugim najprawdopodobniej j a k i e zaszły w powodem jest możliwość Ame­ konfrontacji c z a s a c h współczesnych wśród ludności t u b y l c z e j Alaski zmian, i ludności o zbliżonym t y p i e k u l t u r o w y m zamieszkującej o b s z a r y S y b e r i i . Wśród szeregu recenzji o charakterze częściej i t a k i e , które podejmują nia metodologicznego, amerykańskich jak świadczą, znajomości aktualnych Można zaryzykować by dwóch p r z e j a w a c h i iż sprawozdawczym faktograficznego. amerykaniści prądów spotyka się i tendencji twierdzenie, że Recenzje radzieccy panujących skupiają działalności etnografii najnowszych przywiązują w zagranicznej oni swoje zainteresowanie amerykańskiej. Siedzą rozwój amerykańskich k u p o z y c j o m na wszelkie przejawy h i s t o r y z m u l u b przejścia wagę do etnografii. na teoretycz­ szkół, które znajdują się n a całkowicie p r z e c i w s t a w n y c h p o z y c j a c h m e t o d o l o g i c z n y c h . zaś s t r o n y szczególną u w a g ę zwracają widze­ publikacji dużą n y c h poglądów i p i s a n y c h w o p a r c i u o n i e p r a c t y c h e t n o g r a f i c z n y c h dologii coraz rzeczową krytykę, i to zarówno z p u n k t u nawrotu Z drugiej etnografów i c h n i e m a l n a grunt meto­ marksistowskiej . I 6 Zastanawia jedynie szczupła r y k i Łacińskiej, która z n a j d u j e ilość r e c e n z j i p r a c przedstawicieli się przecież głównie w sferze państw Ame­ zainteresowań a m e - rykanistów r a d z i e c k i c h . Jednym z przejawów jest u c z e s t n i c z e n i e w naukowopopularyzatorskiej pracach prowadzonych działalności amerykanistów przez radzieckie w y d a w n i c t w a ency­ k l o p e d y c z n e . W w i e l u t o m a c h różnorakich e n c y k l o p e d i i i słowników spotkać można hasła dotyczące s t a r y c h i n o w y c h k u l t u r k o n t y n e n t u amerykańskiego, opracowane przez w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h specjalistów . 17 Szersza roku działalność 1957, k i e d y Związku nych Antropologów wyjeżdżało badań amerykanistów to r a d z i e c c y i Etnografów. do A m e r y k i amerykanistycznych, w na polu etnografowie międzynarodowym weszli w skład się od O d tego też c z a s u k i l k u r a d z i e c k i c h c e l u bliższego z a p o z n a n i a zebrania datuje Międzynarodowego interesującego się z ogólnym i c h materiału i uczo­ stanem nawiązania bliższych kontaktów n a u k o w y c h . W r o k u 1957 z n a n y r a d z i e c k i antropolog przeprowadził b a d a n i a osady Ipiutak I. Zolotariewskaja, A. (Alaska). nad osteologicznym W G. F . Debec materiałem przebywał w U S A , gdzie ze z n a n e j staroeskimoskiej następnym r o k u w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h która zbierała łożenia I n d i a n s t a n u O k l a h o m a t a m materiał i udziału I n d i a n w dotyczący wojnie przebywała współczesnego Północy po­ z Południem. S z e r e g r a d z i e c k i c h naukowców wyjeżdżało w o s t a t n i c h l a t a c h n a Kubę. Wzięli oni udział w nym międzynarodowej n a terenie pologiczne prowincji ekspedycji Oriente. ostatnich przedstawicieli o charakterze Przeprowadzono szkoleniowo-penetracyj- t a m wstępne b a d a n i a kubańskich I n d i a n . Z b a d a n o także Jukateków — I n d i a n pochodzących z M e k s y k u , a p r z e w i e z i o n y c h n a K u b ę w głym s t u l e c i u . Z a p o z n a n i e antro­ potomków się z pracą i działalnością ośrodków n a u k o w y c h ubie­ Kuby, I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Nowyj amierikanskij etnograficzęskij żurnal, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 5, s. 162—167; J . P. A w i e г к i e w a, Marksistskij trud po istorii Kanady, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 6, s. 149—152. Zob. Sowietskaja Istoriczeskaja Enciklopiedija, t. 1—8, M o s k w a 1961—1965; Iskusstwo stran i narodów mira. Kratkaja chudożestwiennaja enciklopiedija, t. 1—2, M o s k w a 1962—1965. 16 17 �454 KRONIKA osobiste uczestnictwo w terenowych n i s t o m n a sformułowanie i etnograficznych nej, kulturowej szeregu na Kubie. i rasowej Najważniejsze niwelacji resztkami tamtejszych Indian Na szeregu referatami, 18 obok kolegów amerykanistyki pozwoliło r a d z i e c k i m przyszłych badań z n i c h to śledzenie współczesnej procesów ludności K u b y zjazdów i kongresów z i n n y c h d z i e d z i n etnografii, to z a p o z n a n i e radzieckiej ameryka- antropologicznych oraz etnicz­ studia n a d . międzynarodowych kaniści. Umożliwiło ekspedycjach postulatów oraz się specjalistów pozwoliło ze swoimi także i r a d z i e c c y występowali amery­ z całego świata n a wymianę z doświadczeń dorobkiem i rzeczową, naukową polemikę. I t a k np. w roku Międzynarodowego specjalista od 1956 w Kongresu czasie trwającego Amer^kanistów starożytnych kultur wówczas wygłosili w Kopenhadze referaty: mezoamerykańskich J . W. przedstawił n o w e dane dotyczące p r o b l e m u o d c z y t a n i a p i s m a lotariewskaja, która omówiła naukową wartość znany XXXII radziecki Knorozow, Majów, etnograficznych który i I. A . Z o - zbiorów amery- k a n i s t y c z n y c h znajdujących się w m u z e a c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . 1 9 Za największe wystąpienie r a d z i e c k i c h amerykanistów należy uznać i c h udział w V I I Międzynarodowym w Moskwie w Ameryk lecie Kongresie aż 11 referatów, genetycznych związków I n d i a n Północnej Antropologów 1964 r. P r z e d s t a w i l i poruszając Czukczów Ameryki i i Etnografów, który odbył się oni ogółem n a p o s i e d z e n i a c h najróżnorodniejsze Eskimosów do zagadnienia historii s e k c j i obu — od społecznego i do badań n a d współczesnym składem etno­ ustroju narodowościo­ w y m U S A . R e f e r a t y r a d z i e c k i c h u c z o n y c h wygłoszone w c z a s i e o b r a d s e k c j i P o ł u d ­ niowej jak i Centralnej i najnowszych Ameryki dotyczyły także h i s t o r i i o k r e s u tendencji rozwojowych przedkolumbijskiego, dzisiejszych kultur indiańskich. W miarę dalszej a k t y w i z a c j i a m e r y k a n i s t y c z n y c h badań n a p e w n o c o r a z częś­ ciej spotkać wych polu będzie można radzieckie uczynił J . W. K n o r o z o w , Przejawem dzieckiej wzrastającego są c o r a z dzielą się 20 w zagranicznych, stosunkowo ściśle najwięcej facho­ na tym s z e r s z y ogół ze s w o i m do­ . zainteresowania częstsze o d w i e d z i n y oni s w y m i Dotychczas zapoznając t y m s a m y m robkiem nad odczytaniem pisma Majów wizyt publikacje amerykanistycznych periodykach. osiągnięciami naukowców naukowymi amerykanistyki zagranicznych. W doświadczeniami oraz mają ra­ czasie t y c h możliwość zaznajomić się ze s t a n e m i organizacją badań w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m . W i e l u w y b i t n y c h archeologów, etnografów i antropologów ze Stanów Z j e d n o ­ c z o n y c h , M e k s y k u , K u b y i A u s t r i i było w ubiegłych l a t a c h gośćmi I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja. Wystąpili oni z s z e r e g i e m w y k ł a d ó w n a p o ­ s i e d z e n i a c h N a u k o w e j R a d y I n s t y t u t u , zapoznając r a d z i e c k i c h etnografów z w y ­ n i k a m i p r o w a d z o n y c h p r z e z siebie e k s p e d y c j i , z n a j n o w s z y m i b a d a n i a m i n a d z a ­ l u d n i a n i e m N o w e g o Świata, ze współczesnymi p r o b l e m a m i amerykańskiej a r c h e o ­ logii 21. W. W. G i n z b u r g , Pojezdka na Kubu, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 6, s. 132—137. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , A . P. O k l a d n i k o w , XXXII Mieżdunarodnyj K o n g r i e s s Amierikanistow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1957 n r 1, s. 157—159. Zob. J . W. K n o r o z o w , New Data on the Study of Written Maya language. Proceedings of the International Congress of Americanists, Kopenhaga; tenże, The Problem of the Study of the Maya Hierogliphic Writing, „American A n t i q u i t y " , t. 23: 0000 n r 3. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Rabota Instituta Etnografii AN SSSR w 1957 д., „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 2, s. 129—133; J . I . Ż u r a w l i e w , Naucznyje swjazi Instituta Etnografii AN SSSR s zarubieżnymi stranami, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 187—189. 18 1 9 20 2 1 �455 KRONIKA Przejawem nymi współpracy innych przeszłości krajów międzynarodowej jest wydany i teraźniejszości Kuby w 2 2 . amerykanistów roku 1 9 6 1 zbiór Książka ta jest w y n i k i e m u c z o n y c h kubańskich i r a d z i e c k i c h . R e d a k c j a o r g a n u Etnografija" z całego świata. W uczonych amerykańskich, europejskich 23 czasopiśmie boliwijskich, pracy szereg brazylijskich, chilijskich i problematyki z a r y s a c h cele i z a d a n i a a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j , o s t a t n i c h dziesięciu analizie podstawowej badawczej. latach t r z e c h działach. N a b a d a n i a c h nej amery­ artykułów amerykanistów działalność i dorobek, można dopiero dokonać przeglądu i o c e n y W kolektywu „Sowietskaja wielu wybitnych t y m znaleźć możemy uczo­ . Znając w najogólniejszych jej z poświęconych etnograficznego chętnie udostępnia s w o j e łamy p u b l i k a c j o m kanistów radzieckich artykułów współczesnej amerykaniści s k u p i l i się p r z e d e starych i nowych amerykańskiej wszystkim na kultur obu Ameryk, etnografii i wreszcie na na krytycz­ historiografii amerykanistyki. W problematyce nich latach zwrot p i e r w s z e g o działu, j a k już mówiliśmy, zaznaczył się w k u współczesności, k u b a d a n i o m najnowszych, niemal gających n a n a s z y c h o c z a c h procesów e t n i c z n y c h . N i e wpłynęło to j e d n a k sób zasadniczy lumbijskim kierunki n a zahamowanie studiów etnograficznych nad okresem w etnogeneza autochtonicznej ludności Ameryki spo­ przedko- i k o l o n i a l n y m . Jeśli chodzi o t e n p i e r w s z y , to wyróżnić można zainteresowań: ostat­ przebie­ — cztery Indian i Eskimosów, s z t u k a i a r c h i t e k t u r a starożytnych c y w i l i z a c j i Środkowej i Południo­ wej Ameryki, językoznawcze problemy związane z pismem Majów i historia p i e r w o t n e g o społeczeństwa. Radzieckie badania archeologiczne i antropologiczne n a terenie wschodniej S y b e r i i , choć nie dotyczą bezpośrednio k o n t y n e n t u amerykańskiego, to j e d n a k ( i c h wyniki) wiem tych są k o n k r e t n y m wkładem analizować p r o c e s y terenów, do s w e j z których archeologiczne Beringa uzupełniają i amerykańskich badań p r o w a d z o n y c h na dalekim uzyskane W Świata północnym w mogą ziemi stanowiska Instytutu Etnografii nieodzownej M. G. L e w i n a 2 2 s. 24 Morza poszukiwań n a t u współpracy materiały. są p i e r w s z e archeologicznych przeprowadziła b a d a n i a l a n d i i rzucić mogą n o w e światło n a z a g a d n i e n i e cej r e j o n y M o r z a B e r i n g a n a wybrzeżu k u l t u r y tzw. staroberingowej. mosów; w y n i k i z e s t a w i o n e z r e z u l t a t a m i p o d o b n y c h wyruszyli się n a k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m . archeologicznych C z u k o c k i m poszukiwań znajomości i Eskimosów one dać r e w e l a c y j n e pod p r z e w o d n i c t w e m n a Półwyspie bez gruntownej Indian wschodzie, wyniku przyszłości p r z y naukowców na azjatyckiej wadzonych pedycja dzisiejszych dane terenie A l a s k i i K a n a d y . odkryte Nowego przodkowie n o w e j o j c z y z n y , a te przecież znajdowały Badania kich do studiów a m e r y k a n i s t y c z n y c h . N i e sposób b o ­ zasiedlania radziec­ Plonem dotychczas Obok pro­ radziecka eks­ g r u p k r w i Czukczów i E s k i ­ badań z terenów A l a s k i i G r e n ­ etnogenezy ludności zamieszkują­ . M . R i v e r o de l a K a l l e , Koriennoje nasielenie Kuby, [w:] K u b a , op. cit., 159—191. Z o b . M . V i n a s de Q u e i r o s , К woprosu o proroczeskich widienijach ( m i e s s i a n s t w i e ) s r i e d i TUJCUTIOID, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 6 5 n r 1 , s. 7 2 — 8 0 ; A . A . L i p s h u t z, C h r a m z nastiennoj żiwopisju w driewnuczem lesu. Iz istorii driewnich Maija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 6 n r 1, s. 5 7 — 7 1 ; D . E . I b a r r a - G r a s s o, Niżnyj paleolit w Amierikie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 1, 23 s. 58—74. M . G . L e w i n , Driewnieeskimoskij mogilnik w Helenie, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1 9 6 0 n r 1, s. 1 3 9 — 1 4 8 ; t e n ż e , Gruppy krowi u Czukczej i Eskimosów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 5 , s. 1 1 3 — 1 1 6 . 24 �456 KRONIKA Wspominaliśmy "już, że L e n i n g r a d j e s t ośrodkiem a m e r y k a n i s t y k i „tradycyjnej", której low — przedmiotem studiów leningradzki etnograf kulturami, głównie monografie są terenów poświęcone dawne przedkolumbijskie i historyk sztuki — Ameryki sztuce Środkowej. najważniejszych i bada Kinżalow w chronologicznych Wynikiem ramach R. V . studia nad jego najbardziej cywilizacyjnych M e k s y k u — obszaru plemion grupy Maja te k u l t u r y kultury. prowadzi Kinża- dawnymi prac są znanych dwie ośrodków i plemion Nahua . Obie 25 najbardziej typowych dla o k r e s u i c h r o z k w i t u : M a j ó w w t z w . k l a s y c z n y m okresie, tj. między I I I a I X w . n.e., Nahua, a więc i w t y m także Azteków, między w i e k i e m X I V a o k r e s e m która spowodowała jącej silne jego bardzo gwałtowny tendencje szczególnych liczne upadek rozwojowe. artykuły zabytków miejscowej Trzecią zasadniczą poświęcone znajdujących analizie się w We w s z y s t k i c h jego p r a c a c h zaznacza pracą formalnej zbiorach h i s t o r i i s z t u k i c y w i l i z a c y j n y c h ośrodków Środkowej konkwisty, sztuki i architektury, pomijając i funkcjonalnej radzieckich, jest i Południowej się t e n d e n c j a wykazu­ Kinżalowa, jego Ameryki ukazania sztuki po­ zarys 2 6 . i archi­ t e k t u r y N o w e g o Świata w a s p e k c i e w i e l o s t r o n n y c h powiązań z życiem społecznym, z rozwojem i kształtowaniem się n o w y c h żytnych k u l t u r . Stąd też w y p r o w a d z a przedkolumbijskiej, stosunków społecznych n a t e r e n i e Kinżalow specyfikę s z t u k i j e j związek z symboliką religijną, ludów staro­ Ameryki j e j charakterystyczną cen­ tralną tematykę, którą w g niego stanowił obraz człowieka, ale człowieka p o z b a w i o ­ nego c e c h i n d y w i d u a l n y c h . W L e n i n g r a d z i e p r o w a d z i także działalność naukową J . W. K n o r o z o w , z n a n y p o w s z e c h n i e b a d a c z n i e o d c z y t a n e g o do dziś p i s m a Majów. Posunął on te s t u d i a daleko naprzód, gdyż d o t y c h c z a s nie udawało się z a s a d n i c z o ustalić fonetycznego z n a c z e n i a poszczególnych znaków. U p o d s t a w p r a c K n o r o z o w a n a d o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w znajdowały się z a c h o w a n e do dziś materiały językowe. N a tej p o d ­ s t a w i e ustalił on, iż p i s m o to było z a s a d n i c z o s y s t e m e m s y l a b o w y m l u b ściślej morfemo-sylabowym. W t e n sposób zaprzeczył on t r a d y c y j n e m u u z n a n i u p i s m a M a j ó w z a ideograficzne. Zapoczątkował więc n o w y etap w p r a c a c h n a d o d c z y t a n i e m p i s m a twórców słynnej k u l t u r y J u k a t a n u . W o p a r c i u o jego założenia m e t o d o l o ­ giczne w l a t a c h 1960—1961 o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w zajął się I n s t y t u t M a t e m a t y ­ k i S y b e r y j s k i e g o Oddziału A N Z S R R . D o badań t y c h z a s t o s o w a n o elektroniczne m a s z y n y s z y b k o liczące, p r z y p o m o c y których w i e d z a o t y m n i e z n a n y m w całości do dziś piśmie o g r o m n i e wzrosła . 2 1 28 W ogólności stwierdzić można, że b a d a n i a podjęte w tej d z i e d z i n i e p r z e z uczo­ n y c h r a d z i e c k i c h wykazały, iż odczytując p i s m a będące spuścizną t a k i c h c y w i l i z a c j i , które pozostawiły źródła etnograficzne Słuszny szych j e s t więc sobie niewiele R. W. śladów, należy maksymalnie wykorzystać oraz stosować m e t o d y zaczerpnięte z tej d y s c y p l i n y postulat amerykanistów specjalnych, kompleksowych Jednym 25 po z najważniejszych Kinżalow, badań problemów Iskusstwo r a d z i e c k i c h dotyczących o charakterze badawczych Maija naukowej. podjęcia dal­ etnofilologicznym. wydają klassiczeskogo się być perioda. wyjaśnie- III—IX w. n.e., [w:] K u l t u r a i n d i e j c i e w , s. 33—158; t e n ż e , Iskusstwo plemien nachua na mieksikanskom ploskogorie w XIV—XVI ww., „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t ­ n o g r a f i i " , t. 21: 1963, s. 185—251. R. W. K i n ż a l o w , Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. J . W . K n o r o z o w , Sisíietíw pisma Maija, M o s k w a 1955; t e n ż e , Pismien26 27 nost indiejciew Maija, M o s k w a — L e n i n g r a d 1963. E . W. E w r i e i n o w, J . G . К o s a r i e w, W. A . U s t i n o w, Primienienie elektronnych wyczislitielnyćh maszin w issledowanii pismiennosti driewnich Maija, 28 N o w o s i b i r s k 1961. �457 KRONIKA nia w jak najszerszym aspekcie podstawowych regularności p i e r w o t n e g o społeczeństwa. B a d a n i a b o w i e m n a d r o z p a d e m historii ustroju na wego, n a d p r o c e s e m kształtowania się stosunków k l a s o w y c h ważne są d l a rozwoju marksistowskiej wśród za od t y c h zagadnień, J . P. A w i e r k i e w a dróg r o z p a d u t a k i c h ludów, dowód dalszego teorii społeczeństwa. R a d z i e c c y specjaliści zajęli się b a d a n i e m etapie pierwotno-rodo- które w i przejścia teoriach od u s t r o j u amerykańskich i L . A. r o d o w e g o do pluralistów i s t n i e n i a różnych dróg h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u . Fainberg, klasowego uważane Awierkiewa były n a przykła­ dzie I n d i a n Północno-Zachodniego W y b r z e ż a , analizując i c h specyfikę warunków ekonomicznych w X V I I I — X I X społeczeń­ 25 w., dochodzi do w n i o s k u , że p o w s t a n i e s t w a k l a s o w e g o u w y s o k o w y s p e c j a l i z o w a n y c h r y b a k ó w n i e znających ani hodowli jest przejawem jednego z możliwych s a l n e j d r o g i przejścia od s t a d i u m m a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o snoklasowego. na cztery Specyficzne etapy własności p r y w a t n e j , ewolucyjnym. która mogła pojawić jających i n d y w i d u a l n e m u Drugi d l a t y c h terenów z j a w i s k o pod względem bogaceniu potlacz za formę dzieli rozwoju specyficznych warunkach sprzy­ się. a m e r y k a n i s t a r a d z i e c k i , F a i n b e r g , s p e c j a l i s t a od k u l t u r y ludów a r k t y c z - nych, na podstawie bogatego materiału f a k t o g r a f i c z n e g o cierzystego rodu u Eskimosów i A l e u t ó w . niektórych eskimoskich k u nowej wotnej uniwer­ u s t r o j u do u s t r o j u w c z e - potlaczu A w i e r k i e w a Uważa się w kopieniactwa l o k a l n y c h wariantów 3 0 grup wspólnocie sąsiedzkiej" m a c z y on w a r u n k a m i wariantów formie z pominięciem udowadnia od u s t r o j u społecznej fazy istnienie m a ­ matriarchalnego organizacji, ustroju ku t y m więc w y p a d k u uniwersalnej uformowaniu należy proces drogi r o z w o j u odrębnych ojcow­ z możliwych ludzkiego. a c z a s a m i współczesnymi w h i s t o r i i A m e ­ r y k i wyróżniamy okres k o n k w i s t y i dalszej nastąpiło zetknięcie dwóch tłu­ rozkład się w t y m czasie r o d u t e n uważać za j e d e n społeczeństwa Między o k r e s e m p r z e d k o l u m b i j s k i m „pier­ patriarchalnego, środowiskowymi i e k o n o m i c z n y m i , które umożliwiły r o d u m a c i e r z y s t e g o , l e c z n i e sprzyjały skiego. I w Przejście k o l o n i z a c j i — okres, w całkowicie sobie c z a s i e którego n i e z n a n y c h światów. Z e ­ tknięcie to n i e t y l k o spowodowało zagładę wspaniałych k u l t u r W y ż u Andyjskiego, równin i płaskowzgórzy M e k s y k u , lecz także przyczyniło się do z a s a d n i c z y c h z m i a n w życiu indiańskiego społeczeństwa i j e d n o s t k i . Badania tego okresu polityczne. Wykazują mają się do z n i s z c z e n i a r o d z i m e j mogą także w n a u k o w e j uważając wg etnografów r a d z i e c k i c h także k u l t u r y . S t u d i a n a d tą stroną e p o k i k o l o n i a l n e j służyć d y s k u s j i z t y m i , którzy z b y t idealizują w p ł y w k o l o n i a l i z m u z problemów będących n a w a r s z t a c i e n a u k o w y m radzieckich kanistów jest z a g a d n i e n i e w k ł a d u k u l t u r y indiańskiej d c n a r o d o w y c h państw A m e r y k i Łacińskiej i k u l t u r y Stanów Amieriki, jest obalenie się n a r o d o w y c h Ameryki Celem tych lub Naro­ tezy o pasywności k u l t u r y indiańskiej w długim k o ­ lonialnym okresie. Ważnym zadaniem formowania amery­ współczesnych Zjednoczonych. badań, których t e n d e n c j e zauważyć można było już w Indiejach dach znaczenie go za e l e m e n t postępu i c y w i l i z a c j i . Jednym kultur duże one b o w i e m te c e c h y o k r e s u k o l o n i a l i z m u , które przyczyniły w tych dociekaniach jest ustalenie procesu k u l t u r państw A m e r y k i Łacińskiej, w których istotną Awierkiewa, Razlożenie...; t e n ż e , К istorii obszczestwiennogo stroją u indiejciew siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Amieriki (Rod i potlacz u tlinkitow, chaida i cimszijan), [w:] Amierikanskij etnograjiczeskij sbornik I, s. 5—126. F a i n b e r g, Obszczestwiennyj stroj...; tenże, К woprosu o rodowom stroie u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1955 n r 2, s. 82—99. 29 30 �458 KRONIKA rolę grają odrodzone po w i e k a c h e l e m e n t y plastyki, muzyki i architektury autoch­ tonicznej ludności indiańskiej. S t u d i a amerykanistów r a d z i e c k i c h poświęcone scu tych indiańskich elementów w dzisiejszej współczesnych narodów znajdują się w zbiorze Indiejcew 3ł gospodarce i życiu Kultura artykułów zatytułowanych . T a m właśnie, n a przykładzie r o l n i c t w a , a r c h i t e k t u r y , s z t u k i , m e d y c y n y i w i e l u i n n y c h dziedzin, a u t o r z y pokazują, co dała a u t o c h t o n i c z n a ludność współczesnemu światu, jaka jest j a k i e są możliwości i c h dalszej dzących miej­ kulturalnym z odległych interesujące epok wartość adaptacji. ukazane światło n a dalsze i znaczenie Ameryki elementów Są to więc b a d a n i a n a tle d n i a tendencje tych kultury, elementów dzisiejszego, które pocho­ mogą r o z w o j o w e rodzących się k u l t u r rzucić narodo­ wych. W planach problematyka prac naukowo-badawczych walki narodów Jeśli c h o d z i o k o n t y n e n t szane n a marginesach nikowym 32 Instytutu Etnografii kolonialnych przeciwko amerykański, z a g a d n i e n i e znajduje wszelkim ucisku. to, chociaż b a r d z o często i n n y c h p r a c czy też w p u b l i k a c j a c h o charakterze indiańsko-hiszpańskim w o k r e s i e zbrojnym P r e r i i i argentyńskiej powstaniom uwagi, Indian jeśli chodzi o problematykę byłyby konkwisty, c z y też pampy. europejskiej kolonizacji Ameryki, poświęcają e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y t z w . r o s y j s k i e j A m e r y c e , c z y l i t e r e n o m jącym do o k r e s u i c h przejścia w p o s i a d a n i e i kolonię R o s s w K a l i f o r n i i . S t u d i a i n a d miejscową źródłowej Stanów Z j e d n o c z o n y c h , nad osadnictwem ludnością autochtoniczną znajdującej się w a r c h i w a c h rosyjskim śledzenie odgrywają procesów badania etnogenezy formowania Brazylijeżyków i w i e l u Związku się i k o n s o l i d a c j i n a związek i tworzeniem walk Aleuty na tych terenach bazie Radzieckiego . 3 3 studiach n a d współ­ narodów Amerykanów, obu Ameryk, Kanadyjczyków, te, oparte głównie n a m a t e ­ p r z e b i e g t y c h procesów n a s z e r o k i m tle w a r u n k ó w p o l i t y c z n y c h , społeczno-gospodarczych gę dzisiejszych i n n y c h narodowości. B a d a n i a r i a l e h i s t o r y c z n y m , rozpatrują obejmu­ Alaskę, oparte są oczywiście n a bogatej i muzeach J a k już mówiliśmy wyżej, dominującą rolę w n a u k o w y c h czesnością poru­ podręcz­ , n i e zostało j e s z c z e szczegółowo o p r a c o w a n e . W y j ą t k o w o c i e k a w e t u s t u d i a poświęcone w a l k o m Dużo się także formom i kulturowych. o niepodległość i ruchów świadomości n a r o d o w e j , n a p r o c e s y r o w e g o indiańskich autochtonów, e u r o p e j s k i c h Zwraca społecznych się szczególną z formowaniem uwa­ się m i e s z a n i a się r a s o w e g o i k u l t u ­ kolonistów, potomków murzyńskich niewolników i przybyszów z krajów a z j a t y c k i c h . B a d a n i a te, choć w dużej m i e r z e 34 historyczne, krajach posiadają kontynentu kończone. również aspekt amerykańskiego Świadectwem tego stanu socjologiczny. procesy rzeczy etniczne są liczne Nie we wszystkich formowania jeszcze diańskiej, które p o m i m o s i l n y c h procesów a k u l t u r a c y j n y c h bowiem się zostały z a ­ grupy zachowują ludności i n ­ w dalszym Kultura indiejciew (zob. r e c . W. D y n o w s k i , Kultura indiejciew, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 363—369). Z o b . Indiejcy Arnieriki, s. 27—66, 149—166; Narody Arnieriki, t. I , s. 81—104. R . G . L j a p u n o w a, Muziejnyje matierialy po aleutam. Orudija ochoty aleutow po matierialam MAE, „ S b o m i k M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 2 1 : 1960, s. 149—171; Atlas gieograjiczeskich otkrytij w Sibírii i w Siewiero-Zapadnoj Amierikie. XVII—XVIII ww., M o s k w a 1964; B . A . L i p s z i с, O kollekcjiach Muzieja Antropologii i Etnografii, sobranych russkimi putieszestwiennikami i isstedowatieljami na Aljaskie i w Kalifornii, „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 16: 1955, s. 358—369. I. F . С h o r o s z a j e w a, N a s i e l e n i e Centralnej Arnieriki w kolonialnej pieriod, [w:] Nacii..., s. 282—305; I . A . Z o l o t a r i e w s k a j a , Mieksikancy SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 6, s. 26—37; M . I . M o c h n a c z e w , К woprosu ob obrazowanii kubinskoj nacii, [w:] Ktíba..., s. 203—233. 31 3 2 33 3 4 �459 KRONIKA ciągu swoją odrębność rasową, językową i etniczną. D l a t e g o też ważną rzeczą j e s t badanie współczesnej częściowo s y t u a c j i , i to n i e t y l k o izolowanych kulturowej, mniejszościowych. Problem tych zwartych, ten w jedynie głównej mierze o p r a c o w y w a n y j e s t p r z e z I . A . Zolotariewską i I. F . Choroszajewą, które zajmują się w a r u n k a m i grup życia indiańskiej ludności Stanów Z j e d n o c z o n y c h i Meksyku . 3 5 Uzupełnieniem t y c h długofalowych badań są p r a c e p r o w a d z o n e p r z e z d e m o g r a ­ fów i kartografów Instytutu Etnografii. Opracowując rakterystykę e t n i c z n y c h składów w r a m a c h gęstość zaludnienia i rozmieszczenie współczesnych święcili oni oczywiście i ludności o b u A m e r y k Równolegle do badań n a d d a w n y m i lumbijskiego skim i współczesnymi rozpoczęli r a d z i e c c y mapy e t n i c z n e , ogólną 36 narodów wiele etnicznymi etnografowie, miejsca po­ . k u l t u r a m i indiańskimi zmianami cha­ poszczególnych krajów i kontynentów, na razie w na z okresu przedko- kontynencie amerykań­ dość s k r o m n y c h rozmiarach, s t u d i a n a d historią a m e r y k a n i s t y k i . W y r a z e m t y c h zainteresowań j e s t k i l k a arty­ kułów poświęconych prze­ bywali w Ameryce dawnym naukowcom i pozostawili cenne i podróżnikom rosyjskim, którzy dziś źródła, c z y to i k o n o g r a f i c z n e , o c h a r a k t e r z e pamiętnikarskim. Z w r a c a j ą c uwagę n a historię, l u b n a w e t rię r a d z i e c k i e j a m e r y k a n i s t y k i , e t n o g r a f o w i e w szczególności ukazują dowe badaczy skiej związki 37 rosyjskich z szeregiem uczonych krajów międzynaro­ Ameryki Ważną rolę spełniają i na pewno spełniać będą w przyszłości s k i m i . I c h autorzy, oprócz tego, że przedstawiają d o t y c h c z a s o w y także dokonują pomocne jego oceny, d l a właściwego Bardzo dyskusyjne wysuwają u w a g i i postulaty, ukierunkowania jest oczywiście dalszych historycznie analizy kierunków turowej", istniejących współcześnie amerykań­ dorobek naukowy, które mogą być bardzo badań . 38 zaliczenie o charakterze teoretycznym i metodologicznym. do amerykanistyki studiów Jeśli j e d n a k dotyczą one k r y t y c z n e j w amerykańskiej „antropologii kul­ jeśli s t u d i a ' te oparte są n i e t y l k o n a p r a c a c h t e o r e t y c z n y c h , lecz także n a pisanych w oparciu o nie monografiach, Tak Łaciń­ . ujęte, k r y t y c z n e przeglądy s t a n u badań n a d poszczególnymi k u l t u r a m i się c z y też prahisto­ zakwalifikować również do badań to uznać c h y b a należy, iż dział t e n p o w i n n o etnograficznych się również składa, że amerykańscy autorzy typu szeregu amerykanistycznego. tych teoretycznych z a ­ łożeń i k o n c e p c j i , j a k i i c h r a d z i e c c y k r y t y c y są w z a s a d z i e a m e r y k a n i s t a m i . c z e n i e t y c h badań j e s t współcześnie b a r d z o duże. Spełniają rolę w d i a l o g u t o c z o n y m n a płaszczyźnie ideologicznej n y m i światopoglądami — one b o w i e m między d w o m a materialistycznym, marksistowskim Zna­ poważną przeciwstaw­ a idealistycznym. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Sowriemiennoje położenie indiejciew i eskimosow Siewiernoj Amieriki, [w:] Narody Amieriki, t. I , s. 306—350; t e n ż e , M i e s t o indiejciew w obszczestwiennoj i kulturnoj żizni SSzA, [w:] Kultura indiejciew, s. 288—327; I . F . C h o r o s z a j e w ą , Sowriemiennoje indiejskoje nasielenie Mieksiki, [w:] Amierikanskij etrnograficzeskij sbornik I, s. 156—202. Z o b . rozdział o A m e r y c e Czislennost i rassielenie narodów mira, [w:] Narody mira, M o s k w a 1962; zob. m a p y e t n i c z n e obu A m e r y k w : Atlas narodów mira, M o ­ s k w a 1964. B . W. L u k i n , Chuan Ambrosetti i ego swjazi s russkimi etnografami. К stoletiju so dnja rożdienija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 4, s. 129—138; t e n ż e , Etnograficzeskije swiedienija o Peru sieriediny XIX wieka w dniewnikie L. I. Szrienka, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 124—134. Z o b . S . S o z i n a, Izuczenie ciwilizacii czibcza-muiskow w zarubieżnoj Utieraturie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 159—165; R . W. Kinżalow, Sowriemiennoje sostojanie olmiekskoj problemy, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 2, s. 72—81. 35 36 37 3 8 �460 KRONIKA Na gruncie już ściśle e t n o g r a f i c z n y m nych tendencji kanistom panujących dziś w krytyczne ustosunkowanie aktualnie w najnowszej one n a w y k r y w a n i e etnografii. się do s z e r e g u ujęć aktual­ Umożliwiają i koncepcji amery- spotykanych l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , a także prowadzą często do s f o r m u ­ łowania, jeśli chodzi o z a g a d n i e n i a udokumentowaniem pozwalają amerykańskiej w szczegółowe, p r z e c i w s t a w n y c h oparciu o odmienny hipotez, których od amerykańskiego w a r s z t a t naukowy zajmują się amerykaniści r a d z i e c c y . Problemy te znalazły swój w y r a z w l i c z n y c h artykułach i r e c e n z j a c h szczonych w radzieckich periodykach historycznych o charakterze „sborników". łącznie etnografii amerykańskiej behawioryzm, uwagę na „antropologii", genezę i jak podstawowe oni p r z e d e charakter często np. kulturowy czy ewolucjonizm tezy 1963, poświęcony relatywizm, jest podkreślają zwracają przedstawicieli głównie poszczególnych ich idealistyczny i pozbawiony związek tych kierunków z histo­ aktualną Dużą w a g ę przywiązują r a d z i e c c y e t n o g r a f o w i e do wewnętrznych sprzeczności w r a m a c h poszczególnych teorii, p r z y dla wy­ etnopsychologizm, multilinearny, czołowych wszystkim oraz polityką Stanów Z j e d n o c z o n y c h . wykazania roku zamie­ publikacjach 40 funkcjonalizm ujęcia w oraz w o s o b n y c h a m e r y k a ń s k i e j . R a d z i e c c y k r y t y c y śledząc t e o r e t y c z n e k i e r u n k i kierunków. Ukazują rycznego Ostatni, wydany 38 i c h lepszego zobrazowania przedstawiają także i krytyczne czym poglądy u c z o n y c h amerykańskich. T r z e b a też podkreślić, że e t n o g r a f o w i e w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m z b a r d z o dużym zainteresowaniem na pozycje śledzą w s z e l k i e p r z e j a w y przechodzenia u c z o n y c h amerykańskich h i s t o r y z m u , poświęcając a n a l i z i e tego z j a w i s k a s z e r e g artykułów . 41 Prześledziliśmy w z a s a d z i e w w i e l k i m skrócie w s z y s t k i e główne k i e r u n k i z a i n ­ teresowań współczesnej a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j . J e j dorobek w o s t a t n i c h d z i e ­ sięciu latach wzrósł ogromnie. Można w Z S R R poświęconych p r o b l e m a t y c e stosunkowo w jednej okresie. W y s p e c j a l i z o w a n a instytucji naukowej, najprawdopodobniej powiedzieć, iż większość już f a c h o w a k a d r a amerykanistów, s k u p i o n a do j e s z c z e większego r o z w o j u badań, p o z w o l i DZIAŁALNOŚĆ swego czasu NAUKOWA górskie tereny W Posern-Zieliński TADŻYKISTANIE współczesnej d o p i e r o w 2 połowie X I X w . stały się c e l e m w y p r a w b a d a w c z y c h , k i m geograficznych, o kulturze w w y n i k u których z e b r a n o zamieszkałych zasłużyli się zbierając kon­ o nowe, do­ dziedziny. ETNOGRAFICZNA dostępne nie tylko problematyki Aleksander Trudno wydanych j e s t dziś tą siłą, która w przyszłości p r z y c z y n i się tynuować zaczęte już s t u d i a , lecz umożliwi p o s z e r z e n i e tychczas nie poruszane prac a m e r y k a n i s t y c z n e j ukazała się w t y m krótkim t a m ludów. materiały Wśród etnograficzne, Tadżyckiej przede SRR wszyst­ również pewną sumę wiadomości podróżników takich jak tego A. okresu, A. którzy Sjemionow, Zob. J . P. A w i e r k i e w a , Problem sobstwiennosti w sowriemiennoj amierikanskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 200-213; t e j ż e , Etnofrejdizm w SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 4, s. 3—15. Sowriemiennaja amierikanskaja...; p i e r w s z y tego t y p u zbiór artykułów w y ­ d a n y został w r o k u 1951; Anglo-amierikanskaja etnografija na służbie impierializma, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., t. 12: 1951. Zob. S. N. A r t a n o w s k i j , Marksistskoje uczenie ob obszczestwięnnom progriessie i „ewoljucija kultury" L. Uajta, [w:] SowriemÁennaja amierikanskaja..., s. 50—63. 39 40 41 �461 KRONIKA A. A. Bobrinski i i n . , godne m i e j s c e zajmuje Bronisław Grąbczewski . Wartość 1 p r z e k a z a n y c h p r z e z niego i n f o r m a c j i polega n a t y m , że B . Grąbczewski należał do t y c h n i e l i c z n y c h wówczas b a d a c z y , którzy p r z e b y w a l i nie miejscowe Azji Środkowej i opanowali rozszerzyło jego możliwości W p r z e z dłuższy c z a s n a t e r e ­ języki, co oczywiście niesłychanie obserwacji. p i e r w s z y c h dziesięcioleciach X X w. zwiększa się ilość b a d a c z y , którzy t a r l i n a t e r e n współczesnego Tadżykistanu i i n t e r e s o w a l i się kulturą ludów. w Przede kraje programem Azji wszystkim w Oddziału Bogate Przedniej Muzułmańskich) w kolekcje Muzeum ośrodka etnograficznego, Bezpośrednio po 1921 większa znajduje dwu się we „basmaczy". kolejnych etnograficzne Azji Antropologii i nazwa Etnografii badawczą Środkowej I. I. Zarubina (dawna w — w roku kiej rewolucji władzy następuje emira kraj, Już jednakże w stanu Pamirze AN współpracuje sarczyk przerwa bucharskiego. okres po r o k u w walki badaniach ZSRR. szereg i O. A . również P o ' wypędzeniu doliny Z kilkakrotne badania innymi Leningrad gradzkim szych miejscowego emira Do Buchara", rozpoczyna bandami etnograficzne tzw. zostają w d a l s z y m ciągu u c z e s t ­ Chuf. M. S. A n d r i e j e w e m etnografów Suchariewa. w zaprzestają W swych latach kultury Instytutu Etnografi etnografii i N. A . K i s l j a k o w ) , i n . do do s k u t k u nad posiada badań Tadżyc­ Tadżykami n a terenie Z S R R , kierowana przede Tadżyki­ tutaj w s z y s t k i m n a d strukturą podejmuje N. A. wszystkim bogate z b i o r y w lenin- najznakomit­ E . M. etnograficzne, rodzi­ Kisljakow. t y m ośrodkiem, który g r u p u j e (przede badania p r z e z I . I. Z a ­ i m . N. N. Mikłucho-Makłaja Tadżykistanu a ponadto badaniach 1926—1927 p r o w a d z i społecznej, do d z i s i a j j e s t obok D u s z a n b e oddziale dochodzi już dzięki środkom jego owym m. t a s z k i e n c k i c h , m. i n . E . M . P i e s z c z e r i e w a , A . P i ­ Nie Ekspedycja Etnologiczna A N zagadnieniami związany w badawcze, Ostatnia z tych w y p r a w uczeni leningradzcy. znawców ekspedycje t r u d n y m okresie wojny, rubina, a w latach trzydziestych badania, i po­ terenowych. z kontrrewolucyjnymi 1924 t e r e n o w e organizuje nadzwyczaj Srodkowoazjatycka ny Na i od tej c h w i l i r e j e s t r u j e m y i c h n i e p r z e r w a n y rozwój. 1943, w Filii pod­ Ludów Tadżyki­ część współczesnego Tadżykistanu, t z w . „Wschodnia Taszkientem, zagubionej Oddział dzisiejszego niczą j e d y n i e u c z e n i spoza Tadżykistanu. P r o f . M . S . A n d r i e j e w , z Wschodniej dla r o z w o j u W b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w o k r e s i e międzywojennym czasie i stały się Leningradzie. n a terenie niesłychanie zasłużony wyprawach etnograficznym a także N. G . M a l i c k i . k i l k u l e t n i , rujnujący wznowione o d e l e g o w a n e g o już z ściśle działalność s t a n u również M . S . A n d r i e j e w , się wspomnieć i Środkowej czątku X X w. r o z p o c z y n a roku tu badań p r z e z R o s y j s k i K o m i t e t d l a Z b a d a n i a Petersburgu. stawą należy przypamirskie I. I. Zarubina, do­ miejscowych Pieszczeriewa zebrane głów­ nie p r z e z e k s p e d y c j e , działające pod k i e r o w n i c t w e m I. I. Z a r u b i n a . Przełomowym rok d l a działalności 1945, k i e d y to w ZSRR zatrudniono uzyskała badacza gabinet grafa pierwszego etnografia Duszanbe etnografa. w Tadżykistanie prof. M . S . A n d r i e j e w a , k u l t u r y i języków etnografii etnograficznej w Tadżykistanie można I n s t y t u c i e H i s t o r i i , Języka i L i t e r a t u r y Tadżyckiej dopiero Rzeczywiste w roku Środkowej. Z AN AN rozwojowe przejścia ZSRR, jego i n i c j a t y w y i archeologii, w którym obok p i e r w s z e g o B. C h . K a r m y s z e w e j szanse 1947, z chwilą członka-korespondenta ludów A z j i duże nazwać Filii do zasłużonego utworzono tadżykistańskiego r o z p o c z y n a w r o k u 1948 pracę A . P i s a r c z y k . W etno­ owym Spośród l i c z n y c h p r a c B . Grąbczewslciego d l a etnografa interesującego się Tadżykistanem n a j b a r d z i e j c e n n y j e s t t. 3 Podróży generala В. Grąbczewslciego — W pustyniach Raskemu i Tybetu, W a r s z a w a b.d., w z n o w i o n y w o k r e s i e p o w o j e n ­ n y m w książce Podróże po Azji Środkowej, W a r s z a w a 1958. 1 �462 KRONIKA też c z a s i e podjęto p i e r w s z e k r o k i n a drodze przyjmując w kształcenia etnografów — c h a r a k t e r z e „aspirantów" N. C h . N u r d ż a n o w a Działalność naukowego ośrodka w Duszanbe nabiera Tadżyków, i M. R. Rachimowa. szczególnie szerokiego r o z m a c h u po u t w o r z e n i u w r o k u 1951 A k a d e m i i N a u k Tadżyckiej S R R , w której w Instytucie Historii, Archeologii jący do d z i s i a j Dział ( S e k t o r ) ramach i E t n o g r a f i i rozpoczął swą pracę i s t n i e ­ Etnografii, zorganizowany i kierowany przez A. P i ­ s a r c z y k , autorkę s z e r e g u c e n n y c h p r a c n a u k o w y c h , od w i e l u l a t związaną z bada­ n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a t e r e n i e Tadżykistanu i U z b e k i s t a n u . Po k i l k u n a s t u latach swojej pracy Dział E t n o g r a f i i placówka n a u k o w a , mogąca poszczycić się w i e l o m a znalazły wyraz w Dorobek naukowy kogokolwiek, dziesiątkach publikacji w Duszanbe to poważna w y b i t n y m i osiągnięciami, które i pracach przygotowanych do druku. ośrodka w D u s z a n b e n i e może zostać d z i s i a j już pominięty p r z e z kto zajmuje się l u d a m i A z j i Środkowej, posługującymi się językami irańskimi. Dział E t n o g r a f i i w Duszanbe pod k o n i e c 1963 r. zatrudniał 14 pracowników, spośród których 2 to t z w . „starsi" p r a c o w n i c y n a u k i ze s t o p n i e m k a n d y d a t a 6 „młodszych" pracowników n a u k i oraz 1 „aspirant" i p r a c o w n i c y niczni. Podobnie przeobrażeń j a k na terenie Rewolucji innych miejscowych nowią najliczniejszą koro Rosjan, P o l k a — organizatorka także z Działu władają uzbeckim słychanie i językami ułatwia wykształcenia kistańskich zasłużonego dla rozwoju azjatyckich. uczelni w filologowie etnografii z terenu badań. Młodzi Państwowego Duszanbe: n a obszarze Działu Uniwersytetu — kil­ naukowi co oczywiście pracujący do starszego A . P i s a r c z y k i N. N. J e r s z o w pracownicy sta­ Pers I r a n u , a ponadto Tadżyków", Etnografowie i h i s t o r y c y . Należący etnograficznych Tadżycy t a m Uzbek, językami, i to n i e t y l k o tadżyckim, a l e w są a b s o l w e n t a m i w n i m M. S. Wydziału Andriejewa) wychowankowie i I n s t y t u t u Pedagogicznego. to tadży- Taszkiencie, radzieckich republik to przeważnie nie­ Duszanbe pokolenia Uniwersytetu (przede w s z y s t k i m dzięki działalności w badań ficzną z d o b y w a l i dziale w i k i e r o w n i c z k a Działu i i n . W s z y s c y t z w . „Przypamirskich Środkowoazjatyckiego tak W wychodźców miejscowymi prowadzenie etnografów Wschodniego ludów. zaistniały grupę z a t r u d n i o n y c h , obok n i c h p r a c u j e do t z w . „Irani", - d a w n y c h pracownicy które świadectwem Tadżyków należący społecznych, dobitnym Październikowej, j e s t wykształcenie k a d r y młodych etnografów spośród przedstawicieli i Uzbekistanu, tak i tutaj wyniku i kulturowych nauk, naukowo-tech­ środkowowyższych Wiedzę etnogra­ oni w c z a s i e „aspirantury" w D z i a l e E t n o g r a f i i w D u s z a n b e lub w Leningradzie. G ł ó w n y m z a m i e r z e n i e m b a d a w c z y m Działu E t n o g r a f i i w D u s z a n b e , określa­ jącym jego p r o f i l n a u k o w y , j e s t s y s t e m a t y c z n e e t n o g r a f i c z n e z b a d a n i e Tadży­ k i s t a n u . C e l e m owego zakreślonego n a szeroką skalę przedsięwzięcia j e s t u z y s k a ­ n i e materiałów d l a e t n o g r a f i c z n e j c h a r a k t e r y s t y k i Tadżyków i n a r o d o w y c h m n i e j ­ szości R e p u b l i k i i wykreślenie g r a n i c regionów e t n o g r a f i c z n y c h , a także z d o b y c i e d a n y c h pozwalających formułować w n i o s k i e t n o g e n e t y c z n e . U w a g a b a d a c z y z w r ó ­ cona j e s t przede w s z y s t k i m n a dokumentację zanikającej gwałtownie k u l t u r y t r a d y c y j n e j , p r z y c z y m jednakże s z e r o k o uwzględnia się również n o w e z j a w i s k a w k u l t u r z e i życiu społecznym. Program s y s t e m a t y c z n e g o etnograficznego został jeszcze Chuft to n a j w s z e c h s t r o n n i e j s z a , 2 czyk. przez T . 1, D u s z a n b e M. S. Andriejewa. j a k dotąd, 1953, t. 2, D u s z a n b e z b a d a n i a Tadżykistanu Jego dwutomowe monografia dzieło zainicjowany Tadżiki niewielkiej grupy doliny etno- 1958, w y d a n y z rękopisów p r z e z A . P i s a r ­ �463 KRONIKA graficznej dla n a terenie radzieckich republik etnografów kultury tadżykistańskich tradycyjnej etnografii. związane środkowoazjatyckich. przywiązywanie jest dużej z niesłychaną Charakterystyczne wagi do atrakcyjnością W i e l e elementów k u l t u r y U z b e k ó w c z y równinnych n y c h , bo przetrwałych t y l k o w jaśnionych p r z y pomocy R y c . 1. F r a g m e n t postaci z d e k o m p l e t o w a n y c h materiałów zebranych e k s p o z y c j i wnętrza w domostwa w y p i e k u chleba. M u z e u m dokumentacji tej kultury Tadżyków, reliktów, zostało w y ­ górach Tadżykistanu. Tadżyków. Republikańskie. dla niejas­ Docenie- „Tanur" — piec do Duszanbe Pot. Z. Jasiewicz nie ważności dycyjnej i dokumentacji było Etnografii bodźcem gwałtownie do i m . M. S. A n d r i e j e w a przy g r a f i i A N Tadżyckiej S R R . M u z e u m ponatów e t n o g r a f i c z n y c h dycji badawczych obecnie zorganizowania przeobrażającej w roku się k u l t u r y 1949 M u z e u m tra­ Archeologii Instytucie Historii, Archeologii i Etno­ to zgromadziło już k i l k a tysięcy c e n n y c h e k s ­ i stale zwiększa swój stan posiadania pracowników Działu E t n o g r a f i i . M u z e u m j e s t jedną z lepiej z o r g a n i z o w a n y c h i przystosowanych w wyniku im. M. S. ekspe­ Andriejewa do potrzeb p r a c y naukowej placówek m u z e a l n y c h r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Program systematycznego dzisiaj w szereg ekspedycji, w latach znacznej mierze z etnograficznego wykonany. których pierwsza, 1948—1949 n a t e r e n i e kierowana obwodu kulabskiego, d a n i a w r o k u 1952 w o b w o d z i e g a r m s k i m , kogórskie r e g i o n y teriałów w dolinie zbadania tzw. Karategina przez W a obecnie A. nader jest w Pisarczyk, a następna obejmującym i Darwaza. rzeki Zerawszan, Tadżykistanu D l a jego r e a l i z a c j i z o r g a n i z o w a n o działała prowadziła interesujące już Dziale ba­ wyso­ r o k u 1961 zakończono zbiór m a ­ etnografowie tadżykistańscy k o n - �464 KRONIKA centrują s w e wysiłki n a b a d a n i a c h wych prac terenowych tym bardziej, danych uzyskanych ried jejna Chingan ży Tadżyków do oblasti w Tadżyków pod red. N. pieriod publikację N. Tadżikskoj (isforiko N. J e r SSR narodnyj Ziemliedielie Kara- pie- tieatr. Po tadżikow bass- etnograficzeskij — do d r u k u d a l s z y c h p r a c , m . i n . Tradycyjnej Jerszowa i Z. A . Szirokowej odzie­ Sztuki oraz ludowej A. Pisarczyk. oraz 7 rozdziału i Kazachstana wanie druku wymienić rajona i M . R. R a c h i m o w a 5 doriewoljucjonnyj N. trzeba Tadżikskij Nurdżanowa ocenić i c h udział w n a p i s a n i u p r a c y Kultura Azji podstawie umożliwiły również których J a k o poważne osiągnięcie pracowników Działu E t n o g r a f i i janstwa cennych badawczego. Na Leninabadskogo N. a także p r z y g o t o w a n i e ludowej dotychczaso­ materiałów, przygotowano terenowe spośród tadżikow 4 kuljabskoj rieki garmskim badania riewoljucijej , matieriałam 6 zgromadzonych jednego programu tematycznych, chozjajstwo Oktjabrskoj oczierk) , obwodzie Wymienione 3 monografii s z o w a Sielskoje według ilości i A . P i s a r c z y k obszerną monografię regionalną: Tadżycy i Darwaza . szeregu w w Kotlinie Hisarskiej. Wynikiem ogromne że z e b r a n y c h N. A . K i s l j a k o w a tegina są Tadżyki, zamieszczonego w s e r i i Narody Działu E t n o g r a f i i obrażeń k u l t u r o w y c h w również zagadnieniami i społecznych n a t e r e n i e R e p u b l i k i . kriestSriedniej Narodowi akcentują 8 należy kolchoznogo 1 tomie m i r a . Obie prace w Duszanbe w Duszanbe i byt tadżikskogo duże zaintereso­ współczesnych Nader prze­ interesującą po­ zycją dotyczącą przeobrażeń współczesnych będzie p r a c a M . Chamidżanowej Prze­ miany pro­ w materialnej kulturze górali c e s e m przeobrażeń k u l t u r o w y c h z okolic Matczy. Badaczka u grup przesiedlonych zajęła się z wysokogórskich n i e mogących wyżywić zamieszkałej t a m ludności n a n o w o n a w o d n i o n e terenów i zagospo­ d a r o w a n e z i e m i e tadżyckiej części t z w . Głodnego S t e p u . W W Dziale materiałów i podejmowane Leninabadzie dla początków X X (dawny są także p r a c e Chodżent) opracowania w., a w dotyczące k u l t u r y ludności przeprowadza się b a d a n i a historyczno-etnograficznej Duszanbe zbiera się d a n e monografii przede i XIX życie dziedzinie językoznawstwa. pokolenia tadżyki- znawcą języków, Uznanym w s z y s t k i m Tadżyków t z w . P r z y p a m i r s k i c h , j e s t A . P i s a r c z y k , która m . i n . współdziałała i w miasta Kultura do t e m a t u W a r t o j e s z c z e wspomnieć o poważnych zasługach starszego etnografów dostarczyć jedwabniczego. robotników — Tadżyków k o m b i n a t u stańskich miejskiej. mające w przygotowaniu J . M. Pieszczeriewej Jagnobskie do druku tieksty . 9 olbrzymiej pracy Wybitnym znawcą M. S. Andriejewa języków występu­ jących n a t e r e n i e Tadżykistanu jest również N. N. J e r s z o w . Miejscowym czasopismem publikującym m. in. artykuły etnograficzne są „Izwiestia O t d i e l e n i j a O b s z c z e s t w i e n n y c h N a u k " A N Tadżyckiej S R R . Problematyka j e s z c z e placówki nowicie w Dziale etnograficzna zajmuje poważne Instytutu Historii, Archeologii (Sektorze) Historii Sztuki. W miejsce i Etnografii Dziale w w badaniach Duszanbe, t y m , w ścisłej innej a mia­ współpracy Tytuły p r a c o d d a n y c h lub p r z y g o t o w y w a n y c h do d r u k u podaję w tłuma­ czeniu. „Trudy A N Tadżikskoj S S R " , t. 28, 1960. M o s k w a 1956. „Trudy Instituía i s t o r i i , a r c h e o l o g i i i e t n o g r a f i i A N Tadżikskoj S R R , t. 4 3 : 1957. A u t o r z y : N. N. J e r s z o w , N. A . K i s l j a k o w , J . M . P i e s z c z e r i e w a i S . P. R u s j a j k i n a , „Trudy I n s t i i u f a e i n o g r a f i i A N S S S R " , t. 24: 1954. M o s k w a 1962. Moskwa—Leningrad 1957. 3 4 5 6 7 8 9 �465 KRONIKA z etnografami, prowadzi się m . i n . p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną i muzyką Tadżykistanu. Pracownicy śród godna których roda 10 mogą jest poszczycić zbiorowa się s z e r e g i e m publikacji, Iskusstwo tadżikskogo praca . O s t a t n i o oddano do d r u k u interesującą monografię Rzeźbione charze nad Działu wzmianki z XIX ludowym i początków teatrem XX wieku. tadżyckim rozpoczął w c z a s i e s w e j Nader intensywnie N. Nurdżanow, który drzwi prowadzi w swe pracę n a d t y m spo­ na-' Bli­ badania tematem pracy w Dziale Etnografii. R y c . 2. M u z e u m H i s t o r y c z n o - K r a j o z n a w c z e w Pendżykiencie F o t . Z. J a s i e w i c z Niektóre p r o b l e m y Uniwersytetu w uniwersytetach w D. E . Chajtun etnograficzne Duszanbe, w podejmowane którym zresztą radzieckich republikach znany jest dzięki swym są również p r z e z n i e m a , podobnie środkowoazjatyckich, l i c z n y m artykułom pracowników jak i w katedr n a temat innych etnografii. totemizmu, a J . A . S z i b a j e w a z a j m u j e się m. i n . K i r g i z a m i z t e r e n u P a m i r u . Godne wane zainteresowania Ministerstwu Republikańskie M u z e u m wolucyjnego, etnografa Kultury w są Republiki. Duszanbe, kierowanym przez Т. ( r y c . 1) w z b o g a c i stawowe tradycyjne muzea 10 regionalne. D u s z a n b e 1960. 30 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I zbiory, muzealne rozbudowane dziale cenne przede etnograficzne nich, przedre­ kolekcje Etnograficzną obecnie stała w y s t a w a Kolekcje podporządko­ spośród historii okresu nader M. S. A n d r i e j e w a . Tadżyków. Interesujące w I. F u r m o w i c z , przygotowywana zajęcia placówki gromadzi g r a f i c z n e , m . i n . z badań t e r e n o w y c h Muzeum także Najbardziej etno­ ekspozycję obrazująca posiadają pod­ również wszystkim z zakresu tkactwa oraz �466 KRONIKA artystycznej obróbki madziło M u z e u m gu p r z e c h o w u j e miedzi z terenu Wytrwałość planu leży Muzeum doliny etnografów systematycznego dziś do n a j l e p i e j dzieckiej części A z j i publikacje z terenu północnego w Leninabadzie. Muzeum Tadżykistanu, Krajoznawcze w zgro­ Choro- bogate k o l e k c j e związane z t z w . Tadżykami P r z y p a m i r s k i m i , a H i s - toryczno-Krajoznawcze graficzne i drewna Krajoznawcze ocaliły w Pendżykiencie ( r y c . 2) z b i e r a eksponaty etno­ Zerawszanu tadżykistańskich w przebadania zbadanych Środkowej. r e a l i z a c j i zakreślonego p r z e d Tadżykistanu pod względem Wieloletnie sprawiła, że R e p u b l i k a etnograficznym badania od niepamięci o b r a z t r a d y c y j n e j terenowe laty ta n a ­ na terenie i oparte ra­ na k u l t u r y tego n a d e r nich interesu­ jącego d l a etnografów r e g i o n u i umożliwiają włączanie wartościowych j e j e l e m e n ­ tów do kultury narodowej. Zbigniew ETNOGRAFICZNE O rozwoju OŚRODKI nauki w Uzbeckiej W UZBEKISTANIE Jasiewicz 1 S R R , która w r o k u 1964 obchodziła swój leusz z okazji 40-lecia proklamowania, mówi m . i n . ożywiona działalność jubi­ republi­ kańskich placówek e t n o g r a f i c z n y c h . T r a d y c y j n y m c e n t r u m życia n a u k o w e g o w U z ­ bekistanie j e s t T a s z k i e n t . T a m też działa najpoważniejsza instytucja naukowa w kraju etnograficzna — Dział E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o g i i Akademii N a u k U z b e c k i e j S R R i s z e r e g i n n y c h placówek podejmujących problematykę e t n o ­ graficzną. Dział E t n o g r a f i i (Sektor Etnografii) rozpoczął swoją działalność w r o k u 1943 w r a m a c h u t w o r z o n e g o wówczas w s p o m n i a n e g o już I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o ­ gii. Pracami żyjący Działu prof. w pierwszym M. S . A n d r i e j e w , okresie uczony jego i s t n i e n i a kierował i organizator o wybitnych dziś już nie­ zasługach dla r o z w o j u e t n o g r a f i i obszarów r a d z i e c k i c h r e p u b l i k środkowoazjatyckich. J e g o w s p ó ł ­ pracownikami kowie M. byli inni znakomici znawcy S. A n d r i e j e w a Srodkowoazjatyckiego z Wschodniego etnografii Wydziału Azji Środkowej, Państwowego wychowan­ Uniwersytetu w T a s z k i e n c i e ( S A G U ) , N. G . M a l i c k i , A . P i s a r c z y k i O. A . Suchariewa. R o z r o s t Działu nastąpił grafii przede w s z y s t k i m po r o k u to r o z b u d o w a n y ośrodek dysponujący 1958. D z i s i a j 12 p r a c o w n i k a m i 5 t z w . „starszych" pracowników n a u k i ze s t o p n i a m i d o k t o r a Dział naukowymi Etno­ (w t y m i kandydatów nauk), 2 p r a c o w n i k a m i n a u k o w o - t e c h n i c z n y m i oraz 6 a s p i r a n t a m i (spośród n i c h 1 z a o c z n y ) . Placówką znawczyni kieruje kultury O. A . S u c h a r i e w a , Uzbeków i wieloletnia badaczka terenowa i doskonała Tadżyków. B e z p r z e s a d y można stwierdzić, że Dział E t n o g r a f i i , prowadzący b a d a n i a m . i n . n a d przeobrażeniami w k u l t u r z e współczesnej, s a m byłby interesującym obiektem A u t o r powyższej i n f o r m a c j i zaznajomił się w c z a s i e s w e g o p o b y t u w T a d ż y ­ k i s t a n i e w 1963 r. z p r a c a m i n a u k o w y m i i z b i o r a m i m u z e a l n y m i w D u s z a n b e i P e n ­ dżykiencie. A u t o r i n f o r m a c j i o działalności e t n o g r a f i c z n e j n a t e r e n i e U z b e k i s t a n u p r z e ­ b y w a ł w r o k u 1963 n a s t y p e n d i u m n a u k o w y m w Z S R R , m . i n . w U z b e k i s t a n i e . W U z b e c k i e j S R R materiały u z y s k a n o n a drodze bezpośredniego z a p o z n a n i a się z p r a c a m i ośrodków n a u k o w y c h i m u z e a m i w T a s z k i e n c i e , S a m a r k a n d z i e , B u c h a r z e , F e r g a n i e i K o k a n d z i e . Wiadomości o pozostałych m u z e a c h zaczerpnięto z p r a c y J . I . G 1 a s s a, L . M . L a n d y , Muzjej Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. 11 1 �467 KRONIKA dla b a d a c z a , teligencji. i płeć zajmującego Pochodzenie się z a g a d n i e n i e m społeczne są w y r a z i s t y m tworzenia się i r o z w o j u jego pracowników, zwierciadłem owych uzbeckiej i n ­ i c h przynależność przemian społecznych narodowa i kulturalnych, j a k i e dokonały się w k r a j u po R e w o l u c j i . Z a t r u d n i e n i w D z i a l e to w większości młodzi robotniczego. Uzbecy, wszystkim pochodzenia olbrzymiej chłopskiego, a także O j c i e c j e d n e g o z n i c h był n i e w o l n i k i e m w Choreżmie i wolność u z y ­ skał dopiero w r o k u wych przede jest k i l k a 1920, po o b a l e n i u Uzbeczek. t a m c h a n a t u . W ś r ó d pracowników I c h społeczny i kulturalny awans można nauko­ przyrównać w jego r a d y k a l i z m i e do p r z e m i a n w życiu s y n a n i e w o l n i k a . Narodziny rozwoju kadry uzbeckich pracy naukowej k a m i i doskonale stwarzają niewątpliwie znający miejscową specyfikę kulturową, mają nia w prowadzeniu grafów etnografów duże szanse ośrodka. Młodzi n a u k o w c y , władający m i e j s c o w y m i języ­ ogromne ułatwie­ badań t e r e n o w y c h . Wykształcenie owej k a d r y u z b e c k i c h e t n o ­ j e s t w dużej m i e r z e zasługą Działu i jego k i e r o w n i c z k i . N a b ó r k ó w o d b y w a ł się p r z e d e w s z y s t k i m spośród historyków, absolwentów pracowni­ miejscowego u n i w e r s y t e t u i I n s t y t u t u P e d a g o g i c z n e g o . Część z n i c h dokształcała się poza ośrod­ k i e m , n a a s p i r a n t u r a c h w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja w M o ­ skwie i Leningradzie. wersyteckie Łomonosowa w W ciekania w pracowników Działu uzyskał Katedrze Etnografii Działu wyróżnić można ludności m i a s t ; 2) b a d a n i a kultury kierunków 3 jej zasadnicze k i e r u n k i : k u l t u r y ludności w i e j s k i e j ; 3) d o ­ miejskiej uzyskały zainteresowań. obecnie Przyczyn w Uzbekistanie takiego stanu priorytet rzeczy należy wśród szukać, dużej r o l i m i a s t n a t y m t e r e n i e zarówno d z i s i a j ( w r o k u 1959 l u d ­ zamieszkała w miastach stanowiła 33,6°/o ogółu ludności i w przeszłości, k i e d y to m i e j s k i e ośrodki: S a m a r k a n d a , z n a n e były d a l e k o za g r a n i c a m i Środkowej miejską uni­ Uniwersytetu im. etnogenetycznc. j a k sądzę, w ność działalności kultury Badania innych z obecnych etnograficzne Moskwie. naukowej 1) b a d a n i a T y l k o jeden wykształcenie Azji. W Uzbekistanu), z a k r e s i e studiów n a d kulturą uwzględnione są w p r a c a c h Działu d w a a s p e k t y tej p r o b l e m a t y k i : nia etnograficzne współczesnymi jak Buchara, Taszkient i in. bada­ n a d historią m i a s t w X I X i n a początku X X w. oraz b a d a n i a n a d przeobrażeniami w życiu ludności m i e j s k i e j . P i e r w s z y s i a d a doniosłe z n a c z e n i e w w a r u n k a c h z nich ubóstwa źródeł p i s a n y c h n a t e r e n i e po­ Uzbe­ k i s t a n u . W i e l e z a s a d n i c z y c h zagadnień z h i s t o r i i m i a s t X I X i początków X X w., takich j a k ilość ludności i gęstość zaludnienia, granice, . administracja i sądo­ w n i c t w o , przemysł i h a n d e l , n i e mówiąc już o t a k interesujących p r o b l e m a c h , j a k życie „machalla" — dzielnic miejskich lub s y t u a c j i mogą być rozwiązane p r z e d e terenowych. W rozwijaniu przedstawionej cia m a O. A . S u c h a r i e w a . P o s i a d a cenne historyczno-etnograficzne i Pozdniefieodalnyj gorod promyszliennost . w również: końcu XIX przygotowująca Taszkientu 2 3 kultu problematyki dorobku istorii końca XIX religijnego, wielkie naukowym gorodow XX w. I. Dżabbarow, którego praca kandydacka i na początku X X w i e k u z n a j d u j e monografię w końcu XIX T a s z k i e n t 1958. T a s z k i e n t 1962. jednej z dzielnic się w osiągnię­ ćhanstwa 2 Riemiesliennaja Rzemiosła podej­ Chorezmu d r u k u , oraz M . R u z i j e w a T a s z k i e n t u Sziejchantaurska i na początku X X wieku. tej badań, m. in. nader Bucharskogo — naczała w etnograficznych B a d a n i a h i s t o r i i poszczególnych d z i e d z i n życia m i e j s k i e g o 3 mują powyżej ona w s w y m studia: К Buchara organizacji w s z y s t k i m n a drodze Niemniej część ważna i interesująca �468 KRONIKA jest problematyka ukończył klasy cie robotniczej i współczesnych pracę, m . i n . opartą Uzbekistanu, kultura przeobrażeń w o materiały R. K u r b a n g a l i j e w a robotników-Uzbeków a A . Hodżajew pisze o Kulturze Drugi kultura kompleks wsi. I terenowych, przemysłu interesujących obserwujemy podział Tworzenie się Ży­ z b i e r a materiały do t e m a t u włókienniczego i życiu robotników-Uzbeków zagadnień tutaj życiu ludności m i a s t . F . A r i p o w z badań w zespół etnografów na Margelanie, Taszkientu. problematykę t a s z k i e n c k i c h to historyczną, doty­ czącą X I X i początków X X w., i współczesną. W z a k r e s i e tej p i e r w s z e j I. D ż a b b a Rolnictwo row opracowuje południowego Chorezmu. B a d a n i a n a d wsią współczesną znalazły w y r a z w p u b l i k a c j a c h : A . O. S u c h a r i e w e j i nastojaszczije sielenija Uzbekistana . i 4 Współczesną 5 mowa Ajkyran problematyką przygotowująca pracę Nowe wełnianych brygadach Problematyka resujący z różnorodnych kołchozów etnogenezy kierunek prac stanowi zajmuje pracy Proszłoje i M . A . Bikżanowej Bikżanowej wiejską i stosunki Siemja w kołchozach się również M. Kasi- międzyludzkie w ba­ taszkienckiego. wydzielony Etnografowie dotyczących nakże n a o k r e s a c h najbliższych, A. warunki obwodu Działu. materiałów M. i trzeba przyznać nader t a s z k i e n c c y korzystając odległej przeszłości, koncentrują dostępnych b a d a n i o m metodami inte­ oczywiście się jed­ etnograficznymi. P r z e d m i o t e m i c h z a i n t e r e s o w a n i a j e s t p r z e d e w s z y s t k i m proces i d e n t y f i k a c j i z n a ­ rodem u z b e c k i m grup, które dotąd n i e utraciły świadomości s w e j rębności. Monografię Uzbecy-Karlucy cował dzie K. Szanijazow, uzbeckiego się on p r o c e s a m i z ogromnym a narodu. południowego T. Fajzijew ukończył i zachodniego pracę plemiennej Chorezmu od­ opra­ Uzbecy-Karamińcy w skła­ N i e c o inną problematykę podjął B . A m i n ó w . Zainteresował etnicznymi mającymi miejsce na zagospodarowanym obecnie r o z m a c h e m i z a l u d n i a n y m t z w . Głodnym S t e p i e n a p o g r a n i c z u kistanu, Kazachstanu i Uzbe­ Tadżykistanu. Dzięki interesującym w y n i k o m długoletnich badań Dział zdobył poważny a u t o ­ r y t e t n a u k o w y . Dużym osiągnięciem Działu j e s t a u t o r s t w o rozdziału Uzbeki m i e Narodów badawcze monografia Sriedniej Działu Azji i Kazachstana zaprezentuje Uzbecy. oddana 6 . W bardziej do d r u k u obszerna, dwutomowa, szczególnych gałęzi g o s p o d a r k i : r o l n i c t w a , h o d o w l i , przemysłu, a ponadto rozdziałów dających charakterystykę n a terenie U z b e k i s t a n u i analizujących ności, p r z e d s t a w i t o m y Uzbeków wybrane zagadnienia transpor­ miasta i materialne warunki osiedla życia k u l t u r y społecznej. Z a s y g n a l i z o w a n e lud­ dwa będą n a d e r r e p r e z e n t a t y w n e dla p r o f i l u n a u k o w e g o ośrodka. P r o f i l t e n określa p r z e d e w s z y s t k i m n a d e r s z e r o k i e p o j m o w a n i e nadto dążność do p o d e j m o w a n i a jednoczesnych zbiorowa T o m 1 zawierać będzie omówienie zagadnień etnogenezy i p o ­ tu, n a t o m i a s t 2 t o m , obok wiejskiego w 1 to­ pełnej p o s t a c i osiągnięcia dużych z a k r e s u etnografii, a p o ­ n a szeroką skalę p r o b l e m a t y k i współczesnej osiągnięciach w zakresie studiów przy historyczno-etnograficz- n y c h , z ukłonem w k i e r u n k u b a d a n i a h i s t o r i i k u l t u r y m i a s t . Rozprawy naukowe przygotowane w Dziale m i e j s c o w e c z a s o p i s m o „Izwiestia A N U z b e k s k o j publikuje w pierwszym S S R " , seria nauk rzędzie społecznych. P r o b l e m a t y k a e t n o g r a f i c z n a znalazła s w e m i e j s c e również w b a d a n i a c h i n n y c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h n a t e r e n i e T a s z k i e n t u . S t u d i a n a d literaturą ludową dzone są p r z e d e w s z y s t k i m w I n s t y t u c i e Języka i L i t e r a t u r y A N p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną w N a u k o w o - b a d a w c z y m 4 5 6 T a s z k i e n t 1955. T a s z k i e n t 1959. W p r a c y Narody mira, M o s k w a 1962. prowa­ Uzbeckiej S R R , Instytucie Sztuki M i - �469 KRONIKA Ryc. 1. O z d o b n a alabastrowa nisza, typowa z X I X i pocz. X X w i e k u , wypełniona Muzeum dla bogatych ceramiką Sztuki Stosowanej wnętrz u z b e c k i c h współcześnie produkowaną. Uzbekistanu. Taszkient F o t . Z. J a s i e w i c z �470 KRONIKA nisterstwa K u l t u r y Uzbeckiej Konserwatorium S R R , a m u z y k a ludowa badana jest w 1 Wydzieloną grupę i n s t y t u c j i spełniających poważne z a d a n i a jak i popularyzacyjne etnograficzne w zakresie etnografii Historii Ludów zarówno naukowe stanowią m u z e a . W T a s z k i e n c i e z b i o r y przechowują i eksponują c z t e r y placówki Muzeum Państwowym w Taszkiencie. Uzbekistanu muzealne: (ul. K u j b y s z e w a 6) to n a j s t a r s z a pla­ cówka m u z e a l n a n a t e r e n i e r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Zalążkiem j e j było Muzeum T a s z k i e n c k i e założone w Muzeum niejednokrotnie ulegało roku 1876. W reorganizacji ciągu s w o j e j i zmieniało wieloletniej swoją Muzeum związane było z A k a d e m i ą N a u k R e p u b l i k i , obecnie sterstwo Kultury. Muzeum r u j e M . Sułtanów. Z b i o r y posiada przeszło 90 k o l e k c j i obejmujących m. i n . materiały związane wydzielony działu są n a d e r zebrane w z rzemiosłem, p r z e d e wnętrz i stale okazale „Trudy Muzeum Muzjeja Muzeum publikowane AN były Uzbekskoj S z t u k i Stosowanej tkactwem we cowa, znanego których miejscowi miłośnika obecnie dywa­ swój własnym stan mistrzowie rzeźby w gipsie wszystkim z pierwowzorów cji. K o l e k c j e m u z e a l n e wyrobów Muzeum opracowaniu Katedry Etnografii Państwowe w i oddziale drewnie, zbiorów i malarze. Uniwersytetu Muzeum sztuki Sztuk ludowej tomy . 8 7) powstało w W wyposażeniu Muzeum jest wnętrz, ściśle powiązane w wyproduko­ przeobrażeń w etnografka — zakresu 16) posiada w gipsie oraz hafciarstwa, m. in. eksponuje również a r t y s t y c z n e w y r o b y chińskie, japońskie oraz i n d y j s k i e . Duże zasługi d l a w z b o g a c e n i a Muzeum, W a także jego a r c h i w u m l a t a c h 1936—1937 kierował chary, C h i w y i Margelanu. rękopisów i fotografii, ludową utrzymały się w M u z e u m opublikowano ostatnio położył M . S . on wielomiesięcznymi e k s p e d y c j a m i Tradycje pracy naukowej interesujący do d z i s i a j . W album nauko­ absolwentka c e r a m i k i , rzeźby i tkactwa Muzeum do arty­ Moskwie. S R R (ul. P r o l i e t a r s k a j a z przede produk­ k i e r u j e A . I. S i d o r i e n k o , a w a r t y s t y c z n y c h rzemiosł m e t a l o w y c h b u c h a r s k i e t k a n i n y s z y t e złotem i d y w a n y . do j e d y n i e nawiązujących procesu Sokołowa, i m . Łomonosowa zbiory roku ( r y c . 1), u c z e s t n i c z y l i n a j l e p s i s t r o n y z przedmiotów d l a śledzenia Uzbeckiej bogate trzy artystycznych wprowadzanych uczestniczy A. pra­ wydawnictwie R e p u b l i k i , a jego z b i o r y składają się s t y c z n e j wytwórczości U z b e k i s t a n u . M u z e u m wym m. in. pod k o n i e c X I X w. p r z e z A . A . P o ł o w - składające się z j e d n e j źródłem posiadania się dotąd w a n y c h ściśle w e d ł u g w z o r ó w t r a d y c y j n y c h , a z drugiej t y c h wzorów, są k a p i t a l n y m odzieżą, w y ­ przygotowane przez periodycznym środkowoazjatyckiej. się e k s p o z y c j a są (przebogate k o l e k c j e U z b e k i s t a n u (ul. S z p i l k o w s k a j a z Zarządem Przemysłu A r t y s t y c z n e g o kie­ zbiory S S R " , którego ukazały sztuki mieści prezentują a także r o l n i c t w e m , uzupełnia 1937 i mieści się w pałacyku w y s t a w i o n y m w którym się drogą c o r o c z n y c h e k s p e d y c j i t e r e n o w y c h . P r a c e n a u k o w e cowników 1963 mu Mini­ 10 tys. przedmiotów, wśród których wszystkim in. Muzeum roku patronuje Dział E t n o g r a f i c z n y , Szczególnie n ó w ) i a r t y s t y c z n y m i rzemiosłami m e t a l o w y m i , posażeniem Do bogate i interesujące. Składa się n a n i e ponad X I X w. historii nazwę. kolekcji Andriejew m . i n . do B u - w z a k r e s i e badań n a d sztuką ramach wydawnictw B. Sjergiejewa Cziekanka muzealnych po miedi . 9 M . i n . o p u b l i k o w a n e p r z y g o t o w a n e wspólnie z Działem E t n o g r a f i i obszerne Narodnoje dekoratiwnoje iskusstwo sowietskogo Uzbekistana. Tiekstil, Taszkient 1954, oraz a l b u m y : P. Z a c h i d o w a , Fierganskaja rospis, T a s z k i e n t 1960; A . M o różowej, Maszinnaja diekoratiwnaja wysziwka Uzbekistana, T a s z k i e n t 1960; I. M . P r i с y, Taszkientskaja riezba po ganczu, T a s z k i e n t 1960, oraz G . L . С z i e p i e l i e w i e c k i e j , Suzani Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. T a s z k i e n t 1951—1956. T a s z k i e n t 1960. 7 8 9 �471 KRONIKA Interesujące d l a e t n o g r a f a Szerzenia Wiedzy materiały e k s p o n u j e Naukowej religii i ateizmu. W także Republikańskie (ul. B i e s z a g a c z s k a j a Muzeum zgromadzono 5), posiadające m. Muzeum i n . oddział n i e c o zabytków i materiałów fotogra­ f i c z n y c h dotyczących m i e j s c o w y c h wierzeń i r e l i g i i . Jedynym naukowym jest N u k u s , kałpacka Filia etnografów, ośrodkiem e t n o g r a f i c z n y m stolica Autonomicznej Akademii przede Nauk Uzbeckiej wszystkim w Moskwie. Badaniami w granicach Karakałpakii, interesujące i c h g r u p y w R e p u b l i c e poza T a s z k i e n t e m R e p u b l i k i Karakałpackiej, gdzie S R R . Działa absolwentów placówki w Karagrupa Katedry Nukusie ale również pracuje tam kilkuosobowa objęci Etnografii są nie tylko na innych terenach w K o t l i n i e Fergańskiej Uniwersytetu Karakałpacy Uzbekistanu, m. i n . i w obwodach chorezmijskim i b u - charskim. Niesłychanie gęsta j e s t n a t o m i a s t sieć r e g i o n a l n y c h muzeów, w których z r e ­ guły p r z e c h o w y w a n e są c e n n e materiały etnograficzne, odzwierciedlające specyfikę r e g i o n u . N i e s t e t y w żadnym z t y c h muzeów n i e m a j e s z c z e etnografów. Najbardziej publikańskie M u z e u m Nader bogate rozbudowane muzeów pozastołecznych Historii K u l t u r y i Sztuki Uzbeckiej etnograficzne zbiory mieślnicze, odzież, a p r z e d e Obwodowe Muzeum spośród Muzeum obejmują SRR w przyrodniczy regionalne i Rewolucji i porewolucyjny. przy czym ten ostatni Materiały e t n o g r a f i c z n e i e k s p o z y c j i działu s p r z e d R e w o l u c j i . W czości rzemieślniczej, miedzianych, szczególnie jubilerstwo, odlewnictwo obronnym dwa zasadnicze podzielono na oddziały: okres znaleźć można w reprezentowana z brązu i jest żeliwa, rze­ Podobnie j a k i po­ a sprzed magazynach B u c h a r z e , z n a k o m i t y m ośrodku bogato i Bucharze mieści się w „ A r k u " — placówka w B u c h a r z e p o s i a d a historyczny, rolnicze artystyczne. W z a m k u , stanowiącym do 1920 r. siedzibę e m i r a b u c h a r s k i e g o . zostałe m u z e a jest R e ­ Samarkandzie. narzędzia wszystkim ludowe wyroby Historyczno-Krajoznawcze kulturową zawodowych wytwór­ produkcja przede naczyń wszystkim t k a c t w o i haft złotą nicią. E t n o g r a f n i e może jednakże, zarówno w B u c h a r z e j a k i gdzie i n d z i e j , pominąć działów h i s t o r i i o k r e s u po R e w o l u c j i , zawierających kiedy nader interesujące materiały mówiące o drogach i społecznych w U z b e k i s t a n i e ; p r z e p r o w a d z a n i u wizacji wsi, walce filię — Dział Twórczości emira. W o nadanie bogatych Ludowej, kobiecie reformy mieszczący się w się w swoim na Uzbekistanu C h i w i e n o s i nazwę C h o r e z m i j s k i e g o nego. Dział przedrewolucyjny mieści się w do Muzeum byłym poszerza pałacu pałacu rzemiosła a r t y s t y c z ­ e m i r a i jego docieramy muzealna w kolekty­ Bucharze byłym p o d m i e j s k i m wytwory czasie n a potrzeby północ w nie­ kulturowych rolnej i wodnej, itp. M u z e u m s a l a c h pałacowych z g r o m a d z o n o nego, w y p r o d u k o w a n e Przesuwając praw przeobrażeń dworu. Chorezmu. Placówka Historyczno-Rewolucyjchiwijskich władców. U w a g ę zwracają: k o l e k c j a narzędzi r o l n i c z y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla c h o r e z m i j skich Uzbeków kałpakii oraz Nukusie odtworzone działa przedrewolucyjnej Muzeum graficznych. Eksponuje rzemieślnicze, wyroby W odzież miejscowe Karakałpackie oparty jest wnętrza m i e s z k a l n e . W Muzeum przede Krajoznawcze. wszystkim stolicy K a r a - Oddział się karakałpackie narzędzia r o l n i c z e i r y b a c k i e , oraz wytwory sztuki ludowej: historii n a materiałach rzeźby w etno­ narzędzia drewnie, hafty, j u b i l e r s k i e , d y w a n y , zdobioną uprzęż końską i t d . najbardziej zgromadzono w na południe Obwodowym wysuniętym Muzeum krańcu Uzbekistanu, Historyczno-Krajoznawczym natów dotyczących rzemiosł z końca X I X i X X w., a także kolekcję narzędzi rolniczych. W podwórzu muzeum u z b e c k i e g o z końca X I X — początkó\v X X w . pokazano wnętrze w Termezie, szereg ekspo­ miejscowych domostwa chłopa �472 KRONIKA R y c . 2. „ U r d a " — były pałac chanów w K o k a n d z i e , obecnie M i e j s k i e Muzeum K r a j o z n a w c z e . F r o n t o n z 2 poł. X I X w. Fot. Z. Jasiewicz �473 KRONIKA S z e r e g muzeów z o r g a n i z o w a n o n a t e r e n i e K o t l i n y Fergańskiej, w regionie gęsto zaludnionym Margelan), pracuje rają i o poważnym gdzie Obwodowe Muzeum materiały kiem znaczeniu gospodarczym. pod k o n i e c X I X w. przede mieszkał Krajoznawcze. W przez Zbiory Ferganie kilka (dawny lat B. etnograficzne Nowy Grąbczewski, Muzeum zawie­ w s z y s t k i m z z a k r e s u t k a c t w a , którego z n a k o m i t y m był p o b l i s k i M a r g e l a n . W ośrod­ K o k a n d z i e , do r o k u 1876 s t o l i c y C h a n a t u K o k a n - dzkiego, M i e j s k i e M u z e u m K r a j o z n a w c z e mieści się w byłym pałacu c h a n a C h u d o jara, t z w . „ U r d z i e " ( r y c . 2). B o g a t e materiały e t n o g r a f i c z n e równo w dziale historii okresu naukową p r z e d s t a w i a z których terenie słynął Kokand. Kotliny wodowe przede Pozostałe w muzea granicach Krajoznawcze w posiadające i Miejskie tam za­ Dużą wartość naczyń m i e d z i a n y c h , zbiory przynależnych Andiżanie znajdujemy j a k i sztuki. w s z y s t k i m kolekcja zdobionych Fergańskiej, Muzeum przedrewolucyjnego etnograficzne Uzbekistanowi, Muzeum na to Ob­ Krajoznawcze w Namanganie. Prężne ośrodki n a u k o w e szego r o z w o j u pracowany etnografii i gęsta sieć placówek m u z e a l n y c h są gwarancją w U z b e k i s t a n i e . Rękojmię r o z w o j u i r e a l i z o w a n y w ośrodku t a s z k i e n c k i m n a d e r interesujący p r o g r a m b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h , zwróconych z j e d n e j s t r o n y k u przeszłości, p r z y c z y m e t n o ­ g r a f o w i e rozwiązują n i e k i e d y w ę z ł o w e p r o b l e m y a dal­ s t a n o w i również w y ­ z drugiej nastawionych na szerokie h i s t o r i i X I X i początków X X w., analizowanie współczesnych przeobrażeń kulturowych. Zbigniew Jasiewicz DZIAŁALNOŚĆ B A D A W C Z A N I E M I E C K I E G O I N S T Y T U T U E T N O G R A F I C Z N E G O P R Z Y N I E M I E C K I E J A K A D E M I I N A U K W B E R L I N I E W L A T A C H 1955—1965 W grafii Niemieckiej Republice p r o w a d z o n e są p r z e d e Demokratycznej i w Instytucie Ludoznawstwa badawczy powstał z w badawcze Dreźnie Etnograficznego i Oddziału (im. Wossidly). Wyższej na nowo jako Instytut S z t u k i L u d o w e j nalną. W Rudolf go w ośrodek b a d a w c z y 1962 r. po przejściu Weinhold. regionalnej Również Szkoły wiejskiego etnograf, Richard sposobu Wossidlo, czasie swoich z zamieszek badawczemu — drezdeński Adolf Spamer założonego utworzył go się głównie problematyką n a emeryturę k i e r o w n i c t w o regio­ ośrodka objął r o s t o c k i z a główny c e l s t a w i a sobie o p r a c o w a n i e Podwaliną tego ośrodka j e s t A r c h i w u m i m . W o s s i d l y , życia z wojennych, i rodzajów własnych podróży B e c k m a n n , były współpracownik zbiór Ośrodek Technicznej, około 2 000 000 ss. materiałów rękopiśmiennych i rysunków tyczących 1885—1939 w etno­ i E t n o g r a f i i , a następnie F r i e d r i c h S i e b e r zajmujący Siebera ośrodek k u l t u r y ludowej. zbiór zawierający zakresie w B e r l i n i e do I n s t y t u t u należy od 1954 r. Rostocku w 1919 r. p r z e z K a r o l a R e u s c h e l a . P o o s t a t n i e j w o j n i e rozbudował w Łużyckiego N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k >. Oprócz głównej placówki b a d a w c z e j ośrodek prace wszystkim w Niemieckim Instytucie Etnograficznym pracy materiałów badawczych Wossidly, przechował już pod k i e r o w n i c t w e m (zajęć). Archiwum gromadzonych po m e k l e m b u r s k i m w go, a następnie K a r l a Baumgartena przekazał — latach kraju. uratował ten j e d y n y w s w o i m do­ założył Paul rodzaju ośrodkowi do celów nauko­ wych. O p o w s t a n i u I n s t y t u t u i p i e r w s z y c h l a t a c h jego działalności pisała D. m a n n, Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 385—391. 1 Stock­ Akademii �474 KRONIKA I n s t y t u t posiada działów kultury bogate a r c h i w u m materiałów i i l u s t r a c j i dotyczących ludowej, centralną bieżąco s z e r e g o b s z e r n y c h bibliotekę etnograficzną, różnych opracowuje też na bibliografii. P r a c e b a d a w c z e I n s t y t u t u koncentrują się wokół następujących zagadnień: p o ­ ezja i muzyka ludowa; praca i narzędzia r u n k i życia (szczególnie p r o b l e m a t y k a należałoby wymienić prace redakcyjne czasopismami i wydawnictwami 1 tak w do n i e d a w n a tradycji zakresie dom i z a g r o d a związane z wydawanymi poezji o wielu pracowników opracowuje tematykę ludowych demokratyczno-wolnośeiowych 1954 r. W o l f g a n g S t e i n i t z charakterze i rewolucyjnymi Instytut odbicie w pieśni i o p o w i a d a n i a c h 3 i rewolucyjnych. w k i l k u podstawowych Kierunek w 1962 г., w któ­ dokumentację i analizę pieśni l u d o w y c h (116 t y p ó w ) . Są to 4 demokratycznym wydarzeniami pieśni l u d o w e n i e m i e c k i e g o i opozycyjnym, związane z politycznymi z o k r e s u 1815—1933. G ł ó w n ą część z b i o r u rewolucyjnego r u c h u robotniczego stanowią z 1933 r. T o m t e n poprzedziło k i l k a artykułów , w j e d n y m zaś z n i c h S t e i n i t z wyciąga w n i o s k i 5 retyczne z przeprowadzonych Strobach s t o s u n k i społeczne ( l a m e n t y ) . W gruntownie teo­ badań n a d współczesną pieśnią robotniczą i ludową (chłopską). P o n a d t o H e r m a n n klagen, ten dziełach. P r a c e te k o n t y n u u j e w d a l s z y m ciągu, czego r e z u l t a t e m j e s t t o m w y d a n y pieśni przez wa­ Ponadto 2 ludowej r y m autor przedstawia (osiedle); ciągłymi . nietkniętą, a m i a n o w i c i e ruchów wytyczył w pracy, X I X i X X stulecia), dokumentacja. opracowywał pieśni chłopskie krytykujące 1964 r. ukazała się j e g o m o n o g r a f i a p o d b u d o w a n a źródłową dokumentacją . A u t o r 6 Bauern- pt. t e n opublikował także s z e r e g artykułów analizujących poszczególne pieśni. Po zakończeniu tradycje ujęcia pieśni stanowiło Strobach badań demokratyczne ludowej opracowanie n a d n i e m i e c k i m i pieśniami i opozycyjne, w aspekcie ludowymi, przekazującymi przystąpiono do o p r a c o w a n i a h i s t o r y c z n y m . Podstawę a r c h i w a l n y c h źródeł, którego i B r i g i t t e E m m r i c h . Ogólną syntezę mają syntetycznego d l a tego dokonali zamierzenia wspólnie l o n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h o r a z poszczególnych g r u p pieśni. D o tego badania Hermann poprzedzić m o n o g r a f i e B . E m m r i c h n a d niemiecką pieśnią rzemieślniczą. J a k o dalsze okreś­ zmierzają przewidzia­ n e są m o n o g r a f i e n i e m i e c k i c h pieśni żołnierskich i l u d o w y c h z X V I I w. C e n t r a l n y m zagadnieniem t e o r i i pieśni l u d o w e j i jej w a r i a c j i zajmuje się H . S t r o b a c h , który opublikował już k i l k a artykułów n a t e n t e m a t . 7 I n s t y t u t w y d a j e następujące p u b l i k a c j e n a u k o w e : „Veróffentlichungen des Instituís für d e u t s c h e V o l k s k u n d e " , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g ( w skrócie: „Veróff. d. I n s i . f. d i . V k . " ) ; (od 1950 r. ukazało się 40 m o n o g r a f i i ) . „Deufsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " . H e r a u s g e g e b e n v o m Insíiíuí für deuísche V o l k s k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1955 i dalsze. ( W skrócie: D J b f V K ) ; „Demos". Eíhnographische u n d folklorisíische Informaíionen. H e r a u s g e g e b e n v o m I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s ­ k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1960 i dalsze. Zob. S t о с к m a n n, op. cit., s. 388. Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten, t. 1, „Veroff. d. Insí. f. dí. V k . " , i . 4: 1954. Z o b . S í o c k m a n n , op. cit., s. 389; W. S í e i n i t z , Arbęiterlied und Volkslied, „Sitzungsberichíe d e r D e u t s c h e A k a d e m i e d e r W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n , K l a s s e für S p r a c h e n , L i t e r a t u r u n d K u n s t " , z. 8: 1965, o r a z D J b f V k , t. 12: 1966, s. 1—14; t e n ż e , Das Lied von Robert Blum, D J b f V k , t. 7: 1961. H . S t r o b a c h , Bauernklagen. Vntersuchungen zum sozialkritischen deutschen Volkslied, „Veroff. d. Insí. 1 dí. V k . " , t. 3 3 : 1964. H . S t r o b a c h , Varíabilitdt und V a r i a t i o n a i s Kategorien der Volkslíedtradition, [w:] VII International KongrejS jur Anthropologie und Ethnologie. Wissen­ schaften, M o s k w a 1964; t e n ż e , Variierungstendenzen im deutschen Arbeitervolkslied, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 183—191; i e n ż e, Volksliedvariabilitát, Gesetzmafrigkeiten und Bedingungen, „Jahrbuch für V o l k s l i e d f o r s c h u n g " , t. 11; 1966. 2 3 4 5 6 7 �475 KRONIKA Doris częte i Erich przed wyniki badań stuleciu, Stockmann, muzykolodzy laty badania nad D. naszego opracowywania ludowym opublikowała materiałów i śpiewem Stockmann w I n s t y t u t u , kontynuują pieśni i Altmark w 1962 r . (Stara W 9 muzyki około 1000 zapisów, w Marchia) rozpo­ Nowsze 8 wymienionej z e b r a n y c h w e wcześniejszym o k r e s i e znajdują w y c h z 1955 г., g r o m a d z o n y c h ludowej . w ostatnim pracy się z b i o r y z a pomocą nagrań m a g n e t o f o n o w y c h . oprócz pieśni Całość ludo­ zawiera c z y m 625 t r a n s k r y p c j i z taśmy, a d o d a t k o w o j e s z c z e 2000 incipiów (początków) pieśni sygnalizujących r e p e r t u a r z A l t m a r k . Specjalnym ludową, zadaniem naszego które od l a t p r o w a d z i Wilfriedem Fiedlerem . 1 0 Ukazał k i l k a wartościowych artykułów Głównym skich polem ludowych 12 są badania nad wspólnie paischen naukowej E . Stockmanna m u z y c z n y c h , które jest b a d a n i e prowadzi wspólnie dalsze prace poświęciła się b a d a n i u Autorka 1 4 nad wydaniem zbioru tej s a m e j widziane z regionów opracowania tomu przygotowywanie der opowiadań i podań und Herr podań zawierających nego . Poszczególne t o m y są europej­ Knecht wych ze s t a r s z y c h , t r u d n o poszukiwań powstało krytykę u s t r o j u środkowych i południowych opracowań, w podstawie których także wstępne w y n i k i badań n a d p o d a n i a m i zawierającymi wyjaśniła (powstawania), i kwestie lokalizacji dotyczące pochodzenia historycznych podań regionów N i e m i e c społecz­ s e r i i będą się ukazywać s u k c e s y w n i e . dostępnych zbiorów. N a szereg zawie­ podjęła 1 5 1 7 ukaże się większa Po zgromadzeniu praca autorka dotychczaso­ przedstawiła rozprzestrzeniania typologię We a także krytykę społeczną materiałów rozpatrująca Prze­ Niemiec. w s z y s t k i c h t o m a c h przeważać będzie materiał do tej p o r y n i e p u b l i k o w a n y , pochodzący euro- 4 demokratyczne . 16 ponadto z Ernstem o c h a r a k t e r z e międzynarodowym, pt. Handbuch Gisela Burde-Schneidewind tradycje a n Volksmusikinstrumente rających muzyką lingwistą się już t o m 1 z e b r a n e g o m a t e r i a ł u , E m s h e i m e r e m (Muzeum historii m u z y k i w Sztokholmie), a teraz większego w y d a w n i c t w a albańską z naszym . działalności instrumentów Instytutu D. i E . S t o c k m a n n oraz się ze w s z y s t k i c h podań. S t o c k m a n n , op. cit., s. 389. D. S t o c k m a n n , Volksgesang in der Altmark von der Mitte des 19. bis zur Mitte des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V i c " , t. 29: 1962. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 389. D . S t o c k m a n n , W. F i e d l e r , E . S t o c k m a n n , Albanisćhe Volksmusik. Band I, Gesange der Camen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 36: 1965. M. i n . E . S t o c k m a n n , Volkskundliche Bibliographie Albaniens von 3945—1956, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 203—216; t e n ż e , Forschungsbericht Uber die Sammlung und Untersuchung albanischer Volksmusik, „Acta M u s i c o l o g i c a " , t. 32: 1960. Zob. D . S t o c k m a n n , Z działalności..., 389 n. (W bieżącym r o k u ukaże się następująca p u b l i k a c j a tego w y d a w n i c t w a : B . S á г o s i , Die Volksmusikinstrumente Ungarns). P o z a t y m : E . S t o c k m a n , Die europaischen Volksmusikinstrumente, Moglichkeiten und Probléme ihrer Darstellung in einem Handbuch, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 238—253; t e n ż e , Towards a History of E u r o p e a n F o l k M u s i c I n s t r u m e n t s „Journal of t h e I n t e r n a t i o n a l F o l k M u s i c C o u n c i l " , t. 17: 1965 cz. I I ; t e n ż e , Volksmusikinstrumente und Arbeit, D F b f V k , t. 11: 1965, s. 245—259. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 388. G . B u r d e — S c h n e i d e w i n d , H e r r u n d K n e c h t , „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 2 2 : 1960 (Dt. S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 1). G. B u r d e - S c h n e i d e w i n d , Zwischen Elbe und Niederrhein, (Deutsche S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 2, w d r u k u ) . G. B u r d e - S c h w e i d e w i n d , D e r S a g e n k r e i s um den mecklenburg. Gutsherrn Georg Haberland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 8 — 4 3 ; t e n ż e , Z u einigen 8 9 10 11 12 13 1 4 15 16 1 7 �476 KRONIKA Z badań nad opracowania Katalog podaniami zawierającymi t e n m a być w y d a n y wspólnie krytykę społeczną zrodził się g r u p y „podań h i s t o r y c z n y c h " w r a m a c h n i e m i e c k i e g o k a t a l o g u z Instytutem przez Badania Niemiecki Kultury Instytut Etnograficzny Ludowej Europy w Środkowej z Rostocku żył ze z b i o r u do r e c e n z j i i dyskusji podania część opracowanych Z a r ó w n o układ s y s t e m a t y c z n y , j a k i w y k a z stał p r z e d o d d a n i e m do d r u k u p r z e d y s k u t o w a n y zbiór opracowywany. bem Wossidly Wspomnieć bajek . jest tradycji, mach w oraz j a k i jej Henssena, Siegfried Neumann opracował naszego wydawnictwa . obraz Aneks 1 9 w formie poświęcając swej do prócz tego przebadał współczesnych publikowane Wyniki pracy sukcesywnie zajął zbiór uwagę w artykułów, w p r z y g o t o w a n i u ukazał 10 000 haseł Dotychczasowe znajduje ustnej- kilku to­ a b y n a tej p o d s t a w i e wiejskich. zaso­ odbicie w n i c h zarówno opracowania Wossidly się rękopiśmienny, opublikował powyższego ze zbiorów opowiadań l u d o w y c h , gawędziarzy i który i c h podział r z e c z o w y , społeczną, przekazicielom. 800 zapisów d o l n o n i e m i e c k i c h sobie uwzględniając ich wymowę 1966 r. N e u m a n n Istoty wariantów z o ­ przeszukiwany Gotfrieda liczący 4000 f a c e c j i l u d o w y c h , rzeczywistości Wossidly, i uzupełniony. systematycznie tu trzeba Równocześnie 1 8 Uni­ przedło­ o śmierci, wchodzące w skład dużej g r u p y n a z w a n e j i siły nadprzyrodzone. Ogromny materiałów Berlinie przy w e r s y t e c i e w M a r b u r g u . W w y n i k u tej współpracy I. M u l l e r a mianowicie plan podań. się oraz wyrobić wyniki były się pełniejsze opra­ cowanie. Grupa zadanie, badań robocza obok i przygotowywania dostępnych G. zajmująca opracowywania ze Burde-Schneidewind prace utworzył rektora) z wydawnictwami pod redakcją bardziej serię ludową zbiorów, prac T a k więc autorów o tej obcych ukazały szwedzkich wydawniczą, związaną I n s t y t u t u , zawierającą G. Burde-Schneidewind. sobie i jako dalsze podstawowych folklorystów się już pod węgierskich . (przez trudno redakcją Wolfgang 20 pośrednio tomy osobę poświęcone różnym Wymieniona edycja należy do dy­ naro­ naj­ z n a n y c h p u b l i k a c j i I n s t y t u t u . D o g r o n a w y d a w c ó w tej s e r i i należy J u l i a n Krzyżanowski ( W a r s z a w a ) , G y u l a O r t u t a y ( B u d a p e s z t ) Do postawiła przeprowadzania wydawanie językowych. Steinitz dom, literaturą antologii, względów nową się własnych pory biednych ukazały i się bogaczach , 22 Ludowe Ludowe D o d r u k u p r z y g o t o w a n o Ludowe bajki bajki bajki węgierskie , 2I czeskie białoruskie 23 i Wolfgang Steinitz (Berlin). Ludowe bajki niemieckie i Ludowe bajki rosyjskie . £4 . 2S N a k o n i e c należałoby j e s z c z e wspomnieć o t r a d y c y j n y m przedsięwzięciu I n s t y ­ t u t u , rozpoczętym n a początku naszego s t u l e c i a i s t a l e k o n t y n u o w a n y m , a m i a ­ n o w i c i e w i e l k i m dziele n a z w a n y m Corpus der deutschen Segen und Beschworungsformeln . 2e antijeudalen Sagentypen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 159—165; t e n ż e , Der Bauer in der deutschen V o l s s a g e , D J b f V k , t. 11: 1965, s. 35—45. Zob. D . S t o c k m a n n, Z działalności..., ss. 389. S . N e u m a n n , Volksschwanke aus Mecklenburg, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 30: 1963 ( p r z e d r u k 1964); t e n ż e , Der mecklemburgische Volksschumnk, Sein sozialer Gehalt und seine soziale Funkiion, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , 35: 1964. W. L i u n g m a n s , Varifrán kommer vara sagor (Die schwedische Volksmárchen. Herkunft und Gesćhichte), „Veroff. d. I n s t . d. dt. V k . " , t. 20: 1961; L . D é g h , M a r c h e n , Erzáhler u n d Erzahlgemeinschaft, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 23: 1962. G . O r t u t a y , Ungarische Volksmarchen, B e r l i n 1957, 3 w y d . W. W o e 11 e r, Deutsche V o l k s m a r c h e n von arm und reich, B e r l i n 1959. J . J e c h , Tschechische Volksmarchen, B e r l i n 1961. E. P o m e r a n c e w a , Russische Volksmarchen, B e r l i n 1964 (2 w y d . 1965.) L . G . В a r a g, Belorusische Volksmarchen (w druku). Zob. D. S t o c k m a n n, Z działalności..., s. 390. 18 19 20 21 2 2 23 2 4 25 2 6 �477 KRONIKA W tych d z i a l e p r a c y i narzędzi p r a c y w 1962 r. I n s t y t u t zakończył ostatnich . Zebrany materiał 2 7 udostępniony został i l u s t r a c j i , uporządkowanym według o d p o w i e d n i e j f i c z n e j , obejmując p o n a d tacją historyczną i 15 000 fotografii. tematycznie w inwentaryzację naukowym i geogra­ Materiał t e n j e s t uzupełniany dokumen­ związanymi badaniami terenowymi, o o d p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z i siatkę około 700 ekspertów. Z e b r a n y materiał bliższych buraków wykorzystano latach w formie przewidziana monografii jest archiwum systematyki rzeczowej zbiorowa i większych praca c u k r o w y c h n a kulturę ludową o b s z a r u z opartymi w t e n sposób publikacji . zakresu W 2 a wpływu Magdeburger Borde naj­ uprawy i jej współ­ c z e s n y c h przeobrażeń. W ośrodku b a d a w c z y m kanie swej zdobyczy periodyzuje wiejskiej im. Wossidly w Rostocku Ulrich Bentzien bada przeni­ t e c h n i k i do życia m e k l e m b u r s k i e j on historię r e g i o n a l n e j n a nowoczesne zdobycze ludności w i e j s k i e j t e c h n i k i , przedstawiając świata 29 . W reakcję pracy ludności t e c h n i k i . Szczególnie interesujące etno­ g r a f a okazało się językowe o p a n o w a n i e z j a w i s k t e c h n i c z n y c h i odbicie i c h w nych dziedzinach folkloru. Pracę tę poszerzą badania n a d historią uprawy róż­ roli w północnych N i e m c z e c h , p r z y c z y m szczególną u w a g ę poświęci się pługom i h a ­ k o m , i c h typologii, f u n k c j i i n o m e n k l a t u r z e W zakresie międzynarodowej badań nad 30 narzędziami . pracy Instytut współpracy, co do której zrobiono Współpracę w z a k r e s i e międzynarodowej bibliografii zmierza do poszerzenia już pewną ilość propozycji . 1 1 pługa podjął U . B e n t z i e n . T e m a t u h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d niemiecką u p r a w ą w i n n e j rośli d o t y c z y k i l k a r o z p r a w etnografii rozpoczęto w Rudolfa 1956 r. — Weinholda . 3 2 pod P o d kątem w i d z e n i a kierunkiem Reinharda lato­ regionalnej Peescha i przy współpracy W o l f g a n g a R u d o l p h a — inwentaryzację narzędzi r y b a c k i c h , łodzi i środ­ ków transportu Przeprowadzone n a wybrzeżu badania Bałtyku równo w artykułach, j a k i większej p r a c y B a d a n i a ergologiczne i przyległych, nie n a d m o r s k i c h terenach. przyniosły bogaty materiał, który został zużytkowany z a ­ 33 . s k i e r o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m n a p r o b l e m regionalnego P o r . D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 386. W. J a c o b e i t — R . Q u i e t z s c h , F o r s c h u n g e n zur bauerlichen Arbeit und Wirtschaft im Institut für deutsche Volkskunde Berlin. Stand und Aufgaben, D J b f V k , t. 11: 1965 s. 59—91; W. J a c o b e i t , D a s bauerliche Arbeitsgerat in den Museen der DDR, „Neue M u s e u m s k u n d e " , t. 6: 1963; t e n ż e , Schafhaítung u n d Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 25: 1961; t e n ż e , Bauerliche Arbeit und Wirtschaft. Ein Beitrag zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Volkskunde, „Veroff. d. I n s t , f dt V k . " , t. 39: 1965. U . B e n t z i e n , Das Eindringen der Technik in die Lebenswelt der mecklenburgischen Landbevólkerung, B e r l i n 1961. U . B e n t z i e n , Der Pflug auf der Insel Rugen, „Greifswald-Stralsunder J a h r b u c h " , R. 3: 1963; t e n ż e , Der Haker, D J b f V k , R . 11: 1965, s. 16—34. W. J a c o b e i t , Intensification of International Cooperation in the Field of European Ethnography, „Current A n t h r o p o l o g y " , R . 5: 1964. R. W e i n h о 1 d, Stand und Aufgaben der Erforschung des Weinbaus im Saale—Unstrut—Gebiet, „Forschungen u n d F o r t s c h r i t t e " , t. 37: 1963; t e n ż e , Die ethnographische Erforschung des Weinbaus zwischen Saale und Elbe, „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963; „Ethnographia", t. 74: 1963; t e n ż e , Gemeinsamkeiten und Wechselbeziehungen zwischen der ungarischen und deutschen Weinkultur, [w:l Europa et Hungaria, B u d a p e s t 1965. R. P e e s с h, D i e Fischerkommünen auf Rugen und Hiddensee, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 28: 1961; W. R u d o l p h , D i e U b e r g a n g s f o r m e n zwischen Einbaum und Plankenboot an der südlichen Ostseeküste, B e r l i n 1965; t e n ż e , Handbuch der volkstümlichen Boote im óstlichen Niederdeutschland „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 4 1 : 1966. 2 7 2 8 29 30 3 1 3 2 33 �478 KRONIKA zróżnicowania między niemiecką a starosłowiańską kulturą między wybrzeżem Bałtyku, Ł a b ą Teoretycznej gadnieniem przenikania zjawisk i Dolną O d r ą . 3 4 do k u l t u r y m a t e r i a l n e j P e e s c h , który dał n a d t o p o p u l a r n o n a u k o w e 35 blemów W w punkcie styku po­ dyskusji nad z a ­ poświęcił u w a g ę R e i n h a r d w p r o w a d z e n i e do p o d s t a w o w y c h pro­ ergologii . 3G drezdeńskim ośrodku b a d a w c z y m F r i e d r i c h Sieber górniczą, prowadząc szczegółowe b a d a n i a , pracę metodologiczną . T e j samej 37 na podstawie problematyce K u b e g o . Tematyką górniczą z a j m u j e zajmował poświęcone się również H e l m u t 3 8 się tematyką których stworzył są s t u d i a poważną Siegfrieda W i l s d o r f , ogłaszając od 1959 г., przeważnie w górniczych, s p e c j a l i s t y c z n y c h w y d a w n i c t w a c h , ponad 3 9 dwa­ dzieścia h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h artykułów. W s z y s t k i e te s t u d i a z z a k r e s u c o r a z bardziej stały r o z b u d o w y w u j ącego zebrane przez czej . N a d t o H . W i l s d o r f w 40 nakreślił przedmiot się międzynarodowo H . Wilsdorfa i i U. Uhlricha dwóch podstawowych, tegoż działu zakres górnictwa interesował się również К. nie z M. B a c h m a n n e m i F . S i e b e r e m Tematem w zakresie szczególnych r e g i o n a c h terenowych etnografii bibliografii domu metodologicznych etnografii . 41 Problematyką przeprowadził nych i gospodarczych artykułach z zakresu 4 43 sztuki ludowej . prowadzone Meklemburgii inwentaryzację w ponad zo­ górni­ E . F r i t z s c h , ogłaszając także artykuły w s p ó l ­ chłopskiego kraju. W górniczej etnografii z z a k r e s u rzemiosła ze szczególnym uwzględnieniem zajmował się R . W e i n h o l d i F . S i e b e r Badania działu w są p r z e z K a r l Baumgarten architektoniczną Instytut w podczas budynków po­ badań mieszkal­ 500 w s i a c h . J a k o r e z u l t a t t y c h badań ogłosił k i l k a R . P e e s c h , Ein altslawisches Relikt der materiellen Kultur im Gebiet zwischen Elbe und Oder, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 137—155; W. Rudolph, Altere Entwicklungsstufen der Arbeitsgesellung auf kleinen Fischerbooten, DJbfVk, t. 11: 1965, s. 229—244. R . P e e s c h , D a s Geriit in der Arbeitswelt des Fischers, D J b f V k , t. 12: 1966, s. 26—36. R . P e e s c h , Holzgerat in seinen Urformen., „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 42: 1966. F . S i e b e r , Die bergmannische Lebenswelt ais Forschungsgegenstand der Volkskunde, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 237—242. S . K u b e , Bergmannisches Familienleben in Genrebildern des 19. Jahrhunderts, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 327—365; t e n ż e , Hausen, Wohnen und Siedeln der Bergleute im sachsischen Erzgebirge und seinem Vorland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 307—332; t e n ż e , Bergmannssage und Bilderbogen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 122—134; t e n ż e , Bergmannskostiim und Bergmannschmuck des sachsischen Kurfilrsten von 1678 ais Reprasentationsmittel des Bergmannischen, [w:] H . Winkelmann, Der Bergmannsschmuck Johann Georg II. von Sachsen, B o c h u m 1961. „Anschnitt", „Bergakademie", „Freib. F o r s c h . H e f t e " , „Stahleisen", „Indus t r i e l l e O r g a n i s a t i o n " , „Jahrbuch des S t a a t l . M u s . f. M i n . u. G e o l . D r e s d e n " . Montanethnographische Bibliographie 1945—1964, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 40: 1966. H . W i l s d o r f , Alte bergmannische Gebrauchsgraphik in ihrer volkskundlichen Aussage, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 206—218, o r a z artykuł d r u k o w a n y w „Fests c h r i f t des S t a a t l . M u s . f. V k . " . K. E. F r i t z s c h , M . B a c h m a n n , Deutsches Spielzeug, B e r l i n 1965; ponadto zob. p u b l i k a c j e c y t o w a n e p r z e z D. S t o c k m a n n a , Z działalności..., s. 387. R . W e i n h o l d , Die „Zittauer-Schilsseln" im Staatlichen Museum für Volkskunst, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 124—137; t e n ż e , Zweck und Form, „Jahrbuch des Instituís für a n g e w a n d t K u n s í " , 1962, a nadío cyí. D . S t o c k m a n n , Z działalności s. 387; F . S i e b e r , Begriff und W e s e n d e r V o l k s k u n s t in der Volkskunstforschung, „Wissenschaftliche A n n a l e n " , t. 4 : 1955. T u t a j należy wymienić także a l b u m y W. L u с к i n g a, zob. S t o c k m a n n, Z działalności s. 391. 34 35 3 6 3 7 38 39 40 41 4 2 4 3 �479 KRONIKA publikacji . 4 4 Wspólnie z U . B e n t z i e n e m przeprowadził retrospektywną 1620 r. wyposażenia m e k l e m b u r s k i e j spodarki . W przygotowaniu 45 analizę od zagrody z p u n k t u widzenia budownictwa i go­ z n a j d u j e się a l b u m dotyczący m e k l e m b u r s k i e g o domu halowego. W Brandenburgii inwentaryzację sporządzając rozpoczęto w 1959 r. — pod k i e r u n k i e m W e r n e r a tradycyjnego inwentaryzację budownictwa architektoniczną bytków dawnego budownictwa. wił Radig 1965 r . W. w 4 6 wiejskiego. W Wyniki Przebadano i fotograficzną powyższych badaniach prac prowadzonych w Radiga około wielu typowych badawczych ośrodku zwrócono również uwagę n a b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e i gospodarcze — 180 w s i za­ przedsta­ drezdeńskim S a k s o n i i , któ­ r e m u s z e r e g p u b l i k a c j i poświęcił A l f r e d F i e d l e r . 47 D o b r ą orientację w s t a n i e badań n a d d o m e m chłopskim, p r o w a d z o n y c h mieckiej i Republice Demokratycznej, 1966 r. w y d a w n i c t w a dzący b a d a n i a opublikowane „kieszonkowe" K . B a u m g a r t e n a stępne, A . F i e d l e r , Saksonia, czasie. W s z y s c y dały badacze terenowe się problematyką Instytucie w Nie­ w 1965 i W. R a d i g a , 4 8 a dwa n a ­ ukażą się w najbliższym O. S c h m o l i t z k y , Turyngia, zajmujący w domu chłopskiego i p r o w a ­ na terenie Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej zgrupo­ w a n i są w s p e c j a l n e j K o m i s j i , działającej w r a m a c h I n s t y t u t u . N a d o r o c z n y c h s e s j a c h informują się w z a j e m n i e Powyższe b a d a n i a o prowadzonych badaniach i wymieniają doświadczenia. poszerzone są o problematykę urządzenia wnętrza i k u l t u r y m i e s z k a n i o w e j , do której należą p u b l i k a c j e F . S i e b e r a i S . N e u m a n n a 4Э , а К. Baum- garten przygotowuje syntetyczne opracowanie z z a k r e s u dawnej kultury mieszkanio­ wej na wsi. F . Sieber poszerza problematykę badawczą o zagadnienie zwyczajów i w a r u n k ó w życia . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że p u n k t ciężkości a k t u a l n i e p r o w a ­ 50 dzonych w tej d z i e d z i n i e badań s p o c z y w a n a k w e s t i i współczesnych kulturowych, przy c z y m n a plan pierwszy w y s u w a się z a g a d n i e n i e przeobrażeń analizy warun­ ków m i e s z k a n i o w y c h n a w s i . Pracą tą k i e r u j e P a v o l Nedo. W zakresie bibliografia prac bibliograficznych rejestrująca, której celem od 1958 r. p r o w a d z o n a jest wszechstronna jest etnograficzna informacja wszystkich K. B a u m g a r t e n , Wesen und Aufgabe der Gefiigeforschung, „Letopis", S e r i a C , n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 256—260; t e n ż e , Zimmermannswerk in Mecklen­ burg: Die Scheune, „Veroff. d. I n s t . f. V k . " , t. 26: 1961. K. B a u m g a r t e n , U . B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 31: 1936. W. R a d i g , Gefiigestudien in Brandenburg, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 156—172; t e n ż e , Stand und Aufgaben der Bauernhausforschung in Thüringen, Sachsen und Brandenburg, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 147—162. A . F i e d l e r , D i e Hocheinfahrt. Zum Formenwendel sachsischer Scheunen in neuerer Zeit, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 261—271; t e n ż e , Die Abschaffung der mit Holz gejertigten Schornsteine in Sachsen, „Letopis", S e r i a C , n r 8: 1965, s. 7 4 — 9 8 ; t e n ż e , Kur sachsische Landsverordnungen des 16. bis 18. Jahrhunderts und ihre Einwirkung auf die landliche Bauweise, D J b V k , t. 11: 1965, cz. 1, s. 4 6 — 5 8 ; t e n ż e , Privates und kommunales Backen in Dórfern, „Abh a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des Staałlichen M u s e u m s für V o l k e r k u n d e i n D r e s d e n " t. 22: 1963; t e n ż e , Vo?i D a c h u n d Fach, „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 6: 1960; t e n ż e , H o c h e i n f a h r t b e i S t a l l e n , „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 8: 1962. K . B a u m g a r t e n , D a s B a u e r n h a u s i n Mecklenburg, B e r l i n 1965; W. R a ­ d i g , Das Bauernhaus in Brandenburg und im Mittelelbegębiet, B e r l i n 1966. S . N e u m a n n , L a d e u n d Koffer im b a u e r l i c h e n Mobiliár Westmecklenburgs, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 123—136; p r a c e F . S i e b e r a c y t u j e S t o c k m a n n , Z działalności s. 387. F. S i e b e r , Aspekte der Brauchforschung, „Wiss. A n n a l e n " , t. 5: 1956; t e n ż e , Voire u n d volkstiimliche Moťiuiřc i m Festwerk des B a r o c k s a n h a r d von Dresdener Bildąuellen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 21: 1960. 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 �480 KRONIKA placówek Z badawczych materiału für Instytutu uporządkowanego Volkskunde" publikuje o zamierzeniach według podziału przegląd i wynikach prac badawczych. rzeczowego „Deutsches w poszczególnych literatury obrębie Jahrbuch łów, odnoszących się bądź do t e m a t y k i danego t o m u , bądź do a k t u a l n y c h badawczych. Ponadto w zakresie bibliografii prowadzona jest n a u k o w e g o o stanie badań e t n o g r a f i c z n y c h w N i e m i e c k i e j nej, którą to akcją kieruje informacja Republice H . U h l r i c h . D o tego c e l u służy — międzynarodową Wildhabera (Bazylea) oprócz (Budapeszt) Dla Bibliographia uzupełnienia kowane dokumentacją. archiwum Wynikiem jej jest w y d a w a n a I n t e r n a t i o n a l e V o l k s k u n d l i c h e Bibliographie Historiae Rerum Rusticarum, etnograficznej, będące i liczące obecnie p o n a d 3000 zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h P r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w Z niem. tlum. 51 przez Gunsta opieką C. Kreuzberga . Krakowie Reinhard INSTYTUTU Roberta i Petera 1958 r. zostało zapocząt­ pod I. Nizińska DZIAŁALNOŚĆ publikacji współpraca Jnternationalis. źródeł a r c h i w a l n y c h i l i t e r a t u r y w ikonografii świata Demokratycz­ w dziale przeglądu l i t e r a t u r y „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " — nad dzia­ planów IM. J U L I U S Z A L I P S A W Z A K R E S I E Peesch ETNOGRAFII GOSPODARCZEJ Prace z zakresu anglosaskich, Świadczą publikacje etnografii gospodarczej darzone zarówno E u r o p y , j a k i A m e r y k i , o t y m kongresy z okresu międzynarodowe, lat o s t a t n i c h W są współcześnie coraz większym sympozja, październiku sesje roku naukowe ubiegłego J u l i u s z a L i p s a zorganizował sesję naukową poświęconą etnografii sesji tej p r a c o w n i c y problematykę naukowi Instytutu badawczą, założenia przedstawili teoretyczne d u k c j i różnych działów g o s p o d a r k i oraz osiągnięcia j e d n e g o z działów etnografii Instytutu w chlarz zagadnień, między etnologii i n n y m i : kulturotwórczą bie określonego t y p u g o s p o d a r c z o - k u l t u r o w e g o , ludzkich o uprawianych gospodarki roślinach, f u n k c j e strefy t r o p i k a l n e j , np. w c d y oraz obejmuje rolę roślin Na dyskusji procesu pro­ etnobotaniki . 2 szeroki i zwierząt w poglądy i wiedzę określonych określonego pożywienia w wa­ obrę­ grup całokształcie i o w a d ó w w A u s t r a l i i . Współczesne 3 liczne zasygnalizowali gospodarczej: gospodarczej oraz Instytut im. i w sposoby a n a l i z y Problematyka krajach gospodarczej. referatach społeczeństw p i e r w o t n y c h najważniejsze zakresie w w zainteresowaniem. prace Zob. S t o c k m a n n , Z działalności s. 388. Między i n n y m i V I I Międzynarodowy K o n g r e s Botaników w 1954 r. w Paryżu powołał do życia specjalną sekcję etnobotaniczną; X X X I V Międzynarodowy K o n ­ gres Amerykanistów obradujący w W i e d n i u w 1960 r. wyodrębnił w specjalną grupę r e f e r a t y z z a k r e s u p r o b l e m a t y k i roślin u p r a w n y c h i zwierząt domowych, S e s j a Berlińska N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k z 1955 r. poświęcona była wyłącznie e t n o g r a f i i a g r a r n e j . P o r . A . K o w a l s k a - L e w i c k a , E t n o b o t a n i k a , „Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 207—214. Beitrage zur Wirtschailsethnographie zum 50 Jahrigen Jubilaum des Julius Lips Instituís für Ethnologie und vergleichende Rechtssoziologie, „Sonderdruck aus W i s s e n s c h a f t l i c h e Z e i t s c h r i f t d e r Кяг1 M a r k s U n i v . " , L e i p z i g , z. 2: 1964. E . L i p s , Formen der religiósen Verehrung des Maises bei indianischen Bodenbauern, „Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der K a r l M a r k s U n i v . " , L e i p z i g . R . 9: 1959/1960 ( G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f t l i c h e R e i h e , z. 2); E . L i p s , Ethno51 1 2 3 �481 KRONIKA prowadzone w I n s t y t u c i e J . L i p s a eksponują w b a d a n i a c h g o s p o d a r k i różnych ludów o d m i e n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n y c h n i e t y l k o p r z e b i e g p r o c e s u p r o d u k c j i i jego w s z e c h ­ stronne uwarunkowanie, lecz społeczności. E t n o l o g o w i e cesu produkcji, grupy j a k i końcowy e t n i c z n e j . Znajomość z r o z u m i e n i a w i e l u faktów gospodarcze także według efektywne l i p s c y wyrażają j e j efekt gospodarki wyniki gospodarki pogląd, że zarówno określają właściwy w badanej pro­ stan rozwoju danej danego l u d u c z y s z c z e p u jest k l u c z e m do z d z i e d z i n y k u l t u r y społecznej E . Lips dla s a m przebieg społecznościach i duchowej. przedklasowych są Kompleksy równocześnie kompleksami kulturowymi. Wytyczne w oparciu do zamieszkującej Dane 0 analizy o znajomość dorzecze gospodarki stosunków rzeki Columbii językowe, a r c h e o l o g i c z n e związkach która zdobywanie 1 konsumpcję o m a w i a m a r g i n e s o w o . odżywczej tych dłuższy Północnej. terenów okres Treide indiańskiej świadczą dzieliła D. Treide wybiera wspólne jeden z domi­ pożywienia. Rozdział żywności, wymianę w którego obrębie odbywa kolejno się żywności, narzędzia p r a c y , organizację p r a c y , a w części działalności gospodarczej. i możliwości ności n a b a d a n y m D. ludności A n a l i z a składa się z 2 części, o b e j m u j e W ocenie d l a p r o d u k c j i żywności T r e i d e u s t a l a r o d z a j e tości opracował części A m e r y k i dotyczące przez środowisko geograficzne, proces z d o b y w a n i a wyniki zachodniej analizy ekonomicznej nujących działów g o s p o d a r k i : części p i e r w s z e j w i etnograficzne g e n e t y c z n y c h tej g r u p y , losy h i s t o r y c z n e . D o s w e j w myśliwsko-rybackiej gospodarczo-społecznych obszarze, bądź w małych ilościach, b a d a narzędzi środowiska naturalnego żywności z uwzględnieniem i c h w a r ­ konserwowania, okresy, w Analiza zawiera przydatności przestrzenne których rozmieszczenie żywność występuje zmienność podaży żywności w ocenę i c h e k o n o m i c z n e j w Akcja kolektywy produkcyjne żyw­ nadmiarze różnych wydajności. sezonach. zdobywania pożywienia u I n d i a n z d o r z e c z a C o l u m b i i m a c h a r a k t e r z o r g a n i z o w a n y . l o n y c h s e z o n a c h tworzą się s p e c j a l n e cały drugiej W okreś­ i wyłania się t e c h ­ n i c z n e k i e r o w n i c t w o . E f e k t końcowy p r o d u k c j i żywności i l u s t r u j e T r e i d e n i e t y l k o d a n y m i l i c z b o w y m i , l e c z także f a k t a m i ilustrującymi t r y b życia I n d i a n , stopę ży­ ciową, sposoby w y r ó w n y w a n i a w s z e l k i c h kryzysów żywnościowych, z b y t nadwyżek produkcyjnych o r a z związany z t y m p r o b l e m Gospodarkę Liedtke. W rolniczą strefy swej analizie a organizacją materialnych dąży tropikalnej do w y k r y c i a społeczną. zróżnicowania opracował związku Rozważania społecznego. analitycznie pomiędzy metodyczne dwóch g r u p zagadnień: p r z e d m i o t u p r o d u k c j i oraz samego odnosi przebiegu tym bowiem związanych określenie p r z e d e wiąże z a g a d n i e n i a w s z y s t k i m wielkości pola natury uprawy. społecznej, i n t e r e s u j e z k a r c z u n k i e m , dzięki którym otrzymuje dóbr autor procesu d u k c j i łącznie z j e j e f e k t a m i e k o n o m i c z n y m i . W obrębie p i e r w s z e j g r u p y autor p o s t u l u j e Wolfgang produkcją Z zagadnień ustaleniem go n p . z a k r e s się pole u p r a w n e do pro­ w prac strefie t r o p i k a l n e j , gęstość z a l u d n i e n i a , t j . k o n c e n t r a c j a ludności n a określonych o b s z a r a c h . B a d a rozłożenie w k ł a d u p r a c y potrzebnego n a u p r a w ę d a n e j rośliny w ciągu całego r o k u . Zagęszczenie l u b równomierne rozłożenie w c z a s i e punktów k u l m i n a c y j n y c h w cyklu prac produkcyjnych wpływa n a wielkość i ilość a w dalszej k o n s e k w e n c j i n a t w o r z e n i e się g r u p z a w o d o w y c h ny cykl prac produkcyjnych może decydować grup produkcyjnych, i osadniczych. R o c z ­ o podejmowaniu sezonowych prac Zogrie und Kulturpflanzforschung, [w:] Berichte und Mitteilungen Aus dem Institut für Kulturpjlanzforschung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962; H . R e i m, Die Insektenndhrung der A t i s t r a l i s c h e n Ureinwohner, Eine Studie zur Frühgeschichte menschlicher Wirtschaft und Ernahrung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962. 31 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �482 KRONIKA dodatkowych n a t e r e n a c h sąsiednich, o w y p r a w a c h wojennych i handlowych albo możliwości t a k i c h zupełnie n i e daje. A n a l i z o w a n a j e s t także p r z e z L i e d t k e g o długo­ trwałość okresu wegetacji uprawianych roślin, jakość gleby, trwałość produktu, która może decydować o r o b i e n i u zapasów i w p ł y w a ć n a stabilizację życiową d a n e j społeczności o r a z t w o r z e n i e się w i e l k i c h osiedli. Odstęp c z a s u pomiędzy k o l e j n y m i żniwami w r o c z n y m c y k l u u p r a w y d e c y d u j e o wartości danego p r o d u k t u , a w d a l ­ szej k o n s e k w e n c j i w p ł y w a na powstanie odrobków. w znikomy. w Udział Np. Ameryce sprzętu stosunkowo Środkowej rozwoju prymitywne umożliwiły j e d n o s t r o n n y c h zależności produkcji rolniczej narzędzia duże strefy stosowane zagęszczenie przy ludności, i n n y c h t e r e n a c h możliwe j e s t w e d ł u g L i e d t k e g o dopiero gospodarczych tropikalnej uprawie które jest roślin na wielu przy w y s o k i m stanie roz­ w o j u społecznego. Specyficzne cechy określonych roślin mogą wywierać wpływ na społeczną strukturę o r g a n i z a c j i określonych g r u p l u d z k i c h . Np. rośliny zbożowe można bez trudu przechowywać; w okres jako najbardziej stencji jest uprawa szą formą pracy przymusu pracy, rocznym cyklu uprawy pracochłonny. W zbóż, w jeden egzy­ obcej produkcyjnego poddana jest przez roślin pracochłonnych siły dalszych konsekwencjach w d a n y m społeczeństwie u s t r o j u feudalnego. ona b o w i e m tych okresach najbardziej jest w y k o r z y s t y w a n i e co w z a z n a c z a się społecznościach, w których podstawą roboczej, prowadzi a najrentowniej- nawet stosowanie do wykształcenia się P r a c a w y k o n y w a n a w okresie szczytu Liedtkego specjalnie wnikliwej analizie, m a b a r d z o wysoką wartość: umożliwia powiększenie t e r e n u u p r a w y bądź osiągnięcie nadwyżek p r o d u k c y j n y c h . W y t y c z n e do a n a l i z y g o s p o d a r k i nomadów n a o b s z a r z e s u c h y c h stepów i pół- pustyń w A f r y c e o p r a c o w a l i H . G . S c h i n k e l i W . L i e d t k e . W b a d a n i a c h gospodarki nomadów afrykańskich w i n n o się w e d ł u g autorów uwzględniać również historię go l u d u , s z c z e p u c z y grupy, dzi, np. N a n d i specyficznych w Kenii, Hasnar w Kordofanie, sytuacji, jak rabunku, noma­ stają się r o l n i k a m i pod w p ł y w e m karnych ekspedycji kolonizatorów, powstań itp. Gospodarkę nomadów afrykańskich hamują i ograniczają g e o g r a f i c z n i e : tse, b r a k ise fizjologiczne pastwisk, dane­ z n a n e są b o w i e m z t e r e n u A f r y k i f a k t y , że d a w n i brak soli, s p e c y f i c z n a roślinność u zwierząt, b u d o w a geologiczna wywołująca podłoża. W i e l k i e mucha zaburzenia straty w hodowli powodują e p i d e m i e i c h o r o b y bydła, s i l n e w i a t r y niszczące roślinność. S a m a g o s p o ­ darka nomadów denudację zawiera gleb, plagę w sobie much, a w szereg elementów dziedzinie destrukcyjnych, stosunków społecznych zakłócenia w y w o ł a n e l i c z n y m i kradzieżami i r a b u n k a m i bydła. P a s t e r z w dążeniu do z a b e z p i e c z e n i a się p r z e d wszystkimi wymienionymi powoduje wprowadza afrykański stratami stara się posiadać s t a l e j a k n a j l i c z n i e j s z e s t a d a , p o m i m o iż n i e w y k o r z y s t u j e i c h w s z e c h ­ s t r o n n i e . G o s p o d a r k a nomadów w y m a g a wania s t a d . Społeczną konsekwencją z n a c z n e j ilości rąk r o b o c z y c h do p i l n o w a - tego f a k t u jest pozostawanie d z i n a c h , występowanie w i e l k i c h r o d z i n , p r z y j m o w a n i e pasterskiej (np. rolnicy sajów), k u p o w a n i e Kikuju przyjmowani narzeczonej, wpływające do społeczności dodatnio synów w pasterskiej n a stabilizację Mas- małżeństwa. Odnośnie do p r a c e t n o b o t a n i c z n y c h etnologowie l i p s c y w y s u w a j ą własne d e r a t y . Uważają, że p r a c e te w i n n y ro­ o b c y c h g r u p do społeczności dawać odpowiedź n a p y t a n i e , w j a k i dezy­ sposób występowanie określonych gatunków roślin może kształtować życie d u c h o w e i m a ­ t e r i a l n e określonej społeczności. G r u p y d a r c z y c h rozwijają staw gospodarczych Wprowadzenie ludności o o d m i e n n y c h p o d s t a w a c h się w sposób o d m i e n n y może nowych być jako grupy uwarunkowana roślin do u p r a w y gospo­ e t n i c z n e . Odmienność rodzajem uprawianych p r z y c z y n i a się do z m i a n w pod­ roślin. gospodarce �483 KRONIKA i światopoglądzie danej grupy ludzkiej. Odmienność problemów wymagających rozwiązania w t r a k c i e p r o c e s u p r o d u k c j i s p r a w i a , że powoływane są do życia o d ­ m i e n n e reguły i n o r m y p r a w a zwyczajowego*. Jadwiga WĘGIERSKIE MUZEA Etnographisćhe Wydawnictwo Kucharska ETNOGRAFICZNE Sammlungen der Museen in Ungarn wydane w 1964 r. z a w i e r a materiały dotyczące węgierskich muzeów e t n o g r a f i c z n y c h i o m a ­ wia główne k i e r u n k i i c h działalności. O b o k liczebnego podana s p i s u zbiorów muzealnych j e s t s p e c y f i k a każdego z n i c h . C e l e m n i n i e j s z e g o artykułu j e s t czytelników z problematyką naukową zagadnieniem wystaw zapoznanie związaną ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i etnograficznych w oraz salach ekspozycyjnych i na wolnym po­ wietrzu. Poznanie łości organizacji zagadnienia. muzeów Wszystkie Oświaty i Szkolnictwa Muzeum Krajowe, zajmuje węgierskich muzea Wyższego. n a lepsze podlegają Budapeszteńskie zrozumienie c a ­ Ministerstwu Muzeum Kultury, Etnograficzne, się z b i e r a n i e m materiałów w całym k r a j u , a podlega M i n i s t e r s t w u . M u z e a prowincjonalne Wojewódzkie R a d y N a r o d o w e . Z b i o r y jowym pozwoli węgierskie i wojewódzkie są u t r z y m y w a n e etnograficzne znajdują przez się w M u z e u m Kra­ o r a z w 45 i n n y c h m u z e a c h — wojewódzkich i p r o w i n c j o n a l n y c h . W m u z e a c h Węgier p r a c u j e łącznie 65 etnografów, w t y m 30 w M u z e u m jowym wej. w B u d a p e s z c i e . Należało znaleźć sposób s k o o r d y n o w a n i a Ministerstwo Krajowemu kraju. w tzw. finansowo K u l t u r y , Oświaty i S z k o l n i c t w a Wyższego kierownictwo Muzeum to zakresie badań się wyłącznie ich pracy powierzyło Muzeurn, badań e t n o g r a f i c z n y c h z z a k r e s u m u z e a l n i c t w a w swoją działalność n a d kulturą zbieraniem koordynacyjną materialną, obiektów rozwija ponieważ przede większość całym wszystkim muzeów zajmuje z tej d z i e d z i n y . Działalność t a polega n a u s t a l e n i u z a k r e s u ważniejszych p r a c b a d a w c z y c h Kra­ nauko­ m. in. i kolekcjonerskich oraz uzga­ d n i a n i u planów badań n a zwoływanych w t y m c e l u k o n f e r e n c j a c h . Etnografowie postawili prace węgierscy w ostatnich latach jako zagadnienie badawcze zbieranie i narzędzi rolniczych. przyniosły w s i s z y b k i e przekształcanie się g o s p o d a r k i pierwszoplanowe Współczesne czasy r o l n e j , należy więc j a k n a j ­ prędzej zinwentaryzować i zebrać istniejące j e s z c z e t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e . Zbieranie t r a d y c y j n y c h narzędzi pozwoliło n a k i l k a k r o t n e zwiększenie dotyczących tego p r o b l e m u w Budapeszteńskim n y c h większych e t n o g r a f i c z n y c h S z y b k i e tempo r o z w o j u nych materiałów Etnograficznym i 40 i n ­ prowincjonalnych. r o l n i c t w a , m e c h a n i z a c j a i z a n i k a n i e narzędzi t r a d y c y j ­ przyczyniło się do tego, że p r z e d s t a w i c i e l e się b a d a n i e m temat zbiorach Muzeum różnych dziedzin zainteresowali narzędzi r o l n i c z y c h . E k s p o n a t y , zdjęcia, n o t a t k i i l i t e r a t u r a n a t e n znalazły się dzięki odnaleźć t y c h materiałów, temu w badacz różnych i n s t y t u c j a c h . Często n i e był w n i e można s t a n i e zebrać, opracować, było porównać w s z y s t k i c h istniejących d a n y c h dotyczących tego t e m a t u i mógł się opierać t y l k o na pewnej powstało i c h części. W Węgierskie c e l u umożliwienia Archiwum Narzędzi Zgromadzono t a m wszystkie zebrane rozwiązania Rolniczych tego p r o b l e m u przy Muzeum w 1962 r. Rolniczym. opisy i fotografie narzędzi r o l n i c z y c h . S u k c e - P o t w i e r d z e n i e m tego są w y n i k i p r a c p r o w a d z o n y c h w Zakładzie E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego n a d rybołówstwem zespołowym w e w s i a c h r y b a c k i c h Pół. H e l s k i e g o i w s i a c h r y b a c k o - r o l n i c z y c h z a p l e c z a Półwyspu. 4 �484 KRONIKA s e m tego a r c h i w u m j e s t k a r t o t e k a k i l k u tysięcy p o z y c j i , która j e s t do d y s p o z y c j i badaczy. Większość ta w y k o n a n a zebranych materiałów jest owocem pracy etnografów. po r a z p i e r w s z y w n a s z y m k r a j u w y w o ł a ł a poważne Praca zainteresowanie w całej E u r o p i e . W kwietniu dyskutowano 1964 r. odbyła się k o n f e r e n c j a na której w s z y s c y p r z e d s t a w i c i e l e krajów biorą­ p o s t a n o w i l i rozpocząć podobne p r a c e u siebie w kraju. nad t y m problemem, c y c h udział w k o n f e r e n c j i i prawie O d b y w a j ą c y się w s i e r p n i u 1964 r. w M o s k w i e pologiczny zajmował się również p r o b l e m e m etnografów 10 krajów, V I I Kongres Etnologiczny i A n t r o ­ założenia a r c h i w u m i zalecał częcie p r a c w t y c h k r a j a c h , gdzie są po t e m u możliwości f i n a n s o w e Węgierscy e t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y rozpo­ i personalne. osiągnęli poważne s u k c e s y n i e t y l k o w p r a c a c h 0 wąskim z a k r e s i e , l e c z również w s k a l i k r a j o w e j . Jedną z f o r m szczególnych w s i l u b g r u p e t n i c z n y c h . N a j b a r d z i e j charakterystyczna z tych j e s t próba rialnej zebrania nizinnej przez wsi Krajowe Atány, Zebrano tam w Zebrany materiał p o z w o l i Muzeum położonej w s u m i e około 3000 p o z y c j i — na wydanie w tylko gdzie etnografowie opracowania mate­ województwie Heves. rolnictwa. czasie opracowania p r z e z m u z e a w sześciu podobne ale i zorganizowanie po­ prac całości k u l t u r y w większość z n i c h d o t y c z y przeprowadzili naukowe, gór najbliższym m i e książki. I n i c j a t y w a t a została podjęta Węgier, etnograficzne pobliżu jest badanie badania, wystaw w for­ miejscowościach umożliwiające z zebranych nie ekspona­ tów. 75—80°/o katedrach etnografów 1 w Grupie w węgierskich uniwersyteckich: w pracuje Budapeszcie m u z e a c h biorą także udział w pracach zaliczyć o p r a c o w a n i e podpunktów. badawczych Węgier Badanie i przy zostało pozostali Szeged (1), w Akademii etnograficznych w Węgierskiego A t l a s u A n k i e t a służąca z a materiał wyjściowy wiele muzeach, Badań E t n o g r a f i c z n y c h p r z y Węgierskiej t y c h p r a c należy i w (2), w w Nauk. i wydawania skali krajowej. zakresie. Atlasu. zakończone Oprócz p r a c Na przykład rozpoczęto N i z i n i e Węgierskiej, która o b e j m u j e w odbywało 1965 r. prowadzonych prowadzą pracę Do do A t l a s u z a w i e r a 200 głównych pytań użyciu a n k i e t etnografowie-muzealnicy (1), Zatrudnieni Etnograficznego. się w Przez 250 p u n k t a c h następne będzie się przeprowadzać p r a c e k o n t r o l n e , po których przystąpi się do graficznym czterech Debrecen przy prace Węgierskim Atlasie kartograficzne nad Atlasem dwa lata redagowania w województwa Etno­ mniejszym Szolnok na b a d a n i a w e w s z y s t k i c h 65 w s i a c h województwa. L i c z b a mieszkańców przeciętnej w s i n a N i z i n i e Węgierskiej w y n o s i od 5 do 10 t y s . T e m a t y k a ankiet A t l a s u Województwa Wielkiego Atlasu Etnograficznego. Szolnok pokrywa Rozpoczęto również się częściowo z tematyką prace nad Atlasem woje­ wództwa B a r a n y a n a płd.-wsch. Węgrzech. Największym z a d a n i e m , j a k i e stoi p r z e d etnografią węgierską, j e s t opracowanie n o w e g o podręcznika e t n o g r a f i i Węgier. Najważniejszą Wągier, wydana syntezą w kultury dzące doskonałe monografie nowej, w prawdopodobnie kilku ludowej Węgier 6—8-tomowej syntezy. Książka wycho­ i wydania zupełnie zapewne wydana będzie będzie n a 3 z a s a d n i c z e działy: kulturę kulturę społeczną i kulturę duchową. O b e c n i e i jeżeli n i e nastąpią od tego c z a s u oraz stworzyły konieczność o p r a c o w a n i a językach. P o d z i e l o n a Etnografia jest czterotomowa 1934 r. O l b r z y m i materiał z e b r a n y p r a c e są w s t a d i u m okoliczności opóźniające, to w s z y s t k i e t o m y materialną, organizacyjnym ukażą się w l a ­ t a c h 1970—1972. Rzecz jasna, w problemów, którymi ramach krótkiego zajmują się artykułu węgierscy n i e sposób wymienić wszystkich etnografowie-muzeolodzy. Należy �485 KRONIKA jednak wspomnieć monografia pługa, o w i e l k i c h monografiach uprawy przez nich t y t o n i u , k u k u r y d z y , strojów opracowanych, ludowych, j a k np. c e r a m i k i itd., które a l b o się już ukazały, albo ukażą się w najbliższym czasie. Istnieją wystarczające wydawnictw możliwości wydawania c e n t r a l n y c h , j a k „Etnographia" w prac etnograficznych. języku węgierskim Oprócz i „Acta g r a p h i c a " w językach o b c y c h , K r a j o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w y d a j e Etno- dwie więk­ sze serie w y d a w n i c z e : „Biuletyn E t n o g r a f i c z n y " (Néprajzi Ěrtesító), zawierający głównie opracowania naukowe; „Wiadomości E t n o g r a f i c z n e " (Néprajzi Kozlemények), w których p u b l i k u j e się materiały źródłowe. 12 muzeów p r o w i n c j o n a l n y c h w y d a j e r o c z n i k i , w których również publikowane są p r a c e e t n o g r a f i c z n e . Prócz tego każde m u z e u m wojewódzkie w y d a j e zealne, w których poważne m i e j s c e zajmują Z akcją etnografami zbieracką współpracuje kieruje około Krajowe 1000 zbieraczy-amatorów. Muzeum serie m u ­ artykuły z d z i e d z i n y etnografii. Etnograficzne. Na Tą społeczną organizowane kon­ k u r s y nadesłano p r a c e liczące w s u m i e kilkanaście tysięcy s t r o n ; wypłacono n a ­ g r o d y o łącznej wysokości p o n a d 100 t y s . forintów. W rami jest redakcja Biuletynu Archiwalnego stałym k o n t a k c i e z a m a t o ­ Krajowego Muzeum Etnograficznego (Adattári Ěrtesító). Okresowe nim wystawy kierownictwem jeden etnograficzne Ministerstwa z departamentów wo-Muzealna których zajmuje zajmuje się s t e r s t w o . Działalność są c e n t r a l n i e . P o d bezpośred­ Centrala Oświatowo-Muzealna, się o r g a n i z o w a n i e m również scenariusze opracowane organizowane pracuje organizacją stałych są p r z e z M u z e u m C e n t r a l i sprawiła, wystaw. że p o z i o m Centrala wystaw etnograficznych, i zaakceptowane wystaw której Oświato­ przez Mini­ prowincjonalnych nie różni się od w y s t a w stołecznych. Inną ekspozycje korzyścią z i s t n i e n i a stałego personelu projektującego j e s t z m n i e j s z e n i e kosztów własnych. K o s z t y byłyby g d y b y z a t r u d n i a n o pracowników d o r y w c z o . W i wykonującego z n a c z n i e większe, t e n sposób zaoszczędzono pieniądze, które pozwalają n a urządzenie r o c z n i e d w u k r o t n i e większej ilości e k s p o z y c j i . W y ­ s t a w y etnograficzne organizowane są głównie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h . Wy­ n i k a to z trudności l o k a l o w y c h Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , które n i e m a gdzie pomieścić b o g a t y c h zbiorów; s a l e w y s t a w o w e magazyny. S y t u a c j a polepszy się, gdy Muzeum znajdzie Z a m k u Królewskiego, którego o d b u d o w a zakończy się w zostały z a m i e n i o n e n a pomieszczenie w części 1970 r. P o p r z e n i e s i e n i u się do n o w e j s i e d z i b y M u z e u m o t r z y m a powierzchnię użytkową t r z y k r o t n i e większą od p o s i a d a n e j (14 000 m ) , co p o z w o l i n a z o r g a n i z o w a n i e stałej e k s p o z y c j i z m a t e ­ 2 riałów węgierskich i e g z o t y c z n y c h . Węgierskie w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e dzielą się n a w y s t a w y o b j a z d o w e , okresowe i stałe. W y s t a w y o b j a z d o w e o r g a n i z u j e C e n t r a l a O ś w i a t o w o - M u z e a l n a z materiałów Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o i i n n y c h muzeów k r a j o w y c h . S c e n a ­ riusz w y s t a w opracowuje Muzeum Krajowe, wykonuje Departament Wykonywania W y s t a w , a trasę o b j a z d u u s t a l a D e p a r t a m e n t P r o p a g a n d y Oświatowo-Muzealnej. E k s p o n o w a n i e t y c h w y s t a w o d b y w a się przeważnie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h i d o m a c h k u l t u r y . R o z p a t r u j e się możliwość, a b y m u z e a wojewódzkie również o r ­ ganizowały w y s t a w y o b j a z d o w e obejmujące zasięgiem cały k r a j . M u z e a węgierskie organizują r o c z n i e 150—200 e t n o g r a f i c z n y c h w y s t a w o k r e ­ s o w y c h . Tematyką w y s t a w y o k r e s o w e j może być n a przykład s z t u k a l u d o w a j e d n e j w s i , w y r o b y z j e d n e g o ośrodka g a r n c a r s k i e g o , t k a n i n y j e d n e g o r e g i o n u , w y t w o r y �486 KRONIKA Jednego a r t y s t y ludowego. N a wystawach n i e k i e d y także rzemiosło, n p . b e d n a r s t w o , eksponuje Największą w y s t a w ą okresową była p r z e k r o j o w a s z t u k i węgierskiej, o t w a r t a w się głównie w y r ó b pierników, l e c i e 1962 r. w sztukę ludową, farbiarstwo. wystawa tradycyjnej ludowej B u d a p e s z c i e , urządzona ze zbiorów m u z e u m stołecznego. O dużym z a i n t e r e s o w a n i u w y s t a w ą świadczy fakt, że w ciągu dwóch miesięcy (sierpień—wrzesień) zwiedziło ją p o n a d 100 t y s . osób. Urządzenie w y s t a w stałych, n i e z m i e n i a n y c h w ciągu 6—10 l a t w y m a g a ranności i odpowiedzialności, taką w y s t a w ę oglądają Bardzo Mimo trudnym problemem że n a Węgrzech wystaw powszechnie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h p r a w i e o w i e l e większej s e t k i tysięcy etnograficznych uważa jest się etnografię sta­ zwiedzających. i c h historyczność. z a naukę historyczną, n i e sposób eksponować w p r z e k r o j u h i s t o r y c z ­ n y m . Większość materiałów, j a k i e m a m y , p o c h o d z i z 2 połowy X I X i X X w. Z p o ­ p r z e d n i c h okresów p r a w i e n i c się n i e zachowało. E t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y w ostatnim Bardzo dwudziestoleciu trudno jest zbierają organizować obiekty wystawę z punktu historyczną widzenia dopiero historycznego. z eksponatów, które były z b i e r a n e b e z u m i e j s c o w i e n i a i c h w czasie. P r o b l e m t e n s t a r a m y się rozwiązać w t e n sposób, że brakujące e k s p o n a t y są uzupełniane p l a n s z a m i . J e s t to k o m p r o m i s , n a który m u s i m y iść m i m o s z e r o k o rozwiniętej akcji zbierackiej. Z z a g a d n i e n i e m historyczności e t n o g r a f i i wiąże się p r o b l e m , c z y m a m y zować samodzielne w y s t a w y etnograficzne, kazywać w r a m a c h w y s t a w w Krajowym zbiory Muzeum etnograficzne, historycznych. Problem Etnograficznym w t e n n i e występuje Budapeszcie, które organi­ etnograficzny wystaw, pragnie aby w H i s t o r y c y argumentują, posiada wyłącznie pokazywać materiał e t n o g r a f i c z n y w t e n sposób podkreślić że ukazując pełen rozwój odrębny charakter Więk­ formie etnografii. historyczny regionu należy o b r a z kształtowania się życia chłopów, co p r z y o d e r w a n i u materiałów po­ oczywiście ale w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h j e s t n a d a l o t w a r t y . szość etnografów-muzeologów oddzielnych c z y r a c z e j materiał dać etnograficz­ n y c h od całości z a g a d n i e n i a zubaża ekspozycję. T w i e r d z e n i e to j e s t n a p e w n o słusz­ ne t e o r e t y c z n i e ; w p r a k t y c e j e d n a k z a s t o s o w a n i e się do niego n i e j e s t t a k i e proste. W m u z e a c h prowincjonalnych sale w y s t a w o w e są z b y t małe. N a w y s t a w y stałe, obrazujące r e g i o n objęty z b i o r e m , składają się materiały a r c h e o l o g i c z n e , h i s t o r y c z ­ ne, etnograficzne, p r z y r o d n i c z e , dotyczące r u c h u robotniczego, z h i s t o r i i s z t u k i i l i t e r a t u r y . T a k więc z b i o r y e t n o g r a f i c z n e sposobami. czasów wtedy w W Muzeum, współczesnych, nie jest Szeged które n i e p o s i a d a w y s t a w y materiał to w y s t a w a wystawa pantofli łówstwo, w Debrecen zwiedzający poznają całościowa, i pokazany rolnictwo, występuje oddzielnie. t y l k o obrazująca hodowla materiały się dwoma h i s t o r y c z n e j od X V I I I specyfikę wyrób tych pantofli; materiał e t n o g r a f i c z n y na w y s t a w a c h sztuki ludowej. wystawy etnograficzny a także eksponuje i pasterstwo. Przy w regionu, Szekszárd t y m typie tylko fragmentarycznie, T a m gdzie materiał e t n o g r a f i c z n y np. rybo­ wystaw podobnie j a k j e s t włączony do h i s t o r y c z n e j , p o k a z u j e się przeważnie o b i e k t y dotyczące p r o d u k c j i t u a l n i e urządzenia wnętrz. I n n e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j w. do Najczęściej ewen­ (wyżywienie, z w y c z a j e , s z t u k a l u d o w a ) n i e są p o k a z a n e . D o t y c h c z a s o w e e k s p e r y m e n t y urządzania w y s t a w teriałem właściwy ficzna etnograficznym uzupełnić bardzo (np. Miskolcu, ubogie materiały dużo t r a c i . T r z e b a jeszcze najodpowiedniejszego E t n o g r a f i a węgierska wania w kultury ludowej. czasów h i s t o r y c z n y c h łącznie z m a ­ Székesféhérvar) współczesnych, pozwoliły ale strona w sposób etnogra­ stwierdzić, że n a t y m o d c i n k u n i e znaleźliśmy rozwiązania. dużo u w a g i poświęciła problemowi klasowego zróżnico­ P o d t y m kątem odbywało się z b i e r a n i e obiektów, w t e n sposób powstały z b i o r y w s p o m n i a n e g o wyżej K r a j o w e g o Muzeum Etnograficznego. �487 KRONIKA Wtedy to w obrębie j e d n e j w s i ustalono s i e d e m różnych w a r s t w . Bardzo j e s t pokazać zróżnicowanie k l a s o w e k u l t u r y m a t e r i a l n e j n a w y s t a w a c h nych, t y m bardziej Nieliczne kliwej że może to prowadzić do s c h e m a t y z m u . wystawy, dzona w K r a j o w y m trudno etnograficz­ np. w y s t a w a Muzeum i starannej pracy naukowej w a n i e w s i . Najważniejszym kultury ludowej jednej w s i Tiszaigar, urzą­ E t n o g r a f i c z n y m w 1950 r o k u , świadczą, że p r z y można n a w y s t a w i e pokazać k l a s o w e wni­ zróżnico­ z a g a d n i e n i e m j e s t to, by zwiedzający w y s t a w ę n i e czuł sztuczności takiego rozwiązania. Poziom wystaw sobu eksponowania, dzeniu wystawy. e t n o g r a f i c z n y c h podniosły d y s k u s j e , dotyczące t e m a t y k i i s p o ­ prowadzone raźnego p o l e p s z e n i a Innym otwarto treści w y s t a w ważnym szwedzkiego, obecnie założonego Muzeum na seminariach organizowanych D y s k u s j e te są n i e k i e d y p u b l i k o w a n e . etnograficznych. problemem w p r z e d i po urzą­ Przyczyniło się to do w y ­ 1891 г., jest Węgry Etnograficzne n a wolnym węgierski były skansen. pierwszym a t r a k c y j n a była „wieś e t n o g r a f i c z n a " . łupy i b u d y n k i gospodarcze. wielkie wystawy, 24 c h a ­ Wieś t a przedstawiała n i e t y l k o b u d o w n i c t w o węgier­ itd.) żyjących zakończeniu w y s t a w y m u Muzeum którym Eksponowano s k i e , l e c z również b u d o w n i c t w o s k i e , słowackie skansenu w p o w i e t r z u . N a Węgrzech r o k 1896 był r o k i e m m i l e n i j n y m , w r a m a c h obchodów tysiąclecia o r g a n i z o w a n o z których n a j b a r d z i e j Obok krajem, i n n y c h narodowości ( n i e m i e c k i e , rumuńskie, n a t e r e n i e Węgier. Niestety chałupy te w zostały r o z e b r a n e , a urządzenie wnętrz p r z e k a z a n o serb­ r o k po Krajowe­ Etnograficznemu. W o k r e s i e międzywojennym p r o b l e m węgierskiego s k a n s e n u pozostał w s t a d i u m wstępnym. M i m o że w i e l u etnografów uważało z a słuszne p o w s t a n i e zeum, n i e założono Jedynie przy dwóch s a g y a r m a t , Veszprém) p o s t a w i o n o dwie chałupy. Po wyzwoleniu W go. muzeach takiego m u ­ prowincjonalnych zaczęto z n o w u zastanawiać się n a d z o r g a n i z o w a n i e m (Balas- skansenu. o s t a t n i c h l a t a c h zapadła już d e c y z j a n a najwyższym s z c z e b l u i rozpoczęto kusję. W o k r e s i e najbliższych pięciu l a t p o w s t a n i e dys­ s k a n s e n w z i e l o n e j strefie B u ­ dapesztu. Rozwiązanie p r o b l e m u założenia c e n t r a l n e g o przy muzeach prowincjonalnych tektonicznych zostaje przystosowanych wości, n p . b u d y n e k - o b i e k t pozostaje tem, czasie którego używano w skansenu posuwa się pomału, a l e a l b o pod i c h opieką c o r a z więcej obiektów do z w i e d z a n i a . Istnieje tam wiele archi­ możli­ n a m i e j s c u , j e g o wnętrze urządza się sprzę­ budowania obiektu. Nie są to tylko budynki m i e s z k a l n e ( j a k w Parád, T i s z a c s e g e , Sukoró), l e c z i w i e j s k i e b u d y n k i o p r z e z n a ­ czeniu produkcyjnym (Pápa — w a r s z t a t f a r b i a r s k i , Verpelét — w a r s z t a t Szegvár — w i a t r a k , S z a r v a s — młyn, Ráckeve — młyn w o d n y ) . obiektów j e s t dosyć s k o m p l i k o w a n e , j e d e n p r a c o w n i k . Dużo b a r d z i e j ponieważ w kowalski, Utrzymanie każdym b u d y n k u k o r z y s t n a j e s t s y t u a c j a , gdy cała wieś j e s t tem muzealnym, tak j a k T i h a n y nad Balatonem tych powinien być obiek­ — k i l k a domów r y b a c k i c h , H o l - lókó — k i l k a chałup i kościół. m e t o d a polega n a s k o n c e n t r o w a n i u obiektów a r c h i t e k t o n i c z n y c h w jed­ n y m m i e j s c u . O s t a t n i o n a podwórzu M u z e u m w Kiskunfélegyháza p o s t a w i o n o Druga wia­ trak, n a podwórzu Muzeum w Pécs postawiono n a największą skalę rozpoczęto w Zalaegers.zeg, urządzeniu m i e j s c o w e g o całość b u d o w n i c t w a Tłum, z skansenu, w którym kilka małych gdzie p r o w a d z i za kilka obiektów. Próbę się już p r a c e l a t będzie można przy oglądać c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a tego r e g i o n u . węgierskiego Gyongyi Béni �488 KRONIKA MUZEA Do I I wojny niewielkie światowej zbiory, Towarzystwa było w przeważnie c h w i l i obecnej Bułgarii W BUŁGARII zaledwie archeologiczne, Archeologicznego ożywiła się działalność w zeów. W ETNOGRAFICZNE 13 muzeów gromadzone lub T o w a r z y s t w a posiadających staraniem miejscowego Nauczycieli. Dopiero po wojnie d z i e d z i n i e m u z e a l n i c t w a i powstało s z e r e g n o w y c h m u ­ j e s t w Bułgarii 135 muzeów o r o z m a i t y m p r o f i l u i cha­ rakterze. Najpoważniejszą grywają demią i 3 muzea Nauk. Muzeum Są oraz rolę ze względu n a z b i o r y i p r o w a d z o n e c e n t r a l n e , znajdujące to: Archeologiczny Zoologiczny Instytut i Muzeum, W z Bułgarską Etnograficzny c e n t r a c h okręgów od­ Aka­ Instytut i w kilku się m u z e a okręgowe (ofcrbżen naroden muzej). te, których l i c z b a w y n o s i obecnie 35, są wielodziałowe i posiadają z reguły 3 działy: 1. A r c h e o l o g i c z n y , 2. O d r o d z e n i a i w a l k chów prace naukowe S o f i i , związane Instytut i Muzeum. i n n y c h większych m i a s t a c h znajdują Muzea się w robotniczorewolucyjnych. Etnograficzny, Zoologiczny muzeów W wielu z narodowowyzwoleńczych, 3. R u ­ nich znajduje się poza tym dział l u b dział S z t u k i . W ś r ó d pozostałych muzeów j e s t k i l k a s p e c j a l n y c h , jednodziałowych (takie są w s z y s t k i e m u z e a w Płowdiwie), Muzea Narodowe (muzeum i klasztor Rilski, cerkiew Bojana i kilka innych) a prze­ de wszystkim muzea (muzej biograficzne fcbíta), poświęcone wybitnym poetom, p i s a r z o m l u b działaczom p o l i t y c z n y m . Osobną grupę stanowią z a b y t k i i k o m p l e k s y zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h , pozostające pod ochroną ( j a k Kopriwštica, Tyrnowo, Nessebyr, posiadają Bożeńcy i in.). T y l k o 3 spośród w y m i e n i o n y c h wyżej muzeów g m a c h y s p e c j a l n i e n a t e n c e l w y b u d o w a n e , pozostałe zaś mieszczą się w h i s t o r y c z ­ n y c h b u d y n k a c h (pamiatniki d y n k i przedstawiają na kultura) l u b w zwykłych d o m a c h . H i s t o r y c z n e b u ­ s a m e w sobie interesujące obiekty, n i e stwarzają r z y s t n y c h w a r u n k ó w do celów w y s t a w o w y c h , posiadają bowiem jednak k o ­ małe p o m i e s z c z e ­ n i a o dużej ilości o k i e n i bogatej wewnętrznej a r c h i t e k t u r z e . Pod w względem Sofii związane administracyjnym są z Bułgarską trzy wspomniane Akademią Nauk, centralne muzea a Centralne Muzeum wyżej Armii 1 M u z e u m Przyjaźni ze Związkiem S o w i e c k i m z M i n i s t e r s t w e m O b r o n y . pozostałe m u z e a podlegają ekspozycyjne Muzea W Oddziałowi M u z e ó w K o m i t e t u K u l t u r y i S z t u k i , n a t o m i a s t uzgadniają o czystym profilu i w Rajkowie, a w z odpowiednimi etnograficznym znajdują są działy e t n o g r a f i c z n e plany muzeami centralnymi. się w Sofii s t a d i u m o r g a n i z a c j i są w Ełchowie, w W a r n i e m u z e a c h okręgowych Wszystkie w Płowdiwie i w bądź też e t n o g r a f i a Tyrnowie. jest w nich uwzględniana w dziale w a l k narodowowyzwoleńczych. Największą naukowe placówką i będącą etnograficzną, jednocześnie Etnograficzny Instytut i Muzeum w Sofii. Z b i o r y madzić już wkrótce po w y z w o l e n i u osiemdziesiątych pochodzące której do S o f i i , tworzyły one w dla związku szeroko zakrojone archeologiczne spod p a n o w a n i a etnograficzne Wystawy tureckiego w zapoczątkowały Narodowej gdzie ze stałym zagadnień stały istniejącym badania Bułgarii, urządzonej latach eksponaty w 1892 г., całokształtu gospodarczego i k u l t u r a l n e g o się podstawą już m u z e u m powiększaniem się do zbiorów zbiorów ale już w i rosnącym archeologicznych i etnograficznych rozdzielono życia i rzemiosł etnograficznych. dział e t n o g r a f i c z n y , jest zaczęto t a m g r o ­ następnym r o k u e k s p o n a t y z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j wieziono w bułgarskiej c e l e m było p r z e d s t a w i e n i e Bułgarii. W Bułgarii ubiegłego w i e k u , z b i o r y z pierwszej prowadzącą j e d n y m z n a j s t a r s z y c h muzeów w prze­ Zrazu 1906 r. zainteresowaniem oba działy i utwo­ r z o n o d w a odrębne m u z e a : N a r o d o w e M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e i N a r o d o w e M u z e u m �KRONIKA Etnograficzne. Muzeum 489 E t n o g r a f i c z n e od tej p o r y stale powiększało s w o j e zbiory, głównie j e d n a k t y l k o w z a k r e s i e s t r o j u i z d o b n i c t w a . O d 1921 r. działalność M u z e u m wydawnictwa, artykuły „Izvestia bardzo na Narodnija się ożywiła dzięki s t w o r z e n i u własnego Muzej". Publikowano z różnych d z i e d z i n k u l t u r y m a t e r i a l n e j , d u c h o w e j i społecznej, R y c . 1. M u z e u m Etnografski etnograficzne w w nim folkloru Rajkowie słownego i m u z y c z n e g o . D o 1943 r. ukazało się 14 tomów. Ożywiona działalność M u z e u m znalazła w t y m c z a s i e swój w y r a z również w s t w o r z e n i u w 1925 r. o d ­ dzielnego działu M u z y k i l u d o w e j . W czasie I I wojny 1941 r. w s k u t e k pracownia światowej bombardowania fotograficzna oraz zbiory archiwum muzyczne i magazyny września 1944 r. M u z e u m uzupełnianiu prace Muzeum muzealne spłonęła archiwalne ze z b i o r a m i wznowiło z n i s z c z o n y c h zbiorów swoją i zostały zakłócone. W część zbiorów, cała uległy strojów z n i s z c z e n i u . Ocalało tylko i ozdób m e t a l o w y c h . P o 9 działalność, powiększaniu marcu biblioteka, koncentrując i c h materiałami wysiłki z na dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l n e j i społecznej oraz z d z i e d z i n y s z t u k i l u d o w e j . Przełomową datą w historii Muzeum był r o k 1949, k i e d y włączone ono zostało do n o w o i n s t y t u c j i , która otrzymała nazwę E t n o g r a f i c z n y I n s t y t u t i M u z e u m skiej Akademii Nauk. Głównym zadaniem jej stały się b a d a n i a powstałej przy Bułgar­ dotyczące cało­ kształtu k u l t u r y m a t e r i a l n e j — t r a d y c y j n e j i współczesnej — oraz z a g a d n i e n i a s p o łeczno-ekonomiczne w ich historycznym rozwoju. jednocześnie przekształcony w Dział muzyki ludowej samodzielną placówkę: I n s t y t u t M u z y k i przy został Buł­ garskiej A k a d e m i i Nauk. Etnograficzny i sztuki ludowej, Instytut i Muzeum posiada 3 sekcje: 2. K u l t u r y społecznej, d u c h o w e j , 1. K u l t u r y etnografii materialnej historycznej i etno- �490 KRONIKA genezy o r a z 3. F o l k l o r u . O s t a t n i o w y d z i e l o n o mentacji. Personel naukowy składa j a k o odrębną również sekcję się z 5 s t a r s z y c h pracowników Doku­ naukowych, 9 młodszych pracowników n a u k o w y c h oraz 7 „specjalistów" (praktykantów). D w ó c h młodszych pracowników naukowych oraz 5 „specjalistów", należących do sekcji K u l t u r y m a t e r i a l n e j , z a j m u j e się s p r a w a m i m u z e a l n y m i , biorąc jednocześnie udział w badaniach terenowych, prowadzonych rocznik pt. „Izvestia p r z e z I n s t y t u t . O d 1953 r. I n s t y t u t na Etnografskija Institut i Muzej"; wydaje do 1966 r. ukazało się 8 tomów. Zbiory muzealne gospodarki, liczą obrzędów stanowią s t r o j e około i sztuki. 25 000 eksponatów Najbogatszy z zakresu dział, liczący i t k a n i n y . Oprócz zabytków M u z e u m stroju, około posiada rzemiosł, 17 000 obiektów, około 10 000 p r z e d ­ miotów stanowiących materiały uzupełniające. Początkowo z p o w o d u b r a k u o d p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a M u z e u m dało stałej w y s t a w y . Urządzono ją dopiero nie posia­ po 1954 r„ k i e d y I n s t y t u t otrzymał n a swą siedzibę część d a w n e g o pałacu królewskiego. O b e c n a wystawa zajmuje 11 s a l n a p a r t e r z e i 9 s a l n a I piętrze К Zwiedzanie wystawy stawa z a c z y n a się od I piętra, gdzie pierwsza s a l a j e s t poświęcona c z a s o w e , z m i e n i a n e co k i l k a miesięcy. O b e c n i e p r a c uczniów, o p a r t y c h n a w z o r a c h obrzędowe, t z w . kukery). u m i e s z c z o n o fotografie W ludowych znaje widza z budownictwem ludowym. się w (stroje, hafty, k o r y t a r z u oddzielającym archeologicznych znajduje na wy­ rzeźby, m a s k i w y s t a w ę czasową narzędzi r o l n i c z y c h . P i e r w s z a Znajduje niej od stałej sala się w niej kilkanaście zapo­ fotografii i k i l k a m a k i e t , przedstawiających różne jego t y p y , a więc n a j s t a r s z e c h a t y w i e j s k i e ( z i e m i a n k i , c h a t a o p l e c i o n y c h ścianach, c h a t a bez okien, b u d o w n i c t w o oraz budownictwo conej uprawie pługi, b r o n y współczesne z i e m i znajdują oparte już n a w z o r a c h miejskich. W mWcenia. Pokazano t a m używaną do tego c e l u dikanię a obok tego s z e r e g d r o b n y c h narzędzi (grabie, palamarką, k o s z e n i u itp.). Z n a j d u j e nawadniania, poświę­ się t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e : d r e w n i a n e i i n n e d r o b n e narzędzia p o m o c n i c z e . Następna s a l a z a p o z n a j e n y m i sposobami przy kamienne) sali m a k i e t a zagrody się t a m również m a k i e t a rolnika-gradiTuarat radła, z daw­ valiak, i służącą do o c h r o n y urządzenia oraz m a k i e t a do rąk sztucznego obrzędu zwanego b r a d a (broda), związanego ze ścinaniem o s t a t n i c h kłosów. S a l a poświęcona uprawie winorośli, róż, t y t o n i u , s a d o w n i c t w u i o g r o d o w n i c t w u z a p o z n a j e w skrócie z p r o c e s a ­ m i , j a k i m p o d d a w a n e są te płody po z e b r a n i u z pola. M a m y kadłub do w y c i s k a n i a s o k u z w i n o g r o n , t a m więc urządzenie do d e s t y l a c j i o l e j k u drewniany różanego, p r y m i t y w n e p r z y b o r y do s u s z e n i a liści t y t o n i u , i t p . W dwóch s a l a c h poświęconych p a s t e r s t w u do n a j c i e k a w s z y c h obiektów należą przenośne szałasy do s p a n i a o r a z większy szałas, z w a n y m d u d r a . P o k a z a n o pasterski, przybory, go. Interesującą używane p r z y przeróbce m l e k a , oraz ubiór p a s t e r z a część wyposażenia pasterskiego z t y c h s a l d z w o n k i p a s t e r s k i e z w a n e tjumbeleci, stanowią umieszczone zawieszane owcom sprzęt rodopskiew jednej n a s z y i ; które w l i c z b i e k i l k u n a s t u p o s i a d a l i właściciele dużych s t a d . Każdy z n i c h s a m sobie j e dobierał, tworząc zależnie od u p o d o b a n i a rozpoznawano zespół m u z y c z n y , po którym już z d a l e k a go, gdy się zbliżał ze s w o i m s t a d e m . ' P o s z c z e g ó l n e s a l e poświęcone są następującym z a g a d n i e n i o m : I piętro: w y s t a w y c z a s o w e ; a r c h e o l o g i c z n e narzędzia r o l n i c z e ; b u d o w n i c t w o l u d o w e ; u p r a ­ w a z i e m i ; sprzęt zboża; u p r a w a winorośli, róż, t y t o n i u , o g r o d o w n i c t w o , sadownictwo; p a s t e r s t w o ; t k a c t w o (narzędzia); t k a n i n y ; wnętrze i z b y teteweńskiej. Parter: k i l i m y ; strój; złotnictwo; w y r o b y m i e d z i a n e : k o w a l s t w o ; c e r a m i k a ; rzeźba w d r z e ­ w i e ; rzeźbione s u f i t y . �491 KRONIKA W następnych dwóch s a l a c h znajdują się e k s p o n a t y związane z t k a c t w e m l u ­ d o w y m : w p i e r w s z e j w a r s z t a t p i o n o w y , d w a w a r s z t a t y p o z i o m e o r a z s z e r e g narzę­ dzi służących do obróbki włókna, w d r u g i e j t k a n i n y l u d o w e . T e ostatnie wykazują wielką rozmaitość pod względem t e c h n i k i i pod względem k o m p o z y c j i , świadczące o w y s o k i m r o z w o j u tej d z i e d z i n y twórczości l u d o w e j . Ryc. 2. W y s t a w a Zakończenie etnograficzna pierwszej izby mieszkalnej w części środkowym w wystawy muzeum okręgowym stanowi staja w Plewen tetevenska — wnętrze Bałkanie. G ł ó w n y m e l e m e n t e m j e j urządzenia są duże podesty do s p a n i a , p r z y k r y t e l u d o w y m i t k a n i n a m i . Druga część w y s t a w y , rzemiosłom w i sztuce znajdująca ludowej. oszklonych gablotach. Zwraca Stroje i najczęściej geometrycznej, styczna kolorowe d l a niego zapaski pokazano poświęcona w dwóch niekiedy o bardzo strojom, i bogate salach zdobnic­ skomplikowanej kompozycji, l u b roślinnej. Charaktery­ antropomorficznej j e s t duża ilość m e t a l o w y c h s z n u r e m , t z w . gajtanem. jest dużych d e k o r a c y j n y e l e m e n t stanowią k o s z u l e bogato (prestüki) ozdób ( k o l c z y k i , b r a n s o l e t y , cienie, k l a m r y do pasa). Odzież męska z d o b i o n a wełnianym tam u w a g ę duża i c h różnorodność two. W s t r o j u k o b i e c y m n a j b a r d z i e j haftowane się n a p a r t e r z e , Barwny jest b a r w n y m i element czarnego pierś­ implikacjami lub stroju męskiego stanowią b a r d z o s z e r o k i e p a s y w żywych k o l o r a c h . S a l e poświęcone w y r o b o m z m e t a l i i d r z e w a pozwalają -zapoznać się z w i e l ­ kimi u z d o l n i e n i a m i bułgarskich rzemieślników. P o k a z a n o oraz różne żelazne W przedmioty świeczniki, s a l i poświęconej domowego kasety oraz użytku, wykonane zdobnictwo różnych tam naczynia miedziane z żelaza. Zwracają przedmiotów złotnictwu zobaczyć można p r a w d z i w e uwagę użytkowych. arcydzieła s z t u k i z d o - �492 KRONIKA b n i c z e j — piękne k l a m r y do pasów, naczółki, k o l c z y k i i i n n e p r z e d m i o t y ze s r e b r a , n i e k i e d y pozłacane. J e d n a z d a l s z y c h s a l poświęcona ludowej wę wykonane została ceramice z X I X w. i współczesnej, pochodzącej z k i l k u większych ośrodków. W y s t a ­ zamyka zdobnictwo w drzewie, na które przeznaczono dwie ostatnie sale. W p i e r w s z e j znajdują się różne d r o b n e p r z e d m i o t y zdobione rzeźbą (przęślice, l a s k i , łyżki, stołki, b l a t y do stołów itp.), w drugiej rzeźbione s u f i t y o pięknej, bardzo bogatej k o m p o z y c j i . Część w y s t a w y dzenia w w znajdująca się n a p a r t e r z e n i e była z m i e n i a n a od c z a s u urzą­ 1954 г., natomiast sale 1962 r. O b i e k t y muzealne uzupełniają znajdujące się na I piętrze m a k i e t y i fotografie, były przerobione krótkie t e k s t y i n ­ formują o e k s p o n o w a n y c h z a g a d n i e n i a c h . D r u g i e m i e j s c e po M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w S o f i i z a j m u j e M u z e u m ficzne w P ł o w d i w i e . Powstało ono w się w Muzeum Muzeum XIX jest w., w 1949 r. z n i e w i e l k i c h zbiorów, Archeologicznym. Obecnie zabytkowy którym gmach zachowano — l i c z y około 10 000 eksponatów. dom dawną Etnogra­ znajdujących d a w n e g o bogatego architekturę: kupca rzeźbione z sufity Siedzibą 1 połowy i odrzwia, ścienne szafy i f r y z y . Personel naukowy łów i jednego Muzeum pracownika składa się z 5 pracowników: 4 kierowników oświatowego. Wydzielono następujące działy: dzia­ 1. R o l ­ n i c t w o , 2. Odzież, t k a c t w o i wnętrze, 3. Rzemiosła, 4. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e . P r a ­ c o w n i c y m u z e a l n i prowadzą p r a c e b a d a w c z e , które drukują w czasopiśmie n y m d l a w s z y s t k i c h płowdiwskich muzeów, wychodzącym pod nazwą: wspól­ „Godinisnik n a M u z e j t e w l o v d i v s k i O k r ą g " (t. 1 — 1954 г., t. 2 — 1956 г.). Wystawa M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w P ł o w d i w i e mieści się w 18 s a l a c h , z któ­ r y c h 9 znajduje się n a p a r t e r z e i 9 n a I piętrze. P i e r w s z a część w y s t a w y , znajdu­ jąca się n a p a r t e r z e , z a p o z n a j e z uprawą zboża i i n n y c h roślin, t y p o w y c h d l a tego regionu: winorośli, róż, ryżu pasterstwu ciami i rzemiosłom. oraz Oprócz z ogrodownictwem. narzędzi u m i e s z c z o n o t a m makietę kuźni, m o d e l c o w n i g a r n c a r s k i e j oraz mały młyn w o d n y . n a I piętrze, z n a j d u j e tura typowa Dalsze i wytworów W sale poświęcone są z tymi zaję­ pieca g a r n c a r s k i e g o , f r a g m e n t pra­ drugiej związanych części w y s t a w y , urządzonej się e k s p o z y c j a strojów w i e j s k i c h i m i e j s k i c h o r a z a r c h i t e k ­ d l a płowdiwskiego okręgu. U m i e s z c z o n o t a m również trzy wnętrza m i e s z k a l n e : izbę wieśniaka w R o d o p a c h , m i e s z k a n i e rzemieślnika i m i e s z k a n i e b o ­ gatego kupca. Sala zamykająca wystawę daje przegląd ludowych instrumentów muzycznych. Wystawa Muzeum Etnograficznego rannością. Z a s t o s o w a n o materiał uzupełniający trza mieszkalne i w w niej nowoczesny P ł o w d i w i e urządzona j e s t z wielką (fotografie, m a p y , m a k i e t y , k i l k a obrazów), p o k a z a n o szereg pracowni rzemieślniczych, t y l k o kulturę w s i , a l e również kulturę P ł o w d i w u Muzeum zbiory w regionalne Rajkowie z terenu to trzecie Rodopów. muzeum W sta­ sprzęt m u z e a l n y , w p r o w a d z o n o bogaty starając się wnę­ uwzględnić nie i okolicznych miasteczek. etnograficzne 1954 r. powstało w posiadające Rajkowie bogate muzeum ogólne z oddziałami a r c h e o l o g i c z n y m , e t n o g r a f i c z n y m , b u d o w y s o c j a l i z m u i galerią sztuki. W 1962 r. t r z y działy p r z e n i e s i o n o do i n n y c h pomieszczeń, a w pierwotnej s i e d z i b i e pozostał t y l k o dział e t n o g r a f i c z n y , który przekształcono w oddzielne m u ­ z e u m . B u d y n e k , w którym się ono mieści, j e s t to — podobnie j a k w P ł o w d i w i e dom bogatego k u p c a , zeum posiada zbiory zbudowany w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h ubiegłego z z a k r e s u s t r o j u , t k a c t w a , rzemiosł, s z t u k i l u d o w e j d a r k i , liczące obecnie około 2000 obiektów. W y s t a w a niedużych wieku. pomieszczeniach. Pokazano tam kilka — Mu­ i gospo­ mieści się n a 3 piętrach w 16 pracowni rzemieślniczych, młyn �493 KRONIKA wodny, cinnej prasę do p r a s o w a n i a oraz wnętrze t k a n i n , wnętrze ' w i e j s k i e j i z b y c o d z i e n n e j i i z b y goś­ m i e s z k a n i a mieszczańskiego. W jednej z sal widz zapoznaje się z u b i o r e m i sprzętem p a s t e r s k i m w R o d o p a c h , w k i l k u i n n y c h ze s t r o j a m i B u ł garów-mahometan i Bułgarów-chrześcijan. Specjalną u w a g ę zwracają t k a n i n y r o d o pskie wełniane i koziaki z y c j i . S z e r e g fotografii w naturalnych kolorach i barwione o pięknej kompo­ i k i l k a obrazów oraz m a k i e t a d o m u d a w n e g o wielkorządcy tej części k r a j u zapoznają z b u d o w n i c t w e m typowym d l a tego r e g i o n u . Spośród muzeów okręgowych, posiadających działy etnograficzne, j e d n y m z n a j ­ starszych jest m u z e u m w osiemdziesiątych latach międzywojennym w Gabrowie. Pierwsze ubiegłego wieku zbiory zaczęto t a m gromadzić (rękopisy, broń, m o n e t y ) . przybyły z b i o r y a r c h e o l o g i c z n e . D o I I w o j n y W światowej już okresie muzeum j e d n a k n i e mogło się rozwinąć, gdyż n i e posiadało płatnego p r a c o w n i k a . Dopiero po I I w o j n i e światowej s y t u a c j a uległa z m i a n i e zwłaszcza od 1949 г., k i e d y M u z e u m uzyskało własny b u d y n e k . O d 1962 r. staje się ono m u z e u m okręgowym, jącym następujące działy: 1. H i s t o r i i i etnografii, 2. W a l k posiada­ narodowowyzwoleńczych, 3. Ruchów r o b o t n i c z o r e w o l u c y j n y c h . Wystawa cona została działu h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e g o głównie rzemiosłom i dzięki w temu muzeum pozwala Gabrowie poświę­ o n a zapoznać w się z tą t a k b a r d z o rozwiniętą dziedziną k u l t u r y l u d o w e j w Bułgarii. G a b r o w o było z n a n e j a k o c e n t r u m rzemieślnicze już w X V I I I stało się wytwory to nieduże docierały Lipsk, Moskwa, wno, skóra miasteczko do różnych kwitnącym w. W X I X w. rzemieślniczym, którego miast europejskich, takich j a k Londyn, Wiedeń, Odessa. Podstawowy ośrodkiem s u r o w i e c d l a rzemiosł stanowiło żelazo, d r e ­ i wełna, a siłę napędową dawała woda przepływającej przez miasto J a n t r y . O r o l i rzemiosł może świadczyć ilość niektórych rzemieślników. T a k więc np. majstrów s z e w s k i c h było w G a b r o w i e w połowie X I X w. około 180, prócz n i c h �494 KRONIKA około i 1000 n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h robotników, około 400 czeladników, około 100 k o w a l i majstrów garbarskich, i około 50 g a r n c a r z y . t y m t r z e b a , że wytworzyło się t a m , podobnie zresztą j a k w rzemieślników duże zróżnicowanie i w około 100 Zaznaczyć przy całej Bułgarii, wśród związku z t y m istniało p o n a d 40 s p e c j a l ­ ności. D l a przykładu można przytoczyć chociażby k o w a l i , wśród których b y l i cjaliści wyrabiający liści zajmujący że w spe­ gwoździe, m o t y k i , p o d k o w y , broń palną, noże, w a g i i s p e c j a ­ się n a p r a w ą zegarów. W ekspozycji muzealnej ryczno-etnograficzna świetle t y c h d a n y c h zrozumiałe się s t a j e , poświęcono zajmuje rzemiosłom całą parterową taką uwagę. W y s t a w a część p o w i e r z c h n i histo­ muzealnej, skła­ dającą się z j e d n e j dużej s a l i . Wstęp do w y s t a w y s t a n o w i k i l k a eksponatów a r c h e o ­ logicznych oraz k i l k a żym skrócie dokumentów, dotyczących h i s t o r i i m i a s t a . Następnie w zaznajamia części s a l i p o k a z a n o ona z rolnictwem, różne rzemiosła. Są t o : g a r b a r s t w o , wiectwo, sznurarstwo karstwo, łubiarstwo, ręczna obróbka (gajtandzijsťujo), złotnictwo. Narzędzia i w y t w o r y , niają diagramy dżija, f o l u s z a Ostatnio i teksty muzeum w w folusznictwo, drewna, Gabrowie kilka miejscowości Etera szewstwo, młynarstwo, szereg tkactwo, tooraz (makieta i obecnie posiada gajtan- tokarskiego. Parku odległości Etnograficz­ k i l k u n a s t u k m od już kilkanaście i j a k dotąd j e d y n e m u z e u m uzupeł­ warsztatu warsztatu do urządzenia się on w kra­ specjalności k o w a l s k i c h makiet przystąpiło du­ dalszej garbarstwo, kuźni i f r a g m e n t rzemiosłom. Z n a j d u j e mieślniczych. J e s t to p i e r w s z e i hodowlą. W związane z poszczególnymi rzemiosłami, objaśniające, i młyna) o r a z f r a g m e n t nego, poświęconego miasta sadownictwem warsztatów typu rze­ skansenowskiego w Bułgarii. W zakończeniu tego przeglądu poświęconego m u z e o m etnograficznym g a r i i należy zaznaczyć, że ostatnio daje się zauważyć duży w z r o s t problemami w Buł­ zainteresowania e t n o g r a f i c z n y m i , co p r z e j a w i a się w t e n d e n c j i do przekształcania d z i a ­ ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w m u z e a c h okręgowych w oddzielne m u z e a o r a z w dążeniu do wykształcenia w grudniu kadry specjalistów. 1965 r. 3 - t y g o d n i o w y W tym celu Oddział kurs prowadzony Etnograficznego Instytutu i Muzeum etnograficznych. Wzięło w w n i m udział Sofii, który objął zorganizował naukowych całokształt około 40 pracowników podjętą w t y m k i e r u n k u należy uznać z a b a r d z o się zważy, że w o b e c p r z e p r o w a d z o n e j Muzeów p r z e z pracowników zagadnień muzealnych. celową, a n a w e t Akcję konieczną, jeśli k o l e k t y w i z a c j i gospodarstw rolnych trady­ c y j n a k u l t u r a l u d o w a ulega w Bułgarii g w a ł t o w n y m przeobrażeniom. Maria PIERWSZY W dniach Pierwszy prezę ŚWIATOWY 1—24 k w i e t n i a Światowy nazwać FESTIWAL SZTUKI 1966 r. w MURZYŃSKIEJ Dakarze, stolicy W Misińska DAKARZE Senegalu, odbył F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej. Może r a c z e j należałoby Festiwalem Kultury Czarnej Afryki — ze względu na szeroki w a c h l a r z t e m a t y c z n y o b r a d i poszczególnych i m p r e z . F e s t i w a l był p i e r w s z y m rodzaju afrykańskim afrykańskie, myślany wydarzeniem. chociaż niektóre, jako impreza Brały jak Gwinea, poświęcona przede w n i m udział p r a w i e nieoficjalnie. Choć w n i m też murzyńskości udział wszystkie niż k r a j e kraje środkowej amerykańskie, i południowej w dominująca l u b też pozostaje j a k o k u l t u r a mniejszości. których kraje był w s z y s t k i m k u l t u r z e murzyńskiej, lazły się t a m też k r a j e leżące n a północ od S a h a r y , t a k i e j a k T u n i s , mające w kulturze mniej tego wszystkie Festiwal się tę i m ­ Ameryki. murzyńskość po­ zna­ swej Brały jest �495 KRONIKA W imprezach festiwalowych skie, j a k i k r a j e posiadające rzyńskie). Przybyły delegacje, brało udział 38 krajów. na swym terenie spore (Były to k r a j e mniejszościowe zespoły a r t y s t y c z n e oraz g r u p y afrykań­ grupy mu­ artystów-rzemieślni- ków. Poszczególne te g r u p y r o z m a i c i e reprezentowały s w o j e k r a j e . D u k e E l l i n g t o n , twórca j a z z u , odnosił o w a c y j n e sukcesy w teatrze D a n i e l Sorrano, grupa R y c . 1. G m a c h p a r l a m e n t u , w którym o d b y w a ł y się o b r a d y zaś m a - festiwalowe Fot. K . rokańskich artystów-rzemieślników była p o d z i w i a n a wionych w chatce-pawiloniku na terenie ośrodka przy s w y c h w3 robach r współczesnej Wolski wysta­ produkcji rze­ mieślniczej ( a r t y s t y c z n e j ) „Artisanat v i v a n t e " . N i g e r y j s k i ( N i g e r i a ) rzeźbiarz w s p ó ł ­ c z e s n y , S i m o n O k e k e , był h o n o r o w a n y i n a w i e c z o r n y c h przyjęciach w n a t r y b u n a c h w Assemblěe N a t i o n a l e , Na obrady kolokwium i imprezy festiwalowe wysłały swoich delegatów jechali dyr. Zofia i obserwatorów. Z Szydłowska jak ambasadach. p r a w i e w s z y s t k i e państwa świata P o l s k i n a F e s t i w a l do D a k a r u po­ Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej i dr z Towarzystwa Krzysztof Wolski z Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e . Bogate kraje kami finansowymi Ameryki (USA czy Brazylia) obdarzyły Senegal sporymi zasił­ n a urządzenie f e s t i w a l u . P o d o b n i e d a r y n a F e s t i w a l ofiarowały kraje E u r o p y Zachodniej i Związek R a d z i e c k i . Pierwszy wany Ś w i a t o w y F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej pod egidą U N E S C O patronatem organizowano afrykańskich mowej, i Afrykańskiego został Kulturalnego. zorganizo­ Pod t y m t a k występy zespołów l u d o w y c h z poszczególnych państw i południowo-amerykańskich, afrykańskiej w Dakarze Towarzystwa j a k i pokazy twórczości d r a m a t y c z n e j , afrykańskiej afrykańskich nagrań, sztuki fil­ afrykańskich �496 KRONIKA u t w o r ó w p o e z j i i prozy, c z y w r e s z c i e n o w e j p l a s t y k i . P r z e d e w s z y s t k i m zaś patro­ n a t t e n odczuwało się n a k o l o k w i u m n a u k o w y m , odbywającym s w e o b r a d y w gma­ chu parlamentu Dwu­ dniowa senegalskiego przerwa w niedzielę 3 k w i e t n i a podległości S e n e g a l u ) walowymi galu, Sedara Kolokwium murzyńskiej defilady życiu znanego odbywało ludu i humanisty Prace (Święto Nie­ się z w y s t a w a m i festi­ przyjęcie u p r e z y d e n t a Sene­ i poety się p o d hasłem: dla ludu. 4 kwietnia n a zapoznanie oraz n a o f i c j a l n e Senghora, naukowe w i poniedziałek została w y k o r z y s t a n a i n a obejrzenie Leopolda p r z e z o s i e m d n i , od 31 m a r c a do 7 k w i e t n i a . murzyńskiego. Funkcja kolokwium i znaczenie prowadzono sztuki w trzech s e k c j a c h : 1) F u n k c j i i z n a c z e n i a s z t u k i murzyńskiej; 2) S t y l u , rzemiosła i ubiorów; 3) Tańców, m u z y k i i l i t e r a t u r y . T e m a t y k a była n i e z m i e r n i e s z e r o k a i nie niezbyt sprecyzowana. afrykańskich artystów Odczuwało się to zwłaszcza w i twórców. Rozważano na kolokwium z n a c z e n i e s z t u k i d l a A f r y k i , s z t u k a murzyńska w i d z i a n a Afryki, historii sztuki tradycyjnej życiu wspólnoty afrykańskiej, afrykańska lewskich, s z t u k a abisyńska, zyka, tradycyjny sztuka malgaska, taniec, ludowa literatura licznych takie kwestie, j a k : i przeżywana p r z e z murzyńsko-afrykańskiej, sztuki w niejednokrot­ wypowiedziach znaczenie i estetyka, sztuka dworów tradycyjna przekazywana afrykańska rzeźba w Wszystko to Brazylii, problemy przedstawiono w mu­ ustnie, rzemiosło, ubiór sztuki, jej stan i perspektywy zakresie m u z y k i , tańca, t e a t r u , poezji i k i n e m a t o g r a f i i . ważnymi d l a życia współczesnej Afryki malarstwa, Wreszcie problemami kró­ rzeźba, t r a d y c y j n a vaudou, i ozdoby, przeżywanie s z t u k i murzyńskiej p r z e z l u d z i Z a c h o d u , j a z z , tańce szłość. ludy funkcja rzeźby, zajmowano na przy­ architektury, się n i e z m i e r n i e wykształcenia i wychowania a r t y s t y c z n e g o w c z o r a j , dziś i j u t r o . Dyskutowano współczesnym w Afryce, nad tradycyjnym rozwojem kultury a także n a d ogólnym współczesnej Afryce, wkładem kultury murzyńskiej n a d zasięgiem murzyńskiej kultury kultury k u l t u r y ogólnoświatowej. Podkreślał to s p e c j a l n i e o murzynizacji kultury amerykańskiej rzyńskości k u l t u r l u d o w y c h wej). dorobkiem w w Z w r a c a ł też u w a g ę n a w p ł y w y s z t u k i C z a r n e g o nad murzyńskiej afrykańskiej E . Mveng Stanach Zjednoczonych, w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej Afryki, do mówiąc a także o m u - (środkowej i południo­ Lądu na surrealizm, symbo­ l i z m c z y k u b i z m , j a k i n a w i e l e i n n y c h współczesnych kierunków w s z t u c e z a c h o d ­ niej. Znaczenie kolokwium polegało p r z e d e w s z y s t k i m n a t y m , że po r a z p i e r w s z y w d z i e j a c h A f r y k i afrykańska s z t u k a w j e j różnych a s p e k t a c h była u k a z a n a ludzkości n a t e r e n i e rozpatrywali samej Afryki. tę sztukę j a k a myślała i specjaliści jest, j a k a była i jaką się t w o r z y twórczym s z t u k i afrykańskiej Afryka Po raz pierwszy i w jej tradycjach. W obradowała nad ponownym s z t u k i . I t r z e b a przyznać, że n a o b r a d a c h kolokwium dziedzin samym ośrodku w końcu po r a z p i e r w s z y rozwojem i całej z wielu ożywieniem większość s t a n o w i l i sama własnej przedsta­ w i c i e l e A f r y k i . W p r a w d z i e widziało się t u t a j l i c z n y c h n a u k o w c ó w z całego świata, referujących, dyskutujących, p o l s k i c h , lecz młode k a d r y Na i l i c z n y c h obserwatorów, naukowców afrykańskich F e s t i w a l u p o d d a n o k r y t y c e różne d o t y c h c z a s o w e murzyńskiej. Między i n n y m i z d e c y d o w a n i e kańska n i e podlegała r o z w o j o w i , prymitywu. między innymi delegatów dominowały. poglądy n a t e m a t zbito t w i e r d z e n i a , jakoby l e c z utrzymywała się n a poziomie sztuka sztuki afry­ niezmiennego Można b o w i e m całkiem dokładnie obserwować różnice s t y l u w sztuce B e n i n u , gdzie każda d y n a s t i a w p r o w a d z a ł a r z e c z y n o w e i zupełnie różne od s t y l u dynastii poprzedniej. też każda dynastia Analogicznie wprowadzała w i d z i się to w A b o m e y , K e t u c z y U i d a m , gdzie nowe nowe rzeczy do k u l t u , n o w y styl tańca, �497 K R O N I K A sposoby b y c i a i s t y l życia. Łączyło się to n i e j e d n o k r o t n i e z przemianami społecz­ n y m i , r e l i g i j n y m i i e k o n o m i c z n y m i u poszczególnych ludów. Było to w s z y s t k o j e d ­ n a k z a w s z e i stale murzyńskie i afrykańskie, choć p r z e m i a n y zachodziły k r o t n i e pod w p ł y w e m Obecnie nikt czynników nadchodzących nie może identyfikować etnicznej afrykańskich. Nastąpiły b o w i e m t a k d a l e k i e niejedno­ z bardzo dalekich stron. mapy Afryki z mapą R y c . 2. P a w i l o n K a m e r u n u ( A r t i s a n a t v i v a n t ) w Dakarze Fot. k u l t u r , że d z i s i a j t r u d n o j e powiązać z poszczególnymi p o p u l a c j a m i Wolski к. współczesnej A f r y k i . J e d n a k pokrewieństwa są wyraźne. Np. s z t u k i D o g o n u , B a m b a r a w y w o d z ą się z tego s a m e g o ośrodka, p o m i m o kultur r o z p r z e s t r z e n i e n i a się poszczególnych p e w n y c h wyraźnych c e c h i Senufo indywidu­ a l n y c h i różnic. N a t e r y t o r i a c h D a n c z y Y o r u b a z l u d a m i B a u l e , G u r o , A s z a n t i a l b o A b r o n w i d z i się pewną ciągłość artystyczną, która w ciągu w i e k ó w była reprezen­ t o w a n a p r z e z różne l u d y , różne p l e m i o n a i różne religie. G d z i e w r e s z c i e należałoby szukać praźródła s z t u k i B e n i n u ? T e s a m e c e c h y spotkać można w D a h o m e j u , w p o ­ łudniowej Nigerii, jak i na płaskowyżu z n a n o technikę odlewniczą n a w o s k zachodniego Kamerunu. t r a c o n y , wszędzie p r a c o w a n o Wszędzie w tam złocie, s t o s o ­ w a n o podobny t y p rzeźby, aż do ostatecznego z a n i k u t r a d y c y j n e j rzeźby w drzewie czy w kamieniu. G d z i e i n d z i e j z n o w u w A f r y c e tkwią wspaniałe ośrodki p l e c i o n k a r s t w a . W A b i ­ s y n i i i w B u r u n d i , w K i w u i Z a n z i b a r z e s p o t y k a m y wspaniałe o k a z y bogato z d o ­ b i o n y c h koszyków. C z y należałoby t u szukać wspólnego źródła p o w s t a n i a . N i e . S z t u k a t a p r o m i e n i u j e z różnych ośrodków, niezależnych od siebie. W sudańskiej 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �KRONIKA 498 a r c h i t e k t u r z e n a południowych krańcach p u s t y n i S a h a r y cechy stylistyczne j a k najbardziej do jeziora Czad, od j e z i o r a 0 posiadany surowiec nie, pojedyncze wsie i można wszędzie t y p o w e d l a k u l t u r y afrykańskiej. O d Czad aż po W a d a i wszędzie wznoszono spotkać Timbuktu w oparciu (glinę) wspaniałe pałace, z a m k i , m i a s t a , m i a s t e c z k a , w a r o w ­ domy. Z tego samego materiału, tymi samymi rękoma wznosił to i tworzył t e n s a m murzyński g e n i u s z a r t y s t y c z n y . S t a l e podkreślano n a o b r a d a c h mianach na terenie A f r y k i kolokwium, i poza afrykańska myśl twórcza. S t w i e r d z e n i e festiwalowych wielkich że w r o z w o j u sztuki i w jej prze­ j e j obrębem wszędzie zaznaczyła s w ą obecność twórców to dokumentowała murzyńskich, takich obecność n a i m p r e z a c h jak Duke Ellington, Ella F i t z g e r a l d c z y Józefina B a k e r . W samej A f r y c e wet t a m , gdzie Madagaskaru, się, że j e s t mało gdzie t y l e jest w p ł y w ó w spotkać żywe A innym czyż s z t u k a murzyńska p o n o w n i e stale odżywa i odmładza się. N a ­ zdaje i odżywające przykładem od b i z a n t y j s k i e j i a r a b s k i e j odradzających się jak w malgaskiej Oceanii, nawet sztuki Bantu elementy nie jest murzyńskości, Azji, a nawet ludów Abisynia, z dorzecza ten konglomerat sztuce t a m można Konga. ludów i kultur po głęboko afrykańską. Czyż t a A b i s y n i a n i e m a stale murzyńskich elementów w sztuce. Czyż jej 65 różnych grup e t n i c z n y c h n i e przeżywa stale t y p o w o afrykańskich e m o c j i w tańcu i rzeźbie? P o z a A f r y k ą w i d z i się w i e l k i w k ł a d C z a r n e g o L ą d u w sztukę i kulturę A m e r y k i Południowej i Środkowej, a n a w e t przesiedlonych dzime, do N o w e g o afrykańskie tradycje. rzekami Samaraka Północnej. Ileż j e s t całych g r u p Świata, które n a d a l Dosyć choćby i Cotica w Gujanie w X V I I i X V I I I w. c i p o t o m k o w i e całkowicie wspomnieć Holenderskiej. afrykańskich kontynuują l u d Ddżuka Sprowadzeni swoje żyjący do Paramaribo niewolników A s z a n t i u t w o r z y l i t a m społeczeń­ s t w o zupełnie podobne do takiego, j a k i m było w A s z a n t i c h w t y m czasie w Czasem z niektórymi stwierdzeniami na kolokwium N p . można było mieć wątpliwości, c z y chrześcijaństwo czynnikiem dającym rzeczywiście 1 trudność d o s t o s o w a n i a tak wiele. Mała trudno w okazał afrykańskich się zachodniej atrakcyjność Afryce było chrześcijaństwa się do w a r u n k ó w afrykańskich sprawiają, że n i e chrześci­ bardziej dostosowany niż t y p chrześcijańskiej do poligamicznej społeczno-gospodarczych małej r o d z i n y m o n o g a m i c z n e j . i n n y m i względami i s l a m okazał się też z n a c z n i e łatwiejszy i m n i e j od Afryce. było zgodzić się. jaństwo, lecz i s l a m r o b i s t a l e postępy w A f r y c e . T y p muzułmańskiej rodziny ro­ nad stosunków Pod wieloma skomplikowany chrześcijaństwa. Z a p e w n e szkoły m i s y j n e i chrześcijańskie średnie szkoły w y z n a n i o w e ciły k a d r y czy młodej i n t e l i g e n c j i afrykańskiej, l e c z i tutaj ta inteligencja do przejścia pozostaje na stanowisko nadal bardziej chrześcijańska, wykształ­ można mieć zastrzeżenia, c z y też p r z e j a w i a skłonności niezależne i niezaangażowane. Tradycję i współczesność afrykańską i amerykańską w d z i e d z i n i e tańca można było oglądać codziennie n a p o k a z a c h w t e a t r z e D a n i e l S o r a n o , n a stadionie, a n a ­ w e t n a p l a c a c h i u l i c a c h śródmieścia i M e d i n y . P o p i s y chórów o d b y w a ł y się w k a ­ tedrze. Niektóre czesne sztuki ludowych wały kraje i widowisk. swoje ludowe zakradła się wyraźnie wpływy występowały dawały p o k a z y teatralne i balet, Inne kraje zespoły współczesność. w z przetworzenia prezentował tradycyjnych dawały s z t u k i współczesne. I n n e z n o w u pokazy­ tańcami. L e c z i do t y c h Np. tancerzy w kostiumach ubiorów i nawet tradycyjnych. Podobnie w powały zespoły z N i g e r u . S p e c j a l n i e ciekawe z Zambii mundurów. strojach nowo­ tańców z ich tradycyjnymi europejskich strojach b a l e t o w e . Np. S e n e g a l powstałe rzeczy widziało Zespoły się malijskie tradycyjnych wystę­ były t a m tańce dziewcząt z T a h u a , �499 KRONIKA tańce Bororo taniec i t u a r e g s k i c h nomadów, myśliwski „Mahalba". tworzyło tło. P r z e d wolnym a także n i e z m i e r n i e wykwintny głębi t r z e c h muzykantów nimi jeden z tancerzy w masce mimiczny gurumi grających na (maska zwana ptaka 1 hurtu) k r o k i e m p r z e c h o d z i , co c h w i l a schylając się k u z i e m i . Z a n i m skradał się myśliwy kazie W z łukiem. T r o p i e n i e Nigeru widziało się ptaka dawną podczas N o c y P o e z j i Afrykańskiej, denta S e n e g a l u i wielkiego wystąpiła Na Sedara Senghora, też i n a w y s t a w a c h zazębiały się ze sobą A f r y k a afrykańskich, twórczości sztuk tea­ plastycznej. Stale współczesna. Z przy­ siebie Osobno, czas Chesneau sporo trwania muzeów swej kulturze. s p e c j a l n i e n a F e s t i w a l , o t w a r t o ekspozycję w n o w o w z n i e s i o n y m architektów siadała i Afryka prezy­ w dniu 7 kwietnia. jemnością widziało się, że A f r y k a współczesna z a c z y n a n a r e s z c i e odnajdywać w tradycji i dawnej dawna po­ najwyraźniej j a k o g a l o w y występ w obecności n a p o k a z a c h n o w y c h filmów nagrań. W y s t ę p o w a ł a na festiwalu danej dźwiękach gurumi. się p r z y współczesność poety, L e o p o l d a Współczesność występowała tralnych, odbywa Afrykę, i Věrola bezcennych Festiwalu. świata. Dzięki gmachu eksponatów Przedmioty temu Musée Dynamique. specjalnie sprowadzonych te powypożyczano znalazły się tutaj Nowa pokazano egipskich, w s z y s t k o , z czego przez arcydzieła dumna sztuki ze w s z y s t k i c h b e z najcenniejsze A s z a n t i do p r y m i t y w u środkowej skiego. Niestety układ ekspozycyjnej, doboru rodzajów ekspozycji pięknego oświetlenia, i Abisynii Afryki. Dano był zorientować się w myśli p r z e w o d n i e j niki być może A f r y k a . koptyjskiej tego okazy gustownego wysoce wysoko rozłożenia gustownych afry­ wysta­ O d n a j s t a r s z y c h rzeźb i rzeźby Beninu, że n i e z m i e r n i e Pomimo na mała sztuki przegląd całego d o r o b k u rodzaju, wystawy. po­ do S e n e g a l u kańskiej, których obecnie już próżno byłoby szukać n a t e r e n i e A f r y k i . N a wie przez wystawa trudno było postawionej eksponatów, gablot, sztukę afrykań­ tech­ doskonałego wychodziło się z tej w y s t a w y z nasuwającym się p y t a n i e m . C o t u c h c i a n o powiedzieć, j a k i k o m u ? Być może, że te w s z y s t k i e iż g m a c h wzniesiono z dużym r o z m a c h e m i t r u d n o było zagospodarować się w dużej h a l i z nadwieszo­ nym piętrem. Taką element gera. trudności przestrzeń dekoracyjny dano Oczywiście w wynikały często j e s t t r u d n o tam olbrzymi, prawie r z e c z y tej, aż nadto dopatrzyć w p ł y w u s z t u k i afrykańskiej Inne wystawy ,.Palais de festiwalowe Justitie". Tu z tego p o w o d u , zagospodarować. J a k o końcowy całościenny k i l i m F e r n a n d a współczesnej, można się było n a współczesną sztukę Zachodu. mieściły się w dużym w e s t i b u l u potężnego różnorodne techniki ekspozycyjne Lé- doskonale gmachu obrazowały dorobek współczesny poszczególnych k r a j ó w afrykańskich i amerykańskich. Niektóre s t o i s k a n i e były j e s z c z e zupełnie gotowe (np. H a i t i ) , i n n e w t r a k c i e urządzania, i n n e z a g o s p o d a r o w a n e j e d y n i e k w i a t a m i . Poszczególne k r a j e dawały nierówny Burundi dało prawie wyłącznie plecionkarstwo przegląd twórczości współczesnej. N i g e r i a Tradycyjną chronologicznym żącym ekspozycję do m i e j s c o w e g o gubernatorskim muzealną i typologicznym uniwersytetu. potraktowaną Muzeum zbyt Dahomej w układzie dał terytorialnym, to mieści się w dawnym ciasne pomieszczenia, aby w s k i e j A f r y k i Z a c h o d n i e j . Dzięki t e m u obecna zgromadzone tykw. oglądać było można w „Musée d u D a k a r " i niestety posiada Jednak zdobienie rzeźbę. było pokazać całe b o g a c t w o n a g r o m a d z o n y c h zatłoczona. i znowu materiał. i pokazane zbiorów z terenów nich dawnej nale­ pałacu można Francu­ e k s p o z y c j a tego m u z e u m j e s t z b y t n i o tam rzeczy warte były dokładnego obejrzenia. G u r u m i j e s t to trójstrunowa ciągniętej skórą j a s z c z u r a . 1 gitara z pudłem rezonansowym z tykwy po­ �500 'KRONIKA Innego t y p u była niach pierwszego wystawa Nigerii, mieszcząca się w piętra „Hotel de v i l l e " . Był to t y p o w y obszernych pomieszcze­ styl wystawy, urządzanej n a międzynarodowych t a r g a c h z u k a z a n i e m różnych gałęzi g o s p o d a r k i k r a j u , osiąg­ nięć i zamierzeń, s t a n u oświaty i k u l t u r y , a także z małym s t o i s k i e m pamiątkar­ skim, w którym można było n a b y w a ć artystycznej. parę słów Z drobnych wystaw stoisku Mali. d a n o bogaty zestaw Naprzeciw rzeźb, m a s e k P r z e d m i o t y te w y s t a w i o n e z drobiazgi, notabene ratusza w sporym drewnianych należałoby pomieszczeniu duże, f i g u r a l n e rzeźby jakości poświęcić sklepowym i słomianych, p l e c i o n e k były n a sprzedaż i znajdowały p i e r w s z y c h zostały s p r z e d a n e n i e najwyższej ekspozycyjno-handlowych i tkanin. sporo nabywców. J e d n e drewniane, dochodzące do 3 m wysokości. S t o i s k o M a l i n i e było placówką zorganizowaną p r z e z państwo. Była to wystawa przedsiębiorstwa handlującego starymi i nowymi dziełami sztuki afrykańskiej. W hallu gmachu Izby Handlowej stawę a filatelistyczną. także kolekcje p r z y P l a c u Niepodległości p o m i e s z c z o n o Reprezentowane i n n y c h państw tam świata w były wszystkie kraje z n a c z k a c h związanych wy­ afrykańskie, t e m a t y c z n i e ze strefą tropikalną. Z p o l s k i c h znaczków znalazła się t a m s e r i a w a l k i z głodem. S p o ­ ro państw afrykańskich na festiwal techniką) emitował też serię sprzedawano Na ze s p e c j a l n y m zakończenie czyków w musi dawanych zatoce i serie z podobiznami c z t e r e c h znaczków wraz obrazach — wydało piękne s e r i e e t n o g r a f i c z n e , bloki się koło Zielonego W ludowymi z wystawy wspomnieć S e n e g a l zaś s p e c j a l n i e i rzeźb. W y d a n o o Przylądka. przedstawieniach Wyspa historyczne i które filatelistycznej. Gorée, n a j s t a r s z e j XVII i XVIII (słabą z Senegalu, Gorée — osadzie m a starą żywych Europej­ kolonialną w. odbywały się n a w y s p i e targi do A m e r y k i k i l k a milionów Murzynów. Współcze­ Gorée j e s t w całości z a c h o w a n y m z a b y t k i e m d a w n e j muzeum festiwalu stemplem jeszcze niewolników i stąd w y w i e z i o n o śnie w y s p a strojami wieczorami na wyspie zabudowę t y p u p o r t u g a l s k i e g o . siada ze masek jest pomnikiem martyrologii n a Gorée d a w a n o w żywych o b r a z a c h architektury, po­ murzyńskiej. historię podboju Podczas A f r y k i i handlu niewolnikami. To chyba współczesne był jedyny akcent współdziałanie na niezgody polu nauki, ras. Poza kultury t y m wyczuwało i sztuki, czego się raczej zresztą sam tłumny F e s t i w a l był n a j l e p s z y m d o w o d e m . Krzysztof WYSTAWA TATRZAŃSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W Wolski LINZU W r a m a c h T y g o d n i a K u l t u r y P o l s k i e j , który odbył się w d n i a c h od 5 do 13 l i ­ s t o p a d a 1965 r. w tejszym Muzeum Ministerstwa zajęło s t o l i c y Górnej Krajowym Kultury się B i u r o i Sztuki Wystaw A u s t r i i , w L i n z u , została z o r g a n i z o w a n a wystawa Tatrzańskiej organizacją Artystycznych w Sztuki wystawy pod Krakowie pod w tam­ Ludowej . N a zlecenie 1 względem t e c h n i c z n y m kierunkiem komisarza w y s t a w y , d y r e k t o r a dr. J a n a M y c i e l s k i e g o . S c e n a r i u s z w y s t a w y o r a z t e k s t k a t a l o g u napisał mgr J a n Bujak również dokonał w y b o r u skierowany przez Katedrę Etnografii Słowian eksponatów o r a z opracował z e s t a w p l a n s z i koncepcję m a p pogrądowych. Organizacją wystawy w A u s t r i i kierował dr F r a n z L i p p , znany muzeolog austriacki, dyrektor M u z e u m K r a j o w e g o w L i n z u . 1 Czas trwania wystawy U J , który fotograficznych został przedłużony do 3 X I I 1965 r. �501 KRONIKA W założeniach s w o i c h w y s t a w a ponatów składający się z n a c z n i e przekraczała t r a d y c y j n y z e s t a w zazwyczaj na w y s t a w y sztuki ludowej. Stało się eks­ to n a życzenie dr. L i p p a , który s p e c j a l n i e przybył n a d w a d n i do P o l s k i i po z a p o z n a n i u się z z a s o b a m i muzeów w Zakopanem i w Rabce z prośbą o uwzględnienie w r a m a c h w y s t a w y (reprezentowanych zwrócił się do organizatorów w s z y s t k i c h działów k u l t u r y w m u z e a c h ) , co w r a z z p l a n s z a m i f o t o g r a f i c z n y m i ludowej przedstawia­ jącymi l u d o w e b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e , gospodarcze i przemysłowe, a także s c e n y ilustrujące obyczaje podhalańskiej życie, zajęcia i ludności całokształt tej k u l t u r y . C e l e m w y s t a w y wsi było więc z r e a l i z o w a n i e w y c h założeń e t n o g r a f i c z n y c h , j a k i p o k a z a n i e p l a s t y k i l u d o w e j , winno ukazać zarówno nauko­ zdobnictwa oraz s z t u k i związanej z o b y c z a j a m i i obrzędami. Z w a r t y t e r y t o r i a l n i e i e t n i c z n i e obszar oraz stosunkowo pozwoliły bogate przejrzyście, zbiory muzealne posiadające choć ze zrozumiałych okazy względów z różnych okresów nie wyczerpująco, przed­ stawić poszczególne z a g a d n i e n i a w i c h r o z w o j u h i s t o r y c z n y m . P o k a z a n o więc n a j - charakterystyczniejsze zajęcia, rzemiosła drzewne, dla Podhala kowalstwo, tradycyjne garncarstwo jak i inne. P o n a d t o domowe, strój, obrzędy, rzeźbę i m a l a r s t w o . pasterstwo, niektóre eksponowano sprzęty E k s p o z y c j e uzupełniały p l a n s z e foto­ g r a f i c z n e pokazujące z a s t o s o w a n i e poszczególnych okazów w życiu c o d z i e n n y m , i c h wyrób im. itd. O s o b n y A. Kenara ludowej dział w był przeglądem Zakopanem, których dorobku uczniów twórczość Liceum nawiązuje do Plastycznego tradycji sztuki Podhala. Podstawę w y s t a w y stanowiły e k s p o n a t y w y b r a n e skiego w Zakopanem, Muzeum i m . W. Orkana ze zbiorów M u z e u m w Rabce, Tatrzań­ uzupełnione okazami M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e , M u z e u m w B o c h n i i wypożyczalni z C P L i A oraz pochodzącymi ze zbiorów prywatnych. Zgromadzone na wystawę zestawy przedmiotów oraz materiały i l u s t r a c y j n e zostały z a t w i e r d z o n e p r z e z komisję wery­ fikacyjną, w skład której w e s z l i : prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , d y r e k t o r Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, dr K a z i m i e r z Pietkiewicz, z Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i , o r a z dr J a n M y c i e l s k i , k o m i s a r z w y s t a w y . W dniu 5 listopada dnocześnie inauguracją basador Polski w i oraz sztuki 1965 r. nastąpiło u r o c z y s t e o t w a r c i e w y s t a w y , Tygodnia Wiedniu, Polskiego członkowie prasa. W y s t a w a w Linzu. Na będące j e ­ uroczystość przybył a m ­ m i e j s c o w y c h władz, p r z e d s t a w i c i e l e została b a r d z o p r z y c h y l n i e przyjęta przez nauki publicz­ ność i uzyskała s z e r e g p o c h l e b n y c h r e c e n z j i . W związku z w y s t a w ą katalog, zawierający wystawowych . 2 regionu prócz Obszerne został w y d a n y części wprowadzenie i z a r y s e m k u l t u r y ludowej i spisowej Krajowego 12 r e p r o d u k c j i zaznajamiające Podhala dr F . L i p p , który podniósł cele w y s t a w y lepszego nakładem M u z e u m ogólnej z historią, w Linzu eksponatów osadnictwem napisał m g r J . B u j a k . Wstęp skreślił i z n a c z e n i e tego r o d z a j u współpracy d l a z r o z u m i e n i a się obu narodów. Przypomniał on, że z a i n t e r e s o w a n i a znawców Podhalem, i etnografów datuje a u s t r i a c k i c h karpacką się już od kilkudziesięciu l i c z n y m i artykułami i publikacjami kulturą lat, co wyrażało o tematyce etno- W y d a j e się, że byłoby może c e l o w e ne, zupełnie n i e m a l n i e z n a n e f a k t y ludową, i a w ludo­ szczególności się między innymi antropologicznej. przypomnieć p r z y tej o k a z j i również i i n ­ dotyczące współpracy między ludoznawcami p o l s k i m i a a u s t r i a c k i m i pod k o n i e c X I X w., właśnie w z a k r e s i e w y s t a w i e n n i c t w a etnograficznego. Ponieważ zagadnienie to z n a c z n i e w y b i e g a poza szczupłe ramy n i n i e j s z e g o artykułu, o g r a n i c z y m y się do omówienia k i l k u ważniejszych przykładów. 2 Volkskunst der Tatra in Polen, L i n z 1965, ss. 32. �602 KRONIKA Druga p o l o w a X I X w. n a z i e m i a c h p o l s k i c h , m i m o n i e sprzyjających warun­ ków p o l i t y c z n y c h i g o s p o d a r c z y c h , była o k r e s e m t w o r z e n i a p i e r w s z y c h p r y w a t n y c h kolekcji e t n o g r a f i c z n y c h , które później dały początek m u z e a l n i c t w u mu. W zakresie zbieractwa wytworów kultury ludowej jając się również p o d t y m względem spośród etnograficzne­ przodowała G a l i c j a , w y b i ­ i n n y c h krajów monarchii Austro- -Węgierskiej. Pierwsze bliższe kontakty między zbieraczami zostały nawiązane w c z a s i e o r g a n i z o w a n i a na wystawach przemysłowych, osiągnięciach p o l s k i c h kolekcjonerów działalność poszczególnych osób, zainteresowaniem n a tych wystawach j a k również ludoznawców się p o d p r o t e k t o r a t e m oraz omawiającymi orientującymi naświetlającymi wartość ekspozycji p r z e z P o l a k ó w cieszyły się a u s t r i a c k i c h . Było wartości n a u k o w y c h i e k s p o z y c y j n y c h w y s t a w bywały się n a t e r e n i e pokaźnymi materiałami pod względem e t n o g r a f i c z n y m . W y s t a w y o r g a n i z o w a n e dużym a austriackimi ludoznawczo-etnograficznych r o l n i c z y c h i i n n y c h odbywających m o n a r c h i i Austro-Węgierskiej. D y s p o n u j e m y w galicyjskimi ekspozycji to w y n i k i e m wysokich oraz f a k t u , że niektóre z n i c h o d ­ c e s a r z a F r a n c i s z k a Józefa osobiście j e otwierał. J a k w i a d o m o , l u d o z n a w s t w o I , który niejednokrotnie p o l s k i e wyrosło z p o b u d e k p a ­ t r i o t y c z n y c h i n a r o d o w y c h , toteż z w r a c a n i e się do c e s a r z a l u b któregoś z członków jego rodziny o protektorat często decydującą było w o możliwości czasach rozbiorowych zorganizowania samej smutną imprezy koniecznością, i jedynie z tego p u n k t u w i d z e n i a należy t e n f a k t rozpatrywać. Pierwszą dużą wystawą, Powszechna Wystawa rem polskiej Włodzimierz Lwowie. w której udział Światowa zorganizowana ekspozycji etnograficznej wzięli kolekcjonerzy w 1873 r. w W i e d n i u . był z n a n y uczony D z i e d u s z y c k i (1825—1899), założyciel M u z e u m N a wspomnianej wystawie okazy etnograficzne łach: „przemysłu d o m o w e g o n a r o d ó w " i d r u g i m z urządzeniem i s p r z ę t a m i " . W obu t y c h 3 polscy, i kolekcjoner lwowski, im. Dzieduszyckich we pokazano w dwóch d z i a ­ n a z w a n y m „domem działach e k s p o n o w a n o włościańskim zbiory polskich kolekcjonerów, a p r z e d e w s z y s t k i m W. D z i e d u s z y c k i e g o , którego specjalną było sprowadzenie chałupy chłopskiej z Galicji, była Organizato­ eksponowanej w zasługą dziale „dom włościański" . W d z i a l e t y m oprócz m o d e l i i rysunków domów chłopskich p o k a z a n o 4 również o r y g i n a l n e b u d y n k i p r z e w i e z i o n e z dziewięciu k r a j ó w E u r o p y , z n i c h t r z y z pełnym wydaje, genezy wyposażeniem, a jeden w tej właśnie p i e r w s z e j r u c h u skansenowskiego, etnografa szwedzkiego Artura zamieszkany przez rodzinę ekspozycji budownictwa rozwiniętego Haseliusa kilkanaście chłopską. J a k się l u d o w e g o należy szukać l a t później (1833—1904). W p r a w d z i e (1885) celem przez wystawy wiedeńskiej było j e d y n i e p o k a z a n i e „ w j a k i sposób różne n a r o d y pojmują zadania i zachować dla po­ ten s a m rewolucyjny w dzie­ c e l budynków m i e s z k a l n y c h " , a Haselius 5 chciał j e również tomności, to j e d n a k w o b u w y p a d k a c h z a s t o s o w a n o j a c h m u z e a l n i c t w a etnograficznego z jego naturalnym wystawie pokaz wyposażeniem. wiedeńskiej, budownictwa pomysł e k s p o z y c j i b u d o w n i c t w a C o ważniejsze, zrealizowano którą H a s e l i u s miał zwiedzić . Należy ludowego 6 na ziemiach polskich ludowego w r a z go n a j p i e r w na dodać, że p i e r w s z y zrealizowano — zapewne Przegląd Wystawy Powszechnej w Wiedniu w 1873 r. P r a c a z b i o r o w a p o d k i e r u n k i e m S . K o s s u t h a , W a r s z a w a 1 8 7 5 , s. 7 1 7 — 7 2 4 . O p . cit., s. 721. Przewodnik dla zwiedzających wystawą świata w Wiedniu, K r a k ó w 1873, s. 10. Por. A. Z a r e m b a , Uwagi o muzeach skansenowskich, „ L u d " , t. 4 1 : 1954, s. 1139. 3 4 5 6 �503 KRONIKA w o p a r c i u o doświadczenia wiedeńskie W. D z i e d u s z y c k i e g o — w 1894 r. n a l w o w ­ skiej Jubileuszowej Wystawie Przemysłowo-Rolniczej , gdzie 7 pokazano szereg m o d e l i oraz sześć o r y g i n a l n y c h domów chłopskich z różnych o k o l i c G a l i c j i . n i c h wyróżniała się chałupa podhalańska b r a t a towskiego, sprowadzona Polska oraz ekspozycja osiągnięcia i urządzona s t a r a n i e m W. na wystawie kolekcjonerów c e s a r z F r a n c i s z e k Józef legatem Monarchii I mianował w Austro-Węgierskiej Krzep­ Matlakowskiego . 8 wiedeńskiej galicyjskich w Wśród słynnego Sabały, Jędrzeja odniosła duży następnych ten l a t a c h spowodował, 1879 r. Włodzimierza n a Powszechną sukces. F a k t Dzieduszyckiego Wystawę Światową, że de­ która odbyła się w t y m s a m y m r o k u w Paryżu . 9 Szczególnym jednak rozgłosem mało u n a s z n a n a , a bardzo w a Etnograficzna" zorganizowana łomyi. N a u k o w y m 0 wystawy prowadzone c h a r a k t e r wyłącznie etnograficzny, ze s t a n e m przyświecającymi a u s t r i a c k i c h cieszyła badań kierował Oskar się Tatrzańskie w K o ­ Kolberg, na Pokuciu . Wystawa 1 0 w miała w a c e l e m j e j bylo p r z e d s t a w i e n i e w e j P o k u c i a n a tle h i s t o r i i i g o s p o d a r k i zapoznawała ludoznawców w 1880 r. p r z e z T o w a r z y s t w o przygotowaniem swe kilkuletnie badania wśród c i e k a w a , p i e r w s z a n a z i e m i a c h p o l s k i c h duża „ W y s t a ­ kultury regionu, p r z y c z y m z g r o m a d z o n a nad tymi zagadnieniami . Zgodnie u wszystkim organizowanym w owym oparciu zasadzie z ludo­ literatura założeniami czasie w y s t a w o m , również 1 t a miała „przyczynić się do p o d n i e s i e n i a przemysłu domowego, do w y d o s k o n a l e n i a wyrobów wystawy górskich w dniu i do dostarczenia zarobku biednej ludności" . Na 12 15 I X 1880 r. przybył c e s a r z F r a n c i s z e k Józef I i w z w i e d z a n i a zakupił s z e r e g okazów, które obecnie znajdują się z a p e w n e wiedeńskich. W y s t a w a nej, stając się odbiła się s z e r o k i m e c h e m w również tematem kilku w austriackich czasopismach o charakterze W nicami artykułów prasie fachowych 100 p o d o b n y c h w muzeach i zagranicz­ zamieszczonych ludoznawczym. o s t a t n i m 2 5 - l e c i u X I X w. odbyło się n a t e r e n i e ponad krajowej otwarcie czasie j e j G a l i c j i l u b poza i m p r e z , n i e licząc d r o b n y c h jej gra­ pokazów o c h a r a k t e r z e l o k a l n y m , w których k o l e k c j o n e r z y polscy b r a l i udział. Podkreślić t u należy, że i c h najważniejszymi partnerami byli ludoznawcy a u s t r i a c c y . Stąd też zainteresowanie kulturą ludową K a r p a t P o l s k i c h w A u s t r i i jest n i e j a k o t r a d y c y j n e , gdyż j e s t o n a — co podnosi obiektem dr F . L i p p w s w y m badań etnografów trzańskiej S z t u k i L u d o w e j wstępie — dobrze z n a n a , będąc p r z y t y m n a d a l austriackich. Dlatego można sądzić, że w y s t a w a Ta­ w L i n z u była wstępem do dalszej współpracy etnografów i muzeologów z obu krajów. Jan Bujak W y s t a w a została z o r g a n i z o w a n a pod p r o t e k t o r a t e m c e s a r z a F r a n c i s z k a Jó­ I. R . Z a w i l i ń s k i , Etnografia, [w:] P o w s z e c h n a W y s t a w a Krajowa we Lwo­ wie w 1894 г., K r a k ó w 1896, s. 4 — 7 . M . T y r o w i c z , Włodzimierz Dzieduszycki, [w:] P o l s k i słownik b i o g r a f i c z n y , t. 6, K r a k ó w 1948, s. 124. M. T u r k a w s k i , Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi, Kraków 1880, s. 6 — 7 ; O. K o l b e r g , Pokucie. Obraz etnograficzny, t. 1, K r a k ó w 1882, s. 11. Katalog przedmiotów wystawy etnograficznej Oddziału Czarnohorskiego To­ warzystwa Tatrzańskiego połączonej z wystawą płodów górskich, która zaszczycona obecnością Najjaśniejszego Cesarza i Króla Franciszka Józefa I otwarta została w dniu 15 września .1880 r. w Kołomyi, L w ó w 1880; por. też K o l b e r g , op. cit, s. 72, p r z y p . 1. T u r k a w s k i , op. c i t . : 7 zefa 8 9 1 0 11 1 2 �504 KRONIKA INFORMACJA ETNOGRAFICZNA KRAJÓW CZASOPISMA W DEMOKRACJI — NOWY d n i a c h 1—4 I I I 1966 r. odbyło się w Dreźnie w N i e m i e c k i e j mokratycznej czasopisma czwarte kolejne etnograficznego zwyczajne PROFIL „DEMOS" posiedzenie „Demos-Volkskundlicbe redakcji Republice D e ­ międzynarodowego Informationen", wydawanego p r z y współpracy r e d a k c j i k r a j o w y c h w s z y s t k i c h państw d e m o k r a c j i l u d o w y c h Instytut Etnografii Niemieckiej Akademii r y c h nadesłane zostały t y l k o t e l e g r a m y Nauk. Poza Albanią przez i Rumunią, z któ­ tłumaczące nieobecność delegatów i p r z e d ­ kładające w n i o s k i do d y s k u s j i , pozostałe państwa biorące udział w p r a c a c h r e d a k c j i międzynarodowej w skierowały n a konferencję skład r e d a k c j i k r a j o w y c h . W po 1—3 p r z e d s t a w i c i e l i , wchodzących p o s i e d z e n i u wzięli udział: z Z S R R L . T e r e n t i e v a i E . P u t i l o v , z C S S R L . K u n z , E . Pličkova i V . S c h e u f l e r , z Bułgarii C . z Węgierskiej R e p , D e m . I. Tálasi i E . Barabas-Kisbán, z P o l s k i A . narowa. Gospodarzy mieckiej Akademii A. Fiedler, W. reprezentowali Nauk pracownicy z Berlina i Drezna: Fiedler, G . Muller, naukowi reprezentujący w y d a w n i c t w a siedzeniu redakcji krajowej wzięli z przewodniczącym jej nowi w 1964 г., w czasie redakcji, posiedzenia a zarazem przedstawiciele z Zagrzebia dy­ redakcji i N. K u r e t z L u b i a n y . w międzynarodowej r e d a k c j i , j a k i e miało m i e j s c e V I I Międzynarodowego Nie­ H. Ulrich, Po raz pierwszy w po­ członkowie, Jugosławia weszła w skład państw r e p r e z e n t o w a n y c h S. Kube, n a czele, oraz E . K e r k o v , Akademii (Akademie-Verlag). udział jugosłowiańskiej, M . Boškovic-Stulli czasopisma nadzwyczajnego Instytutu Etnografii H . Wilsdorf, r e k t o r e m Oddziału I n s t y t u t u w Dreźnie, R. W e i n h o l d e m Gandev, Kutrzeba-Poj- Kongresu Nauk redakcji w Moskwie Antropologicznych i Etnologicznych. Zwiększona czasopisma nie liczba i n s t y t u c j i biorących może pozostać bez obecnie wpływu na zwiększa się z n a c z n i e ilość nadsyłanych r e c e n z j i . W jących do współpracy i n s t y t u c j i , reprezentujących graficznych w Jugosławii (Belgrad, j e s t to j e s z c z e d o d a t k o w o s p r a w a okres miniony udział jego w pracy profil; system, jaki 6 różnych ośrodków p r a c Zagrzeb, L u b i a n a , Skopje, C e t y n i a, wprowadziła już wykonania tych poprzednio omówienia redakcja recenzji, j a k polska, wszystkich prac z a g a d n i e n i a z a cały o k r e s ostatniego d w u d z i e s t o p a r o l e c i a . by z a p e w n e przypomnieć, że k o n t y n u o w a n i e t e n sposób s z e r e g nictwo. W działów, również zaproponował a mianowicie dotyczących dłuższe wybranego W t y m m i e j s c u należało­ tego t y p u r e c e n z j i p r z e z redakcję ską byłoby również b a r d z o w s k a z a n e . W l a t a c h p o p r z e d n i c h w etno­ Sarajewo), uzupełnienia r e c e n z j i ważniejszych p r a c z a cały od 1945 r. D l a ułatwienia zbiorcze, obejmujące wszystkim s t o s u n k u do n o w o przystępu­ umożliwienia i c h d r u k u , r e d a k t o r n a c z e l n y c z a s o p i s m a , d r W e i n h o l d , recenzje redakcyjnej przede j a k np. pasterstwo, t y m c z a s i e wyszły n o w e p r a c e . S z e r e g pol­ scharakteryzowaliśmy pożywienie, c e r a m i k a , b u d o w ­ działów wciąż j e s z c z e c z e k a n a omówienie, gdy i n n e charakteryzujące się dużą ilością r e c e n z j i ( j a k np. zagadnie­ n i a k u l t u r y robotniczej, r o l n i c t w o chłopskie c z y m u z y k a l u d o w a ) p o m i m o to mają w i e l e braków. A l e do tego j e s z c z e powrócę poniżej. D a l s z y p o s t u l a t dotyczący u s p r a w n i e n i a i n f o r m a c j i , a w y s u w a n y również p r z e z redakcję polską, odnosi się do r e c e n z o w a n i a całych roczników c z a s o p i s m l u b p r z y ­ najmniej odrębne przez informowania artykuły, różne komasowanie powtarzanie o i c h zawartości. a że ilość i c h j e s t redakcje narodowe jest coraz wiadomości. P o s t u l o w a n o co p e w i e n c z a s ogólnej Dotąd wielka, mniej, zresztą recenzowano a miejsca konieczne również w zasadzie na recenzje okazało się i i c h uzupełnianie c h a r a k t e r y s t y k i kierunków tylko przysyłane pewne przez pracy, instytucji �505 KRONIKA i w wydawnictw, wydaniu ukazujących specjalnym, się w i Etnologicznych w Moskwie go z e s t a w u w przyniesie informacje Sprawozdania biście udziału w lepszą z działalności formę Ze w w szereg którzy składane n i e wzięli zarówno pod kolegów węgierskich naukowych na oso­ adresem i słowackich, j e s t również przez roz­ i pracach doktorskich, z redakcją redakcję polską, związku z t y m również nadsyłane i n f o r m a c j e i wydawnictwa dotyczące sposobów do d r u k u w y d a w n i c t w a mających kolegów, postulatów sposób s y s t e m a t y c z n y całości d o r o b k u p r a c ) j a k również w p r o w a d z e n i a tucji redakcji krajowych, każdym k r a j u współpracujących wysuwany strony redakcji naczelnej gotowaniu takie­ r o k u 1966 kra­ która p r a c u j e w b a r d z o małym składzie i p r z y współpracy t y l k o k i l k u naukowych. W w a n o postulaty zeszyt 2 w p r a c y . Dotyczyły one s t y l u referatów, które n a j ­ o konferencjach l i c z b y ośrodków w c h w i l i obecnej miejsce Antropologicznych k o n g r e s u w T o k i o . Z o s t a n i e on u s t a l o n y telegramy opracowaniach T e n ostatni postulat placówek mują w Nauk 1968. N a t o m i a s t poszczególnych wysunęły zakresu informacji zwiększenia jową. konferencji, uzyskały k r a j a c h , j a k to miało Kongres w L o n d y n i e w k w i e t n i u 1966 r. wspomniane n a c z e l n e j j a k i własnej szerzenia roku dotyczące p r o g r a m u p o s i e d z e n i u , j a k również na w 1964 r. R e d . W e i n h o l d obiecał p r z y g o t o w a n i e zeszycie pierwszym w na posiedzeniu przygotowawczym redakcji poszczególnych przygotowanym naukowego w Niemieckiej Akademii prenumeraty prawo zamawiania wydawnictw oryginałów obej­ polskiej. Nauk u s u w a n i a trudności, powstających (m. i n . przysyłania nie etnografii wysu­ przy przy­ recenzowanych „Demosu" za pośrednictwem i n s t y ­ z a g r a n i c z n y c h za walutę krajową (u n a s P P „Ruch"). Największą dyskusję w y w o ł a ł y p r o j e k t y n o w e j okładki c z a s o p i s m a oraz n o w e g o układu s y s t e m a t y c z n e g o ( p r o p o n o w a n e g o p r z e z dr. L . Kuńza). T e n o s t a t n i p r o j e k t p o s t a n o w i o n o przedyskutować j e s z c z e l i s t o w n i e w związku z . p r o p o n o w a n y m p r z e z redakcję naczelną r o z p a t r z e n i e m k r y t y c z n y m p r z e z r e d a k c j e k r a j o w e układu a r t y ­ kułów w 2 z e s z y t a c h t o m u za r o k 1966. U w a g i n a t e n t e m a t obiecano nadesłać do końca 1966 r. Anna Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO TOWARZYSTWA I FILMU Kutrzeba-Pojnarowa ETNOGRAFICZNEGO SOCJOLOGICZNEGO S p r a w a s t o s o w a n i a f i l m u j a k o m e t o d y i t e c h n i k i n a wskroś nowoczesnej w pracy problemowo-badawczej i w rejestracji zjawisk tradycyjnej kultury ludo­ w e j (obrzędowości dorocznej i r o d z i n n e j , s z t u k i , p r a c y n a r o l i , rękodzieła, r z e m i o ­ sła, b u d o w n i c t w a oraz zagadnień współczesnej k u l t u r y l u d o w e j i a k t u a l n y c h p r z e ­ m i a n całokształtu życia w s i ) n i e od dziś a b s o r b u j e etnografów i etnologów w i e l u państw e u r o p e j s k i c h i p o z a e u r o p e j s k i c h i . Z o r g a n i z o w a n i poprzez poszczególne t o ­ w a r z y s t w a k r a j o w e w Międzynarodowym K o m i t e c i e F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i S o c j o ­ logicznego dążą oni m. i n . do n a d a n i a f i l m o w i e t n o g r a f i c z n e m u należnej m u rangi. K o l e j n y m e t a p e m działalności P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i Socjologicznego była z o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 15—16 I V 1966 r. w s a l i p r o j e k 2 A . J a n k o w s k a , Z . S z y f e l b e j n , Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego, „Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1961. s. 433—436. O d r o k u 1966. D o tego c z a s u T o w a r z y s t w o nosiło nazwę: P o l s k i e T o w a r z y ­ stwo F i l m u Etnograficznego. 1 2 �506 KRONIKA cyjnej Muzeum nieniu roli Techniki filmu w Warszawie etnograficznego konferencja w pracach naukowa muzeów poświęcona zagad­ etnograficznych. Wzięli w niej udział, poza członkami P T F E i S , s p e c j a l n i e z a p r o s z e n i d y r e k t o r z y i pracow­ n i c y muzeów z całej P o l s k i . Po otwarciu i zagajeniu „film obrad ze względu których przez n a jego dokumentacja walory walory ma propagandowe, planowym", I wiceprezesa Towarzystwa, mgr B. Kohutnickego, wygłoszonym p r z e z d y r . M. Ptaśnika, w którym powiedział m. i n . , że powinien przewodnictwo umożliwiające istotne znaczenie być dla chwytanie na dla nauki, j a k i muzealnictwa gorąco zjawisk, z uwagi zagadnieniem na jego pierwszo­ o b r a d objął d y r e k t o r M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w War­ s z a w i e , prof, d r K s a w e r y P i w o c k i . W pierwszym s i k a : R o l a filmu zycje dniu konferencji w pracy tematyczne głosił mgr u c z e s t n i c y wysłuchali r e f e r a t u oświatowej dokumentacji T. Konopka. muzeum. filmowej Na temat W drugim mgra го z a k r e s i e b u d o w n i c t w a problemów T. Bana­ Propo­ d n i u r e f e r a t pt. związanych ludowego, z realizacją wy­ filmów e t n o g r a f i c z n y c h mówił s e k r e t a r z g e n e r a l n y T o w a r z y s t w a , reż. J . J a r e m k o . W c z a s i e o b y d w u d n i u c z e s t n i c y o b e j r z e l i s z e r e g filmów p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h r e p r e z e n t u ­ jących bardzo rozmaity ujęcia tematu poziom wymienionego pod względem w czołówce. techniki filmowej Zróżnicowany oraz repertuar świetnego styczny , 3 dokumentu niekiedy ściśle etnograficznego uwzględniający jedynie poprzez tematykę film oświatowy, etnograficzną, wi­ sensu dzom zorientować się, j a k rozległe są możliwości f i l m u etnograficznego od sposobów pozwolił aż largo; publicy­ do filmu osnutego n a m o t y w a c h e t n o g r a f i c z n y c h , składających się n a świetną skądinąd pod względem f i l m o w y m całość eseistyczną opartą n a i m p r e s j a c h J a k i c e l przyświecał o r g a n i z a t o r o m Głównie chodziło o ściślejsze związanie P T F E i S w j a k i m stopniu muzea trzebą s t o s o w a n i a twórcy. konferencji? zainteresowane z muzeami, zorientowanie są r o z w o j e m filmu etnograficznego go w p r a c a c h m u z e a l n y c h zarówno do celów naukowo-badaw­ c z y c h i oświatowych, j a k również p o p u l a r y z a c j i w i e d z y e t n o g r a f i c z n e j ekspozycji aktualnie muzealnej. najbardziej. Dalej, jaka Wreszcie, tematyka i jaki j a k i e istnieją rodzaj realne się, i po­ i propagandy filmów pożądany jest perspektywy produkcji fil­ mów etnograficznych. Dyskusja, w wielu która może kierunkach, w na skutek sumie bogatego dowiodła programu niezbicie, że konferencji sprawa zmierzała stosowania w p r a c y etnografów w ogóle, a w p r a c y muzeów e t n o g r a f i c z n y c h w filmu szczególności, j e s t sprawą oczywistą, konieczną i w związku z t y m w y m a g a j ą c ą : 1. S p r e c y z o w a n i a kryteriów ustalających zakres pojęcia filmu etnograficz­ nego. 2. U s t a l e n i a zespołu f i l m u etnograficznego. kryteriów teoretycznych określających funkcję naukową 3. Przejęcia p r z e z środowisko n a u k o w e n a d z o r u n a d produkcją filmów etno­ g r a f i c z n y c h (czy o t e m a t y c e wkraczającej w dziedzinę etnografii) realizowanych p r z e z różne ośrodki i i n s t y t u c j e . 4. S t w o r z e n i a wej w pracach własnej bazy umożliwiającej realizowanie dokumentacji filmo­ naukowo-badawczych. 5. S z k o l e n i a f i l m o w e g o etnografów. 6. Pełniejszej a także s p r a w a c h informacji wydawniczej warsztatowych, o S p r a w ą dyskusyjną j e s t , c z y d o k u m e n t cystycznego. 3 tytułach zrealizowanych metodycznych, filmach zagranicznych w kraju, ośrodków n i e p o w i n i e n mieć c h a r a k t e r u publi­ �507 KRONIKA z r z e s z o n y c h w M K F E i S i i n . Również o f i l m a c h r e a l i z o w a n y c h n i e z a w o d o w o p r z e z różne ośrodki n a u k o w e w k r a j u (muzea, k a t e d r y e t n o g r a f i i i in.). C o do pożądanej t e m a t y k i filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h propozycji j e s t t a k w i e l e i t a k są różnorodne, że t r u d n o wymieniać t u w s z y s t k i e , j a k i e w p ł y ­ nęły. Jako najpilniejsze wysuwano tematy i tańca ludowego, s z t u k i l u d o w e j , dotyczące tradycyjnego budownictwa obrzędowości, rękodzieła, a d a p t a c j i i integracji elementów współczesnej k u l t u r y wyższej w środowisku w i e j s k i m . Zadania postawione na konferencji wobec PTFEiS wymagają od Towarzy­ stwa: 1. Z r z e s z e n i a w P T F E i S w s z y s t k i c h etnografów i socjologów zajmujących się n i e z a w o d o w o realizacją filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h . 2. Wciągnięcia do p r a c t e o r e t y c z n y c h l u d z i n a u k i (etnografów, etnologów, s o c j o ­ logów) i teoretyków f i l m u . 3. Sporządzenia etnograficznego (wyprowadzenia 4. R o z e z n a n i a , co i gdzie bliższym tyki na bieżąco) filmografii i bibliografii filmu zapoczątkowanej p r z e z P T F E w r o k u 1958. czasie w kręci się a k t u a l n i e l u b p l a n u j e dziedzinie etnografii zorganizowania patronatu na terenie kraju. W etnografów-specjalistów do r e a l i z a c j i w naj­ zależności od różnych tema­ dziedzin, prze­ k o n a n i a realizatorów o konieczności k o n s u l t a c j i z e t n o g r a f a m i . 5. Podjęcia p o n o w n e j 6. Z o r g a n i z o w a n i a w dziedzinie próby nawiązania kontaktów z W F O i W F D . szkolenia filmowego techniki filmowania i zasad etnografów dokumentacji i socjologów filmowej (w głównie porozumie­ n i u z władzami P W S T i F w Łodzi). 7. S t o p n i o w e g o W dążenia do s t w o r z e n i a własnego ośrodka f i l m o w e g o d y s k u s j i , która wzięli (według pozwoliła kolejności wyciągnąć zabierania przedstawione głosu): d r L o n g i n (trzykrotnie), mgr B o h d a n K o h u t n i c k i (dwukrotnie), (dwukrotnie), PTFEiS. wnioski, udział M a l i c k i (dwukrotnie), J a n u s z J a r e m k o , m g r J a n u s z K a m o c k i , prof, d r M a r i a rowa wyżej reż. Znamierowska-Priifferowa doc. d r A n n a prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Kutrzeba-Pojna­ dr I r e n a Neumanno- w a , m g r Grażyna D ą b r o w s k a . Obrady zamknął przewodniczący k o n f e r e n c j i prof, d r K s a w e r y Piwocki. W y k a z filmów wyświetlonych podczas k o n f e r e n c j i : „Mondo C a n e " ( P i e s k i świat) pełnom., wł.; długich „Jak domów", nocno-zachodniego powitanie zbudować ameryk.; wiosny", wybrzeża bułg.; igloo", „Życie w kanad.; Nowym Pacyfiku", „Wesele „Żywe kamienie", Meksyku", ameryk.; kurpiowskie", kanad.; ameryk.; „Mała łyżeczka", polsk.; „Wesele „Ludzie „Sztuka pół­ franc; „Na białoruskie", polsk.; „Stara h u t a " , polsk.; „Zanim opadną liście", polsk.; „ K u r b a n b a j r a m " , Grażyna polsk. Dąbrowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8b9089b6001e028de68f3df72eaf7f3.pdf 6ed6a48968853cef75fb5ab83a8eb4a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:595 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.537-524 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K SYTUACJA ETNOGRAFII W POLSCE A 1 Punktem wyjścia niniejszych rozważań jest stwierdzenie, że wszystkie dyscy­ pliny naukowe, ich przedmiot, zakres badawczy i metody stanowią — jak w i a ­ domo — k a t e g o r i ą historyczną, podlegają bowiem ustawicznym prze­ obrażeniom. To samo dotyczy klasyfikacji nauk, która jest odbiciem ogólnego poziomu wiedzy, stosunku do rzeczywistości i do s y s t e m ó w aksjologicznych, jakie w danej epoce panują. Rozwojowi nauki towarzyszą ustawiczne procesy różni­ cujące dyscypliny na mniejsze całości i scalające je z powrotem w w i ę k s z e zespoły, zmierzające do syntezy. Etnografia wyrosła z d w ó c h źródeł: a) z pewnej odrębności chłopskich kultur ludowych w Europie jako wytworu wielowiekowego rozwoju w określonych w a ­ runkach społecznych i b) z istnienia kultur egzotycznych o prymitywnym poziomie sił wytwórczych. Około tych dwóch zasadniczych zespołów kulturowych skupiły się w początkowej fazie zainteresowania etnograficzne i etnologiczne. Te zespoły kulturowe podlegały w X I X i X X w. coraz głębszym i szybszym przeobrażeniom. Już na długo przed I I wojną etnografia znalazła się wobec stale pogłębiających się przemian kulturowych wsi. Toteż jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w y s t ą ­ piły dążenia do rozszerzenia zakresu badawczego tej dyscypliny i dania jej szer­ szych podstaw teoretycznych. Szczególnie głęboki wstrząs przeżyła etnografia w nowej sytuacji po I I wojnie. Weszliśmy bowiem w okres niosący najgłębsze w historii naszego narodu zmiany. Ograniczają one wszystkie dziedziny życia, w y k a z u j ą rytm rozwojowy najbardziej bystry i g w a ł t o w n y , najszerszy też prze­ strzennie, zmiany te bowiem docierają do najbardziej ukrytych zakątków naszego kraju. Fakty te głęboko zaciążyły na sytuacji etnografii. Pociągnęły bowiem ko­ nieczność rewolucyjnego dostosowania etnografii do nowych warunków. W grę weszły tu przede wszystkim zmiany strukturalne społeczeństwa po wojnie jako konsekwencja przebudowy ustrojowej, zacieranie się kontrastów społecznych, wy­ równanie różnic kulturowych, wyrażające się w ż y w i o ł o w y m przyswajaniu sobie przez w i e ś kultury miasta. Zmiany te skierowały etnografię w dużej mierze do badań nad d y n a m i k ą przeobrażeń, do rozszerzenia zakresu tematycz­ nego na nowe postacie kultury wsi, nie tylko na dawne tradycyjne, oraz do bu­ dowania konstrukcji teoretycznych. Na rozwoju etnografii zaciążyło również korzystnie zaznajomienie się z materializmem historycznym jako kierunkiem, który niesie ogólne założenia w sposobie ujmowania rozwoju społecznego. Z kolei powstała nowa konieczność, polegająca na powiązaniu etnografii z potrzebami 1 Referat przedstawiony na konferencji Zespołu Rzeczoznawców Historii Rady G ł ó w n e j Szkolnictwa Wyższego pod przewodnictwem prof, dr Aleksandra Gieysz­ tora w dniu 19 grudnia 1964 r. w Krakowie w gmachu Oddziału P A N , przy ul. S ł a w k o w s k i e j 17. �526 KRONIKA życia, czyli na utworzenie teleologicznego jej działu, na wkroczeniu w dziedzinę działania opartego na naukowych, empirycznych podstawach. W ten sposób w roz­ woju naszej dyscypliny w y s t ą p i ł y wyraźnie procesy przystosowania się do nowych w a r u n k ó w . Przybrały one kilka charakterystycznych postaci. Szereg prac powo­ jennych, reprezentowanych przez różnorodne ośrodki w całym kraju, poszło po linii wychwytywania przeobrażeń kulturowych wsi, a nie zatrzymuje się w y ł ą c z ­ nie na starych elementach dawniejszej kultury. Na uwagę zasługuje w związku z tym włączenie się etnografów w badania kolektywne Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych, jak .też uczestniczenie w różnych konferencjach socjologicz­ nych, poświęconych np. teorii zawodu. Poza tym badania nad k u l t u r ą robot­ n i c z ą , sięgające swymi początkami jeszcze X I X w., uległy znacznemu rozsze­ rzeniu i pogłębieniu. Manifestacją procesów przystosowawczych były też próby reorganizacji stu­ diów etnograficznych. Wyrazem tego był plan prof. К. Zawistowicz-Adamskiej oraz akcja U J , mająca na celu reorganizację studiów etnograficznych i socjologicznych w tej uczelni. Na podstawie zarządzenia Ministerstwa z dnia 19 stycznia 1962 r. powstała komisja międzyuczelniana, która opracowała projekt idący po linii utwo­ rzenia z trzech istniejących katedr, reprezentujących dyscypliny etnograficzne i so­ cjologiczne Instytutu Nauk Etnograficznych i Socjologicznych U J . Instytut ten miał być zalążkiem większej placówki przez kreowanie szeregu nowych katedr i umocnienie w ten sposób nauk społecznych na U J . W związku -z tym został też wypracowany szczegółowy plan studiów w powiązaniu z odpowiednią siatką godzin. Wyłania się z kolei pytanie, jak w nowych warunkach należy widzieć przysz­ łość naszej dyscypliny w sensie nauki zorganizowanej, o ustalonych jasno celach i metodach. Punktem wyjścia w tej sprawie winna być jasna, zasadnicza klasy­ fikacja w e w n ę t r z n a obowiązująca w każdej nauce społecznej, której przed­ miotem jest aktualne życie. Starałem się swego czasu opracować taką podstawo­ w ą klasyfikację. Jako kryterium podziału można w y s u n ą ć stosunek nauki do rze­ czywistości. W każdej dyscyplinie — w demografii, ekonomii, geografii społeczno-gospodarczej, pedagogice, psychologii, socjologii — mamy niewątpliwie trójzwornikowy układ. 1. P o d s t a w ę jego tworzą o p i s y konkretnej w czasie i przestrzeni rzeczywistości, krzyżujące indywidualizujący i generalizujący kąt widzenia w róż­ nym oczywiście stopniu. 2. W oparciu o wspomniane opisy powstają k o n s t r u k c j e teoretyczne o różnym zakresie czasowym i o różnym stopniu ogólności. 3. W wyniku nowych potrzeb skrystalizował się też dział t e l e o l o g i c z n y , szcze­ gólnie doniosły dla życia, zmierzając do przebudowy istniejącej rzeczywistości. Fundamentem tego działu są plany działania i teoria środków działania. Wery­ fikacja tych środków w toku kontroli praktyczno-empirycznej pozwala ustalić czynniki w y w o ł u j ą c e określone skutki, wnosząc przez to szczególnie w a ż n y wkład do ogólnej teorii danego zespołu zjawisk. Wychodząc z powyższych podstawowych założeń m o ż e m y je zastosować r ó w ­ nież do etnografii. Na czoło w y s u w a ł y b y się o p i s y przeobrażeń kulturowych w naszym kraju, które ogarniają nie tylko w i e ś i klasę robotniczą, ale też wszyst­ kie warstwy i klasy społeczne. Opisy te kładą nacisk głównie na okres po I I wojnie, uwzględniać mogą jednak także sytuację wyjściową, sięgającą nieraz dość daleko wstecz, jak to uczyniła w swym studium p o ś w i ę c o n y m rodzinie we wsi Modlnica pod Krakowem Danuta Markowska (Rodzina w środowisku wiejskim, 1964). W szerszych bowiem ramach chronologicznych jaśniej i głębiej w y s t ę p u j e dynamika przemian, siły, które ją kształtowały. W oparciu o tego rodzaju opisy �KRONIKA 527 powstać mogą k o n s t r u k c j e teoretyczne, które na razie odnosiłyby się tylko do naszego kraju, a potem drogą porównawczą mogłyby się stać w k ł a d e m do ogólnej teorii przemian określonych zjawisk. Nasuwa się wreszcie konieczność utworzenia trzeciego działu etnografii, działu t e l e o l o g i c z n e g o . Dział ten zaczął kiełkować jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym w sensie poradnictwa dla teatrów ludowych i ludowego przemysłu arty­ stycznego. Obecnie celowe jest włączenie się etnografii do innych zespołów naukowo-organizacyjnych tworzących i budujących życie, jak np. do placówek plano­ wania przestrzennego i planowania różnorodnych dziedzin kultury oraz do w s p ó ł ­ pracy z dyscypliną, która jest odpowiednikiem urbanistyki, a którą można nazwać ruralistyką. Tego rodzaju postawa wiedzie do nowego sposobu patrzenia na sens istnienia naszej dyscypliny. Sposób ten łączyłby się w niemałej mierze z założeniami, w myśl których obiektywne poznanie aktualnej rzeczywistości i włączenie w pla­ nowanie stanowi podbudowę działania w ustroju socjalistycznym. W ten sposób etnografia w p o w y ż s z y m ujęciu przechodziłaby w dużej mierze na pozycje zbliżone do antropologii społecznej względnie kulturowej. Między tymi dwoma terminami nie ma istotnej różnicy. Jest rzeczą znamienną, że antropologia społeczna od badań nad kulturami pierwotnymi przeszła do badań zbiorowości miejskich w coraz szerszym zakresie i do coraz intensywniejszego nacisku na głębokie przeobrażenia kultur do niedawna prymitywnych, dokonujące się pod w p ł y w e m impaktu europejskiej cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Podobne tendencje roz­ wojowe występują m. in. we Francji, w Anglii, w Stanach Zjednoczonych. Można tu wspomnieć przykładowo o badaniach Chombarťa de Lauwe, wybitnego etno­ loga społecznego, którego przedmiotem badań są m. in. przestrzenno-społeczne zagadnienia Paryża i wielkomiejska rodzina. W Anglii następca Bronisława M a ­ linowskiego — Reymond Firth, ś w i e t n y badacz kultur egzotycznych — przeszedł do studiów nad społecznościami wielkomiejskimi Londynu, podobnie jak inny antropolog społeczny — R. Frankenberg, autor interesującej monografii, p o ś w i ę c o ­ nej małej osadzie w Walii (1957). Licznych tego rodzaju przykładów dostarczają Stany -Zjednoczone. Badania te opierają się przede wszystkim na gruntownych, systematycznych, długotrwałych obserwacjach terenowych. Byłoby jednak wielkim błędem, g d y b y ś m y oderwali się całkiem od minionej naszej spuścizny i nie nawiązywali do wspaniałych osiągnięć dawniejszych, prze­ kazanych nam przez m. in. L . Krzywickiego i K . Moszyńskiego. Kładąc nacisk na dynamikę przemian, włączając się do budowy teorii kultury i rozszerzając dział teleologiczny naszej dyscypliny należy oczywiście utrzymać te działy historyczne, które są potrzebne i których kontynuacja musi być jak najbardziej postulowana. W grę wchodziłyby tu trzy dziedziny badań historyczno-etnograficznych. Pierwsza z nich łączyłaby się z zagadnieniem kształtowania się naszego narodu z różno­ rodnych ugrupowań kulturowych w toku wielowiekowego rozwoju z równoczesnym naciskiem na wykrywanie cech swoistych, nie tylko wspólnych, na chronologię różnych ugrupowań etnograficznych. W odniesieniu do tych zagadnień etnografia byłaby tylko jedną z dyscyplin, która włączyłaby się w pracę zespołową innych różnorodnych nauk od antropologii, archeologii, językoznawstwa począwszy. Przy gruntownym opanowaniu metod historycznych mogłaby ona odegrać rolę synte­ tyzującą, scalającą dorobek innych dyscyplin. Druga dziedzina to badania historyczno-etnograficzne nad kulturą wsi, w opar­ ciu o dawne materiały źródłowe powstałe synchronicznie z badaną rzeczywisto­ ścią (tekstowe, materialne, ikonograficzne oraz reliktowe współczesne zachowane �528 KRONIKA w terenie). Postulat takich powiązań źródłowych opiera się na rzeczywistych przykładach, o czym świadczą między innymi studia prof. Т. Seweryna oraz prace katedry prof. J . Burszty, która położyła duże zasługi w tym kierunku, podejmując równocześnie badania nad przeobrażeniami współczesnymi. Mamy wreszcie trzecią kategorię, którą można by określić kategorią zmierza­ jącą do uchwycenia drogą badań terenowych resztek materiałów reliktowych, jakie znajdują się w procesie zanikania. T a kategoria studiów dotyczy aktualnej rzeczywistości, ale tylko pod kątem widzenia wychwytywania ginących e l e m e n t ó w tradycyjnych we wszystkich dziedzinach kultury. Tego rodzaju badania ogarniają nie tylko w i e ś , ale także miasta, o ile tu tradycyjne elementy się zachowały wobec w ł a s n e j przeszłości. Gdybyśmy tego nie podjęli, to przeszłość ta, nieraz bardzo bo­ gata, twórcza, zwłaszcza gdy chodzi o tradycje produkcyjne, o folklor muzyczny, literacki, o sztukę, uległaby zatracie, poszłaby w niepamięć. Do tej kategorii badań należy również ważna akcja, jaką jest Polski Atlas Etnograficzny, prowadzona przez ośrodek wrocławski. W ten sposób dokonalibyśmy powiązania nowych potrzeb tematycznych i metodologicznych naszej dyscypliny z najbardziej w a r ­ tościowymi osiągnięciami dawnymi. Powstałby złoty most między starym a no­ wym, wyraźnie się już kształtującym. Nacisk na w e w n ę t r z n o - k r a j o w ą problematykę nie oznacza, oczywiście, w y ł ą ­ czenia się z udziału w badaniach k u l t u r o b c y c h zarówno w Europie, jak też w innych częściach świata. Badania te mają piękne tradycje w naszej nauce. Nawiązanie do nich po I I wojnie niesie możność stosowania metody p o r ó w n a w ­ czej tak doniosłej dla teorii, umacnia ajitorytet nauki polskiej, może mieć też aspekty praktyczne. Przykładowo biorąc wypada w s p o m n i e ć o podjęciu badań terenowych w Mongolii przez ośrodek warszawski lub o prowadzeniu studiów nad kulturami Afryki w oparciu o materiały terenowe w ośrodku krakowskim. Należy wyrazić nadzieję, że ten typ badań ulegnie rozbudowie, na co wskazują też rosnące zainteresowania młodszych pracowników naukowych, zwłaszcza w ośrodku warszawskim. Pozwolę sobie jeszcze wrócić do zagadnienia etnografii jako dyscypliny teleologicznej, której celem byłoby budowanie życia w oparciu o empiryczne, naukowe podstawy. Czynię to zarówno z uwagi na doniosłość zagadnienia w epoce, w której człowiek po raz pierwszy w dziejach świata podjął budowanie w ł a s n y c h losów w oparciu o naukowe, empiryczne podwaliny, jak też z uwagi na sprawę za­ trudnienia absolwentów etnografii. Na czoło w y s u n ę ł o b y się zadanie realizowane wielokrotnie i często przypominane. Chodzi o wydobywanie z kultur ludowych chłopskich, robotniczych, rzemieślniczych najbardziej twórczych wartości, które winny w e j ś ć do kultury ogólnonarodowej. Wystarczy wspomnieć o roli folkloru muzycznego wiejskiego, plastycznego, robotniczego, górniczego, literackiego. F o l ­ klor ten zatraca swoje dawne funkcje obrzędowe, społeczne. Staje się natomiast własnością ogólnonarodową, propagowaną przez różnorodne zespoły pieśni i tańca, przede wszystkim przez zespoły „Mazowsze" i „Śląsk". Pogłębiają one kulturę artystyczną szerokich mas naszego społeczeństwa i zaznajamiają świat ze wspa­ niałymi wartościami naszej kultury ludowej przez swe w y s t ę p y zagraniczne. Włączenie wartościowych e l e m e n t ó w kultury ludowej do ogólnonarodowej dotyczy szeregu innych dziedzin. Można tu w s p o m n i e ć o twórczych pracach zespo­ ł o w y c h organizowanych przez doc. J . Klimaszewską. Celem ich było wydobywa­ nie z wiedzy ludowej cennych wartości dotyczących między innymi znajomości drewna. Praktyczne znaczenie mają też studia nad innymi dziedzinami wiedzy ludowej, dotyczące między innymi lecznictwa ziołowego, znajomości mikroklimatu �KRONIKA 529 i wartości użytkowej różnych roślin. Warto przypomnieć tutaj pracę Maurizia 0 odkrywczej roli ludów pierwotnych dla nauki. Na tym się, oczywiście, nie kończy rola powiązania badań etnograficznych z życiem. Z licznych przykładów w s p o m n ę na tym miejscu jeszcze o roli studiów afrykanistycznych jako podbudowy stosunków naszego kraju z Afryką. W chwili obecnej związki gospodarcze i kulturalne między Afryką a Polską stają się coraz intensywniejsze. Umacniają się też powiązania kulturalne przez n a p ł y w młodzieży afrykańskiej na nasze uczelnie. C i młodzi ludzie, jeżeli nie doznają urazów, lecz z Polski wyniosą dobre wspomnienia, staną się ambasadorami naszego kraju i na­ szej kultury. Studia afrykanistyczne pozwalają poznać potrzeby ludów Czarnego Lądu w dziedzinie towarowej, w n i k n ą ć w upodobania estetyczne, w wierzenia religijne, a przez to łatwiej dotrzeć do konsumenta. Ułatwiają też opiekę wycho­ wawczą nad studentami afrykańskimi uczącymi się w Polsce. Obok tych bezpośrednio praktycznych aspektów związanych z naszą dyscy­ pliną można też wspomnieć o pewnym ogólniejszym zagadnieniu, które wiąże się również z życiem .W grę wchodzi problem budowania ogólnej teorii kultury, włączając w to teorię zachowań ludzkich i dynamikę rozwoju. Tego rodzaju kon­ strukcje teoretyczne, które tłumaczą zachowanie się ludzkie, mogą mieć niemałą wartość dla przewidywania, które w ustroju socjalistycznym ma podstawowe znaczenie. Na tym miejscu można wspomnieć również o problemie humanizacji kultury technicznej. Wszyscy zdajemy sobie sprawę z olbrzymiej roli techniki, która za­ ciążyła głęboko na życiu ludów świata. Wystarcza wspomnieć, że zjawisko tak doniosłe, jak kultura masowa szerzona przez środki tego rodzaju, co radio i tele­ wizja, jest także przejawem wzrostu techniki w naszym życiu. Rewolucja nie­ siona przez wynalazki wiąże się z koniecznością humanizacji kultury technicznej przez dążenie do uchylenia ujemnych skutków, jakie może pociągnąć jednostronny rozwój techniki bez równoczesnej dbałości o zabezpieczenie potrzeb psychicznych człowieka, bez równoczesnej szeroko pojętej akcji wychowawczo-moralnej. Takie rozszerzenie zadań naszej dyscypliny stawia oczywiście w znacznie szerszym za­ kresie -możliwości zatrudnienia absolwentów etnografii. Bez rozszerzenia rynku pracy rozwój naszej dyscypliny byłby zahamowany. Do istniejących już kategorii zawodowych (m. in. pracownicy muzealni, pracownicy naukowi na uczelniach 1 PAN) dołączyć wypada w szerszym niż dotąd zakresie pracowników kulturalno-oświatowych, instruktorów domów kultury, z kolei pracowników naukowych, którzy pracowaliby w komórkach planowania. Ściśle z nowym określeniem zakresu naszej dyscypliny łączy się zagadnienie reorganizacji studiów. Jest to sprawa, która wymaga bardzo gruntownego prze­ myślenia i dłuższych prac przygotowawczych. Na zebraniu 18 grudnia 1964 r. koledzy rozwinęli twórczą m y ś l podyplomowych stażów i specjalizacji w poszcze­ gólnych ośrodkach. T a k np. ośrodek toruński ma piękne tradycje muzeologiczne i mógłby kształcić etnografów-muzeologów. Kazimierz Dobrowolski O P O S Z E R Z E N I E MIĘDZYNARODOWEJ WSPÓŁPRACY E U R O P E J S K I E J W ZAKRESIE ETNOGRAFII ROLNICTWA Problem międzynarodowej współpracy w zakresie różnych dyscyplin nauko­ wych zyskuje coraz większą aprobatę wśród tych uczonych, którzy opracowane przez siebie zagadnienia pragną ukazać w szerokim zasięgu przestrzennym, u ł a 34 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �530 KRONIKA twiającym przeprowadzenie wszechstronnej analizy, porównań oraz wyciągnięcie w ł a ś c i w y c h wniosków. Zagadnieniu międzynarodowej współpracy europejskiej w dziedzinie etnografii rolnictwa jest poświęcona w y p o w i e d ź Wolfganga Jacobeita z Berlina na K o n ­ gresie Etnograficznym w Budapeszcie (w czasie od 16 do 20 X 1963) i opubliko­ wana następnie w wydawnictwie „Europa et Hungaria", Congressus etnographicus in Hungaria, Budapest 1965, s. 137—146. W. Jacobeit, gorący rzecznik międzynarodowej współpracy n a u k o w c ó w we wstępie swej wypowiedzi omawia dotychczasowe próby takiego współdziałania, podejmowane przez folklorystów i etnografów, a następnie odwołuje się do istniejącej od dawna międzynarodowej współpracy w zakresie nauk przyrodni­ czych i niektórych społecznych. Rezultatem jej jest p o w o ł y w a n i e stowarzyszeń naukowych o charakterze oficjalnym z konkretnym programem badawczym, jak np. Międzynarodowy Rok Geofizyczny. Przykładem międzynarodowej współpracy folklorystów i etnografów są prace zmierzające do: 1) ustalenia w s p ó l n y c h zasad klasyfikacji i katalogowania ludowej twórczości ustnej oraz przygotowanie euro­ pejskiego podręcznika ludowych instrumentów muzycznych, 2) prowadzenie m i ę ­ dzynarodowych badań nad karpackimi kulturami ludowymi, 3) prowadzenie m i ę ­ dzynarodowej współpracy w zakresie wschodnioalpejskiej sztuki ludowej, 4) zgro­ madzenie i wydanie materiałów na temat hodowli bydła i pasterstwa we wschodniej i środkowej Europie. Przykłady powyższe — jak pisze autor —• wystarczająco dowodzą, że problem etnografii europejskiej dojrzał do tego, aby rozpatrywać go w ścisłej i międzynarodowej współpracy specjalistów. Analizując ten problem autor dochodzi do wniosku, że kompleks zagadnień związanych z etnografią rolnictwa i ergologią nadaje się szczególnie do m i ę d z y ­ narodowego, europejskiego opracowania i zinterpretowania; kompleks tych za­ gadnień bowiem stanowi istotną bazę kształtowania się struktury społecznej ludności oraz jej ludowej kultury. Od tego zaś czasu, kiedy etnografia zmierza do opracowania historii kultury „człowieka pracy" muszą być podjęte dokładne i na najwyższym poziomie prowadzone studia w zakresie gospodarki chłopskiej i pracy — określanych jako etnografia rolnictwa. Do tak szerokiego ujęcia pro­ blemu można dojść jedynie poprzez badania jednolitych, a niekiedy nawet ogólno­ europejskich obszarów historyczno-geograficznych. Postulując międzynarodowy typ badań autor nie przekreśla jednak koniecz­ ności prowadzenia studiów na mniejszych obszarach. Badania te posiadają r ó w ­ nież dużą wartość, ale jeśli badający pragną w y k r y ć przyczynę występujących zjawisk i zapytać się „dlaczego", w ó w c z a s materiał z małych obszarów nie wy­ starcza. Interpretacja tych tylko materiałów może doprowadzić do f a ł s z y w y c h wniosków. A zatem konieczność międzynarodowej współpracy wydaje się tu bez­ sporna. Próby międzynarodowej współpracy w zakresie gospodarki chłopskiej już istnieją. W 1954 r. na konferencji specjalistów z różnych krajów europejskich (przede wszystkim zaś z północnej i zachodniej Europy), która odbyła się w K o ­ penhadze omówiono szereg podstawowych problemów z tego zakresu oraz powo­ łano Międzynarodowy Sekretariat do badań historii narzędzi rolniczych pod kierownictwem A x e l Steensberga. Jako główne zadanie w y s u n i ę t o w ó w c z a s po­ trzebę nawiązania współpracy dla określenia terminologii rolniczej oraz opraco­ wania atlasu rolnictwa. Autor stwierdza, że mimo olbrzymiego w y s i ł k u Steens­ berga i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w (Peter Michelsena i Georga Nellemana) ośrodek ten nie osiągnął pożądanych rezultatów. Zdaniem autora przyczyna tego stanu rzeczy leży z jednej strony w trudnościach finansowych i personalnych, z drugiej �KRONIKA 631 zaś w niedocenianiu zarówno międzynarodowej współpracy w tym zakresie, jak również etnografii rolnictwa jako oddzielnej dyscypliny. Niepowodzenie ośrodka w zakresie zgromadzenia materiałów dotyczących badań nad narzędziami rolni­ czymi tłumaczy autor tym, że nie opracowano w ł a ś c i w y c h ankiet, mogących zainteresować zagadnieniem rolnictwa wszystkich n a u k o w c ó w z poszczególnych krajów naszego kontynentu. Nie organizowano również dla tej sprawy oddziel­ nych, międzynarodowych posiedzeń naukowych, podczas których można by było przedyskutować trudności i skierować pracę na w ł a ś c i w e tory. Jedno takie po­ siedzenie odbyło się w Berlinie, ale mimo międzynarodowego charakteru i wy­ sokiego poziomu naukowego nie miało ono większego znaczenia dla tej sprawy. W 1960 r. na Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Etnografii w Paryżu problem ten był postawiony bardzo konkretnie w sekcji agrarno-etnograficznej. Poparcie dla niej zgłosił Międzynarodowy Związek Muzeów (ICOM). Ogłoszona na zakończenie kongresu rezolucja została podpisana przez Branimira Bratanica i Axela Steensberga jako wyraz poparcia ze strony międzynarodowego ośrodka kopenhaskiego. Zwrócono się w ó w c z a s z apelem do naukowców, aby w repre­ zentowanych przez siebie muzeach, które prowadzą działy narzędzi rolniczych, ogłosili istnienie i zadania sekretariatu kopenhaskiego. Ze współpracy tej miała powstać możliwość naukowego opracowania i udostępnienia materiałów muzeal­ nych dla potrzeb międzynarodowych. W związku z tym przewidziano możliwość publikowania opracowań narzędzi rolniczych wraz z dokumentacją rysunkową i fotograficzną w czasopiśmie I C O M - u , pt. „Muzeum". Autor jest pewien, że udo­ stępnienie takiego materiału dla badań międzynarodowych stanowić będzie dużą pomoc dla specjalistów, ponieważ każdy zainteresowany naukowiec będzie mógł w ł a t w y sposób uzyskać przegląd stanu narzędzi rolniczych w poszczególnych krajach. W swych dalszych wywodach autor zastanawia się nad tym, czy tę ogromną pracą inwentaryzacyjną należałoby obciążyć Sekretariat kopenhaski (który nie­ zależnie od koordynacji musiałby się zająć także oceną materiału ilustracyjnego napływającego do Sekretariatu w tysiącach egzemplarzy) i czy w ogóle istnieje możliwość rozwijania i utrwalania tej wielkiej akcji. Możliwość taką autor widzi w poszerzeniu zakresu tych prac, a zwłaszcza w opracowaniu w skali europejskiej problemu pracy i gospodarki (Arbeit und Wirtschaft) jako podłoża rozwoju kulturalnego ludu pracującego. Autor postuluje więc przejście od badań w odizolowanych środowiskach krajowych do wielkich studiów środkowoeuropejskich lub ogólnoeuropejskich. Podjęcie tego wielkiego przedsięwzięcia wymaga jednak powołania nadrzędnej instancji koordynującej oraz ustalenia w s p ó l n e j drogi pracy dla wszystkich, uczestniczących w badaniach k r a ­ jowych. Instancja koordynująca, którą mógłby tworzyć kopenhaski Sekretariat, powinna zwołać roboczą konferencję z udziałem specjalistów z poszczególnych krajów. Na konferencji tej powołano by szereg komisji dla opracowania cało­ kształtu problematyki badań oraz ustalenia zestawu najistotniejszych pytań (dla potrzeb międzynarodowych). Ponadto komisje te ustaliłyby w s p ó l n y punkt widze­ nia dla potrzeb wszystkich krajów. Wytyczne komisji musiałyby zawierać bardzo szczegółowe instrukcje problemowe i techniczne (pokazując пр., z której strony i jak powinien być sfotografowany lub narysowany pług, w jakich wymiarach itp.). To może w y d a w a ć się proste, ale dla ergologii jest szczególnie ważne. Owe ustalone schematy mogą znaleźć praktyczne zastosowanie, a poza tym stanowi­ łyby punkt wyjścia dla ujednolicenia w skali europejskiej. Autor sądzi, że prace w komisjach w y m a g a ł y b y na początku dużego w y s i ł k u i czasu, ale w ciągu 1—lVs roku można by ustalić najważniejsze sprawy. N a - �532 KRONIKA stępnie należałoby zwołać drugą konferencję, na której poszczególne komisje złożyłyby sprawozdanie oraz ustaliły dalsze plany swej działalności. Konferencja ta powinna także opracować zalecenia dla wszystkich specjalistów Europy o ko­ nieczności ścisłej współpracy w zakresie etnografii rolnictwa oraz wykaz tematów do opracowania międzynarodowego (w skali europejskiej). Należałoby się przy tym domagać, aby linie kierunkowe i . zalecenia komisji były w poszczególnych krajach respektowane przez ogół pracujących tam etnografów rolnictwa. Właściwą drogą do zrealizowania w y ż e j wymienionych założeń i planów by­ łyby konferencje krajowe. Konferencjom tym należałoby poświęcić w y j ą t k o w o dużo czasu tak, aby każdemu przybyłemu na konferencję pracownikowi nauko­ wemu przekazać wytyczne i u c h w a ł y przyjęte na konferencji międzynarodowej oraz przekonać go do sprawy europejskiego ujmowania tych zagadnień. Na konferencjach tych (najlepiej 3-dniowych) należałoby w y j a ś n i ć wszelkie w ą t p l i ­ wości tak, aby nie było już później żadnych uchybień. Owe konferencje i konsultacje krajowe powinny być bardzo szczegółowo przygotowane przez nadrzędne komisje międzynarodowe. A w i ę c wszelkie usta­ lenia metodyczne, problemowe, techniczne, łącznie z terminem wykonania prac, powinny być udostępnione wszystkim pracownikom krajowym Nie trzeba do­ dawać, jak ważną sprawą byłby też w ł a ś c i w y dobór i stała współpraca tych sa­ mych ludzi. Przy dobrze zorganizowanej pracy już w ciągu 3 lat powinny być osiągnięte w ł a ś c i w e rezultaty. Autor na zakończenie swych rozważań zaznacza, że ustalenie wspólnego, europejskiego programu badań dla etnografów rolnictwa (z wyodrębnieniem n a j ­ ważniejszych tematów, jak: transport, pług, zbiór zbóż, omłoty, pasterstwo i ho­ dowla, leśnictwo) stanowią tylko jedną stronę międzynarodowej współpracy. Owe stałe konferencje robocze powinny ponadto w y p r a c o w a ć jakąś jednolitą między­ narodową dokumentację (której brak odczuwają wszyscy) oraz bibliografię. W za­ kresie dokumentacji powinno się osiągnąć (na wzór techniki), jakiś w s p ó l n y m i ę ­ dzynarodowy system, który w dużym stopniu ułatwiłby dalsze badania. Jeśli zaś chodzi o bibliografię, to autor odwołuje się do holenderskiego wydawnictwa „Hi­ storia Agrieculturae", w którym biorą udział fachowcy nieomal z całego świata, oraz do przykładów bibliografii węgierskiej zamieszczanej w zeszytach pisma węgierskiego „Agrártortěneti". Autor proponuje, aby do bibliografii węgierskiej wciągnąć jeszcze w i ę c e j n a u k o w c ó w (odciążając tym samym węgierskich kolegów) i uczynić z niej zalążek europejskiej bibliografii rolnictwa. Autor dodaje, że istnieje jeszcze wiele innych zagadnień nadających się do międzynarodowego pro­ gramu badań. Wynika to stąd, że etnografia rolnictwa nabiera szczególnej wagi w ogólnej problematyce całej etnografii. Dotychczasowa, „partyzancka" działalność w tym zakresie już nie wystarcza. Bez europejskiej współpracy niemożliwe jest np. wydanie planowanego w krajach socjalistycznych atlasu etnograficznego z za­ kresu ludowej kultury materialnej dla wschodniej i środkowej Europy. Wszelkie trudności, jakie niewątpliwie będą towarzyszyć tym wszystkim poczy­ naniom, można będzie przezwyciężyć, jeśli do tej współpracy włączą się Akademie Nauk poszczególnych krajów i zawrą w s p ó l n e porozumienie gwarantujące realiza­ cję p o w z i ę t y c h zamierzeń. * Warto na zakończenie dodać, że w ciągu trzech lat, które upłynęły od buda­ peszteńskiej konferencji z 1963 г., inicjatywa międzynarodowej współpracy w za­ kresie rolnictwa przybiera realne kształty. Sprawy te referuje W. Jacobeit w arty- �533 KRONIKA kule Ziele und Aufgaben der „Ethnologischen Kommission für Geschichte und Entwicklung der Europdischen Landwirtschaft" (przedruk w „Volkskunde", 1967, nr 1, s. 68). Tak w i ę c w 1964 r. na Międzynarodowym Kongresie Antropologów i Etnologów w Moskwie 22 etnografów i historyków podpisało i zgłosiło wniosek dotyczący intensyfikacji europejskiej współpracy na polu etnologicznych poszuki­ wań w zakresie historii i rozwoju gospodarki rolnej. Wniosek przyjęto, a dla jego realizacji powołano specjalną Etnologiczną Komisję dla Historii i Rozwoju Euro­ pejskiej Gospodarki. Równocześnie utworzono międzynarodowy Komitet Redakcyj­ ny „Biuletynu Informacyjnego" dla potrzeb tejże Komisji. Maria Biernacka SPOŁECZNE M U Z E U M R O L N I C T W A I M . K R Z Y S Z T O F A W CIECHANOWCU KLUKA Ciechanowiec to czterotysięczne miasteczko w pow. siemiatyckim, na pograni­ czu w o j e w ó d z t w białostockiego i warszawskiego. Miasteczko to posiada obecnie drugie co do wielkości w woj. białostockim (po Białymstoku) zbiory etnograficzne znajdujące się w Społecznym Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a . Organizatorem tej placówki jest p o w s t a ł e w roku 1962 Towarzystwo Miłośni­ k ó w Miasta Ciechanowca. Grupa najbardziej aktywnych społecznie mieszkańców miasteczka, członków T M M C , postanowiła na przełomie roku 1962/1963 uczcić pa­ mięć wielkiego przyrodnika, autora pierwszych polskich prac naukowych z dziedziny botaniki i popularyzatora postępu, ciechanowieckiego proboszcza Krzysztofa K l u ­ ka \ utworzeniem muzeum obrazującego rozwój rolnictwa na Podlasiu. Muzeum tworzono w ł a ś c i w i e z niczego. Nie było lokalu ani środków ma­ terialnych, organizatorom brakowało doświadczenia w gromadzeniu eksponatów z dziedziny etnografii. Wiosną roku 1963 Towarzystwo otrzymało od Prezydium M R N w Ciechanowcu niewielki budynek, w którym znajdowało się kiedyś kino. Rozpoczęto wyjazdy w teren w poszukiwaniu eksponatów. Ponieważ Towarzystwo nie posiadało ż a d ­ nych funduszy, zbiory p o w s t a w a ł y prawie wyłącznie z darów mieszkańców oko­ licznych wsi. Gromadzenie eksponatów i związane z tym trudności to cały osobny rozdział w kilkuletniej historii Muzeum, któremu poświęca wiele miejsca w swoim artykule jeden z działaczy T M M C , mgr K . U s z y ń s k i . 2 Pod koniec roku 1963 władze w o j e w ó d z k i e przyznały fundusze na remont przeznaczonego dla Muzeum budynku, a wiosną roku 1964 przystąpiono przy pomocy etnografa z Muzeum Okręgowego w Białymstoku do organizacji pierwszej wystawy. Liczące w ó w c z a s około 500 eksponatów zbiory podzielone zostały na n a s t ę ­ pujące działy: narzędzia uprawy roli, sprzęt gospodarstwa domowego, obróbka w ł ó k n a i tkactwo, pamiątki po Krzysztofie K l u k u oraz historia Ciechanowca. Od czasu otwarcia Muzeum liczba eksponatów stale wzrasta wynosząc kolejno w latach: 1964 — ok. 500 eksponatów 1965 — „ 1000 „ 1 1966 — ok. 1100 eksponatów 1967 — „ 1200 Krzysztof K l u k urodził się w Ciechanowcu, w roku 1739, a od roku 1770 1796, czyli do śmierci, był proboszczem ciechanowieckiej parafii. K . U s z y ń s k i , Otwarcie Społecznego Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, „Rocznik Białostocki", t. 6: 1965, s. 559—563. do 2 �534 KRONIKA Od roku 1965 Muzeum ogranicza akcję zbierania nowych eksponatów prze­ prowadzając ich staranną selekcję. Zbiera się obecnie jedynie przedmioty szcze­ gólnie cenne, głównie takie, których nie ma jeszcze w zbiorach. Jedyna sala w y ­ stawowa i niewielkie pomieszczenie spełniające rolę magazynu nie są już w stanie pomieścić większej ilości zabytków. Sala wystawowa traci coraz bardziej cha­ rakter ekspozycji, przemieniając się w magazyn. Zgromadzone przez Muzeum eksponaty pochodzą z 72 wsi leżących w pro­ mieniu 25—30 km od Ciechanowca i należących do 5 powiatów (Siemiatycze, Bielsk Podlaski, Wysokie Mazowieckie, woj. białostockiego oraz Ostrów Mazo­ wiecka i S o k o ł ó w Podlaski, woj. warszawskiego). Ilość skatalogowanych eksponatów etnograficznych przedstawia się w poszcze­ gólnych działach następująco: 1) narzędzia rolnicze — ok. 220 eksponatów (w tym 20 to eksponaty związane z hodowlą i pasterstwem, a ok. 60 z transportem); 2) gospodarstwo domowe — ok. 360 (w tym 65 do ceramika, 90 różnego rodzaju na­ czynia zasobowe z korzeni, słomy, dłubanych pni, 15 — meble); 3) obróbka w ł ó k n a — ok. 170 eksponatów; 4) zajęcia pozarolnicze i rzemiosła — 45 ekspona­ tów (związanych z następującymi gałęziami rzemiosła: kowalstwo, stolarstwo i cie­ sielstwo, powroźnictwo, rymarstwo, kuśnierstwo). Stosunkowo nieliczne są eksponaty reprezentujące ł o w i e c t w o (5), rybołów­ stwo (8), pszczelarstwo (10), tkaniny (7), obrzędowość (7), elementy wystroju architektonicznego d o m ó w (3). W dziale rolnictwa szczególnie interesująco przedstawia się kolekcja narzędzi uprawy roli: dwupolicowe sochy, drewniane pługi z żelaznymi częściami pracują­ cymi, pługi żelazne kowalskiej roboty, starsze i nowsze pługi produkcji fabrycz­ nej, radełka ziemniaczane o różnorodnej i ciekawej konstrukcji (niektóre prze­ rabiane ze starych soch), różnego typu brony. Transport obrazują najstarsze typy w o z ó w „bosych" na drewnianych osiach. Bogate tradycje miejscowego tkactwa reprezentują różnorodne narzędzia obróbki lnu i w e ł n y (od cierlic do warsztatów tkackich), wśród których największe zainteresowanie zwiedzających budzą „nawijarki" z licznikiem, dzielące zwijane nici na pasma po 30 nici każde. Począwszy od roku 1964 odbywają w Muzeum praktyki studenci Sekcji Etno­ grafii UW, którzy pomagają w opracowywaniu zbiorów, poszukiwaniu eksponatów w terenie i ich konserwacji, oprowadzaniu zwiedzających. Od dnia otwarcia zwiedziło Muzeum ok. 20 000 osób, mimo że otwarte jest ono jedynie w sezonie letnim (maj—wrzesień). Poza mieszkańcami Ciechanowca, w większości w y p a d k ó w są to wycieczki szkolne z okolicznych wsi, niekiedy ze szkół specjalistycznych (np. z techników rolniczych), wycieczki związków za­ wodowych z terenu całego prawie województwa, gospodarze z okolicznych wsi (przeważnie ofiarodawcy eksponatów i ich znajomi), turyści przejeżdżający przez Ciechanowiec. W roku 1966 starania Towarzystwa zostały uwieńczone sukcesem i Muzeum otrzymało od W R N w Białymstoku fundusze na rekonstrukcję XIX-wiecznego pa­ ł a c y k u w dzielnicy Nowodwory. Odbudowa nowej siedziby Muzeum im. K l u k a jest obecnie w toku. Z przeniesieniem zbiorów muzealnych do nowego, obszernego budynku wiążą działacze T M M C wiele planów. W ramach współpracy między Muzeum a Katedrą Etnografii UW opracowywany jest obecnie przez adiunkta Katedry, dr. M. Pokropka, scenariusz nowej ekspozycji zbiorów etnograficznych. Oprócz rolnictwa tradycyjnego, które w zbiorach Muzeum im. K . K l u k a jest bogato reprezentowane, organizatorzy mają zamiar w osobnym, stojącym obok �KRONIKA 535 pałacu budynku pokazać początki i rozwój mechanizacji rolnictwa na terenie Podlasia. Prowadzone są już rozmowy z władzami w sprawie przekazania do zbiorów muzealnych najstarszych maszyn rolniczych znajdujących się w ośrodkach maszynowych i P G R - a c h . Oprócz etnografii z rozbudowanym działem rolnictwa i zaczątkiem skansenu w przypałacowym parku, w planach Muzeum są również stałe wystawy p o ś w i ę ­ cone K . Klukowi i historii miasta. Jedną z sal przeznacza się na wystawy cza­ sowe. Poza salami wystawowymi zaplanowano w nowym budynku muzealnym część oświatową, bibliotekę, magazyny, mieszkania dla przyszłych pracowników. Ambi­ cją T M M C jest stworzenie w nowym budynku nie tylko placówki muzealnej, lecz również ośrodka oświaty rolniczej, oddziaływującego na okolicę. Towarzystwo l i ­ czy tu na pomoc W S R w Olsztynie i Instytutu Zoologii P A N , z którymi utrzymuje od dłuższego czasu ożywione kontakty. Andrzej Woźniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0deb7a2cccbc98fde46776845bb1aa0.pdf 54257813f7fa3c613c4d9234f3344077 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:667 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:614 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.265-278 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia II OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA A P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 ETNOGRAFICZNA W d n i a c h 19—21 lutego 1968 r . o d b y ł a s i ę I I o g ó l n o p o l s k a k o n f e r e n c j a etno­ graficzna zorganizowana przez Instytut Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk przy w s p ó ł u d z i a l e Zarządu M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w Mini­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki i uniwersyteckich katedr e t n o g r a f i i K o n f e r e n c j a obra­ d o w a ł a w pierwszym dniu w Rzeszowie, w dniu n a s t ę p n y m w Ł a ń c u c i e , w trzecim zeiś d n i u j e j t r w a n i a o d b y ł a s i ę w y c i e c z k a po w o j . r z e s z o w s k i m p o ł ą c z o n a ze zwiedzaniem Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. W konferencji tej w z i ę l i u d z i a ł przedstawiciele wszystkich p l a c ó w e k etnograficznych w Polsce: Z a ­ k ł a d ó w i Pracowni I H K M P A N , katedr uniwersyteckich i m u z e ó w . K o n f e r e n c j a podzielona b y ł a na cztery o d r ę b n e posiedzenia, z k t ó r y c h k a ż d e m i a ł o i n n ą t e m a t y k ę . Pierwsze z nich p o d s u m o w y w a ł o dotychczasowe rezultaty b a d a ń p o l s k o - b u ł g a r s k i c h w B u ł g a r i i ; na drugim przedstawiono problematykę polskich b a d a ń etnograficznych w Mongolii; na trzecim scharakteryzowano pod­ stawowe problemy b a d a ń w zakresie etnografii P o l s k i ; czwarte wreszcie p o ś w i ę ­ cone z o s t a ł o o s i ą g n i ę c i o m o ś r o d k ó w e t n o g r a f i c z n y c h d z i a ł a j ą c y c h n a t e r e n i e w o j . rzeszowskiego. D w a pierwsze tematy w c h o d z ą w plan prac Instytutu i podejmo­ w a n e s ą b ą d ź b e z p o ś r e d n i o przez p r a c o w n i k ó w t e g o ż Instytutu, b ą d ź przez etno­ g r a f ó w z i n n y c h o ś r o d k ó w b a d a w c z y c h z a a n g a ż o w a n y c h do o p r a c o w a n i a k o n k r e t ­ nych t e m a t ó w instytutowych. Badania w B u ł g a r i i prowadzone są na skutek umowy zawartej m i ę d z y A k a d e ­ m i a m i N a u k —• p o l s k ą i b u ł g a r s k ą w 1966 r . M a j ą one z a s o b ą j u ż 2 sezony b a d a w c z e (lata 1966 i 1967); z a k o ń c z e n i e i c h p r z e w i d u j e s i ę n a 1969 r. P r z e d m i o t e m badań są przeobrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe społeczności wybranej w s i G r a m a d a w pow. V i d y n , j a k i e d o k o n u j ą s i ę pod w p ł y w e m n o w y c h w a r u n k ó w ekonomiczno-społecznych socjalistycznej Bułgarii. Celem badań jest poznanie p r a w i d ł o w o ś c i przemian k u l t u r o w y c h , jakie z a c h o d z ą na skutek socjalizacji życia wsi b u ł g a r s k i e j i p o r ó w n a n i e ich z przemianami z a c h o d z ą c y m i w innych krajach s o c j a l i s t y c z n y c h . P r z e m i a n y te ś l e d z i s i ę w r ó ż n y c h d z i e d z i n a c h k u l t u r y . O b r a d y z a g a i ł prof, dr W . D y n o w s k i . R e f e r a t doc. dr B . J a w o r s k i e j , pt. Prze­ obrażenia warunków bytowych mieszkańców wsi Gramada, poświęcony był głównie p r z e m i a n o m , j a k i m podlega t r a d y c y j n a r o d z i n a i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a . R e f e r a t dr W . P a p r o c k i e j d o t y c z y ł t r a d y c y j n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h f o r m o r g a n i z a c j i r z e ­ m i o s ł a i u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h , dr. M . P o k r o p k a z a ś r o z w o j u b u d o w n i c t w a ludo­ w e g o w e w s i G r a m a d a w o k r e s i e od k o ń c a X I X w . do c h w i l i o b e c n e j , n a tle o g ó l n y c h przemian s p o ł e c z n y c h i ekonomicznych. 1 P i e r w s z a tego r o d z a j u k o n f e r e n c j a o d b y ł a s i ę w 1957 r . i — j a k o b e c n a — połączona była z doroczną archeologiczną sesją ń a u k o w o - s p r a w o z d a w c z ą IHKM PAN. �266 KRONIKA B a d a n i a n a t e r e n i e M o n g o l i i p r o w a d z o n e s ą p r z e z p o l s k i c h e t n o g r a f ó w od 1963 r . D o 1967 r . w ł ą c z n i e o d b y ł y s i ę 4 k o l e j n e e k s p e d y c j e b a d a w c z e . W y n i k i b a d a ń u k a ż ą s i ę d r u k i e m w t o m i e z b i o r o w y m Studia mongolskie w serii „ B i b l i o ­ teki Etnografii Polskiej". Naczelnym zagadnieniem b a d a ń mongolskich są prze­ miany społeczne i kulturowe, jakie dokonują się w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim w nowej r z e c z y w i s t o ś c i politycznej i ustrojowej. B a d a n i o m polskim w Mongolii p o ś w i ę c o n e z o s t a ł y n a s t ę p u j ą c e r e f e r a t y : prof, d r W . D y n o w s k i — P r o b l e m p a s t e r ­ s k i c h ludów koczowniczych w studiach nad współczesnością. Założenia badawcze; doc. d r Z . S o k o l e w i c z o w a — Społeczność lokalna Mongolii współczesnej; mgr D . M a r k o w s k a — Urbanizacja stepu; m g r J . O l ę d z k i — Rodzimość i ludowość we współczesnej sztuce Mongolii; m g r S . S z y n k i ę w i c z — K o l a spółdzielni pasterskich Mongolii w unowocześnieniu życia aratów. D y s k u s j ą nad z a ł o ż e n i a m i b a d a ń etno­ graficznych s p o ł e c z e ń s t w a pasterskiego o b j ę t o r ó w n i e ż referat mgr. K . M a k u l skiego — W s p ó ř c z e s n e zmiany pasterstwa na Saharze. D r u g i d z i e ń o b r a d o b j ą ł p r o b l e m a t y k ę e t n o g r a f i i P o l s k i . R e f e r a t doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , pt. Założenia teoretyczne i postulaty praktyczne prac nad syntezą etnografii Polski na tle dotychczasowych osiągnięć PRL, pomyślany b y ł jako zagajenie d y s k u s j i nad stanem dotychczasowych prac etnograficznych w zakresie etnografii Polski, potrzebami tej dyscypliny i postulatami na p r z y ­ s z ł o ś ć , d o t y c z ą c y m i w ł ą c z e n i a w p r o g r a m p r a c nad. s y n t e z ą e t n o g r a f i i P o l s k i w s z y s t k i c h p o l s k i c h o ś r o d k ó w e t n o g r a f i c z n y c h . R e f e r a t prof, d r K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , Uwagi metodyczne o badaniach nad współczesnymi przemianami w wiejskiej społeczności lokalnej, n a w i ą z y w a ł do n a c z e l n e j p r o b l e m a t y k i w s p ó ł ­ czesnych prac etnograficznych, z a r ó w n o prowadzonych na terenie Pols ki, j a k i r e ­ f e r o w a n y c h na konferencji prac z e s p o ł o w y c h na terenie B u ł g a r i i i Mongolii. W s k a z u j ą c na o d m i e n n o ś ć r ó ż n y c h d a w n y c h koncepcji b a d a w c z y c h w etnografii i r ó ż n e sposoby r e a l i z a c j i p r a c t e r e n o w y c h , a a t o r k a , d l a s c h a r a k t e r y z o w a n i a p o d ­ s t a w o w y c h z a ł o ż e ń p r a c w s p ó ł c z e s n y c h , n a w i ą z a ł a do p r a c ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etno­ graficznego, k t ó r y od p o c z ą t k u s w e g o i s t n i e n i a k o n s e k w e n t n i e z a j m o w a ł s i ę p r o ­ b l e m a t y k ą s p o ł e c z n o ś c i lokalnej i w y p r a c o w a ł w ł a s n e metody b a d a ń . W grupie r e f e r a t ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h w y n i k i prac etnograficznych w Polsce, prowadzonych z a r ó w n o w I H K M , jak i innych ośrodkach badań, znalazło się miejsce jedynie na p r z e g l ą d p l a n ó w i o s i ą g n i ę ć w dziedzinie aktualnie prowadzo­ n y c h p r a c b a d a w c z y c h z z a k r e s u k u l t u r y wsi. k a r p a c k i e j . W tej g r u p i e z n a l a z ł y s i ę r e f e r a t y prof. d r . R . R e i n f u s s a — Kultura ludowa mieszkańców Beskidu Niskiego i przyległego pogórza, prof. d r . M . G ł u d y s z a , k t ó r y r e f e r o w a ł p r a c e o ś r o d ­ k a k r a k o w s k i e g o — Z a k ł a d u I H K M P A N i K a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n , prof, dr K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j — Badania karpackie ośrodka łódzkiego oraz po­ ś w i ę c o n y j u ż w y ł ą c z n i e tematyce p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h referat dr M . B i e r ­ n a c k i e j — Przemiany więzi społecznej i kształtowanie się nowej ^społeczności w Bieszczadach. C z w a r t e posiedzenie p o ś w i ę c o n e b y ł o lokalnej, rzeszowskiej problematyce. O t w o r z y ł j e r e f e r a t m g r . K . R u s z e l a , Stan i potrzeby badań nad kulturą ludową na terenie województwa rzeszowskiego. N a s t ę p n e r e f e r a t y to: m g r S . L e w — Budownictwo drewniane w dorzeczu Sanu; doc. F . K o t u l a — Obozy naukowobadawcze stacjonarne i kompleksowe organizowane przez Dział Etnograficzny Mu­ zeum w Rzeszowie w latach 1957—1967; m g r H . O l s z a ń s k i — Ludowe budownictwo przemysłowe południowej Rzeszowszczyzny w świetle badań przeprowadzonych przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Scnoku; mgr M . Brylak — Problem wiejskich zajęć pozarolniczych na terenie Beskidu Niskiego, ze szczególnym uwzględnieniem zawodów wędrownych; mgr T . Szetela i mgr E . W a s z k o w s k a — �267 KRONIKA Nowożytny ośrodek przeprowadzonych garncarski przez Dział w Miechocinie, Etnograficzny pow. Tarnobrzeg (na tle Muzeum w Rzeszowie). wykopalisk N i e j a k o c i ą g i e m d a l s z y m tej g r u p y r e f e r a t ó w b y ł a w y c i e c z k a , k t ó r a o d b y ł a s i ę w dniu n a s t ę p n y m , zwiedzanie sanockiego muzeum na w o l n y m powietrzu i referat d y r e k t o r a tego m u z e u m A . R y b i c k i e g o , pt. Organizacja Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. W y s t ą p i e n i e e t n o g r a f ó w z woj. rzeszowskiego w y k a z a ł o , j a k c i e k a w y m t e r e n e m d l a e t n o g r a f a j e s t ta c z ę ś ć P o l s k i i j e d n o c z e ś n i e , j a k p e ł n y m i i n i c j a t y w y i m o ż l i w o ś c i pracy n a u k o w e j s ą trzy o ś r o d k i etnograficzne Rzeszowszczyzny — Muzeum w Rzeszowie, Sanoku i P r z e m y ś l u . Anna MARIAN Kowalska-Lewicka SOBIESKI P o d ł u g i e j i c i ę ż k i e j c h o r o b i e s e r c a z m a r ł 25 p a ź d z i e r n i k a 1967 r . w w a r s z a w ­ s k i m s z p i t a l u doc. m g r M a r i a n S o b i e s k i . Z a s ł u ż y ł s i ę w a l n i e p r z y o d b u d o w y w a n i u i r o z w i n i ę c i u b a d a ń nad polskim folklorem m u z y c z n y m w okresie powojennym. T r u d n o s i ę p o g o d z i ć , ż e trzeba p i s a ć w czasie p r z e s z ł y m o K i m ś , K t o jeszcze wczoraj był z nami, z k t ó r e g o g ł o s e m — utrwalonym na archiwalnych t a ś m a c h z nagraniami polskiego folkloru — s t y k a m y s i ę w codziennej pracy, i ż e Jego p o s t a ć n a l e ż y j u ż do p r z e s z ł o ś c i , z a j m u j ą c godne, w p e ł n i z a s ł u ż o n e miejsce w a n n a ł a c h p o l s k i e j etnografii, f o l k l o r y s t y k i i m u z y k o l o g i i . P o c h o d z i ł z rodziny o wysokich kwalifikacjach muzycznych. Dziadek, J a n Sobieski, s t u d i o w a ł w 1888 r. w głośnej Kirchenmusikschule w Ratyzbonie u F . X . H a b e r l a , M . H a l l e r a i J . H a n i s c h a . O j c i e c , T e o d o r , w k i l k a lat po u k o ń ­ czeniu seminarium nauczycielskiego u z u p e ł n i a ł w y k s z t a ł c e n i e muzyczne w K o n i g l i c h e s I n s t i t u t f ü r K i r c h e n m u s i k w B e r l i n i e w l a t a c h 1915—1917, a jego d y p l o m podpisywali m. in. A . F . H . K r e t z s c h m a r , M . Seiffert, K . Thiel, J . Wolf; b y ł n a u c z y c i e l e m m u z y k i m . in. w s e m i n a r i u m n a u c z y c i e l s k i m i g i m n a z j u m ; w I n o ­ w r o c ł a w i u , a przy k o ń c u życia w Lublinie i w Poznaniu, prowadził wiele chórów, d y r y g o w a ł licznymi koncertami z n a j p o w a ż n i e j s z y m repertuarem c h ó r a l n y m ( P a lestrina, B a c h , Beethoven, G r a u n , W a c ł a w z S z a m o t u ł , Z i e l e ń s k i , P ę k i e l , Moniuszko). W takim klimacie, klimacie u m i ł o w a n i a i z n a j o m o ś c i najlepszej muzyki, w z r a s t a ć m i a ł M a r i a n B a z y l i Sobieski. U r o d z i ł s i ę 14 c z e r w c a 1908 r . w M i ł o s ł a w i c a c h pod W ą g r o w c e m w W i e l k o ­ polsce j a k o s y n T e o d o r a i S t e f a n i i z K r z y m a ń s k i c h . Do s z k o ł y i g i m n a z j u m u c z ę s z ­ czał w I n o w r o c ł a w i u . J u ż w ó w c z a s jako 9-letni u c z e ń z a c z ą ł ś p i e w a ć w c h ó r a c h k i e r o w a n y c h p r z e z s w e g o o j c a . W 1928 r. u z y s k a ł ś w i a d e c t w o d o j r z a ł o ś c i . W t y m ż e roku w s t ą p i ł na Uniwersytet P o z n a ń s k i , w y b i e r a j ą c jako k i e r u n e k g ł ó w n y m u z y k o ­ l o g i ę u Ł . K a m i e ń s k i e g o ; obok m u z y k o l o g i i s ł u c h a ł h i s t o r i i s z t u k i u S z . D e t l o f f a i e t n o g r a f i i u E . F r a n k o w s k i e g o . A l e nie z a n i e d b u j e p r a k t y c z n e j d z i a ł a l n o ś c i m u ­ zycznej. Studiuje bowiem r ó w n o c z e ś n i e g r ę na skrzypcach w P a ń s t w o w y m K o n ­ s e r w a t o r i u m M u z y c z n y m w P o z n a n i u , ś p i e w a j a k o tenor w s ł y n n y m c h ó r z e k a t e ­ d r a l n y m p r o w a d z o n y m przez ks. W . Gieburowskiego, t a k ż e podczas zagranicznych k o n c e r t ó w w W i e d n i u , B u d a p e s z c i e , F r a n k f u r c i e n. M e n e m , P a r y ż u , s z k o l i c h ł o p ­ c ó w d l a potrzeb t e g o ż c h ó r u , d y r y g u j e w l a t a c h 1929—1934 c h ó r e m a k a d e m i c k i m . W c z a s i e s t u d i ó w p o d j ą ł t r u d o d s z u k i w a n i a po z a k u r z o n y c h s t r y c h a c h k o ś c i e l n y c h i klasztornych Wielkopolski zapomnianych przez historię u t w o r ó w często nie znanych k o m p o z y t o r ó w X V I I I w. T e n rozdział b a d a ń Sobieskiego-historyka za­ s ł u g u j e n a p o d k r e ś l e n i e , g d y ż b y ł a to c h y b a p i e r w s z a tego r o d z a j u i n i c j a t y w a w Polsce. C z ę ś ć u z y s k a n y c h w czasie i n w e n t a r y z a c j i m a t e r i a ł ó w s t a n o w i ł a pod- �268 KRONIKA s t a w ę c z ę s t o cytowanej pracy o Wojciechu D a n k o w s k i m , za k t ó r ą Sobieski u z y s k a ł w 1935 r. t y t u ł m a g i s t r a filozofii w z a k r e s i e m u z y k o l o g i i . D y p l o m u n i w e r s y t e c k i j a k o e g z a m i n o s t a t e c z n y w y m i e n i a j e d n a k nie h i s t o r i ę m u z y k i p o l s k i e j , lecz etno­ l o g i ę m u z y c z n ą , co jest j e d n a k ł a t w e do w y j a ś n i e n i a . P r z y k o ń c u s t u d i ó w zostaje a s y s t e n t e m K a m i e ń s k i e g o (1934—1939) i p r o w a d z i z a j ę c i a ze s t u d e n t a m i w z a k r e s i e paleografii m u z y c z n e j ; przede w s z y s t k i m jednak działa przy p i e r w s z y m polskim R e g i o n a l n y m A r c h i w u m F o n o g r a f i c z n y m , m. i n . od 1934 r. d o k o n u j ą c p i e r w s z y c h s w y c h n a g r a ń na w a ł k a c h woskowych. Warto p r z y p o m n i e ć , ż e przed w o j n ą bada­ niem polskiej m u z y k i ludowej w r a m a c h uniwersyteckich katedr zajmowali się A . C h y b i ń s k i w e L w o w i e i K a m i e ń s k i w P o z n a n i u . P r o f i l z a i n t e r e s o w a ń obu p r o ­ f e s o r ó w b y ł r ó ż n y . C h y b i ń s k i w n i k ł y m stopniu i n t e r e s o w a ł s i ę b a d a n i a m i t e r e n o ­ w y m i i choć p o s t u l o w a ł i o p r a c o w a ł projekty b a d a ń , cały w y s i ł e k w tym zakresie s k i e r o w a ł na studia p o r ó w n a w c z e i historyczne w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y . K a m i e ń s k i , absolwent b e r l i ń s k i e j s z k o ł y muzykologicznej, k ł a d ł nacisk na i n w e n ­ t a r y z a c j ę t e r e n o w ą folkloru przy zastosowaniu nowoczesnego s p r z ę t u n a g r y w a ­ j ą c e g o (najpierw w a ł k ó w fonograficznych, n a s t ę p n i e płyt). To, że Sobieski b y ł w y c h o w a n k i e m K a m i e ń s k i e g o , m i a ł o z a w a ż y ć n a k i e r u n k u Jego d z i a ł a l n o ś c i p o ­ w o j e n n e j . W 1936 r. p o ś l u b i a J a d w i g ę z P i e t r u s z y ń s k i c h , k t ó r a w y b r a ł a j a k o p r z e d ­ m i o t d z i a ł a l n o ś c i n a u k o w e j r ó w n i e ż e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą i o d t ą d b y ł a Jego n i e ­ o d ł ą c z n ą t o w a r z y s z k ą pracy badawczej. Do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j Sobieski był także nauczycielem muzyki w p o z n a ń s k i c h szkołach muzycznych i gimnazjach. Niestety, w y b u c h w o j n y u n i e m o ż l i w i ł M u u k o ń c z e n i e znacznie zaawansowanej d y s e r t a c j i d o k t o r s k i e j o Symfoniach nieznanych kompozytorów wielkopolskich XVIII w., k t ó r a w r a z z c a ł y m m a t e r i a ł e m d o k u m e n t a c y j n y m , podobnie j a k n o t a t k i do p o l s k i e g o l u d o w e g o i n s t r u m e n t a r i u m m u z y c z n e g o , z a g i n ę ł a podczas wojny. Nadmiar powojennych o b o w i ą z k ó w i o l b r z y m i e poczucie odpowiedzialności za d o k u m e n t a c j ę n i k n ą c y c h w oczach p r z e j a w ó w polskiej ludowej k u l t u r y m u z y c z n e j nie p o z w o l i ł y M u już nigdy n a uzyskanie formalnych t y t u ł ó w naukowych. W m a r c u 1945 r . S o b i e s k i p o d e j m u j e p r a c ę w Z a k ł a d z i e M u z y k o l o g i i U n i w e r ­ sytetu P o z n a ń s k i e g o . Poza d y d a k t y k ą ( w y k ł a d a e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą , instrumentol o g i ę i a k u s t y k ę z f i z j o l o g i ą ) z a j ą ł s i ę r e a k t y w o w a n i e m , a r a c z e j z a ł o ż e n i e m od podstaw — zrazu z T. W r o t k o w s k i m , a n a s t ę p n i e z J . S o b i e s k ą — Zachodniego A r c h i w u m Fonograficznego. J a k wiadomo, c a ł y dorobek fonograficzny polskiej etnomuzykologu zgromadzony we w s p o m n i a n y m Regionalnym A r c h i w u m Fono­ graficznym i C e n t r a l n y m A r c h i w u m Fonograficznym przy Bibliotece Narodowej w Warszawie (kierowanym przez J . Pulikowskiego) u l e g ł kompletnemu zniszcze­ niu w czasie d z i a ł a ń w o j e n n y c h . D w a zadania w y s u w a ł y s i ę na c z o ł o , n a l e ż a ł o m y ś l e ć o w y c h o w a n i u odpowiednio przygotowanej k a d r y e t n o m u z y k o l o g ó w i zre­ konstruowaniu strat wojennych, a t a k ż e r o z w i n i ę c i u b a d a ń na teren c a ł e j Polski. T e d w a k i e r u n k i , oba z r e s z t ą u l u b i o n e — d y d a k t y k a n a u n i w e r s y t e t a c h i b a d a n i a t e r e n o w e — m i a ł y o d t ą d d o m i n o w a ć w d z i a ł a l n o ś c i S o b i e s k i e g o . W ten s p o s ó b t e ż h i s t o r i a p o l s k i e j e t n o m u z y k o l o g u lat p o w o j e n n y c h n i e o d ł ą c z n i e w i ą ż e s i ę z o s o b ą Sobieskiego. T y l k o w p i e r w s z y c h latach m i a ł s i ę jeszcze z a j m o w a ć p r a c ą d y d a k ­ t y c z n ą w p o z n a ń s k i c h s z k o ł a c h m u z y c z n y c h , od n i ż s z e j do w y ż s z e j , w y p e ł n i a j ą c dotkliwe luki w kadrze t e o r e t y k ó w muzycznych. K i e r o w a n e przez Sobieskiego Zachodnie A r c h i w u m Fonograficzne zaczęło b a d a n i a od W i e l k o p o l s k i i P o m o r z a . W s i e r p n i u 1947 r. Z a c h o d n i e A r c h i w u m F o n o g r a f i c z n e p r z e m i a n o w a n e n a S e k c j ę M u z y c z n ą p o z o s t a j ą c ą pod k i e r u n k i e m Sobieskiego w ł ą c z o n o w r a m y P a ń s t w o w e g o Instytutu B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j . Kolejna reorganizacja przynosi przekształcenie P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania S z t u k i L u d o w e j w P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , gdzie z n a l a z ł m i e j s c e t a k ż e z a k r e s �KRONIKA 269 e t n o m u z y k o l o g i c z n y . W 1949 r. d z i ę k i z a b i e g o m M . i J . S o b i e s k i c h zostaje z o r g a n i ­ zowany F e s t i w a l Muzyki L u d o w e j w Warszawie. T e n przegląd autentycznej pol­ skiej p i e ś n i , m u z y k i i t a ń c a ludowego przekonuje odpowiednie w ł a d z e , ż e nie­ odzowna stała s i ę szeroko z a k r o j o n a , hojnie finansowo w y p o s a ż o n a A k c j a Z b i e ­ rania Folkloru Muzycznego, k t ó r e j naukowe kierownictwo i zaprogramowanie b a d a ń powierzono Sobieskiemu. W A k c j i brali u d z i a ł w s z y s c y polscy f o l k l o r y ś c i , liczni amatorzy, nauczycielstwo, a t a k ż e przygotowana przez Sobieskiego grupa s t u ­ d e n t ó w , p ó ź n i e j już a b s o l w e n t ó w muzykologii. W okresie n a j w i ę k s z e g o nasilenia p r a c w A k c j i b r a ł o u d z i a ł b l i s k o 100 o s ó b . P o k i l k u l a t a c h A k c j a zostaje w p r a w d z i e z l i k w i d o w a n a , lecz jej plonem s ą nieoszacowane, znakomite zbiory, p o n a d 65 t y s . f o n o g r a m ó w ( ł ą c z n i e z w c z e ś n i e j s z y m i i p ó ź n i e j s z y m i n a g r a n i a m i ) �270 utrwalonych KRONIKA głównie na taśmach magnetofonowych, znaczna ilość materiałów 0 informatorach, okolicznościach, w jakich w y s t ę p u j e p i e ś ń i muzyka, liczne o d r ę c z n e z a p i s y m u z y c z n e itp. W 1954 r. o ś r o d e k b a d a w c z y w r a z z a r c h i w u m n a g r a ń p o l s k i e j m u z y k i l u d o w e j z o s t a j e p r z e n i e s i o n y do W a r s z a w y w r a z z jego k i e r o w n i k i e m , a w 1959 r . o s t a t e c z n i e p r z e m i a n o w a n y n a P r a c o w n i ę B a d a ń n a d Polskim Folklorem Muzycznym znalazł się w ramach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Do 1954 r . S o b i e s k i b y ł w y k ł a d o w c ą n a U n i w e r s y t e c i e P o z n a ń s k i m . Z c h w i l ą p r z e n i e s i e n i a do W a r s z a w y p o d e j m u j e o b o w i ą z k i n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m w I n s t y t u c i e M u z y k o l o g i i , gdzie k i e r u j e Z a k ł a d e m M u z y k i L u d o w e j , wykłada e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą P o l s k i . W 1956 r . z o s t a j e m i a n o w a n y d o c e n t e m . D o J e g o o b o w i ą z k ó w n a l e ż a ł o t a k ż e prowadzenie o g ó l n o p o l s k i c h o b o z ó w dla studentów m u z y k o l o g i i n a t e r e n i e K u j a w , M a z o w s z a , P o d l a s i a . W ten s p o s ó b w ś r ó d u c z n i ó w S o b i e s k i e g o b y l i p o z n a ń s c y , w a r s z a w s c y i k r a k o w s c y a d e p c i m u z y k o l o g i i ; a l e do b l i ż s z y c h lub dalszych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w Sobieskiego, c z ę s t o k r o ć dyskretnie i n ­ s t r u o w a n y c h , n a l e ż e l i t a k ż e inni polscy f o l k l o r y ś c i m u z y c z n i . N a t y m n i e w y c z e r p u j e s i ę bogata d z i a ł a l n o ś ć D o c e n t a . B y ł c z ł o n k i e m R a d y Naukowej Instytutu Sztuki P A N , Rady W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu W a r ­ szawskiego, R a d y K u l t u r y przy Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, Polskiego T o w a ­ r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o (przez p e w i e n czas w e w ł a d z a c h T o w a r z y s t w a ) , Z w i ą z k u K o m p o z y t o r ó w P o l s k i c h (okresowo b y ł c z ł o n k i e m Z a r z ą d u G ł ó w n e g o T o w a r z y s t w a ) , M i ę d z y n a r o d o w e j Rady Muzycznej, International Folk Music Council. B y ł redak­ torem naczelnym przygotowywanego seryjnego w y d a w n i c t w a dokumentalnego, opartego n a m a t e r i a ł a c h P r a c o w n i B a d a ń n a d P o l s k i m F o l k l o r e m M u z y c z n y m P o l s k o pieśń i muzyka ludowa ( p i e r w s z y tom w i e l k o p o l s k i e j s e r i i z n a j d u j e s i ę w druku), uczestniczył w pracach k o m i t e t ó w redakcyjnych „ K w a r t a l n i k a Muzycz­ nego", „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " i Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Uczestni­ c z y ł w k o n g r e s a c h n a u k o w y c h k r a j o w y c h i z a g r a n i c z n y c h , np. I n t e r n a t i o n a l F o l k Music Council w Danii, Austrii, Rumunii, C z e c h o s ł o w a c j i , na W ę g r z e c h . B r a ł udział w pracach jury k o n k u r s ó w folklorystycznych, k o n s u l t o w a ł liczne zawodowe 1 a m a t o r s k i e z e s p o ł y f o l k l o r y s t y c z n e . W y r a z e m u z n a n i a d l a Jego o s i ą g n i ę ć b y ł y liczne odznaczenia: K r z y ż K a w a l e r s k i Odrodzenia Polski, Z ł o t y K r z y ż Zasługi, Medal X-lecia Polski Ludowej, Medal T y s i ą c l e c i a P a ń s t w a Polskiego, nagroda Z w i ą z k u K o m p o z y t o r ó w P o l s k i c h n a 1955 r. ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) . M o t y w a c j a tej o s t a t n i e j n a g r o d y z a s ł u g u j e n a z a c y t o w a n i e : „ Z a w y b i t n e z a s ł u g i i p e ł n ą talentu, wiedzy i p o ś w i ę c e n i a p r a c ę na polu zbierania, u t r w a l a n i a i badania nauko­ w e g o p o l s k i e g o f o l k l o r u m u z y c z n e g o o r a z za p r a c e w d z i e d z i n i e o r g a n i z a c j i o g ó l ­ nopolskiej A k c j i Zbierania Folkloru Muzycznego". Suche wyliczenie w y k o n a n y c h prac, w y p e ł n i a n y c h funkcji i piastowanych g o d n o ś c i nie m o ż e z a s t ą p i ć bilansu w y n i k ó w pracy i c h a r a k t e r y s t y k i n a u k o w e j p o s t a w y S o b i e s k i e g o . L e c z z a d o w a l a j ą c e p o d s u m o w a n i e tej bogatej d z i a ł a l n o ś c i nie j e s t m o ż l i w e co n a j m n i e j z d w ó c h p o w o d ó w : Jego o p u b l i k o w a n e p r a c e nie d a j ą odpowiedzi na w i e l e w a ż n y c h kwestii, n a m z a ś d ł u g o jeszcze b r a k o w a ć b ę d z i e perspektywy czasowej. Pierwszy w z g l ą d — dość skromna liczbowo i raczej przy­ padkowa tematycznie bibliografia prac — b y ł k o n s e k w e n c j ą dynamicznej postawy badacza, k t ó r y c i ą g l e nie b y ł zadowolony z o s i ą g n i ę t e g o i nie c h c i a ł , a c z ę s t o zapewne i nie m i a ł czasu, na przedwczesne — Jego zdaniem — f o r m u ł o w a n i e w n i o s k ó w . U w a ż a ł , ż e hipotezy u p a d a j ą , ale w a r t o ś ć dobrze zebranego m a t e r i a ł u n i e z m n i e j s z a s i ę . B y ł to n i e w ą t p l i w i e p o g l ą d p o z y t y w i s t y c z n y , a l e r a c j o n a l n y . Sobieski b y ł bardzo d o ś w i a d c z o n y m badaczem terenowym i b y s t r y m obserwa­ t o r e m , co i m p l i k o w a ł o j a s n y p o g l ą d n a a k t u a l n y s t a n z a c h o w a n i a polskiego f o l - �KRONIKA 271 k l o r u m u z y c z n e g o i jego r y c h ł y los. D a w n i e j s z e z b i o r y — d o w o d z i ł O n — n i e wyłączając najlepszych: O. Kolberga, W. Skierkowskiego, S. Stoińskiego i S . M i e r c z y ń s f c i e g o , s ą w p r a w d z i e n i e z a s t ą p i o n e , a l e z a r a z e m p r z e s t a r z a ł e pod w z g l ę d e m m e t o d y c z n y m oraz o ł ó w k o w e j t e c h n i k i z a p i s u m e l o d i i i nie obej­ m u j ą w s z y s t k i c h o b s z a r ó w P o l s k i , n i e m o g ą t e ż p r e t e n d o w a ć do r e p r e z e n t o w a n i a polskiego f o l k l o r u m u z y c z n e g o w p o ł o w i e X X w . D o k o n u j ą c e s i ę a k t u a l n i e w i e l k i e p r z e m i a n y w a r u n k ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o i e k o n o m i c z n e g o , p o s t ę p u j ą c y proces u r b a ­ n i z a c j i k r a j u i n i w e l o w a n i a w i e l o w i e k o w e j k u l t u r o w e j i z o l a c j i , co p r a w d a w z g l ę d ­ n e j , c h ł o p s t w a , n i o s ą ze s o b ą s z y b k i e p r z e m i a n y i z a n i k a n i e t r a d y c y j n e j k u l t u r y m u z y c z n e j polskiej w s i . L o g i c z n ą i h a r m o n i j n ą k o n s e k w e n c j ą p o g l ą d u Sobieskiego b y ł o z h i e r a r c h i z o w a n i e potrzeb i z a d a ń polskiej etnomuzykologu i Jego p e ł n e o s o b i s t y c h w y r z e c z e ń p o s t ę p o w a n i e , k t ó r e m o ż n a bez w a h a n i a o k r e ś l i ć j a k o z b a ­ wienne. J e m u bowiem n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć zainicjowanie b a d a ń powojennych, roz­ w i n i ę c i e tych b a d a ń w A k c j ę Zbierania Folkloru Muzycznego, w sumie i l o ś c i o w e i j a k o ś c i o w e w y n i k i pracy zbieraczej tak w ł a s n e j , j a k i zorganizowanego z e s p o ł u p r a c o w n i k ó w , które t w o r z ą n i e p o r ó w n y w a l n y w skali europejskiej fundament dyscypliny w postaci n a g r a ń i i n n y c h m a t e r i a ł ó w . W y n i e s i o n e p r z e z S o b i e s k i e g o ze s z k o ł y K a m i e ń s k i e g o p o g l ą d y n a s p o s ó b do­ kumentowania b a d a ń prowadzonych w terenie u l e g ł y znacznemu rozbudowaniu i p r e c y z a c j i w p o s t a c i i n s t r u k c j i ( d r u k o w a n a w e r s j a jest j e d n ą z p i e r w s z y c h ) , k t ó r a b y ł a m e t o d y c z n y m novum w polskiej etnomuzykologu. P o n i e w a ż m u z y k a l u d o w a f u n k c j o n u j e w s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m k o n t e k ś c i e i jest w p e w n e j m i e ­ r z e d e t e r m i n o w a n a o s o b o w o ś c i ą i n f o r m a t o r a , ś p i e w a k a czy m u z y k a n t a , s t ą d k a ż ­ demu nagraniu t o w a r z y s z y ć w i n n a z jednej strony c h a r a k t e r y s t y k a informatora, n i e o g r a n i c z a j ą c a s i ę do d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h , a l e u w z g l ę d n i a j ą c a jego t r a d y c j e muzyczne, migracje i kontakty, muzyczne i psychiczne predyspozycje, estetyczne u p o d o b a n i a , z d r u g i e j s t r o n y opisy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w , z k t ó r y m i ł ą c z y s i ę m u z y k a , opisy t a ń c ó w , i n s t r u m e n t ó w , t e c h n i k i g r y i t d . W z o r o w o o p r a c o w a n e m u w y w i a d o w i i nagraniu towarzyszy zatem wielostronicowy p r o t o k ó ł b a d a ń . Wiele t e ż uwagi p o ś w i ę c a ł Sobieski n a s t ę p n e j fazie p r a c y etnomuzykologa, transkrypcji. J e m u i J . Sobieskiej n a l e ż y przypisać przekroczenie „ R u b i k o n u " empirycystycznego n a s t a w i e n i a K a m i e ń s k i e g o , d l a k t ó r e g o f o n o g r a m b y ł t a k d a l e c e d o k u m e n ­ t e m , ż e u w i d a c z n i a ł w t r a n s k r y p c j i s z c z e g ó ł y a k c y d e n t a l n e , z o c z y w i s t y m i po­ m y ł k a m i i n f o r m a t o r a w ł ą c z n i e . S y s t e m t r a n s k r y p c j i , s t o s o w a n y obecnie w p o l s k i c h badaniach folkloru muzycznego, jest k o m b i n a c j ą p o d e j ś c i a fonetyczno-fonologicznego, b y u ż y ć t e r m i n o l o g i i j ę z y k o z n a w c z e j n a o k r e ś l e n i e p o s t a w y etnomuzykologicznej. 1 Sobieski jest autorem k i l k u cennych z b i o r ó w p i e ś n i i m u z y k i ludowej. G o d n y p o d k r e ś l e n i a j e s t f a k t , ż e z b i o r y te s p e ł n i a j ą d w o j a k ą r o l ę , m a j ą c h a r a k t e r w y ­ dawnictw dokumentalnych, i mają służyć amatorskiemu ruchowi artystycznemu oraz k o m p o z y t o r o m . P o g o d z e n i e t y c h d w ó c h a s p e k t ó w b y ł o p o d y k t o w a n e s p o ł e c z ­ n y m zapotrzebowaniem praktyki muzycznej i r ó w n o c z e ś n i e prowizorycznym, p r ó b ­ nym zaspokojeniem w y m o g ó w r o z w i j a j ą c y c h się b a d a ń , a zarazem chęcią nabycia d o ś w i a d c z e n i a w zakresie planowanych w przyszłości w y d a w n i c t w dokumental­ n y c h . M o ż n a s i ę d o m y ś l a ć , ż e ten p o z o r n y k o m p r o m i s b y ł t a k ż e p r z e j a w e m m u ­ z y c z n e g o — c h o ć b r z m i to p a r a d o k s a l n i e — p o d e j ś c i a do f o l k l o r u m u z y c z n e g o . D l a S o b i e s k i e g o p o l s k i f o l k l o r m u z y c z n y b y ł w r ó w n y m stopniu przedmiotem i celem b a d a ń , j a k i m a n i f e s t a c j ą a r t y s t y c z n ą polskiej w s i , a zatem c z ą s t k ą pol­ s k i e j k u l t u r y , k t ó r a z a s ł u g u j e na k u l t y w a c j ę w ś w i e t l i c a c h , s z k o l e , r a d i o i e s t r a ­ dzie k o n c e r t o w e j . T e n p r a k t y c z n y i s p o ł e c z n y a s p e k t g r o m a d z o n e g o m a t e r i a ł u b a d a w c z e g o p o t r a f i ł D o c e n t w y k o r z y s t a ć , nie s z c z ę d z ą c s i ł i c z a s u n a w s p ó ł p r a c ę �272 KRONIKA z Centralną P o r a d n i ą Amatorskiego R u c h u Artystycznego, licznymi z e s p o ł a m i fol­ k l o r y s t y c z n y m i , n a p r z y g o t o w y w a n i u r a d i o w y c h i t e l e w i z y j n y c h a u d y c j i . N i e jest rzeczą przypadku, ż e w ś r ó d tych publikacji m a t e r i a ł o w y c h z n a j d u j ą s i ę zbiory f o l k l o r u z b y ł y c h P r u s W s c h o d n i c h i Z i e m i L u b u s k i e j . W e w s t ę p i e do z b i o r u p i e ś n i z W a r m i i i M a z u r S o b i e s k i pisze: „ s z c z e g ó l n ą j e d n a k p o b u d k ą do jego w y d a n i a jest c h ę ć zaprezentowania ludowego m a t e r i a ł u p i e ś n i o w e g o ziem, k t ó r e p r z e z t y l e s e t l a t o d e r w a n e b y ł y od m a c i e r z y " . W s p o m n i a n e w c z e ś n i e j z h i e r a r c h i z o w a n i e p r z e z D o c e n t a potrzeb p o l s k i e j e t n o ­ muzykologu b y ł o w pewnej mierze r ó w n o z n a c z n e z r e z y g n a c j ą z w ł a s n y c h prac interpretacyjnych. O r g a n i z o w a ł badania, k i e r o w a ł n i m i i s a m je w terenie p r z e ­ p r o w a d z a ł . N i e m n i e j s z e r e g Jego a r t y k u ł ó w z a s ł u g u j e n a b a c z n ą u w a g ę . S ą to p r a c e 0 tempo rubato w polskiej muzyce ludowej i u F . C h o p i n a , o c h a r a k t e r y s t y c z ­ nych formach w i e l o g ł o s o w y c h ś p i e w ó w p i e n i ń s k i c h górali, o typach skal spotyka­ n y c h w m e l o d i a c h ś p i e w a n y c h i g r a n y c h n a p o l s k i e j w s i , w r e s z c i e bogato u d o k u ­ mentowane, choć skondensowane w encyklopedycznych u j ę c i a c h a r t y k u ł y o k r a ­ k o w i a k u , m a z u r z e , k u j a w i a k u , o b e r k u i polonezie, j a k r ó w n i e ż o w i e l k o p o l s k i m w i w a c i e , o r a z p r z y c z y n k i do h i s t o r i i p o l s k i c h b a d a ń e t n o m u z y c z n y c h i do i n s t r u mentologii. P r z e d w c z e s n a ś m i e r ć u n i e m o ż l i w i ł a S o b i e s k i e m u p o d s u m o w a n i e do­ ś w i a d c z e ń i w i e d z y z w ł a s z c z a w d w ó c h ostatnio o p r a c o w y w a n y c h t e m a t a c h , h i s t o r i i p o l s k i c h b a d a ń oraz n a j i n t e n s y w n i e j p r o w a d z o n y c h s t u d i ó w n a d p o d r ę c z n i k i e m polskich i n s t r u m e n t ó w ludowych, k t ó r y m i a ł się ukazać w seryjnym p o d r ę c z n i k u europejskich i n s t r u m e n t ó w , redagowanym przez n a u k o w c ó w z Berlina i Stock­ holmu. T e r a z , k i e d y S o b i e s k i i jego d z i a ł a l n o ś ć n a l e ż ą j u ż do h i s t o r i i , w i e l u z n a s o d ­ c z u w a b r a k Jego b e z i n t e r e s o w n e j ż y c z l i w o ś c i , g o t o w o ś c i p r z y j ś c i a k a ż d e m u z po­ m o c ą , dobrotliwego poczucia h u m o r u , a n i e k t ó r z y i p r z y j a ź n i . W s z y s c y , k t ó r z y G o poznawali, b y l i z a s k a k i w a n i Jego s k r o m n o ś c i ą , b e z p o ś r e d n i m sposobem bycia, ł a t w o ś c i ą n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w osobistych. U c z c i w o ś ć , k t ó r a G o c e c h o w a ł a , 1 zaufanie, k t ó r y m społecznych. Go darzono, były przyczyną powierzaniu Mu wielu funkcji T r u d n a n i e r a z do z r o z u m i e n i a d l a m ł o d s z y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i l u d z i sto­ j ą c y c h n a u b o c z u p a s j a g r o m a d z e n i a n o w y c h i w c i ą ż n o w y c h m a t e r i a ł ó w etno­ m u z y c z n y c h dzisiaj m a s y m b o l i c z n ą w y m o w ę . Z a Jego ż y c i a m ó w i ł o s i ę eufemi­ s t y c z n i e , ż e z b i o r y f o l k l o r u m u z y c z n e g o , z g r o m a d z o n e w k i e r o w a n e j p r z e z Niego k o m ó r c e Instytutu Sztuki, m o ż n a p o r ó w n a ć tylko z d z i e ł e m Oskara Kolberga. Nekrologi i ż a ł o b n e p r z e m ó w i e n i a na p o w ą z k o w s k i m cmentarzu j u ż nie u k r y w a ł y p r a w a D o c e n t a do t y t u ł u „ K o l b e r g X X w i e k u " . P o l s k a e t n o m u z y k o l o g i a będzie k o n t y n u o w a ć b a d a n i a zgodnie z Jego p l a n a m i i i n s p i r a c j a m i . A l e i n a s t ę p n e e t a p y b a d a ń b ę d ą z a w s z e m u s i a ł y o d n i e ś ć s i ę do Jego d z i e ł a i z niego k o r z y s t a ć , g d y ż w a r t o ś ć tego d z i e ł a jest n i e p r z e m i j a j ą c a . Bibliografia w a ż n i e j s z y c h Organizacja badań, Zachodnie Działalność Archiwum Fonograficzne Zachodniego Archiwum prac i materiałów sprawozdania w Poznaniu, Fonograficznego „ L u d " , t. 37: 1947, s. 458—462. w Poznaniu, „Polska Sztuka L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 1, s. 38-^10. Zagadnienie muzyki ludowej w Polsce, „ R u c h M u z y c z n y " , t. 4: 1948 n r 2, s. (wspólnie z J . Sobieską) 2—6 �273 KRONIKA Ogólnopolski s. Festiwal Muzyki Ludowej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , t. 3: 1949 n r 6, muzycznego w świetle 188—190 Problemy polskiego folkloru M u z y c z n y " , t. 5: 1949 n r 10, s. Organizacja akcji zycznym, zbierania pieśni „Kwartalnik Instrukcja w sprawie rozważań festiwalowych, ludowych i badań nad polskim M u z y c z n y " , t. 7: 1949 n r 25, s. zbierania „Ruch 10—14 polskiej pieśni i muzyki folklorem mu­ 192—197 ludowej, „ M u z y k a " , t. 1: 1950 n r 2, s. 30—49 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) Dorobek w zakresie folkloru w okresie 10-lecia, „ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i Dyskusji", t. 5: 1955 n r 3—4, s. 412—430 Biografistyka, Adolf Eustachy Chybiński historia (wspomnienie badań pośmiertne), „Polska Sztuka Ludowa" t. 6: 1952 n r 6, s. 356—358 Profesor dr Kolberg (Colberg) Adolf Allgemeine Oskar Wartość Oskar Chybiński, Henryk, Enzyklopadie Kolberg Dzieła Eustachy jako zbiorów der kompozytor wszystkie Oskara Oskara „ L u d " , t. 41: 1954, s. 27—32 [w:] Die Musik Musik [=MGG], i folklorysta Kolberga, Kolberga t. dla in Geschichte muzyczny, 1961, s. kultury Gegenwart. 1958, s. 1401—1405 [w:] Pieśni 1, K r a k ó w polskiej und t. 7, K a s s e l ludu polskiego. XLII—LVI muzycznej, „ M u z y k a " , t. 6: 1961 n r 1, s. 105—113 Mierczyński Stanisław, [w:] M G G , t. 9: 1961, s. 279—280 Muzyka ludowa 1947 — n r 1, s. 10—11; s. 6—9; n r 10, s. 7—9; n r 8—9, s. 5—9; n r 11, 3—6 ( w s p ó l n i e z J . S o ­ Pieśń ludowa i jej problemy, „ P o r a d n i k M u z y c z n y " , t. 1: n r 2, s. 2—4; n r 3, s. 2—3; n r 6—7, s. 5—7; n r 8—9, t. 2: 1948 — n r 1, s. 4—5; n r 3, s. 7—8; n r 4, s. 6—9; s. 5—8; t. 3: 1949 — n r 1, s. 3—6; n r 2, s. 8—9; n r 3, s. bieską) Pieśń i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczaso­ wych badań, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 4: 1950 n r 1—6, s. 17—35 ( w s p ó l n i e z J . Sobieską) Wielkopolska i Ziemia Lubuska, „Poradnik M u z y c z n y " , t. 4: 1950 n r 12, s. t. 5: 1951 n r 1, s. 4—8 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) P o l s k a muzyka ludowa, „ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i D y s k u s j i " , 403 Diafonia w Pieninach, bieską) Oblicze tonalne t. 1: 1951 n r 5, s. 383— „ M u z y k a " , t. 3: 1952 n r 9—10, s. 15—29 ( w s p ó l n i e polskiej muzyki ludowej, „Studia 6—9; M u z y k o l o g i c z n e " , t. z J . So­ 1: 1953, s. 308—332 Polski folklor sie muzyczny. 10-lecia, Charakter [ w : ] Kultura przemian muzyczna w polskiej Polski muzyce Ludowej ludowej 1944—1955, w Kraków okre­ 1957, s. 279—291 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) Polsk folkmusik, „ M u s i k r e v y " , t. 15: 1960 n r 6, s. 205—208 T e m p o r u b a t o u Chopina i w polskiej muzyce ludowej, „ M u z y k a " , t. 5: 1960 n r 3, s. 30—41 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) O „rubttio" ma] música de Chopin e na m a n k a " , R i o de J a n e i r o , 19—22 J a n u a r Das Tempo rubato bei Chopin le — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 und in der música popular polonesa, „Correio da 1961 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) polnischen Volksmusik, [w] The Book �274 KRONIKA of the First Frederick La International Chopin, Musicological valeur scientifiąue logne, Referat w y g ł o s z o n y tionale des (wspólnie de la collection phonographiąue wiwaty, Kraków Musicales Obertas, Polonaise, w de folklor Warszawie, the Works of musical en Association maszynopis Po- Interna­ powielony ludowe pamiątkowa (wspólnie [w:] M G G , t. 7: 1958, s. Kujawiak, Oberek, [w:] Księga 1950, s. 275—319 Krakowiak, Mazur, to Sobieską) Tańce Wielkopolskie Devoted 6 I X 1966 r . n a K o n f e r e n c j i Bibliotheques z J. Congress W a r s z a w a 1963, s. 247—254 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) ku czci Prof. Adolfa Chybińskiego, z J . Sobieską) 1705—1709 [w:] M G G , t. 8: 1960: s. 1856—1860 [w:] M G G , t. 9: 1961, s. 1769—1771 [w:] M G G , t. 10: 1962, s. 1427—1431 ( w s p ó l n i e z F . H o e r b u r g e r e m ) Ludowe instrumenty muzyczne O dudach „Kozioł" wielkopolskich, „Maryna", Z „ O ś w i a t a P o z a s z k o l n a " , t. 3: 1936 n r 5, s. 241—244 z b ą s k o - l u b u s k t , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 9—10, s. 58—59 „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 3, s. 30—33 zagadnień polskiego skrzypce), ludowego [w:] Studia instrumentarium Hieronymo Feicht muzycznego septuagenario (mazanki, dedicata, serby, Kraków 1967, s. 24—36 Materiały etnomuzyczne Szlakiem kozła lubuskiego. Pieśń i muzyka instrumentalna k ó w 1954, ss. 110 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) Pieśni ludowe lewska) Warmii i Mazur, Kraków Ziemi Lubuskiej, 1955, ss. 235 ( t a ń c e o p r a c o w a ł a Wybór polskich pieśni ludowych, t. 1 i 2, K r a k ó w Piosenki z Kujaw, K r a k ó w 1955, ss. 54 Kra­ M . Sobo­ 1955, ss. 188 i 188 Widowisko ludowe „Król Herod" z Ciechanowca, pow. Siemiatycze, „Literatura L u d o w a " , t. 4: 1960 n r 2—3, s. 92—107 ( w s p ó l n i e z A . B ł a c h o w s k i m ) Inne Wojciech Ks. Józef Analiza Katalog Dankowski, Surzyński, motetów wystawy P o z n a ń 1935 ( p r a c a m a g i s t e r s k a , m a s z y n o p i s ) „ Ż y c i e M u z y c z n e " , 1937 Kasserna muzycznej „Septem sidera", „ M u z y k a K o ś c i e l n a " , t. 13: 1938 w. Muzeum Miejskim w Poznaniu, P o z n a ń 1938, ss. 32 (wspólnie z M. Turczynowiczową) Szczepańska Maria Klementyna, [w:] M G G , t. 13: 1966, s. 21—22 Wskazówki do odczytywania zapisów nutowych Kolberga, [w:] Dzieła Oskara Kolberga, t. 37 ( w wszystkie druku) Jan WOLFGANG STEINITZ I JEGO Stęszewski DZIEŁO Wspomnienia i c h a r a k t e r y s t y k ę naukowej i organizacyjnej działalności zmar­ ł e g o p r z e d d w o m a l a t y (21 I V 1967 г.), prof. d r . W o l f g a n g a S t e i n i t z a , k i e r o w n i k a katedry j ę z y k ó w fińsko-ugryjskich na Uniwersytecie im. Humboldta w Berlinie oraz organizatora i k i e r o w n i k a Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej �276 KRONIKA A k a d e m i i N a u k — z a m i e ś c i ł y z a r ó w n o niemieckie etnograficzne czasopisma n a ­ ukowe, j a k i szereg w y d a w n i c t w obcych N i e m o ż e z a b r a k n ą ć tego w s p o m n i e n i a r ó w n i e ż w w y d a w n i c t w i e e t n o g r a f i i p o l s k i e j , z k t ó r ą prof. S t e i n i t z a ł ą c z y ł y b l i s k i e k o n t a k t y , w y n i k a j ą c e z a r ó w n o z jego p o z y c j i w n a u c e n i e m i e c k i e j i r o l i , j a k ą odegrał w organizacji nauki w Niemieckiej Republice Demokratycznej (w latach 1954—1963 b y ł z a s t ę p c ą p r z e w o d n i c z ą c e g o N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k w B e r l i n i e W s c h o d n i m ) , i s p e c j a l n i e n i e m i e c k i e j e t n o g r a f i i , j a k r ó w n i e ż z jego i n i c j a t y w y i w s p ó ł u d z i a ł u w d ą ż e n i u do n a w i ą z a n i a s t a ł e j w s p ó ł p r a c y p o m i ę d z y e t n o g r a f a m i wszystkich krajów demokracji ludowych, a następnie r ó w n i e ż z nauką światową. O tej jego r o l i w s p o m i n a j ą z a r ó w n o w y m i e n i o n e a r t y k u ł y , o p r a c o w y w a n e j u ż po J e g o ś m i e r c i , j a k i f r a g m e n t y p r z e m ó w i e ń i notatek k r o n i k a r s k i c h , j a k i e u k a z y ­ w a ł y s i ę w r o k u 1965, z o k a z j i o b c h o d z e n i a p r z e z N i e m i e c k ą A k a d e m i ę N a u k j u b i l e u s z u 6 0 - l e c i a u r o d z i n p r z e w o d n i c z ą c e g o I n s t y t u t u N i e m i e c k i e j E t n o g r a f i i -. Z e t k n ę l i ś m y s i ę z n i ą r ó w n i e ż b e z p o ś r e d n i o , w czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w przedstawicieli polskiej etnografii i f o l k l o r y s t y k i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o ­ kratycznej z okazji o d b y w a j ą c y c h się tam konferencji naukowych, organizowanych przede w s z y s t k i m przez Instytut Etnografii N i e m i e c k i e j . 3 Wolfgang Steinitz b y ł w Polsce wielokrotnie. D w a czy trzy r a z y (w tym r ó w n i e ż w p i e r w s z y c h j u ż l a t a c h po w o j n i e ) b y ł c z ł o n k i e m d e l e g a c j i p o l i t y c z n e j , p r z y b y w a j ą c e j do naszego k r a j u n a z a p r o s z e n i e w ł a d z r z ą d o w y c h i p a r t y j n y c h . D o p i e r o w 1963 r . m ó g ł z n a l e ź ć c z a s , b y nas o d w i e d z i ć j a k o etnograf, a n a s t ę p n i e z o r g a n i z o w a ć c y k l p o w t a r z a j ą c y c h s i ę corocznie k r ó t k i c h , parotygodniowych w y ­ j a z d ó w n a u k o w y c h do naszego k r a j u n a u k o w y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u . R o z s z e r z y ł y one z n a c z n i e k r ą g k o n t a k t ó w n a u k o w y c h p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j e t n o ­ grafii w s p ó ł c z e s n e j , p o z w o l i ł y n a w z a j e m n e konfrontowanie warsztatu naukowego oraz s t w i e r d z e n i e w y s t ę p o w a n i a p o d o b n y c h t e m a t ó w p r a c , d y s k u t o w a n i e w s p ó l n e j p r o b l e m a t y k i i p o r ó w n y w a n i e w y n i k ó w . P o z w a l a ł y te k o n t a k t y r ó w n i e ż n a s t w i e r ­ dzenie istnienia p e w n y c h r ó ż n i c , jeśli chodzi o zakres prac podejmowanych w s p ó ł c z e ś n i e w n a s z y c h k r a j a c h , r ó ż n i c w y n i k a j ą c y c h n i e w ą t p l i w i e z r ó ż n y c h do tej p o r y d r ó g h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j e t n o g r a f i i (w t y m przede w s z y s t k i m etnografii u n i w e r s y t e c k i e j okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ) , j a k r ó w ­ n i e ż nieco i n n e j o r g a n i z a c j i w s p ó ł c z e s n y c h p r a c e t n o g r a f i c z n y c h w obu k r a j a c h . H i s t o r i ę etnografii n i e m i e c k i e j w k r y t y c z n y m u j ę c i u w s p ó ł c z e s n y m p o d k r e ­ ś l a j ą c y m kierunek, w j a k i m prowadzona b y ł a jej reorganizacja w okresie po­ w o j e n n y m , p r z e d s t a w i a n a m W o l f g a n g S t e i n i t z w s w y m o p r a c o w a n i u z 1955 r . O n t e ż przede w s z y s t k i m swoimi pracami w s k a z u j e na k o n i e c z n o ś ć p o w i ą z a n i a 4 1 E . W . P o m i e r a n c e w a , L . N . T i e r i e n t i e w a , Wolfgang Steinitz (1905— —1967), „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , z. 4, 1967, s. 187—189; P . N e d o, Wolfgang Steinitz (1905—1967), „ V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , B e r l i n 1967 ( N o v e m b e r ) , s. 1—2; R . W e i n h o l d , In Memoriam Prof. Dr. Wolfgang Steinitz, „ D e m o s " , R. 8: 1967 z. 1, s. 207. F . S i e b e r , Wolfgang Steinitz zum 60. Geburtstag, „Deutsches Jahrbuch für V o l k s k u n d e " , t. 11: 1965, cz. 1, s. 3—4; G . V o i g t , Wolfgang Steinitz sechzig Jahre alt, „ D e m o s " , R . 6: 1965, z. 1, s. 116. P o r . D . S. S t o c k m a n n, Z dziallności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 385—391; t e n ż e , Aus der Arbeit des Instituís für Deutsche Volkskunde, „ D e m o s " , R. 1: 1960 z. 1, s. 114—122; I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Zehn Jahre des Instituts für deutsche Volkskunde, [w:] Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, 1946—1956, B e r l i n 1956, s. 435—447; „ V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , A p r i l 1967, N o v e m b e r 1967. W . S t e i n i t z , D i e uolfcsfctmdliche A r b e i t in der Deutschen Demókratischen Republik, L e i p z i g 1955. 2 3 4 �276 KRONIKA b a d a ń historycznych ( z a a w a n s o w a n y c h w nauce niemieckiej) w etnografii ze studium nad w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . S a m już w swych cennych pracach publikowanych przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą na terenie F i n l a n d i i i E s t o n i i d a ł p r z y k ł a d ł ą c z e n i a stu­ d i ó w z zakresu literatury ludowej z dociekaniami etnografa-teoretyka i historyka d a w n y c h k u l t u r . Obecnie, p r z e s u w a j ą c swe zainteresowania naukowe k u czasom w s p ó ł c z e s n y m , p o d k r e ś l a k o n i e c z n o ś ć poszukiwania w przeszłości demokratycznego nurtu dzisiejszej k u l t u r y , badania t w ó r c z o ś c i i w a r u n k ó w bytu mas p r a c u j ą c y c h w p r z e s z ł o ś c i i obecnie. W y z n a c z a j ą c n o w e r e j o n y b a d a ń f o l k l o r y s t y c z n y c h w po­ w o j e n n e j etnografii n i e m i e c k i e j zbliża s i ę w swojej definicji z a k r e s u etnografii w s p ó ł c z e s n e j do z n a n y c h n a m ( w e t n o g r a f i i p o l s k i e j ) w y p o w i e d z i prof. K a z i m i e r z a Dobrowolskiego . 5 8 7 P r z e j m u j ą c w 1951 r . z r ą k A d o l f a S p a m e r a ( n a k r ó t k i c z a s p r z e d jego ś m i e r ­ cią) kierownictwo K o m i s j i Etnografii i L u d o z n a w s t w a w B e r l i ń s k i e j A k a d e m i i N a u k p r z e k s z t a ł c a S t e i n i t z K o m i s j ę t ę ( u t w o r z o n ą w 1947 r.) w e w s p o m n i a n y j u ż I n s t y t u t E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j . O d 1955 r. w r a z z W i l h e l m e m F r a e n g e r e m po­ dejmuje wydawnictwo pisma , s t a n o w i ą c e g o w s p ó ł c z e s n ą k o n t y n u a c j ę wydawanego p r z e z F r a e n g e r a p i s m a etnograficznego (o n i e c o i n n y m c h a r a k t e r z e i n a z w i e ) z lat 2 0 - t y c h o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . N a w i ą z u j e do t y c h t r a d y c j i e t n o g r a f i i n i e m i e c ­ kiej, k t ó r e w okresie dwudziestolecia m i ę d z y w o j e n n e g o s t a n o w i ł y nurt p o s t ę p o w y nauki niemieckiej. U m o ż l i w i a w ramach Instytutu k o n t y n u a c j ę i wydawnictwa p r a c z tego w ł a ś n i e n u r t u , w p r o w a d z a z a r a z e m — j a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y — n o w ą , w s p ó ł c z e s n ą p r o b l e m a t y k ę , a obok u c z n i ó w S p a m e r a z a t r u d n i a w I n s t y t u c i e m ł o ­ dych w y c h o w a n k ó w Uniwersytetu im. Humboldta. 8 W r e s z c i e on w ł a ś n i e r a z e m z F r a e n g e r e m i i n n y m i p r a c o w n i k a m i I n s t y t u t u i n i c j u j e i w porozumieniu z p r z e d s t a w i c i e l a m i etnografii i n n y c h k r a j ó w s o c j a l i ­ s t y c z n y c h z a k ł a d a w 1957 r. w s p ó l n e d l a t y c h k r a j ó w p i s m o i n f o r m a c y j n o - b i b l i o g r a f i c z n e , dla k t ó r e g o zapewnia w Niemieckiej A k a d e m i i N a u k w a r u n k i syste­ matycznego w y d a w a n i a . 9 P r z e d w c z e s n a ś m i e r ć W o l f g a n g a S t e i n i t z a o d e r w a ł a go od r o z p o c z ę t e j p r a c y . Zdążył On jednak zorganizować zespół, który tę pracę kontynuuje, rozwijając w d a l s z y m c i ą g u z a p o c z ą t k o w a n ą p r z e z Niego i n i c j a t y w ę ł ą c z e n i a e t n o g r a f ó w N R D we w s p ó l n y m w y s i ł k u , k t ó r e m u patronuje K o m i s j a Etnograficzna A k a d e m i i i I n ­ s t y t u t N i e m i e c k i e j E t n o g r a f i i P A N , i d ą ż e n i a do w s p ó ł p r a c y z n a u k ą i n n y c h k r a j ó w d e m o k r a c j i oraz dostarczania rzetelnej i n f o r m a c j i o pracach etnografii naszego obozu politycznego. Anna Kutrzeba-Pojnarowa 5 W . S t e i n i t z , Der Parallelismus in der Finnisch-Karelischen Volksdichtung untersucht an den Liedern des Karelischen Sángers Arhippa Parttunen, „FF Com­ m u n i c a t i o n s " , № 115, H e l s i n k i 1934; T o t e m i s m u s bei d e n O s t j a k e n i n Sibirien, T a r t u 1938; Ostjakische Volksdichtung und Erzdhlungen, T a r t u 1939. W . S t e i n i t z , Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten, t. 1, B e r l i n 1954; t. 2, B e r l i n 1962; t e n ż e , Lied und Marchen ais „Stimme des Voltees" ( H e r d e r ) , tamże, t. 2: 1956, s. 11—32; t e n ż e , D o s Leunalied. Zur Geschichte und W e s e n des Arbeitsvolksliedes, tamże, t. 4: 1958, s. 3—52; t e n ż e , Zum 100 Geburtstag Richard Wossidlos, tamie, t. 5: 1959, s. 3—5; t. e n ż e , Das Lied von Robert Blum, tamże, t. 7: 1961, s. 9—40; t e n ż e , Arbeiterlied und Volkslied, tamże, t. 12: 1966, s. 1—14. W . S t e i n i t z , Volkskunde wnd Vólkerkunde. Aus dem Eroffnungsvortrag des Berliner Volkskunde-Kongresses, „ D e u t s c h e s J a h r b u c h f. V o l k s k . " , t. 1: 1955 z. 1, s. 269—275. „ D e u t s c h e s J a h r b u c h f ü r V o l k s k u n d e " , t. 1: 1955, t. 12: 1967. „ D e m o s . V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " R . 1: 1960 — R . 14: 1968 ( O d R . 7 „ D e m o s . Internationale ethnographische und folkloristische Informationen"). 6 7 8 9 �277 KRONIKA WYSTAWA „ARTS PRIMITIFS DANS W LES ATELIERS D'ARTISTES" PARYŻU W n i e w i e l k i c h s a l a c h w y s t a w c z a s o w y c h M u s é e de 1'Homme w P a r y ż u c z y n n a b y ł a w o k r e s i e od 27 k w i e t n i a do 30 w r z e ś n i a 1967 r . b a r d z o i n t e r e s u j ą c a e k s p o ­ z y c j a , z o r g a n i z o w a n a p r z e z S o c i é t é des A m i s du M u s é e de 1'Homme. O r g a n i z a t o r z y w y s t a w y postawili przed sobą zadanie zgromadzenia p r z e d m i o t ó w sztuki p r y m i ­ t y w n e j , k t ó r e w o k r e s i e ostatniego 6 0 - l e c i a w y w a r ł y — i n a d a l w y w i e r a j ą — w p ł y w na t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą malarzy i rzeźbiarzy francuskich lub a r t y s t ó w innego p o c h o d z e n i a , p o z o s t a j ą c y c h w k r ę g u w p ł y w ó w s z t u k i f r a n c u s k i e j . S k r o m n i e j r e p r e z e n t o w a n e b y ł y z b i o r y p r y w a t n e p i s a r z y , n a u k o w c ó w itp. W g r u p i e p i e r w s z e j s p e c j a l n ą u w a g ę z w r a c a ł y eksponaty p o c h o d z ą c e z d a w n y c h k o l e k c j i a r t y s t ó w t e j m i a r y , co V l a m i n c , M a t i s s e , P i c a s s o , D e r a i n c z y B r a q u e . W p ł y w , j a k i w y w a r ł o w y w o d z ą c e s i ę z p o c z ą t k ó w b i e ż ą c e g o stulecia zainteresowanie tych malarzy sztuką p r y m i t y w n ą — g ł ó w n i e a f r y k a ń s k ą — w i ą ż ą c e się j e d n o c z e ś n i e z tworze­ niem w ł a s n y c h kolekcji, znalazł s w ó j silny w y r a z w ich twórczości, w szukaniu nowych r o z w i ą z a ń kolorystycznych i formalnych, i z o s t a w i ł stały ślad w historii rozwoju malarstwa francuskiego. N a w y s t a w i e p o k a z a n o ł ą c z n i e 158 e k s p o n a t ó w , g ł ó w n i e r z e ź b i m a s e k , z czego w i ę k s z o ś ć r e p r e z e n t o w a ł a A f r y k ę (82 szt.), z w ł a s z c z a w y b r z e ż e z a c h o d n i e i K o n g o , reszta z a ś ludy A m e r y k i i Oceanii. W ś r ó d p r z e d m i o t ó w z obszaru A m e r y k i z n a j ­ d o w a ł y s i ę p r z e p i ę k n e okazy sztuki kultur przedkolumbijskich, s i ę g a j ą c e dla Peru o k r e s u 1300—1500 l a t п . е., d l a s z t u k i z a ś m e k s y k a ń s k i e j o k r e s u p r z e d k l a s y c z n e g o i k l a s y c z n e g o (m. i n . z b i ó r H e n r y M o o r a ) . W ł ą c z e n i e t y c h p r z e d m i o t ó w do z e s p o ł u „ s z t u k i p r y m i t y w n e j " o pochodzeniu raczej w s p ó ł c z e s n y m m o ż e o c z y w i ś c i e b u d z i ć z a s t r z e ż e n i a (podobnie j a k u m i e s z c z e n i e w nim paru eksponatów japońskich), p r z y j ą ć je w i ę c raczej trzeba za p e w n ą g r u p ę p o d p o r z ą d k o w a n ą z p r z y c z y n natury o r g a n i z a c y j n e j n a c z e l n e j idei w y s t a w y . O b i e k t y z o b s z a r u M e l a n e z j i o d z n a c z a ł y się w y s o k i m i w a l o r a m i p l a s t y c z n y m i i c z ę s t o k r o ć s t a n o w i ł y formy rzadko spoty­ kane nawet w d u ż y c h muzeach europejskich. Podkreślić należy, że inicjatywa Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Człowieka s t a n o w i ł a godne u w a g i w y j ś c i e poza z b i o r y m u z e a l n e i p r z y o g r o m n y m n a k ł a d z i e pracy dała w rezultacie zgromadzenie dzieł sztuki o d u ż e j randze artystycznej. D z i e ł a te j a k o z n a j d u j ą c e s i ę w r ę k a c h p r y w a t n y c h z n a n e b y ł y j e d y n i e w ą s k i e m u k r ę g o w i osób, w y s t a w a zaś u m o ż l i w i ł a szerokiemu o g ó ł o w i ich o c e n ę i zrozumie­ nie m o ż l i w o ś c i i n s p i r a c j i a r t y s t y c z n y c h d l a w s p ó ł c z e s n e g o a r t y s t y . C a ł o ś ć w y s t a w y opracowano ś r o d k a m i bardzo o s z c z ę d n y m i , w i ę k s z o ś ć przed­ m i o t ó w p o z o s t a ł a nie o s ł o n i ę t a , o ś w i e t l e n i e c z ę s t o punktowe, s k u p i a j ą c e uwagę widza, kolory tła w y ł ą c z n i e czarne i białe. B r a k j a k i c h k o l w i e k n a p i s ó w , eksponaty o z n a c z a n o j e d y n i e n u m e r e m p o r z ą d k o w y m , osobna z a ś l i s t a (folder) z b i o r u z a w i e r a w y k a z p r z e d m i o t ó w z p o d a n i e m p o c h o d z e n i a , c h r o n o l o g i i (o i l e b y ł o to m o ż l i w e ) o r a z n a z w i s k a w ł a ś c i c i e l a . W y d a n y z o s t a ł r ó w n i e ż d u ż y k a t a l o g ze wstępem G. Picona i J . Laude'go, z a w i e r a j ą c y rozmowy z a r t y s t a m i oraz omówienie w s z y s t k i c h p o k a z a n y c h o b i e k t ó w i i c h fotografie. Barbara Kohutnicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de7f29b18395bad3e0a3f9becd65892c.pdf 3038208a076f4edde42ae8b8cb09691b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:628 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.247-266 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text к N О R I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 UCZCZENIE ZASŁUG NAUKOWYCH PROFESORA KAZIMIERZA (Posiedzenie Komisji Etnograficznej DOBROWOLSKIEGO Komitetu Nauk Historycznych PAN) D n i a 25 m a j a 1968 r. odbyła się w K r a k o w i e uroczystość poświęcona u c z c z e n i u zasług n a u k o w y c h stości było prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o . wręczenie zawierającego prace profesorowi poświęcone w a n o prof. D o b r o w o l s k i e m u w zakresie badania kulturze jako wyraz przeszłości ósmy t o m tego w y d a w n i c t w a święconych p r o b l e m a t y c e zbiorowego ludności Pasterstwo góralskiej . 1 uznania za wybitne Podhala m a objąć Punktem centralnym dzieła i kultury reedycje uroczy­ i Podhala, T o m ten dedyko­ zasługi, j a k i e położył ludności prac Tatr góralskiej. Kolejny, prof. D o b r o w o l s k i e g o , po­ j a k o k a m e r a l n a , zgromadziła w a u l i Oddziału Pol­ góralskiej . 2 Uroczystość, p r z e w i d y w a n a s k i e j A k a d e m i i N a u k w K r a k o w i e l i c z n e grono przyjaciół, uczniów i w s p ó ł p r a c o w ­ ników P r o f e s o r a . P r e z e s Oddziału P A N w K r a k o w i e , prof, dr Z e n o n K l e m e n s i e w i c z , dokonując aktu wręczenia pierwszego egzemplarza s a n e p r z e z j u b i l a t a rozważania, poświęcone p o s t a w i e pracy uczonego podkreślając, że przytoczony też c h a r a k t e r y z u j e osobowość naukową prof. „U wielu tego t o m u , przypomniał uczonego fragment napi­ w o b e c życia i dobrej tych rozważań najlepiej Dobrowolskiego: u c z o n y c h , którzy wnieśli do n a u k i istotne wartości, p r a c a badawcza stała się siłą wiodącą, j a k a wysunęła się n a czoło w s z y s t k i c h i c h dążeń. W e w n ę t r z ­ nej pasji ludzi poznawczej odgrywają podporządkowane dominującą rolę. zostały Uczeni, czynności, które o których mówię, w życiu i n n y c h rezygnują z wielu dążeń i przyjemności, t a k częstych w i n n y c h środowiskach społecznych, j a k z b o ­ gactw, władzy, intensywnego życia towarzyskiego, zabaw. Starają się organizm swój utrzymać w sprawności f i z y c z n e j po to przede w s z y s t k i m , a b y móc pracować, działać. Płonie Przyświeca w i m dewiza n i c h niepokój Flauberta: poznawczy, pogoń L'homme n'est rien, l'oevre za doskonaleniem daleka, od k r e s u , który c h c i e l i b y osiągnąć. Wyróżniając się ogromną w się dochodzeniu do podjętego K r a s z e w s k i e g o : nulla dies abeat, celu naukowego ąuin linea ducia starają supersit" 3 est tout. poznawania zawsze wytrwałością urzeczywistnić zasadę . P a s t e r s t w o T a t r P o l s k i c h , i P o d h a l a , t. 7: Zycie i folklor pasterzy Tatr Pol­ i Podhala, W. A n t o n i e w i c z [red.], W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1967. M.in. Przeszłość Podhala, Dzieje wsi Niedźwiedzia, Najstarsze osadnictwo. Podhala, Migracje wołoskie. K. D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław—• — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 38. 1 skich 2 3 �248 KRONIKA Tej właśnie pasji poznawczej i gorącemu umiłowaniu prawdy naukowej prof. D o b r o w o l s k i e g o złożyli u z n a n i e z e b r a n i p r z e d s t a w i c i e l e władz A k a d e m i i , p r z y ­ jaciele i uczniowie. Odpowiadając do początków na swej słowa pracy prezesa Oddziału naukowej PAN prof. i zainteresowań Dobrowolski Podhalem i nawiązał Góralszczyzną. Wiążą się one j e s z c z e z jego c z a s a m i s t u d e n c k i m i , gdy n a s e m i n a r i u m prof. F r a n ­ ciszka Bujaka podjął badania nad dziejami w s i Niedźwiedź, które kontynuował j e s z c z e w l a t a c h późniejszych, a monografię tej w s i ogłosił w 1931 r. Później przy­ szedł o k r e s bezpośredniego związania z r e j o n e m T a t r p o p r z e z działalność polityczną w okresie plebiscytu i obejmowania wy. p r z e z państwo p o l s k i e obszarów Spiszą i O r a ­ O k r e s t e n wykorzystał P r o f e s o r d l a l i c z n y c h badań t e r e n o w y c h , które k o n t y ­ nuował również później, a w y n i k i i c h przedstawiał w l i c z n y c h , z n a n y c h cjach. Zainteresowanie zainteresowaniami go wcześnie do ludnością góralską łączyło się u P r o f e s o r a położeniem ruchu ludności chłopskiej socjalistycznego, jeszcze oraz robotniczej, w okresie publika­ także z s z e r s z y m i które zbliżyły gimnazjalnym. w y p ł y w a ł o dążenie do p o z n a n i a w a r u n k ó w życia ludności chłopskiej, j e j Stąd gospodarki i k u l t u r y , j e j przeszłości oraz d n i a dzisiejszego. T o łączenie badań n a d Współczes­ nością z równoczesnym wistości, doprowadziło gralnego ujmowania głębokim wcześnie badanej sięganiem w s t e c z , do podłoży a k t u a l n e j do zarysowania się koncepcji rzeczywistości, p r z e d s t a w i o n e j w rzeczy­ genetycznie-intepierwszym zarysie już w 1919 r. Wstępem naukowe, niejako do zorganizowane tego uroczystego p r z e z Komisję i licznego spotkania było posiedzenie Etnograficzną Komitetu Nauk Historycz­ n y c h P A N , poświęcone niektórym, p o d s t a w o w y m a k t u a l n y m p r o b l e m o m t e o r e t y c z ­ n y m i metodologicznym etnografii. Z a g a j e n i e doc. dr. A n d r z e j a Waligórskiego poświęcone t e o r e t y c z n y m i m p l i k a c j o m e t n o g r a f i c z n y c h rozwój zapoczątkował i uwarunkował j a k o n a u k i . Z k o l e i doc. d r Z o f i a lizmu-strukturalizmu konkretnych dysław i do badań ugruntowanie zmiany założenia metody przedstawił się fundamentów kulturowej, w następnie w genetyczno-integralnej Dobrowolskiego, a n a koniec s a m Profesor charakteryzując etnografii jasnym funkcjona- m.in. w y n i k i światowej. Doc. dr wykładzie opracowanej przez było których etnografii S o k o l e w i c z mówiła o z a s t o s o w a n i a c h badań n a d t y m z a g a d n i e n i e m Kwaśniewicz badań t e r e n o w y c h , Wła­ zasadniczą prof. ideę Kazimierza zarysował ogólne założenia teorii pro­ cesów żywiołowych, będącej p r z e d m i o t e m jego szczególnego z a i n t e r e s o w a n i a w o s t a t ­ nich latach . 4 osadnictwem Do jej opracowania terenów beskidzkich, posłużyły nad m.in. w y n i k i organizacją badań gospodarki Profesora i nad współżyciem w różnego t y p u j e d n o s t k a c h o s a d n i c z y c h , n a d kształtowaniem się s y s t e m u wartości w określonych warunkach bytu. T e o r i a ta, dając podstawę do właściwego m i e n i a podłoży i przebiegów procesów żywiołowych, s t a n o w i ważny p u n k t dla teorii p l a n o w e g o kształtowania życia, t a k ważnego w Konferencja wowych założeń dała j e s z c z e r a z możność metodologicznych stwierdzenia wiążących rozu­ wyjścia ustroju socjalistycznym. istotnej wartości podsta­ się z g e n e t y c z n o - i n t e g r a l n y m spoj­ r z e n i e m n a rzeczywistość społeczną, które daje możność z r o z u m i e n i a teraźniejszości i w y b o r u właściwych środków działania n a przyszłość drogą dokładnego poznania podłoży, które tę rzeczywistość ukształtowały w przeszłości. Edward Pietraszek W y m i e n i o n e powyżej r e f e r a t y zostały o p u b l i k o w a n e w n i e c o z m i e n i o n e j m i e w o b e c n y m i p o p r z e d n i m z e s z y c i e „Etnografii P o l s k i e j " . 4 for­ �249 KRONIKA Przemówienie К. Dobrowolskiego Muszę przyznać się, że miałem p e w n e o p o r y p r z e c i w z o r g a n i z o w a n i u uroczystości. Krakowa Wynikały poświęcają pełnego obciążeń one ze świadomości, dla mnie czas zawodowych, K l e m e n s i e w i c z , który w i koszty naukowych, że Koledzy w warunkach społecznych sposób h a r m o n i j n y moi dzisiejszej przyjeżdżając życia do współczesnego i innych. Ale P a n Prezes łączy w i e l k i t a l e n t n a u k o w y i orga­ n i z a c y j n y n i e t y l k o z praktyczną mądrością życiową, ale też z szeroką działalnością społeczną, przekonał m n i e , że o r g a n i z o w a n i e głębszy s e n s społeczny, n i e p o z b a w i o n y podobnych zebrań, j a k d z i s i e j s z e , m a a s p e k t u w y c h o w a w c z e g o . Sądzę, że z j a w i s k o społecznego u z n a n i a i ściśle z n i m powiązana życzliwość otoczenia w o b e c drugiego człowieka stanowią zasadnicze wartości, które sprzyjają konstruktywnym, t e c z n y m osiągnięciom j e d n o s t e k i zbiorowości w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h działania. Wartości te z n a t u r y r z e c z y wchodzą w skład poży­ ludzkiego obowiązujących zasad wychowawczych. Pragnę przede Antoniewiczowi, wszystkim memu podziękować drogiemu k o w a ł m i V I I t o m Pasterstwa z całego przyjacielowi Tatr serca prof. Włodzimierzowi od l a t a k a d e m i c k i c h , który Polskich, i Podhala, monumentalnego n i c t w a j e d y n e g o tego t y p u w świecie, i był i n i c j a t o r e m dzisiejszego wielu i l a t wiążą jego mnie kultury, z n i m : głębokie wspólne ukochanie zainteresowania etnograficzne, w y r a z w jego świetnych p r a c a c h e t n o g r a f i c z n y c h stwa Tatr i Tatr zebrania. O d ludu które góralskiego ostatnio znalazły Paster­ ogłoszonych w V I tomie Podhala. Jestem Annie wspaniałego dedy­ wydaw­ winien również najgłębszą Kutrzeba-Pojnarowej, Polskich i Podhala, wdzięczność za tak gruntowny mej artykuł drogiej w u c z e n n i c y , doc. Pasterstwa V I I tomie poświęcony m y m s t u d i o m n a d kulturą ludową w t a c h o r a z za j e j z a w s z e chętną, szlachetną pomoc w sprawach Karpa­ naukowo-organiza- cyjnych. Z całego s e r c a dziękuję też P a n u P r e z e s o w i , prof. Z . K l e m e n s i e w i c z o w i , i s e ­ kretarzowi się do naukowemu, dzisiejszej prof. J . L i t w i n i s z y n o w i , za i c h życzliwe uroczystości, j a k również innym członkom ustosunkowanie Prezydium, którzy b y l i t a k u p r z e j m i przybyć n a z e b r a n i e . Najserdeczniejsze i uczniów przyjechali J. podziękowanie kieruję też do w s z y s t k i c h Kolegów, za p r z y b y c i e z innych B u r s z c i e , prof. W. ośrodków zebranie. naukowych Dziękuję nie zwłaszcza szczędząc doc. M . F r a n k o w s k i e j , doc. Z . S o k o l e w i c z o w e j , prof. К. trudów, prof. przyjaciół t y m , którzy m . i n . prof. J . Klimaszew­ Zawistowicz-Adamskiej, Znamierowskiej-Prüfferowej. Przejdę zjalne dzisiejsze Dynowskiemu, s k i e j , prof. J . P a z d u r o w i , prof. M. na z k o l e i do k i l k u r e f l e k s j i . Życie było m i życzliwe, m o j e i u n i w e r s y t e c k i e przebiegały bowiem w epoce, w a l k i o niepodległość P o l s k i , stopiona z w a l k ą o przebudowę u s t r o j u o radykalną reformę rolną. Dołączała się do n i e j w a l k a moralnych głoszących przekreślenie lata którą przenikała antagonizmów gimna­ atmosfera społecznego, o urzeczywistnienie zasad wynikłych z różnic rasowych, narodowościowych i r e l i g i j n y c h . Pewna część młodzieży g i m n a z j a l n e j kółkach s o c j a l i s t y c z n y c h . Atmosferę kajdan ciowy niewoli, wiara przeciw gimnazjalna i w poniżeniu akademicka możność w t y c h c z a s a c h g r u p o w a ł a się w t a j n y c h tych kółek podniesienia społecznemu klas inteligenckiego i charakteryzowała i doskonalenia warstw pochodzenia robotników i chłopów. Działo się to różnymi d r o g a m i : b y t u robotników, p r z e z pracę fizyczną, p r z e z w y p r a w y wola. z r z u c e n i a życia, b u n t upośledzonych. starała się poznać przez poznawanie krajoznawcze. uczu­ Młodzież życie Warunków Jedną z p o - �250 KRONIKA staci tej a k c j i było z w i e d z a n i e mieszkań s u t e r e n o w y c h n a przedmieściach Przynosiło ono (przy d a w n e j piecykiem często u l . Kołłątaja kuchennym. dzieci, robotnik wstrząs obrazy. Nie na Ludwinowie) Zamieszkiwały wyrobnica bunt przeciw nigdy z izby Krakowa. piwnicznej b e z podłogi z małym trojgiem rachitycznych s t o l a r z a z siostrą. T e t r z y p a r t i e sznurami. Tego rodzaju moralny, zapomnę nietynkowanej, ją: z żoną i młody p o m o c n i k lały s w e części i z b y boki wstrząsające sceny wywoływały nędzy, p r z e c i w oddzie­ u młodzieży istniejącym głę­ potwornym kon­ t r a s t o m społecznym. Charakterystyczną cechą p e w n e j części młodzieży g i m n a z j a l n e j i uniwersytec­ k i e j był k u l t p r a c y f i z y c z n e j . Gimnazjaliści i a k a d e m i c y p r a c o w a l i w o k r e s i e w a ­ k a c j i j a k o siły n i e k w a l i f i k o w a n e poznać ciężki t r u d n a różnych s t a n o w i s k a c h p r a c y . Pozwalało i m to robotników, wiodło nimi a robotnikami, do t w o r z e n i a się więzi u c z u c i o w e j między niosło p o z a t y m dumę z g r o s z a z a r o b i o n e g o t w a r d y m k i e m . D l a m n i e osobiście p r a c a w w a p i e n n i k u , n a b u d o w i e w c h a r a k t e r z e nika murarskiego i przy regulacji Dunajca stały się źródłem wysił­ pomoc­ apoteozy pracy f i z y c z n e j j a k o siły w y c h o w a w c z e j , zacierającej różnicę k l a s o w e . Zapoznawanie się było s t o s u n k o w o syteckich. z życiem słabsze wśród Dwutygodniowa chłopskim wycieczka n y c h z kolegą góralem n a P o d h a l e w ramach cudnej charakterami przyrody, świat ludzi. Wycieczka przez piesze m y c h równieśników krajoznawcza wycieczki krajoznawcze lat gimnazjalnych i odbyta gimnazjal­ w latach i S p i s z ukazała m i świat t w a r d e j przenikły wspaniałym folklorem ta zetknęła m n i e po r a z p i e r w s z y w a l k i o byt i swoistymi ze starą c z y s t o polską mową l u d u s p i s k i e g o . Stała się też ożywczym źródłem, z którego nie tylko ukochanie góralszczyzny, ale też z b i e g i e m uniwer­ wytrysło c z a s u wola. i c h n a u k o w e g o poznania. Życie było m i życzliwe, gdyż miałem sposobność poznać w i e l u wewnętrznie, celom w których pozaosobistym. samą świadomość palił się płomień Poznanie takich dążeń ludzi l u d z i pięknych szlachetnych skierowanych niesie wiarę i c h i s t n i e n i a . B e z n i c h najwznioślejsze w człowieka zasady ku poprzez stałyby się pus­ t y m i dźwiękami. I j e s z c z e j e d n a r e f l e k s j a ogólniejszej n a t u r y . P o doświadczeniach długiego życia myślę,, że w każdej l u d z k i e j tości: dobra, rzetelna praca człowieka. P r z e s t r z e g a n i e który zbiorowości obowiązują w każdym zawodzie t y c h wartości w i e d z i e pozwala wydobyć się z n a j t r u d n i e j s z y c h stopę życiową i zdobyć bezcenny MIĘDZYNARODOWA KULTURY LUDOWEJ skarb, jakim życzliwość do zwartego, wobec war­ drugiego zbiorowego wysiłku, sytuacji ekonomicznych, podnieść jest KONFERENCJA W W KARPATACH d w i e szczególnie ważne i zbiorowe poczucie SPRAWIE BADAŃ wartości. ( S M O L E N I C E 11—18 I X 1967 R.) W l a t a c h 1959—1962 odbyło się k i l k a k o n f e r e n c j i związanych z u t w o r z e n i e m Międzynarodowej K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h . Miały one c h a r a k t e r p r z e d e w s z y s t k i m o r g a n i z a c y j n y i p l a n u j ą c y . P i e r w s z a Międzynarodo1 Zob. M. G ł a d у s z, Konferencja w sprawie utworzenia Międzynarodowej Ko­ misji Badań Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 3 3 9 — — 3 4 3 ; t e n ż e , Zarys planu działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 15—40; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , V konferencja Międzynarodowej Komisji do Ba­ dań Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 492—495. 1 �261 KRONIKA w a K o n f e r e n c j a , podsumowująca n a większą skalę w y n i k i b a d a w c z e , nizowana w K r a k o w i e w 11—13 września 1964 r . 1967 r. w 2 Druga tego r o d z a j u Czechosłowacji, zastała zorga­ n a r a d a odbyła się w d n i a c h gromadząc również przedstawicieli w s z y s t k i c h k r a j ó w z a i n t e r e s o w a n y c h problematyką karpacką . 3 akademie vied w Bratysławie, który pozyskał do współpracy następujące i n s t y t u c j e : K a t e d r a Organizatorem etno­ grafie Konferencji a folkloristiky był University Komenského pisná spoločnost grafii a f o l k l o r i s t i k u Československé] a folkloristiky tinie. w Na pri Slovenskej Národopisný akademie U n i v e r s i t y Purkyně w obradach, które odbywały w vied akademie ústav Slovenskej Bratysławie, w Slovenska Bratysławie, Üstav věd w P r a d z e , K a t e d r a w „Domove S m o l e n i c a c h odległych około 60 k m od B r a t y s ł a w y vědeckých etno­ etnografie B r n i e , Slovenské národně m u z e u m się národo­ pro w Mar­ pracovnikov" było o b e c n y c h 82 u c z e s t n i ­ ków. Z P o l s k i przybyło 10 etnografów i folklorystów , a 14 z Bułgarii, Jugosławii, 4 R u m u n i i , Węgier i Z S S R . 5 Otwarcia Konferencji dr nauk J . M j a r t a n, wszystkich narodów jako przewodniczący K o m i t e t u O r g a n i z a c y j n e g o powołując biorących prezydium, udział w do którego w e s z l i obradach . 6 Na dokonał przedstawiciele posiedzeniu plenarnym p i e r w s z e g o d n i a o b r a d zostały wygłoszone r e f e r a t y dotyczące p r o b l e m a t y k i i z a g a d - Zob. M. G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja poświęcona badaniom kul­ ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 440—457. O K o n f e r e n c j i tej ukazało się już k i l k a i n f o r m a c j i : S . S v e h l á k , Medzinárodná konferencia o studiu l'udovej kultury v Karpatech, „Slovenský národopis", t. 16: 1968 z. 1, s. 123—¡125; J . P o d o 1 á k, Medzinárodná konferencia o studiu l'udovej kultury v Karpatoch (Smolenice 1967), „Slovenský národopis", t. 16: 1968 z. 2, s. 279—286; V . F r o 1 e c, Sendung und Aufgabe der Subkomission fůr das Studium der Siedlungen und der volkstümlichen Baukunst bei der Internationalen Kommission für das Studium der Volkskultur in den Karpaten, „Zpravodaj", M e z i ­ národní k o m i s e p r o s t u d i u m lidové k u l t u r y v K a r p a t e c h , s u b k o m i s e p r o s t u d i u m sídel a lidového stavitelství, B r n o 1968, z. 1, s. 1—5; R e c . J . T o m e š , „Národopisné a k t u a l i t y " , t. 5: 1968 z. 2, s. 145—'146; N . N . G r a c j a n c k a j a , Konfieriencija po izuczeniju kultury i byta nasielenija Karpat, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1968, z. 3, s. 128—130. Der T . Brzozowska ( I B L P A N , Warszawa), mgr E . Dorywalska (Muzeum A r ­ cheologiczne i E t n o g r a f i c z n e w Łodzi), prof, dr M . Gładysz ( K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J w K r a k o w i e ) , dr M . Gładyszowa (Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a ­ k o w i e ) , dr H . Kapełuś ( I B Ł P A N w W a r s z a w i e ) , doc. dr B . Kopczyńska-Jaworska ( K a t e d r a E t n o g r a f i i U Ł w Łodzi), d r A . K o w a l s k a - L e w i c k a (Zakład E t n o g r a f i i P o l s k i I H K M P A N w Łodzi), prof, d r J . Krzyżanowski ( I B L P A N w Warszawie), doc. dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a (Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie), prof, d r R . R e i n f u s s ( I n s t y t u t S z t u k i P A N w K r a k o w i e ) . Z Bułgarii p r z y b y l i : d r V . D e n c z e w , d r V . M a r i n o w i dr S . S t o i k o w a ( E t n o g r a f s k i i n s t i t u t i m u z e j B A N w Sofii) o r a z d y r . C h r . W a k a r e l s k i i d r D . W a k a r e l s k a - N e m o w a ( I n s t i t u t z a b a l g a r s k i jeżik B A N w S o f i i ) . Z Jugosławii: prof, dr M . G a v a z z i ( J u g o s l o v e n s k a a k a d e m i a z n a n o s t i , Z a g r e b ) i dr P. Tomic ( E t n o g r a f s k i m u z e j , B e o g r a d ) . Z R u m u n i i : d r P. Stáhl ( I n s t i t u t u l de S t u d i i S u d - E s t E u r o p e n e A R S R ) , dr I . V l a d u t i u ( I n s t i t u t u l de E t n o g r a f i e s i F o l c l a r A R S R , B u k a r e s z t ) . Z W ę g i e r : prof, d r B . G u n d a ( E g y e t e m i Néprajzi Intézet, D e b r e c z y n ) . Z Z S S R : akade­ m i k J . V . B r o m l e j ( d y r e k t o r Instituía E t n o g r a f i i A N S S S R , M o s k w a ) d r N. N . G r a cjanskaja (Institut Etnografii A N S S S R , M o s k w a ) , dr J . G . H o s z k o (Etnog r a f i c z e s k i j M u z e j , L w ó w ) i d r J . P. P r i l i p k o ( I n s t i t u t M i s t e c t w o z n a w s t w a , F o l k ­ l o r u ta E t n o g r a f i i A N U R S R , Kijów). D o p r e z y d i u m w e s z l i : j a k o przewodniczący prof, d r Jiří H o r á k (Czecho­ słowacja) a następnie a k a d e m i k J . V . B r o m l e j ( Z S R R ) , prof, dr M . G a v a z z i (Jugosławia), prof, dr M . G ł a d y s z ( P o l s k a ) , prof, d r B . G u n d a ( W ę g r y ) doc. dr J . P o d o l á k (Czechosłowacja), d r P. S t a h 1 ( R u m u n i a ) , d y r . C h r . W a k a r e l s к i (Bułgaria). 2 tury 3 4 5 6 �252 KRONIKA nień m e t o d y c z n y c h w p r z e p r o w a d z a n y c h aktualnie badaniach nawczych kulturowych z zakresu morfologii zjawisk oraz studiów ogólnokarpackich porów­ i bałkań­ s k i c h . R e f e r a t y te, mające umożliwić z e b r a n y m z o r i e n t o w a n i e się w s u m a r y c z n y c h wynikach ostatnio dokonanych badań, posiadały różnorodny charakter. z n i c h dotyczyły rezultatów i n d y w i d u a l n y c h studiów n a d w y b r a n y m i o s z e r s z y m l u b węższym n y c h o ujednoliconej z a k r e s i e , i n n e stanowiły problematyce. Do tych podsumowania Niektóre zagadnieniami prac kolektyw­ o s t a t n i c h należały p r z e d e wszystkim w y p o w i e d z i referentów p o l s k i c h . Założeniem dwóch p i e r w s z y c h referatów było w y k a z a n i e c e c h ogólnokarpackich w z j a w i s k a c h k u l t u r o w y c h , j a k również r e g i o n a l n y c h zróżnicowań. Prof. d r B . G u n da w Zur referacie Kulturmorphologie in den Karpaten przedstawił próbę s c h a ­ r a k t e r y z o w a n i a właściwości k u l t u r o w y c h n a obszarze K a r p a t p o p r z e z analizę uwa­ runkowań kształtowania się l u b występowania niektórych zespołów z j a w i s k i form. Autor n a wstępie przypomniał, że b a d a n i a kalnego i narodowego charakteru wiążące różne n a r o d y oraz szczególnych narodów. W działających na etnologiczne kultur, do dążą wskazania do w y k r y w a n i a na elementy do w y k a z a n i a h i s t o r y c z n e j ciągłości k u l t u r o w e j związku z t y m r e f e r e n t zróżnicowania kulturowe w rozważał z a g a d n i e n i e Karpatach przed lo­ kulturowe u po­ czynników obecnym okresem n a s i l e n i a procesów integrujących. Na licznych przykładach pasterskiej referent naturalnego, od historycznie uwarunkowanej dyspozycji przedstawił przede w s z y s t k i m z zespołu s t r u k t u r y gospodarczej p s y c h i c z n y c h , a także p o s t a w jednostek rozpowszechnianiu utrzymywania się w y t w o r ó w się f o r m kultury środowiska i społecznej oraz Następnie z powyższych kulturowych, tradycyjnych w od i społeczeństw. z n a c z e n i e kontaktów zewnętrznych, wynikających runkowań, w przykłady zaczerpniętych starał się wykazać zależności różnych z j a w i s k dając uwa­ równocześnie społecznościach l o k a l n y c h p o ­ z b a w i o n y c h t y c h kontaktów. Szczególny n a c i s k położył niektórych w y t w o r ó w tach prof. Gunda n a zagadnienie k u l t u r o w y c h , wskazując historycznej przetrwałe w Karpa­ z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h albo o c h a r a k t e r z e p r a h i s t o r y c z n y m oraz nawią­ zujące do t e c h n o l o g i i średniowiecznej. W w y w o d a c h g r u p y elementów różnicujących o b s z a r y do ciągłości na elementy kultury s w o i c h zwrócił u w a g ę n a t r z y k a r p a c k i e : 1) zespół w y t w o r ó w należących bałkańsko-śródziemnomorskiej, 2) wykazujących związki z Alpami, 3) właściwych t y l k o K a r p a t o m . Opierał się p r z y t y m n a b o g a t y m m a t e r i a l e przy­ k ł a d o w y m p o z y s k a n y m w c z a s i e l i c z n y c h badań t e r e n o w y c h . Drugi z kolei referat vacieho w dotychczasowych kultur badaniach środowiskiem, p o d e j m o w a n y c h wiała sobie odrębne c e l e — było w y k a z a n i e karpatskej nad przez c e c h posiadających zróżnicowania wiązywanie inne życiem różne i Na kulturą regionalne. ludności dyscypliny — jednolity Karpat choć każda jaki porovná- przypomniał, starano oraz z nich badań we Głównym wspólnej Karpat, pierwszym a zadaniem etnografów i wykrycie, j e s t właśnie stadium przypisuje skoordynowanych się Przy wyborze z teoretycznego które r o z p o w s z e c h n i o n e jednorodne przez roz­ przez tego względu k o n i e c z n a jest akcji. pod u w a g ę kultury ludowej, którym sta­ się rozwiązać, l u b podobny c h a r a k t e r międzynarodowej dla studiów porównawczych należy brać nego względu t e z j a w i s k a że jej zaś s t r o n y chodziło o wyjaśnienie, c o s p o w o d o ­ d y s c y p l i n y , j a k h i s t o r i a c z y językoznawstwo. Z obszarze wstępie t y c h problemów, choć częściowo są one także r o z p r a c o w y w a n e koordynacja w oblasti. zasadniczym problemem, j a k i e są tego p r z y c z y n y , z drugiej wało ÍViefctoré problemy wygłosił doc. d r J . P o d o l a k , Tudových Studia MKKK pochodzenie. badań i tematów metodycz­ są n a całym Dlatego zajęto .się to paster- �253 KRONIKA stwem, które społecznej swojego daje wiele grupy. rozwoju całym obszarze Po tych możliwości Ponadto mniej śledzenia t e n właśnie więcej sposobów dział życia gospodarki jednakowe warunki referent przystąpił i kultury chłopskiej środowiska jednej posiada dla naturalnego na Karpat. wstępnych uwagach do charakterystyki kultury p a s t e r s k i e j n a Słowacji, ujmując ją w t r z e c h rozdziałach: 1) r o z p r z e s t r z e n i e n i e pasterzy od X V / X V I skiej wołoskich określonej Słowacji. W n a Słowacji mianem ostatnim „wałasi"; w.; 2) pochodzenie 3) e t n i c z n y z t y c h rozdziałów charakter zwrócił p a c k i e oraz n a drogi i c h p r z e n i k a n i a . Z drugiej tów odbiegających od ogólnokarpackiego ludności kultury uwagę pasterskiej na elementy specyficznych na ogólnokar- s t r o n y wskazał n a rozwój charakteru, się paster­ elemen­ dla Słowacji, uzależnionych od środowiska, a szczególnie w a r u n k ó w e k o n o m i c z n y c h . Zagadnienie związków bałkańsko-karpackich stępnych c z t e r e c h r e f e r a t a c h . v oblasti Karpat W pierwszym prof, d r M. G a v a z z i omówił bałkańsko-karpackich. N a zostało wyeksponowane z n i c h , P o stopách zagadnienie wpływów i drogi r o z p r z e s t r z e n i a n i a na­ proudu kulturowych przykładzie t e c h n i k t k a c k i c h i n a z e w n i c t w a k r e s u wskazał n a m e c h a n i z m y w kulturních z tego z a ­ się w y t w o r ó w ze środo­ w i s k a bałkańskiego n a zachodnią Słowację. Następnie ręcznik gólną dyr. dr C h . Wakarelski na wisokoplaninskata uwagę poświęcił narodna sprawie w badań Izrabotwane referacie kultura w Karpatite porównawczych na talkowem i na Balkanite dotyczących szcze­ nazewnictwa ludowego, dając l i c z n e przykłady ilustrujące s t o s u n e k w y t w o r ó w i z j a w i s k do i c h n a z w . W k o n k l u z j i przedstawił propozycję podjęcia w s k a l i międzynarodowej cowania słownika w zakresie nazewnictwa występującego w kulturach opra­ ludowych k a r p a c k i c h i bałkańskich. W trzecim v lidovém z kolei stavitelství wadził n a p o d s t a w i e nych elementów pt. Kulturní referacie, společenství karpatsko-balkánského wyników budownictwa prostoru, własnych badań ludowego a interetnické terenowych regionów vstahy doc. dr V . F r o l e c przepro­ analizę k i l k u Karpat i Bałkanów, wspól­ tj. Buł­ g a r i i i Jugosławii. W auf einige wakischen wów z tej grupy, pt. Die ostatnim referacie nisation wichtigere volkstümlichen kulturowych Kultur, działających podział tego o b s z a r u ników t e n podział warunkujących planowania dziedzin wnętrza poruszył zagadnienie O n e to wpływy referent specjalnie wschodnie. Wśród wyeksponował znaczenie osadnictwa kultury ludowej mieszkalnego wskazał i wołoskiego dla kształtowania n p . n a rozwój tradycyjnych w urządzeń pewnych form wystę­ Równo­ Dalsze które z Bałkanów przykłady zostały się roz­ ogniowych d o w o d y poglądom o w p ł y w i e w z o r ó w d o m u n a Słowiańszczyznę. Cze­ Polsce i na Ukrainie. skiego Czechosłowacji czytel­ znaczenie cześnie przeciwstawił s w o j e ludowej, wpły­ spowodowały p i e r w s z y — związany z prądami wykazujący pujących w Czechosłowacji, które mają analogie kultury Kolo- tschechoslo- na, kształtowanie się k u l t u r y w e w s c h o d n i c h o b s z a r a c h chosłowacji. Udowadniając niektórych — in der Czechosłowacji. n a d w a zasadnicze regiony: i drugi der walachischen Erscheinungen doc. dr V . Pražák na terenie zachodnioeuropejskimi, k o l o n i z a c j i wołoskiej Einwirkung ethnographische dotyczyły przyniesione szeregu na obszary za pośrednictwem Wołochów, n p . o r n a m e n t y k a germań­ innych zjawisk wschodniej zdobnictwa drzew­ nego i h a f t u oraz f o r m y naczyń p a s t e r s k i c h . Odmienny charakter posiadały dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j ' , diów porównawczych dwa referaty p t . Z zagadnień nad kształtowaniem polskie. teoretycznych się współczesnej Pierwszy z nich, i metodologicznych kultury wsi doc stu­ karpackiej, �254 KRONIKA dotyczył niektórych oceniającym wania prac badawczych stan obecnych wyników zakończonych t a c h , właściwie j e d y n e j narodowej prac, przeprowadzanych prelegentka już badań w Polsce . terenowych należycie s k o o r d y n o w a n e j We 7 zwróciła u w a g ę wstępie, na brak opubliko­ nad pasterstwem w [Karpa­ akcji w dotychczasowej działalności. Nadto stwierdziła, że w o b e c zwiększania między­ się ilości publi­ k a c j i j a k o r e z u l t a t u wzrastającej l i c z b y p o d e j m o w a n y c h zbiorowo lub i n d y w i d u a l n i e różnych i tematów, odczuwa się przy opracowywaniu innych dziedzin kultury większą potrzebę ściślejszego p o r o z u m i e n i a b a d a c z y w s k a l i międzynarodowej. K o n ­ t a k t y te n i e zostały d o t y c h c z a s o d p o w i e d n i o z o r g a n i z o w a n e od 1959 r. d y s k u s j i r o b o c z y c h dotyczących p r o g r a m u mimo kontynuowanych i ocen w y n i k ó w prowadzonych badań. N a r a d y te wpłynęły j e d y n i e — obok uporządkowania i p o d s u m o w a n i a prac wcześniejszych — n a p e w n e u k i e r u n k o w a n i a niektórych poszukiwań. Doc. K u t r z e b a - P o j n a r o w a w P o l s c e badań kultury i wyodrębniła trzy k i e r u n k i obecnie terenowych. materialnej transporcie, przy w Pierwszy szeroko dotyczy pojętej przeprowadzanych inwentaryzacji gospodarce c z y m dąży się do określania archaicznych chłopskiej oraz podobieństw i różnic t e r y t o r i a l ­ n y c h . W y k o r z y s t a n i e materiałów stąd u z y s k a n y c h d l a o d t w o r z e n i a rycznych winno odpowiednich i jeszcze poprzedzić elementów. współczesnych form Drugi kierunek organizacji o r a z powiązań z i n n y m i f o r m a m i prace nad wykazać skiej jak [...] powiązań h i s t o ­ atlasową występowania się do opisów z tendencją tradycyjnych ustalenia typologii wiejskiej. Ostatni kierunek obejmuje regionów tradycyjnej do lub wsi karpackich kultury góralskiej. W mające konkluzji wysunęła postulat w y k o r z y s t a n i a w y n i k ó w badań d w u p i e r w s z y c h do „skonstruowania teoretycznego j a k o p u n k t u wyjścia i d l a oceny zarówno modelu kultury tradycyjnej d l a h i s t o r y c z n y c h badań wsi monograficznych, ków przemian współczesnych. cych podstawy do określenia X¡IX i X X wieku", Po przeglądzie „modelu referentka wszy­ d l a w y z n a c z a n i a etapów i k i e r u n ­ dotychczasowych kultury tradycyjnej stwierdziła kie­ gór­ porównawczych, k i e r u n k u z m i a n współczesnych". M o d e l t a k i byłby p r z e d e s t k i m użyteczny w b a d a n i a c h modelu gospodarki etnograficznymi metodą sprowadza pasterstwa współczesne przekształcenia referentka runków monografiami sprawdzenie form budownictwie konieczność opracowań, dają­ w s i polskiej przełomu wypracowania wariantu u r b a n i z a c j i w s i k a r p a c k i c h , opartego n a zróżnicowaniu form kultury tra­ d y c y j n e j w s t o s u n k u do w s i n i z i n n y c h . W ostatniej prowadzonych części r e f e r a t u p r z e z Zakład omówiona została p r o b l e m a t y k a Etnografii Polski I H K M PAN w prac badawczych Warszawie. Dotyczy ona kształtowania się w e w s i a c h b i e s z c z a d z k i c h k u l t u r y współczesnej j a k o powstawania nowych wartości w zmienionych warunkach procesu geograficznych, d a r c z y c h , społecznych i k u l t u r a l n y c h u ludności składającej się obecnie w gospo­ znacznej p r z e w a d z e z przesiedleńców z obszarów n i z i n n y c h , P r o f . d r M . Gładysz w r e f e r a c i e Z problematyki skich badawczej w Karpatach omówił główne k i e r u n k i i problematykę badań p r z e p r o w a d z a n y c h r z e K a r p a t P o l s k i c h p r z e z niektóre ośrodki k r a j o w e . cele i w y n i k i opracowań monografii etnograficznych S z e r o k o zostały potraktowane w s i i regionów. t y c h kładzie się szczególny n a c i s k n a u c h w y c e n i e s p e c y f i k i p r o c e s u Pol­ na obsza­ W pracach dokonujących się o b e c n i e p r z e m i a n w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h k u l t u r y w s i . B a d a n i a tego r o d z a j u koncentrują Etnografii się przede IHKM PAN w Krakowie) i w wszystkim w w Krakowie), Beskidzie Śląskim na. S p i s z u ( K a t e d r a (podjęte Etnografii przez Zakład Słowian U J B i e s z c z a d a c h (Zakład E t n o g r a f i i P o l s k i I H K M P A N w Warsza- R e f e r a t t e n ze względu n a opóźniony p r z y j a z d p r e l e g e n t k i został wygłoszony n a p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m trzeciego d n i a obrad. 7 �255 KRONIKA wie). Wybór ków historycznych tych rodzaju badania nograficzne regionów i został podyktowany specyfiką społeczno-gospodarczych. W miejscowych ograniczonym warun­ zakresie tego p r o w a d z o n e są i w i n n y c h r e g i o n a c h K a r p a t P o l s k i c h . P r a c e m o ­ mają stanowić niezbędną podstawę do s z e r s z y c h uogólnień na temat rozwoju kultury ludowej w K a r p a t a c h . Referent które omówił zmierzają następnie drugą grupę rozpoczętych poszukiwań do opracowań tematycznych. W różnych działów k u l t u r y m a t e r i a l n e j cyjną w s i i obecne pierwszym terenowych, rzędzie dotyczą z położeniem n a c i s k u n a działalność jej ukierunkowania. Mniej liczne natomiast one produk­ są p r a c e podjęte z z a k r e s u niektórych p r z e j a w ó w p l a s t y k i l u d o w e j i f o l k l o r u , w i e d z y i wierzeń oraz zagadnień społecznych. P r a c e tej g r u p y odznaczają się p r z y t y m dużą dowolnością w poszukiwań doborze z a k r e s u t e m a t y c z n e g o terenowych. Niekorzystne to i problematyki, zjawisko jest j a k również o b s z a r u wywołane brakiem między różnymi placówkami prowadzącymi te b a d a n i a , koordynacji posiadającymi po­ niejednolity p r o f i l i różnorodne potrzeby. W dalszej części referatu zostały omówione kolektywne prace gabinetowe zmierzające do określenia s t a n u d o t y c h c z a s o w y c h w y n i k ó w badań k u l t u r y ludowej w K a r p a t a c h . D o n i c h p r z e d e wszystkim-należą p o s z u k i w a n i a b i b l i o g r a f i c z n e , mujące o z b i o r a c h m u z e a l n y c h oraz działalności b a d a w c z e j Dyskusja nym przeprowadzona dotyczyła do potrzeb zarówno po r e f e r a t a c h zagadnień których czynników, t j . środowiska wających na formowanie wygłoszonych teoretycznych, i sposobów b a d a w c z y c h . Przede jak infor­ instytucji. na posiedzeniu i spraw plenar­ odnoszących geograficznego w i warunków społecznych iKarpa,ta*ch. P r z y zachowywaniu tym wpły­ zwracano n a t y m obszarze a r c h a i c z ­ nych form k u l t u r o w y c h . Z zagadnień ogólnych o m a w i a n o z n a c z e n i e różnych kolonizacji d l a przeobrażeń nych kulturowych oraz problem słowackich i p o l s k i c h . Podkreślano bałkańskich, również współzależ­ ności między różnymi d z i e d z i n a m i k u l t u r y , szczególnie między p a s t e r s t w e m nictwem. Dyskutowano form r o z p r z e s t r z e n i a n i a się róż­ elementów k u l t u r y n a obszarze K a r p a t j a k o r e z u l t a t w p ł y w ó w rumuńskich, ukraińskich, się w s z y s t k i m podkreślano z n a c z e n i e n i e ­ się k u l t u r y l u d o w e j u w a g ę n a w a r u n k i s p e c j a l n e sprzyjające różnych a rol­ w karpackich badaniach t e r e n o w y c h , podnosząc obok i n n y c h z n a c z e n i e m e t o d y p s y c h o l o g i c z n e j . W końcowej fazie dyskusji wowych, nictwa także n a d m e t o d a m i s t o s o w a n y m i stwierdzono potrzebę j a k np. opracowań wybranych dziedzin szybszej kartograficznych kultury, a także realizacji niektórych wytypowanych szerszego prac zjawisk uwzględnienia podsta­ oraz słow­ zagadnień • toponomastycznych. W drugim przewodniczyli dniu konferencji etnografowie obrady odbywały i folkloryści się w pięciu s e k c j a c h , którym c z e s c y i słowaccy. Poszczególne zgromadziły po k i l k u n a s t u uczestników, którzy p r z e d s t a w i l i i zajęli się nakreśleniem planów dalszej pracy badawczej dotychczasowe w zakresie sekcje wyniki swoich specjalności. Najbardziej skoncentrowaną pasterstwa i rolnictwa pasterstwa jako oraz problematykę sekcji najwcześniej przedstawiono, na obradach budownictwa utworzona i form dysponowała odpowiednim czasem rozwinięcie w pełni p o s z u k i w a w c z y c h p r a c t e r e n o w y c h , miała też możność łowania założeń i w y p r a c o w a n i a metod badawczych sekcji osadniczych.' Podkomisja niejednokrotnie na sformu­ uzgadnianych w k r a j o w y c h i międzynarodowych o b r a d a c h . 8 N a p o s i e d z e n i u s e k c j i p a s t e r s t w a i r o l n i c t w a (przewodniczył doc. dr J . Podolák) * B a d a n i a t e r e n o w e rozpoczęto w 1960 r. w P o l s c e i n a p o d s t a w i e tego s a m e g o k w e s t i o n a r i u s z a n a Słowacji. Zob. K u t r z e b a - P o j ' n a r ó w a, op. cit., s . 493. �256 KRONIKA na p i e r w s z y m m i e j s c u poruszono tematyką, ponadto dawczych nad zagadnienia przedstawiono niektórymi w metodyczne formie szczegółowymi związane z realizowaną usystematyzowanej zagadnieniami wyniki pasterstwa prac ba­ określonych regionów. Powyższe ujęcia zastały z a w a r t e w s i e d m i u r e f e r a t a c h : doc. dr B . K o p Przydatność czyńska-Jaworska, karpackiej; cyjnej kultury wáw wrazka pastirskata slavije karpackiej w Polsce; s rabotite terminolog bit i materialnata kultura a její koliba Karpatech; referatów, związanych z pasterstwem. mie pracami sekcji dyskusji stwierdzano w atlas problematyce z elementów (sos s p e c j a l e n ogled na u karpatskoj uspoř edici oblasti w Sekcji v rajon; okoli skoncentrowały Nie zajmowano d r J . Štika, v města rolnej konieczność powiązania na západních Sumen. się wokół się n a t o m i a s t figurującymi produkcji Jugo- proizwodstwenja a místo pro ukládání sýre) ovčiarstva trady­ metod Probierni i w karpato-balkanskija formy obrady dotyczącymi jeden bačija Etnografski (ohniště Nižinne dr V . Denczew, tematy dialektolożski na owcewastroto wybavení badawczych kóz jako dr P . T o m i c , Ustanova dr V . M a r i n o w , Salašnická w metod d r D. W a k a r e l s k a - N e m o w a , nad bałgarskija ja); (južno od Dunava); wskazują określonych dr A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Hodowla obszarze Jak zagadnień w progra­ Karpat, chociaż prac badawczych nad tymi dzia­ łami p r o d u k c y j n y m i w s i . 9 W szej podsumowaniu o b r a d wysunięto s z e r e g wniosków postulujących f o r m y współpracy. Dotyczyły one głównie zaleceń r o z s z e r z e n i a t e m a t y k i n a d p a s t e r s t w e m p r z e z włączenie k u l t u r y d u c h o w e j , o r a z powiązanie z p o k r e w n y m i dzono potrzebę w y k o n a n i a k r e s u p a s t e r s t w a oraz p r z y g o t o w a n i a południowo-wschodniej struowania kartograficznych E u r o p y . T e uzupełniające nego p r z e z uczestników o b r a d n a g r o m a d z e n i a założeniami karpackiego, Wysunięto również wnioski materiałów zostało już u c h w a l o n e prace byłyby pomocne już rozpocząć w o b e c dużej ilości materiałów z b i e r a n y c h zgodnie w dotyczące formie do MKKK działalności zalecenie Drugą nizacyjną wprawdzie kowie spraw n a Międzynarodowej na podstawie badawczej wydawniczych. terenowych sekcję Konferencji materiałów różnych w Zaprojektowano Komisji, co ściślejszej współpracy już obecnie p r a c kultury ludowej z k o l e i cechującą okazała na wniosek się dużą operatywnością, a nadto się p o d k o m i s j a utworzona dopiero poszczególnymi w budownictwa i form w zespołowe p r a c e w na terenie K a r p a t daczy, a także r o z b u d o w y w a n a ośmio­ uchwa­ podkomisjami. dojrzałością o s a d n i c z y c h . Została jej ramach słowackich odnoszących się do t r a d y c y j n e g o t r a d y c j a t y c h badań p o d t r z y m y w a n a . Karpatach. 1964 r. n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w polskijednak 10 monograficznych u z y s k a n y c h z dotychczasowej dziedzin między zresztą 1964 r. w K r a k o w i e najlepiej winęły się w Czechosłowacji. Przyczyniło się do tego i s t n i e n i e bogatych wieloletnia kon­ stwierdzo­ W związku z t y m , c e l e m uniknięcia rozbieżności w dalszej a k c j i b a d a w c z e j , lono z za­ z wytyczonymi przez osobnego w y d a w n i c t w a Zwłaszcza, że istnieją możliwości p r z y g o t o w a n i a w ramach stwier­ zjawisk problemowymi. publikowanie letniej niektórych słownika t e r m i n o l o g i i p a s t e r s k i e j n a obszarze ujęć s y n t e t y c z n y c h , które p o s t u l o w a n o z zakresu pasterstwa zagadnień społecznych i s z t u k i działami, j a k n p . u p r a w ą roślin. P o n a d t o opracowań dal­ badawczej orga­ ona Kra­ roz­ materiałów budownictwa p r z e z s t a r s z y c h i młodszych oraz ba­ obecnie a k c j a s k a n s e n o w s k a . N a konieczność t y c h powiązań w s k a z a n o n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w K r a k o w i e w 1964 r„ uchwalając w n i o s e k o r o z s z e r z e n i u p r a c p o d k o m i s j i p a s ­ terskiej na zagadnienia rolnicze i o utworzeniu samodzielnej podkomisji rolnictwa. P o r . G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 451. Zob. G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 451—452. Zob. G l a d y s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 451. 9 10 1 1 �257 KRONIKA Na zebraniu sekcji budownictwa i form o s a d n i c z y c h , której przewodniczył doc. d r V . F r o l e c w zastępstwie dr. n a u k J . M j a r t a n a , czechosłowaccy przedstawili się wokół najobfitsze zagadnień rezultaty prac terenowych. historyczno-typologicznych Tematyka oraz etnografowie referatów współczesnych skupiła przeobrażeń w b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , a także dotyczyła m e t o d y c z n y c h p r a c związanych z p r z y ­ gotowaniem materiałów d l a s k a n s e n u . R e f e r a t y , zresztą n a j l i c z n i e j s z e w tej s e k c j i dr J . Hoško, Národně wygłosili: materjaloch Sambirskej downictwie ludowym Beskidu a w Śląskiego; triedenia Karpat Ludové formy půdorysného latach na stavitel'stve; ohnišť na Oravě; w Návrh S . Mruškovič, o Vudovom st. w Karpatach 1945—1967 jednotný dr na juhozápadnom formy v (Na w bu­ przykładzie dokumentácie Význam Slovensku; otázke Karpatech; na systém S . Švecová, dr n a u k J . M j a r t a n , К Sídelné dr S . Kovačevičová, XVI—XVII. dr M . Gładyszowa, Przeobrażenia Polskich a názvoslovie stavitel'stvo domu; Karpatach dr poznatkov pre budywnictwo koroliwszczini); Malých J . Kantár, východokarpatského Otázky doc. V . Pražák, vývoja. Zarówno referaty, jak i wypowiedzi dyskusyjne stanowiące nieraz obszerne p r z y c z y n k i do p o r u s z o n y c h tematów i wnoszące i n f o r m a c j e o p r o w a d z o n y c h p r a c a c h (np. wypowiedź dr. P. S t a h l a ) wykazały duże z a a w a n s o w a n i e nad budownictwem w ludowym t y m z a k r e s i e , dające podstawy do opracowań dowego dalszą pracę p r z e z p r z y g o t o w a n i e i osadnictwa cych wiadomości prac pomocniczych gicznego i w K a r p a t a c h , a także o postępach badawczych postanowiono z zakresu budownictwa językoznawców. Wobec coraz bibliografii rotaprintowych zespół rozwijającego sprawozdań i rozesłania odpowiednim instytucjom architektów zainteresowania projektu sposobów postanowiono włączyć w program p o d k o m i s j i p r a c e n a d k o n c e p c j a m i skansenów k a r p a c k i c h . W związku zaplanowanym temat i urządzeń t e r m i n e m posiedzenia o b r a d wziąć pod uwagę Ponadto dokumentacji dotyczących główny ludowego. wokół przygoto­ materiałów z budownictwa zakresie terminolo­ b u d o w y skansenów, Slovenské narodné m u z e u m w M a r t i n i e podjęło się wania lu­ podają­ W słownika etnografów, się infor­ budownictwa ośrodków. opracowywanie l u d o w e g o przez żywiej z posie­ o zorganizowanie poszczególnych rozpocząć badań problematyki syntetycznych. Wnioski d z e n i a tej s e k c j i dotyczyły a p e l u do k i e r o w n i c t w a M K K K m a c j i ułatwiającej prowadzonych w K a r p a t a c h oraz p e w n e u j e d n o l i c e n i e podkomisji n a r o k 1969 u c h w a l o n o zagadnienie rozwoju rozplanowania jako domu ogniowych. P r o g r a m s e k c j i s z t u k i l u d o w e j z podsekcją rzemiosła l u d o w e g o wypełniony został pięcioma r e f e r a t a m i i ożywioną dyskusją (przewodniczył prof, d r R . Jeřábek). C z t e r y p i e r w s z e r e f e r a t y dotyczyły zagadnień s z t u k i l u d o w e j : prof, d r R . R e i n f u s s , Podstawowe zagadnienia w badaniach sztuki ludowej na terenie Karpat; dr H . J o h nová, Slovenské l'udové šperk; dr S . Kovačevičová, L'udové náhrobníky na Slo­ vensku; prof, d r R. Jeřábek, Pastierské motivy po valaských mal'ovanych betlehemoch. O s t a t n i r e f e r a t I. Krištka odnosił się do p r o g r a m u p o d s e k c j i rzemiosła i wytwórczości l u d o w e j . Dyskusja w tej s e k c j i toczyła się głównie wokół zagadnień organizacyjnych. N a w n i o s e k prof. dr. M . Gładysza określono f o r m y współpracy i kontaktów wych na podkomisji. Stwierdzono d w a l a t a , a następnie konieczność spotkań j e j członków wysunięto potrzebę opracowania nauko­ co n a j m n i e j r a z bibliografii działowej oraz i n f o r m a c j i o bieżących r e z u l t a t a c h poszukiwań t e r e n o w y c h w f o r m i e powie­ l o n y c h komunikatów. O r g a n i z a c j i tej służby podjęło się Slovenské národně m u z e u m w Martinie postulowano, 17 — i Národní aby przez muzeum członków E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 w Pradze. podkomisji Celem rozszerzenia zainteresować akcji odpowiednie terenowej ośrodki �258 KRONIKA badawcze i pozyskać je do współpracy, której koordynatorem D a l s z e w n i o s k i miały c h a r a k t e r ogólny. P o d n i e s i o n o edycji pisma „Carpatica" nad zagadnieniami patach . Innego 12 w zakresie o postępach prac Kar­ rodzaju rękopiśmienne organu braki utrudniające o stanie katalogi MKKK informującego MKKK. kontynuowania związanymi z problematyką badawczą k u l t u r y l u d o w e j w informacji jako byłaby konieczność rozwój systematycznych zbiorów, p r o p o n o w a n o usunąć p r z e z zasobów muzealnych z obszaru Karpat, badań, t j . co najmniej przygotowywane w k i l k u e g z e m p l a r z a c h , z możliwością wysyłania n a w e t za granicę . 13 Sekcja folkloru wackich , a 14 słownego obradom skupiła jedynie przewodniczyła dr wątków historycznych i demonologicznych folklorystów V. polskich Gašparíková. i czechosło­ Referaty na, temat w l u d o w e j l i t e r a t u r z e o b s z a r u K a r p a t oraz niektórych zagadnień t e o r e t y c z n y c h , wygłosili folkloryści czechosłowaccy: d r V . G a š ­ paríková, Adaptada látok z historickou dr R . Žatko, Prvky ských dr hrách; D. zbojníckej oblasti Z zbojnické povídek dyskusji prowadzonej oblasti o Taterech z Bílých pověsti problemy Theoreíicfcé v materiálech analýza pověrečnych v slovenských Karpat; t r a d i c i e v slovenských, Vudových doc. d r O. Sirovátka, К Klímová-Rychnová, karpatské tematikou folklórně] na Moravě studia a Turcích; lidové betlehem- a v Slezsku; pověsti zapadni Morfologická d r B . Beneš, Karpat. p r z e z prof. dr. J . Krzyżanowskiego wyłoniło się k i l k a postulatów, mających n a c e l u zacieśnienie współpracy pomiędzy I n s t y t u t e m Badań Literackich PAN terenowych, zaprojektowano reedycję a folklorystami jak i w czechosłowackimi, przygotowanie klasycznych między skej akademie odpowiednimi prac pracowniami a szczególnie poszukiwania „szopki" oraz materiałów humoru dotyczących Polskiej v i e d oraz usprawnić w z a j e m n e poszerzyć badań wydawniczej twórczości ludowej zorganizować wymianę l i t e r a t u r y się do f o l k l o r y s t y k i k a r p a c k i e j . N a t o m i a s t wano n a polu działalności antologii opowieści o zbójnikach w T a t r a c h , a także folklorystycznych obszarze K a r p a t . P o n a d t o postanowiono stycznej i to zarówno z a k r e s i e opracowań e d y t o r s k i c h . W Akademii recenzowanie Nauk publikacji i ludowego na się do obszarze teatru Karpat Sloven­ odnoszących w d z i e d z i n i e badań t e r e n o w y c h odnoszących na folklory­ postulo­ ludowego, zapraszając również folklorystów ukraińskich. Tak pod względem programu, stawiały się o b r a d y s e k c j i f o l k l o r u j a k i ilości uczestników muzycznego, którym przewodniczył najskromniej przed­ dr K . O n - d r e j k a . P o j e d y n y m r e f e r a c i e , wygłoszonym p r z e z doc. dr. D. Hollý, К otázce lidových ansámblových nara nagrania hudeb, vývoje z e b r a n i wysłuchali o p r a c o w a n e g o p r z e z dr. J . G e l - magnetofonowego wesela z Suchej Hory na Orawie przeznaczonego do w y d a n i a w f o r m i e płyty. D y s k u s j a toczyła się wokół u s t a l e n i a k i e r u n k u i t e m a ­ tyki badawczej wania temat d l a studiów porównawczych. Między i n n y m i wysunięto do dotyczący m u z y c z n e j i choreograficznej formy tańca W t r z e c i m d n i u k o n f e r e n c j i odbyło się s p e c j a l n e posiedzenie p r e z y d i u m w którym poza zainteresowanych jej członkami badaniami 15 uczestniczyli przedstawiciele kultury ludowej w Karpatach, opraco­ odzemok. MKKK, wszystkich co umożliwiło krajów prze- D o t y c h c z a s ukazały się t r z y n u m e r y b i u l e t y n u „Carpatica" w y d a n e przez. S A V w Bratysławie w l a t a c h 1960, 1961, 1963. N a potrzebę opracowań d o k u m e n t a c y j n y c h zbiorów m u z e a l n y c h zwracano już ze s t r o n y p o l s k i e j u w a g ę organizując akcję badawczą w K a r p a t a c h w 1959 r. Zob. G ł a d y s z , Konferencja..., s. 341; t e n ż e , Zarys planu..., s. 33. O początkach działania p o d k o m i s j i f o l k l o r y s t y c z n y c h w Czechosłowacji zob. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , op. cit, s. 495. Z P o l s k i wzięli udział: prof, dr M . Gładysz, doc. dr B . Kopczyńska-Jaworska, doc. dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , prof, dr R . R e i n f u s s . 12 13 14 15 �259 KRONIKA dyskutowanie koordynacji wielu spraw dalszych związanych z p o s z e r z e n i e m prac. Posiedzeniu składu K o m i s j i i przewodniczył przewodniczący czechosłowackiej K o m i s j i K r a j o w e j Podstawą d y s k u s j i było s p r a w o z d a n i e dr nauk rozwojem J . Mjartan jako MKKK. z działalności M K K K za l a t a 1965—1967, które przedstawił s e k r e t a r z g e n e r a l n y , doc. dr J . P o d o l a k . R e f e r e n t m . i n . stwierdził, że prace naukowo-badawcze rozwinięte zostały specjalistyczne. W w skoncentrowane Czechosłowacji najżywszych zaawansowanie w K a r p a t a c h , które p o z w a l a s y n t e t y c z n e j , po u p r z e d n i m najlepsze rozwinięcie akcji w komisjach Polsce, gdzie naukowych krajowych najlepiej utworzono podkomisje pozostawały podkomisje Bułgarii, Jugosławii i R u m u n i i , a o b e c n i e nawiązana współpraca z Z S R R . W największe w kontaktach ze s p e c j a l i s t a m i Węgier, a dalej pięciu istniejących p o d k o m i s j i i c h a r a k t e r y s t y c e osiągnięć w obrębie K o m i s j i N a r o d o w y c h , prac nad zagadnieniami referent związanymi n a przystąpienie do o p r a c o w a n i a z koordynacyjnej w podkomisji wysuniętą podkreślił pasterstwem wspólnej ustaleniu jednolitych wytycznych. Poza o s a d n i c z y c h . Z k o l e i przypomniał inicjatywę została naukowo-badawczych publikacji t y m podkreślił budownictwa, na poprzednich i form obradach, o u t w o r z e n i u s p e c j a l n y c h zespołów, które koordynowałyby p r a c e w z a k r e s i e m u z e ­ alnictwa i filmu etnograficznego Przystępując ralny do omówienia przedstawił plan „Studia e t h n o g r a p h i c a kowanie materiały materiałów oraz zaprojektowanego cyjną, w z obecnej wanych. Ponadto swoim Karpatach. gene­ ciągłego na tomy mogą obejmować albo stanowić zbiory jednotema- kierowane przedstawiciele poszczególne t o m y w sekretarz p r z e z poszczególne p o d k o m i s j e . powyższe wchodziliby MKKK przeznaczony Następne i sympozjów ludowym czasie w y d a w n i c t w a t o m byłby Konferencji. to w y d a w n i c t w o której w 1 6 z przyszłych k o n f e r e n c j i skład wydawniczej Carpatica" . Pierwszy t y c z n y c h opracowań p r z y g o t o w a n y c h organizacyjnego, n a d pożywieniem działalności byłoby C o do p r o f i l u p r z e z radę w s z y s t k i c h krajów miałyby s w o i c h redaktorów opubli­ redak­ zaintereso­ i wydawane by­ łyby w miarę możliwości e d y t o r s k i c h p r z e z poszczególne współpracujące z Komisją i n s t y t u c j e różnych krajów. Sekretarz poinformował również o w z n o w i e n i u wydawania t i c a " j a k o r o c z n i k a . Prócz c h a r a k t e r u i n f o r m a c y j n e g o funkcję o r g a n u biuletynu „Carpa­ mógłby on spełniać również bibliograficznego Kończąc swoje s p r a w o z d a n i e s e k r e t a r z g e n e r a l n y poddał pod dyskusję kwestię, czy M K K K m a stanowić samoistną organizację, c z y też p o w i n n a b y z istniejących m a pozostać w międzynarodowych instytucji oraz c z y główny Bratysławie, c z y też przenieść się do innego wejść do j e d n e j sekretariat ze Komisji współpracujących państw. J e d n y m z wniosków u c h w a l o n y c h n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w K r a ­ k o w i e w 1964 r. było podjęcie starań o zapoczątkowanie międzynarodowego c y k l u w y d a w n i c z e g o pod wspólnym tytułem „Acta e t h n o g r a p h i c a C a r p a t i c a " , zob. G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 4511. N a konieczność opracowań b i b l i o g r a f i c z n y c h z w r a c a n o u w a g ę n a w s z y s t k i c h n i e m a l d o t y c h c z a s o w y c h k o n f e r e n c j a c h (zob. p r z y p i s 5). P r a c e n a d polską b i b l i o ­ grafią h i s t o r i i k u l t u r y l u d o w e j K a r p a t p r o w a d z i s y s t e m a t y c z n i e Z a k l a d E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e . O p u b l i k o w a n o d o t y c h c z a s bibliografię do 1959 г., a także w 1968 r. złożono do d r u k u w N U S A V w Bratysławie bibliografię z a l a t a I 9 6 0 — —1967 (w w y b o r z e ) . P o n a d t o s t a r a n i e m tegoż Zakładu została w y d a n a bibliografia węgierska i jugosłowiańska (por. Bibliografia historii kultury l u d o w e j K a r p a t , cz. I : Materiały do bibliografii polskiej, W a r s z a w a 1960; cz. I I : Materiały do bibliografii węgierskiej, cz. I I I : Materiały do bibliografii jugosłowiańskiej, W r o c ł a w 1967). I n ­ f o r m a c j e o p r a c a c h b i b l i o g r a f i c z n y c h ' w Czechosłowacji zob. M. G ł a d y s z o w a , Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich, „Etnografia P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 759—766. 16 17 �260 KRONIKA W w d y s k u s j i , j a k a rozwinęła Moskwie, grafów akademik sowieckich się następnie, d y r e k t o r J . V . B r o m l e j , zadeklarował do współpracy z MJKKK. Instytutu oficjalnie Prof. M. Gładysz r o z s z e r z e n i a działalności K o m i s j i , zwłaszcza n a u k o w o - b a d a w c z e j skie obszary riatu Europy, generalnego biuletynu MKKK opowiadając w Bratysławie oraz „Carpatica", który zaspokajałby brak charakteryzujące postawiła równocześnie dotychczasowe wniosek o osiągnięcia. W ustalenie terminów się worska podniosła poddał informacji związku składania etno­ projekt n a w s z y s t k i e gór­ za p o z o s t a w i e n i e m za j a k najszybszym n a m a r z e c każdego r o k u , a następnie o o d b y w a n i e o r a z międzynarodowych Etnograficznego przystąpienie Sekreta­ wznowieniem publikując bibliografie z t y m d y r . dr B . F i l o v a materiałów do „Carpatica" posiedzeń K o m i s j i r a z w roku k o n f e r e n c j i r a z n a t r z y l a t a . D o c . dr B . Kopczyńska-Ja- konieczność sprawniejszej informacji współpracowników w ra­ m a c h M K K K z a pośrednictwem „Carpatica". Dotyczyć ona p o w i n n a planów i w y n i ­ ków indywidualnych i zbiorowych prac badawczych, a także adresów pracowni i osób związanych z działalnością naukową interesującą Komisję. D o c . dr R . Jeřá­ bek, popierając wniosek o wydawaniu „Studia ethnographica Carpatica", zapro­ ponował jego wielojęzyczną wersję. Prof. d r M . G a v a z z i zwrócił uwagę n a zasadę dobrowolności w przy tego r o d z a j u czasowych organizowaniu współpracy prac koordynacyjnych K o m i s j i oraz z a u f a n i a , j a k i e towarzyszą o p r a c o w y w a n i u zostały sformułowane Na z Komisją jako i n s t y t u c j a c h . D y s k u t a n c i podkreślali ponadto realność i atmosferę przyjętą dotych­ wzajemnego wspólnych planów r o b o c z y c h . Następnie w n i o s k i K o m i s j i , które przedłożono p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m trzeciego d n i a k o n f e r e n c j i wygłosił r e f e r a t Za stratigrafiata ogólnie pozytywność w balgarskata narodna na plenum Konferencji. d y r . dr C h r . W a k a r e l s k i kultura, w którym p r z e d ­ stawił z a g a d n i e n i e nawarstwień h i s t o r y c z n y c h w k u l t u r z e l u d o w e j Bułgarii. Wska­ zał n a e l e m e n t y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a e p o k i przedchrześcijańskiej, f e u d a l n e j i ka­ p i t a l i s t y c z n e j znajdujące się w e współczesnym zespole k u l t u r o w y m . Dalszą część p r o g r a m u p o s i e d z e n i a wypełniły krótkie s p r a w o z d a n i a podsumo­ wujące o b r a d y w pięciu s e k c j a c h oraz o d c z y t a n i e wniosków z p o s i e d z e n i a MKKK. Ponadto wniosek przyjęto i przekazano do r e a l i z a c j i p o d k o m i s j i dr. M . M a r k u s a o z o r g a n i z o w a n i e specjalnego czechosłowackiej zespołu b a d a w c z e g o d l a studiów p o ­ równawczych ,nad pożywieniem l u d o w y m . P o s i e d z e n i e p l e n a r n e zostało zamknięte w z a j e m n y m i podziękowaniami złożonymi p r z e z organizatorów K o n f e r e n c j i i j e j uczestników. P r z e d s t a w i c i e l e poszczególnych g r u p uczestników z a g r a n i c z n y c h w gorących słowach dziękowali za gościnne p r z y ­ jęcie oraz owocną czymi podkreślali wysiłek i wzorową wymianę p o g l ą d ó w i z a p o z n a n i e n a d kulturą organizację K o n f e r e n c j i , co umożliwiło się z d o k o n a n y m i ludową w K a r p a t a c h , a ponadto z o w a n i a d a l s z y c h planów współpracy n a u k o w e j osiągnięciami badaw­ przyczyniło się do s k r y s t a l i ­ na t y m odcinku. Konferencja poza t y m stanowiła okazję do bliższego z a p o z n a n i a się z a g r a n i c z n y c h uczestników z b o ­ g a t y m i r e z u l t a t a m i badań t e r e n o w y c h , z a m b i t n y m i p l a n a m i i sprawną organizacją etnografii czechosłowackiej. N a zakończenie p i e r w s z e g o d n i a K o n f e r e n c j i z o r g a n i z o w a n y e t n o g r a f i c z n y c h . Wyświetlono f i l m o s z t u c e l u d o w e j został p o k a z filmów reżyserowany p r z e z M . Śliwkę oraz d o k u m e n t a l n y f i l m J . P o d o l a k a z badań n a d p a s t e r s t w e m w Bułgarii. P o n a d t o urządzona została w y s t a w a obrazująca prace przygotowawcze do s k a n s e n u budo­ w a n e g o przez S N M w M a r t i n i e . Po zakończeniu k o n f e r e n c j i w wycieczka autobusowa S m o l e n i c a c h (od 44 do <18 września) odbyła się do północno-zachodniej i środkowej Słowacji, podczas u c z e s t n i c y z a p o z n a l i się z t e r e n e m , zwłaszcza z b u d o w n i c t w e m i strojem której ludowym, �261 KRONIKA a także z k i l k o m a e k s p o z y c j a m i m u z e a l n y m i . Szczególnie interesujące dzenie m u z e u m w M a r t i n i e , gdzie bylo zwie­ d y r . d r Š. Mruškovič przedstawił m . i n . p l a n y s k a n s e n u oraz zapoznał z p r a c a m i wstępnymi n a d jego budową. U C H W A Ł Y 1. K o m i s j a p r z y j m u j e sprawozdanie dalszej p r a c y s e k r e t a r i a t u i p o d k o m i s j i generalnego sekretarza M K K K oraz plan narodowych. 2. K o m i s j a zgadza się n a p o z o s t a w i e n i e s i e d z i b y S e k r e t a r i a t u p r z y S A V w B r a ­ tysławie i p o w i e r z a n a d a l funkcję 3. K o m i s j a p r z y j m u j e graficznego do AN w s e k r e t a r z a generalnego z zadowoleniem Moskwie, a k a d e m i k a J . V.. B r o m l e j a , o o f i c j a l n y m współpracy s o w i e c k i c h etnografów tariatowi Generalnemu doc. dr. J . P o d o l a k o w i . oświadczenie d y r e k t o r a I n s t y t u t u E t n o ­ szukanie przystąpieniu i folklorystów. Równocześnie z a l e c a możliwości rozszerzenia współpracy Sekre­ przez pozy­ s k a n i e d a l s z y c h i n s t y t u c j i i specjalistów. 4. S e k r e t a r i a t g e n e r a l n y MK¡KK zobowiązuje się do o r g a n i z o w a n i a n a r a d r o b o c z y c h K o m i s j i oraz międzynarodowych k o n f e r e n c j i t r z y l a t a . P r z y t y m z e b r a n i a te odbywać się będą kolejno corocznych i sympozjów raz na we wszystkich krajach członkowskich. 5. K o m i s j a zobowiązuje się do podjęcia graphica Carpatica", przy czym pierwszy wydawnictwa ciągłego „Studia t o m ¡zawierajacy materiały z ethnoobecnej k o n f e r e n c j i zostanie w y d a n y p r z e z S A V . 6. K o m i s j a wydawania z wdzięcznością własnymi przyjmuje środkami organu obietnicę Narodopisnego informacyjnego Ústavu „Carpatica" SAV (jednego z e ­ s z y t u rocznie). 7. sekcji Komisja przychyla koordynowania się prac do szczególnym zwróceniem u w a g i 8. K o m i s j a p o p i e r a możliwości 9. Komisja l s o rozszerzenie n a obszary poza Komisji jako terytorialnego karpackie Unii (ze i Jugosławii). dyr. , J . V. Bromleja członka o szukaniu nauk antropologicznych obecnej Międzynarodowej . wyraża podziękowanie organizatorom K o n f e r e n c j i w Smolenicach za materialne zabezpieczenie o b r a d podkreślając, że większość referatów z i o m świadczący p o z y t y w n i e ilO. O r g a n i z a t o r z y obecnej zasięgu obszary Węgier, Bułgarii z całą gotowością w n i o s e k wprowadzenia i etnograficznych wniosku naukowo-badawczych i obrady i naukowe o rezultatach dotychczasowych Konferencji przygotowanie miały w y s o k i n a u k o w y prac opracują zwięzłe i n f o r m a c j e po­ badawczych. o r e z u l t a t a c h obrad K o n f e r e n c j i i roześlą j e do w g l ą d u w s z y s t k i m u c z e s t n i k o m . Maria MIĘDZYNARODOWA RZYSTWA KONFERENCJA NAUKOWA JUGOSŁOWIAŃSKIEGO ORAZ ETNOLOGICZNEGO JUGOSŁOWIAŃSKA MIĘDZYNARODOWA R E D A K C J I CZASOPISMA W e wrześniu i w g r u d n i u odbywających zorganizowanej Gładyszowa „DEMOS" 1967 uczestniczyłam w d w u k o l e j n y c h się n a t e r e n i e Jugosławii: I — w TOWA­ KONFERENCJA konferencjach, d n i a c h ¡16—20 I X w konferencji p r z e z T o w a r z y s t w o E t n o l o g i c z n e Jugosławii w 10 rocznicę p o w s t a n i a W n i o s e k o podobnej treści został już u c h w a l o n y n a Międzynarodowej K o n ­ f e r e n c j i w K r a k o w i e w 1964 r. Zob. G ł a d y s z , Międzynarodowa Konferencja..., s. 450. 18 �262 KRONIKA Towarzystwa; И czasopisma — w d n i a c h 19—22 X I I w p o s i e d z e n i u międzynarodowej „Demos", wydawanego przez Instytut Ludoznawstwa redakcji Niemieckiego A k a d e m i i N a u k N R D p r z y współpracy i n s t y t u c j i e t n o g r a f i c z n y c h i n n y c h krajów d e ­ m o k r a c j i l u d o w y c h , od 1964 r. również w spoczywała zakładów w rękach etnografii akademika, i etnologii Jugosławii . Organizacja tej konferencji 1 prof. D u s z a n a Serbskiej Nedeljkoviéa, Akademii Nauk oraz pracowników i Uniwersytetu w Bel­ gradzie. O b i e k o n f e r e n c j e o d b y w a ł y się w miejscowościach o d d a l o n y c h o ok. 80 k m od B e l g r a d u : p i e r w s z a n a północny wschód w Vršac w V o j v o d i n i e n i e o p o d a l jugosłowiańsko-rumuńskiej, Arandželovač w nych krajów druga Szumadii. W środkowej, na południe, w obu k o n f e r e n c j a c h południowej miejscowości granicy uzdrowiskowej uczestniczyli przedstawiciele i n ­ i wschodniej Europy: Bułgarii (w I f e r e n c j i ) , Czechosłowacji, N R D , P o l s k i , R u m u n i i , Węgier (w I I k o n f e r e n c j i ) , Ze strony jugosłowiańskiej w konferencjach brali udział przedstawiciele kon­ ZSRR. różnych i n s t y t u c j i ; k a t e d r u n i w e r s y t e c k i c h , A k a d e m i i i muzeów z całego t e r e n u Jugosławii, j a k również w I k o n f e r e n c j i w Belgradzie. składu personalnego aktualnego rencja Mimo dla przybysza stanu prac naukowa centralnego Instytutu Opieki nad Zabytkami różnego c h a r a k t e r u etnografów obu t y c h k o n f e r e n c j i z innego k r a j u , zainteresowanego jugosłowiańskich, (połączona z W a l n y m Zebraniem zarówno i wielostronnie rozwijającej przeglądem wielodniowa Towarzystwa), g e n e r a c j i etnografów jugosłowiańskich, j a k i k i l k u n a s t o o s o b o w a f e r e n c j a r e d a k c y j n a były okazją Kultury i odmiennego i c h konfe­ grupująca organizacyjna kilka kon­ do z a p o z n a n i a się z niektórymi k i e r u n k a m i żywo się etnografii jugosłowiańskiej i niektórych nauk jej p o k r e w n y c h . Z e s t a w i e n i e u z y s k a n y c h n a tej drodze i n f o r m a c j i oczywiście n i e może j e d n a k zastąpić wyczerpującego nowego przeglądu osiągnięć e t n o g r a f i i s k i e j , j a k i chętnie widzielibyśmy z n o w u i k i l k u n a s t u l a t a c h od przeglądów n a łamach „Etnografii drukowanych po I I w o j n i e jugosłowiań­ P o l s k i e j " po k i l k u w „Etnografii Pol­ s k i e j " i „Ludzie" . 2 Konferencja 1) z a g a d n i e n i o m graficznych w Vršac etnogenezy poświęcona została i zróżnicowania n a t e r e n a c h zagrożonych w zasadzie etnicznego, i wynikom tylko dwu 2) m e t o d y c e problemom: badań etno­ t y c h badań. T r z e c i t e m a t łączył z a g a d n i e n i a d w u p o p r z e d n i c h . O b e j m o w a ł problematykę badań mniejszości narodo­ w y c h : jugosłowiańskiej w R u m u n i i i rumuńskiej w Jugosławii, w t y m p r z e d e w s z y s t ­ k i m n a t e r e n a c h zagrożonych p r z e s i e d l e n i a m i w związku z b u d o w ą z a p o r y i elektrowni w rejonie z tymi badaniami Żelaznych pozostawał Wrót nad Dunajem. l i c z n y udział w Niewątpliwie konfrontacji Większość referatów została w s t r e s z c z e n i u o p u b l i k o w a n a d o w y c h . I c h dokładniejsze 3 omówienie przekracza ramy delegacji w wodnej związku rumuńskiej. w materiałach obecnego zjaz­ sprawozdania. P o s t a r a m y się zwrócić j e d y n i e uwagę n a niektóre k i e r u n k i badań oraz udział w n i c h różnych specjalności. I t a k w grupie p i e r w s z e j dyskusję w y w o ł a ł inaugurujący sesję r e f e r a t duże z a i n t e r e s o w a n i e i aprobującą j e d n e g o z nestorów, a z a r a z e m p i o - Por. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T r z e c i o konferencja Komitetu Redak­ cyjnego międzynarodowego czasopisma etnograficznego krajów demokracji ludo­ wych „Demos", „Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 342—344; t e j ż e , Informacja etnograficzna krajów demokracji •— nowy profil czasopisma „Demos", tamże, t. 11: 1967, s. 504—505. P o r . M . G a v a z z i , Ludoznawstwo w Jugosławii 1939—1947, „Lud", t. 3 7 : 1947, s. 426—438; D. P a l o s i j a , Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959, „Etnografia P o l s k a " , t. 4 : il96Í s. 372—376. N a j o b s z e r n i e j s z y przegląd etnografii jugosłowiańskiej p r z e d I I wojną pióra M . G a v a z z i e g o zamieścił „Lud Słowiański", t. I B : 1930, s. 266—296; t. 2 B : 1931, s. 72—106. R e z i m e i r e f e r a t a , I X S a v e t o v a n j e E t n o l o g a J u g o s l a v i j e Vršac 16—20 I X 1967, ss. 45. 1 2 3 �263 KRONIKA nierów etnografii pokrewieństwa storycznych krajów bałkańskich, C h r i s t o W a k a r e l s k i e g o i różnic w zapożyczeń terminologii kulturalnych. Do źródeł p i s a n y c h , a n t r o p o l o g i i zywał J . V . B r o m l e j kultur narodowych materiałów i współczesnych z Moskwy w z Bułgarii jako na temat sprawdzianu h i ­ językowych, h i s t o r y c z n y c h materiałów etnograficznych r e f e r a c i e rozpatrującym nawią­ n a przykładach h i s t o ­ r y c z n y c h t e o r e t y c z n e z a g a d n i e n i a procesów przekształcania się wspólnot e t n i c z n y c h w narodowości mowania matyki i narody. Dalsze referaty tej grupy dotyczyły: dynamiki przej­ f o l k l o r u ustnego n a t e r e n a c h dwujęzycznych (D. P o p z R u m u n i i ) , i metody współczesnych polskich badań tradycyjnym i współczesnym zróżnicowaniom -Pojnarowa, Warszawa) zagadnień oraz etnograficznych poświęconych k u l t u r y w s i polskiej zmian proble­ (A. p o c z u c i a etnicznego i Kutrzebanarodowego u b a d a n y c h współcześnie różnych g r u p ludności jugosłowiańskiej n a t e r e n a c h m i e ­ s z a n y c h w nawiązaniu do p o c h o d z e n i a t y c h g r u p i i c h h i s t o r i i , i c h przynależności p o l i t y c z n e j , r e l i g i i itp. (M. Barjaktarovič, B e l g r a d ; J . H u r s k i , P r a g a ; J . Vukmanovič, Cetinje; G . Palikruševa, Skopje). Żywą polemikę wywołał z B e l g r a d u , wiążący z a g a d n i e n i a e n d o g a m i i , występującej nych grup ludności Jugosławii, z problematyką referat P. Vlahoviéa w różnym c z a s i e u róż­ kształtowania się narodu chor­ wackiego. Część drugą s e s j i rozpoczął p r z e d s t a w i c i e l Rumuńskiej A k a d e m i i N a u k , R . V u l canescu z Bukaresztu, przedstawieniem przez u c z o n y c h rumuńskich w rejonie długofalowego budowy programu naddunajskiej badań podjętych elektrowni wodnej. Sąsiednich również zagrożonych w y s i e d l e n i e m terenów w obrębie Jugosławii czyły referaty D. Drjaćy i S. porównawcze p r a c e etnograficzne Zecevica z Belgradu, prowadzone omawiające: w starej i nowej tych zmian; drugi — rekonstrukcje występującego z w y c z a j u składania d a r ó w zmarłym (sarandar) tradycyjnego cowane w Instytucie Opieki nad Zabytkami Kultury ludności w na tych sto­ terenach i jego genezę. W n i e s i e n i u do i n n y c h terenów N. P e s i c - M a k s i m o v i c z B e l g r a d u — siedzibie przesied­ l a n y c h w s i , poświęcone z m i a n o m k u l t u r y m a t e r i a l n e j i p o s t a w o m s u n k u . do doty­ pierwszy przedstawiła metody od­ wypra­ przeprowadzania e w i d e n c j i i i n w e n t a r y z a c j i zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h oraz o d t w a r z a n i a pierwot­ n y c h f u n k c j i osad średniowiecznych i nowożytnych p r z e z e k i p y złożone w pierwszej fazie badań p r z e z etnografa i a r c h i t e k t a , w d r u g i e j ponadto geografa, h i s t o r y k a , e k o ­ nomistę, socjologa, d e m o g r a f a przeprowadzonej i i n n y c h . V . H u s j e k z V . G o r i c y zreferowała przebieg d o k u m e n t a c j i zagrożonych z n i s z c z e n i e m zabytków a r c h i t e k t o n i c z ­ n y c h t y p o w e j w s i p o d m i e j s k i e j Z a g r z e b i a , a J . V a ř e k a z P r a g i m e t o d y badań e t n o ­ g r a f i c z n y c h osad zagrożonych, w y p r a c o w a n e Temat ności t r z e c i objął serbo-chorwackiej nicowane gwary w Rumunii Rumunów (R. F l o r a , Z r e n j a n i n ) . p r z e z etnografów czechosłowackich. zarówno w y n i k i studiów e t n o l i n g w i s t y c z n y c h e n k l a w (E. Petrovicz zamieszkałych M. Boškovic-Matic na z Bukaresztu), terenie z Belgradu Banatu j a k też w przeprowadziła lud­ zróż­ Jugosławii badania d o m e m u R u m u n ó w w B a n a c i e , w o k o l i c a c h Vršacu. E t n o g r a f pracujący w nad Vršacu, Т. Milován, badał o s a d n i c t w o rumuńskie w d o l i n i e K a r a š a , a B . V l a h o v i c z B e l g r a d u R u m u n ó w w Vršacu. E t n o g r a f i socjolog rumuński M . L i v i u zajął się z a g a d n i e n i e m s t r u k t u r y r o d z i n y i z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i . N a zakończenie k o n f e r e n c j i zorganizo­ wano mieszanej, wyjazd j e j uczestników do n i e d a l e k i e j wsi Alibunar o ludności w t y m dużym p r o c e n c i e ludności rumuńskiiejj J a k w y n i k a z przedstawionego omawianej konferencji (mimo w w i e l k i m skrócie s p r a w o z d a n i a , n a przykładzie j e j zacieśnienia do d w u t y l k o tematów) zaznaczyły się wyraźnie powiązania t e m a t y c z n e i zbieżności założeń m e t o d o l o g i c z n y c h dzy etnografią jugosłowiańską a etnografiami innych, reprezentowanych pomię­ na kon- �264 KRONIKA f e r e n c j i krajów, j a k również wielokierunkowości zainteresowań współczesnej grafii jugosłowiańskiej, tradycyjne obejmujących zagadnienia Podejmowanie tych zarówno etnogenetyczne), o s t a t n i c h badań stości k u l t u r a l n e j n a w s i , m . i n . w jak zagadnienia i procesy historyczne przemian wiąże się z p o w s t a w a n i e m nowej tradycyjnych, ginących f o r m inwentaryzacji badań budownictwa wykracza poza przedmiot wypracowanie do nowo podjętych inwentaryzacji ludowego i podmiejskiego, i r e k o n s t r u k c j i s t a r y c h osad miejskich. Ten zakres tradycyjnej etnografii, rzeczywi­ o charakterze międzynarodowym. Duży n a c i s k położony j e s t n a b a d a n i a t e r e n o w e i odniesieniu tym współczesnych. w y n i k u inwestycji gospodarczych m e t o d y k i t y c h badań, zwłaszcza w etno­ (w j a k również współczesnych zajmującej się przede w s z y s t k i m tradycyjną kulturą w s i regionów opóźnionych w r o z w o j u gospodarczym i regionów kulturalnym i rekonstrukcją procesów minionych. Badania tych nie zanikają j e d n a k . K o n t y n u o w a n e są n a d a l w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h i A k a d e m i i , j a k również p r z e z niektóre m u z e a . Z m i e n i a się j e d n a k genetycznych i znacznie problematyka prowadzących do nich t y c h badań. O b o k zagadnień inwentaryzacji o charakterze występuje ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e problematyką d y n a m i k i p r z e m i a n etno- atlasowym obserwowanych, m.in. n a r e f e r o w a n y c h n a k o n f e r e n c j i z a g a d n i e n i a c h z m i a n świadomości społecznej, poczucia narodowego. przez etnicznego etnografię pasjonujące i jugosłowiańską, ze względu J a k wiele i n n y c h zagadnień podejmowanych są to n a t y c h t e r e n a c h t e m a t y s p e c j a l n i e n a specyfikę etniczną Bałkanów, dostarczające żywe, bogatego materiału n i e t y l k o d l a z a w s z e c i e k a w y c h i n o w y c h wniosków h i s t o r y c z n y c h l e c z również dla s z e r s z y c h uogólnień teoretycznych.! Jubileuszowa konferencja Towarzystwa Etnologicznego Jugosławii zakończona w y b o r e m jego przewodniczącego, prof. Milovaná G a v a z z i e g o z Z a g r z e b i a , d o t y c h c z a ­ sowego p r e z e s a T o w a r z y s t w a , n i e była jedyną dużą konferencją wianym okresie. zorganizowana sławii, Poprzedziła naukową w j e s z c z e l i c z n i e j s z a międzynarodowa przez po k o n f e r e n c j i z organizowanych prof. Duszana Nedeljkovica z Belgradu. Bezpośrednio w Vršac część j e j uczestników wzięło udział w w Jugosławii f e s t i w a l i s z t u k i l u d o w e j , sesją etnograficzną. N i e s t e t y n i e o w s z y s t k i c h tego t y p u k o n f e r e n c j a c h zespołowych i nych dowiedzieć terenowych prac etnograficznych do n a s w y d a w n i c t w możemy etnograficznych się jednym połączonym z popularną w i o n y c h n a n i c h w y n i k a c h l i c z n y c h w c h w i l i obecnej dochodzących oma­ konferencja, n a k i l k a tygodni wcześniej p r z e z T o w a r z y s t w o F o l k l o r y s t y c z n e J u g o ­ kierowane natomiast ją z i przedsta­ indywidual­ nieregularnie jugosłowiańskich. Toteż należy z u z n a n i e m podkreślić duży wysiłek etnografów jugosłowiańskich włożony w p r z e d ­ stawianie pierwszym przeglądu najważniejszych rzędzie p r a c prac folklorystycznych) formacyjno-bibliograficznym czasopiśmie etnograficznych okresu krajów tego po I I w o j n i e demokracji kraju (w światowej ludowych tym w in- „Demos". Z w o ł a n a n a grudzień 1967 r. i korzystająca z gościny kolegów jugosłowiańskich konferencja r e d a k c j i międzynarodowej tego c z a s o p i s m a podkreśliła m . i n . bogactwo nadsyłanych sprawozdań i l i t e r a t u r y etnograficznej Jugosławii, a z a r a z e m zobowią­ zała zarówno etnografów Jugosławii, j a k i p r z e d s t a w i c i e l i i n n y c h k r a j ó w rządzenia kolejnego z e s t a w i e n i a działających w każdym z t y c h k r a j ó w do s p o ­ ważniejszych instytucji etnograficznych dla zamieszczenia tych wykazów w zeszycie specjalnym, przeznaczonym dla uczestników V T I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h w T o k i o w 1968 r. Antropo­ 4 „Demos. I n t e r n a t i o n a l e e t h n o g r a p h i s c h e u n d f o l k l o r i s t s c h e informationen". S o n d e r d r u c k z u m V I I I . I n t e r n a t i o n a l e n K o n g r e s s der a n t h r o p o l o g i s c h e n u n d e t h n o l o g i s c h e n W i s s e n s c h a f t e n T o k i o , 3,—10. S e p t e m b e r 1968, R . 9 :1968 z. 1. 4 �265 KRONIKA Przygotowanie wywania z e s z y t u specjalnego, j a k również omówienie indeksów p i e r w s z y c h 10 roczników w y d a w n i c t w a , syłanych tekstów o r a z zwiększania l i c z b y prenumeratorów jach były podpisanej głównymi tematami konferencji, uczestniczyła z r a m i e n i a I H K M w której ze zasady sprawy nad­ w poszczególnych strony P A N również dr W a n d a Anna przygoto­ tłumaczeń polskiej kra­ obok Paprocka. Kutrzeba-Pojnarowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c465f694cd23de99440dfc20679bb04a.pdf 09e8b4e1431733a9f447a397c8ebf7d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:653 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.215-222 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 III E T N O G R A F I C Z N E SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE. P o z n a ń 18-20 0DV 1969 P o d j ę t e s z e r e g lat ternu w o ś r o d k u p o z n a ń s k i m p r a c e z z a k r e s u a m e r y k a n i s t y k i etnograficznej z n a l a z ł y ostatnio s w ó j w y r a z w o b r a d a c h I I I E t n o g r a f i c z n e g o S e m i n a r i u m A i m e r y k a n i s t y c z n e g o . S e m i n a r i u m to o d b y ł o s i ę w P o z n a n i u w d n i a c h od 18-20 (kwietnia 1969 r., a z o r g a n i z o w a n e z o s t a ł o p r z e z Z a r z ą d S e k c j i A m e r y k a nistycznej P T L i Oddział P o z n a ń s k i B T L . przy w s p ó ł u d z i a l e Z a k ł a d u Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i Pracowni Etnograficznej I H K M P A N w Poznaniu. L i c z n y u d z i a ł w S e m i n a r i u m przedstawicieli prawie wszystkich o ś r o d k ó w etnograficznych w k r a j u , a t a k ż e re­ p r e z e n t a n t ó w i n n y c h , p o k r e w n y c h d y s c y p l i n , j a k h i s t o r i i , archeologii, socjologii i geografii, b y ł n i e w ą t p l i w i e w y r a z e m s z c z e g ó l n e g o z a i n t e r e s o w a n i a , j a k i m c i e s z y s i ę u nas t a r o z w i j a j ą c a s i ę od n i e d a w n a w P o l s c e g a ł ą ź w i e d z y . Seminarium p o ś w i ę c o n e było problematyce meksykanistycznej. O t w i e r a j ą c obra­ dy p r e z e s S e k c j i A m e r y k a n i s t y c z n e j prof. d r M a r i a F r a n k o w s k a p o d k r e ś l i ł a z n a ­ czenie, j a k i e m a ten z j a z d d l a r o z w o j u z a i n t e r e s o w a ń a m e r y k a n i s t y o z n y c h w P o l ­ sce. W y r a z i ł a r ó w n i e ż n a d z i e j ę , ż e p r z y c z y n i s i ę on do p o g ł ę b i e n i a i s t n i e j ą c y c h j u ż w i ę z i i n a w i ą z a n i a n o w y c h m i ę d z y p o k r e w n y m i d y s c y p l i n a m i , co d o p r o w a d z i do p o w a ż n e g o p o s t ę p u tej d z i e d z i n y n a u k i . W p i e r w s z y m d n i u S e m i n a r i u m p r z e d p o ł u d n i e m , po p r z y j ę c i u p r z e w o d n i c t w a o b r a d p r z e z prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o , r e f e r a t pt. Problemy i kierunki współ­ czesnej etnologii meksykańskiej w y g ł o s i ł a prof. dr M . F r a n k o w s k a . J a k o d r u g i o d ­ czytano r e f e r a t z n a n e g o etnologa m e k s y k a ń s k i e g o M a r g a r i t y Nolasco Badania nad przemianami kultury podmiejskiej ludności okręgu Cholula n a d e s ł a n y na Semina­ rium z Meksyku. W c z a s i e o b r a d p o p o ł u d n i o w y c h , k t ó r y m p r z e w o d n i c z y ł doc. d r Z b i g n i e w J a ­ s i e w i c z , w y g ł o s z o n o d w a obszerne k o m u n i k a t y n a u k o w e — m g r A l e k s a n d e r P o s e r n - Z i e l i ń s k i : Nowe osiągnięcia etnologii meksykańskiej — pełna bibliografia prac 0 Meksyku, oraz zyczne w dawnym Romana Mańkowska Meksyku. i Andrzej Krzanowski: Instrumenty mu­ W d r u g i m d n i u p r z e d p o ł u d n i e m , gdy p o s i e d z e n i u p r z e w o d n i c z y ł prof. dr B o ­ l e s ł a w O l s z e w i c z , u c z e s t n i c y w y s ł u c h a l i d w ó c h r e f e r a t ó w — prof. dr. J a n u s z a T a z ­ b i r a : Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej, o r a z prof. dr. Tadeusza Lepkowskiego: Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX 1 XX w. W czasie obrad p o p o ł u d n i o w y c h , k t ó r y m p r z e w o d n i c z y ł b y ł y ambasador P o l ­ s k i w M e k s y k u J a n D r o h o j o w s k i , w y g ł o s z o n o j e d e n referat i d w a k o m u n i k a t y n a u ­ k o w e — H e l e n a i S t a n i s ł a w A d a m o w i c z o w i e : Kultura iMkandonów i jej przeobra- �216 KRONIKA żenią w XX n i a k : Metal wieku, m g r L e c h M r ó z : Cyganie w kulturze W ostatnim przedkolumbijskiego dniu Seminarium odbyło w Meksyku, oraz m g r A n d r z e j W o ź ­ 1 Meksyku . się zebranie organizacyjne członków Sek­ cji Amerykanistycznej P T L . O ż y w i o n a d y s k u s j a po k a ż d y m o d c z y c i e o r a z t r w a j ą c a do p ó ź n y c h godzin w i e ­ c z o r n y c h w d r u g i m d n i u obrad w y m i a n a z d a ń n a t e m a t y p o r u s z a n e w r e f e r a t a c h w y k a z a ł y , j a k bardzo p r o b l e m a t y k a a m e r y k a n i s t y c z n a i n t e r e s u j e polskie ś r o d o w i s k o n a u k o w e i j a k p o ż y t e c z n a jest i n i c j a t y w a o r g a n i z o w a n i a tego t y p u p o s i e d z e ń . B a r d z o szeroko o m a w i a n y m i d y s k u t o w a n y m p r o b l e m e m /w n a w i ą z a n i u do r e ­ f e r a t u M . F r a n k o w s k i e j b y ł a k w e s t i a s z k o l e n i a s p e c j a l i s t ó w w dziedzinie etnologii i antropologii s p o ł e c z n e j w M e k s y k u . S p r a w y te p o d n i o s ł a prof. d r J a d w i g a K l i ­ m a s z e w s k a . Prof. F r a n k o w s k a w y j a ś n i a j ą c p o d k r e ś l i ł a , ż e k s z t a ł c e n i e w t y m z a ­ k r e s i e w M e k s y k u t r w a 5 lat i i k o ń c z y s i ę u z y s k a n i e m s t o p n i a m a g i s t r a j u ż o k r e ­ ś l o n e j s p e c j a l i z a c j i , tzn. antropologii f i z y c z n e j b ą d ź archeologii c z y l i n g w i s t y k i , etnologii c z y antropologii s p o ł e c z n e j . P o d w ó c h p i e r w s z y c h l a t a c h s t u d i ó w , k t ó r e s ą w s p ó l n e d l a w s z y s t k i c h grup, n a s t ę p u j e s p e c j a l i z a c j a , w y r a ż a j ą c a s i ę w p r o w a ­ d z e n i e m do p r o g r a m u w y k ł a d ó w z w i ą z a n y c h z d a n ą d y s c y p l i n ą . Z d a n i e m prof. F r a n k o w s k i e j n a j b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c e i w t y m s y s t e m i e k s z t a ł c e n i a jest o r g a n i z o w a ­ n i e j u ż od p o c z ą t k u p i e r w s z e g o r o k u p r ó c z w y k ł a d ó w o b o w i ą z k o w y c h z w i ą z a n y c h z p r o g r a m e m d u ż e j i l o ś c i t z w . w y k ł a d ó w do w y b o r u , z k t ó r y c h c z ę ś ć w i ą ż e s i ę j u ż ś c i ś l e z z a i n t e r e s o w a n i a m i p r z y s z ł y c h s p e c j a l i s t ó w . N a t ę c z ę ś ć k s z t a ł c e n i a po­ ł o ż o n y z o s t a ł ostatnio s z c z e g ó l n y n a c i s k . P o z a t y m d y r e k c j a s z k o ł y zastrzega so­ b i e m o ż l i w o ś ć w p r o w a d z e n i a d o d a t k o w y c h w y k ł a d ó w z o k a z j i p r z y j a z d u specja­ l i s t y j a k i e j ś o k r e ś l o n e j dziedziny, z k t ó r e j p r o b l e m a t y k ą w a r t o by z a p o z n a ć s ł u ­ chaczy. P o d n o s z o n a w d y s k u s j i k w e s t i a i s t n i e j ą c e g o iw M e k s y k u z r ó ż n i c o w a n i a m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą s p o ł e c z n ą a e t n o l o g i ą m a miejsce j u ż w okresie p i ę c i u lat n a u k i — m i n i m a l n i e w c i ą g u d w ó c h p i e r w s z y c h lat, n a t o m i a s t b a r d z o w y r a ź n i e a k c e n t o ­ w a n a jest w t r z e c h n a s t ę p n y c h l a t a c h . W etnologii w i ę k s z y n a c i s k p o ł o ż o n y jest na badanie s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h czy w o g ó l e e l e m e n t ó w reliktowych, w a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j z w r a c a s i ę s z c z e g ó l n ą u w a g ę n a p r o b l e m y s p o ł e c z n e i t e c h n i k i b a d a w c z e w terenie, w z i w i ą z k u z c z y m w z r a s t a i l o ś ć w y k ł a d ó w i s e m i n a r i ó w z socjologii. W p r a k t y c e j e d n a k t a r ó ż n i c a m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą s p o ł e c z n ą a etno­ l o g i ą z a c i e r a s i ę 'bardzo. P r o f . F r a n k o w s k a w dyskusja p o d k r e ś l i ł a r ó w n i e ż , ż e w k s z t a ł c e n i u e t n o l o g ó w czy a r c h e o l o g ó w n a t e r e n i e M e k s y k u ( k ł a d z i e s i ę przede w s z y s t k i m n a c i s k n a w y s z k o l e n i e s p e c j a l i s t ó w z z a k r e s u etnologii c z y archeologii M e k s y k u l u b M e z o a m e r y k i . S ą c o p r a w d a w y k ł a d y z etnografii A f r y k i , A z j i c z y O c e a n i i , a l e g ł ó w n a u w a g a s k i e r o w a n a jest n a obszar M e z o a m e r y k i , J e ś l i c h o d z i o r o z w ó j m y ś l i etnograficznej w M e k s y k u , k t ó r ą to s p r a w ę p o ­ r u s z y ł prof. d r W . D y n o w s k i , b y ł o n p o d w y r a ź n y m w p ł y w e m s y s t e m ó w anglo- a m e r y k a ń s k i c h . N a s t ę p o w a ł powoli, w c h ł a n i a j ą c wiele e l e m e n t ó w obcych, a n a j ­ w i ę c e j ze s z k o ł y a r e a ł ó w k u l t u r o w y c h . W y r a ź n i e to w i d a ć w k o n c e p c j i M e z o a m e r y ­ k i i k o n c e p c j i p o d z i a ł ó w r e g i o n a l n y c h , k u l t u r o w y c h n a t e r e n i e 'tego o b s z a r u . M i m o j e d n a k k o r z y s t a n i a 7. o s i ą g n i ę ć i n n y c h k i e r u n k ó w w M e k s y k u p a n u j e t e n d e n c j a do s t w o r z e n i a w ł a s n e j s z k o ł y . D a j e s i ę to n p . z a u w a ż y ć w p o d e j ś c i u do p r o b l e m u a k u l t u r a c j i , k t ó r e r ó ż n i s i ę od a m e r y k a ń s k i e g o , p r z y j m u j ą c e g o r a c z e j j e d n o s t r o n n e o d d z i a ł y w a n i e w y ż s z e j kultury n a bardziej p r y m i t y w n ą . W M e k s y k u uznaje s i ę obustronne o d d z i a ł y w a n i e i d o s z u k u j e s i ę e l e m e n t ó w i n d i a ń s k i c h w k u l t u r z e o g ó l ­ nonarodowej. 1 W s z y s t k i e referaty d r u k o w a n e są w niniejszym zeszycie „Etnografii Polskiej". �KRONIKA 217 I n n ą szeroko o m a w i a n ą k w e s t i ą w d y s k u s j i b y ł a s p r a w a o r g a n i z a c j i m u z e ó w m e k s y k a ń s k i c h i d o k u m e n t a c j i z b i o r ó w w t y c h m u z e a c h . P o r u s z y ł a te z a g a d n i e n i a prof. d r M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a , k t ó r a m i a ł a m o ż n o ś ć z a p o z n a n i a s i ę p r z e d k i l k u l a t y ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i w n i e k t ó r y c h m u z e a c h S t a n ó w Z j e d ­ n o c z o n y c h . U d e r z o n a b y ł a w ó w c z a s f a k t e m — p r z y n a j m n i e j tak s ą d z i n a p o d s t a w i e k r ó t k i e g o pobytu oraz obejrzenia szeregu w y s t a w i m a g a z y n ó w — że m a t e r i a ł y t y p u etnograficznego t y c z ą c e I n d i a n b y ł y n i e d o ś ć u d o k u m e n t o w a n e . O m a w i a j ą c t ę s p r a w ę prof. F r a n k o w s k a w y j a ś n i ł a , iż j e ś l i chodzi o m u z e a l ­ n i c t w o , to p o z a d u ż y m m u z e u m w m . M e k s y k u (Museo N a t i o n a l de A n t r o p o l o g i a ) , k t ó r e m a specjalne m o ż l i w o ś c i pracy i operuje d u ż y m i dotacjami finansowymi, w k a ż d y m w i ę k s z y m o ś r o d k u z n a j d u j ą s i ę m u z e a regionalne. W t y c h m u z e a c h j e d n a k n a o g ó ł w i ę k s z ą u w a g ę z w r a c a s i ę n a e k s p o n a t y a r c h e o l o g i c z n e n i ż etno­ graficzne. Z a p r z y k ł a d p o d a ł a m u z e u m s t a n o w e w O a x a c a , w k t ó r y m e k s p o z y c j a a r c h e o l o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n a jest n a j b a r d z i e j z r ó w n o w a ż o n a . M i m o to, m o ż e ze w z g l ę d u n a rodzaj o b i e k t ó w i s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e znaleziska, i t a m ekspozycja a r c h e o l o g i c z n a w y b i j a s i ę n a p l a n p i e r w s z y . U k ł a d ten jest c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a w s z y s t k i c h m u z e ó w w M e k s y k u . K i l k a lat t e m u w m . M e k s y k u p o w s t a ł o M u s e o de las C u l t u r a s , k t ó r e g o z a m i e r z e n i e m jest p r z e d s t a w i e n i e k u l t u r y l u d o w e j w s z y s t k i c h k r a j ó w , p o z a M e k s y k i e m i t a m , r z e c z j a s n a , d o m i n u j ą e k s p o n a t y etnograficzne. N a podstawie tych m u z e ó w , k t ó r e z d ą ż y ł a z w i e d z i ć w czasie pobytu w M e ­ k s y k u , F r a n k o w s k a u w a ż a , ż e s p r a w a d o k u m e n t a c j i jest p o s t a w i o n a pod w z g l ę d e m n a u k o w y m w z u p e ł n i e w y s t a r c z a j ą c y s p o s ó b . K a ż d y przedmiot posiada o b s z e r n ą k a r t o t e k ę w a r c h i w a c h m u z e a l n y c h , z a w i e r a j ą c ą d o k ł a d n y opis n a u k o w y i r z e t e l n ą , nowoczesnymi ś r o d k a m i z a r e j e s t r o w a n ą , n a u k o w ą d o k u m e n t a c j ę . Natomiast nie­ w ą t p l i w i e n a l e ż y s i ę z g o d z i ć z t y m , ż e te d a n e n i e s ą p r z e d s t a w i o n e w y c z e r p u j ą c o w e k s p o z y c j i o b i e k t ó w . C z ę s t o k r o ć b r a k jest s z c z e g ó ł o w y c h d a n y c h o d n o ś n i e do d o k ł a d n e j l o k a l i z a c j i p r z e d m i o t u i jego f u n k c j i . W w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w p o d a j e s i ę t y l k o o g ó l n y n a p i s , np. „ w y r o b y g a r n c a r s k i e z e s t a n u C h i a p a s " czy „ n a r z ę d z i a r o l n i c z e — J u k a t a n " , bez p o d a n i a i n n y c h , b l i ż s z y c h w y j a ś n i e ń . P o d t y m w z g l ę d e m p e w i e n w y j ą t e k s t a n o w i m u z e u m w O a x a c a , gdzie p r z y k a ż d y m zespole p r z e d ­ m i o t ó w z n a j d u j ą s i ę d o ś ć obszerne opisy. Najbardziej o ż y w i o n ą d y s k u s j ę w y w o ł a ł o zagadnienie sytuacji Indian w Me­ k s y k u i z w i ą z a n y z tym problem p r z e o b r a ż e ń k u l t u r o w y c h . Poruszone przede w s z y ­ s t k i m z o s t a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u demograficznego I n d i a n n a t e r e n i e M e k s y k u — w z r o s t u ich l i c z e b n o ś c i c z y z a n i k u (S. A d a m o w i c z ) , a w z w i ą z k u z t y m k w e s t i a d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u do S p r a w T u b y l c z y c h i r o l a w tej m i e r z e etnologii oraz a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j . C e l e m w s p o m n i a n e g o I n s t y t u t u jest w ł ą c z e n i e I n d i a n do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o — przy zachowaniu pozytywnych e l e m e n t ó w ich dawnej k u l t u r y . R o z w i ą z a n i a p r a k t y c z n e tej k i e r o w a n e j a k u l t u r a c j i w z b u d z i ł y d u ż e z a i n ­ t e r e s o w a n i e (dr A n n a Kowalska-Lewiaka). Z d y s k u s j i i r o z m ó w p r z e p r o w a d z o n y c h w M e k s y k u prof. F r a n k o w s k a w n i o s ­ k u j e , iż l i c z e b n o ś ć I n d i a n u t r z y m u j e s i ę t a m n a m n i e j w i ę c e j r ó w n y m poziomie. I c h i l o ś ć w y n o s i ca 3,5 m i l . N a t o m i a s t s p r a w a d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u nie jest j e s z ­ cze w M e k s y k u do k o ń c a p r z e m y ś l a n a . P o c z ą t k o w a w y r a ź n a t e n d e n c j a szybkiego a s y m i l o w a n i a I n d i a n u s t ą p i ł a obecnie m i e j s c a p o w o l n e m u w ł ą c z a n i u i c h do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o . P r z e j a w i a s i ę to p r z e d e w s z y s t k i m w n a u c e j ę z y k a h i s z p a ń ­ skiego w s z k o ł a c h ( b o w i e m I n d i a n i n nie z n a j ą c y tego j ę z y k a n a d a l pozostaje n a m a r g i n e s i e ż y c i a ) ; w b u d o w i e n o w y c h d r ó g , k t ó r e p o ł ą c z y ł y b y d a n ą w i o s k ę ze ś w i a t e m ; w p e n e t r a c j i o p i e k i z d r o w o t n e j — p o p r z e z b u d o w ę s t u d n i ozy o p i e k ę l e ­ karza; wreszcie w u d o s t ę p n i a n i u s p o ł e c z n o ś c i o m i n d i a ń s k i m nowych o s i ą g n i ę ć tech­ n i c z n y c h . S t a n o w i s k o I n d i a n w o b e c t y c h a k c j i n i e jest jednolite. Z j e d n e j strony d a j e s i ę z a u w a ż y ć p r z y c h y l n e u s t o s u n k o w a n i e do p r z e j m o w a n i a w y ż s z y c h f o r m �218 KRONIKA k u l t u r y , g d y ż I n d i a n i e z d a j ą sobie s p r a w ę , ż e d z i ę k i t e m u s z y b c i e j w e j d ą do spo­ ł e c z e ń s t w a ; z d r u g i e j z a ś strony n i e c h ę t n i e p a t r z ą n a p r ó b y a s y m i l a c j i , w o l ą ż y ć w d a w n y m układzie s t o s u n k ó w społecznych u w a ż a j ą c , ż e w p ł y w miasta na m ł o ­ d z i e ż jest 'bardzo -ujemny. J e ś l i chodzi o e t n o l o g i ę — m a o n a z a izadanie p o m a g a ć w p o z n a w a n i u k u l t u r y I n d i a n , b y j a k n a j b a r d z i e j b e z k o n f l i k t o w o d o p r o w a d z i ć do a s y m i l a c j i tej k u l t u r y i do z a c h o w a n i a j e j p o z y t y w n y c h e l e m e n t ó w . Z w y p o w i e d z i ą F r a n k o w s k i e j p o l e m i z o w a ł prof. d r T . Ł e p k o w s k i . W n a w i ą ­ z a n i u do r e f e r a t u H . i S. A d a m o w i c z ó w p o d k r e ś l i ł , i ż n a t e r e n i e M e k s y k u p e w n e g r u p y l u d n o ś c i i n d i a ń s k i e j , j a k w ł a ś n i e np. L a k a n d o n i , w s z y b k i m t e m p i e w y m i e ­ rają. U w a ż a , ż e istnieje bardzo w y r a ź n a tendencja- z a n i k u t r a d y c y j n y c h plemion i n d i a ń s k i c h . P r z e j a w i a s i ę ona w r ó ż n y c h formach — z jednej strony w a s y m i l a c j i , z d r u g i e j — sipadku p r ę ż n o ś c i d e m o g r a f i c z n e j t y c h g r u p , i o b a te c z y n n i k i s ą n i e w ą t p l i w i e ze s o b ą splecione. S t w i e r d z e n i e w i ę c , j a k o b y l i c z e b n o ś ć I n d i a n w M e ­ k s y k u u t r z y m y w a ł a s i ę n a t y m s a m y m poziomie, u z n a j e prof. Ł e p k o w s k i z a o p t y m i ­ s t y c z n ą w y p o w i e d ź p o c h o d z ą c ą z p e w n y c h o f i c j a l n y c h k ó ł m e k s y k a ń s k i c h . Jego z d a ­ n i e m w p r z y s z ł o ś c i , i to n i e d a l e k i e j , te grupy i n d i a ń s k i e z n i k n ą , a n i e k t ó r e b y ć m o ­ ż e i c h t r a d y c j e p r z e n i k n ą do k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j m e k s y k a ń s k i e j . I n d i a n i e m i m o w s z y s t k o p o z o s t a j ą obecnie n a m a r g i n e s i e tego s p o ł e c z e ń s t w a , z r e s z t ą o g r o m n i e p r ę ż ­ nego demograficznie, a l e w g r u p a c h j u ż z a s y m i l o w a n y c h w k u l t u r z e l a t y ń s k i e j . Z a n i k m a ł y c h g r u p i n d i a ń s k i c h jest r ó w n i e ż z d a n i e m S . A d a m o w i c z a i J . D r o hojowskiego nieunikniony. W d u ż y c h plemionach i n d i a ń s k i c h , t a k i c h j a k M a j o w i e czy Z a p o t e k o w i e , n i e o b s e r w u j e s i ę t a k g w a ł t o w n e g o z a n i k a n i a , a p r o c e s i n t e ­ gracji odbywa s i ę powoli. Natomiast nieliczne g r u p y z półn.-izach. M e k s y k u c z y K a l i f o r n i i (np. F i m o w i e ) , Miczące w n a j l e p s z y m p r z y p a d k u k i l k a s e t o s ó b , s ą s k a z a n e na n i e u c h r o n n ą zagładę. Wydaje s i ę r ó w n i e ż , iż rząd m e k s y k a ń s k i p r z e s t a ł c z y n i ć z d e c y d o w a n e k r o k i w k i e r u n k u u t r z y m a n i a tej l u d n o ś c i p r z y ż y c i u . B o w i e m o i c h w ł ą c z e n i u do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o , o i c h a s y m i l a c j i , w ł a ś c i w i e n i e m o ż e b y ć m o w y z u w a g i p r z e d e w s z y s t k i m n a n i e c h ę t n e u s t o s u n k o w a n i e I n d i a n , a poza t y m ze w z g l ę d u n a s p e c y f i c z n ą r z e ź b ę t e r e n u ( L a k a n d o n i — s e l w a ) i t r u d n o ś c i k o m u ­ n i k a c y j n e . J e d y n e ś r o d k i z a r a d c z e s t o s o w a n e obecnie to p e w n a p r o f i l a k t y k a z d r o ­ w o t n a , g d y ż e l e m e n t d e g e n e r a c j i , ś m i e r t e l n o ś ć w ś r ó d dzieci, n l e o d p o r n o ś ć n a c h o ­ r o b y p r z y w l e c z o n e z z e w n ą t r z s ą c z y n n i k a m i n a j b a r d z i e j w y n i s z c z a j ą c y m i te g r u ­ py i n d i a ń s k i e . W n a w i ą z a n i u do t y c h w y p o w i e d z i z a b r a ł a g ł o s d r A . K o w a l s k a - L e w i c k a , k t ó ­ r a z a s t r z e g ł a s i ę n a w s t ę p i e , ż e n i e z n a s t o s u n k ó w m e k s y k a ń s k i c h , ale p r z y p u s z c z a , ż e s y t u a c j a k s z t a ł t u j e s i ę t a m podobnie, j a k n a t e r e n i e A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . W y ­ daje s i ę jej, ż e istnieją w ł a ś c i w i e d w i e grupy Indian, a k t ó r y c h k a ż d a m a w y z n a ­ c z o n ą s w o j ą d r o g ę . J e d n a — to szczepy m a ł o l i c z n e , n a s t o s u n k o w o n i s k i m p o ­ ziomie k u l t u r o w y m j u ż w c z a s a c h p r z e d k o l u m i b i j s k i c h , k t ó r e n a s k u t e k o g r o m n e j różnicy m i ę d z y kulturą przyniesioną z Europy a ich w ł a s n ą u s t o s u n k o w a ł y się z a s a d n i c z o n e g a t y w n i e do w s z y s t k i e g o co nowe. T e szczepy, g d y t e r e n o d p o w i a d a ł p r z y b y s z o m , z o s t a ł y w y m o r d o w a n e j u ż w p i e r w s z y c h w i e k a c h po k o n f c w i ś c i e . J e ś l i b y ł y n a t o m i a s t n a t e r e n a c h o d p o w i e d n i o i z o l o w a n y c h , p r z e t r w a ł y stosunkowo d ł u ­ go, o p i e r a j ą c s i ę w s z e l k i m p r ó b o m c z y c h r y s t i a n i z a c j i , c z y u j ę c i a i c h w j a k ą ś , f o r ­ m ę g o s p o d a r k i e u r o p e j s k i e j . I te g r u p y w c h w i l i obecnej s ą j u ż w z a n i k u . N a t o ­ m i a s t z d a n i e m dr L e w i c k i e j p e w n ą p r z y s z ł o ś ć m a j ą w i e l k i e grupy C h ł o p s k i e — i n d i a ń s k i e , k t ó r y c h k u l t u r a n i e r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od k u l t u r y M e t y s ó w — c h ł o ­ p ó w . U w a ż a , iż jeśli zaistnieje k i e d y ś m o ż l i w o ś ć obudzenia s i ę A m e r y k i indiań­ s k i e j , to s t a n i e s i ę to z a p r z y c z y n ą w ł a ś n i e t y c h d u ż y c h g r u p i n d i a ń s k i c h , k t ó r e e w e n t u a l n i e m o g ł y b y n a bafcie j a k i c h ś r u c h ó w s p o ł e c z n y c h m i e ć w i e l e do p o w i e ­ dzenia w k s z t a ł t o w a n i u p r z y s z ł e g o u s t r o j u . T a k w i ę c , r e a s u m u j ą c s w ą w y p o w i e d ź , �KRONIKA 219 dr L e w i c k a w y r a z i ł a o p i n i ę , i ż los m a ł y c h 'grup i n d i a ń s k i c h jest p r z e s ą d z o n y , n a ­ tomiast d u ż e s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e — i n d i a ń s k i e , k t ó r e c e c h u j e n i e s ł y c h a n a p r ę ż ­ n o ś ć demograficzna, m o g ą u p o m n i e ć s i ę o swoje p r a w a narodowe i m o g ą z a c h o w a ć s w e d a w n e t r a d y c j e w o b r ę b i e tych p a ń s t w , na terenie (których s i ę z n a j d u j ą . O c z y w i ś c i e s p o s t r z e ż e n i a te d o t y c z ą w y ł ą c z n i e P e r u , g d z i e i s t n i e j e o g r o m n a , m a ł o zróżnicowana masa chłopska — Indian, k t ó r z y m ó w i ą jednym j ę z y k i e m (keczua) i m a j ą p e w n e wspomnienia swej d a w n e j , jednolitej organizacji. Prawdopodobnie j e d n a k k u l t u r a k r e o l s k o - e u r o p e j s k a z w y c i ę ż y , a l e I n d i a n i e ci b y ć m o ż e z d o ł a j ą utrzymać s w ą odrębność. N a w i ą z u j ą c do t e j w y p o w i e d z i prof. Ł e p k o w s k i u w a ż a j e d n a k , ż e w s z e l k i e ż ą d a n i a narodowe d u ż y c h i n d i a ń s k i c h m a s c h ł o p s k i c h — jeśli chodzi o teren M e ­ k s y k u — s ą z u p e ł n i e n i e r e a l n e . Z j e d n e j s t r o n y dlatego, ż e c h ł o p s t w o m e k s y k a ń ­ skie c o r a z b a r d z i e j m a l e j e . G ł ó w n ą p r z y c z y n ę s t a n o w i t u u r b a n i z a c j a , k t ó r a n a t y m t e r e n i e jest n a j s i l n i e j s z a w c a ł e j A m e r y c e Ł a c i ń s k i e j . M i a s t a , k t ó r e p r z e z w i e ­ le lat a ż do n i e d a w n a m i a ł y po 20 tys. m i e s z k a ń c ó w , np. O a x a c a , m a j ą obecnie 60-80 tys. Z d r u g i e j s t r o n y n i e w i d z i prof. Ł e p k o w s k i d r ó g i m o ż l i w o ś c i p r z e d ­ s t a w i a n i a p r z e z I n d i a n i c h n a r o d o w y c h ż ą d a ń — bo p r z e c i e ż n i e m o ż l i w a jest z m i a ­ n a s t r u k t u r y p a ń s t w o w e j M e k s y k u np. n a p a ń s t w o f e d e r a c y j n e . T a k w i ę c , jego z d a n i e m , n a r o d o w o ś c i o w e ż ą d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h — n a w e t d u ż y c h g r u p (np. M a ­ jowie, Zapotekowie) m o g ą s i ę tylko w y r a ż a ć przez n a c j o n a l i z m o g ó l n o m e k s y f c a ń s k i . T o jest j e d y n a p e r s p e k t y w a , k t ó r ą z r e s z t ą n z ą d ś w i a d o m i e f o r u j e . W d a l s z y m t o k u tej d y s k u s j i F r a n k o w s k a p o d k r e ś l i ł a , i ż w s z y s t k i e j e j p o p r z e d ­ nie uwagi o p r ę ż n o ś c i demograficznej o d n o s i ł y s i ę d ó d u ż y c h m a s I n d i a ń s k i e g o c h ł o p s t w a m e k s y k a ń s k i e g o . J e s t niestety s p r a w ą z u p e ł n i e j a s n ą , ż e m a ł e g r u p k i indiańskie nie m a j ą ż a d n y c h perspektyw rozwoju i wymierają. I n t e r e s u j ą c a jest r ó w n i e ż s p r a w a p o z y c j i I n d i a n i n a w s p o ł e c z e ń s t w i e m e k s y ­ k a ń s k i m , n a co p o z a prof. F r a n k o w s k ą z w r a c a l i t a k ż e u w a g ę J . D r o h o j o w s k i , dr A . K o w a l s k a - L e w i c k a , prof. d r T . Ł e p k o w s k i i S. A d a m o w i c z . N i e w ą t p l i w i e w M e k s y k u i s t n i e j e p r o b l e m i n d i a ń s k i , a l e bez d y s k r y m i n a c j i r a s o w e j . O p r z y ­ n a l e ż n o ś c i do s p o ł e c z e ń s t w a d e c y d u j e n i e k o l o r s k ó r y , l e c z k u l t u r a i j ę z y k . I n d i a ­ n i n w c h o d z i do s p o ł e c z e ń s t w a n i e i n d i a ń s k i e g o , p r z e d e w s z y s t k i m j e ś l i z n a j ę z y k h i s z p a ń s k i , z d o b ę d z i e s w o i s t ą o g ł a d ę i rzecz n a j w a ż n i e j s z ą — p i e n i ą d z e . Swego ro­ d z a j u d y s k r y m i n a c j ę — u z n a w a n i e I n d i a n i n a z a c o ś gorszego, d a j e s i ę z a u w a ż y ć , w e d ł u g F r a n k o w s k i e j , w m a ł y c h miastach ( g ł ó w n i e w stanie Chiapas), s z c z e g ó l n i e w warstwach drobnomieszczańskich Metysów. To przejmowanie kultury ogólnona­ r o d o w e j pnzez I n d i a n i i c h w ł a s n y w l k ł a d do tej k u l t u r y n a t e r e n i e M e k s y k u , p r o ­ blem kierowanej akulturacji, b y ł y wielokrotnie poruszane w dyskusji (działalność I n s t y t u t u do S p r a w T u b y l c z y c h ) . W z w i ą z k u z p r o b l e m a t y k ą przeobrażeń kulturowych, która tak często b y ł a omawiana w czalsie c a ł e g o Seminarium, obszerny głos w dyskusji zalbrał doc. d r Z . J a s i e w i c z . W y r a z i ł on zdanie, i ż z a g a d n i e n i a te s ą w c h w i l i obecnej n a ­ c z e l n y m p r o b l e m e m etnografii, k t ó r a s t a j e s i ę n i e o m a l n a u k ą o p r z e o b r a ż e n i a c h kulturowych. W rozważaniach nad tymi problemami na plan pierwszy w y s u w a j ą s i ę s p r a w y ' b o d ź c ó w t y c h p r z e o b r a ż e ń . W tej m i e r z e z u p e ł n i e n i e jest k w e s t i o n o ­ w a n a r o l a k o n t a k t u , b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h , k t ó r e p r z e c h o d z ą spoza jakiegoś w z g l ę d n i e izolowanego s y s t e m u k u l t u r o w e g o i p o b u d z a j ą ten s y s t e m do r o z w o j u . K w e s t i a z n a c z e n i a t y c h k o n t a k t ó w jest w tej c h w i l i d o c e n i a n a m . in. w n a u c e r a ­ d z i e c k i e j , w k t ó r e j — s z c z e g ó l n i e w l a t a c h p r z e d w o j e n n y c h i b e z p o ś r e d n i o po I I wojnie ś w i a t o w e j — czynniki w e w n ę t r z n e b y ł y eksponowane n a pierwsze miejsce. Obecnie, z a r ó w n o w p r a c a c h e t n o g r a f ó w , j a k i s o c j o l o g ó w r a d z i e c k i c h , s p r a w a b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h jest r ó w n i e szeroko u w z g l ę d n i a n a . �220 KRONIKA D a l e j w s p o m n i a ł dcc. J a s i e w i c z o roli A ą u i r r e B e l t r a n a , k t ó r y j a k o j e d e n z k i l ­ k u u c z o n y c h d a ł p r ó b ę k l a s y f i k a c j i k o n t a k t ó w . W y d z i e l i ł on k o n t a k t y p r z e s z ł e i w s p ó ł c z e s n e , dobrowolne i p r z y m u s o w e , -grupowe i i n d y w i d u a l n e , c i ą g ł e i epizo­ d y c z n e , ikiieiro.wane i s p o n t a n i c z n e . N a l e ż y sobie j e d n a k z d a ć s p r a w ę z tego, ż e w procesie k o n t a k t u t r a k t o w a n e g o j a k o proces r o z c i ą g n i ę t y w p r z e s t r z e n i m o g ą w y s t ą p i ć r ó ż n o r a k i e c z y n n i k i i m o ż e on b y ć z a r ó w n o k i e r o w a n y , p r z y m u s o w y , j a k i s p o n t a n i c z n y , d o b r o w o l n y . E l e m e n t y te p r z e p l a t a j ą s i ę ze s o b ą . W a r t o ś ć tej k l a ­ s y f i k a c j i polega n a t y m , ż e w k o l e j n y c h etapach czy epizodach k o n t a k t u m o ż n a z w r ó c i ć u w a g ę n a d o m i n a c j ę p o s z c z e g ó l n y c h z o w y c h stron. Doc. J a s i e w i c z b y ł z d a n i a , ż e ó w proces p r z e o b r a ż e ń k u l t u r o w y c h u p o d a b n i a przedmiot b a d a ń etnograficznych. L u d y ii k u l t u r y t r a k t o w a n e statycznie s ą r ó ż n e , lecz k i e d y z w r ó c i m y u w a g ę n a p r z e o b r a ż e n i a k u l t u r o w e , k t ó r e w k o ń c u j e d n a k — o c z y w i ś c i e jest to p r o b l e m do d y s k u s j i — z m i e r z a j ą w nieco z b l i ż o n y m k i e r u n k u , to w ó w c z a s s a m e procesy s t a j ą s i ę podobne w sikali c a ł e g o ś w i a t a i k u l t u r a oraz jej przemiany n a b i e r a j ą j a k i e g o ś uniwersalnego znaczenia. S z e r e g s p r a w , j a k s ą d z i doc. J a s i e w i c z , k t ó r e o m a w i a n e b y ł y w z w i ą z k u z M e k ­ s y k i e m , z n a j d u j e analogie w i n n y c h c z ę ś c i a c h ś w i a t a , m. i n . w Polsce. N p . F r a n ­ k o w s k a w s p o m i n a ł a o s p o ł e c z n o ś c i a c h i n d i a ń s k i c h , k t ó r y m p a ń s t w o pomaga f i n a n ­ s o w o p r z y b u d o w i e d r ó g , ale z d r u g i e j strony w y m a g a od n i c h n a t ę b u d o w ę p e w ­ n y c h ś w i a d c z e ń . J e s t to n i e s ł y c h a n i e p o d o b n e do tego, co o b s e r w u j e s i ę n a w s i a c h p o l s k i c h . C h o d z i po prostu o to samo — o a k t y w n e z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n o ś c i l o ­ k a l n y c h w proces p r z e o b r a ż e ń s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h . A w i ę c n a s t ę p u j e upodobnienie s i ę p r z e d m i o t u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i j e d n o ­ c z e ś n i e z a t a r c i e w ten s p o s ó b bardzo d o t ą d w y r a z i s t e j r ó ż n i c y m i ę d z y p r z e d m i o ­ tem b a d a ń etnografii p o w s z e c h n e j i etnografii niepowsizechnej — t j . r e g i o n a l n e j , k r a j o w e j , e u r o p e j s k i e j . T o z k o l e i p o z w a l a n a w y m i e n n e s t o s o w a n i e metod b a ­ d a w c z y c h . Z n a n e s ą w y p a d k i , k i e d y metody p r z y d a t n e p r z y b a d a n i a c h s p o ł e c z ­ n o ś c i p r o s t y c h stosuje s i ę do b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i z ł o ż o n y c h . W i e l u a n t r o p o l o g ó w s p o ł e c z n y c h , z w ł a s z c z a angielskich, bada s p o ł e c z n o ś c i nawet miejskie metodami dotąd raczej z w i ą z a n y m i z badaniami l u d ó w tzw. niecywilizowanych. Widzimy tu — p o k r e ś l a ł doc. J a s i e w i c z — w z a j e m n ą w y m i a n ę metod b a d a w c z y c h . U p o d a b ­ n i a s i ę w i ę c p r z e d m i o t etnografii, ale o c z y w i ś c i e n i e s y t u a c j a . C h o d z i m u tu o s y ­ t u a c j ę etnografii p o w s z e c h n e j i etnografii P o l s k i . T a s y t u a c j a jest n a d a l bardzo r ó ż n a m. i n . dlatego, ż e s p o s ó b d o t a r c i a do p r z e d m i o t u b a d a ń jest n a d e r r ó ż n y . W t y c h o s t a t n i c h s f o r m u ł o w a n i a c h doc. J a s i e w i c z n a w i ą z a ł do wypowiedzi mgr. A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i e g o , k t ó r y z w r ó c i ł u w a g ę na fakt, ż e od d ł u ż s z e g o c z a s u na ł a m a c h czasopism d y s k u t u j e s i ę p r o b l e m , c z y w s p ó ł c z e s n a etnografia p r z e ż y w a obecnie k r y z y s ? Z d a n i e m Z i e l i ń s k i e g o etnografia p o w s z e c h n a , w talk s z e r o k i m r o ­ z u m i e n i u j a k antropologia s p o ł e c z n a , n a p e w n o k r y z y s u nie p r z e ż y w a . P r z e c i w n i e , przechodzi ż y w i o ł o w y rozkwit i przetasowuje swoje dotychczasowe p o j ę c i a , k o n ­ c e p c j e i z a i n t e r e s o w a n i a 'badawcze. P o z o s t a j e tylko p r o b l e m odpowiedniego o p r a ­ c o w a n i a teoretycznego i -znalezienia swego w ł a s n e g o w y r a z u . M e k s y k -potrafił s t w o ­ r z y ć s w ą s z k o ł ę e t n o g r a f i c z n ą , i to w d w ó c h p ł a s z c z y z n a c h — teoretycznej i etno­ grafii stosowanej. M g r Z i e l i ń s k i s ą d z i , i ż nie jest istotne dzielenie etnografii n a p o w s z e c h n ą i P o l s k i . I s t n i e j e tylko j e d n a etnografia, a j e d y n i e p r z e d m i o t badany, s p o s ó b p o d e j ś c i a b a d a c z a do p r o b l e m a t y k i oddziela, s t a n o w i o t y m , ż e k t o ś jest etnografem P o l s k i czy p o w s z e c h n y m . A l e w s u m i e w s z y s c y d ą ż y m y do jednego — do w y p r a c o w a n i a g e n e r a l n y c h metod b a d a w c z y c h , o g ó l n y c h t e o r i i (kultury. Z a c i e ś n i a s i ę w s p ó ł p r a c a etnografii Polska i p o w s z e c h n e j n a p ł a s z c z y ź n i e b a d a ń n a d w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i ą p r z e z w z a j e m n e z a p o ż y c z a n i e metod, w z a j e m n ą w y m i a n ę m y ś l i . N i e c h o - �KRONIKA 221 dzi t u o c z y w i ś c i e o s z t y w n e p r z e n o s z e n i e d o r o b k u t y c h d w ó c h g a ł ę z i etnografii, lecz o w z a j e m n i e , t w ó r c z e p r z e k s z t a ł c a n i e metod b a d a w c z y c h ; d ą ż e n i e to u p o d a b ­ n i a do siebie w s z y s t k i e n a u k i s p o ł e c z n e . R ó w n i e o ż y w i o n ą d y s k u s j ę w y w o ł a ł y d w a r e f e r a t y — prof. d r . J . T a z b i r a : Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej, i prof. d r . T . Ł e p k o w skiego: Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX wieku. W n a w i ą ­ z a n i u do t y c h r e f e r a t ó w prof. dr B . O l s z e w i c z s t w i e r d z i ł , i ż t a k p a s j o n u j ą c e z a ­ g a d n i e n i a , j a k i m i s ą stosunki P o l s k i z s z e r o k i m ś w i a t e m , a w t y m w y p a d k u k o n ­ takty p o l s f c o - m e k s y k a ń s k i e , rola P o l a k ó w w kulturze powszechnej, s ą w Polsce m a ł o znane. B y ł y co p r a w d a r o z m a i t e p r ó b y o p r a c o w a n i a tej p r o b l e m a t y k i , j a k np. p r a c a R e t i n g e r a : Polska w kulturze powszechnej, w y d a n a w 1918 r., c z y p r a c a P o b o g a - M a l i n o w s k i e g o , niestety n i e d o k o ń c z o n a , bo p r z e r w a n a przez w o j n ą 1939 r. B y ł a to p r a c a z d a n i e m prof. O l s z e w i c z a n a j l e p s z a ze w s z y s t k i c h w t e d y p o d e j m o ­ w a n y c h . M i a ł a s k ł a d a ć s i ę z t r z e c h t o m ó w , p r z y c z y m t o m I m i a ł m ó w i ć o sto­ s u n k a c h P o l s k i z p o s z c z e g ó l n y m i k r a j a m i , t o m I I z a w i e r a ć dane o r o z w o j u n a u k w z w i ą z k u z szerokim ś w i a t e m , stosunki nauki polskiej z n a u k ą w ś w i e c i e i w r e s z c i e t o m I I I biograficzny — o m a w i a j ą c y biografie P o l a k ó w p r a c u j ą c y c h z a granicą. Po w o j n i e p o n o w n i e w r ó c o n o do t y c h s p r a w . A r t y k u ł y w tej k w e s t i i p i s a l i prof. R e y c h m a n i prof. O l s z e w i c z , a l e w y d a n i e tego t y p u p o z y c j i n a d a l stoi n a m a r t w y m p u n k c i e , m i m o i ż n i e w ą t p l i w i e t a k a p u b l i k a c j a jest d l a h i s t o r i i k u l t u r y p o l s k i e j n i e s ł y c h a n i e w a ż n a i c e n n a . Tego samego z d a n i a b y l i prof. T a z b i r , J . D r o h o j o w s k i , prof. F r a n k o w s k a , prof. Ł e p k o w s k i , r e d . J . K l i m o w i c z . D y s k u t a n c i z w r a ­ cali r ó w n i e ż u w a g ę n a z a g a d n i e n i e s z c z e g ó ł o w e w t e j p r o b l e m a t y c e , a m i a n o w i c i e n a 'kwestię p o w i ą z a ń p o l s k o - m e k s y k a ń s k i c h — tych dawnych i najnowszych. R e d . K l i m o w i c z s t w i e r d z i ł a , i ż w M e k s y k u od k i l k u lat p a n u j e s z c z e g ó l n i e p r z y c h y l n a atmosfera d l a t y c h k o n t a k t ó w . W z a k o ń c z e n i u o m ó w i e n i a d y s k u s j i toczonych w czasie o b r a d S e m i n a r i u m w s p o m n i e ć j e s z c z e n a l e ż y o d w ó c h t e m a t a c h , k t ó r e w y w o ł a ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h wypowiedzi. Pierwszy z nich dotyczył i n s t r u m e n t ó w muzycznych w d a w n y m Mek­ s y k u (ref. R . M a ń k o w s k a i A . K r z a n o w s k i ) . M . i n . g ł o s z a b r a l i S. A d a m o w i c z i dr L e w i c k a , która z w r ó c i ł a u w a g ę n a rolę m u z y k i w Ameryce P o ł u d n i o w e j i przetrwanie starych tradycji muzycznych do dnia dzisiejszego, oraz m g r T . C h w o j k a . O m ó w i e n i e p r z e z tego ostatniego p ó ź n i e j s z e g o — po o k r e s i e k o n kwisty — rozwoju muzyki w Meksyku, s t a n o w i ł o niezmiernie ciekawy przyczynek do tych z a g a d n i e ń 2. N a t o m i a s t u w a g i S . A d a m o w i c z a d o t y c z y ł y szeregu i n s t r u m e n t ó w m u z y c z n y c h u ż y w a n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w M e k s y k u , lecz w y k o n y w a n y c h i n a w i ą z u j ą c y c h do s t a ­ r y c h w z o r ó w . S. A d a m o w i c z u w a ż a t a k ż e , i ż j e ś l i chodzi o i n s t r u m e n t y s t r u n o ­ w e — gitara, m a n d o l i n a , z o s t a ł y one z a p o ż y c z o n e z H i s z p a n i i i u l e g ł y p e w n y m przeobrażeniom. Na przeobrażenia w p ł y w m i a ł głównie materiał istniejący w da­ n e j okolicy M e k s y k u . P o d a ł t u p r z y k ł a d i n s t r u m e n t ó w s t r u n o w y c h , k t ó r y c h p u d ł o r e z o n a n s o w e w y k o n a n o ze s k o r u o y ż ó ł w i a l u b p a n c e r n i k a i p o k r y t o c i e n k ą , podob­ n ą do p e r g a m i n u s k ó r ą , i n a to n a c i ą g n i ę t o 3 l u b 4 struny. T e i n s t r u m e n t y u ż y ­ w a n e s ą do d z i ś . D r u g i m tematem, który spowodował ożywioną wymianę zdań, b y ł referat mgr. A . W o ź n i a k a — Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku. Autor, po­ r u s z a j ą c ogromnie k o n t r o w e r s y j n y p r o b l e m , s t a n ą ł n a s t a n o w i s k u , iż m e t a l o d e g r a ł 2 O p r a c o w a n y przez mgr. T . C h w o j k ę głos w dyskusji — w niniejszym „Etnografii Polskiej". zeszycie �222 KRONIKA w i ę k s z ą n i ż d o t y c h c z a s u w a ż a n o r o l ę w k u l t u r a c h dawnego M e k s y k u . G l o s w d y ­ s k u s j i z a b r a l i J . D r o h o j o w s k i , P . B r y k a z y ń s k i , A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , M . Caibalska, S. A d a m o w i c z , A . K o w a l s k a - L e w i c k a . Szczególnie interesująca była wypowiedź P . B r y k c z y ń s k i e g o , k t ó r y p o d a ł s z e r e g f a k t ó w m o g ą c y c h p o t w i e r d z i ć pochodzenie metalurgii u ż y t k o w e j w Mezoameryce z t e r e n ó w p ó ł n o c n y c h A m e r y k i Południo­ wej. Oparł się tu n a analizie w y s t ę p o w a n i a p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h w n i e k t ó ­ rych stanowiskach archeologicznych. W o s t a t n i m d n i u o b r a d I I I Etnograficznego S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c e n e g o o d b y ł o s i ę zebranie organizacyjne c z ł o n k ó w Sekcji Amerykanistyoznej P T L . Sekcja l i c z y obecnie 27 o s ó b , w t y m n a j w i ę k s z ą i l o ś ć e t n o g r a f ó w . C z ł o n k a m i s ą r ó w n i e ż p r z e d s t a w i c i e l e i n n y c h d y s c y p l i n — j a k archeologii, geografii, a t a k ż e p u b l i c y ś c i i l i t e r a c i . W czasie d y s k u s j i n a d s p r a w a m i o r g a n i z a c y j n y m i jeszcze r a z w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n o — o c z y m m ó w i j a s n o S t a t u t — i ż c e l e m S e k c j i jest p r z e d e w s z y s t k i m p r a c a n a u k o w a , a t a k ż e p r a c a n a u k o w o - p o p u l a r y z a t o r s k a . W y r a z e m tej d z i a ł a l n o ś c i są organizowane seminaria, k t ó r e w i n n y ł ą c z y ć wszystkich polskich a m e r y k a n i s t ó w . N a s t ę p n e s e m i n a r i u m o d b ę d z i e s i ę w P o z n a n i u w 1971 r. Maria Paradowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce5b8197c21c5eedfe5fe9c385c6e20b.pdf da1bad2460252337aa268e5b71363a55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:666 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.303-314 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 NORWESKIE PARKI ETNOGRAFICZNE Zagadnienie m u z e ó w skansenowskich b y ł o wielokrotnie poruszane w powojen­ nej l i t e r a t u r z e etnograficznej Przy projektowaniu nowych p a r k ó w etnograficz­ n y c h w r ó ż n y c h r e g i o n a c h naszego k r a j u p o w o ł y w a n o s i ę n a s t u l e t n i e j u ż t r a ­ dycje k r a j ó w skandynawskich. Wydaje się, ż e pożyteczne będzie przedstawienie trzech n a j w a ż n i e j s z y c h m u z e ó w skansenowskich w Norwegii p o ł o ż o n y c h n a przed­ m i e ś c i a c h n a j w i ę k s z y c h m i a s t tego k r a j u : O s l o , T r o n d h e i m i B e r g e n . T a i n f o r ­ m a c j a m u z e a l n a u ł a t w i ć m o ż e o r g a n i z a c j ę tego t y p u m u z e ó w w P o l s c e . Norsk F o l k e m u s e u m jest n a j s t a r s z y m m u z e u m typu skansenowskiego na ś w i e c i e . Z e s k r o m n y c h z a c z ą t k ó w z 1867 r . o t w a r t o j e w 1894 r . d z i ę k i H a n s o w i A a l l (1869-1946) w B y g d e y n a p r z e d m i e ś c i u Oslo. P o d o b n i e j a k i n n e tego t y p u m u z e a s k a n d y n a w s k i e , z a w i e r a ono szereg d z i a ł ó w . C z ę ś ć z n i c h m i e ś c i s i ę w n o r ­ m a l n y c h budynkach muzealnych z t r a d y c y j n y m typem ekspozycji. W ogromnym p a r k u pomieszczono obecnie 105 b u d y n k ó w z a b y t k o w y c h , z k t ó r y c h n a j s t a r s z e p o c h o d z ą z X I I I w . W s z y s t k i e domy m i e s z k a l n e p o s i a d a j ą w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a pochodzące niekiedy z nieco p ó ź n i e j s z e g o okresu aniżeli same zabudowania. W innych działach muzealnych znajdujemy wyposażenie mieszczańskich w n ę t r z m i e s z k a l n y c h p o c z ą w s z y od X V I I w . i ubiory m i e s z c z a ń s k i e . W osobnym p o ­ mieszczeniu znajduje s i ę biblioteka i pracownia H e n r y k a Ibsena. Analogicznie do k u l t u r y m i e s z c z a ń s k i e j w p o d o b n y c h p o m i e s z c z e n i a c h u k a z a n o k u l t u r ę l u ­ d o w ą , a w i ę c w y p o s a ż e n i a w n ę t r z , n a r z ę d z i a p r a c y i u b i o r y . W o s o b n y m dziale p o k a z a n o p r o t e s t a n c k ą s z t u k ę k o ś c i e l n ą w N o r w e g i i od 1536 r . W ś r ó d d a l s z y c h d z i a ł ó w w y m i e n i ć n a l e ż y tkactwo wzorzyste w postaci tapiserii i k o b i e r c ó w t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a n o r w e s k i e j s z t u k i l u d o w e j . W dziale r o l n i c t w a u k a z a n o n a r z ę d z i a p r a c y ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m p r z e t w ó r s t w a m l e c z n e g o . W osob­ n y c h d z i a ł a c h e k s p o n u j e s i ę w r e s z c i e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e , z a b a w k i oraz k u l t u r ę materialną Laponii. Bogaty zestaw e k s p o n a t ó w ukazuje h o d o w l ę r e n ó w , r z e ­ m i o s ł a , polowanie i wreszcie ubiory. 2 1 D a n e bibliograficzne podaje A . P y t l i ń s k a , Zagadnienie muzeów skan­ senowskich w powojennej literaturze polskiej, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w K r j a k o w i e " , t. 1: 1966, s. 191-202. N a p o d s t a w i e u s t a l e ń z n a j n o w s z e j l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u podano o k r e ś l e n i e p a r k e t n o g r a f i c z n y u ż y w a j ą c go n a p r z e m i a n ze s k a n s e n e m . J e d y n a o b s z e r n i e j s z a i n f o r m a c j a o p r a c y m u z e a l i s t ó w s k a n d y n a w ­ s k i c h to a r t y k u ł A. Z a r ę b y , Zastosowanie kwestionariusza do badań etno­ graficznych w Szwecji, „ L u d " , t. 41: 1954, cz. 1, s. 823-830. P i e r w s z a data podana przez P y t l i ń s k a , op. cit., s. 192, n i e dotyczy j e s z c z e r z e c z y w i s t e j d z i a ł a l n o ś c i m u z e u m i u d o s t ę p n i e n i a go p u b l i c z n o ś c i . P r a g n ę t u p o d z i ę k o w a ć s e r d e c z n i e m u z e a l i s t o m n o r w e s k i m , w s z c z e g ó l n o ś c i z a ś dr M a r c i e Hoffmann z Norsk Folkemuseum, dzięki k t ó r y m m o g ł a m tak wiele zobaczyć w c i ą g u k r ó t k i e g o pobytu i o t r z y m a ł a m wszystkie w y d a w n i c t w a . 2 �KRONIKA 304 Krótkie zestawienie najważniejszych działów stałej ekspozycji muzealnej b y ł o k o n i e c z n e j a k o w p r o w a d z e n i e do p r z e d s t a w i e n i a samego s k a n s e n u u d o s t ę p ­ nianego j e d y n i e w o k r e s i e l e t n i m . C z ę ś ć w y p o s a ż e n i a w n ę t r z p r z e j ę t a zostaje przez odpowiednie d z i a ł y s t a ł e j ekspozycji w b u d y n k a c h m u z e a l n y c h . U k ł a d ze­ s p o ł ó w b u d y n k ó w w skansenie w i ą ż e s i ę z p o d z i a ł e m Norwegii n a szereg geogra­ f i c z n y c h i e t n o g r a f i c z n y c h r e g i o n ó w . N a j s t a r s z y m b u d y n k i e m s k a n s e n u jest k o ś ­ ciół drewniany p o c h o d z ą c y z G o l z regionu Hallingdal w p o ł u d n i o w e j Norwegii i n a l e ż ą c y do k o l e k c j i k r ó l a O s k a r a I I z e s t a w i o n e j o k o ł o 1885 r . K o ś c i ó ł n a l e ż y do t y p u b u d o w n i c t w a s a k r a l n e g o z X I do X I I I w . i p o c h o d z i z o k o ł o 1200 r . W N o r w e g i i z a c h o w a ł o s i ę o k o ł o 30 tego t y p u k o ś c i o ł ó w d r e w n i a n y c h i s ą one niezmiernie c h a r a k t e r y s t y c z n e dla skandynawskiego t y p u b u d o w n i c t w a nie podle­ g a j ą c e g o w p ł y w o m zachodnioeuropejskim. D a c h i ściany tych b u d y n k ó w wspie­ r a j ą s i ę n a n i e z m i e r n i e l i c z n y c h f i l a r a c h , co p o w o d u j e o g r o m n e r o z c z ł o n k o w a n i e c a ł o ś c i p r z y s p a d z i s t y c h f r a g m e n t a c h d a c h ó w . C z ę ś ć tego t y p u k o ś c i o ł ó w o t a c z a z e w n ę t r z n a galeria. K o ś c i ó ł z G o l posiada część w y p o s a ż e n i a w n ę t r z a z ł a w k a m i i r z e ź b a m i z d r z e w a z n a p i s a m i r u n i c z n y m i z o k o ł o 1250 г., podczas gdy m a l o ­ w i d ł a z d o b i ą c e a b s y d ę i c h ó r p o c h o d z ą dopiero z 1652 r. K i l k a p o d o b n y c h k o ś ­ c i o ł ó w z a c h o w a ł o s i ę w g ó r z y s t y m t e r e n i e N o r w e g i i , j a k np. s ł y n n y k o ś c i ó ł z B o r g u n d i ( o k o ł o 1150 r.) czy k o ś c i ó ł z H e d d a l z p o ł o w y X I I I w . P e w n e p o d s t a w o w e e l e m e n t y tego b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o z a c h o w a ł y s i ę w s ł y n n y m zespole c e r ­ k i e w n y m na w y s p i e K i ż i w republice K a r e l s k i e j na jeziorze Onega. J e d n a k ż e drewniane filary w s p i e r a j ą tu kopulaste kształty d a c h ó w i p o s z c z e g ó l n y c h kaplic W wielu norweskich kościołach drewnianych zachowało się w s p a n i a ł e malarstwo średniowieczne, barwne poliptyki w o ł t a r z a c h . Pomimo w p ł y w ó w malarstwa zachodnioeuropejskiego, z w ł a s z c z a angielskiego, w i e l e z t y c h o b r a z ó w , p r z e c h o ­ w y w a n y c h p r z e w a ż n i e w muzeach historycznych Oslo i Bergen, z a c h o w a ł o cha­ r a k t e r m a l a r s t w a l u d o w e g o ze s c e n a m i u k a z u j ą c y m i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e d n i o ­ wiecza. 4 N o r s k F o l k e m u s e u m posiada jedne z n a j s t a r s z y c h z a b y t k ó w budownictwa ś w i e c k i e g o l u d o w e g o n a terenie N o r w e g i i , a c h y b a i E u r o p y . D o m m i e s z k a l n y z R a u l i a n d w r e j o n i e N u m e d a l d a t o w a n o n a k o n i e c X I I I w . , podczas gdy r z e ź b y n a d r z w i a c h p o c h o d z ą r a c z e j z o k o ł o 1250 r . N a p i s r u n i c z n y p o d a j e : „ T o r g a u t F i w i l ,[Ząb L w a J m n i e z r o b i ł " . "Wnętrze s k ł a d a s i ę z sieni, a l k o w y i w i ę k s z e j i z b y . N i e p o s i a d a on k o m i n a , a t y l k o o t w ó r w d a c h u , k t ó r y m u l a t n i a ł s i ę d y m z p a l e ­ n i s k a . D o m ten p o s i a d a ł g a l e r i ę d r e w n i a n ą , p r z e z k t ó r ą w c h o d z ü o s i ę do m a ł e j izby sypialnej p o ł o ż o n e j w części strychowej ponad sienią i a l k o w ą . T a k w niej, j a k i w d u ż e j i z b i e pod ś c i a n a m i s t a ł y ł o ż a i ł a w y do s p a n i a . Z o k o ł o 1300 r . p o ­ c h o d z ą t a k ż e t r z y b u d y n k i gospodarcze. B u d o w l a n a f i l a r a c h z d o l i n y S e t e s d a l pierwotnie s ł u ż y ł a za m ł y n , p ó ź n i e j za spichlerz. Podobnie j a k p o z o s t a ł e , dato­ w a n o j ą n a podstawie i n s k r y p c j i r u n i c z n y c h . D r u g i spichlerz pochodzi z T v e i t o H o v i n w rejonie T e l e m a r k . Jego ś c i a n y otacza n a parterze otwarta, a n a p i ę t r z e w e w n ę t r z n a galeria. D e k o r a c j a drzwi n a ś l a d u j e formy f i l a r ó w z kapitelami zdo­ bionymi stylizowanymi lwami. Nad drzwiami w k a b ł ą k u wyrzeźbionego koszyka w i d a ć w y o b r a ż e n i e l u d z k i e j t w a r z y . T r z e c i spichlerz pochodzi z R o l s t a d w doli- 3 Kiżi. Architiekturno-bytowoj muziei-zapowiednik pod otkrytym niebom, F i l i a l Gosudarstwiennogo Krajewiedozeskogo M u z i e j a K a r i e l s k i j A S S R , Pietrozawadsik 1962. M . В 1 i n h e i m , The Stave Church Paintings. Mediaeval Art from Nor­ way, Milano 1965; S. M a r s t r a n d e r , Forer for Kirkesamligen, Videnskapsselskapets Oldsaksamling, T r o n d h e i m 1059. 4 �305 KRONIKA nie Gudbrandsdal, znanej ransa była izba otoczona wewnętrzną gdzie s y p i a l i g o ś c i e c z y a jako miejsca siedziby rodzinnej Krystyny córki Law- na piętrze S y g r y d y U n d s e t . P a r t e r b u d y n k u s ł u ż y z a m a g a z y n , podczas gdy pewne szczegóły Poświęcono przykład wała więcej w Należy miejsca są w przypominają czterem podkreślić, okresie ścianach Okna budownictwa jednak późniejszym Przy z fermy. architektoniczne tu średniowiecznego charakter. galerią. kobiety zamki najstarszym ludowego że widać ludowe znaczna stabilność jeszcze kształcie ze ślady średniowieczne. budynkom względu ?tanowiącym na budownictwo ich według ugrupowano poszczególnych zabudowań czarnią przykłady czy budynków w skansenie regionów w form. K u r n e kraju. chaty ze dochodziły oddzielnych Starano domu mieszkalnego, chlewnią formie strychami przeznaczonymi niejednokrotnie dodatkowe na dać wśród tych z ków z często równocześnie zachowały się pomieszczeniem także na jako łaźnie kuźnie, piec, poza młyny, tym kształtach s p i c h l e r z e i szopy, a t a k ż e konieczne w surowym w tych wypadkach domach łoża na W z XVII ścianach staranniej większych pialne ław, z w. dochodzi krzeseł bocznych domach obok Należy i foteli, naczyń. Wiele darzy dla a n a l f a b e t ó w w wnętrzach tyka ludzkie i s i ę stare pochodzących usuwanie zwrócić i uwagę i Posiada z ławami a znajdują na narzędzi urozmaiconych XVII w. cały Jednakże się typu przezna­ rzeźbione oknami. na wąskie odzież. izby s i ę zdobnictwo drewnia­ kalen­ 5 skandynawskich . rzeźby liczba wzorzystych tkanin a także przedstawiających niektórych fermach na kuchnie. się otworów W zmiany gospodarczego typu spo­ domach okiennych, na pierwszym i znaczne urozmaicenia w w y p o s a ż e n i u w to Obok drogą budynek mieszkalny także są ilościowego, nie na wielkie wzór piece fińskich i całe pieców wyposażenie łaziebnych. 5 Do pię­ meble zmienia si^ rodzinnego. należy wyróżnić łaźnie zamieniane w X V I I lub X V I I I w. na r ó ż n e g o typu suszarnie zbiorów; wykorzystywano w celu sy­ oparcia wyobrażenia uzyskanego Na powiększenie okre- niektó­ pod skrzynie się m a ł e z mieszkalnych u k ł a d w n ę t r z a b u d y n k u i styl życia l udynków duża 6 obserwuje salą, zwykle i krzesłami rzeźbione ornamentu ornamentu . zamienione z różnych ogromnego b o g a c t w a posiada uderza ona także rozwijające o geometrycznych, formach galerii o t a c z a j ą c y c h Spośród garncarza wraz o izba, z w a n a n o w ą kredensy, mieszkalnych zwierzęce naczynia kuchenne. natomiast i izby z paleniskiem. W dziecinnych, a także trze, b u d o w ę p i e c ó w i k o m i n k ó w i stół i różnorodności k u r n e chaty z druga mieszkalnej dekoracyjnych, tapiserii i k o b i e r c ó w postacie i dużej tak charakterystyczne dla k r a j ó w bogactwa we szafki izby sprzętów wyjątkowanego drzewie dom liczne użyt­ budyn­ s u s z a r n i e do s u s z e n i a z b o ż a i s i a n a sprzętów. i ogromny kołysek nych także cenniejszych przyozdabiano łóżkami. otwarte z sieni, a l k o w y przechowywanie przy Coraz tartaki, zaś niezmiernie zespołach budynkach mieszkalnych pochodzących isów s k ł a d a s i ę n a j c z ę ś c i e j czona folusze, niektórych klimacie. Urządzenie wnętrza w rych parowe. W ow­ siana. D o mieszkalne w. chłopskich w i ę k s z y c h rodzin, kuchnie p o ł ą c z o n e zwykle z pralnią, suszarnie ziarna i l n u kowane po­ i XVIII s t a j n i , obory suszenie domy cecho­ i dachy ferm się przy tym spichlerza, stodoły, unikalny norweskie kryte darnią m o ż n a odnaleźć w budynkach datowanych także na X V I I Zabudowania łóż, łuków rzymskich, wnętrza. Niektóre piece rzadko w y s t ę p u j ą c y c h były tym zbudowane budynków należy H. S t i g u m , V á r l?árearv. Bilder ira Norsk Folkemuseum Samlinger, O s l o 1957, s. 50-53; W . E n d r e i , Kalendarze dla analfabetów, „Kwartalnik H K M " , R 15: 1967, n r 3. Musée Populaire et Folkloriąue de Norvege, O s l o 1961; S t i g u m . op. cit. 8 20 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �306 KRONIKA mleczarnia z Ustrammen z rejonu • Glámdal. N a parterze przerabiano mleko n a m a s ł o i s e r y , podczas gdy i z b a n a p i ę t r z e s ł u ż y ł a z a s u s z a r n i ę b i e l i z n y i s y ­ p i a l n i ę s ł u ż b y f o l w a r c z n e j . P o s z c z e g ó l n e typy m a g a z y n ó w nie r ó ż n i ą s i ę m i ę d z y sobą układem wnętrz. Z budynków przemysłowych w y m i e n i ć należy kuźnię wiej­ ską z Nordmore z p e ł n y m w y p o s a ż e n i e m w narzędzia kowalskie, tartak z H a r dangieru p o c h o d z ą c y z X V I I I w . p o r u s z a n y w o d ą z a p o m o c ą t r z e c h k ó ł r ó ż n e j w i e l k o ś c i . W ś r ó d l i c z n y c h m ł y n ó w n a j s t a r s z y pochodzi z X V I w . z H a r s t a d w r e ­ j o n i e S a t e s d a l . U ż y t k o w a n o go z w y k l e t y l k o n a j e s i e n i i n a w i o s n ę , gdy p o r u ­ s z a j ą c y go potok m i a ł o d p o w i e d n i ą i l o ś ć w o d y . P o d o b n e w y p o s a ż e n i e i k o ł a n a s i ę b i e r n e p o s i a d a folusz z J a s v o l l W r e j o n i e S u n n m 0 r e , s ł u ż y ł on t a k ż e do m y c i a t k a n i n p ó ł w e ł n i a n y c h . I n t e r e s u j ą c e w y p o s a ż e n i e p o s i a d a dom g a r n c a r z a z N e s p o c h o d z ą c y z X I X w . Poza p o d w ó j n y m piecem ceglanym n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na k a m i e ń m ł y ń s k i r o z g n i a t a j ą c y g l i n ę poruszany kieratem k o ń s k i m . W s k a n s e n i e N o r s k F o l k e m u s e u m nie k o l e k c j o n u j e s i ę j e d y n i e b u d o w n i c t w a wiejskiego. R o z p o c z ę t o t a k ż e u r z ą d z a n i e d o m ó w i w n ę t r z mieszkalnych r z e m i e ś l n i ­ k ó w i r o b o t n i k ó w m i e s z k a j ą c y c h w miastach. W tym celu uzyskano szereg d o m ó w w O s l o p o c h o d z ą c y c h n a o g ó ł z X V I I do X I X w . N a p r z y k ł a d Dom rzemieślni­ ków z l a t 1661-1741 stoi p r z y z r e k o n s t r u o w a n e j u l i c z c e h a n d l o w e j starego. O s l o . M u z e u m u z y s k u j e coraz to w i ę k s z ą i l o ś ć t y c h d o m k ó w , n i s z c z e j ą c y c h n i e r a z n a p r z e d m i e ś c i a c h m i a s t a . W ten s p o s ó b m u z e u m o d t w o r z y ł o w n ę t r z a mieszkalne r z e m i e ś l n i k ó w p o c z ą w s z y od X V I I w . i r o b o t n i k ó w n o r w e s k i c h z u b i e g ł e g o s t u ­ l e c i a . Z a c h o w a ł y s i ę t a k ż e domy b o g a t y c h k u p c ó w . P r z e c h o w y w a n o t a k ż e 9 s ł u ­ p ó w granicznych z X V I - X I X w. I n t e r e s u j ą c y wreszcie p r z y k ł a d niezmienności n o r w e s k i e g o b u d o w n i c t w a l u d o w e g o s t a n o w i dom e m i g r a n t ó w z b u d o w a n y w K i n d ­ red, w stanie P ó ł n o c n a D a k o t a w U S A . S k a n s e n w Oslo u k a z u j e p r a c ę i ż y c i e c o d z i e n n e s z e r o k i c h rzesz l u d n o ś c i N o r w e g i i od ś r e d n i o w i e c z a do p o c z ą t k ó w n a ­ szego s t u l e c i a . C e n n y m u z u p e ł n i e n i e m t y c h i n f o r m a c j i j e s t m i e s z c z ą c y s i ę obok opisywanego muzeum oddział Muzeum Uniwersyteckiego. W specjalnym b u d y n k u pomieszczono trzy zachowane ł o d z i e w i k i n g ó w w r a z z c a ł y m ich w y p o s a ż e n i e m w n ę t r z mieszkalnych i narzędziami pracy przekazanymi pochowanym członkom r o d z i n y k r ó l e w s k i e j z I X w . Ł o d z i e te znaleziono u w y l o t u O s l o f i o r d u w O s e b e r g , Tune i Gokstad . 7 F o l k e m u s e e t for T r o n d h e i m og T r o n d e l a g z a ł o ż o n e w 1909 r. j e s t d r u g i m pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i parkiem etnograficznym w Norwegii. N a j w i ę k s z a kolekcja z a b y t k ó w budownictwa drewnianego z n a l a z ł a się w o m a w i a n y m muzeum w l a ­ t a c h 1914-1916, stopniowo u z y s k u j e s i ę d a l s z e z e s p o ł y b u d o w n i c t w a świeckiego z r ó ż n y c h r e g i o n ó w k r a j u . K o m p l e t u j e siię p r z y t y m p r z e d e w s z y s t k i m z b i o r y z r e g i o n u T r o n d h e i m i s z e r z e j ze ś r o d k o w e j i p ó ł n o c n e j N o r w e g i i , p o d c z a s gdy w s k a n s e n i e w O s l o p r z e w a ż a ł y z a b y t k i z p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i tego k r a j u . P o d o b ­ n i e j a k w i n n y c h m u z e a c h , w 13 s a l a c h u r z ą d z o n o e k s p o z y c j ę r ó ż n e g o r o d z a j u z a b y t k ó w z zakresu r z e m i o s ł a i sztuki zdobniczej z a r ó w n o ludowej, j a k i m i e s z ­ c z a ń s k i e j . Z a b y t k i te p o c h o d z ą n a j d a l e j z X V I I w . Z n a j d u j e m y t a m i n t e r e s u j ą c e w y p o s a ż e n i e w n ę t r z , u b i o r y w r a z z d o d a t k a m i do n i c h , t k a n i n y w z o r z y s t e , h a f t y i koronki, a t a k ż e n a r z ę d z i a w ł ó k i e n n i c z e i rolnicze oraz m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne p o c h o d z ą c e z d r z e w o r y t ó w . W p a r k u etnograficznym w Trondheim znajduje się k i l k a d z i e s i ą t b u d y n k ó w , a przy realizacji dalszych p l a n ó w zagospodarowania terenu ilość ich przekroczy setkę. D o najstarszych z a b y t k ó w należą dwa kościoły drewniane. Przebudowany A. H a g e n. Les bateaux Vikings, Oslo 1966. �307 KRONIKA k o ś c i ó ł z H a l t d a l e n pochodzi z lat 1050-1100, a l e d e k o r a c j a w n ę t r z a z o s t a ł a w y ­ konania o k o ł o 1604 r . B a r d z i e j o k a z a ł y jest k o ś c i ó ł z b o w A s e n zbudowany w 1434 г., l e c z p r z e b u d o w y w a n y i p r z e r o b i o n y n a p r o t e s t a n c k i w X V I w . O b a te k o ś c i o ł y r ó ż n i ą s i ę z n a c z n i e f o r m ą a r c h i t e k t o n i c z n ą od o p i s y w a n y c h u p r z e d ­ nio k o ś c i o ł ó w z p o ł u d n i o w e j N o r w e g i i i p o s i a d a j ą w n ę t r z a p o z b a w i o n e d e k o r a c j i malarskiej. Zespoły budownictwa świeckiego uporządkowano podług regionów, s t w a r z a j ą c tradycyjne u k ł a d y ferm z zabudowaniami gospodarczymi. J a k k o l w i e k n a j s t a r s z e domy p o c h o d z ą dopiero z X V I I w., u k a z u j ą one p r z y k ł a d y c h a t k u r ­ nych, budownictwa na palach i d a c h ó w k r y t y c h darnią. Obok k o ś c i o ł a z H a l t d a ­ l e n stoi z e s p ó ł d o m k ó w r y b a c k i c h n a d m a ł ą p r z y s t a n i ą d l a ł o d z i , n a d b r z e g a m i f i o r d u z o k o l i c T r o n d e n l a g s . " W y j ą t k o w o b o g a t ą d e k o r a c j ą w y r ó ż n i a s i ę dom m i e s z k a l n y z a m o ż n e g o c h ł o p a z O p p d a l z p o c z ą t k u X I X w . Zdobiono z a r ó w n o o t w o r y d r z w i o w e i o k i e n n e , j a k sufit. O s n a w i a n j ' s k a n s e n p o s i a d a wyjątkowo liczne i znakomicie w y p o s a ż o n e w n ę t r z a r ó ż n y c h w i e j s k i c h i m i e j s k i c h w a r s z t a ­ t ó w rzemieślniczych. W y m i e n i ć należy rzeźnię, warsztat rymarski i garbarski, szewski, złotniczy, zegarmistrzowski, p a r ę p o m i e s z c z e ń k a n t o r ó w kupieckich, p i ­ w i a r n i i t r a k t i e r n i oraz w i ę k s z y c h k u c h n i z u b i e g ł e g o s t u l e c i a . W w i ę k s z y c h po­ m i e s z c z e n i a c h , np. w d a w n e j a p t e c e z 1687 г., obok z a m o ż n i e j s z y c h m i e s z c z a ń ­ skich w n ę t r z m i e s z k a l n y c h umieszczono zbiory z zakresu historii transportu, j a k s a n i , n a r t i ł o d z i . W o s o b n y m dziale m o ż n a z n a l e ź ć z a b y t k i u k a z u j ą c e ż y c i e p a ­ sterzy k o c z o w n i k ó w . 8 Z u p e ł n i e inny charakter m a muzeum w Garnie Bergen. I n t e n s y w n a rozbudowa i p r z e b u d o w a tego bogatego m i a s t a p o r t o w e g o s p r a w i ł a , ż e z a m o ż n i e j s i k u p c y p r z e n o s i l i s i ę j u ż w p o c z ą t k a c h u b i e g ł e g o s t u l e c i a do s w y c h l e t n i c h r e z y d e n c j i n a p r z e d m i e ś c i a c h miasta. K i l k a z tych b u d y n k ó w w e s z ł o n a s t ę p n i e w skład m u ­ z e u m w r a z ze s t a r y m i d o m a m i p r z e n o s z o n y m i z B e r g e n czy o k o l i c z n y c h m i a s t . W rezultacie p o w s t a ł o kilka uliczek z domami p o c h o d z ą c y m i z k o ń c a X V I I I w. i z u b i e g ł e g o s t u l e c i a . U k a z u j ą one codzienne ż y c i e k u p c ó w i r z e m i e ś l n i k ó w tego portowego m i a s t a . W tej c h w i l i s k a n s e n l i c z y t y l k o 17 d o m ó w , j e d n a k ż e p l a ­ nuje s i ę uzyskanie dwukrotnie w i ę k s z e j ich liczby. O p r ó c z paru d o m ó w z a m o ż ­ nych k u p c ó w z w y p o s a ż e n i e m p o c h o d z ą c y m z p r z e ł o m u X V I I I i X I X w. zacho­ w a ł y s i ę domy: m a r y n a r z a , piekarza, z o s o b n ą p i e k a r n i ą , szwaczki, p o w r o ź n i k a , s z e w c a i a p t e k a r z a . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e m a l e ń k i domek szwaczki p o c h o d z ą c y z 1766 г., s k ł a d a j ą c y s i ę z p o k o j u i k u c h e n k i . Z a w i e r a on n a r z ę d z i a pracy z I p o ł o w y X I X w . W ś r ó d starannie u r z ą d z a n y c h w n ę t r z mieszkalnych z r ó ż n y c h o k r e s ó w u b i e g ł e g o stulecia na u w a g ę z a s ł u g u j ą pomieszczenia czelad­ n i k ó w , służby, kantory handlowe i starannie skompletowane urządzenia k u c h e n ­ ne. C z ę ś ć z a c h o w a n y c h u b i o r ó w z k o ń c a X V I I I i z X I X w . j e s t u k a z a n a w e w n ę ­ t r z a c h m i e s z k a l n y c h w p o s t a c i z a w a r t o ś c i o t w a r t y c h szaf i p o r z u c o n y c h r o b ó t e k r ę c z n y c h . D u ż e z b i o r y m a l a r s t w a i p o r c e l a n y s ł u ż ą do u z u p e ł n i a n i a s z c z e g ó ł ó w ekspozycji poszczególnych w n ę t r z . 9 1 0 Informacje o norweskich zbiorach muzealnych p o s i a d a j ą s z c z e g ó l n e znacze­ nie ze w z g l ę d u n a k o n i e c z n o ś ć szybszego p r z e s t a w i a n i a n a s z y c h z b i o r ó w z a ­ b y t k ó w b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o i m i e j s k i e g o n a ten t a k n o w o c z e s n y i p o s i a d a ­ j ą c y o l b r z y m i e w a l o r y d y d a k t y c z n e rodzaj e k s p o z y c j i . Irena 8 nem 9 1 0 S. O. Tiller, Folkemuseet for Trondheim museets samlinger, T r o n d h e i m 1961. Gamie Bergen. Fremden Führer, B e r g e n br. „ G a m i e B e r g e n " , A r b o k 1966, B e r g e n 1966. og Trondelag. Ęeileder Turnau gjen- �308 KRONIKA MUZEUM W maju publiki 1971 г., POD OTWARTYM w 50 rocznicę R a d z i e c k i e j , zostanie zeum gruzińskiej nego muzeum bytków Kultury naukowym zespół przed przy budowy etnografów powstania otwarta kilku wydatnej i jest czł. koresp. gruzińskich. Generalny AN Gruzińskiej GSRR Giorgi mu­ omawia­ Ochrony Za­ SRR. Kierownikiem Czitaja, muzeum Re­ wielkiego Towarzystwo władz projekt Socjalistycznej część materialnej. B u d o w ę Gruzińskie pomocy TBILISI pierwsza kultury laty W Gruzińskiej uroczyście architektury ludowej podjęło NIEBEM zasłużony opracowany senior został przez pod k i e r u n k i e m a r c h i t e k t a , doc. Ł . S u m b a d z e . U z y s k a n o pod m u z e u m skonale położony, rozległy lisi, l e ż ą c y m i ę d z y szosy Poniżej wykorzystany (47 h a ) n a z a c h o d n i m skraju stolicy parkiem W a k e a jeziorkiem Ż ó ł w i m , ł a t w o przebiegającej linowej. teren na szczyt muzeum dla góry, znajduje występów doskonale się duży zespołów widoczny stadion ludowych i dostępny z od sportowy, który Tbi­ strony wagoników urządzania do­ Gruzji kolejki może festiwali być folklo­ r y s t y c z n y c h . W a d ą tego t e r e n u j e s t jego d u ż e n a c h y l e n i e , s i ę g a j ą c e m i e j s c a m i 30° i zbyt mała styczną osadzenie część płaskiego, terenów nadającego Gruzji. się Nadaje siię pod on zabudowę natomiast charaktery­ doskonale zresztą Wnętrza nich muzeum dążą do budynków skutek dużego odmiennych ctwa zostaną korzystny uległo trapiły tradycji. urządzone klimat zabytkowy naszej zniszczeniu Gruzję aż nie strefie w czasie do połowy starożytną, a z zrekonstruowane starych były na ogół geograficznej. Wiele znajdowane w skupisko pochodzi. według bardzo i tak i okazów — licznych wsiach budowni­ i mieszkalnych, pochodzący tego typowy 0 też wieku dawniej jednej dużej ma d l a tej części izbie dwóch i z południowej pochodzić większość daleko budowle Gruzji G r u z j i , jest datowany jego drewnianych dom-ziemianka, w Jest stok to góry, posiadający niskie zbudo­ wanym z piramidalnie ułożonych równo­ cześnie oświetlania kamienne z bardzo kamienne wieże obronne, charakter mają domy W muzeum darczych, Przy a wznoszone zostaną lub pięć nych, do p i e r w s z e j p o ł o w y szeroko które części także dymu i charakterystyczne Gruzji, różne dachami X I X w. są oraz domy wysokie, Zupełnie przeważnie inny drewniane. rodzaje b u d y n k ó w muzeum wzięto pod uwagę gospo­ terytorialno-administracyjny p o d z i a ł G r u z j i , w s k u t e k czego c a ł y t e r e n e k s p o z y c j i wschodnią. na wypuszczania dwuspadowymi nizinnej p o d z i e l o n o n a 10 s t r e f p o d s t a w o w y c h , i do kaukaskich sakralnych. urządzaniu 1 ekonomiczny wsi niskimi, jedno- uwzględnione nawet bali, służący Dla zachodniej, pomieszczeniach, na X V w. części. wbudowany liczą muzeum w e j ś c i e zaopatrzone w d r z w i z g r u b y c h bierwion i spory o t w ó r w stropie wnętrza. mniejszych które sięgają po k i l k a , a n a w e t k i l k a n a ś c i e s t u l e c i . J e d e n ze z r e k o n s t r u o w a n y c h j u ż w domów na budynków tureckich, kamienne jak wpływu dawnych budynków na oraz kamień, mszczącego perskich formy odpowied­ różnorodne gospodarczych form jednak mongolskich, Niektóre lub z której wznoszone wywierający X I X w. jest przyrodniczych jakiego najazdów budynek dla krainy, gruzińskie się bardzo materiał, kraju, albo warunków Zachowaniu zarówno jak w epokę każdy Budownictwo zróżnicowania sprzyjał budynki, tego, a b y znalazło się w krajobrazie odpowiednim tradycyjnych wzorów. 1 z na większą tego k r a j u . budynków w terenu nizinnych w n i m o b i e k t ó w z g ó r s k i c h okolic G r u z j i , o b e j m u j ą c y c h Twórcy i ilość dla Każda dzieliła z tych się z których stref Gruzja i mieści które pięć jedną nadal etnograficznej obejmuje Gruzję lub więcej stanowią krain podstawę zachodnią historycz­ podziału �309 KRONIKA etnograficznego czyli Szida tego k r a j u . N a w s c h o d n i ą i l Kwemo Kartli ; Samcche i Dżawacheti; Mta-Tuszeti, na; ze I V . wschodnie — czarnomorskie strefą szóstą krainy: Kacheti; I I I . południowa (Kaukaz) — Chewi, wysokogórze Pszawi i Chewsureti; V. południowo V I . wybrzeże razem G r u z j ę s k ł a d a j ą s i ę strefy: I . c e n t r a l n a , I I . wschodnia osetyńska obłast' autonomicz­ (Kolchida); V I I . strefa zachodnia, Guri, Imereti Megreli, Raczia, — Mtiuleti, obejmująca i Leczchumi; V I I I . A d ż a r s k a R e p u b l i k a A u t o n o m i c z n a ( G r u z i n i z m a h o m e t a n i z o w a n i od X V I I w . ) ; IX. Abchaska Republika Autonomiczna; Swaneti gdzie i górna będą nadmienić, w Azerbejdżanie, perskich w siedleńcy w następstwie w 1 połowie Cchinwali, (razem w XVIII w Osetyńczycy, ponad 120 tys.), przybyli wymienionymi, zostanie zaś znaczną po przy etapie wąski i i Persją, głównie którzy zamieszkują budynków, liczbie kultury materialnej i dzieła zasady p e ł n e g o więcej zbadany są budowle scowości Sijoni, kompletowana z materiału u zostaną znajdowała ilość się w niebem kultury ludowej możność tego w (wscho­ na zostaje przed muzeum przeniesie­ nie przyjęto zwłaszcza kamien­ miejscu, odpowiadającego t r a k t u j e s i ę stare, z a ­ 1966 r . ś w i ą t y n i ę ta, c z ę ś c i o w o w stanie przed­ skansenie z miej­ uszkodzona w i takim bez u z u p e ł n i e ń . muzeum muzeach budowa Gruzji etnograficznego, regionalnych potrwa kilkanaście obiektów łatwiejszego zde­ staniej M u z e u m G r u z j i i m . S. D ż a n a s z i i , licznych którego dotąd gdzie wysta­ liczne lecz które etnograficzne tego s p o s ó b , j a k nasze mniejsze muzea regionalne. w Tbilisi, i stworzy sala I, I I I , V I , V I I mieścić W jeszcze w wyodrębnionego stosunkowo ośrodek obszarze m u z e u m Inaczej postawiona w Państwowym pod i duża części budynków, V I w. Ś w i ą t y n i a dotychczas eksponowanych archeologicznych 1 dopiero muzeum, d z i a ł y historii, archeologii i przyrody. E k s p o z y c j e się także otwartym situ. się na dawnym miejscu, a w i ę c nie posiada do strefy będzie obiekt in kamienia. jak przeniesioną z tereny wejścia głównie większość znajdującego (bez s k l e p i e n i a ) , z o s t a ł a organizowanych w podobny ctwem Gruzji Z n a j d z i e s i ę t u o k o ł o 40 o b i e k ­ sztuki. K a ż d y gatunkowi kamienne, dział etnograficzny krotni rejon wschodniej parkowy. dlatego n i e k t ó r e pochodzącą o b e j m u j e ponadto pod teren prze­ masą i c z ę ś c i ekspozycji etnograficznej zinwentaryzowany pierwotnemu bytkowe Gruzja i autentyzmu, wznoszone znajdują na wydzielono placu obszar których dokładnie tylko zwartą Gruzji południowej znaczna c z ę ś ć jest j u ż gotowa. N a c a ł y m 200 r ó ż n y c h jakim najazdach przez R o s j ę z T u r c j ą sala kinowo-odczytowa zagospodarowane niem w mieszkańców uchodźcy strefami Obie podstawowe mioty ne, część jako głównym zarządu, przedzieli pierwszym tów, z których mniej kamiennej. najliczniejszą niszczących osadzeni i X I , p o ł o ż o n e w dolnej c z ę ś c i t e r e n u m u z e a l n e g o . ponad rzeźby stanowią głównie większej podstawowymi budynek o r a z pod u s ł u g i . i zachodnią) W (Kaukaz), tj. w. wzniesiony dnią w okazy Gruzini Grecy w o j e n toczonych administracyjno-kulturalny wowa tu Ormianie i oraz RA południowej przyszli wysokogórze historyczno-archeologiczną (XI), archeologiczne Gruzji X I X w. T a k ż e strefę Abchazkiej którzy w., oraż X . zachodnie także a w rozproszonych wioskach sięgają XVIII Poza zabytki że narodowościową, stanowią Wydzielono eksponowane Wypada grupę Raczia. kraju, Muzeum lat, zwielo­ etnograficznych, a także zapoznania s i ę z w i e l k i m boga­ kraju. N a z w y t y c h k r a i n p o d a j ę zgodnie z i c h a u t e n t y c z n y m , g r u z i ń s k i m b r z m i e ­ niem, k t ó r e m. in. zachowuje najnowszy fundamentalny atlas G r u z j i , opraco­ wany i w y d a n y przez A k a d e m i ę N a u k G S R R (Atlas Gruzinskoj Socjalisticzeskoj Sowielskoj Respubliki, T b i l i s i — M o s k w a 1964). �310 KRONIKA Realizacja ilości muzeum fachowców Środków finansowych dotacji n a b u d o w ę budowy, jako napotyka umiejących jest trudności konserwować sporo, gdyż tego w i e l k i e g o obowiązek zależnie od b u d o w y ludowej na miejscu, w rząd kultury się w całe braku wsie. odpowiedniej zabytkowe budowle. S R R udzielił znacznych go, p o d o b n i e j a k i n i c j a t o r z y narodowej. zabezpiecza t y m nawet z Gruzińskiej obiektu, t r a k t u j ą c wobec skansenu wynikające i rekonstruować Warto Gruzji podkreślić, szereg że obiektów T a k na przykład zabezpieczeniu poddana została jedna z najciekawszych w s i chewsurskich Szaszili (Kaukaz), mieszkańcy Kachetii. z o s t a l i p r z e n i e s i e n i p r z e d b l i s k o 20 l a t y n a n i z i n n e t e r e n y Czynności stosunkowo zabezpieczające zabytków Etnografii zadania i muzeum kultury ludowej pozostają Gruzji Katedra z Etnografii bliskiej prowadzi atlasu podstawę z się jednak szereg w dla p e ł n e g o terenowych Tbilisi. całość Gruzji. opracowania przez w MUZEUM Muzeum starej w Sieradzu, p o w s t a ł e swą właściwą działalność związku z tym i stworzyć Gruzji. budynku artystyczne. paleolitu aż do historycznych i W okresie również zarówno organizowania mieście, archeologiczne plastyką ekspozycje: etnograficzne. została w się z eksponatów 1961 r . n o w a archeologicznych, pierwszych stałych znalezione i miasteczkach podczas one i obrzędową czy wreszcie, była liczne Łask, początkowo w 1967 г., i jest tematem eksponaty penetracyjne zdobnictwa, ludowym badań zostały prowadzone S ą one uzupełniają O d 1950 r . p r o w a d z o n e częściowo Dotyczyły zapoczątkowane i stacjonarne, i wioskach powiatu. nich historyczne. także wystaw penetracyjne je o badania nad sieradzkim strojem ludowym, sztuka ludowa złożoną z pracowników nadwarciańskich. pasterstwo, (Studia Wyniki i materiały również głównie innych ośrodków, Objęto urządzenie pozarolnicze. i re­ początkowo są również i stacjonarne w następnych garncarstwem, kowalstwem. etnograficznych, Nie tych do nimi wnętrza badań dziejów zagadnienia, zwyczaje opublikowane ziemi badania na terenie sztuki ludowej. takie chaty, prowadził sieradzkiej). i j a k m. w Poza W bieżącym roku in. weselne pożywienie, czy wydawnictwie Sieradzkiem pow. R a d o m s k , Ł ę c z y c a etnogra­ badania nad kulturą obrzędy będą tylko prowadzonych M u z e u m . W l a t a c h 1964-1968 p r a c o w n i k M u z e u m , r a z e m z e k i p ą ficzną one a pow. Sieradz, a l a t a c h poszerzono jednak składająca jak i w bogate badania odbudowywaniem stałe Mu­ otrzymaniu d z i e j e S i e r a d z a i r e g i o n u s i e r a d z k i e g o od c z a s ó w współczesności, samym zbiory Składnica etnograficznych. nadal, terenie jako 1947 r. po ze s t o p n i o w y m pierwsze pierwsze b a d a n i a archeologiczne w w odbudowie b u d y n k u , otwarta kontynuowane były prowadzić (1950 г.), n a s t ę p n i e w 1953 r . p o w i ę k s z o n o j ą o z b i o r y Po całkowitej stała ekspozycja przedstawiająca wsi 1937 r. p o c z ą t k o w o zaczęło organizowano archeologiczną i historyczną przez w Pietraszek SIERADZU „pojagiellońskiej" kamienicy. Wraz montowaniem na W tego muzealnych kultury ludowej etnografii Zakład realizacji placówek Prowadzone gruzińskiej W Edward zealna, od z tym inwentary­ opracowywaniem etnograficznego Zakładem m a objąć oraz z w i ą z a n ą łączności Uniwersytetu materiałów przyszłości w A N GSRR współpracuje gromadzenie w inwentaryzujące której zachodniej niedawna. Prace nad b u d o w ą zacją i nie­ kultury prowadzone czy Wieluń. zapoczątkowane zajęcia własnym zostały Dotyczyły badania �311 KRONIKA nad .sieradzkim budownictwem wanie tów najciekawszych i do p l a n o w a n e g o Podstawową ludowym, najbardziej których jednym charakterystycznych z zadań dla jest działalnością terenowych, przez Muzeum kilka i Muzeum pieru, jak i jest zakupuje konkursy na dotyczyły plastyki obiek­ skansenu. gromadzenie, opracowywanie s t ę p n i a n i e e k s p o n a t ó w . E k s p o n a t y te g r o m a d z i s i ę p o p r z e z e k s p l o r a c j ę badaniach wytypo­ sieradzkiego głównie sztukę s i ę eksponaty ludową. ceramika, tkactwa, obrzędowej i kowalstwa, zgłaszane Konkursów a więc dzonymi przez Muzeum badaniami terenowymi, były na i o których do t e j innych ściśle udo­ organizowane takich było wycinanki i terenu przy ozdób związane z była mowa pory z pa' prowa­ poprzednio. Z p r a c ą n a u k o w o - b a d a w c z ą n i e r o z e r w a l n i e z w i ą z a n a jest p r a c a o ś w i a t o w a , p r o w a d z o n a przez M u z e u m od s z e r e g u lat. P o d s t a w ą tej p r a c y s ą e k s p o z y c j e s t a ł e l u b czasowe, w ł a s n e w z g l ę d n i e w y p o ż y c z a n e np. z M u z e u m S z t u k i w Ł o d z i , c z y t e ż i n n y c h o ś r o d k ó w m u z e a l n y c h . O p r o w a d z a n i e po w y s t a w a c h czy w y g ł a s z a n i e p r e l e k c j i i l u s t r o w a n e j e k s p o z y c j ą to c z ę s t o s t o s o w a n y s p o s ó b s z e r z e n i a w i e d z y 0 r e g i o n i e s i e r a d z k i m czy s z t u c e . M u z e u m n i e o g r a n i c z a s i ę j e d n a k do organizo­ w a n i a w y s t a w t y l k o w e w ł a s n y c h p o m i e s z c z e n i a c h . C z ę s t o o r g a n i z u j e w y s t a w y ob­ j a z d o w e w i n n y c h o ś r o d k a c h m u z e a l n y c h czy t e ż w d o m a c h k u l t u r y i k l u b a c h . W y ­ s t a w y t a k i e u r z ą d z a n e b y ł y np. w Ł a s k u , P a b i a n i c a c h , Z e l o w i e , a t a k ż e w e W ł o c ł a w k u ( „ S i e r a d z k i e k o w a l s t w o ludowe") i w T u r k u , g d z i e n a 62,5-lecie p o w . T u r e k i 100-lecie m i a s t a z o r g a n i z o w a n o wystawę „ S i e r a d z k a sztuka ludowa". W Łodzi przy w s p ó ł u d z i a l e Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h Muzeum z o r g a n i z o w a ł o w b i e ż ą c y m r o k u trzy w y s t a w y — „ W y c i n a n k a sieradzka" w Ł ó d z ­ kim D o m u Kultury, „Sieradzka tkanina ludowa" w K M P i K ( w y s t a w a ta z a ­ i n a u g u r o w a ł a nowy rok o ś w i a t o w y w K M P i K ) i ponownie w Ł D K „Sieradzkie g a r n c a r s t w o ludowe". W o t w a r c i u t y c h w y s t a w w z i ę l i r ó w n i e ż u d z i a ł t w ó r c y ludowi, a na otwarcie wystawy tkanin urządzono pokaz folklorystyczny — w y ­ s t ę p o w a ł z e s p ó ł muzyczny, ś p i e w a n o stare p r z y ś p i e w k i z w i ą z a n e z p r z ę d z e n i e m 1 tkaniem. Jednocześnie urządzono najlepsza sieradzka prządka. Wszystkie te wystawy cieszyły pokaz się przędzenia, dużym i M u z e u m z d o b y ł y n o w e grono s y m p a t y k ó w . tury przybrała Muzeum historii wystaw, przy często w kursy daną wystawą. na różnego Sieradzu Gospodyń kańców jednym przez Wiejskich jest czy wiejskie z regionem. powiatu dziejami zwiedzających pochodzących starszych. Odległość Oprócz wystaw w wsi o ś w i a t o w e , przeznaczone ze w s i . głównie tych Dom prelekcji cieszy Mam posiada stosunkowo na m y ś l i nie dla w i e j s k i c h szkół, ś w i e t l i c na Koła najczęściej się miesz­ Muzeum S i e r a d z u jest duży procent wycieczki szkolne, tu w i ę k s z e j organizowane wy­ Kul­ też również o zainteresowaniu jakim nie Bardzo charakterze przez Powiatowy k u l t u r a l n y c h , czy które i objazdowych zresztą korzystają od m i a s t a n i e o d g r y w a czasowych są Muzeum uznaniu, Kul­ przez archeologii, oświatowej. okazji warto dodać, że Muzeum w Polsce, sieradzki Muzeum prelekcji zapraszani są w Tematyka udział Domem ale r ó w n i e ż wygłaszane chyba świadczy o region działaczy usług i wzięła na organizowaniu lub w y s t a w k i organizowane kluby. regionu ludności. Przy z nielicznych m u z e ó w będzie odczyty Muzeum N a j l e p i e j to ich czy czasowej Z a przez p r a c o w n i k ó w terenowych PTTK. powodzeniem, z z a k r e s u etnografii, rodzaju kursy którym Współpraca z Łódzkim i polegać Prelekcje dla p r z y s z ł y c h w ś r ó d miejscowej ale zresztą okazji otwarcia wystawy organizowane związana osób tylko pracownicy n a u k o w o - o ś w i a t o w i kładowców tury nie charakter stały czy s z t u k i , a t a k ż e n a w y g ł a s z a n i u ilustrowanych tylko Ostatnio w roli. są r ó w n i e ż wystawki i klubów. W chwili �312 KRONIKA obecnej Muzeum posiada się w bieżącym większyło który nawiązał z i „Z dawnej skie i i nie związane i rzadziej rysunków, związanych Wystawki natomiast muzealne, wystaw z których i dotyczą bieżącym się z z sześciu eksponatów, nie i zbiorach głównie jak to z ma objazdowych, historii których są prowadzone państwa były są w bardzo z nich: rosyj­ Ermitażu" sieradzkim" reprodukcji, miejsce w wystawek czy lekcje szkół czy zdjęć wypadku oświatowych i regionu młodzież z pradzieje pokazowe oraz dla sztuki szersze Słowian nauczycieli jego zabytków. składający Ekonomicznego ludowej, jak itp. w Również Ośrodka W są n a w y s t a w i e od tematu b ą d ź t e ż n a sali odczytowej i w ó w c z a s lekcje te np. z k ó ł ­ prowadzone s ą orne i l u s t r o w a n e i filmem. jekcyjne, r z u t n i k i i epidiaskopy do p r z e z r o c z y i f i l m ó w ) . C z ę ś ć l e k c j i o d b y w a w Sieradza, czy terenie, kiedy to np. lekcje z prelekcją dotyczące łączy badań własne zdję­ ciami, przezroczami a nierzadko również (Muzeum posiada np. Mu­ Metodycznego kami zależności rozwoju zagadnienia, czy l e k c j e z k ó ł k a m i z a i n t e r e s o w a ń , historycznymi. rów­ obywa­ temat, ( l e k c j e h i s t o r i i i j ę z y k a polskiego), plastycznymi, lekcje ale wychowania Technikum zakresu też obejmujące prowadzo­ pracy są podstawowych, i p r e l e k c j i n a ten lekcje polskiego, się formą ramach zajęć Sieradza uczestniczyła również rzemiosła dzieje młodzież się cykl odczytów lekcji, w rolniczych, tylko te p r o w a d z o n e Prowadzone najdawniejsze zeum się są niektóre w po­ Sieradz, „Malarstwo w archeologiczne bardziej r o z p o w s z e c h n i a j ą c ą głównie roku odbył Sieradza. narzędzi z wystawek Oto europejskiego składają czasowych korzysta i licealnych. L e k c j e telskiego W te tych epoce k a m i e n i a " , „Badania odbiorców z n i m i p r e l e k c j i to t y l k o j e d e n r o d z a j p r a c y o ś w i a t o w e j nej przez M u z e u m . C o r a z nież jak: ich W a r c i e , pow. wycinanki. Organizowanie i grono sieradzkiego. ludzi w malarstwa regionem sieradzka". a Tematy regionu „Życie „Arcydzieła z wystawek, współpracę. wyłącznie książki", „Wycinanka wystawki stałą dotyczą radzieckie", inne, takich roku o szpital psychiatryczny w Muzeum różnorodne dziejów dziesięć archeologicznych się zwiedzanie stanowiska aparaty czy archeologicznego O d s z e r e g u l a t (od 1957 r.) M u z e u m w S i e r a d z u p r o w a d z i S t u d i u m współudziale szerzenie czym. wiedzy Czasami sztuki, dzielą jednak się jach. Prelekcje kiedy filmem. dawnej m. czy in. ze podejmowane słuchaczami ramach współczesnej są swymi są Studium muzyki Łódzkiej. świadczy Powszechnej. z wrażeniami takich są z udziałem te o zainteresowaniu organizowania z cieszą czy też się mieszkańców dużym jest gospodar­ dotyczące np. też pre­ innych kra­ przezroczami, nie­ po czasami znanych Regionalne Studium niekiedy podróży zdjęciami organizowane Koncerty ogólniejsze, muzealnictwem, zazwyczaj polskiej, Zadaniem rozwoju kulturalnym i zagadnienia związanych ilustrowane Opery Wiedzy o jego p r z e s z ł o ś c i , problemów te W chyba najlepiej o potrzebie Towarzystwa o regionie, niektórych legenci i się zabytków miasta. przy stów, pro­ koncerty muzyków i powodzeniem, Sieradza dobrą np. soli­ co muzyką imprez. I n n y c h a r a k t e r m a j ą o d b y w a n e co d w a tygodnie N i e d z i e l n e S p o t k a n i a M u ­ zealne, prowadzone w y ł ą c z n i e przez n a u k o w o - o ś w i a t o w y c h p r a c o w n i k ó w M u z e u m . T e m a t y k a t y c h S p o t k a ń jest bardzo r ó ż n o r o d n a : s k a r b y polskiej k u l t u r y i sztuki, sztuka ludowa, z w y c z a j e i o b r z ę d y , dzieje i r o z w ó j r z e m i o s ł a , ż y c i e l u d ó w p r y ­ mitywnych, p i ę k n o r e g i o n ó w Polski. W b i e ż ą c y m r o k u zorganizowano szereg S p o t k a ń o tematyce z w i ą z a n e j z 25-leciem P R L (wykorzystano zestaw filmowy „ C h w i l a w s p o m n i e ń " ) — odbudowa k r a j u po z n i s z c z e n i a c h w o j e n n y c h i j e g o r o z w ó j g o s p o d a r c z y i k u l t u r a l n y . N i e k i e d y S p o t k a n i a te z w i ą z a n e s ą z p r z y p a d a - �313 KRONIKA jącymi rocznicami czy w a ż n i e j s z y m i gotowywane są zestawy filmowe, wydarzeniami. N a wszystkie Spotkania przy­ poprzedzone zwykle krótką, wprowadzającą pre­ lekcją. Zarówno sobie Studium duże inne grono imprezy i młodzież,, Brak zowane zbierać pracy 0 Regionalne, stałych organizowane szczególnie przez osobnej, specjalnej wystaw się sympatycy regionie i sztuki wystawy, katalogi Muzeum po i brak raz pierwszy zarówno a na zdobyły wszystkie ludzie w czy nawet sztukę także (wszystkie audycje zorganizowało w pewnym się nowych D o tej p o r y pokazy, to Muzealne również pomieszczenia, uniemożliwia regionie, ludowej. Są kinowo-odczytowej tego p o s z u k u j e o Spotkania przychodzą starsi, j a k internatów. czasowych), Muzeum, Mimo nie t y l k o wytworów sali którzy Muzeum. ze s z k o l n y c h są na sali oświatowej. j a k i Niedzielne słuchaczy, imprezy organi­ którym mogliby stopniu form rozszerzenie popularyzacji nowych form ludową popularyzowano telewizyjne. kiermasz wiedzy rozpowszechniania W wytworów poprzez bieżącym sztuki roku ludowej, k t ó r y m i a ł n a celu u d o s t ę p n i e n i e autentycznych w y t w o r ó w sztuki, o k t ó r e niestety tak trudno w resowaniem miejscowym mieszkańców jezdnych. Skłoniło to kiermaszu każdego roku. Warto sklepie Cepelii. S p o t k a ł Sieradza, s t a n o w i ł Muzeum też wspomnieć do podjęcia o współpracy Radia, które nagrywa audycje m ó w i ą c e Telewizja stawy Łódzka Warszawską, Innym rodzajem czy archeologii. sztuki nagrywane są działalności ludowej, audycji zawsze Łódzką oraz jest historii, pracowników czy w y ­ z Rozgłośnią np. sieradzkiej za granicą. udzielanie nauczycielom studentom pomoc również konsultacji' ze s t a ł e g o ekonomii, również „Łódzkich dotyczące uczniowie muzealnych. Jeśli sztuki ludowej, w „ P r a c a c h i M a t e r i a ł a c h M u z e u m Archeologicznego Etnograficzna" w Studiach Łodzi (nr 3: 1960, n r Etnograficznych" w szereg i n n y c h o p r a c o w a ń ogólniejszych, latach i za­ etnografii to s ą to z a r ó w n o w ł a s n e p u b l i k a c j e , j a k „ P r a c e i M a t e r i a ł y Seria typu Polskiego ich t w ó r c ó w dotyczące tych nierzadko korzystają znajdują przy­ tego są dla P o l a k ó w naukowo-oświatowej do p r a c d y p l o m o w y c h Z materiałów zamieszczone ficznego. z Rozgłośnią zainte­ dla osób organizowania współpracuje cykle Z i e m i S i e r a d z k i e j " (t. 1: 1962), k a t a l o g i kuły w wytwory Nauczycielskiego którzy 0 materiały, Muzeum atrakcję o regionie- s i e r a d z k i m c z y p r a c y M u z e u m . Muzeum. Muzeum materiałów Studium średnich, decyzji c z y f o l k l o r u . A u d y c j e te p r z e z n a c z o n e 1 udostępnianie ocznego przez dla której sztuki ludowej jów popularyzuje organizowane s i ę on z o g r o m n y m też pewną 5: 1961, n r szkół chodzi do D z i e ­ czy a r t y ­ i Etnogra­ 7: 1963) c z y 1959, 1961, 1962, j a k r ó w n i e ż dotyczących etnografii Polski, historii czy sztuki. Na ców zakończenie ludowych. 1 pokazy, również stara często należy też wspomnieć s i ę o stypendia pomaga im w dla mniej Burzenina wystarało (wyrób został kilka przyczynia się również w pewnym z jaką i a zdolnych życiowych 1954 r . Z e s p ó ł znalazło otacza poprzez twór­ wystawy twórców, kłopotów. Tkaczek w zatrudnienie. Pomoc ale Dzięki Moni- Muzeum s t o p n i u do r o z w o j u l u d o w e j t w ó r c z o ś c i J a d w i g i glinianych s i ę o stypendium np. w kobiet ich Muzeum i wyroby zamożnych rozwiązywaniu staraniom Muzeum zorganizowany cach, pow. Sieradz, w k t ó r y m Grali o opiece, Nie tylko popularyzuje ich twórczość figurek zwierzęcych), dla której Muzeum zapomogi. M u z e u m w S i e r a d z u n i e jest w i ę c t y l k o z b i o r n i c ą m a r t w y c h (z pozoru) p r z e d ­ miotów, ale b i e r z e i powiatu. udział w codziennym, normalnym życiu mieszkańców Elżbieta miasta Delida � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17552d0d3137c26eee96d7f703a828f3.pdf 3ea158dec25551a7431953c885c48f63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:739 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:681 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.281-286 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X V z. 2 I I MIĘDZYNARODOWY K O N G R E S MONGOLISTÓW W U Ł A N B A T O R (3-10 I X 1970 г.) I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów, zorganizowany przez Mongolską Akademię Nauk przy poparciu U N E S C O , zgromadził 150 delegatów z 22 krajów. Polska reprezentowana była przez 6-osobową delegację w następującym składzie: przewodniczący — prof, dr Witold Dynowski, etnograf; doc. dr hab. Stanisław Kałużyński, specjalista j ę z y k ó w orientalnych — mongolista; doc. dr hab. Edward Tryjarski, specjalista języków orientalnych — turkolog, oraz dr Danuta Markowska, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz i mgr Sławoj Szynkiewicz — etnografowie. Dużą liczbę uczestników Kongresu i charakterystyczny szeroki wachlarz podej­ mowanej przez nich problematyki tłumaczyć można m. in. tym, iż poprzedni kon­ gres odbył się przed 11 laty, w 1959 г., a w tym czasie odbywały się jedynie kame­ ralne spotkania przedstawicieli tej specjalizacji, jak np. konferencja a ł t a i s t ó w w Strasburgu w bieżącym roku. Obrady otwierał referat wprowadzający Prezesa M A N — prof. Bazaryna Szirendyba, po czym nastąpił wybór w ł a d z Kongresu w składzie: Przewodniczący K o n ­ gresu — prof. В. Szirendyb (członek Akademii Nauk M R L ) , wiceprzewodniczący: prof. E . M. Żuków (członek Akademii Nauk Z S R R ) , prof. L . Ligetti (członek A k a ­ demii Nauk W R L ) , prof. F . Burkhard (USA), prof. R. Rahul (Indie), Sekretarz Ge­ neralny: dr S. Luwsanwandan (MRL). W skład Sekretariatu Kongresu weszły następujące osoby: D. K a r a (Węgry), R. Hamayon (Francja), H. Gombojav (USA), Ó. Urgunge (Anglia), A. I. Golman (ZSRR) i P. Fitze (NRD). Z kolei odczytano życzenia przekazane Kongresowi przez Przewodniczącego Rady Ministrów M R L i honorowego członka M A N — J . Cedenbała. N a s t ę p n y m punktem programu b y ł referat merytoryczny prof. В. Szirendyba pt. Aracka rewo­ lucja 1921 roku, jej miejsce i znaczenie w historii Mongolii. Dalsze obrady toczyć się miały równolegle w dwu sekcjach: Sekcji A — J ę z y ­ ka i Literatury, oraz Sekcji В — Historii i Gospodarki, więc plenarne posiedzenie zakończyło się wyborem przewodniczących tych sekcji. W odróżnieniu od I Kongresu obecny prezentował znacznie szerszy wachlarz tematyki i problematyki naukowej. Można to uznać za rewizję tradycyjnego rozu­ mienia pojęcia „mongolistyka", ograniczającego się przede wszystkim do języko­ znawstwa i studiów nad wczesnymi fazami historii Mongolii. Novum I I Kongresu polegało na włączeniu w szerokim zakresie studiów nad współczesnością, repre­ zentowanych przez przedstawicieli takich dyscyplin, jak historia najnowsza, etno­ grafia, historia kultury, demografia, ekonomia i filozofia. Jest też znamienne, iż przedstawiciele nauki krajów zachodnich nadal koncen­ trują swą u w a g ę na tematyce zakreślonej tradycyjnym rozumieniem przedmiotu „mongolistyki". Odrębne miejsce zajmują badacze Z S R R , mający odległe tradycje �282 KRONIKA studiów w Mongolii i imponujący dorobek, zwłaszcza w zakresie archeologii i języ­ koznawstwa. Problematyka współczesności była najsilniej reprezentowana w refe­ ratach gospodarzy, delegatów Polski, NRD, częściowo Węgier i ZSRR. Na specjalną u w a g ę zasługuje grupa referatów, których autorzy wskazywali na konieczność ujmowania problematyki mongolskiej w poszerzonym kontekście — bądź to przestrzennym (np. na tle problematyki l u d ó w Azji Środkowej), bądź w historycznym procesie komunikacji i kontaktu kulturowego Mongołów z innymi narodami Azji i Europy, bądź wreszcie — w szerszych ramach teoretycznych, np. w konfrontacji z wiodącymi procesami współczesnego świata 4 T a tendencja, po­ dobnie jak wspomniane wyżej poszerzenie zakresu tematycznego pojęcia „mongolistyka", jest uwarunkowana stanem kumulacji wiedzy gromadzonej w tradycyjnej konwencji studiów mongolistycznych — w zasadzie regionalistycznych. Taka droga rozwoju wydaje się być charakterystyczna nie tylko dla mongolistyki, ale dla wszelkiego rodzaju studiów, których obiektem był wężej lub szerzej zakreślony region. Pojawienie się tej tendencji nie oznacza rezygnacji czy nawet możliwości rezygnacji ze studiów dawnego typu, oznacza jedynie poszukiwanie dla nich szer­ szej perspektywy poznawczej. Oznacza to również uświadomienie sobie możliwości uprawnionych już rozważań w kategoriach ogólnej teorii kultury. Realizacja ta­ kiego ambitnego zadania jest jednak nie do pomyślenia bez podejmowania dalszych cząstkowych czy nawet przyczynkowych studiów historycznych, etnograficznych, językoznawczych, demograficznych, ekonomicznych o wyraźnie nowym ukierunko­ waniu, a także zwiększonych wymaganiach metodologicznych i ostrych rygorach warsztatowych. Warunkiem w s t ę p n y m w ł a ś c i w e g o zużytkowania dotychczas zgromadzonych zbiorów źródłowych oraz opracowań cząstkowych jest sprawny przebieg procesu informacji naukowej. Kongres ujawnił ogromny niedostatek w tej dziedzinie, co tłumaczy ż y w e zainteresowanie referatami prezentującymi stan badań mongoli­ stycznych w poszczególnych krajach. Zadanie usprawnienia przebiegu informacji naukowej spoczywać będzie zapewne na w y ł o n i o n y m w czasie obrad Stałym Komi­ tecie Międzynarodowego Kongresu Mongolistów w składzie: przewodniczący — prof. В. Szirendyb (MRL), wiceprzewodniczący — prof. L . Ligetti (Węgry), prof. A. P. Okładnikow (ZSRR), prof. Sh. Hattori (Japonia), prof. O. Lattimore (USA), prof. D. Dylykow (ZSRR), prof. К. Huber (NRD), prof. F . Burkhard (USA) oraz se­ kretarz generalny — S. Luwsanwandan (MRL). Cele tego Komitetu zostały sformu­ łowane następująco: 1) ułatwianie kontaktów między ośrodkami badań i studiów mongolistycznych, 2) utrzymywanie k o n t a k t ó w z U N E S C O i międzynarodowymi organizacjami naukowymi, interesującymi się studiami mongolistycznymi, 3) usta­ lanie miejsca i t e r m i n ó w międzynarodowych kongresów mongolistycznych. W Sekcji A wygłosiło referaty wielu wybitnych uczonych, jak np. prof. L . L i ­ getti (Węgry), prof. G. D. Sandżajew (ZSRR), prof. W. Heissig (NRF), prof. P. Chorłoo (MRL), prof. В. Rinczen (MRL), prof. Sh. Hattori (Japonia), prof. P. Aalto (Finlandia). W tej sekcji wygłosił również referat doc. dr hab. S. Kałużyński oma­ wiając terminologię pokrewieństwa u ludów mongolskich. Jakkolwiek w Sekcji A dominowała problematyka językoznawcza (rozwiązywana często na gruncie najnow­ szych osiągnięć metodologicznych i warsztatowych), to jednak pojawiły się tam również całkowicie nowe tematy, jak np. Odbicie procesu kształtowania się mon­ golskiej klasy robotniczej w literaturze pięknej (P. Bauwe —• NRD). Szersze o m ć 1 Jako przykłady tego rodzaju referatów można by wskazać referat przedstawi­ cielki Kanady, Pani K . Rawling, czy przedstawiciela U S A prof. D. Sinora, oraz przedstawicieli Polski, prof. W. Dynowskiego i doc. dr hab. Z. Sokolewicz. �283 KRONIKA 2 wienie obrad Sekcji A znajdzie Czytelnik w innym c z a s o p i ś m i e , w niniejszym sprawozdaniu podamy natomiast nieco więcej informacji o referatach wygłoszonych w Sekcji B, w której znalazła się większość członków polskiej delegacji. Obrady Sekcji В otwierał referat historyka mongolskiego, prof. Sz. Nacagdordża, Nauki historyczne w MRL. Łącznie w sekcji tej wygłoszono 54 referaty. D a ­ dzą się one pogrupować w pewne zespoły. W takim układzie podamy je poniżej w kolejności określonej porządkiem alfabetycznym nazwisk autorów. Pierwszy zespół stanowiły referaty z zakresu archeologii: D. Dordżi (MRL): Klasyfikacja mongolskich rysunków naskalnych; S. Michajłow ( B R L ) : O tzw. ka­ miennych babach jako przejawie kultu zmarłych u starożytnych Bułgarów; E . A. Nowgrodowa (ZSRR): Kamienne wyobrażenia jeleni a niektóre problemy wczesnej historii Mongolii; A. P. Okładnikow (ZSRR): Nowe dane o wczesnej historii Mon­ golii; Ch. Perlee (MRL): Niektóre zagadnienia historii osadnictwa w świetle znale­ zisk archeologicznych; N. Ser-Odżaw (MRL): Archeologia w MRL; W. W. Wołków (ZSRR): Niektóre problemy wieku brązu i wczesnej epoki żelaza w Mongolii. Drugi zespół stanowiły referaty historyków traktujące o dziejach Mongolii sprzed okresu autonomii: Sz. Bira (MRL): Studia z historii kultury Mongolii; J . Boyle (Wielka Brytania): Identyfikacja zdarzeń i miejsc związanych z historią światowego imperium mongolskiego; C. Chandsuren (MRL): W kwestii pochodzenia Juan i ich stolicy Mu-me; Cz. Dalai (MRL): Mongolskie tłumaczenie kroniki JuanSzich; Cz. Dżugder (MRL): Społeczno-polityczna i filozoficzna myśl w Mongolii w wieku XIX; M. Golman (ZSRR): Rosyjskie zasoby archiwalne dotyczące historii Mongolii lat 60-tych do 80-tych XVII wieku; D. Gongor (MRL): Tworzenie się na­ rodowości Chalcha; J . Kolmas (CSRS): Ze stosunków tybetańsko-mongolskich; O. Lattimore (Wielka Brytania): Drewniany futerał mongolskiej pajzy; W. A. L i w szic (ZSRR): Sogdyjskie inskrypcje w Bugat; M. Murakami (Japonia): O niektó­ rych nazwach i wyrażeniach w Sekretnej Historii Mongołów; I . Rachewitz (Australia): Kilka uwag o podstawach ideologicznych imperium Czingiz-chana; J . Schubert (NRD): Burchan-chaldun czy Chentej-chan?; D. Sinor (USA): Mongol­ ska inwazja w Europie i niektóre jej następstwa; G. Suchebataar (MRL): O sto­ sunkach etnicznych pomiędzy Hun i Hsien-pi; C . Szugar (MRL): Nowe dane o dru­ ku ksylograficznym w Mongolii; E . Tryjarski (PRL): Nowe odkrycia zabytków tiurkskich w Mongolii i metody publikowania napisów runicznych. Trzeci zespół tematyczny stanowią opracowania obejmujące dzieje autonomicz­ nego państwa mongolskiego, okres rewolucji i bezpośrednio porewolucyjny: D. K a r a (WRL): Dokumenty z historii rewolucji ludowej w Mongolii; F . Isono (Wielka B r y ­ tania): List Bogdogegena do cesarza japońskiego według Kodama. Czwartą grupę stanowią opracowania, które obejmują proces przemian spoleczno-ustrojowych okresu porewolucyjnego: W. Dorbakowa (ZSRR): Tradycyjne mon­ golskie rzemiosło domowe; N. Sandżadordżi (MRL): Z historii ustroju Mongolskiej Republiki Ludowej. Piąty zespół tworzą opracowania na temat stosunków Mongolii z innymi kra­ jami: I. Čima (CSRS): Stosunki mongolsko-czeskie; S. D. Dylikow (ZSRR): Stosunki mongolsko-radzieckie; W. Hartwig (NRD): Znaczenie niekapitalistycznej drogi roz­ woju Mongolii dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Azji i Afryce; K . Rawling (Kanada): Porównawcze aspekty stosunków politycznych między Mongolią a in- 2 Sprawozdanie takie zamieszczone zostanie w 2 numerze „Przeglądu Orientalistycznego" w 1971 roku. �284 KRONIKA nymi krajami Azji Centralnej; Sz. Sandag (MRL): Z historii międzynarodowych stosunków Mongolii. Szóstą grupę stanowią studia nad współczesnością: S. Batanchatan (MRL): Współczesne problemy etniczne w MRL; G. Cerenchand (MRL): Współczesna mon­ golska rodzina aracka; B. Cewegsuren (MRL): Dżargałan — Państwowe Gospodar­ stwo Rolne w MRL; D. Dugar (MRL): Współczesne kooperatywy rolnicze; W. Dy­ nowski (PRL): Nowe i najnowsze w kulturze aratów mongolskich; D. Ghur (MRL): Ludność Mongolii, jej wzrost i struktura zawodowa; R. Hamayon (Francja): Kilka obserwacji etnograficznych związanych z wymianą tabakierek wśród Mongołów; D. Markowska (PRL): Procesy urbanizacyjne we współczesnej Mongolii; G . S. Matwiejewa (ZSRR): Nauka Lenina o planowaniu gospodarczym, w budownictwie socja­ lizmu i jej realizacja w warunkach mongolskich; S. Miagmardżaw (MRL): Użyt­ kowanie zasobów pastwiskowych w gospodarce nomadycznej; U. Rattig (NRD): Uwagi o systemie kształcenia zawodowego w MRL; Sz. Sereter (MRL): Wdrażanie innowacji naukowych i technicznych w przemyśle MRL; Z. Sokolewicz (PRL): Wybrane problemy etnograficznych badań nad kulturą klasy robotniczej w MRL (założenia i postulaty); S. Szynkiewicz ( P R L ) : Budżety domoiue rodzin, (irackich,, niektóre zmiany w ciągu ostatnich 50-ciu lat; B. Tudew (MRL): Rola klasy robot­ niczej w rozwoju ekonomicznym Mongolii. Siódmy zespół tworzą informacje o stanie badań mongolistycznych w poszcze­ gólnych krajach: D. D. Luwsanow (ZSRR): Studia mongolistyczne w Buriat-Mongolskiej Republice ZSRR; R. Mitew (BRL): Studia mongolistyczne w Bułgarii; R. Rahul (Indie): Studia mongolistyczne w Indiach. Szeroki wachlarz tematyczny referatów prezentowanych na Kongresie utrud­ niał prowadzenie ż y w e j dyskusji, dlatego też za cenną możliwość należy uznać okazję do spotkań indywidualnych i bezpośredniej, nieoficjalnej wymiany poglą­ dów. Ż y w e zainteresowania wzajemne skupiały badaczy współczesności mongol­ skiej. Grupa polskich etnografów prezentowała na Kongresie wyniki swoich k i l k u ­ letnich badań terenowych w Mongolii. Mongolscy etnografowie i socjologowie, po­ dejmujący aktualnie różnorodne studia empiryczne nad współczesnymi przeobraże­ niami swego kraju, byli w i ę c z natury rzeczy partnerami ożywionych dyskusji me­ todologicznych. Spotkania kongresowe — zarówno oficjalne, jak i kameralne — zbliżyły do siebie badaczy o podobnych zainteresowaniach, co niewątpliwie przyczy­ ni się do współpracy międzynarodowej w dziedzinie mongolistyki. Danuta Markowska, Zofia Sokolewicz i POSIEDZENIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O „ETHNOLOGIA EUROPAEA" W dniach 6-9 maja 1970 r. w Arnhem (Holandia) odbyło się kolejne posiedzenie komitetu redakcyjnego pisma „Ethnologia Europaea" założonego przez prof. Sigurda Erixona. Po śmierci E r i x o n a naczelnym redaktorem pisma został prof. G . de Rohan Csermak (Francja), a w skład ścisłego (wykonawczego) zespołu redakcji wchodzą oprócz niego prof, prof.: Jorga Dias (Portugalia) i Branimir Bratanic (Ju­ gosławia). W tym czasie jednak prof. Csermak przeniósł się do Ameryki, co utrud­ nia mu aktywny udział w pracach wydawniczych. Komitet redakcyjny liczy po­ nadto 31 członków — przedstawicieli wielu p a ń s t w europejskich oraz po jednym 1 1 Por. M. G ł a d у s z, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej (26 III 1888 — 18 II 1968), „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 2, s. 11-24. �285 KRONIKA — S t a n ó w Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Reprezentantem Polski jest prof, dr Witold Dynowski. Tegoroczne posiedzenie komitetu poświęcone było przede wszystkim omówieniu dwu ważnych i pilnych problemów wydawniczych: jednym z nich jest wydanie przygotowanych już do druku dwu następnych (II i I I I ) t o m ó w „Ethnologia Europaea", za lata 1968 i 1969, poświęconych w całości Sigurdowi Erixonowi, czyli tzw. Erixonianów, których druk — jak dotąd — opóźnia się przede wszystkim z powodu braku dostatecznych funduszy. W ożywionej dyskusji zebrani podkreślali koniecz­ ność znalezienia jak najszybciej rozwiązania tych trudności. Prof. Bernet Kempers w y s u n ą ł propozycję, że za zgodą holenderskiego Ministerstwa Kultury można by oba tomy Erixonianów w y d a ć wspólnym nakładem finansowym z holenderskim Muzeum Skansenowskim. Propozycja ta została przyjęta, jak również projekt prof. Zendera, aby Erixoniana w y d a w a ć jako kolejne tomy za lata 1968, 1969 i 1970. Prof. de Rohan Csermak podkreślił konieczność utworzenia biura redakcyjnego z zespołem ludzi, którzy cały swój czas mogliby poświęcić pracom z w i ą z a n y m z wydawaniem pisma. Drugą sprawą, wokół której toczyła się żywa dyskusja, był program publiko­ wania serii podręczników etnografii ludów europejskich. W związku z tym w y ł o ­ nił się szereg trudności i problemów do wyjaśnienia, m. in. co to jest podręcznik? Czy ma to być publikacja adresowana do szerszego kręgu czytelników-laików, czy też tylko przystosowana do potrzeb studentów, bądź do obu tych grup jednocześnie? Podkreślano szczególną potrzebę opracowania podręcznika na temat metodologii badań etnologicznych w Europie. Co do. kwestii, czy podręcznik taki powinien po­ przedzać serię dotyczącą etnografii poszczególnych krajów, czy też ją zamykać, zda­ nia były podzielone: jedni uważali za właściwe, by zaczynać od syntezy metodolo­ gicznej, inni, by nią zakończyć serię. Zwracano uwagę na to, iż opracowanie takie­ go podręcznika przekraczałoby możliwości jednego człowieka, że musiałoby stano­ wić kompilację prac wielu autorów. Odczuwa się brak jakiegoś wzorcowego modelu podręcznika z zakresu etnologii. W dalszym ciągu dyskusji wyłoniło się zagadnienie, czy podręczniki w tej serii mają obejmować całe kraje, czy też mniejsze regiony jako odrębne zespoły kulturowe. Zasadniczo miały one dotyczyć całych krajów, ale nie należy tego interpretować zbyt rygorystycznie. Inną znów sprawą jest stopień uniformizacji podręczników. Uznano, że daleko posunięta uniformizacja jest nie­ realna, że należy się jedynie trzymać ogólnych wytycznych ustalonych w 1966 r. w Julita. Ustalono w ó w c z a s m. in., że należy pozostawić autorom znaczną swobodę ujęcia, z tym jednak, że szczególny akcent winien być położony na materiał preindustrialny, w celu zapewnienia możliwie największego stopnia porównywalności poszczególnych opracowań. Ponadto należy objąć zarówno kulturę materialną, orga­ nizację społeczną i folklor, jak i funkcjonalne związki zachodzące między kulturą wiejską i miejską. Prof. Tokariew wskazał na możliwość różnych ogólnych układów podręcznika ze względu na uporządkowanie materiału: wg krajów, ludów bądź w układzie tematycznym. Sprawę tę pozostawiono zasadniczo do uznania autorów. Na zakończenie konferencji ustalono, że następne posiedzenia w latach 1971 i 1972 odbędą się w Bratysławie i Belfaście, a poświęcone zostaną „kulturze ma­ terialnej" i tematyce „ethnosu". Sprawa w y b o r ó w nowego składu komitetu redak­ cyjnego została odłożona do następnego posiedzenia. KM. �286 KRONIKA S E M I N A R I U M N A U K O W E Z O R G A N I Z O W A N E P R Z E Z PRACOWNIĘ B A D A N NAD WSPÓŁCZESNOŚCIĄ OŚRODKA B A D A N N A U K O W Y C H IM. W. KĘTRZYŃSKIEGO W O L S Z T Y N I E (4-6 V I 1970) Tegoroczne seminarium jest już drugim z kolei spotkaniem naukowo-roboczym na szerszą skalę, zorganizowanym przez Pracownię Badań nad Współczesnością OBN. (Poprzednie odbyło się w czerwcu 1969 roku). Tematyka seminariów jest ściśle związana ze strukturą i założeniami Pracowni obejmującej 3 zespoły robocze: etnograficzny, socjologiczny i demograficzny pod w s p ó l n y m kierownictwem dr Anny Szyfer. W 1969 r. dominującą t e m a t y k ą reprezentowaną na seminarium b y ł y wyniki badań etnograficznych prowadzonych od szeregu lat przez Pracownię na terenie Warmii i Mazur; obrady tegorocznego seminarium podporządkowane zostały problemom demograficznym regionu, tematyce etnograficznej poświęcono tylko 1 referat dr Anny Szyfer, pt. Przemiany kulturowe a zmiany struktury wsi. Obradom przewodniczył doc. dr Mikołaj Latuch, kierownik Zakładu Demografii Wsi S G P i S w Warszawie, który jednocześnie referatem Czynnik ludzki w prze­ kształceniach społeczno-gospodarczych wsi polskiej otworzył seminarium. Szczegól­ nym walorem seminarium było spotkanie badaczy naukowych z reprezentantami praktycznej działalności społeczno-organizacyjnej na terenie woj. olsztyńskiego, k t ó ­ rzy zarówno mieli s w ó j udział w części referatowej (np. referaty mgr St. Piątczaka, z-cy przewodniczącego P W R N w Olsztynie, pt. Gospodarka woj. olsztyńskiego w latach 1945-1970 oraz główne kierunki rozwoju do 1975 r. i mgr Z. Grzesiaka Gospodarowanie czynnikiem ludzkim w woj. olsztyńskim w okresie perspektywicz­ nym, ze szczególnym uwzględnieniem wsi), jak też obszernie i interesująco wypo­ wiadali się w dyskusji. Uderzało wielkie zaangażowanie uczestników seminarium w poruszaną tematykę. Cały drugi dzień obrad poświęcony był zagadnieniom demograficzno-socjolo­ gicznym z w i ą z a n y m z Olsztyńskimi Zakładami Opon Samochodowych (OZOS). W zakładach tych, gdzie interesująco przedstawia się proces kształtowania się za­ łogi w terenie nie mającym jeszcze tradycji przemysłowych, prace badawcze pro­ wadzone są przez zespół naukowy zakładu doc. Latucha, pod jego kierownictwem. Jednym z dominujących problemów O Z O S - u jest brak dostatecznej stabilizacji załogi. Warto dodać, że poza istotną — jak widać — dla regionu tematyką, sprężystą organizacją i wprawnym prowadzeniem obrad dodatkową atrakcją seminarium była jego lokalizacja w pięknym harcerskim ośrodku szkoleniowym „Perkoz" nad jeziorem Plusznym pod Olsztynkiem. Krystyna Małkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a7796a51a9d376731b0ecd44847d371.pdf 9754ae6e46a924e0ee25215c1c9e46cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:697 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.295-299 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 IV OGÓLNOPOLSKA K O N F E R E N C J A ETNOGRAFICZNA (13-14 l i s t o p a d a 1970 r.) W IV dniach 13-14 l i s t o p a d a 1970 r o k u odbyła Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna. rem Konferencji, poświęconej problematyce c y m i u n i w e r s y t e c k i e k a t e d r y etnografii Wrocławia) i Zarząd Muzeów w Arturówku pod organizatorem i zmian kulturowych s k i e j , był I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j runia, się Głównym w Łodzią inicjato­ etnografii P A N , a ośrodkami pol­ współdziałają­ ( W a r s z a w y , Łodzi, K r a k o w a , P o z n a n i a , T o ­ i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki. Konferencja naukowej w Arturówku łym k r a j u . Udział w i w stworzyła warunki wymiany informacji i myśli d l a etnografów z a t r u d n i o n y c h w różnych ośrodkach i i n s t y t u c j a c h w c a ­ Socjologii PAN Konferencji l i c z n e j g r u p y socjologów w s i I n s t y t u t u F i l o z o f i i z prof, d r B . Gałęskim d y s k u s j a c h , n i e ograniczających stworzyło przesłanki trwałej n a czele oraz się j e d y n i e integracji ich czynne do w y m i a n y naukowej na uczestnictwo opinii i polu badań doświadczeń społeczeństwa i jego k u l t u r y . zgodnie z założeniami organiza­ torów, obejmowały p r z e d e w s z y s t k i m problematykę z m i a n k u l t u r o w y c h . Referaty, Podejmo­ wały a także k o m u n i k a t y zagadnienia przemian dotychczasowych opracowania m. in. z metodami, kultury miast komunikaty Etnograficznej zakresem i kierunkami i w s i , charakteryzowały prac etnograficznych teorii zmian Referaty, ferencji związane współczesnej konferencyjne, nad procesami i ciekawsze matów zostaną o p u b l i k o w a n e w głosy d y s k u s y j n e n a metodologiczne oddzielnym tomie z I V Ogólnopolskiej znaczenie Biblioteki STUDENCKIE SEMINARIUM w W d n i a c h 10-12 g r u d n i a denckie seminarium todom i c h badania. go Studentów Etnografii studenci etnografii 1970 r. w seminarium U . W., Katedrze Etnografii. E t n o g r a f i i U . W. obrad uczestniczyli: kierownictwo studenci archeologii, c o w n i c y Zakładu E t n o g r a f i i IHKM Drozd przez socjologii a także Katedry P A N , przedstawiciele Naukowe­ wzięli udział zainteresowani otwarciu Etnografii ZSP. wsi i me­ Koła B. Fedyszaka, i historii sztuki. W i pracownicy odbyło się s t u ­ przemian z inicjatywy z ośrodka poznańskiego i k r a k o w s k i e g o , narium Cecylia ETNOGRAFICZNE współczesnych zorganizowanym kierowanego tokiem Kon­ powiązanych t e ­ Warszawie poświęcone p r o b l e m a t y c e W sugestie polskich. Mirosława OGÓLNOPOLSKIE badań niektórych p r z e m i a n , zawierały charakterystycznych dla warunków ze względu wyniki U . W., semi­ pra­ �KRONIKA 290 W ciągu 3 d n i o b r a d p r z e d s t a w i o n o torycznym dzinna fakt i metodologicznym w założeniach kulturowy, polskiej we problemy i literaturze duchowej zebranych w latach Obrady społecznej — kultury w terenie były zabytków pokolenia współczesnych współczesnych Zbigniewa etnograficznych wsi w pracach wsi przemian Kultura wsi duchowa Ele­ Gierszewskiego: powiatu części wsi Niektóre Kubiaka: Sadkowskiego: zmian, ro­ jako społeczno-kulturowych Badania północnej mery­ i obrzędowość Tadeusza młodego rodzaje przemiany 1962-1969 zmian Macieja chłopskiej pod względem F e d y s z a k : Przemiany Barbary etnograficznej, socjologicznej, S k a l s k i e g o : Współczesne skiego i Kurpiowszczyzny tradycyjnej podstawie kołbielskiej, Janusza Radziejewskiego: literaturze społeczna menty i przedyskutowano J o a n n y C z a j : Rodzina — J a k u b a J . Gałęskiego: Badania kultury w ekspedycji współczesnej podgostynińskich, polskiej prace konińskiego (komunikat), magisterskich na Grzegorza ośrodka poznań­ (komunikat). uzupełnione przesłuchaniem nagrań stępnionych p r z e z dr. J . Olędzkiego) oraz projekcją folkloru muzycznego (udo­ f i l m u p r o d . r a d z . „Cienie z a ­ p o m n i a n y c h przodków". Seminarium Studentów zostało zamknięte Etnografii, n a której ności K . N . S . E . , ustalono projekty usprawnienia roboczą sesją podsumowano przedstawicieli dotychczasowy skład K o m i s j i K o o r d y n a c y j n e j organizacji przyszłych Kół Naukowych charekter działal­ d l a K . N . S . E . oraz seminariów przyjęto etnograficznych. Nadesłane s t r e s z c z e n i a wygłoszonych p r a c : J. Gałęski: Badania Jakub czesnej literaturze Przedmiotem polskiej wyróżnia w zmian społeczno-kulturowych wsi polskiej we współ­ etnograficznej. referatu badaniu są teoretyczne współczesnych etnografię i metodologiczne założenia z m i a n w s i , a także próba od i n n y c h n a u k zajmujących etnografii określenia tego, co się tą problematyką, w szcze­ gólności od socjologii. Przyjmując, że p r z e d m i o t badawczy etnografii w i d z i różnice między t y m i n a u k a m i n i e t y l k o w kach badawczych, (etnografowie lecz również posiłkują się i w sposobie kategoriami i socjologii tłumaczenia teorii j e s t wspólny, stosowanych kultury, autor metodach i t e c h n i ­ badanej n i e zaś rzeczywistości układu społecz­ nego). Chociaż skiej teoretyczne i metodologiczne poszczególnych gólnych ośrodków. ośrodków, Różnice Etnografia zdaniem polska autora w referatu, małych jednak do etnografii p e w n e różnice w z odmiennej wyróżnienia pol­ badaniach tradycji poszcze­ kierunków badaw­ polskiej. badaniach n a d współczesnymi zmianami wsi nawiązuje, zarówno do k o n c e p c j i K . D o b r o w o l s k i e g o j a k i do n o ­ osiągnięć m e t o d o l o g i c z n y c h nie n a badaniu współczesnej wykazać te, wynikające n i e upoważniają c z y c h w e współczesnej etnografii wych założenia są z a s a d n i c z o wspólne można j e d n a k antropologii społeczności kulturowej, l o k a l n y c h , stosując koncentrując zarówno się głów­ jakościowe jak i ilościowe t e c h n i k i b a d a w c z e . Janusz Radziejewski: Badania współczesnych przemian wsi polskiej w literaturze socjologicznej Referat omawia ny i a n a l i z u j e p r a c e następujących społeczne w s i w w Polsce Ludowej, nika. Socjologia Polsce Ludowej, autorów: D . Gałaja — B . Gałęskiego — Zmiany Zmia­ społeczne w s i B a d a n i a społecznej s t r u k t u r y w s i p o l s k i e j , Chłopi i zawód r o l ­ wsi, A. Pawełczyńskiej — Dynamika przemian kulturowych na �297 KRONIKA wsi, J . Turowskiego — Przemiany tradycyjnej wiejskiej społeczności lokalnej, J . Turowskiego i A. B o r n u s a — Drogi modernizacji w s i . W y p r o w a d z o n e w n i o s k i odnoszą się wyłącznie do t y c h p r a c : 1. Dobór czynników p r z e m i a n j e s t często p r z y p a d k o w y i nie pozwala n a peł­ ne o d z w i e r c i e d l e n i e i c h p r o c e s u . 2. W mane ujęciu statystycznym nie udowodniono przemian wartości pozwalają jedynie na przedstawienie jakościowych, a o t r z y ­ występowania poszczegól­ n y c h treści k u l t u r o w y c h . 3. Brak jest ujęcia historycznego, które pozwalałoby na bardziej dogłębną analizę z j a w i s k a p r z e m i a n . Zdaniem faktów autora referatu lub instytucji, wielu pochopnych badania poszukuje o bystroniowską społecznego powinny obejmować h i s t o r y c z n e . Pozwoliłoby w fakt badania to uniknąć określa wypadku, kulturowy u s t a l a n i a prawidłowości od d e f i n i c j i koncepcję autorka dwoma faktami jako sposobów chanizmów. Wychodząc ciu ujęcie wniosków. B a r b a r a F e d y s z a k : Przemiany Referat etnograficzne uwzględniając faktu kultury zmianę kulturowego i przemian durkheimowskie jako relację gdy z a k r e s y w chociaż oraz ich m e ­ konstruowanego opar­ sformułowanie czasie jednej w zachodzącą z pełnionych faktu między przez nie f u n k c j i krzyżują się. Z d a n i e m a u t o r k i : a) u s t a l a n i e j a k i c h k o l w i e k prawidłowości z m i a n należy rać na analizie m i . Najczęściej nej poszczególnych r e l a c j i zachodzących są one dostępne n a s z e m u p o z n a n i u zbiorowości; b) porównywać między jako faktami współwystępujące ze sobą można j e d y n i e f a k t y , opie­ kulturowy­ które w w da­ podobny sposób funkcjonują w d a n e j k u l t u r z e . R e l a c j a między n i m i umożliwia n a m u c h w y ­ c e n i e podobieństw charakterystycznych dla konkretnego cesy w industrializacji i urbanizacji P o l s c e należałoby zweryfikować traktowane w zespołu z j a w i s k ; jako generalizacje o p a r c i u o szczegółowe b a d a n i a c) pro­ przemian konkretnych z m i a n zachodzących w małych społecznościach. W końcowej faktów części r e f e r a t u rakteryzują których n i e ulegają uwagę n a specyfikę ujawnić istnienie spowodowane interesujące powodując p o w s t a w a n i e wpływom. Ustalenie zostało cie — f a k t y zewnętrzne) a w y t w o r a m i może zwraca się odpornością n a m o d y f i k a c j e , tworów k u l t u r o w y c h , same rami, autorka niektórych k u l t u r o w y c h w P R L . F a k t y te w p r o w a d z a n e do małych społeczności r e l a c j i między wspomnianymi faktami pełniącymi p o d o b n e f u n k c j e prawidłowości towarzyszące cha­ nowych (w w wy­ utwo­ refera­ przeszłości, wprowadzaniu wszelkich ustaw. Autorka planuje przeprowadzenie badań terenowych i obrzędowość rodzinna w oparciu o powyższe ekspedycji kołbiel- wskazówki. Joanna Czaj: Rodzina w założeniach skiej Referat nych powstał na Mazowszu w oparciu o materiały południowo-wschodnim, z badań terenowych n a obszarze n i a rozpoczęte w 1969 r o k u z i n i c j a t y w y M a z o w i e c k i e g o gromady przeprowadzo­ Kołbiel. Towarzystwa Bada­ Kulturalnego mają c h a r a k t e r i n d y w i d u a l n y c h badań pracowników n a u k o w y c h oraz p r a k t y k denckich. obecnej. Badania obejmują okres od uwłaszczenia chłopów w 1864 do stu­ chwili �KRONIKA 298 Badania terenowe staw gospodarczych ny, obrzędowości a dalszej w referat świetle badań Społeczne chłopskiej, rodzinnej kolejności — Niniejszy w poświęcone są z a g a d n i e n i o m rodziny i dorocznej, poświęcony i kulturowe zajęciom sztuce, f o l k l o r o w i n a d rodziną osadnictwa, budownictwa, społeczno-ekonomicznej struktury pozarolniczym, i literaturze przemiany w regionie niniejszego Kołbieli handlowi ludowej. j e s t a n a l i z i e z m i a n elementów chłopską. W n i o s k i pod­ rodzi­ w kultury artykułu okresie ludowej brzmią: po II 1) wojnie światowej uległy dużemu przyśpieszeniu. 2) P r z e m i a n y w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia rodzinnego na badanym obszarze zgodne są z tendencją z wyjątkiem s f e r y obrzędowości r o d z i n n e j charakteryzującej ogólnokrajową, się w r e j o n i e kołbiel- s k i m dużą zachowawczością. 3) T r a d y c y j n y c h a r a k t e r obrzędów r o d z i n n y c h s t a n o ­ w i c i e k a w y t e o r e t y c z n i e p r o b l e m i w y m a g a bliższych studiów. Tadeusz Maciej Ciołek Z DZIAŁALNOŚCI S T U D E N C K I E J S E K C J I A M E R Y K A N I S T Y C Z N E J Od szeregu lat na Wydziale H i s t o r y c z n y m Uniwersytetu Warszawskiego w i e l u studentów w y k a z y w a ł o duże z a i n t e r e s o w a n i e problematyką dotyczącą h i s t o r i i i k u l ­ t u r y I n d i a n amerykańskich. Zaistniała więc p o t r z e b a powołania do życia o r g a n i ­ z a c j i zrzeszającej zajmujących się s p r a w a m i a r n e r y k a n i s t y - c z n y m i , umożliwiającej p r o w a d z e n i e d y s k u s j i , w y m i a n ę poglądów oraz pomoc w p r a c y n a d r o z w i j a n i e m zainteresowań. Jesienią 1968 r o k u z i n i c j a t y w y studentów a r c h e o l o g i i powstała S e k c j a A m e r y k a n i s t y c z n a K o ł a N a u k o w e g o Studentów p r z y K a t e d r z e A r c h e o l o g i i P r a d z i e j o w e j i Wczesnośredniowiecznej U W . O p i e k u n e m n a u k o w y m S e k c j i został doc. d r A n d r z e j Wierciński. Z e b r a n i a S e k c j i , odbywające się r a z w miesiącu, od początku cieszyły się dużą frekwencją, liczba akcji i to n i e t y l k o w ś r ó d studentów spoza obejmowała jej członków. Dzięki p o p u l a r y z a t o r s k i e j , mającej dentów z problematyką i Sekcji. temu Na było zebrania możliwe n a celu zapoznanie przychodziła rozwinięcie j a k największej liczby a m e r y k a n i s t y c z n a . T e m a t y k a zebrań była b a r d z o zagadnienia archeologiczne, etnograficzne, historyczne duża szerokiej i stu­ szeroka i n . Oto k i l k a p r o b l e m ó w p o r u s z a n y c h w r e f e r a t a c h : „geneza i k o n t a k t y k u l t u r a m e r y k a ń ­ s k i c h z k u l t u r a m i S t a r e g o Świata", „Kształtowanie się świadomości e t n i c z n e j wśród ludów a n d y j s k i c h Q u e c h u a i A y m a r a " , „budownictwo p r z e d k o l u m b i j s k i e r y c e Ś r o d k o w e j " , „instrumenty m u z y c z n e w ności z i e m s k i e j w „najnowsze b a d a n i a państwie I n k ó w " , dawnym „problemy w Ame­ M e k s y k u " , „struktura włas­ archeologiczne a r c h e o l o g i c z n e w M e k s y k u " , „wyniki badań w Ameryce Płn.", antropologicznych doc. dr. A . Wiercińskiego w A m e r y c e Ś r o d k o w e j " . R e f e r a t y były i l u s t r o w a n e b o g a ­ tym materiałem filmowym i fotograficznym. Na zebrania zapraszano wiele osób ze świata n a u k i interesujących się A m e r y k ą indiańską, które brały udział w d y s k u ­ sjach i opowiadały o wrażeniach z pobytu w Ameryce i przeprowadzanych tam badaniach naukowych. Należy podkreślić, że S e k c j a nawiązała k o n t a k t y z i n n y m i ośrodkami amery- kanistycznymi. Jej przedstawiciele zorganizowała Szczególnie wzięli udział w Seminarium Sekcja Amerykanistyczna P T L w ożywione k o n t a k t y łączą członków A m e r y k a n i s t y c z n y m , które Poznaniu w Sekcji k w i e t n i u 1969 r o k u . z amerykanistami z k o w a ( w y m i a n a referatów n a u k o w y c h , p o m o c i współpraca). Kra­ �299 KRONIKA W c e l u ułatwienia bibliografii w a t n y c h znajdujących ku pracy członkom amerykanistycznej półroczny kurs i sympatykom ze w s z y s t k i c h się w W a r s z a w i e . zapoczątkowano bibliotek i znanych zbieranie zbiorów S e k c j a zorganizowała również w języka hiszpańskiego, przygotowujący pry­ 1969 r o ­ do tłumaczenia tekstów n a u k o w y c h i śledzenia l i t e r a t u r y dotyczącej A m e r y k i Łacińskiej. Ostatnią i największą z d o t y c h c z a s podjętych przez Sekcję n i z o w a n i e , wspólnie z a m e r y k a n i s t a m i z K r a k o w a , w y s t a w y Indian w polskich zbiorach niemuzealnych". Wystawa akcji było pod tytułem była pierwszą zorga­ „Kultura tego rodzaju imprezą w P o l s c e i miała do spełnienia ważną rolę zarówno dydaktyczną, j a k też popularyzatorską. Stanowiła o n a jedyną możliwość udostępnienia s z e r o k i e m u nu zainteresowanych ficznych będących niezwykle własnością ciekawych osób kolekcji prywatnych. archeologicznych Ponadto była i gro­ etnogra­ próbą pokazania dorobku polskiej amerykanistyki. Wystawa rzowskim była o t w a r t a w d n i a c h 22 X I - 1 2 X I I 1970 r o k u w Pałacu K a z i m i e ­ gmachu UW. Eksponowane z a b y t k i pochodziły z k o l e k c j i w a r s z a w s k i c h , k r a k o w s k i c h i poznańskich. W y s t a w a p r z e z cały czas cieszyła się dużym z a i n t e r e ­ s o w a n i e m . Komunikatywność i atrakcyjność e k s p o z y c j i podnosiło z a s t o s o w a n i e t e c h ­ nik audiowizualnych (podkład muzyczny, ruchome przeźrocza). Dużą pomocą dla zwiedzających był k a t a l o g zawierający krótkie w p r o w a d z e n i e w problematykę a m e rykanistyczną oraz spis k o l e k c j i i i c h właścicieli. Z okazji otwarcia w y s t a w y odbyło się n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m krótkie s e m i n a r i u m , które zorganizowała S e k c j a A m e r y k a n i s t y c z n a z udziałem władz u c z e l ­ ni i zaproszonych gości z różnych ośrodków poświęcone były z a g a d n i e n i o m b l e m y p o r u s z a n e w r e f e r a t a c h były następnie Wygłoszone Nowe twa kierunki zostały badan wiedzy następujące referaty: amerykanistycznych w peruwiańskich lomas; uniwersyteckich w Polsce. dyskutowane. R. Mańkowska — problem i A. a u t o r z y zwrócili u w a g ę n a przydatność hydrologiczno-geologicznej w badań p r o w a d z o n y c h Krzanowski, przedkolumbijskiego w interpretacjach Ameryce wymagałby p r z e z . archeologów osadnic­ zastosowania archeologiczno-etnograficz- n y c h . P r o b l e m w y k r y w a n i a i d o t a r c i a do p o z i o m u w o d y p o d z i e m n e j k a prehistorycznego Referaty związanym z archeologią, etnografią i historią. P r o ­ określonych, w i specjalistów miarę p r z e z człowie­ szczegółowych hydrogeologów. Być może b a d a n i a te pozwoliłyby wyjaśnić rozwój l u b z a m i e r a n i e życia osiadłego w r y c h rejonach Andów podnoszeniem R. T o m i c k i , Śmierć w religii się l u b o p a d a n i e m Majów; przedmiotem poziomu wody r e f e r a t u był k o m p l e k s w i s k k u l t u r o w y c h składający się z c z t e r e c h , ściśle ze sobą powiązanych elementów kosmologii, obrzędów pogrzebowych, o r a z wierzeń i obrzędów związanych znaczenia motywu śmierci w t y c h zespołach p o z w a l a nania z innymi kulturami Mezoameryki, rarchia władzy wierzeń ze składaniem a własność ziemska niektó­ podziemnej. ofiar dotyczących zja­ zespołów: panteonu z ludzi. Rekonstrukcja n a przeprowadzenie porów­ Hie­ głównie z aztecką. A . M a c i e r e w i c z , w Tawantinsuyu w początkach XVI~go Anna wieku. Urban � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5715eb82805877998931095416b4864d.pdf ac3e8bf1db96baf6a2da0f08cbd96d7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:718 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.278-284 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polski", t. X V I z. 2 M O N G O L I A 1971 NOWA F A Z A B A D A Ń P O L S K I E J E K S P E D Y C J I E T N O G R A F I C Z N E J 1 W procesie dynamicznych przeobrażeń, jakim podlega współczesna Mongolia, w toku jej urbanizacji i ogólnego unowocześnienia procesami w i o d ą c y m i są — jak się zdaje — dwa współzależne nurty. Pierwszy z nich to rozwój uprzemysło­ wionego miasta, a więc tego, co w mongolskim krajobrazie kulturowym jest ele­ mentem najnowszym; drugi to modernizacja i intensyfikacja tradycyjnego paster­ stwa, które przez wieki określało kształt stepowego bytowania. Ambitne plany państwowe, zmierzające do przekształcenia Mongolii w kraj przemysłowo-agrarny, z natury rzeczy akcentowały dotychczas znaczenie procesu industrializacji. Rozwój ludnościowy miast realizował się m. in. przez powszechną migrację ludności arackiej. Z w a ż y w s z y na niedoludnienie kraju i fakt, że chudon nie stanowi tu rezerwuaru zbędnych rąk roboczych (jakim bywa np. przeludniona w i e ś w gospodarce europejskiej), można twierdzić, że ludność pasterska ponosi dużą część społecznego kosztu rozwoju miasta. Rosnące wskutek powstawania ośrod­ ków miejskich zapotrzebowanie na żywność przy spadającej liczbie jej produ­ centów powoduje wzrost obciążeń przypadających na każdego zatrudnionego w pa­ sterstwie, co — jako czynnik skłaniający do rezygnacji z tego zajęcia — pogłębia jeszcze istniejące dysproporcje. Główne — potencjalnie —• źródła siły roboczej, jakimi są wkraczające w wiek produkcyjny roczniki młodzieży, zbyt słabo zasila­ ją kadrę pasterską znajdując zatrudnienie lub dalszą naukę w mieście. Trzeba tu bowiem podkreślić, że młode pokolenie jest szczególnie podatne na przyciąga­ jące działanie miast. System szkolnictwa, koncentrujący uczniów czy to wokół szkół podstawowych (w centrach somonów), czy to w internatach szkół średnich (przeważnie w stolicach ajmaków), zdecydowanie przyczynia się do oderwania ich od zajęć pasterskich i związanych z nimi tradycji. W jego działaniu można dopa­ trywać się częściowego wytłumaczenia, dlaczego liczba a b s o l w e n t ó w szkół śred­ nich (tzn. przebywających 7-8 lat w mieście), którzy wracają do pracy w paster­ stwie, jest zgoła znikoma . 2 3 Postanowienia władz mają zaradzić tej sytuacji; I X Plenum M P L - R wytyczyło program działania na rzecz zaspokojenia deficytu rąk roboczych w pasterstwie. Plan ten przewiduje, że w przeciągu lat 1971-1975 do brygad pasterskich w całym kraju 1 Ekspedycja etnograficzna w składzie: prof, dr W. Dynowski (kierownik eks­ pedycji), dr D. Markowska i niżej podpisany, prowadziła w s t ę p n e badania tere­ nowe w sierpniu 1971 r. w dwóch somonach ajmaku bułgańskiego (ok. 400 k m na północny zachód od Ułan Bator) oraz w somonie Bajan (w ajmaku Centralnym). U ż y w a m tu z braku określenia polskiego — słowa mongolskiego, oznacza­ jącego „wieś", step, prowincję w znaczeniu „nie-miasto". W ajmaku bułgańskim wynosiła ona dotychczas 20-30 osób rocznie, przy ogólnej liczbie ludności pasterskiej w wieku produkcyjnym ok. 15 tys. i niedo­ borach siły roboczej rzędu 20%. 2 8 �279 KRONIKA 4 przydzielonych zostanie 50 tys. absolwentów szkół średnich . Już teraz można jed­ nak przypuszczać, że niedobór młodzieży nie zostanie zlikwidowany; w y s t ą p i on znów za parę lat, gdy młodzież męska obejmowana obecnie akcją w y j a z d ó w w chudon osiągnie wiek poborowy. Wydaje się, że przeciwdziałanie będzie s i ę musiało realizować w skali całego społeczeństwa, z w ł ą c z e n i e m ludności miejskiej, zwłasz­ cza jej nieproduktywnej części. P o s t ę p o w a n i e takie byłoby zgodne z generalną linią polityki gospodarczo-społecznej w M H L . Decyzje i działania władz idą bowiem w kierunku w y r ó w n y w a n i a dysproporcji w rozwoju miasta i chudonu — powodo­ wanych przez procesy ż y w i o ł o w e . W pierwszej kolejności trzeba zlikwidować te spośród obecnych uwarunkowań, które sprawiają, że rozwój jednej gałęzi gospo­ darki narodowej odbywa s i ę kosztem drugiej, że niejako rewersem procesu indu­ strializacji jest upośledzenie gospodarki pasterskiej. O przyszłości pasterstwa w Mongolii stanowić będą działania kompleksowe. Dokumenty XVII Zjazdu M P L - R przewidują intensyfikację produkcji zwierzęcej i modernizację w a r u n k ó w bytu, co w sytuacji mongolskiej konkretyzuje się przez tworzenie osiadłych otarów, powiększenie liczby studzien, b u d o w ę stałych b u d y n k ó w dla zwierząt oraz baz paszowych. Zadanie przygotowania naukowych podstaw dla przyszłych posunięć społecznych otrzymała Mongolska Akademia Nauk. Z racji utrzymywania przez nią stałej współpracy z Polską Akademią Nauk ekspedycja etnograficzna, kierowa­ na przez prof, dra W. Dynowskiego, w ł ą c z y ł a się, poczynając od 1971 г., do pro­ wadzonych przez pracowników komórki socjologicznej M A N badań nad młodym pokoleniem pasterzy. W znacznej mierze będą one stanowiły kontynuację dotych­ czasowych studiów ekspedycji nad całością przeobrażeń tradycyjnego pasterstwa w strefie stepu Azji Ś r o d k o w e j . Przypomnieć tu należy, że badania polskie pro­ wadzone od 1963 r. objęły już liczne zagadnienia składające się na problematykę adaptacji kultury koczowniczej w warunkach nowoczesnego p a ń s t w a o ustroju socjalistycznym . Nowe badania leżą w i ę c na linii prowadzonej dotychczas analizy problemów denomądyzacji i rozwoju elementu osiadłego w gospodarce pasterskiej. Od poprzedniej fazy będzie je natomiast różniła większa m o ż l i w o ś ć doraźnego za­ stosowania ich rezultatów w praktyce społecznej. Przedmiotem badań terenowych jest tu nie tylko omówiony powyżej problem ilościowego deficytu siły roboczej, m o ż l i w y przecież do złagodzenia nawet na drodze decyzji administracyjnych. Pre­ cyzyjnych ustaleń naukowych ad usum przyszłej praktyki społecznej wymaga na­ tomiast jakościowa strona problemu, do analizowania której etnografia jest bar­ dziej predestynowana, a mianowicie kwestia społecznej' wartości młodych pasterzy. W pierwszej kolejności określić trzeba ich przydatność mierząc ją kryterium kwa­ lifikacji zawodowych: posiadanej wiedzy i doświadczenia produkcyjnego. Na zasób wiadomości pasterskich młodego pokolenia składają się dziś treści pochodzące 5 4 Rezultaty pierwszego roku akcji są w ajmaku bułgańskim znaczne; przyspo­ rzyła ona brygadom 250 dziewcząt i chłopców w wieku 15-16 lat, a w i ę c dziesię­ ciokrotnie w i ę c e j aniżeli średnio rocznie w latach poprzednich. Rekrutacja odby­ w a ł a się w szkołach, o losach absolwenta decydowała komisja; akcję zakończył kurs pasterski i centralna uroczystość w stolicy ajmaku. Przez najbliższe 2 lata młodzież obowiązana jest pracować w gospodarstwie; przyłączono ją p r z e w a ż n i e do rodziców lub rodzin, tam zaś, gdzie było to niemożliwe, tworzono jurty z a s t ę p ­ cze pod opieką i nadzorem instruktora (doświadczonej dojarki, pasterza). Owocem ich są — oprócz materiałów zgromadzonych w archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N — następujące publikacje uczestników ekspedycji: W. D yn o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; Studia mongolskie, Wrocław 1969; Poland at the 8-th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław 1968; D. M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z. S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968. 5 �280 KRONIKA z dwóch źródeł: pierwszym jest tradycyjna wiedza aratów o zwierzętach i rośli­ nach, drugim — nowoczesne nauki agro- i zootechniczne. P o n i e w a ż przydatność w s k a z ó w e k tradycyjnej sztuki pasterskiej została już zaakceptowana przez naukę — w ł a d z e dążą do integrowania obu tych rodzajów wiedzy. Charakterystyczne jest organizowanie przekazu doświadczenia starych pasterzy w nowoczesnej formie — kursów, prelekcji, broszur; najwybitniejsi są też kreowani na bohaterów w s p ó ł ­ czesności. Dla zwiększenia skuteczności polityki społecznej działania te powinny posiadać s w ą n a u k o w ą podbudowę, nie ulega zaś wątpliwości, że etnografia jest w stanie dostarczyć żądane ustalenia — mieszczą się one bowiem w zakresie jej problematyki badawczej. Są to przede wszystkim wnioski z analizy procesu trans­ misji kultury. Kardynalnym — zarówno dla naukowca, jak i dla praktyka — usta­ leniem wydaje się b y ć wyznaczenie reguł rządzących międzygeneracyjnym prze­ kazem umiejętności pasterskich na tle całościowego procesu transmisji treści kul­ turalnych. Nieodzowne jest przebadanie zależności między dwoma procesami prze­ kazu: doświadczenia w y t w ó r c z e g o z jednej, a praktyki pozaprodukcyjnej z dru­ giej strony. Być m o ż e okaże się, że na styku tych procesów w y s t ę p u j ą szkodliwe zakłócenia i np. doświadczenie produkcyjne starszego pokolenia jest w oczach młodzieży zdyskwalifikowane z tej tylko racji, że należy ono do zespołu treści kul­ tury tradycyjnej •— norm i zwyczajów przeżytych i ginących. Oparte na naukowych ustaleniach w tym względzie przedsięwzięcia natury socjalnej będą sprzyjać za­ chowaniu historycznej ciągłości doświadczenia produkcyjnego mimo równoczesnego zanikania innych składników kultury, topnienia ich w procesie modernizacji. Społeczna przydatność pasterza jest określana nie tylko przez jego kwalifika­ cje. Determinują ją — i to już w pierwszej instancji — aspiracje zawodowe, któ­ re — o ile sięgają poza aktualnie wykonywane zajęcie — wyznaczają nasilenie ten­ dencji migracyjnych, natomiast w obrębie tego zawodu — dążenie do awansu, pod­ noszenia produkcji itp. Czynnikiem określającym aktywność produkcyjną pasterza są także jego aspiracje kulturalne i stopień ich zaspokojenia, posiadany inwentarz kulturowy. Dane te pozwolą na wskazanie, w jaki sposób można stymulować wzrost umie­ jętności zawodowych, jakie warunki tworzyć, by były one dyskontowane w pro­ dukcji w sposób najekonomiczniejszy. Rozwiązanie powyższych problemów — oczy­ wiście uprzednio skonceptualizowanych i ujętych w pytania kwestionariuszowe, dyspozycje do w y w i a d ó w i obserwacji — wzbogacą nasz obraz mongolskiej w s p ó ł ­ czesności. P e r s p e k t y w ą dla badań jest uwzględnienie ich w y n i k ó w w sporządzaniu planu gospodarczego Mongolii na rok przyszły. Można chyba mieć nadzieję, że oznacza to zapoczątkowanie czynnego udziału etnografii w kształtowaniu tych procesów, których była ona dotychczas rejestrującym obserwatorem. Jerzy Sławomir Wasilewski V I MIĘDZYNARODOWY P R Z E G L Ą D F O L K L O R U W JUGOSŁAWII W dniach od 23-30 V I I 1971 r. w Zagrzebiu odbył się przegląd folkloru, w k t ó ­ rym wzięło udział 60 autentycznych zespołów z Jugosławii oraz 12 zespołów zagra­ nicznych z następujących krajów. Bułgarii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Pols'ki, Por­ tugalii, Rumunii, Szwecji, Węgier, Włoch, Z S R R oraz Kanady. Równocześnie odbyły się projekcje około 60 filmów etnograficznych, wśród któ­ rych znaczną przewagę stanowiły zdecydowanie najlepsze filmy jugosłowiańskie. �KKONIKA 281 Wśród filmów zagranicznych w y ś w i e t l o n o 2 filmy austriackie (święto k w i a t ó w i pie­ czenie sękacza), 2 filmy rumuńskie (wypędzanie stada w góry na pastwiska i zwy­ czaje zapustne), 2 filmy produkcji N R F (wyrób gontów oraz zwyczaje zaduszne w Rumunii •— ten drugi przy współpracy Rumunów), 2 filmy w ę g i e r s k i e (dzień powszedni na wsi węgierskiej i zwyczaj weselny) i 2 filmy francuskie (życie M u ­ rzynów w Afryce i wytapianie żelaza w Afryce). Większość pozostałych filmów jugosłowiańskich ilustrowała zwyczaje doroczne i rodzinne, a niektóre z nich rzemiosła i zajęcia codzienne ludności. Dnia 26 V I I rano odbyło się półtoragodzinne spotkanie jugosłowiańskiej rady naukowej z przedstawicielami zespołów folklorystycznych, zaś 27-28 V I I dwudnio­ we międzynarodowe sympozjum na temat: współczesny autentyczny folklor i rola f a c h o w c ó w w terenie. Sesję uzupełniły rozprawy dotyczące zagadnienia: co to jest film etnograficzny i jaki ma być film etnograficzny. Pierwszego dnia przewodniczył obradom prof, dr Milován Gavazzi rozpoczyna­ jąc je s ł o w e m w p r o w a d z a j ą c y m . Następnie do południa wygłoszone zostały nastę­ pujące referaty: Autentyczny folklor dziś i rola fachowców w terenie — dr Cvjetko Rithman, Problem autentyczności .zjawisk etnograficznych — mgr Marija Iśgum, Dobra i zła interwencja fachowców w terenie — prof. Milica Ilijim, Opiekunowie lokalnych tradycji tanecznych w wiejskich osiedlach Serbii — dr Olivera Mladenović. (Wszyscy wymienieni referenci z Jugosławii). Dalsze referaty: Zespoły folklory­ styczne w województwie bydgoskim i rola folklorystów w terenie — mgr Kalina Skłodowska-Antonowicz (Polska), oraz Folklor w dobie industrializacji — doc. dr Káróly Gaál (Austria). Popołudniowe obrady w y p e ł n i ł y rozprawy poświęcone filmom etnograficz­ nym, a w i ę c : Co nazywamy filmem etnograficznym? — dr Anna Raf fay (Węgry), Co to jest film etnograficzny'} — Vance Lakatas {Węgry), Dokumentacja filmowa w etnografii — prof. Andrija Stojanovic — i Jugosłowiański dokumentarny film o tematyce etnograficznej — prof. Duśan Darljaća (Jugosłowia). W przerwie m i ę ­ dzy przedpołudniowymi referatami odbyła się krótka dyskusja. Drugiego dnia przewodniczył obradom prof, dr Bratanic. Wygłoszono refe­ raty: Tradycyjna kultura materialna jej znaczenie i sens w życiu współczesnym — dr Jelka Radauś-Ribarić, Metody pracy i przystąpienie do gromadzenia ludowych materiałów muzycznych — prof. Slávko Zlatić, Gdzie się do dziś zachowuje fol­ klor w regionie Użickim — prof. Rade V . Poznanovic (wszyscy z Jugosławii). Po południu referat: Wędrowne elementy w środowisku miejskim — A. Zakarija (Jugosławia), oraz długa dyskusja. Jak wynika z t y t u ł ó w poszczególnych referatów, niemal wszystkie w zasadzie poruszały głównie problem przemian zachodzących w kulturze ludowej i zanika­ nie autentycznego folkloru oraz potrzeby w ł a ś c i w e j interwencji f a c h o w c ó w w te­ renie celem zachowania jego rzeczywistej formy w programach demonstrowa­ nych przez zespoły. Problem ten jest szczególnie palący w krajach, gdzie proces urbanizacji wsi postępuje bardzo szybko, jednak istnieje już i w Jugosławii, toteż zapobiegliwość etnografów jugosłowiańskich w dziedzinie ochrony rodzimego fol­ kloru jest jak najbardziej słuszna. Drugim czołowym problemem sympozjum były rozważania na temat pilnej potrzeby sporządzania dobrych etnograficznych filmów, które przede wszystkim winny stanowić materiał naukowy, a dopiero kopia może b y ć odpowiednio skró­ cona i zmontowana do celów oświatowych. Przegląd naukowych f i l m ó w dokumentarnych i porównanie ich z filmami te­ lewizyjnymi o tematyce etnograficznej wyraźnie uwydatnił różnice merytoryczne �282 KRONIKA i w zasadzie stanowił odpowiedź na pytanie — jaki ma być film etnograficzny i co to jest film etnograficzny. Należy podkreślić, iż J u g o s ł a w i a już w tej chwili posiada 333 filmy etnogra­ ficzne, które — nie tylko pod wzglądem ilości, ale niektóre z nich również pod w z g l ę d e m wartości naukowej — niewątpliwie zajmują pierwsze miejsce w E u r o ­ pie. Wymienione p o w y ż e j imprezy objęte były g ł ó w n y m programem i w zasadzie nie kolidowały ze sobą. Stwierdzić jednak należy, że program b y ł w y j ą t k o w o przeładowany, jeżeli do tego dodamy jeszcze nocne w y s t ę p y kapel ludowych, w y ­ świetlanie przeźroczy oraz takie imprezy, jak pokaz ludowych gier, w y s t ę p y grup dziecięcych w różnych punktach miasta czy degustację ludowych potraw — koli­ dujące już z programem g ł ó w n y m , a z pewnością wielce interesujące. Występy zespołów zagranicznych budziły zastrzeżenia co do ich autentyzmu. Na razie jednak ograniczę się do uwag o naszym zespole ze Stalowej Woli, który na tle innych (poza bułgarskim) w y p a d ł zupełnie nieźle i został nie tylko entu­ zjastycznie przyjęty przez publiczność, ale spotkał się również z przychylną, acz­ kolwiek nie bezkrytyczną, oceną fachowców. Natomiast zupełnym zaskoczeniem było wystąpienie delegacji zespołu ze Stalowej Woli na uroczystym bankiecie w strojach... krakowskich. Fakt ten zwrócił u w a g ę również prof. dr. Bratanica i był przedmiotem dyskusji na sympozjum. Na zakończenie dodać należy, że organizatorzy stworzyli bardzo miłą atmosfe­ rę w czasie całej imprezy, a przewodniczący miasta Zagrzebia wręczył gościom upominki w postaci cennej książki i nagrań zespołów chorwackich. Kolejny V I I Międzynarodowy Przegląd Folkloru odbędzie się w Zagrzebiu 23-31 V I I 1972 r. Kalina Skłodowska-Antonowicz WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y WSI WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO (III seminarium organizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI 1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem) Seminarium to poświęcone było problematyce związanej z przemianami za­ chodzącymi na wsi w a r m i ń s k i e j i mazurskiej. Dyscypliną wiodącą była etnografia. Seminarium miało na celu ukazanie specyfiki regionu Warmii i Mazur, a także zilustrowanie przemian kulturowo-społecznych uzyskanym w czasie badań tere­ nowych materiałem empirycznym. Motyw ten przewijał się w referatach socjolo­ gicznych, ekonomicznych i demograficznych, które stanowiły tło dla danych przed­ stawionych w referatach etnograficznych. Jedynie naświetlenie problemów przez różne dyscypliny pozwoli na dokładniejsze zapoznanie się ze specyfiką procesów zachodzących na Warmii i Mazurach. Ważność kompleksowych badań podkreślił w swoim wprowadzeniu nauko­ wym prof, dr J . Burszta. Zwrócił on uwagę, że metody badawcze etnografii po­ winny być skorelowane z zadaniami stawianymi przez społeczno-kulturową rze­ czywistość. Nawiązując do słów prof. J . Burszty o roli społecznej etnografii dr A. Szyfer stwierdziła, że badaniom na Warmii i Mazurach przyświecały dwa cele: n a u k o ­ w y — wyodrębnienie mechanizmu i determinant przemian społeczno-kulturo­ wych, oraz p r a k t y c z n y — wyodrębnienie czynników powodujących zmiany. �KRONIKA 283 Wyniki badań mogą stanowić cenne wskazówki dla dalszej polityki ludnościo­ wej na tych terenach. Badania etnograficzne na terenie Warmii i Mazur miały charakter stacjonar­ ny. Prowadzone były przez zespół studentów i absolwentów Uniwersytetu War­ szawskiego i Uniwersytetu Poznańskiego. W poszczególnych wsiach przebywano 10-14 dni. W wyniku badań uzyskano materiał rozpisany na kartach materiało­ wych w e d ł u g p u n k t ó w kwestionariusza A. Szyfer na temat integracji na Warmii i Mazurach. W czasie badań prowadzona była książka obserwacji. Uzupełnieniem zdobytych danych były nagrania magnetofonowe, fotografie, plany wsi, materiały toponomastyczne, filmy. Respondenci z każdej z badanych wsi stanowili 10°/o mie­ szkańców wsi. Chcąc lepiej zrozumieć procesy zachodzące na terenach Warmii i Mazur na­ leży sięgnąć do w y d a r z e ń po zakończeniu I I wojny ś w i a t o w e j . Wtedy to na te te­ reny zaczęły napływać różne grupy ludności. Wśród nich m o ż e m y wyróżnić grupy osadnicze i repatrianckie. Osadnictwo miało początkowo charakter spontanicz­ ny — osadnicy pochodzili z w o j e w ó d z t w a warszawskiego (Mazowsze, Mławskie, Ciechanowskie, Kurpie) oraz z w o j e w ó d z t w Polski centralnej. W ramach osadni­ ctwa zorganizowanego napłynęła ludność z w o j e w ó d z t w południowo-wschodnich (lubelskie, rzeszowskie). Ludność repatriancka z Z S R R (wileńskie, wołyńskie) przy­ była na te tereny w dwu falach (1945 r. oraz 1956/57 г.). Ludność autochtoniczna na Mazurach stanowi 20% ludności zamieszkałej na tych terenach, zaś na War­ mii — 50%. Przybyłe grupy różniły się bagażem kulturowym, strukturą wieku itd. C z y n ­ niki te m i a ł y duże znaczenie w powstawaniu nowej społeczności. Kultura autochto­ nów odznaczała się wysokim poziomem kultury technicznej, a z drugiej strony d u ż y m stopniem utrzymywania i kultywowania obrzędów i wierzeń. Wiązało to się z chęcią zachowania odrębności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; po I I wojnie ś w i a t o w e j p o w o d o w a ł o p e w n ą izolację tej grupy, a jednocześnie większą zacho­ w a w c z o ś ć form tradycyjnych. W związku z tą mozaiką ludnościową i kulturową w czasie badań u w z g l ę d n i o ­ no 4 typy wsi. Przy ich wyróżnianiu brano pod uwagę procent ludności autochto­ nicznej w stosunku do ludności osadniczej. W badaniach na tych terenach stawia­ no sobie za zadanie poznanie procesów zachodzących w wyniku zetknięcia się róż­ nych grup ludnościowych, a także czynnikami, które miały i mają w p ł y w na zmia­ ny w poszczególnych działach kultury. Przy rozpatrywaniu przemian na wsi Warmii i Mazur brano pod u w a g ę czynniki określone przez dr A. Szyfer jako zewnętrzne (warunki fizjograficzno-geograficzne, struktura społeczno-zawodowa, instytucje formalne istniejące na wsi, w p ł y w miasta) oraz czynniki w e w n ę t r z n e (struktura ludnościowa w e d ł u g grup pochodzeniowych, m a ł ż e ń s t w a mieszane). Dr A. Szyfer stwierdza, że „całość strukturalno-funkcjonalna, jaką stanowi kultura tradycyjna poszczególnych grup, jest zmienna. Poszczególne elementy tej struktury zmieniają lub tracą s w ą wartość i funkcję, zmienia się też ich relacja w stosunku do innych elementów, wreszcie pewne elementy zastępowane są bądź innymi elementami ze wzoru kulturowego innej grupy, bądź formami kultury m a ­ sowej". Autorka referatu wyodrębniła cztery kategorie zmian w kulturze Warmii i Mazur w zależności od typu i kierunku zmian, który obrały dane wzory w w y ­ niku zderzenia się kultur regionalnych. Omawiając poszczególne trendy zmian autorka bierze pod u w a g ę czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e , zmiany ilościowe i jakościowe w poszczególnych wzorach zachowań, zmiany w formie poszczegól­ nych wzorów, zmiany funkcji i miejsca w całości struktury, a także tendencje za- �284 KRONIKA niku. W wyniku zestawienia tych e l e m e n t ó w powstały cztery typy zmian w y r a ­ żone wzorami szczegółowymi przedstawiającymi wzajemne oddziaływanie na sie­ bie różnych c z y n n i k ó w w procesie tworzenia się nowych form. Dwa pierwsze wzory wyrażają, tendencje zanikowe lub zanik pewnych form. Następne wzory przedstawiają powstanie w s p ó l n e j formy zrodzonej z e l e m e n t ó w różnych w z o r ó w kultur regionalnych oraz m o ż l i w o ś ć wyboru •jednego wzoru za­ akceptowanego przez społeczność w i o s k o w ą . Przeważnie przejawia się to w przy­ jęciu wzoru autochtonicznego (tradycyjnego), zwłaszcza w zakresie kultury tech­ nicznej. Wzory przedstawione przez dr A. Szyfer odnoszą się do stanu kultury trady­ cyjnej w chwili obecnej. Autorka w i ę k s z y nacisk kładzie na elementy kultury ma­ terialnej, duchowej i u m y s ł o w e j nie biorąc pod u w a g ę kultury społecznej (oprócz obrzędów rodzinnych i dorocznych). Ilustracją referatu wprowadzającego dr A. Szyfer b y ł y szczegółowe komuni­ katy przedstawiające poszczególne schematy tworzenia się w z o r ó w społeczno-kul­ turowych na wsi Warmii i Mazur przedstawione przez uczestników badań: mgr Bożenę Bebę, mgr Halinę Murawską, mgr. Witolda K e m p k ę i mgr. Krzysztofa Brauna. Przykłady pochodziły z różnych dziedzin kultury. Obserwowano zanik stroju, żarn, stęp. Zastępowanie form tradycyjnych nowymi nastąpiło w wyposażeniu wnętrz. Zmiany nastąpiły w podziale pracy w rodzinie, stwierdzono tendencje za­ nikowe obrzędów rodzinnych. Przyjęcie wzoru grupy autochtonicznej zaakcento­ wało się w rolnictwie i przetwórstwie domowym. W zakresie p o ż y w i e n i a stwier­ dzono wzajemne zapożyczenia różnych potraw. W komunikatach podkreślano rolę małżeństw mieszanych, jaką odgrywają one w procesie przemian. W celu porównania t y p ó w przemian zachodzących na wsi polskiej wygłoszone były komunikaty oparte na materiale pochodzącym z badań prowadzonych we wsiach bieszczadzkich (dr M . Biernacka), kaszubskich (doc. dr J . Kucharska) i pod­ halańskich (dr M. Misińska). W czasie dyskusji prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła kierunki zmian zachodzące na wsi podkrakowskiej i bieszczadzkiej. Doc. dr E . Pietraszek omówił tendencję współczesnych przemian kulturowych we wsiach chłopo-robotniczych w o j e w ó d z t w a krakowskiego i katowickiego. Małgorzata Orlewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c7489c9dc45a4145120b33b4fd777c.pdf a276a051443f86f1406d552d04bb609e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:807 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:742 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.249-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К ТА О N I К А „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 I V S E M I N A R I U M N A U K O W E OLSZTYŃSKIEGO OŚRODKA B A D A N N A U K O W Y C H POŚWIĘCONE P R Z E M I A N O M MAŁYCH M I A S T WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO (IŁAWA, 29-31 M A J A 1972 R.) Było to kolejne doroczne seminarium organizowane przez Komisję Etnograficzno-Socjologiczną Pracowni Badań nad Współczesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie. W lipcu 1971 roku Ośrodek Badań Naukowych podjął badania -sondażowe w trzech miasteczkach w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego: w Bisztynku, Lidzbarku Welskim i Rynie. Podstawą wyboru tych miasteczek do badań była różnorodność po­ chodzenia terytorialnego ludności oraz odmienność życia gospodarczego. W Bisztyn­ ku i Rynie mieszka duży procent ludności n a p ł y w o w e j , natomiast dla Lidzbarka charakterystyczna jest zasiedziałość mieszkańców. Bisztynek jest miasteczkiem rol­ niczym, Lidzbark rzemieślniczo-handlowym. R y n ma charakter rolniczy, a jedno­ cześnie jego położenie na szlaku jezior mazurskich stwarza korzystne warunki do rozwoju turystyki. Badania sondażowe miały na celu uchwycenie specyfiki życia tych trzech społeczności małomiasteczkowych. Interesowano się życiem gospodar­ czym i społeczno-kulturalnym. Indywidualne wywiady o rodzinie i uczestnictwie jej członków w kulturze pozwoliły badającym dokładniej uchwycić najważniejsze problemy. Kierownicy poszczególnych grup badawczych przedstawili na seminarium spe­ cyficzne cechy badanych miasteczek. W z w i ą z k u z tym w referatach można było zauważyć różne metody podejścia do problemów małych miast. Magister Bożena Beba szuka w historii Lidzbarka Welskiego wytłumaczenia jego obecnej sytuacji. Magister Regina Drewek i mgr Krzysztof Braun zatrzymują się nad współczesnoś­ cią, ukazują najważniejsze aktualnie problemy Bisztynka i Rynu. Magister B. Beba stwierdziła, że o charakterze dzisiejszego Lidzbarka zdecy­ dowało rozwijające się przez wieki rzemiosło oraz zasiedziałość mieszkańców. Po­ w s t a ł e po I I wojnie zakłady przemysłowe stały się jakby kontynuacją dawnego rzemiosła (pracują na bazie tych samych surowców). W Lidzbarku nadal jest czyn­ nych 69 warsztatów. W życiu miasteczka dużą rolę odgrywa tzw. grupa obywateli w y w o d z ą c y c h się przeważnie z rodzin rzemieślniczych. Autorka referatu zwróciła u w a g ę na patriotyzm lokalny oraz poczucie ich odrębności wobec sąsiadów. T a k a sytuacja w p ł y w a ł a mobilizująco na postawy mieszkańców wykazujących dużą aktywność w życiu społecznym. Miało to w p ł y w na rozwój działalności instytucji kulturalno-oświatowych, niektóre z nich działają do chwili obecnej. Uzyskany w wyniku badań materiał d a ł możliwość wyboru dalszej tematyki badań, która będzie dotyczyła roli tradycji w kształtowaniu specyfiki społeczności miasteczka Lidzbark Welski. O uczestnictwie w kulturze małego miasta na przykładzie Bisztynka mówiła mgr R. Drewek. Uczestnictwo w kulturze określiła za A. Tyszką jako „indywidu- �250 KRONIKA alny udział w zjawiskach kultury, przyswajanie jej treści, u ż y w a n i e dóbr, podle­ ganie obowiązującym w niej normom i wzorom, a także tworzenie jej nowych wartości oraz odtwarzanie i przetwarzanie istniejących". Autorka referatu, opie­ rając s i ę na klasyfikacji A. Kłoskowskiej dotyczącej warstw kultury, o m ó w i ł a elementy kultury o charakterze symbolicznym („tzn. elementy o charakterze ściśle lokalnym, swoiste, dające s i ę całkowicie zamknąć w ramach społeczności i zbli­ żone do typu kultury ludowej"). W wyniku badań stwierdzono, że społeczność B i ­ sztynka ma charakter tradycyjny, świadczą o tym m.in. rodzaje kontaktów oso­ bowych oraz formy wykorzystywania czasu wolnego. W dalszych badaniach uwzględniany będzie w p ł y w różnych c z y n n i k ó w na tradycyjny układ kultury. Magister K . Braun, omawiając przemiany społeczno-kulturowe miasteczka Ryn, wykorzystuje doświadczenia kierunku funkcjonalnego w geografii osadnictwa i ur­ banistyki. Opiera s i ę na ustalonej przez ten kierunek definicji miasta traktowanego jako zbiór instytucji pełniących funkcje lokalne zaspokajające potrzeby mieszkań­ c ó w i miasta (funkcje endogeniczne) bądź zaspokajających potrzeby zaplecza (funk­ cje egzogeniezne). W wyniku badań sondażowych autor stwierdził, że R y n powi­ nien pełnić funkcje usługowe w stosunku do rolniczego zaplecza, zaspokajać eko­ nomiczne i kulturalne potrzeby mieszkańców oraz rozwinąć usługi turystyczne (z racji położenia na szlaku turystycznym). W dalszych badaniach zostanie ustalona struktura funkcjonalna miasta i jego ludności. Będą badane zachowania przestrzen­ ne ludności związane z rolą Rynu jako ośrodka usługowego w stosunku do wsi gromady Ryn. Prześledzona zostanie działalność instytucji, które mogą zdecydo­ w a ć o utworzeniu w miasteczku ośrodka gospodarczo-kulturalnego. Ilustracją sytuacji małych miast w w o j e w ó d z t w i e olsztyńskim były referaty demograficzne i ekonomiczne. Docent dr hab. Mikołaj Latuch przedstawił struk­ turę pochodzenia terytorialnego aktualnych mieszkańców miast w o j e w ó d z t w a . Dok­ tor Jerzy Suchta o m ó w i ł jedną z funkcji małych miast, a mianowicie ich rolę w stosunku do rolniczego zaplecza. W celu dokonania porównania sytuacji małych miast w woj. olsztyńskim i w innych regionach kraju przedstawiono komunikaty z woj. krakowskiego (mgr H. Wachowicz m ó w i ł a o demograficznym rozwoju małych miast; przeczytano ko­ munikat doc. dra E . Pietraszka przedstawiający etnograficzno-historyczną cha­ rakterystykę małych miast) oraz komunikaty z woj. poznańskiego (mgr B. Maj ukazał perspektywy rozwoju m a ł y c h miast, a mgr B. Januszkiewicz przedstawił problematykę etnograficzną m a ł y c h miast Wielkopolski). Problematyka m a ł y c h miast znajdowała s i ę i do dziś jest na marginesie badań demografów, ekonomistów, planistów, geografów. Brali oni pod u w a g ę rolę ma­ łych miast w sieci osadniczej. Etnografowie nie podejmowali tej tematyki badaw­ czej. Na seminarium przedstawiono pierwsze próby ujęcia problemu. Socjologów interesowało tworzenie s i ę nowego społeczeństwa w małych miasteczkach oraz zachodzące w nich zmiany kulturowe. Obecnie podejmowane s ą badania nad funk­ cjami małych miast oraz czynnikami miastotwórczymi. Należałoby uwzględnić rolę tradycji historycznej w kształtowaniu specyfiki miasta. W badaniach nie należy, jak słusznie zauważyła prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, zapominać o ludziach — mieszkańcach tych miast i ich potrzebach. Małgorzata Orlewicz �KRONIKA 251 V I OGÓLNOPOLSKI F E S T I W A L F O L K L O R Y S T Y C Z N Y W PŁOCKU 1-2 L I P I E C 1972 R. Imprezy folklorystyczne w Polsce zyskały sobie w ostatnich latach dużą popu­ larność. Prócz organizowanych sporadycznie w różnych miastach Polski, od kilku lat odbywają się również imprezy stałe, posiadające już w chwili obecnej swoje tradycje. Do takich należą między innymi Ogólnopolskie Festiwale Folklorystyczne w Płocku, organizowane rokrocznie, począwszy od 1967 roku. Program festiwali płockich obejmuje koncerty zgłoszonych zespołów folklorystycznych z terenu całej Polski, w y s t ę p y kapel ludowych oraz imprezy towarzyszące, np. kiermasze sztuki ludowej, wystawy fotograficzne, plastyczne itp. Od 1970 r. na zakończenie każdego festiwalu odbywa się sesja naukowa. Tegoroczny V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku zainauguro­ w a ł koncert mazowiecki. W koncercie tym w z i ę ł y udział zespoły istniejące na tere­ nie Mazowsza, reprezentujące folklor tego regionu. I tak, jako najlepsze należy w y m i e n i ć zespoły kurpiowskie: z Kadzidła (pow. Ostrołęka) i ze wsi Wykrot k. My­ szyńca. Pierwszy z nich to istniejący od wielu lat zespół C P L i A „Kurpianka", który znany już jest ze swoich w y s t ę p ó w zarówno w kraju, jak i za granicą. Zespół ten przedstawił w sposób autentyczny folklor Puszczy Zielonej, a w i ę c pieśni (na u w a g ę zasługuje tu wspaniały głos solistki), tańce (m.in. polka trzęsiona, gonienie po zastolu, pełne temperamentu taniec „powolniak"). Obraz tego zespołu nie byłby pełny, gdyby nie w s p o m n i e ć o kapeli, którą charakteryzowały dwie zalety: auten­ tyzm i dobre przygotowanie. Drugi z wymienionych — zespół ze w s i Wykrot — jest zespołem młodym, zarówno jeśli w z i ą ć pod u w a g ę okres jego istnienia, jak i wiek jego członków. Mimo to i tu mieliśmy do czynienia z bardzo udanym poka­ zem dobrze odtworzonego folkloru. Wszystkie elementy składające się na w y s t ę p zespołu, a w i ę c strona muzyczna, choreograficzna, strój, gwara, przedstawione były (podobnie jak w przypadku poprzednio wspomnianego zespołu) bardzo wiernie. Na potwierdzenie tego wystarczy w s p o m n i e ć chociażby przytrampywanie, powolniaka lub młodsze tańce, jak olander czy stara baba. Niezwykle udane były także w y s t ę p y solistki w zespole kobiet z Celestynowa (pow. Otwock), która śpiewała stare, ludowe pieśni swego regionu. Trudno nie w s p o m n i e ć tu o autentyzmie, skoro w y k o n a w c z y n i ą była starsza kobieta, prezentująca repertuar z okresu własnej m ł o ­ dości. S ł o w a uznania należą się także muzykantom z Czermna (pow. Gostynin). W wykonywanych tańcach w y c h w y c i ć można było zanikające obecnie, charakte­ rystyczne cechy maniery wykonawczej. W omawianym koncercie inauguracyjnym Festiwalu w y s t ę p o w a ł y także inne, nie wspomniane dotychczas zespoły z następujących miejscowości: Budki (pow. Przasnysz), Karniewo (pow. M a k ó w Maz.), Słubice (pow. Gostynin), Sanniki (pow. Gostynin) oraz dziecięcy zespół z Myszyńca. Wszystkie one przygotowały s w ó j program bardzo starannie, a usterki, które zauważyć się dały w ich w y s t ę p a c h , zostaną z pewnością już Wkrótce usunięte. Nieco w i ę k s z ą u w a g ę należałoby z w r ó ­ cić na stronę muzyczną niektórych zespołów, głównie na odpowiedni dobór instru­ m e n t ó w i proporcje między nimi. Wprowadzanie akordeonów nie zawsze jest ko­ rzystne, gdyż nie tylko zmieniają charakter kapeli, ale także niejednokrotnie za­ głuszają inne instrumenty wchodzące w jej skład. Podsumowując tę pierwszą festiwalową Imprezę, należy podkreślić jej w y ­ soki, w zasadzie bardzo w y r ó w n a n y poziom. Niemała w tym zasługą etnochoreografa mgr Grażyny Dąbrowskiej, która sprawuje opiekę merytoryczną nad zespo­ łami na terenie w o j e w ó d z t w a warszawskiego. �252 KRONIKA Wydawałoby się, że po tak udanej imprezie drugi dzień Festiwalu potwierdzi przypuszczenie, iż większość stanowią zespoły dobre, prawidłowo rozumiejące sens swego istnienia i związanej z tym ściśle działalności. I tu chyba nastąpił początek rozczarowania. Otóż, spośród jedenastu zespołów, które w dwóch imprezach pre­ zentowały swój program (pominięto tu występy zespołów wybranych do udziału w programie telewizji), jedynie kilka zasługuje na wyróżnienie. Pierwszy z nich to Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej z Cieszyna, istniejący o k o ł o dwudziestu lat i posiadający w swym dorobku cały szereg imprez w kraju i za granicą. Zespół ten zdobył już niejednokrotnie c z o ł o w e miejsce na festiwalach folklorystycznych. Jego repertuar oparty jest na oryginalnych materiałach terenowych i oddaje w peł­ ni charakter i bogactwo folkloru swego regionu. Niezbyt dobrze m o ż e się stało, że autentyczny skład kapeli poszerzony został o inne instrumenty. W sumie jednak w y s t ę p tego zespołu zaliczyć można do najlepszych w tegorocznym F e s t i w a l u . N i e w ą t p l i w i e ciekawy jest Zespół Regionalny przy Kole Gospodyń Wiejskich w B u ­ kowcu Górnym (pow. Leszno, woj. poznańskie). Jest to jeden z tych niewielu zespołów, które powstały samorzutnie i które skupiają starszych ludzi (przeciętna wieku jego członków — sześćdziesiąt kilka lat) prezentujących na scenie auten­ tyczne tańce, zabawy, pieśni w tej formie, jaką zapamiętali z czasów swej m ł o ­ dości. Zespół ten przedstawił szereg pieśni i t a ń c ó w swego regionu, m.in. przewi­ jany, wiwat, mikołajek, pisany. Istotne uzupełnienie stanowiła kapela w auten­ tycznym składzie (dudy, skrzypce). Poza o m ó w i o n y m i w dniu tym wystąpiły jeszcze: Kapela z Nowego Miasta n. Pilicą (pow. Rawa Maz., woj. łódzkie) oraz zespoły regionalne z następujących miejscowości: z Rzeczycy (pow. R a w a Maz., woj. łódzkie) — „Rzeczyca", z Nowego Stawu (pow. Malbork, woj, gdańskie) — „Żuławy", z Lipska (woj. kieleckie) — „Powiśle", z Sidziny (woj. opolskie), Baborówka (pow. Szamotuły, woj. poznań­ skie), Trzciany (woj. rzeszowskie), Głuska k. Lublina. Ponadto udział w Festiwalu w z i ą ł także chór z Grodźca (pow. Będzin, woj. katowickie) . W programie wy­ mienionych zespołów można było w y c h w y c i ć szereg niekiedy bardzo znacznych usterek. Te ostatnie przeważały w występie Kapeli Ludowej z Nowego Miasta, której towarzyszyło dwoje śpiewaków. Niezbyt udany wydaje s i ę także w y s t ę p Chóru Kół Gospodyń Wiejskich Ziemi Będzińskiej z Grodźca. Program tego ze­ społu •— to mieszanina autentyzmu ze stylizacją. Przeplatanie tych form bez ko­ mentarza wprowadza z pewnością wiele nieporozumień. Nie sposób też nie wspo­ m n i e ć o Zespole Pieśni i Tańca „Żuławy", którego program oparty jest na odmien­ nych założeniach. Na Żuławach tradycyjny folklor nie zachował s i ę do chwili obecnej, a źródła pisane są tak skąpe, że nie dają podstaw do opracowania pro­ gramu. W tej sytuacji zespół sięgnął do folkloru regionów sąsiednich oraz sko­ rzystał z prób rekonstruowania folkloru muzycznego Żuław, podejmowanych przez miejscowych kompozytorów. Takie ujęcie programu jest z pewnością dyskusyjne i budzić m o ż e nawet wiele zastrzeżeń. Względy te stwarzają konieczność szerszego o m ó w i e n i a programu czy nawet jego poszczególnych pozycji przed w y s t ę p e m ze­ społu (szczególnie na Festiwalu, na którym zespoły prezentowały folklor swoich regionów). J 2 1 Wysoki poziom tego zespołu to przede wszystkim zasługa mgr Janiny Mar­ cinkowej oraz Władysława Rakowskiego i Jerzego Drozda. Bardziej szczegółowe dane o zespołach, które wystąpiły na tegorocznym F e ­ stiwalu w Płocku, znaleźć można w : Informator. VI Ogólnopolski Festiwal Folklo­ rystyczny, Płock, 1-2 lipiec 1972. 2 �ROLNICTWO CHŁOPSKIE A F R Y K I WSCHODNIEJ 243 zamieszkanej g ł ó w n i e przez p l e m i ę Luo, rozdrobnienie a f r y k a ń s k i c h gospo­ darstw j u ż pod koniec lat czterdziestych dochodziło do granic absurdu, gdy w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i gospodarz d y s p o n o w a ł a r e a ł e m ziemi z ł o ż o n y m z o k o ł o 30 s k r a w k ó w pola, rozproszonych i o d l e g ł y c h od siebie o k i l k a ­ n a ś c i e nieraz k i l o m e t r ó w . K i k u j u , jeszcze liczniejsi, w dodatku poprzez po­ l i t y k ę a l i e n a c y j n ą ś c i e ś n i e n i w s w y m stanie posiadania ziemi zdatnych pod u p r a w ę , odczuwali s k u t k i r o s n ą c e g o przeludnienia conaj mniej w dwójnasób. około 8 km f— R y c 2. Sztuczne, ufortyfikowane wsie Kikuju, zakładane przez Anglików na w z g ó ­ rzach i tworzących działy wodne grzbietach górskich podczas powstania Mau-Mau, do których pod przymusem przesiedlano ludność afrykańską z rozproszonych pier­ wotnym obyczajem zagród. Wg J . M. P r i t c h a r d a Africa, London 1969, s. 112. Przede w s z y s t k i m jednak w trakcie powstania M a u - M a u w polityce angielskiej w K e n i i n a s t ą p i ł zasadniczy z w r o t . Po pierwsze, B r y t y j c z y c y postanowili p r z y s p i e s z y ć zaplanowany j u ż uprzednio r o z w ó j r o l n i c t w a a f r y k a ń s k i e g o i w r o k u 1954 p r z y s t ą p i o n o do realizacji tak zwanego P l a n u Swynnertona. P o l e g a ł o n na szerokiej, wszechstronnej polityce rolnej, ma­ j ą c e j na celu r o z w ó j a f r y k a ń s k i e j gospodarki c h ł o p s k i e j wedle nowoczes­ n y c h w y m o g ó w . W y m a g a ł o to naturalnie u p o r z ą d k o w a n i a u s t r o j u rolnego, dostarczenia c h ł o p u a f r y k a ń s k i e m u ś r o d k ó w i podniet do inwestowania i u n o w o c z e ś n i a n i a swej gospodarki. W p r z e c i w i e ń s t w i e do c z a s ó w przed­ w o j e n n y c h p o ł o ż o n o nacisk na s p e c j a l i z a c j ę p r o d u k c j i i wprowadzenie r o ­ ślin t o w a r o w y c h , p r z y u t r z y m y w a n i u naturalnie u p r a w r o ś l i n ż y w i e n i o ­ wych. Suma n i e m a l 11 m i l . f u n t ó w w y d a n a na r e a l i z a c j ę P l a n u S w y n n e r t o n a w latach 1954-1960 p o z w o l i ł a na udzielenie c h ł o p s t w u t u b y l c z e m u k r e ­ d y t ó w , prace nawodnieniowe, a t a k ż e na z a k ł a d a n i e t e r e n o w y c h s p ó ł d z i e l skich. Do roku 1956 niemal całą ludność K i k u j u z okręgów wiejskich dystryktów Kiambu, Fort Hall i Nyeri przesiedlono do takich wsi. W sumie przesiedlono około 830 tys. Afrykanów i zbudowano przeszło 170 tys. nowych domostw. J . M. P r i tc h a r d , Africa, London 1969, s. 112. �244 L E S Z E K DZIĘGIEL Roślina 1953 1958 Kawa 4000 1300 35 3000 200 18000 12 000 2 000 10 000 10 000 Pyretrum Herbata Ananasy Trzcina cukr. 1963 43 30 6 18 25 000 000 000 000 000 1968 71 500 48 000 12000 25 000 45 000 Zamierzone fazy wprowadzania roślin towarowych do gospodarki c h ł o p a a f r y k a ń s k i e g o w K e n i i wedle przyjętego przez brytyjskie w ł a d z e kolo­ nialne planu rozwojowego z lat 1946—1955, u z u p e ł n i o n e g o tak zwanym Planem S w y n n e r t o n a . Liczby o z n a c z a j ą ilość a k r ó w , przeznaczonych pod u p r a w ę danej rośliny w poszczególnych latach 24 n i zbytu, przetwarzanie p ł o d ó w r o l n y c h i na wprowadzenie intensywnego i n s t r u k t a ż u rolnego w ś r ó d a f r y k a ń s k i c h r o l n i k ó w K e n i i . Po drugie, pod koniec lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h A n g l i c y u ś w i a d o m i l i sobie ostatecznie, iż wycofanie się ich z trzech k r a j ó w A f r y k i Wschodniej jest nieuchronne i że u s i ł o w a n i a utworzenia z K e n i i p a ń s t w a , w k t ó r y m gar­ stka b i a ł y c h m i a ł a b y u p r z y w i l e j o w a n ą , r z ą d z ą c ą p o z y c j ę , s ą r ó w n i e n i e ­ realne, co szkodliwe dla d ł u g o t e r m i n o w y c h i n t e r e s ó w b r y t y j s k i c h w A f r y ­ ce. W r o k u 1962 r z ą d b r y t y j s k i w y r a z i ł g o t o w o ś ć w y k u p u f a r m i plantacji k e n i j s k i c h „ s e t t l e r s ó w " , k t ó r z y w obliczu n a d c h o d z ą c e j n i e p o d l e g ł o ś c i nie chcieli żyć w p a ń s t w i e r z ą d z o n y m przez A f r y k a n ó w . Ziemie t y c h ludzi, o b e j m u j ą c e o k o ł o 1,25 m i l . a k r ó w , z u ż y t o na osiedlanie a f r y k a ń s k i c h r o l n i ­ k ó w . D o d a ć w y p a d n i e , iż ó w w y k u p ziem od b i a ł y c h i osadzenie na n i c h A f r y k a n ó w p o c h ł o n ę ł y z n a c z n ą część sum ( p o c z y n a j ą c od r o k u 1962), j a k i e A n g l i a p r z e z n a c z y ł a na r o z w ó j r o l n i c t w a w K e n i i i z a a b s o r b o w a ł y w i ę k ­ szość personelu s ł u ż b y rolnej. S p o ś r ó d z r e s z t ą 6 0 - t y s i ę c z n e j rzeszy b i a ­ ł y c h o s a d n i k ó w w y e m i g r o w a ł o z K e n i i u progu jej n i e p o d l e g ł o ś c i zaledwie o k o ł o 20 t y s i ę c y . Reszta pozostała, d e c y d u j ą c się na mniej l u b bardziej l o j a l n ą w s p ó ł p r a c ę z r z ą d e m Jomo K e n y a t t y i z a c h o w u j ą c swe p o s i a d ł o ­ ści ziemskie. O p r ó c z w s z a k ż e d w u poprzednio opisanych e l e m e n t ó w zmiany, j a k i e p r z y n i o s ł y r o l n i c t w u a f r y k a ń s k i e m u w K e n i i lata p i ę ć d z i e s i ą t e , a w i ę c o p r ó c z rozwojowego P l a n u S w y n n e r t o n a i akcji w y k u p u ziem b i a ł y c h o s a d n i k ó w przez r z ą d b r y t y j s k i , dokonywanej na rzecz c h ł o p s t w a t u b y l ­ czego, dołączył się t u element trzeci, k t ó r e g o niepodobna w ż a d n y m w y ­ padku p o m i n ą ć . O ile z b r o j n y r u c h M a u - M a u b y ł w zasadzie z r o z u m i a ł y m przejawem protestu u p o ś l e d z o n e g o c h ł o p s t w a a f r y k a ń s k i e g o , k t ó r e po u t r a ­ cie nadziei na lepsze c h w y c i ł o się rozpaczliwych f o r m w a l k i i u s i ł o w a ł o s z u k a ć w y j ś c i a w powrocie do p l e m i e n n y c h o b r z ę d ó w , o t y l e tego rodzaju 24 De W i l d e , t. 2, op. cit., s. 3. �253 KRONIKA Podsumowując powyższe, bardzo pobieżne o m ó w i e n i e dwóch pierwszych dni Festiwalu należy chyba podkreślić, że obok zespołów wysokiej klasy istnieje jeszcze wiele takich, które niejednokrotnie nie znają w dostatecznym stopniu folkloru re­ gionów, które prezentują, czy też nie rozumieją celu, jaki powinien przyświecać ich działalności. Wydaje się jednak, że w z w i ą z k u z coraz szerzej roztaczaną mery­ toryczną opieką f a c h o w c ó w dobre chęci i zapał ludzi pragnących propagować ro­ dzimy folklor zostaną odpowiednio ukierunkowane. Potwierdzeniem tego była Sesja Naukowa, która miała miejsce w dniu 3 lipca w siedzibie Towarzystwa Naukowego Płockiego. Na posiedzeniu tym mgr J . Mar­ cinkowa przedstawiła zebranym referat „Folklor taneczny i problemy jego opra­ cowania", który poza stroną teoretyczną zawierał wiele cennych uwag mających swe źródło w długoletniej praktyce autorki. Drugi z referatów — „Środki insceni­ zacji a konwencje estetyczne w folklorze" — wygłoszony został przez mgra A. Ś l e dziewskiego. Zarówno referaty, jak i imprezy festiwalowe znalazły oddźwięk w dy­ skusji. Poruszone w niej problemy zostały zasygnalizowane już w y ż e j . Podkreślano też konieczność zwrócenia większej uwagi na poszczególne zespoły i propagowany przez nie folklor. Zastanawiano się nad potrzebą pełniejszego wykorzystywania przez instruktorów istniejących materiałów oraz nad koniecznością sięgania do autentycznych źródeł, jakie jeszcze znaleźć można w terenie. Szczególnie cenne były uwagi dwojga dyskutantów: etnochoreografa mgr G . Dąbrowskiej i muzyko­ loga dra J . Stęszewskiego, którzy zwrócili u w a g ę na wiele problemów związanych z odtwarzaniem wybranych w y c i n k ó w folkloru na scenie. Na zakończenie należy podkreślić w a g ę festiwali folklorystycznych, doniosłą rolę, jaką odgrywają w procesie popularyzowania folkloru. Niejednokrotne, p o w a ż ­ ne nawet usterki w programach zespołów, z czasem z pewnością ulegać będą re­ dukcji. Wydaje się, że poważną rolę powinny w tej kwestii odegrać pofestiwalowe sesje naukowe. Dobrze stałoby się jednak, gdyby w przyszłości w sesjach tych brali udział przedstawiciele czy instruktorzy wszystkich zespołów uczestniczących w imprezie. Fachowe rady i wskazówki, które padają pod ich adresem powinny być wzięte pod u w a g ę w ich dalszej pracy. Warta przemyślenia wydaje się także sprawa podzielenia zespołów zgłaszanych na Festiwal w Płocku na trzy grupy, aby idąc za wzorem innych festiwali uniknąć mieszania różnych form pokazu folkloru. I tak, należałoby stanowczo oddzielić zespoły prezentujące folklor autentyczny od zespołów pokazujących folklor opracowany artystycznie czy stylizowany. Festiwal ujawnił potrzebę opracowania szeroko pojętego poradnika, który stałby s i ę pomocą w codziennej pracy zespołów folklorystycznych. Poradnik taki zawierać winien w s k a z ó w k i f a c h o w c ó w (muzykologa, choreografa, etnografa), informacje o impre­ zach folklorystycznych z dokładnym komentarzem oraz bibliografię prac i mate­ riałów przydatnych dla zespołów. Kwestia wprowadzenia szerszego komentarza słownego, omawiającego tuż przed w y s t ę p e m zespołu charakterystyczne cechy fol­ kloru poszczególnych regionów, która poruszona została także w dyskusji, powinna być jeszcze gruntownie przemyślana i wprowadzona możliwie jak najszybciej. Na­ leży się spodziewać, że dopiero wtedy słuchacz będzie w stanie prawidłowo od­ bierać prezentowany program, a impreza łączyć będzie trzy aspekty: estetyczny, rozrywkowy i dydaktyczny. Krystyna Tubaja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/323ba5e1c6c8f7926015823dcdfae81b.pdf eedb16fb530315a2b3283ce0725e90c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:821 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:755 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.235-238 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 Z BADAŃ ZAKŁADU E T N O G R A F I I I H K M P A N NAD KULTURĄ I SPOŁECZEŃSTWEM M O N G O L I I W R O K U 1972 Badania prowadzone w roku 1972 podporządkowane były — podobnie jak i poprzednio — problematyce prawidłowości adaptacji tradycyjnej koczowniczej kultury pasterskiej do w y m o g ó w współczesnej cywilizacji w warunkach państwa socjalistycznego. Znaczenie ich wykracza poza monograficzne studia nad konkret­ nym społeczeństwem, gdyż długofalowym zamierzeniem jest wykorzystanie ich w przyszłości dla porównawczego opracowania przekształceń rodziny i społeczności lokalnej w ustroju socjalistycznym. Jednakże zakres studiów mongolskich nie ogranicza s i ę do tych dwu instytucji i zmierza do dokumentowania procesów ma­ jących znacznie szerszy zasięg. G ł ó w n y m akcentem badawczym były prace kolejnej ekspedycji trwające przez cztery tygodnie w sierpniu i kierowane przez prof. dr. Witolda Dynowskiego. Uczestnikami ekspedycji byli dr Danuta Markowska, Jerzy Wasilewski oraz autor tego sprawozdania. Z ekspedycją współdziałało stale trzech pracowników Mongol­ skiej Akademii Nauk. Konsultowano także inne osoby. Terenem badań były dwa somony (powiaty) okręgu archangajskiego, położone w tzw. pasie changajskim, który można określić jako leśno-stepowy wtopiony w krajobraz górski. Podjęto temat społecznych w a r u n k ó w bytowania młodej generacji pasterzy i ich postaw. Interesował nas stopień integracji profesjonalnej i kulturowej m ł o ­ dych pasterzy oraz przyczyny ruchliwości zawodowej. Zmierzano do określenia sytuacji rodzinnej pasterzy do lat 30 (rodziny wyjścia i rodziny własnej), sytuacji zawodowej, aspiracji życiowych, stosunku do autorytetów w środowisku paster­ skim oraz wiedzy o niektórych elementach tradycji kulturowej. Ponadto zbierano informacje ogólne o somonach, w których prowadzono badania, materiały doty­ czące systemu pokrewieństwa, życia rodzinnego, niektórych aspektów obrzędowości tradycyjnej oraz roli przestrzeni w kulturze pasterskiej. Zbierano również infor­ macje o warunkach ekologicznych i polityce hodowlanej u ekspertów. Ponadto prowadzono dokumentację fotograficzną. Badania ankietowe zmierzały do określenia c z y n n i k ó w stabilizacji w zawo­ dzie pasterza oraz stopnia znajomości tradycji u młodych pasterzy, czyli poziomu adaptacji młodego pokolenia do środowiska pasterskiego. Wykonano 18 ankiet, które — wspólnie z podobnymi ankietami z roku poprzedniego oraz badaniami w roku następnym — stworzą możliwość określenia niektórych prawidłowości regu­ lujących funkcjonowanie społeczności pasterskiej w zmieniających się warunkach społeczno-gospodarczych Mongolii. Dadzą też one podstawy do wnioskowania w z a ­ kresie polityki społecznej, czym szczególnie zainteresowana jest tamtejsza A k a ­ demia Nauk i czemu zawdzięczamy pomoc, jakiej udziela ona naszym badaniom. Dotychczasowe bowiem doświadczenia tego kraju wskazują na zachwianie równo- �236 KRONIKA wagi w społecznym podziale pracy i na deprecjację zajęć pasterskich, wyrażające się w ucieczce młodzieży do ośrodków miejskich, a zwłaszcza do stolicy. Migracja do miast to zjawisko znane ze wszystkich krajów, w których szybka urbanizacja tworzy kontrasty społeczne. Środki niwelujące te kontrasty — zasto­ sowane np. w Mongolii, takie jak powszechne szkolnictwo, dokształcanie zawodowe, nasycanie rejonów wiejskich instytucjami usługowymi, oraz inne, ogólniej nazy­ wane urbanizacją stepu — prowadzą do zderzenia odmiennych w z o r ó w kulturo­ wych, wśród których niebagatelną rolę odgrywa wzór rekreacji, sposobu spędzania czasu wolnego. Mongoł — bardziej m o ż e niż ktokolwiek inny — jest homo ludens, zaś tradycyjny model odpoczynku i rozrywki staje się częściowo anachroniczny wskutek jego powiązań z zanikającymi elementami obrzędowości rodzinnej lub niemal całkowicie wykorzenionej obrzędowości religijnej, albo też jest wypierany przez styl gospodarowania w spółdzielniach pasterskich lansujących wzór bohatera pracy produkcyjnej. Zróżnicowane możliwości konsumpcyjne proponowane przez ośrodki miejskie m a j ą dużą siłę przyciągania w społeczeństwie do niedawna c a ł k o ­ wicie niemal koczowniczym, w k t ó r y m możliwości te były ograniczone, zaś ich zakres był dosyć ściśle skorelowany z pozycją społeczną i majątkową (przynaj­ mniej w czasach poprzedzających rewolucję). Na podstawie dotychczasowych badań stwierdzić można, że aspiracje pro­ fesjonalne odgrywają nikłą rolę w decyzjach migracyjnych, gdyż skala prestiżu z a w o d ó w jest bardzo spłaszczona. Podobnie w y g l ą d a również skala odzwierciedla­ jąca wartościowanie zajęć z punktu widzenia zarobków. Można zatem przypusz­ czać, ż e główną przyczyną ruchliwości są intensywność i zróżnicowanie bodźców, jakie c z ł o w i e k o w i oferują otaczające go środowisko i działające w nim instytucje. Wnioski płynące z badań nad postawami młodej generacji pasterzy składają się na studium g w a ł t o w n e g o zerwania ciągłości tradycji. Obserwuje się brak kon­ tynuacji doświadczeń pasterskich. Ankieta poświęcona znajomości tradycji w y k a ­ zuje najniższy poziom wiedzy w zakresie tych e l e m e n t ó w tradycyjnego przekazu, które dotyczą dwu odrębnych sfer działania ludzkiego — wierzeń religijnych i orga­ nizacji produkcji pasterskiej. Nie powinno .to dziwić, skoro te w ł a ś n i e dziedziny życia poddane zostały zdecydowanym regulacjom administracyjnym poprzez likwi­ dację w latach trzydziestych instytucji kultu i powszechną kolektywizację w 1959 roku. Miejsce znajomości zawodu u młodszych pasterzy zajmują stosunkowo często stereotypy nowoczesności, reprezentowanej przez służby weterynaryjne i zootech­ niczne oraz zmienne niejednokrotnie rozwiązania w zakresie organizacji pracy, któ­ rych nie zawsze skutecznemu działaniu przypisywane s ą odgórnie zbyt wielkie nieraz możliwości, co hamuje inicjatywę pasterzy. Związane jest z tym zagadnienie między generacyjnej transmisji doświadczeń i e l e m e n t ó w kultury. Obserwuje się w tym zakresie znaczną pasywność, a nie­ jednokrotnie zahamowanie przekazu. Jednocześnie tam, gdzie owa transmisja funk­ cjonuje, proponuje ona często kompleks starych, nieakceptowanych już przez m ł o ­ dzież wzorów. Ó w brak akceptacji płynie z ograniczoności lub nieadekwatności propozycji do w a r u n k ó w aktualnych. Często jednak wynika z pewnego lekcewa­ żenia kultury tradycyjnej, wyniesionego m.in. ze szkoły, zbyt może jednostronnie realizującej zobiektywizowany program nauczania oparty na wzorach zagranicz­ nych. W ten sposób powstają podstawy do kształtowania się stylu myślenia „nowo1 1 Termin ten został wprowadzony w obieg przez D. Markowską, uczestnika zespołu mongolistycznego Zakładu Etnografii; D. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław 1969, ss. 31-52. �KRONIKA 237 -czesnego", nie odniesionego do konkretnej sytuacji środowiska pasterskiego, odwo­ łującego s i ę do techniki, ale niejednokrotnie lekceważącego kryteria techniczne i prakseologiczne. Wynikające z tego niebezpieczeństwa zostały dostrzeżone przez w ł a d z e mongolskie, które — jak s i ę wydaje — próbują r e a k t y w o w a ć rangę tra­ dycji w życiu społecznym i częściowo produkcyjnym w pasterstwie. Spotyka s i ę to ze zrozumieniem starszych generacji, ale chyba częściowo dezorientuje m ł o ­ dzież, dla której tradycja ta jest już kulturowo odległa i zbyt często była dawniej antagonistycznie przeciwstawiana ideałowi nowoczesności, który stał się podstawą aspiracji życiowych. Niemniej popełnilibyśmy błąd, gdybyśmy powyższe wnioski przyjęli bez zastrzeżeń. Tradycja nie jest kategorią jednorodną, zawiera różne elementy o różnym stopniu obcości dla współczesnego życia. Dychotomiezne założenie o istnieniu obok siebie kultury tradycyjnej i kultury współczesnej, oraz ewen­ tualnych sprzeczności pomiędz}' nimi, byłoby niewłaściwe. W tym, co m ó w i ­ liśmy w y ż e j , o zaniknięciu wiedzy o pewnych zespołach zachowań (produkcyjnych, religijnych), zawarta byla informacja o niedostosowaniu tych zachowań do warun­ k ó w życia współczesnego wynikających ze zmiany w sposobie zaspokajania odpo­ wiednich potrzeb. Z drugiej strony, wspomniano także o utrzymywaniu się potrzeby rekreacji i rozrywki. Tutaj dawne sposoby jej zaspokajania zachowały jeszcze wiele ze swej aktualności, mimo znacznego ich ograniczenia. Toteż odpowiadające im elementy tradycji badane naszą ankietą wykazują większy stopień żywotności; py­ tania o znajomość etykiety oraz form współżycia z otaczającym środowiskiem dały najwyższy poziom odpowiedzi pozytywnych. Nie ma zatem podstaw, by odmawiać tym zachowaniom, choć tradycyjnym, pełnych praw istnienia w harmonii z tym, •co współczesne, nie ich też mają przede wszystkim dotyczyć zabiegi o ewentualne o ż y w i e n i e tradycji. Byłoby to już bardziej wskazane (chociaż nie zawsze celowe) wobec trzeciej grupy zagadnień objętych ankietą, a mianowicie uroczystości ro­ dzinnych oraz poziomu integracji grupy krewnych. T u nastąpiło znaczne ogranicze­ nie skali zabiegów i kontaktów na rzecz szerszego zespołu ludzkiego. Przy czym niezbyt dokładnie jeszcze wiemy, jaki to jest zespół. Na pewno będzie to m. in. bry­ gada pasterska w spółdzielni oraz centrum somonowe wskutek jego funkcji spo­ łecznych i administracyjnych. Czy jednak będzie nim również cały somon, który wykazuje wiele cech społeczności lokalnej, ale również brak mu niektórych innych e l e m e n t ó w tejże społeczności? Nie znamy też stopnia integracji tzw. suiru czy fer­ my — najmniejszego zespołu produkcyjnego, kilku wspólnie koczujących rodzin. Dawniej zespół taki dobierał się samorzutnie albo w e d ł u g konkretnych zasad wy­ nikających z potrzeb sprawnej organizacji pracy, zawsze jednak była to silnie zin­ tegrowana grupa sąsiedzka zwana ajl, chotajl lub podobnie. Obecnie o składzie takiego zespołu decyduje najczęściej kierownik brygady. Czynnik swobodnego do­ boru jeszcze istnieje, ale nie wiemy, w jak dużym stopniu. Uzasadnia to pytanie o stopień integracji takiej grupy sąsiedzkiej, tym istotniejsze, że m a on w p ł y w na to, co nazywamy stosunkami międzyludzkimi w pracy. Badając przyczyny migracji młodzieży do miast nie można przeoczyć również tego zagadnienia i jego podjęcie wydaje się konieczne. Z powyższego o m ó w i e n i a pytań roboczych, powstałych na aktualnym etapie badań, wynika, że kumulowana przez nas etnograficzna wiedza o procesach zacho­ dzących w społeczeństwie mongolskim może być temu społeczeństwu praktycznie przydatna, co — jeśli okaże się prawdziwe — będziemy mogli p o c z y t y w a ć sobie za zaszczyt. Badania nasze mają też inny, poznawczy aspekt. Występuje on oczywiście także w zarysowanej powyżej problematyce. Niezależnie od tego prowadzone były �238 KRONIKA w 1972 roku studia nad historycznym podłożem procesów modernizacyjnych, ro­ dziną, obrzędowością czy systemem pokrewieństwa, które to tematy są słabo lub w ogóle nie reprezentowane w literaturze światowej poświęconej Mongolii. Obie­ cujące są rozpoczęte studia nad przestrzennymi aspektami kultury mongolskiej. W przeciwieństwie do społeczeństw osiadłych, nomadyczne mają niedostatecznie zbadaną rolę u k ł a d ó w przestrzennych w życiu społecznym i gospodarczym. Problem został dopiero podjęty, toteż niewiele można powiedzieć ponad to, że układy te okazują s i ę równie trwałe, jak w społeczeństwach agrarnych, mimo iż przesu­ w a j ą się, czy też są powtarzane w rytmie działań zbiorowości pasterskiej. Wia­ domo również, że koncepcja przestrzeni uczestniczy w realizowaniu się społecz­ nych dystansów i w określaniu miejsca człowieka w społeczeństwie (co jest wy­ raźnie widoczne np. w waloryzacji e l e m e n t ó w obszaru jurty, odnoszącej je do statusu człowieka, pozycji w rodzinie, czy też różnych sfer działania praktycznego albo oddziaływania sił nadprzyrodzonych). Podsumowując ilościowo wyniki badań tegorocznych, zamykają się one liczbą 18 w y w i a d ó w kwestionariuszowych oraz 24 w y w i a d ó w swobodnych i obserwacji. Te ostatnie dotyczyły następujących problemów: — organizacja i technika pasterska (przeprowadzone ze specjalistami, pracowni­ kami naukowymi) — w ilości 2; — funkcjonowanie spółdzielni oraz innych jednostek organizujących życie paste­ rzy — 5; — układy przestrzenne — 4; — obrzędowość 5; — terminologia pokrewieństwa — /3; — zagadnienia religijne — 2; — inne problemy — 3. Ponadto zebrano różne dane statystyczne oraz informacje o strukturze 431 ro­ dzin. Informacje te dotyczą zajęcia, wieku, wykształcenia, stosunków p o k r e w i e ń ­ stwa w zespole domowników, wreszcie c z ł o n k ó w rodziny przebywających poza domem. Daje to dość szerokie możliwości interpretacji tego materiału, z a r ó w n o dla zagadnień rodziny, procesów profesjonalizacji, jak i przyczyn migracji m ł o ­ dzieży. Jest to ponadto bogaty materiał dla studiów nad imionami mongolskimi, czyli nad problemem interesującym i w ogóle jeszcze nie podejmowanym z etno­ graficznego punktu widzenia. Niezależnie od badań terenowych, problematyka mongolska — i szerzej: środkowoazjatycka — podejmowana jest w codziennej pracy Zakładu. Nadzwyczaj szczupła kadra etatowa uzupełniana jest o współudział pozostałych członków ekspe­ dycji oraz innych osób. Oprócz opracowywania materiałów zebranych przez ekspe­ dycję, stopniowo przekazywanych do druku, prowadzi się prace nad ukończeniem rozprawy habilitacyjnej poświęconej procesom urbanizacyjnym we współczesnej Mongolii (dr Danuta Markowska) oraz rozprawy doktorskiej poświęconej prze­ kształceniom struktury i terminologii pokrewieństwa u Mongołów Chalcha (mgr Sławoj Szynkiewicz). Ponadto dokonuje się reinterpretaci i źródeł publikowanych, kompletowania bibliografii wydanych za granicą oraz w y p i s ó w do podręcznego słownika kultury mongolskiej. Te ostatnie robione są na kartach perforowanych, umożliwiających stworzenie praktycznej i wielofunkcyjnej kartoteki. Również w roku bieżącym przygotowano i przekazano do wydawnictwa pracę zbiorową poświęconą różnym aspektom kultury mongolskiej, zawierającą 5 artykułów oraz szeroki zestaw ilustracji. Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/123af7f23b4b978c6fe2f8533ca9e4be.pdf 342b6746e8442f254ad3e29fec6d691c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:835 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:768 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.231-246 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 ROBOCZA OD W NARADA ZAGADNIEŃ EUROPEJSKICH d n i a c h o d 2 do 4 g r u d n i a europejskich etnologów tradycyjnego. wadzonych W TORUNIU 1972 r. odbyła się w specjalizujących C e l e m narady EKSPERTÓW RYBOŁÓWSTWA się w T o r u n i u robocza różnych było p r z e d y s k u t o w a n i e b a d a n i a c h , a następnie o p r a c o w a n i e dziedzinach narada rybołówstwa osiągniętych w y n i k ó w w pro­ postulatów, p r o p o z y c j i i wniosków n a I X K o n g r e s N a u k Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago. Propozycja zorganizowania tego r o d z a j u narady w P o l s c e wypłynęła o d d z i a ­ łającej p r z y Międzynarodowej U n i i N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h G r u p y R o b o c z e j do s p r a w t r a d y c y j n e j k u l t u r y r y b a c k i e j . P r o p o z y c j a została p r z e z p o l s k i c h specjalistów przyjęta, a następnie z a a k c e p t o w a n a przez B i u r o P l a n ó w i K o o r d y n a c j i Badań N a u k o w y c h P A N . W przygotowaniu n a r a d y współuczestniczyli: Zarząd G ł ó w n y P T L , Oddział T o ­ ruński P T L , K a t e d r a E t n o g r a f i i U n i w . niu. Ponadto Helski brały w zorganizowaniu udział dwie Łódzkiego, M u z e u m pobytu n a Wybrzeżu instytucje: Muzeum i Etnograficzne w wycieczki na Narodowe — Dział Toru­ Półwysep Etnograficzny w Gdańsku-Oliwie o r a z M o r s k i I n s t y t u t R y b a c k i z G d y n i . Wysunięte przez Organizatorów rech grup problemowych: w roboczej narady zagadnienia dotyczyły 1) współczesnej s y t u a c j i gospodarczo-społecznej czte­ rybaków porównaniu z sytuacją i n n y c h grup ludnościowych; 2) k u l t u r y rybaków; 3) n a ­ rzędzi i metod p r a c y w rybołówstwie (w porównaniu z f o r m a m i o r g a n i z a c j i p r a c y ) ; 4) z a g a d n i e n i a badań i e k s p o z y c j i d l a potrzeb m u z e a l n y c h z uwzględnieniem h i s t o r i i rybołówstwa i h i s t o r i i badań n a d rybołówstwem. W n a r a d z i e oprócz p o l s k i c h specjalistów jących krajów: prof, dr Asahitaro Ośrodka E t n o l o g i i M o r s k i e j Geisdoerfer Marksa z Muzeum w Lipsku, działającej przy uczestniczyli przedstawiciele Nishimura przedstawiciel Międzynarodowej w Paryżu, Grupy Unii dniu t e m a t y k a związana narady była z Roboczej Nauk do spraw Türr I s t v a n w i pierwszą z Uniw. kultury Alette Karola rybackiej i Etnologicznych B a j a n a Węgrzech, inż. na Zamku w grupą następu­ Centralnego T o k i o z żoną, d r Antropologicznych po części o f i c j a l n e j drugą dyrektor dr Dietrich Treide I r i i A n d r e s k a z Czechosłowacji, p r a c . M u z e u m pierwszym Japonii, na Uniwersytecie Waseda w Człowieka dr E d e S o l y m o s z żoną, d y r e k t o r M u z e u m W z Ohradzie. wygłoszono referaty, zagadnień, to jest których z kulturą rybacką i społeczną sytuacją r y b a k ó w : Prof. dr A. Nishimura, Koncepcja etnologii morskiej — w języku an­ gielskim. Doc. zmian. Dr dr hab. J. K u c h a r s k a , Tradycyjne zrzeszenia P r z y c z y n e k do c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y r y b a c k i e j D. Treide, Uwagi do koncepcji etnologii — połowowe w morskiej. z t e z a m i 2 p i e r w s z y c h referatów — w języku n i e m i e c k i m . w procesie języku n i e m i e c k i m . Była to polemika �232 KRONIKA Doc. d r zanych Z. Batorowie z rybołówstwem Wpływ z, na morfologię stosunków osiedli R e f e r a t został o d c z y t a n y p r z e z D. Treidego, W drugim dniu obrad tematy ich systematyki, nazewnictwa Doc. połowu dr Dr A. Mgr Trzeci oraz Układ w społeczności Z. języku zwią­ angielskim. i komunikatów dotyczyły narzędzi, nazewnictwo i określenia narzędzi — w języku p o l s k i m . Geisdoerfer, wyposażenia graficznego wodnych w p r a c y w rybołówstwie i i c h b a d a n i a : Systematyka, J. Świniarski, organizmów — ze względu n a nieobecność a u t o r a . referatów o r a z metod gospodarczo-społecznych rybackich tradycyjnych i funkcjonalnych francusko-kanadyjskiej Rybołówstwo Kłodnicki, — w ludowe grup rybackiego języku f r a n c u s k i m . w pracach Polskiego Atlasu Etno­ — w języku a n g i e l s k i m . dzień o b r a d w h i s t o r i i badań T o r u n i u poświęcony był głównie s p r a w o m n a d rybołówstwem z uwzględnieniem muzealnictwa s t a n u badań n a d słow­ nictwem rybackim: Prof. d r nym M. Inż. I. w Polsce Zbiory Andreska, tradycyj­ rybackie w muzeach czeskich — w języku c z e s ­ przeźroczami. Metody L. M a l i c k i , nad — w języku a n g i e l s k i m . kim, ilustrowany kolorowymi Dr S t a n badań Znamierowska-Prufferowa, rybołówstwem i narzędzia połowu raków na Pomorzu Gdańskim — w języku n i e m i e c k i m . Dr A. badań nad słownictwem efektem 3-dniowych obrad i w Toruniu d y s k u s j i wniosków n a K o n g r e s w Przewodniczącego K o n g r e s u tensyfikację w zakresie rybołówstwa — w języku p o l s k i m , s t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m . Końcowym tych w Stan Kowalska, śródlądowego było o p r a c o w a n i e wysunię­ C h i c a g o , które przesłane zostały n a ręce prof. S o l T a x a . W e w n i o s k a c h z a w a r t y jest apel o i n ­ badań n a d t r a d y c y j n y m rybołówstwem ze względu n a ogólnoświatowe z a n i e d b a n i a w tej d z i e d z i n i e . . Ze wach względu n a udział w pomiędzy o b r a d a m i w y c h obrad zorganizowano n a r a d z i e gości z a g r a n i c z n y c h o r g a n i z o w a n o w z w i e d z a n i e zabytków T o r u n i a , a n a zakończenie przer­ 3-dnio­ 2-dniową wycieczkę do Gdańska i Kuźnicy n a Półwyspie Helskim. Jadwiga FISHING CONFERENCE IN TOR UN A ROUGH PROPOSAL O n t h e 2th_4.th D e c e m b e r OF 1972 a w o r k i n g logists, s p e c i a l i s t s i n t r a d i t i o n a l f i s h i n g took (POLAND) CONCLUSIONS conference place. of s o m e E u r o p e a n 9th i n t e r n a t i o n a l Congress of ethno­ T h e a i m of i t w a s to discuss the results of investigations i n t h i s s p e c i a l i t y a n d to elaborate the Kucharska Anthropological t h e c o n c l u s i o n s for and Ethnological Sciences in C h i c a g o 1973. The Conference w a s organised by the Board of t h e Toruń S e c t i o n of it, b y t h e C h a i r of E t h n o g r a p h y the Ethnographic Museum i n Toruń. I n o r g a n i z i n g Polish Ethnological Society, of t h e Łódź U n i v e r s i t y a n d a n e x c u r s i o n to Gdańsk a n d f i s h i n g villages o n t h e H e l P e n i n s u l a , t h e E t h n o g r a p h i c D e p a r t m e n t of t h e N a t i o n a l Museum i n Gdańsk, t h e S e a F i s h e r i e s I n s t i t u t e i n G d y n i a a n d t h e Gdańsk S e c t i o n of t h e E t h n o l o g i c a l S o c i e t y a l s o p a r t i c i p a t e d . P r o p o s a l of C o n s l u s i o n s 1. T h e state of i n v e s t i g a t i o n s o n t h e t r a d i t i o n a l f i s h i n g inadequate. i n the world is v e r y T h e r e i s a l s o v e r y s m a l l a m o u n t o f a c c u m u l a t e d tools a n d i m p l e m e n t s �233 KRONIKA a n d other forms of records. T h e Toruń C o n f e r e n c e p r e s e n t s t h e c o n c l u s i o n s for the 9 C o n g r e s s of t h devoted to t r a d i t i o n a l Anthropological and fishing Ethnological Sciences, requesting to a d d r e s s t h e m to U n i v e r s i t y D e p a r t m e n t s of E t h n o g r a p h y Cultural or S o c i a l A n t h r o p o l o g y , F i s h i n g '(in o t h e r D e p a r t m e n t s of appeal for Museums Sociology and Museums i n t e n s i f i c a t i o n of schools of a l l f o r m s of and for and Education), engaged i n f i s h i n g i n t h e w o r l d investigations i n this field a n d R e c o r d Offices Higher — wiťh accumulating in documents c o n n e c t e d w i t h it. 2. E t h n o g r a p h i c r e s e a r c h e s m u s t i n c l u d e : a) thods investigations c o n c e r n i n g o l d a n d m o d e r n and relations between m a r i t i m e and i n l a n d fishing t h e i m p l e m e n t s a n d methods of work me­ a n d forms of o r g a n i z a t i o n (fishing c o o p e r a t i v e s etc.); b) old and modern social-economic the s i t u a t i o n of o t h e r population fishermen's situation i n comparison groups a n d relations b e t w e e n with fishing- and other groups; c) e v o l u t i o n of f i s h e r m e n ' s w a y s a n d s t a n d a r d of l i v i n g (houses, c l o t h i n g , food, etc.); education, a r t d) I n v e s t i g a t i o n of the h i s t o r y of f i s h i n g a n d i t s r e s e a r c h e s (development of s y - s t e m a t i c s a n d c l a s s i f i c a t i o n of i m p l e m e n t s a n d m e t h o d s of f i s h i n g , d e v e l o p m e n t of methods of i n v e s t i g a t i o n d o c u m e n t a t i o n a n d m u s e u m collections). 3. B e s i d e s ethnographical and ethnological investigations attention should p a i d to s o c i o l o g i c a l a n d p s y c h o l o g i c a l i n v e s t i g a t i o n s a n d to a c c u m u l a t i n g t h e terials illustrating the formation of fishermen's personality, t h e i r attitudes, be ma­ value s y s t e m etc. 4. T h e D e p a r t m e n t of F o l k l o r e a n d F o l k l o r i s t i c R e c o r d Offices Should be d r e s s e d to w i t h the a p p e a l for i n t e n s i f i c a t i o n of i n v e s t i g a t i o n s on f i s h e r m e n ' s ad­ folk­ lore u n d e r s t o o d i n a b r o a d sense. 5. A l s o urgent is t h e problem of adresising the c o m p e t e n t Departments and I n s t i t u t e s of L i n g u i s t i c s w i t h t h e a p p e a l for i n t e n s i f i c a t i o n of w o r k s c o n c e r n i n g t h e etc.). f i s h e r m e n ' s language (dictionaries 6. V e r y urgent i s u n i f i c a t i o n of t h e p r o b l e m s c o n n e c t e d w i t h m a p s c o n c e r n i n g f i s h i n g i n e t h n o g r a p h i c a l a t l a s e s of i n d i v i d u a l c o u n t r i e s of t h e w o r l d . 7. T h e Toruń C o n f e r e n c e proposes to c o n s i d e r t h e p r o b l e m of n e c e s s i t y of c r e a ­ ting a M u s e u m of t h e H i s t o r y of T r a d i t i o n a l W o r l d F i s h i n g w i t h r e f e r e n c e to the report b y M . Znamierowska-Prüfferowa o n the C o n g r e s s of E u r o p e a n E t h n o l o g y Paris in August dered e.g. i n E u r o p e , A s i a a n d A m e r i c a ) . I n c o n n e c t i o n w i t h t h i s i t s h o u l d be cided w h e t h e r cover a m o n g s y s t e m a t i c s of t h e r e m u s t be undertaken the organizational works, which de­ would o t h e r s a s s i g n a t i o n of c e n t r e s a s s e m b l i n g t h e m a t e r i a l s c o n c e r n i n g t h e tools, a c c e p t a n c e of uniform systematic arrangement one d o c u m e n t a l c a r d (specification), t h e project of w h i c h s h o u l d be 8. A in 1971. ( P e r h a p s one or s e v e r a l c e n t r e s i n the w o r l d s h o u l d be c o n s i ­ catalogue (a c a r d - i n d e x ) of for them and established. p e r s o n s engaged i n t r a d i t i o n a l f i s h i n g should be c r e a t e d together w i t h the p r e s e n t a t i o n of a subject. 9. I t i s n e c e s s a r y fishing, including to w o r k out relevant w o r k s folklore), linguistics, psychology a on special bibliography archaeology, concerning ethnography (and traditional separately a n d sociology, geography, economies etc. prof, assist, dr Maria prof, dr Dietrich Znamierowska-Prüfferowa dr Treide Jadwiga (Leipzig) Kucharska (Toruń) (Łódź) on �234 KRONIKA И NARODOWE SYMPOZJUM FOLKLORYSTYCZNE W I I Narodowe Sympozjum Folklorystyczne zorganizowane Instytut Etnograficzny i Instytut Muzyczny przy BUŁGARII przez Instytut Folkloru, Bułgarskiej Akademii Nauk od­ było się w d n i a c h o d 8 do 12 m a j a 1973 r o k u w mieście Bałczik i w c z a r n o m o r s k i m kurorcie Albena. Rozwój etnografii nieczności z o r g a n i z o w a n i a zentacji osiągnięć i folklorystyki w naukowego forum folklorystów folklor i t r a d y c j e l u d o w e " , i w etnografów. Bułgarii doprowadził do k o ­ celu wymiany Tematyka doświadczeń i sympozjum: pre­ „Bułgarski z a j m u j e p o d s t a w o w e m i e j s c e w s t u d i a c h folklorystów nie t y l k o bułgarskich, l e c z także z a g r a n i c z n y c h . Obrady I I Narodowego podstawowym poświęcony był b a d a n i o m etnograficznych, -wschodniej Sympozjum tematom. P i e r w s z y w tradycyjnej kultury ludowej t y m przypadku Bułgarii. Folklorystycznego Grupa były poświęcone z n i c h „Folklor i t r a d y c j e l u d o w e w etnograficznego naukowców z w poszczególnych okręgu D o b r u d z a etnograficznej regionach w Instytutu Etnograficznego F o l k l o r u w przeciągu t r z e c h l a t dokonała całkowitej dwóm Dobrudży" północnoi Instytutu i folklorystycz­ nej p e n e t r a c j i tego o b s z a r u i zebrała bogaty materiał. O w o c e m t y c h p r a c jest księga Tradycyjne zbiorowa życie i kultura Dobrudży. P i e r w s z y dzień o b r a d przeznaczony został n a omówienie t y c h badań, dzięki c z e m u udostępniono i c h w y n i k i n a u c e b u ł ­ garskiej i całemu społeczeństwu Dobrudży. P r z e d s t a w i o n o 8 wykładów, świetliły szereg ważnych problemów r o z w o j u t r a d y c j i f o l k l o r y s t y c z n e j i które n a ­ etnograficz­ nej tego t e r e n u . S y m p o z j u m o t w a r t e zostało słowem wstępnym wygłoszonym przez S t . Stojkową, sekretarza n a u k o w e g o I n s t y t u t u F o l k l o r u , i przez D . T o d o r o w a . s z y c h referatów był Stan głoszony p r z e z D . i zróżnicowanie Todorowa. tradycji Jednym z folklorystycznej pierw­ w Dobrudży Poruszył o n k i l k a c i e k a w y c h problemów wy­ związa­ n y c h z e współczesną sytuacją f o l k l o r u w t y m regionie Bułgarii. W w y n i k u szczegól­ nego r o z w o j u chowana kultury ludowej tradycja ukazuje w Dobrudży j e s z c z e o b e c n i e s t o s u n k o w o dużą różnorodność. N a p i e r w s z y m pieśni l i r y c z n e , obrzędy i ballady. wartość poetycką konkluzje posiadają autora Z pieśni dotyczące rozwoju dobrze z a ­ m i e j s c u znajdują pieśni o c h a r a k t e r z e obrzędowym łazarskie i kolędowe. Szczególnie tradycji folklorystycznej się najwyższą ważne i jej przemiany były po rewolucji socjalistycznej. Folklorowi muzycznemu w Dobrudży poświęcone były referaty E. Stoina i N. K a u f m a n a . Duże z a i n t e r e s o w a n i e wzbudziły referaty w e j. Pierwszy przedstawił z nich, fakty Charakter związane z M. W a s i 1 e w e j i rozwój rozwojem systemu obyczajów i G. M i с h a j ł o- obyczajowego i obrzędów w w Dobrudży, tym regionie, którego k u l t u r a ukształtowała się w w y n i k u i n t e g r a c j i różnych grup e t n o g r a f i c z n y c h . Proces ten prowadzi do u t w o r z e n i a ogólnodobrudżańskiego systemu obejmującego w s z y s t k i e a s p e k t y duchowego życia ludności. W szereg elementów obyczajów i obrzędów pochodzenia obyczajowego referacie podkreślono starożytnego, związanych z k u l t e m zmarłych i k u l t e m przodków, a także z k u l t e m u r o d z a j u . Dużo miejsca zajmował p r o b l e m współczesnego s t a n u t r a d y c j i l u d o w e j . Z nie mniejszym Specyficzne rysy zainteresowaniem w rozwoju spotkał się k u l t u r y materialnej referat w Dobrudży. G. Michajłowej, A u t o r k a j a k o świetny z n a w c a t r a d y c y j n e j k u l t u r y m a t e r i a l n e j doszła do interesujących wniosków dotyczą­ cych jej kultury Proces rozwoju ludowej oraz kwestii tworzenia najwyraźniej ujednolicania kultury podstawy przejawiającej materialnej się w zależy od dla integracji ludowym rozwoju dobrudżańskiej stroju i mieszkaniu. procesu urbanizacji �235 KRONIKA oraz związanego Współczesna maga w z n i m wzrostu dobrudżańska profesjonalizmu i zmian w standardzie potrzeb. k u l t u r a m a t e r i a l n a j e s t c o r a z bliższa m i e j s k i e j , c o p o ­ dużym s t o p n i u w z a c i e r a n i u g r a n i c y między m i a s t e m a wsią. R e f e r a t Ludowe tańce w Dobrudży R. K a c a r o w e j i A. I l i j e w e j stawiał k i l k a interesujących s p e c y f i c z n y c h c e c h tańców l u d o w y c h przed­ będących r e z u l t a ­ t e m i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j różnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . Referat chociaż M. Ludowa Bukureszlijewego, dotyczył szczegółowych problemów zagadnień ogólnych, m . i n . p r z e k a z y w a n i a śpiewaczka folkloru W asila Dobrudży, dziedzictwa w Wylczewa, poruszył tradycji też kilka folklorystycznej i twórczości l u d o w e j . Drugi i trzeci dzień s y m p o z j u m i t r a d y c j e l u d o w e w e współczesnej wiono 19 referatów, w był poświęcony drugiemu kulturze ludowej". t y m 6 wygłosili W przedstawiciele tematowi „Folklor ciągu d w u d n i p r z e d s t a ­ delegacji folklorystów ze Związku R a d z i e c k i e g o , Czechosłowackiej R e p u b l i k i S o c j a l i s t y c z n e j i N i e m i e c k i e j R e ­ publiki Demokratycznej. szereg dycji ważnych T e m a t y k a i c h była problemów folklorystycznej, z związanych problemami b a r d z o różnorodna; z rozwojem poruszano i współczesnym dziedziczności kulturowej w m. i n . stanem tra­ zakresie oby­ czajów i obrzędów o r a z k w e s t i e n a t u r y m e t o d y c z n e j dotyczące np. r e g i o n a l n y c h b a ­ dań k u l t u r y l u d o w e j . H. S c h t r o b a c h pieśni tradycyjnej r e f e r a c i e Marres i Engels (NRD) w przedstawił k i l k a ogólnych problemów o aktualnym znaczeniu z dziedziny tradycji fol­ k l o r y s t y c z n e j wywodzących się z twórczości klasyków m a r k s i z m u i l e n i n i z m u . Referaty cyjnego gości r a d z i e c k i c h dotyczyły i współczesnego. B . N. Putiłowa ZSRR, poświęcony w życiu n a r o d u pewnych funkcji zagadnienia żywe ( Z S R R ) , Tradycyjny żywotności w i problemów Szczególnie i folklor zakresowi sytuacji naturalnego związków pozytywnego z sunków społecznych, n o w e j wywołał we kulturze na współczesnej funkcjonowania z a n i k u szeregu rzeczywistością. wpływu teoretycznych folkloru zainteresowanie folklor jego rodzajów folkloru i postaci, opracowane rzeczywistości, świadomości oraz n o w y c h narodów tradycyjnego Przekonująco nowej trady­ referat były nowych sto­ dążeń e s t e t y c z n y c h narodów radzieckich. Z z a i n t e r e s o w a n i e m przyjęty w folklorze słowiańskim został także referat N. S . S z u m a d у Prawidłowości krótkich form (ZSRR). R e f e r a t y d e l e g a c j i z C S R S rozpatrywały współczesny s t a n t r a d y c j i f o l k l o r y s t y c z ­ nej i metody rat L . К u n z a, Audiowizualne Z z a p i s y w a n i a utworów folklorystycznych. Zaciekawienie wywołał referatów muzea bułgarskich o b a r d z i e j tradycyjnej Rodzaje muzyki w refe­ CSRS. ogólnej t e m a t y c e z e szczególnym z a i n t e r e ­ s o w a n i e m spotkały się wystąpienia S t . S t o j k o w e j , ferat S t . S t o j k o w e j , i współczesnej bułgarskich R . Angełowej i T . Ż i w k o w a . R e ­ pieśni — s t a n współczesny i rozwój, zaprezentował szczegółowy przegląd bułgarskich pieśni o d połowy X I X w i e k u do d n i obecnych. Autorka zwróciła u w a g ę c y j n e j pieśni l u d o w e j w bułgarskiego i tworzenia n a najważniejsze z m i a n y zachodzące w trady­ r e z u l t a c i e społeczno-ekonomicznych p r z e m i a n społeczeństwa współczesnej kultury artystycznej wypierającej tradycję folklorystyczną. P o d o b n y c h a r a k t e r miał r e f e r a t bułgarskiej prozy ludowej, s t a w o w e tendencje podstawowej rozwoju bułgarska R. Angełowej, Współczesny stan i rozwój w którym p r z e d m i o t e m a n a l i z y były prawidłowości i p o d ­ prozy proza ludowej. ludowa, Podkreślono w choć n i m , że w zmodyfikowana, istnieje swej części nadal jako współczesna n a r o d o w a twórczość p r o z a i c z n a . Do bardziej interesujących t e o r e t y c z n y c h referatów z d z i e d z i n y f o l k l o r u należał �236 KRONIKA r e f e r a t Folklorystyka i współczesność T . 2 i w к o w a. Autor zaznaczył, že szczególnym t y p e m k u l t u r y a r t y s t y c z n e j , i t o określenie daje nego podejścia w stawia n a u c z a n i u folkloru. działalność artystyczną w specyficzne instytucje ludowe Folklor jako typ kultury artystycznej w a r u n k a c h wspólnej i folklor formy działalności jest możliwość s y n t e t y c z ­ p r a c y , którą kulturowej, przed­ uwarunkowują specjalne s o c j a l i z a c j i całokształtu a r t y s t y c z n y c h wartości o r a z s p e c y f i c z n e środki zasady rozpowszech­ n i a n i a i p r z y s w a j a n i a utworów. Zasługuje współczesnym też n a u w a g ę referat bułgarskich bajek W. Kuzmanowej, fantastycznych. T e n rodzaj Spostrzeżenia o stanie prozy do dziś zachował n i e m a l pełną morfologię klasyczną wywodzącą się z k u l t u r y starożytnej. Teoretycznym stały problemom kultury d w a referaty. stawa Referat regionalnych badań kultury badań e t n o g r a f i c z n y c h Autor stwierdził, ludowej jest ludowej i ludowej, j e j d z i e d z i c z e n i a poświęcone z o ­ Metodyczna S t . G e n с z e w a, i metodologiczna postawił z a g a d n i e n i e o c e n y z punktu widzenia w y b o r u tematyki, metodyki i iż k o n i e c z n y m w a r u n k i e m podejście historyczne oraz pełnego i szerokiego rozszerzenie zakresu pod­ regionalnych metodologii. badania kultury problematyki, poza którą pozostają j e s z c z e t a k i e z a g a d n i e n i a , j a k , n p . k u l t u r a ludności m i e j s k i e j , w p ł y w i n s t y t u c j i s o c j a l n y c h n a s t a n i rozwój k u l t u r y l u d o w e j i t d . Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m i obrzędy jako obrzędów i obyczajów nizmu dziedzictwo przekazywania zjawisk spotkał się referat Т. К kulturowe, ludowych kultury, jako jako Ludowy o 1 e w e j, naświetlający szereg problemów systemów elementu polifunkcjonalnych, obyczaj dotyczących jako k u l t u r y , a także j a k o z z a k r e s u p s y c h i c z n y c h stereotypów człowieka. Podkreślone zostały społeczne i s a k r a l n e j a k o istotne m o m e n t y Wyjaśniono k i l k a problemów w Postawiono i wyjaśniono funkcjonowania związku z o b y c z a j a m i problem tradycji w związku funkcje obyczajów i obrzędów. i świadomością z mecha­ oryginalnych estetyczną. mechanizmami rozwoju kultury. 10 m a j a odbyło się u r o c z y s t e zamknięcie s y m p o z j u m p r z e z S t . Stojkową i prof. W . Chadżinikołowa, d y r e k t o r a I n s t y t u t u Etnograficznego. P o d s u m o w a n e zostały r e ­ z u l t a t y o b r a d i nakreślony w ogólnym z a r y s i e p r o g r a m następnego s p o t k a n i a . U c z e s t ­ ( niczące delegacje wyraziły życzenie, a b y o r g a n i z o w a n i e stało się tradycją bułgarskiej będą o n e o r g a n i z o w a n e etnografii. podobnego t y p u Kierownictwo co d w a l a t a . W y k o n a n i e sympozjum sympozjów postanowiło, że tego p o s t a n o w i e n i a stworzy możli­ wości stałego r o z s z e r z a n i a kontaktów bułgarskich folklorystów i etnografów z e s p e ­ cjalistami z i n n y c h krajów socjalistycznych. Spotkania te będą przynosiły jeszcze szerszą wymianę doświadczeń i staną się szczególnie w a ż n e d l a współczesnego e t a ­ p u r o z w o j u f o l k l o r y s t y k i i etnografii. Tatiana I SYMPOZJUM POŚWIĘCONE LUDOM Kolewa KOCZOWNICZYM (Sofia) I ICH ROLI W F O R M O W A N I U SIĘ C Y W I L I Z A C J I Ś R O D K O W E J A Z J I , U Ł A N Pomiędzy 7 i 11 m a j a pozjum splotem 1973 r. odbyło się w poświęcone a k t u a l n i e p r o w a d z o n y m zagadnień rzucających światło U ł a n B a t o r międzynarodowe studiom nad problemem, na BATOR proces historyczny i określających rolę o r a z z n a c z e n i e ludów k o c z o w n i c z y c h w sym­ a raczej n a d Azji formowaniu Środkowej się z e s p o ­ łów c y w i l i z a c y j n y c h w tej części świata. Słusznie podkreśla się, że s t u d i a n a d kulturą i n n y c h obszarów A z j i były i są p r o w a d z o n e n a d a l w c a l e i n t e n s y w n i e i w różnych k i e r u n k a c h . N a t o m i a s t zgoła i n a ­ c z e j przedstawiają się studia procesów c y w i l i z a c y j n y c h w A z j i Środkowej u ludów �237 KRONIKA zamieszkujących rozległy o b s z a r przez masyw Sajano-Ałtajski, zamknięty o d południa p r z e z H i m a l a j e , o d północy od zachodu między Pamirem i górami i od w s c h o d u p r z e z C h i n - g a n . W y n i k i t y c h studiów są z d e c y d o w a n i e jące, zwłaszcza oceniając j e o d strony nomadologii. Dodajmy, Tiań-Szań niewystarcza­ 1 że w s p o m n i a n y wy­ żej o b s z a r był z a l u d n i o n y p r z e z człowieka p i e r w o t n e g o s t o s u n k o w o wcześnie, t u p o ­ wstał i rozwinął się p i e r w s z y z a s a d n i c z y podział działalności gospodarczej człowieka, t u b o w i e m rozwinęło się p r o w a d z o n e n a wielką skalę k o c z o w n i c z e pasterstwo. T u także uformowała się s w o i s t a więź społeczna u p l e m i o n koczowniczych, powstały mocne s y s t e m y sojuszów i potężne państwa nomadów. Sympozjum w poświęcone Ułan B a t o r ludom pod p r o t e k t o r a t e m koczowniczym UNESCO. Azji Środkowej Właściwymi zorganizowano gospodarzami sympozjum była M o n g o l s k a A k a d e m i a N a u k i M o n g o l s k a N a r o d o w a K o m i s j a do Badań C y w i l i ­ zacji Centralnej Azji. Dodajmy, punktem programu naukowej że s y m p o z j u m w U ł a n B a t o r było n i e j a k o k o l e j n y m działalności K o m i t e t u do Badań C y w i l i z a c j i A z j i C e n ­ t r a l n e j . K o m i t e t ten został powołany w odpowiednich ekspertów przy 1967 r. w Paryżu, p o o d b y t y m UNESCO. posiedzeniu N a c z e l e tego k o m i t e t u stanął Akademik B. G . G a f u r o w . P o d a u s p i c j a m i K o m i t e t u do Badań C y w i l i z a c j i A z j i Środkowej g a n i z o w a n o już szereg k o n f e r e n c j i i sympozjów o następującej t e m a t y c e : w w Duszanbe (ZSRR) odbyła się k o n f e r e n c j a poświęcona h i s t o r i i , archeologii t u r z e A z j i Środkowej w epoce k u s z a n i d z k i e j . W międzynarodowym sympozjum Dehli (Indie) zrelacjonowano odbyła się k o n f e r e n c j a wyniki studiów poświęcona nad twórczością historii idei ludów A z j i . W r o k u 1970 w I s l a m a b a d z i e ( P a k i s t a n ) z o r g a n i z o w a n o odbyło się sympozjum poświęcone archeologii konferencję poświęconą i historii A z j i temat: „Społeczny i kulturowy rozwój krajów Azji Środkowej w (Afga­ Środkowej. I ostatnio w 1972 r. w A s z c h a b a d z i e ( Z S R R ) odbyło się międzynarodowe na 1970 r. Centralnej studiom historii n a u k i ludów A z j i Centralnej. W t y m s a m y m r o k u w K a b u l u nistan) i kul­ 1969 r. w S a m a r k a n d z i e ( Z S R R ) n a artystyczną p l e m i o n k o c z o w n i c z y c h A z j i C e n t r a l n e j w epoce Timurydów. W w zor­ 1968 r. sympozjum końcu X I X i n a początku X X w . " W pracach z 22 krajów sympozjum w Ułan Azji, Afryki, Ameryki Bator wzięło udział około 300 uczestników i E u r o p y . N a pięciu p l e n a r n y c h posiedzeniach wygłoszono 63 referaty i 22 k o m u n i k a t y . Do w ułanbatorskiego sympozjum t w o r z e n i u się c y w i l i z a c j i A z j i trzeba podchodzić z wielu poświęconego ludom koczowniczym i ich roli Środkowej, z e względu n a s p e c j a l n e okoliczności, stron. N i e ulega w i e l k i e j ilości u c z o n y c h o r e n o m i e ś w i a t o w e j k w e s t i i , że udział w 2 sympozjum tak s t w a r z a mocną podstawę do j a k n a j ­ k o r z y s t n i e j s z e j o c e n y o b r a d i i c h wyników. Zresztą w s z y s t k i e referaty i k o m u n i k a t y wygłoszone n a s y m p o z j u m zupełnie specjalną zostaną ogłoszone d r u k i e m w w i e l u językach. wymowę O z n a c z a to, że w m o n g o l s k i m dźwięk rozwój bardzo liczny udział uczonych Natomiast mongolskich. środowisku i n t e l e k t u a l n y m znalazł b a r d z o s i l n y o d ­ badań nad Azją prowadzonych przede wszystkim 1 G r a n i c e A z j i Środkowej podane zostały w g k o n c e p c j i b a d a w c z e j 2 W b a r d z o l i c z n y m zespole u c z o n y c h m o n g o l s k i c h szczególnie mocną grupę s t a ­ nowili A. gwałtowny posiada lingwiści, h i s t o r y c y i a r c h e o l o g o w i e : A . Łuwsandendew, C. B. Szirendyba. Darndiusuren, Zuwsanżow, Nacagdorż, B . Odeł, R i n c z e n , N. S e r - O d ż a w , P e r l e c i i n n i . Grupę u c z o n y c h r a d z i e c k i c h r e p r e z e n t o w a l i : B . L i t w i n s k i j , I . Złatkin, G . Sanżejew, O. A k i m u s z k i n , W. W o ł k ó w , E . N o w g o r o d o w a i i n n i . Francję reprezentował R . H i r s z m a n , U S A — O. L a t t i m o r , N R F — W. H e i s i g , N R D — K . H u b e r i P . F i t z e . �238 w KRONIKA samej Azji. intelektualne Wschodem J a k słusznie się p o d k r e ś l a , środowiska s zamieszkujące obszary umownie intelektualne zwane n i e życzą sobie pozostawać n a d a l b i e r n y m p r z e d m i o t e m n a całym k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m , w p r a w d z i e i nie tylko Środkowym i Dalekim badań. Prawie z różną ostrością, d o j r z e w a kwestia s t a w i a n i a zagadnień środowiskowych p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i n a u k i n a r o d o w e j i szu­ k a n i a rozwiązań p r z e z narodową kadrę badaczy. W a r t o t u zwrócić uwagę, że w c a l e niełatwa do rozwiązania sprawa, kto i nad czym winien pracować, szczególnie j a s k r a w o stanęła n a X X I X Międzynarodowym K o n g r e s i e Orientalistów w Paryżu К Niemniej zujące skomplikowane i trudne do r a m międzynarodowej jednoczącą i koordynującą też n a r o d o w e i regionalne, do p r a k t y c z n e g o współpracy. mają odtąd obejmujące rozwiązania są k w e s t i e Otwarta pozostaje spełniać o r g a n i z a c j e swym nawią­ k w e s t i a , c z y rolę międzynarodowe, c z y zasięgiem zarówno poszczególne d y ­ s c y p l i n y , j a k i obszary. N i e osłabiając w n i c z y m w y r a z u t y c h k w e s t i i p o z o s t a w i m y i nawiążemy ponownie ryków mongolskich do obrad sympozjum (i n i e t y l k o historyków) tematyce i problematyce kowoazjatyckich wiążącej i formowaniem t y c z y studiów a r c h e o l o g i c z n y c h w ostatnio daje się z b a r d z o je jednak na uboczu Ułan-Bator. W środowisku w c z e s n y m i układami k u l t u r się i c h s p e c y f i k i . U w a g a t a oczywiście i językoznawczych, p r o w a d z o n y c h r o z m a c h e m n i e od dziś. W y n i k i a r c h e o l o g i c z n e j histo­ się zauważyć z w r o t k u i filologicznej środ- nie do- z wcale dużym myśli b a d a w c z e j na ogół j e d n a k n i e wychodziły poza krąg u c z o n y c h specjalistów. Możemy- powiedzieć, że ten k i e r u n e k studiów w p r a w d z i e zasilał, a l e n i e kształtował głównego n u r t u myśli h i s t o r y c z n e j . Z a i n t e r e s o w a n i a przeszłością M o n g o l i i kim n a końcowym etapie koncentrowały się przede w s z y s t ­ o k r e s u mandżurskiego, o k r e s i e a u t o n o m i i i głównie n a w a l c e sił r e w o l u c y j n y c h z d z i e d z i c t w e m przeszłości i n a zwycięstwie u s t r o j u s o c j a ­ listycznego w Rewolucja k r a j u . J e s t to o b j a w w bowiem postawiła przed określonym narodem sensie naturalny mongolskim społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . N i c więc dziwnego, wizję że m o n g o l s k a i zrozumiały. budowy nowego myśl h i s t o r y c z n a koncentrowała się p r z e d e w s z y s t k i m n a a n a l i z i e i ocenie wydarzeń ostatniego lecia. Rozbudzona refleksja h i s t o r y c z n a przepełniona a k c e n t a m i oceniającymi stu­ cha­ r a k t e r y z u j e bodaj każde społeczeństwo, znajdujące się w p r o c e s i e gwałtownych p r z e ­ m i a n , społeczeństwo odzyskujące l u b zyskujące samodzielność państwowo-narodową, zmierzające k u m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r k i pierwszym zadaniem podejmowanym i form życia zbiorowego. Toteż zazwyczaj p r z e z n o w o kształtujące się środowisko inte­ l e k t u a l n e — h u m a n i s t y c z n e j e s t próba r o z r a c h u n k u z p r o c e s e m h i s t o r y c z n y m , p r z e d e w s z y s t k i m z najbliższymi jego e t a p a m i . Żywsze, kowej niemal programowe zainteresowanie wskazywałoby n a to, że w m o n g o l s k i m dawnymi kulturami Azji środowisku i n t e l e k t u a l n y m Środ­ dojrzała s y t u a c j a , żeby do tego o b r a c h u n k u włączyć n a w e t zamierzchłą przeszłość stepowców. K i e r u n k i tego o b r a c h u n k u rysują się całkiem wyraźnie. Częściowo o d n a j d u j e m y w r e f e r a t a c h składających się n a porządek o b r a d n a u k o w y c h kongresów, w a n y c h pod a u s p i c j a m i K o m i t e t u badań c y w i l i z a c j i A z j i Środkowej, j a k i w gramie badawczym U N E S C O . Pełną inicjatywę mongolską r e j e s t r u j e m y je organizo­ pro­ oczywiście n a Międzynarodowym S y m p o z j u m w U ł a n B a t o r . T a k b o w i e m r o z u m i e m y hasło, pod którym pomyślane zostało s y m p o z j u m , dobór i ilość tematów, z którymi uczeni mongolscy, oraz rezolucje i postulaty badawcze 3 E . T r y j a r s k i , Sto pięćdziesiąt n i a 1ЭТЗ. 4 „Le M o n d e " 22.7.1973. wystąpili n a przyszłość. lat po Champollionie, „ K u l t u r a " z 16 w r z e ś ­ �239 KRONIKA J e s t rzeczą zrozumiałą, że d l a r o z e z n a n i a s y t u a c j i w m o n g o l s k i c h s t u d i a c h n o m a d y z m u z uwzględnieniem r o l i l u d ó w k o c z o w n i c z y c h w kształtowaniu się k u l t u r Azji Środkowej, szczególną w a g ę będą posiadały A k a d e m i i N a u k , prof. S z i r e n d y b a . N a t o m i a s t wypowiedzi w sprawie prezesa zapewnienia Mongolskiej t y m studiom międzynarodowego p o p a r c i a i s t w o r z e n i a d l a n i c h właściwych f o r m organizacyjnych dużą w a g ę UNESCO, i z n a c z e n i e mają doświadczenia specjalnego delegata pana dr. M . B a m m a t a . W oświadczeniu s w o i m d r M . B a m m a t a mocno podkreślił z n a c z e ­ nie badań n a d p r o b l e m e m nomadyzmu w s k a l i światowej, uwzględniając p r z y t y m rolę, jaką może odegrać n a u k a m o n g o l s k a wiązywaniu węzłowych kwestii w s t a w i a n i u pytań b a d a w c z y c h formowania się cywilizacji i roz­ środkowoazjatyckich. J e s t p r z y t y m rzeczą charakterystyczną, że zarówno n a międzynarodowym zjum w Ułan narodowym kwestie Bator j a k i n a odbywającym się o d w a miesiące później sympo­ między­ k o n g r e s i e orientalistów w Paryżu, stanęły p r z e d u c z e s t n i k a m i t e s a m e zasadnicze — u s t a l e n i e , że t a k p o w i e m y , mandatów uprawniających do studiów n a d Azją. O i l e w U ł a n B a t o r n a gorący a p e l p r z e d s t a w i c i e l a U N E S C O , dr. M . B a m m a t a , 0 zwiększenie w b a d a n i a c h n a d Azją r o l i u c z o n y c h a z j a t y c k i c h o d p o w i e d z i a n o k o n ­ struktywną rezolucją i wieloletnim planem badań międzynarodowych, w Paryżu analizą szeroką doszło do o s t r y c h zadrażnień i napięć . 5 We wstępnym skalę potrzeb referacie badawczych programowym prof. nad nomadyzmem Szirendyb stepowym objął i uwypukloną k o c z o w n i c z y c h w kształtowaniu c y w i l i z a c j i A z j i Środkowej. S t a n o w i s k o go środowiska i n t e l e k t u a l n e g o chunków sunków z przeszłością, w Azji prof. S z i r e n d y b sięgających przedstawił poprzez protomongolskich Środkowej. L i k w i d a c j a „białych i plam" rolę ludów mongolskie­ pryzmat obra­ wczesnofeudalnych w dziejach Azji sto­ Środko­ w e j — j a k to określił prof. S z i r e n d y b zgodnie z założeniami m o n g o l s k i e g o środowiska intelektualnego — winno nastąpić nie tylko w wyniku reinterpretacji dotychczasowych, lecz przede w s z y s t k i m przez znaczne u a k t y w n i e n i e od 20 l a t p r a c n a d s t w o r z e n i e m materiałowej. S z e r o k i h o r y z o n t po­ z n a w c z y d l a badań n a d d z i e j a m i l u d ó w s t e p o w y c h i n a d rolą, jaką o d e g r a l i w for­ mowaniu szerszej b a z y osiągnięć prowadzonych się c y w i l i z a c j i środkowoazjatyckich, utrzymanie dotychczasowych może związków współpracy się utrwalić jedynie poprzez i pełnego p a r t n e r s t w a nauko­ w e g o pomiędzy archeologią, językoznawstwem i etnologią. G d y d o c h o d z i m y do źró­ deł p i s a n y c h współpraca p o s z e r z a się o s t u d i a h i s t o r y c z n e . Gwarantem zabezpieczającym rozwój badań m o n g o l s k i c h w zakresie nomado- logii jest u t r z y m a n i e i poszerzenie kontaktów i współpracy z i n n y m i środowiskami naukowymi. W studiach kultur A z j i Środkowej rejestruje się t r a d y c y j n e związki z nauką rosyjską i szczególnie m o c n e więzy z nauką radziecką. Wspólne r a d z i e c k o - m o n g o l s k i e e k s p e d y c j e a r c h e o l o g i c z n e , w i d z i a n e od s t r o n y w y n i k ó w , pozwalają także myśleć o k o o r d y n a c j i p r a c z b a d a c z a m i r a d z i e c k i m i działającymi w Kazachstanie, Kirgizji, Buriatii i w Tuwie. M ó w i ą c o związkach n a u k i m o n g o l s k i e j z nauką i n n y c h k r a j ó w prof. S z i r e n d y b wskazał n a zespół wspólnych korzyści płynących z w z a j e m n y c h kontaktów. Będą one różne, np. w w y p a d k u współpracy z I r a n e m , A f g a n i s t a n e m i I n d i a m i , i i n n e z nauką K r a j ó w D e m o k r a c j i L u d o w e j , Francją, A n g l i ą c z y N i e m c a m i . W przemówieniu 1 znaczeniu nauk Jakkolwiek — 5 programowym etologicznych mówił profesor w — prof. Szirendyb sporo m i e j s c a poświęcił studiach specyfiki kulturowej sympozjum „Le M o n d e " określa sytuację „ n o w y m Azji poświęcone j e s t w c z e s n y m Bandungiem". roli Środkowej. okresom �240 KRONIKA h i s t o r i i l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , n i e m n i e j w s t u d i a c h s w o i c h przywiązujemy z n a c z e n i e do badań i c h h i s t o r i i od średniowiecza do n a s z y c h d n i . wielkie W t y m m i e j s c u z a z n a c z m y , że wspólne m o n g o l s k o - p o l s k i e b a d a n i a e t n o g r a ­ f i c z n e i s o c j o - e t n o g r a f i c z n e p r o w a d z o n e są w M o n g o l i i od l a t dziesięciu. O g ó l ­ n y m , długofalowym p r z e d m i o t e m b a d a ń objęte zostały p r z e d e w s z y s t k i m p r a w i d ł o ­ wości a d a p t a c j i t r a d y c y j n e j k o c z o w n i c z e j k u l t u r y p a s t e r s k i e j do w y m o g ó w w s p ó ł ­ czesnej c y w i l i z a c j i i m o d e l u nowoczesnego państwa s o c j a l i s t y c z n e g o . Określony z e ­ spół o p r a c o w y w a n y c h tematów pozwolił n a wstępne p o d s u m o w a n i a i uogólnienia w c e l u k o n f r o n t a c j i p r z e b i e g u przeobrażeń k u l t u r y w przeszłości i obecnie. Znalazło to swój w y r a z w o p r a c o w a n i u r e f e r a t u n a s y m p o z j u m w U ł a n B a t o r , pt. Moderni­ zacja Mongolii w dwóch ustrojach politycznych . 6 Witold Dynowski IX INTERNATIONAL CONGRESS OF ANTHROPOLOGICAL AND ETHNOLOGICAL SCIENCES, W CHICAGO d n i a c h 28 s i e r p n i a do 8 września 1973 r. odbył się w dowy Kongres N a u k Antropologicznych U S A I X Międzynaro­ i Etnologicznych. Program dał się z dwóch części: właściwych s e s j i k o n g r e s o w y c h w Kongresu skła­ d n i a c h o d 1 do 8 w r z e ­ śnia w C h i c a g o o r a z z d w u d z i e s t u k o n f e r e n c j i p r z e d k o n g r e s o w y c h , głównie w d n i a c h 28-31 sierpnia, zlokalizowanych przedkongresowe g r a f i c z n a (sesja w M i l w a u k e e ) , urbanizacji w różnych ośrodkach uniwersyteckich. Zebrania poświęcone były w y b r a n y m t e m a t o m t a k i m , j a k muzeologia etno­ p r o b l e m o m f o l k l o r u (sesje w B l o o m f i e l d i C h i c a g o ) , (sesje w k i l k u u n i w e r s y t e t a c h Stanów Z j e d n o c z o n y c h i K a n a d y ) , a n t r o ­ pologii f i z y c z n e j itp. Gromadziły mniejszą liczbę osób niż właściwe sesje K o n g r e s u , toteż miały c h a r a k t e r roboczy, dawały możliwość s z e r s z e j i b a r d z i e j s p e c j a l i s t y c z n e j d y s k u s j i . W n i o s k i z k o n f e r e n c j i zostały p r z e k a z a n e o d p o w i e d n i m s e k c j o m K o n g r e s u . Kongres w C h i c a g o zgromadził około 3000 uczestników, był więc w d o t y c h c z a s o w e j h i s t o r i i Kongresów , p r z y c z y m wzięli w 1 m a l z całego świata . W 2 delegacje największym n i m udział u c z e n i n i e ­ porównaniu z K o n g r e s e m w T o k i o szczególnie l i c z n e były A m e r y k i Łacińskiej o r a z A f r y k i , j a k również I n d i i i krajów indonezyj­ s k i c h . Dość l i c z n e były p r z e d s t a w i c i e l s t w a krajów z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h o r a z k r a ­ j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h . Z t y c h o s t a t n i c h n a j l i c z n i e j s z a była d e l e g a c j a przewodnictwem pod J . W. B r o m l e j a dyrektora Instytutu Etnografii A N przewodnictwem mitetu Narodowego antropologa prof. Т. Unii Nauk radziecka pod Z S R R i polska Dzierżykray-Rogalskiego s e k r e t a r z a K o ­ Antropologicznych i Etnologicznych w Polsce. Z środowiska etnograficznego brało w n i e j udział s i e d e m osób . 3 8 W. D y n o w s k i , tycznych, 1 Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach społeczno-poli­ [w:] S t u d i a m o n g o l s k i e , W r o c ł a w 1973. Por.: A. Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie Kongresie Nauk Międzynarodowy 3-10 VIII Etnologia t. 9: 1965, s. 186 п., oraz W. D y n o w s k i , Międzynarodowym VII K u t r z e b a - P o j n a r o w a , japousfca jej Antropologicznych Kongres Nauk 1964, „Etnografia P o l s k a " , obraz na VIII i Etnologicznych w Tokio, s t a n i e podać, gdyż w mate­ „Etnografia P o l s k a " , t. 14: 1970, c z . 1, s. 103 n . 2 Dokładnej liczby uczestników n i e jesteśmy w riałach k o n g r e s o w y c h n i e otrzymaliśmy l i s t y uczestników. 1 ska, M. D r J . K . M a k u l s k i , prof. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , doc. B . Kopczyńska-Jawor- d r K . P i e t k i e w i c z , d r B . K o h u t n i c k i , m g r K . Skłodowska-Antonowicz Znamierowska-Prüfferowa. grafów W programie polskich: A. Kutrzeby-Pojnarowej, w a l e w s k i e g o i K . Skłodowskiej-Antonowicz Kongresu było pięć referatów B . Kopczyńskiej-Jaworskiej, oraz A. i prof. etno­ Z. M . K o ­ Kunczyńskiej-Irackiej. �241 KRONIKA Organizacja Kongresu spoczywała w rękach Komitetu Wykonawczego Unii, którego przewodniczącym był prof. S o l T a x z U n i w e r s y t e t u C h i c a g o , a s e k r e t a r z e m g e n e r a l n y m prof. L a w r e n c e K r a d e r z K a n a d y ( U n i w e r s y t e t Waterloo, O n t a r i o ) . B e z ­ pośrednim o r g a n i z a t o r e m Program K o n g r e s u był między i n n y m i U n i w e r s y t e t C h i c a g o . k o n g r e s u obejmował p o n a d d w a tysiące referatów o m a w i a n y c h w 106 s e s j a c h . O b r a d y odbywały się w c z t e r e c h równoległych z g r o m a d z e n i a c h , p r z y c z y m 4 n a dyskusję w j e d n e j s e s j i p r z e z n a c z a n o n a ogół d w i e godziny (tylko n a w y b r a n ą problematykę metodologiczną p r z e z n a c z o n o c z t e r y godziny). Każda s e s j a miała w y ­ znaczonego przez przygotowywali organizatorów i prowadzili każdego był p o w i e l o n y . Kongresu przewodniczącego i sekretarza, którzy dyskusję. R e f e r a t y n i e były c z y t a n e , gdyż pełny tekst Przewodniczący sesji z w o ł y w a ł wcześniej z e b r a n i e r e f e r e n ­ 5 tów danej sesji, n a którym o m a w i a n o organizację d y s k u s j i , u s t a l a n o formę zagaje­ n i a o r a z listę p i e r w s z y c h dyskutantów. Miało to zapewnić należyty poziom i r z e c z o ­ wość d y s k u s j i . O r g a n i z a c j a t a przyczyniła się niewątpliwie do s p r a w n e g o przebiegu dyskusji, rozprowa­ dzone jednakże w przed związku z t y m , że n i e w s z y s t k i e r e f e r a t y Kongresem lub nawet w dniach Kongresu zostały poprzedzających dyskusję w danej s e k c j i , d y s k u t a n c i często n i e z n a l i treści w s z y s t k i c h p r z e d s t a w i o n y c h ratów i d y s k u s j a toczyła się w w zagajeniu, dowała, piewszym rzędzie wokół problematyki refe­ poruszanej a nie w przedstawionych n a Kongres referatach. Sytuacja t a spowo­ że zasadniczo słuszna koncepcja organizacyjna nieczytania referatów spotkała się z l i c z n y m i głosami k r y t y k i ze s t r o n y uczestników. Druga przerw innowacja organizacyjna polegała n a t y m , że o b r a d y toczyły się bez p r z y zmieniających się t y l k o przewodniczących s e s j i t e m a t y c z n y c h po 8 do 12 godzin dziennie. D a w a ł o to możliwość m a k s y m a l n e g o w y k o r z y s t a n i a c z a s u t r w a ­ n i a K o n g r e s u , w y m a g a ł o j e d n a k o d uczestników ogromnego wysiłku i n t e l e k t u a l n e g o i fizycznego. Oprócz dyskusji w sesjach program Kongresu przewidywał festiwal filmów e t n o g r a f i c z n y c h , w c z a s i e którego p o k a z a n o historię f i l m u etnograficznego o r a z n o w e f i l m y w y p r o d u k o w a n e w ciągu o s t a t n i c h dziesięciu lat. Ogółem w ciągu 6 d n i z a p r e ­ z e n t o w a n o ponad sto filmów w y p r o d u k o w a n y c h zarówno p r z e z l a b o r a t o r i a naukowe, j a k i wytwórnie k o m e r c y j n e . 6 Specjalną skiej" pozycję programu nicznych składających „studium k u l t u r y się n a ludność współczesnych g r e s u p r z y współudziale wali K o n g r e s u stanowiło amerykań­ polegające n a z a p o z n a n i u uczestników K o n g r e s u z życiem różnych grup e t ­ filmy działaczy o d p o w i e d n i c h t e l e w i z y j n e obrazujące problemy Stanów. społeczności każdej grupy Organizatorzy Kon­ e t n i c z n y c h przygoto­ etnicznej, jeden dzień Kongresu przeznaczono n a zwiedzanie dzielnic Chicago zamieszkiwanych przez po­ szczególne g r u p y o r a z n a s p o t k a n i a uczestników K o n g r e s u z p r z e d s t a w i c i e l a m i t y c h grup . 7 W i c z a s i e t r w a n i a K o n g r e s u c z y n n a była w y s t a w a p u b l i k a c j i e t n o l o g i c z n y c h (głównie krajów anglosaskich) oraz w y s t a w a antropologicznych artystycznych w y r o ­ b ó w rękodzieła, m a l a r s t w a i g r a f i k i l u d o w e j połączone z e sprzedażą. Do 4 d y s p o z y c j i uczestników K o n g r e s u o d d a n a Pozytywną stroną organizowania obrad była c z y t e l n i a , w tylko w której, z n a j d o - czterech grupach było to, że w s z y s t k i e o b r a d y w s e s j a c h były tłumaczone n a języki kongresowe. 5 Każdy z uczestników K o n g r e s u mógł otrzymać nieodpłatnie 20 referatów. 6 Z żalem należy stwierdzić, że zabrakło n a K o n g r e s i e filmów p o l s k i c h . 7 Program dawał możliwość z w i e d z e n i a j e d n e j z następujących d z i e l n i c : chiń­ skiej, I n d i a n amerykańskich, ukraińskiej, japońskiej, polskiej, s k a n d y n a w s k i e j , l i t e w ­ skiej, g r e c k i e j , żydowskiej, włoskiej, meksykańskiej 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 oraz kilku murzyńskich. �242 KRONIKA wały się w s z y s t k i e r e f e r a t y biuro Library ryjnych kongresowe Anthropological p u b l i k a c j i , służyło wraz Research z materiałami Group, wskazówkami które ilustracyjnymi oraz udostępniało bibliograficznymi katalogi se­ i biograficznymi oraz udzielało bieżących i n f o r m a c j i . 8 W r e s z c i e K o n g r e s o w i towarzyszyło s z e r e g d o d a t k o w y c h a t r a k c j i w postaci z w i e ­ d z a n i a muzeów C h i c a g o o r a z t r z e c h s p e k t a k l i : amerykańskiego k o n c e r t u 9 folklory­ stycznego p r z y g o t o w a n e g o p r z e z S m i t h s o n i a n I n s t i t u t p r z y współudziale A l a n a L o m a x a , specjalnie skomponowanej z okazji K o n g r e s u opery G i a n C a r l o 10 Menottiego, pt. T a m u - T a m u , o r a z występów chóru dziecięcego z C h i c a g o . Trudno jest w krótkim problematyki kongresowej, artykule sprawozdawczym wiernie przedstawić całość t y m b a r d z i e j że p o z a k o m p l e t e m n a d e r zwięzłych s t r e s z ­ czeń referatów n i e d y s p o n u j e m y w c h w i l i obecnej pełnymi materiałami informują­ cymi o dorobku n a u k o w y m Kongresu Kongres many odbywał cultures), łecznego i się pod hasłem „Jeden rodzaj, t e m a t y k a zaś obejmowała p r o b l e m y kulturowego rozwoju człowieka, miejsca i roli kultury tradycyjnej poświęconych było problematyce wiele kultur" (One różnic i podobieństw ( n a ogólną liczbę j a k spo­ kulturowych, w e współczesnym świecie. Najwięcej etnologicznej species, zarówno fizycznego, referatów 106 s e s j i tylko 7 dotyczyło p r a h i s t o r i i , 29 antropologii f i z y c z n e j i demografii, aż 70 antropologii łecznej i k u l t u r o w e j ) n liczbę referatów zgłoszono n a s e s j e poświęcone t e m a t y c e s z e r o k o pojętego wraz spo­ . W ś r ó d problemów p o r u s z a n y c h p r z e z t e ostatnie największą folkloru z dyskusją n a d jego m i e j s c e m w e współczesnym świecie (214 referatów), p o ­ nadto n a s e s j e poświęcone k u l t u r o w y m d e t e r m i n a n t o m języka i jego r o l i w k u l t u r y i s y s t e m i e k o m u n i k a c j i (180 referatów), p r o b l e m o m n i a (94 referaty) o r a z społecznej i gospodarczej rozwoju etnicznego zróżnicowa­ d y s k r y m i n a c j i różnych grup e t n i c z ­ n y c h (98 referatów). 91 referatów poświęconych było p o z y c j i k o b i e t w społeczeństwie o r a z p e r s p e k t y w o m r u c h u kobiecego. Jeśli chodzi podejmowało o klasyczną problematykę problematykę kultów (83 etnologiczną, referaty) p r z e m i a n poszczególnych kontynentów i l u d ó w oraz to najwięcej referatów charakterystyki i (połudn. A z j i — obrazu 60 ref., A f r y k i — 53 ref., E u r o p y — 63 ref., o b s z a r u Himalajów — 42 ref., kręgu podbiegunowego — 31 ref., P o l i n e z j i i M i k r o n e z j i — 15 ref., Mełanezji — 13 ref., A u s t r a l i i i T a s m a n i i — 4 ref.). Szczególną uwagę poświęcono etnologii m o r s k i e j (42 referaty). Wśród problemów metodologicznych n a czoło wysuwały się rozważania s t o s o w a n i e m metody m a r k s i s t o w s k i e j w etnologii (23 referaty) p o d e j m o w a n e w dużym stopniu przez zmiany kulturowej etnologów zachodnioeuropejskich, adaptacji n y m p e r s p e k t y w o m t e o r e t y c z n y m współczesnej, d a w n e j 8 W 9 10 czasie Kongresu of Anthropology) Field badania i procesów u r b a n i z a c j i (52 referaty), społeczności g m i n n e j współczesnych p r z e m i a n (48 referatów), k u l t u r o w e j (Directory problematyka Museum gromadzono of Natural Przedstawiono W i r g i n i i , Południowej również noty w y d a w a n e g o przez Current występy History i Museum obrazujące folklor K a r o l i n y , Georgii, Alabamy, (28 referatów), i przyszłej etnologii do rejestru nad zresztą i jej głów­ (59 r e - antropologów Anthropology. of Science stanów: and Industry. Kentucky i zachodniej Mississippi, Luiziany, A r k a n z a s i Nowego Meksyku. 11 Referaty kongresowe będą o p u b l i k o w a n e logy p r z e z h o l e n d e r s k i e w y d a w n i c t w o 12 Rada Stała utrzymywania w U n i i obradująca programie łego nią z a i n t e r e s o w a n i a . w 1974 r. w s e r i i W o r l d Anthropo­ Mouton. w czasie Kongresu kongresu problematyki rozważała nawet celowość prehistorycznej wobec t a k m a ­ �243 KRONIKA feratów). O s o b n e chologii m i e j s c e zajmowała p r o b l e m a t y k a (93 referaty). muzeologii Uderzająco mało ( o m a w i a n o j e co p r a w d a było p s y c h o l o g i i społecznej i referatów n a osobnej sesji poświęconych etnopsy- problemom przedkongresowej) oraz do­ kumentacji i informacji naukowej w dziedzinie n a u k antropologicznych. Wnioski z dyskusji w sesjach i z konferencji k a z a n e do o p r a c o w a n i a plenarnego zebrania K o n g r e s u . 1 3 1 (Urgent Komisja wej Odnośnie do p r o b l e m a t y k i Anthropology) przedstawiła K o n g r e s o w i dawczych i publikowania poświęcona 14 propozycję Current go w nych przy pomocy grona zasygnalizowała potrzebę standardowych zostały prze­ etnologa: dokumentacji kulturo­ bieżącego r e j e s t r u p r a c w gromadzenia naukowców filmom ba­ infor­ s p e c j a l n y m ośrodku i s t y ­ ekspertów — j a k i specjalne przez stawianych interesującej Ponadto badawczych badaczy, opracowania wymagań prowadzenia międzynarodowego zarówno p r z e z i n d y w i d u a l n y c h pilnej Anthropology. m a c j i o istniejących p i l n y c h p o t r z e b a c h mulowanie przedkongresowych s p e c j a l n y m k o m i s j o m , które przedstawiły j e do a k c e p t a c j i i etnologicznym badań prowadzo­ instytucje. Wreszcie filmowców tak, a b y pewnych były przy­ d a t n e do celów b a d a w c z y c h . 4 (Visual Komisja ponowała filmowej Anthropology) poświęcona w i z u a l n e j 15 opracowanie w pierwszym rzędzie światowego również potrzebę s t w o r z e n i a sów f i l m o w y c h metody powszechnie oraz rozpowszechniania dostępne. P o n a d t o wśród etnologów, a n a u k o w e j stworzenia światowych archiwum tych Komisja komitetów, bibliograficznych nauk tak, aby zapi­ stały danych z zakresu wizualnej w które d l a potrzeb przystąpiły do antropologii, antropologicznych, dyskusji słownika problemów dokumentacji do p r a c naukach antropologicznych 16 się filmowych p r o b l e m a t y k i etnologicznej w ś r ó d filmowców. W centrów 5 dokumentacji szereg etnograficznych filmów postulowała potrzebę n a u c z a n i a t e c h n i k p o n o w a n o , a b y spowodować włączenie tego p r o g r a m u histrii zapro­ dokumentacji różnych rodzajów k u l t u r , z e szczególnym położeniem n a c i s k u n a k u l t u r y ginące. Wnioskowała grona dokumentacji programu celu zapro­ UNESCO. powołała ze swojego nad opracowaniem biograficznego mikrofilmowania norm antropologów, źródeł, normalizacji k l a s y f i k a c j i zbiorów m u z e a l n y c h c z y k o m p u t e r y z a c j i itp. Komisja wyraziła chęć zajęcia się w przyszłości s p r a w ą o c e n y publikacji do­ k u m e n t a c y j n y c h z p u n k t u w i d z e n i a i c h przydatności d l a badań. Już w c z a s i e t r w a ­ nia Kongresu członkowie Komisji opracowali które chciałyby w przyszłości wziąć udział w norm graficznych, 6 przedstawiła który pracował dotyczyły głównie s p r a w y kolekcjonerstwa kolekcjonerstwa rzające do e w e n t u a l n e g o wnioski Międzynarodowego n a konferencji ustosunkowania prywatnego. prywatnego zgodne jest o n o z etyką 1 3 dwóch ankiet dla osób, projekt bibliograficznych. Komisja jącego projekty j e j p r a c a c h o r a z opracowała Komitetu przedkongresowej. się środowiska m u z e a l n e g o Szczególną uwagę zwrócono Etno­ Komitetu do w z r a s t a ­ na zwalczanie wśród pracowników m u z e a l n y c h podkreślając, że n i e ­ zawodową. Komisja zaproponowała pewne włączenia t a k i c h zbiorów p r y w a t n y c h środki zmie­ do zasobów muze- K o m i s j i powołano 10, z czego 4 poświęcone były antropologii sprawom Muzeów Wnioski fizycznej, jedna o r g a n i z a c y j n y m U n i i . D w i e K o m i s j e 7 i 8 poświęcone s p r a w o m nauczania i d y s k r y m i n a c j i n i e przedstawiły wniosków. 14 Przewodniczyła j e j A n n a H o h e n w a r t z A u s t r i i . 15 Przewodniczył jej J e a n Rouch z Francji, garet M e a d z U S A . 16 Przewodniczył j e j H a n s Panofsky. współpracowała z nią ściśle Mar­ �244 KRONIKA alnych oraz omówiła ograniczenia sprawę nielegalnego należytej obrotu dokumentacji dobrami zbiorów kultury. Ponadto muzealnych oraz Komisja sprawę po­ dorobek o b r a d K o n g r e s u nie­ w s z e c h n e j dostępności tej d o k u m e n t a c j i . Jak z powyższego przeglądu widać, o b i e k t y w n y zależnie o d bardzo czesnej nieraz burzliwych problematyce ludów i łecznej k o b i e t c z y k u l t u r o w e j tyczących szych organizacji badań o r a z grup dyskusji w s e s j a c h (sesje etnicznych dyskryminowanych, roli wojen) wyraża się głównie w międzynarodowego wysiłków w naukach antropologicznych w la celu życia polepszenia spo­ stanu informacji i dokumentacji Kopczyńska-Jaworska NAUKOWA HISTORII KONTAKTÓW P O L S K O - R O S Y J S K I C H W DZIEDZINIE WROCLAW, ją Wrocławski ETNOGRAFII, 19-20 I X 1973 Oddział P T L , Zakład H i s t o r i i N a u k i i Techniki PAN oraz Zarząd Wojewódzki T P P R , p r z y c z y m oddzielnie należy odnotować bisty wkład mgr. Antoniego Zgłoszono 17 referatów, aspektu problemu ludów i w Kuczyńskiego w Z S R R , zwłaszcza których z n a k o m i t a większość zaś S y b e r i i . J e s t to t e m a t jeszcze stopniu s z e m u środowisku i h i s t o r y k o m n a s z e j dzieło t y c h dorobek u z n a n y w szewskiego Polaków, którzy włączony tej odegrali rolę dotyczyła jednego niedostatecznie dotąd do h i s t o r i i polskiej pionierską w poznany nauki. w pełni i którzy jest m n i e j z n a n a rola w Na­ znane pozostawili rozwoju Siero­ wiedzy (np. M . C z a p l i c k a , F . K o n , E . P i e k a r s k i , J . T a l k o - H r y n c e w i c z i i n . ) , l u b też b a d a c z y będących z a p o z n a n y m i etnografami zdobytej tylko opisie n a u c e z a pierwszorzędny. O b o k b e z s p o r n y c h n a z w i s k W . t a k i e , których oso­ konferencji. d y s c y p l i n y n i e jest b o w i e m c z y B . Piłsudskiego występują etnograficznej przygotowanie tytułowego, m i a n o w i c i e udziału Polaków w e t n o g r a f i c z n y m niewystarczającym nawet do­ najpilniej­ . KONFERENCJA Zorganizowały pozycji propozycjach naukowegopodjęcia Bronisława POŚWIĘCONA poświęcone w s p ó ł ­ mimo sławy i n n y c h d y s c y p l i n a c h (dotyczy to m i n . t a k i c h orientalistów, j a k J . K o ­ w a l e w s k i i W. K o t w i c z ) . Drugą opisów uszły na lukę w naszej etnograficznych uwagi rozwój badaczy wiedzy wiedzy stanowi (pozostawionych i nie wywarły o l u d a c h , którym dorobek w całej języku poważniejszego były plejady polskim autorów lub nawet poświęcone. R y s u j e żadnego ich specjalistom kwestii mentów, które materiałów wiedzy 17 jako pomocniczego wysunięto n a k o n f e r e n c j i mogą mieć pozostając etnograficznej w materiału propozycję j e s z c z e wartość zapomnieniu źródłowego. opublikowania naukową. Wprawdzie n i e brała udziału w i została powtórzona przez W inne, ostatniej takich frag­ większość tych procesie późniejsze doko­ udostępnie­ tej wypisów które wpływu się p o t r z e b a n a n i a a n a l i z y i c h wartości z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o r i i d y s c y p l i n y o r a z nia takich lub rosyjskim), kumulowania badania. Naj- K o m i s j a 10 przedstawiła s z e r e g p r o p o z y c j i o r g a n i z a c y j n y c h zmierzających do u a k t y w n i e n i a p r a c U n i i między z e b r a n i a m i Kongresów. 18 Należy nadmienić, cjalne wydawnictwo że podobnie j a k w latach poprzednich pod redakcją prof. W. D y n o w s k i e g o resowań i dorobek etnografii dana przez I H K M P A N . ukazało się spe­ obrazujące z a k r e s z a i n t e ­ polskiej. P u b l i k a c j a w języku a n g i e l s k i m została w y ­ �245 KRONIKA prawdopodobniej naukowym, więc i c h o p u b l i k o w a n i e może mieć jednak n i e o d e g r a decydującej pomocnicze roli w z n a c z e n i e weryfikujące w poznaniu odniesieniu do p e w n y c h u s t a l o n y c h już wniosków c z y hipotez. Podczas Syberii konferencji wskazywano też na emocjonalny i i n n y c h obszarów Z S R R wynikający aspekt z narodowej polskich przynależności badań badaczy, j a k też h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń i c h obecności n a obczyźnie. W y d a j e się w s z a k ­ że, iż t e n właśnie aspekt, w porównaniu z poprzednio w s p o m n i a n y m i ( h i s t o r y c z n y m i naukowym), doczekał się pełniejszego o p r a c o w a n i a w skiego Syberyjskie W szlaki referacie dokonanych Z. przez tychczasowym przeprowadzona postępowania. bionej z takiej oceny zastosowaniem Niestety, krytyki gółowością J a s i e w i c z a znalazły Polaków o b s e r w a c j i braku postaci książki A . Kuczyń­ oraz i n n y c h publikacji. się propozycje i badań ludów każda podjęta odpowiednich przedstawione referaty w dotyczące Azji przyszłości rygorów podejmowały próbę w e r y f i k a c j i oceny próba w i n n a i właściwego n i e zawierały w materiału, n i e k i e d y grzeszyły ogólnikowością i rzadko metody radzieckiej. Przy do­ być schematu większości pogłę­ l u b nadmierną s z c z e ­ ustaleń poszczególnych c z y . W y n i k a to w p e w n y m s t o p n i u z faktu, iż w s p o m n i a n a k o n f e r e n c j a była bada­ pierw­ szą poświęconą t a k o b s z e r n e m u p r o b l e m o w i i n i e podlegała ograniczającym i uści­ ślającym k r y t e r i o m , które Referaty konferencji z pewnością winny n i e złożyły się w być z a s t o s o w a n e s u m i e n a generalny przy następnych. obraz stanu pol­ s k i c h badań n a o b s z a r a c h R o s j i , dominowało b o w i e m z a i n t e r e s o w a n i e Syberią. P o ­ nadto kacji zabrakło n i e t y l k o a n a l i z y wartości ich wyników opracowania według naukowe. profesjonalne tych badań, l e c z także próby podstawowego s c h e m a t u — Odrębnemu p o t r a k t o w a n i u r e l a c j e różnego t y p u o r a z materiały spodziewać m e t o d y c z n i e g r o m a d z o n e materiały. B r a k i badań polskiego i c h rozwinięcia, między oraz należy poddać pamiętniki i n i e ­ te wskazują, że t a k ważny t e m a t podjęty p r z e z konferencję miotem zaawansowanych klasyfi­ źródłowe środowiska innymi dzięki n i e był j e s z c z e p r z e d ­ etnograficznego i należy i n i c j a t y w i e ośrodka się wrocław­ skiego, której w y r a z e m była k o n f e r e n c j a . O n e g a t y w n y c h s k u t k a c h d o t y c h c z a s o w e g o nikłego zainteresowania dokonaniami poprzednich generacji polskich badaczy mó­ wił A . Kuczyński w wystąpieniu końcowym. Godny pewne odnotowania referaty wydaje przedstawicieli się fakt, że zasłużenie najwyższą i n n y c h d y s c y p l i n , zwłaszcza tych, ocenę uzyskały którzy pokusili się o s y n t e t y c z n e p r z e d s t a w i e n i e w y b r a n y c h zagadnień. Należy t u wymienić wszystkim J . Róziewicza, Polsko-radzieckie 1939, o r a z T . Słabczyńskiego, Związki Towarzystwem Można kontakty polskich w badaczy etnografii ludów Syberii przede latach z 1918- Rosyjskim Geograficznym. mieć nadzieję, że k o n f e r e n c j a spełni pobudzającą i n t e n s y w n i e j s z y c h studiów n a d w k ł a d e m p o l s k i c h b a d a c z y w radzieckiej, w którym w i n n y towarzyszyć w przyszłości rolę w podsumowujące lub s y m p o z j a . Wówczas i c h c h a r a k t e r będzie w m n i e j s z y m s t o p n i u czy informacyjny, w większym zaś wartościujący rozpoczęciu poznanie ludów sprawozdawczy i k r y t y c z n y . Dążeniem p o w i n n o być z d o b y c i e tego p r z y n a j m n i e j p o z i o m u w i e d z y o d o k o n a n i a c h j a k i osiągnęli już Węgrzy w naszym Polaków, zakresie skromniejszych liczebnie etnograficznych diów s w o i c h rodaków n a o b s z a r a c h Z S R R . Sławoj Azji konferencje Szynkiewicz stu­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08bd751a166020579c2168f2eacf3673.pdf 780b7344d07160ddbc68207d589e0830 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:849 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:781 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.193-196 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 SPRAWOZDANIE Z PRAC EKSPEDYCJI MONGOLSKIEJ ZAKŁADU IHKM ETNOGRAFII P A N W R O K U 1973 P r o w a d z o n e w 1973 r. p r a c e e k s p e d y c j i mongolskiej Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N były kontynuacją d o t y c h c z a s o w y c h studiów n a d przeobrażeniami t r a d y c y j n e j k u l t u r y k o c z o w n i c z e j w w a r u n k a c h rozwijającego się państwa socjalistycznego. S k o n c e n t r o w a n o się n a t e m a t y c e społecznej s y t u a c j i młodych p a s t e r z y ; z a g a d n i e n i e to s t a n o w i od 1971 r. płaszczyznę wspólnej p r a c y M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k i P A N , a p o d s t a w o w e założenia badań były p r z e d s t a w i a n e w k o l e j n y c h sprawozdaniach z prac ekspedycji . 1 T e g o r o c z n e b a d a n i a trwały 6 t y g o d n i w l i p c u i s i e r p n i u i objęły somony O l d z i j t i Erdene-dałaj w a j m a k u środkowogobijskim. T e r e n y t e położone około 200 k m n a południe o d U ł a n B a t o r stanowią strefę przejściową pomiędzy t z w . p a s e m e h a n g a j s k i m a półpustynnymi r e j o n a m i G o b i . A j m a k środkowogóbijski należy do przecięt­ n y c h p o d względem p o z i o m u gospodarki a j m a k ó w M R L . Podstawą gospodarki j e s t h o d o w l a wielbłądów, e k s t e n s y w n a z u w a g i n a n i e d o b o r y p a s z o w e i r z a d k i e z a l u d ­ nienie. Ukształtowana w t y c h t r u d n y c h w a r u n k a c h k u l t u r a j e s t z pewnością s k r o m ­ n i e j s z a niż n a o b s z a r a c h północnych Mongolii, a l e też w p e w n y c h a s p e k t a c h j e s t od n i e j b a r d z i e j z a c h o w a w c z a . P r z y b a d a n i u mongolskiej t r a d y c j i n i e może j e d n a k stanowić źródła d l a o r z e k a n i a o k u l t u r z e d a w n e j M o n g o l i i ze względu n a s p e c y ­ ficzną odrębność. W d z i e d z i n i e społecznej w a r t o c h y b a zasygnalizować i s t n i e n i e z j a w i s k a n a z w a n e g o p r z e z n a s u m o w n i e „gobijskim m a t r i a r c h a t e m " . W y r a ż a się o n o w dominującej r o l i kobiety w g o s p o d a r s t w i e i r o d z i n i e (kobieta w y k o n u j e t u t e n a w e t n a j t r u d n i e j s z e i n a j b a r d z i e j męskie zajęcia, j a k ujeżdżanie k o n i i w i e l b ł ą d ó w ) . P o z y c j a męża — który może być wręcz o k r e s o w y m p r z y b y s z e m w j u r c i e — j e s t niestała, w związku z c z y m n a G o b i u ż y w a się m a t r y l i n e a r n e g o s y s t e m u pokrewień­ s t w a . S y t u a c j a t a w p ł y w a n a u t r z y m y w a n i e się o d m i e n n e g o niż w północnej M o n ­ golii s y s t e m u t r a n s m i s j i treści k u l t u r y t r a d y c y j n e j i innego p o z i o m u znajomości tej t r a d y c j i . W b a d a n i a c h wyraziło się t o w prawidłowości, zgodnie z którą k o b i e t y były n i e r z a d k o l e p s z y m i i n f o r m a t o r a m i niż mężczyźni. W y d a j e się n a w e t , że c i o s t a t n i n a ogół gorzej z n a l i problematykę j u r t y i g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o niż mężczyźni z i n n y c h regionów. W interesującej n a s s y t u a c j i młodego p o k o l e n i a okoliczność t a p r z e j a w i a się s t o s u n k o w o n i e z n a c z n y m i t e n d e n c j a m i m i g r a c y j n y m i . O d d a l e n i e o d U ł a n B a t o r , b r a k i n n y c h rozwiniętych ośrodków m i e j s k i c h , p r z y z w y c z a j e n i e do P a t r z : J . S. W a s i l e w s k i , Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspe­ dycji etnograficznej, „Etnografia P o l s k a " , t. 17: 1972, z. 2; S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakładu Etnografii IHKM PAN nad kulturą i społeczeństwem Mongolii w roku 1971, „Etnografia P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 1; t e n ż e , O badaniach nad spo­ łeczeństwem mongolskim prowadzonych przez Zakład Etnografii w 1972 г., „ K w a r ­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , r o c z n i k X X I , 1973, z. 3. 1 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 �194 KRONIKA t r a d y c y j n e g o b y t o w a n i a , które — może właśnie dlatego, że przebiega w ciężkich w a r u n k a c h — jest d l a w i e l u młodych mieszkańców G o b i jedyną dopuszczalną formą egzystencji — w s z y s t k i e te c z y n n i k i powodują, że znajomość m i a s t a i a k c e p t a c j a m i e j s k i e g o t r y b u życia są n i e w i e l k i e , a d e k l a r a c j e n a t e m a t p o r z u c e n i a p r a c y w p a ­ s t e r s t w i e n a r z e c z zajęć m i e j s k i c h s p o r a d y c z n e . Materiałów n a t e n t e m a t dostarczyły o d p o w i e d z i n a p y t a n i a k w e s t i o n a r i u s z a , który z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i w y k o r z y ­ s t y w a n y j e s t o d 1971 r. W t y m r o k u z r e a l i z o w a n o 30 a n k i e t dotyczących w a r u n k ó w b y t o w y c h , p r a c y z a w o d o w e j i a s p i r a c j i młodych p a s t e r z y . J e s t to l i c z b a pokaźna, wziąwszy pod u w a g ę trudności d o t a r c i a do n i c h (młodzież przeważnie poza domem, w sezonie l e t n i m o d d e l e g o w a n a n a a k c j e sianokosów). Duże r o z p r o s z e n i e ludności (odległość między poszczególnymi g r u p a m i j u r t sięgała w s o m o n i e O l d z i j t n i e r z a d k o kilkadziesiąt kilometrów) utrudniało p r o w a d z e n i e badań i odbiło się n a i c h r e p r e ­ zentatywności, d a w a ł o j e d n a k materiał s p e c y f i c z n y , uzupełniający d o t y c h c z a s z e b r a n e i n f o r m a c j e . W y d a j e się zresztą, że w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h n i e może być m o w y 0 z a c h o w a n i u w y m o g ó w badań s t a t y s t y c z n y c h w postaci d o b o r u próby r e p r e z e n ­ t a c y j n e j . Można c o najwyżej dążyć d o osiągnięcia proporcjonalności w doborze informatorów, zwłaszcza ze względu n a i c h płeć i w i e k . Oprócz a n k i e t n a t e m a t s y t u a c j i z a w o d o w e j młodzieży z e b r a n o p o n a d 40 w y ­ w i a d ó w dotyczących znajomości t r a d y c j i , w t y m 30 z młodymi p a s t e r z a m i , pozostałe zaś j a k o w y w i a d y k o n t r o l n e ze s t a r c a m i . Umożliwią o n e odpowiedź n a pytanie, j a k postępuje między g e n e r a c y j n y p r z e k a z k u l t u r o w y i j a k w obrębie d z i e d z i c t w a treści t r a d y c y j n y c h p r z e k a z y w a n e są poszczególne e l e m e n t y , zwłaszcza znajomość e t y k i e t y 1 f o r m współżycia z g r u p ą rodzinną i lokalną. Niżej podpisany realizował również b a d a n i a n a d kategorią p r z e s t r z e n i w k u l ­ turze mongolskiej. Przyniosły o n e w s u m i e około 20 w y w i a d ó w n a t e m a t o r g a n i z a c j i p r z e s t r z e n n e j j u r t y , o b o z o w i s k a , k o c z o w i s k , s y m b o l i k i p r z e s t r z e n n e j , wartościowania stron świata itp. Częściowym p o d s u m o w a n i e m jest o p u b l i k o w a n a w n i n i e j s z y m tomie p r z e s t r z e n n a a n a l i z a j u r t y , n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e z o s t a n i e o p r a c o w a n i e następ­ nych sfer przestrzeni. Z e b r a n y w ciągu t r z e c h k o l e j n y c h w y j a z d ó w materiał — w s u m i e p o n a d 100 w y w i a d ó w — dotyczący młodych p a s t e r z y w y m a g a j e s z c z e n a p e w n o uzupełnień; n i e prowadziliśmy d o t y c h c z a s badań a n i w północnej Mongolii w t e r e n a c h tajgi, a n i n a z a c h o d z i e w ś r ó d różnorodnych g r u p e t n i c z n y c h zamieszkujących góry Ałtaju. B a ­ d a n i a będą z a t e m k o n t y n u o w a n e , a s t r o n a m o n g o l s k a z a m i e r z a wprowadzić do n i c h grupę s a m o d z i e l n y c h badaczy, realizujących w t e r e n i e wspólny k w e s t i o n a r i u s z . S z k o ­ l e n i e t a k i e j g r u p y rozpoczęliśmy już w t r a k c i e e k s p e d y c j i , p r z y g o t o w y w a n y j e s t też s p e c j a l n y instruktaż. Dzięki zwiększeniu l i c z b y badających można będzie osiągnąć granicę istotności próby i poprawić j e j reprezentatywność, t a k trudną do osiągnięcia w w a r u n k a c h stepu. Z e b r a n y d o t y c h c z a s materiał posłużył n a m do sporządzenia wstępnego r a p o r t u d l a w ł a d z M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k , w którym przedstawiliśmy p o d s u m o w a n i e d o t y c h c z a s o w y c h w y n i k ó w badań. Znalazły się t a m zarówno c h a r a k ­ t e r y s t y k a s y t u a c j i społecznej, w a r u n k ó w b y t o w y c h , k w a l i f i k a c j i z a w o d o w y c h i a s p i ­ r a c j i młodego p o k o l e n i a , j a k i p e w n e sugestie kroków, których podjęcie w y d a j e się niezbędne d l a u r e g u l o w a n i a procesów a d a p t a c j i młodzieży do z a w o d u pasterza. S p r a w o z d a n i e to zostało b a r d z o pozytjnwnie przyjęte p r z e z stronę mongolską; będzie o n o n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e w rozszerzonej postaci n a łamach „Etnografii P o l s k i " . J e s t to p i e r w s z y k r o k w k i e r u n k u wdrożenia rezultatów badań e k s p e d y c j i w p r a k t y c e społecznej M o n g o l s k i e j R e p u b l i k i L u d o w e j . Jerzy Sławomir Wasilewski �195 KRONIKA W Y S T A W A RZEŹBY W D R E W N I E P L E M I E N I A M A K O N D E E T N O G R A F I C Z N Y M W Z A G R Z E B I U , 1973 W MUZEUM O b o k e k s p o z y c j i ukazującej chorwacką kulturę tradycyjną w z a g r z e b s k i m m u ­ z e u m e t n o g r a f i c z n y m są również p r e z e n t o w a n e k u l t u r y pozaeuropejskie. E k s p o n a t y znajdujące się w d z i a l e : V a n e v r o p s k e Kulturę pochodzą p r z e d e w s z y s t k i m z d a r o ­ w i z n podróżników, m i s j o n a r z y , artystów i i n ­ n y c h osób, które odwiedzały różne k r a j e i t a m wchodziły w p o s i a d a n i e zabytków k u l _ turowych. Z b i o r y afrykańskie zawdzięcza m u z e u m przede w s z y s t k i m Dragutinowi Lermanowi z miejscowości Pożega, który był u c z e s t n i ­ k i e m e k s p e d y c j i S t a n l e y ' a , a następnie (w o k r e s i e 1882-1896) zarządcą w s c h o d n i e j części K o n g a . Również b r a c i a M i r k o i S t e v o S t e l j a n o w i e z K a r l o v c a , pozostający w l a t a c h 18"89-1901 w służbie M e n d i k a I I w E t i o p i i , w i s t o ­ t n y sposób p r z y c z y n i l i się do wzbogacenia kolekcji afrykanistycznej. T a tradycja z prze­ łomu ubiegłego i obecnego s t u l e c i a j e s t k o n ­ t y n u o w a n a również i d z i s i a j . W i e l u Jugosław i a n przebywających z a granicą k o l e k c j o n u ­ j e z a b y t k i s z t u k i , które następnie po p o w r o ­ cie do k r a j u e k s p o n u j e w s a l a c h m u z e a l n y c h . Przebywające służbowo w T a n z a n i i m a ł ­ żeństwo V a n d a i B r a n i s l a v Vukovič z B e l ­ g r a d u skierowało s w o j e z a i n t e r e s o w a n i a k o ­ l e k c j o n e r s k i e n a sztukę p l e m i e n i a M a k o n d e , p r z e d e w s z y s t k i m n a rzeźbę w d r z e w i e . Z e ­ b r a n e p r z e z n i c h z a b y t k i pochodzą z terenów, które plemię to z a j m u j e w c h w i l i obecnej, to j e s t z Południowej T a n z a n i i o r a z północ­ nego M o z a m b i k u ( p r o w i n c j a C a b o Delgado). AFRIKA S w o j e z b i o r y małżeństwo V u k o v i c z a ­ prezentowało s z e r s z e m u ogółowi n a w y s t a ­ w i e , która została z o r g a n i z o w a n a w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Z a g r z e b i u i odbywała się w d n i a c h : 20 września — 10 października 1973 r. N a w y s t a w i e z a p r e z e n t o w a n o 26 w y ­ •TNOGRAFSKI MUZEJ tworów sztuki Makonde z drzewa, rzeźb Z A G R E B i płaskorzeźb; większość z n i c h u m i e s z c z o n a 20.9. - 10. IO. była w 5 s z k l a n y c h gablotach. Z g r o m a d z o n e e k s p o n a t y pokazały b o g a c t w o s z t u k i M a k o n ­ de, j e j głęboki c h a r a k t e r e s t e t y c z n y , i rozległość tematyczną. W i d z miał możność z a z n a j o m i e n i a się z r e a l i z m e m i n a d r e a l i z m e m tej s z t u k i , stylizacją abstrakcyjną, antropomorfizacją i personifikacją w rzeźbie M a k o n d e . Trudno dostatecznie byłoby poznana scharakteryzować ją w k i l k u słowach, jako i dopiero od k i l k u n a s t u l a t z a i n t e r e s o w a n o D l a t e g o też poniższe krótkie u w a g i oparte zostaną n a w y p o w i e d z i r MOORAFH że n i e jest o n a się nią szerzej. właściciela zbio- �196 KRONIKA r ó w z a w a r t e j w folderze do w y s t a w y . Jego z d a n i e m rzeźby M a k o n d e , w s z y s t k i e i c h d e t a l e mają głębokie z n a c z e n i e s y m b o l i c z n e . W i ą z a n e są o n e z reguły z magią o r a z obrzędami, ceremonią zaślubin, przyjęcia młodzieńca d o społeczności dorosłych, p o ­ s z a n o w a n i e m przodków. W rzeźbach p o k a z u j e się często walkę ze złymi d u c h a m i ; również p r z e d m i o t y codziennego użytku b y w a j ą z a o p a t r z o n e w podobne m o t y w y . K a ż d a rzeźba M a k o n d e uważana może być z a u n i k a t , ponieważ d u p l i k a t y n i e zdarzają się. Pokazują o n e b o g a c t w o d u c h o w e g o życia tego l u d u i zdolności i m a g i n a c y j n e twórców — samouków, i c h m i s t r z o s t w o i zamiłowanie do rzeźbienia. I n s p i ­ r a c j a a r t y s t y c z n a j e s t b a r d z o s z e r o k a : o d f a n t a z y j n y c h t w o r ó w do s p r a w s e k s u a l ­ nych i polityki. T o co n a j b a r d z i e j r o d z i m e , a u t e n t y c z n e w rzeźbie M a k o n d e — to w y t w o r y z m o t y w a m i m i t o l o g i c z n y m i o r a z z życia d u c h o w e g o tego l u d u . M o t y w y t e mają długą tradycję, a l e w dzisiejszej rzeźbie M a k o n d e n i e b r a k i w p ł y w ó w zewnętrz­ n y c h . T a c z y s t o b a n t u s k a s z t u k a przyjęła a r a b s k i e i chrześcijańskoeuropejskie m o ­ t y w y . T a k więc w dzisiejszej rzeźbie s p o t y k a m y s y m b o l i c z n e e l e m e n t y zaczerpnięte z mitologii, a l e też figurę m a t k i , która t r z y m a d z i e c k u książkę, c z y figurę mówcy z m i k r o f o n e m , przemawiającego n a z g r o m a d z e n i u p o l i t y c z n y m . W s u m i e w y s t a w ę należy ocenić z a cenną i pożyteczną. Umożliwiła o n a z a p o z ­ n a n i e się szerszego ogółu z e s t o s u n k o w o mało poznaną sztuką l u d u M a k o n d e , a z a ­ r a z e m w y j ą t k o w o r z a d k o eksponowaną — ják i s z t u k a i n n y c h g r u p e t n i c z n y c h A f r y k i — w naszej części E u r o p y . J a k o d o d a t k o w e e l e m e n t y n a s a l i w y s t a w o w e j p o k a z a n o f r a g m e n t nogi słonia o r a z słomiany kobierzec, n a ścianach zaś u m i e s z c z o n o niezbędne t a b l i c e i n f o r m a c y j n e . Bogusław Żydok � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81287c2c9bdf4922da5f18230c8f8e65.pdf e4ca9f62250f6dd0e2949a947ce68aff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:863 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:794 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.221-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 V ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE P O Z N A Ń 19-20 I V 1974 R O K Podjęte szereg lat temu w ośrodku poznańskim prace z zakresu amerykanistyki etnograficznej znalazły ostatnio swój wyraz w obradach kolejnego, V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego. Seminarium to odbyło się w Poznaniu w dniach od 19 do 20 kwietnia 1974 r„ a zorganizowane zostało przez Zarząd Sekcji Amerykanistycznej P T L i Pracownię Etnografii I H K M P A N w Poznaniu przy w s p ó ł ­ udziale Oddziału Poznańskiego P T L . W obradach uczestniczyli przedstawiciele licznych ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci innych pokrew­ nych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii i historii sztuki. Podobnie jak poprzednie konferencje, V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne poświęcone było względnie jednorodnej tematyce, która obejmowała — w pierwszym dniu obrad — zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej, w drugim dniu — problemy for­ mowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społeczeństwach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. Obrady zapoczątkował referat prof, dr M. Frankowskiej (Poznań) pt. Elementy świeckie i sakralne i ich rola w kształtowaniu się ośrodków urbanistycznych na terenie Mezoameryki. Autorka w swym wystąpieniu, omawiając szerzej zagad­ nienia kształtowania się i rozwoju wczesnych form państwowości oraz ośrodków urbanistycznych na obszarze Mezoameryki, przeciwstawiła się spotykanym często w literaturze przedmiotu poglądom uznającym te ośrodki za centra religijne, a nie za w ł a ś c i w e miasta. Zdaniem prof. Frankowskiej taka jednostronna ocena roli miast prekolumbijskich nie odpowiada istocie rzeczy. Miasta te, mając n i e w ą t p l i w i e duże znaczenie jako centra religijne, pełniły także i inne funkcje, tj. administracyjne, polityczne, handlowe, mieszkalne, a w i ę c były miastami w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Istniejące w i ę c poglądy na temat kształtowania się miast na obszarze Mezoameryki winny być poddane dokładnej weryfikacji na podstawie najnowszych b a d a ń wykopaliskowych. Następny referat, pt. Społeczna rola olmeckich ośrodków budownictwa monu­ mentalnego, w y g ł o s i ł mgr P. Brykczyński (Warszawa), stwierdzając, iż pierwszą znaną kulturą Mezoameryki, w której obok ośrodków wiejskich w y s t ę p o w a ł y ośrodki budownictwa monumentalnego, była właśnie kultura olmecka. Autor, w oparciu o istniejące dość skąpe materiały archeologiczne i analogie z różnych ośrodków kulturowych Nowego i Starego Świata, omówił społeczną rolę tych ośrodków za­ strzegając się wszakże, że są to hipotezy, które należy traktować z dużą ostroż­ nością. Mgr Brykczyński omówił funkcje olmeckich ośrodków budownictwa monumen­ talnego; były one zarówno rezydencjami elity polityczno-religijnej, jak i ośrodkami rozwijającej się szybko produkcji rzemieślniczo-artystycznej. W zakończeniu wy­ sunął przypuszczenie, iż ośrodki te stanowiły centra odrębnych jednostek poli­ tycznych o charakterze pośrednim między strukturą plemienną i państwową. �222 KRONIKA Z kolei mgr A. Macierewicz (Warszawa) w y g ł o s i ł referat pt. Miasto inkaskie jako ośrodek władzy, w którym o m ó w i ł powstanie i ewolucją miast inkaskich, począwszy od budowy rezydencji ze świątynią słońca, aż do ukształtowania się miast o silnej władzy. Z biegiem czasu nabierały one znaczenia administracyjnego i militarnego, zwiększała się ich rola gospodarcza i znaczenie w stosunku do oko­ licznych terenów. Zaczęły p o w s t a w a ć regiony o jednostronnym systemie w ł a d z y i gospodarki, a ich centrum' stanowiło miasto. Zdaniem mgr Macierewicza w okre­ sie panowania ostatniego niezależnego' w ł a d c y Inków Wayna Qhapaq (koniec X V i pocz. X V I w.) miasta stały się rzeczywistymi ośrodkami władzy, i to nie tylko w stosunku do okolicznych terytoriów, ale w całokształcie struktury p a ń s t w o w e j Inków. Pierwszy dzień obrad V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego za­ kończył komunikat red. J . Klimowicz-Osmańczyk (Warszawa) — Eksterminacja ludności Mapuche na południu Chile. B y ł o to sprawozdanie z I posiedzenia M i ę ­ dzynarodowej Komisji do spraw badania zbrodni dokonywanych przez chilijską juntę w o j s k o w ą , które odbyło się w dniach od 21 do 24 marca br. w Helsinkach. Red. Klimowicz brała udział w tych posiedzeniach, a przedstawiony materiał oparła na dokumentach opublikowanych w czasie trwania obrad Komisji oraz na zezna­ niach świadków. Międzynarodowa Komisja stwierdziła, iż w Chile odbywa s i ę obecnie planowe wymordowywanie ludności indiańskiej i Cyganów. Drugi dzień obrad V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego za­ początkował referat dr M. Paradowskiej (Poznań) pt. Rola czynników zewnętrz­ nych w kształtowaniu się instytucji wodzostwa u Araukanów (Mapucze). W refe­ racie omówiono sytuację w e w n ę t r z n ą Araukanów przed przybyciem Hiszpanów oraz rozpoczynający się w X V I w. hiszpański podbój ziem chilijskich. Opór, jaki w ó w c z a s stawiali Araukanie w obronie swej niezależności, a dalej — przeszło 300 lat trwające boje, stanowią w y j ą t k o w y przypadek w dziejach Ameryki Ł a ­ cińskiej. Nieustanne walki i pogotowie zbrojne musiały znaleźć swoje odbicie w zmienia­ jącej się z biegiem lat, na skutek tych czynników, całej organizacji społecznej Araukanów. W ramach tych przemian do najbardziej istotnych należało w y k s z t a ł ­ cenie się silnej instytucji przywódcy wojennego. T a nowa forma wodzostwa roz­ w i n ę ł a się ze w z o r ó w przywództwa plemiennego, które w okresie prekolumbij­ skim miało charakter dziedziczny. Indianie zaczęli w y b i e r a ć jednego wodza dla wszystkich plemion araukańskich, wodza o znacznej władzy i uprawnieniach w y ­ łącznie na okres walk; po ich zakończeniu wygasała też władza przywódcy wojen­ nego. Zagrożenie zewnętrzne było w i ę c decydującym czynnikiem powstania i ukształ­ towania się silnej instytucji wodzostwa u Araukanów, acz n i e w ą t p l i w i e p e w n ą rolę odegrały tu również czynniki w e w n ę t r z n e , wynikające z procesu rozpadu ustroju rodowego i tworzenia się nowych plemiennych układów społecznych. Następnie wygłoszony został referat mgr M. Posern-Zielińskiej i dr A. Posern-Zielińskiego (Poznań) pt. Przywódca charyzmatyczny w indiańskich ruchach społeczno-religijnych Ameryki Północnej i Południowej, w którym autorzy przedsta­ wili etnograficzną analizę przywództwa charyzmatycznego w ruchach społeczno-religijnych Indian obu Ameryk w okresie od X V I do X X w. W referacie o m ó w i o ­ no mechanizmy, na skutek których powstają i funkcjonują ruchy społeczno-religijne, uwzględniając w ramach tych m e c h a n i z m ó w trzy ściśle ze sobą powiązane czynniki, tj. kryzysową sytuację społeczno-kulturową i ekonomiczno-demograficzną, powodującą niezadowolenie społeczne, następnie — pojawienie się przywódcy cha­ ryzmatycznego (mesjasza, proroka, wodza), który potrafi wykorzystać tę atmosferę �KRONIKA 223 i skupić w o k ó ł siebie z w o l e n n i k ó w głoszonego przez siebie programu, i wreszcie — mit, który może posłużyć przywódcy do sformułowania programu, mającego dopro­ wadzić do przezwyciężenia odczuwanych trudności. Autorzy zaprezentowali takie ujęcie, które pozwoliło im na skonfrontowanie materiału p o ł u d n i o w o - i północnoamerykańskiego, umożliwiło charakterystykę spe­ cyfiki indiańskiego przywództwa charyzmatycznego i doprowadziło do wysunięcia sugestii odnośnie do korelacji między typem przywódcy a typem ruchu, przy uwzględnieniu sytuacji kontekstu kulturowego i historycznego. Z kolei dr B. Walendowska (Poznań) przedstawiła referat pt. Przywódca sa­ kralny i jego społeczna rola w kręgu antylskim. Ze w z g l ę d u na różnorodność auto­ rytetów religijnych funkcjonujących w antylskich religiach synkretycznych ko­ niecznością było ustalenie ich hierarchii oraz zakresu w p ł y w ó w i sposobów ich od­ działywania na grupę kultową. Decydujący w p ł y w na to zróżnicowanie miał przede wszystkim autorytet określonego przywódcy religijnego. Autorka rozpatrzyła cechy tego przywódcy, jego doświadczenie, zasób wiadomości, inicjatywę, przenikliwość, zdolności organizacyjne oraz podstawowe kryterium wydzielenia autorytetu, tj. charyzmat religijny przywódcy, będący oznaką szczególnej siły, z a r ó w n o rodzącej, jak i egzekwującej autorytet u innych. Dr Walendowska za podstawę materiałową dla swych rozważań przyjęła haitański kult vodu, uzupełniając go do celów porównawczych analogicznymi przy­ kładami z innych antylskich religii synkretycznych. Obrady przedpołudniowe zakończył komunikat dr E . Nowickiej (Warszawa) pt. Rola Marcusa Garveya w kształtowaniu się świadomości rasowej Murzynów Ameryki Północnej i Środkowej, w którym Autorka przedstawiając działalność Murzyna M. Garveya dała przykład jeszcze jednego typu przywódcy o charakterze społeczno-politycznym. Działał on od 1914 r. na Jamajce, w 1917 r. przeniósł się do Nowego Yorku gromadząc w o k ó ł siebie wielu z w o l e n n i k ó w głoszonej idei. Twierdził on mianowicie, że Afryka jest ojczyzną wszystkich Murzynów, którzy w dążeniu do poprawy swego losu winni przede wszystkim w y z w o l i ć ojczyznę. Deportowany w 1928 r. na Jamajkę, M. Garvey zmarł tam w 1940 r. Obrady popołudniowe drugiego dnia V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego zapoczątkował komunikat dr M. K u l i (Warszawa) — Antonio Guiteras, przywódca rewolucyjny, omawiający 2-letnią działalność rewolucjonisty k u b a ń ­ skiego, który zamordowany został w maju 1935 r. przez wojska Batisty. Guiteras głosił idee antyimperialistyczne, przeciwstawiając się dominacji S t a n ó w Zjedno­ czonych nad Kubą. Następnie mgr J . Szemiński (Warszawa) wygłosił referat pt. Tupac Amaru — ostatni władca Inków i pierwszy przywódca chłopów, Z uwagi na brak materiałów, na podstawie których można by opracować s y l w e t k ę Tupac Amaru jako przywódcy,, referent g ł ó w n ą u w a g ę skoncentrował na kwestii ostatniego powstania Inków lub — jak może je określić — pierwszego powstania chłopów peruwiańskich z k o ń c a X V I I I w. pod wodzą tegoż przywódcy. Program powstania oraz jego przywódców miał tylko jedną wspólną cechę z dawnymi, XVI-wiecznymi ruchami a n t y h i s z p a ń skimi, a mianowicie — odwołanie się do dawnej niepodległości, lepszych czasów i prawowitości w ł a d z y Inków. W powstaniu tym po raz ostatni Inkowie wystąpili jako zwarta grupa, tak jak i reszta szlachty indiańskiej, w czasie bowiem jego trwania grupa ta została zniszczona bezpowrotnie. W toku powstania doszło do identyfikacji tego co chłopskie, z tym co indiańskie, oraz tego co hiszpańskie, z tym co oligarchiczne. �224 KRONIKA Ostatni referat — Radykalny przywódca chłopski we współczesne} Ameryce Ła­ cińskiej, w y g ł o s i ł mgr Z. M. Kowalewski. Zamierzeniem autora było scharaktery­ zowanie podstawowych w a r u n k ó w społecznych, które doprowadzają do ukonstytu­ owania się rozmaitych typów przywódców chłopskich we współczesnych formacjach społecznych na terenie Ameryki Łacińskiej. Chodziło o typy przywództwa tradycjonalistycznego, reformistycznego, zredukalizowanego i rewolucyjnego. Mgr K o ­ walewski omówił te cztery typy przywództwa i stwierdził, iż w ruchu chłopskim, w którym hegemoniczną pozycję uzyskuje chłopska armia powstańcza, powstaje kom­ pleksowa struktura przywództwa, przy dominującej roli przywództwa rewolucyjnego, skupionego w partyzantce. W czasie obrad w y w i ą z a ł a się ożywiona dyskusja, w której poruszono szereg pro­ b l e m ó w związanych z w y g ł o s z o n y m i referatami. Przedstawienie w pierwszej grupie referatów społecznej funkcji ośrodków urbanistycznych w prekolumbijskich re­ gionach wysokich cywilizacji włączyło uczestników Seminarium w toczącą się od lat dyskusję nad genezą i funkcją indiańskich „miast". Są one często traktowane jako odbiegający od „typowości" przypadek, który zakłóca harmonijne schematy rozwoju społecznego i skłania do rewizji poglądów na temat formowania się p a ń ­ stwa i jego ośrodków dyspozycyjnych. Wielu dyskutantów w y p o w i e d z i a ł o się na temat problemów zawartych w dru­ giej grupie referatów, poświęconych analizie mechanizmu kształtowania się i funk­ cjonowania różnych typów przywódców kierujących grupami społecznymi, które znajdują się w stadium walki o prawa i przywileje — społeczne, polityczne, et­ niczne, religijne, kulturowe i gospodarcze. Poszczególne opracowania — charakte­ ryzujące przywódcę sakralnego stojącego na czele synkretycznej sekty, przywódcę charyzmatycznego sterującego ruchem społeczno-religijnym, przywódcę militarnego kierującego zorganizowaną w a l k ą antykolonialną, indiańskiego przywódcę peru­ wiańskiego ruchu wyzwoleńczego, radykalnego przywódcę we współczesnych r u ­ chach chłopskich Ameryki Łacińskiej — umożliwiły zarówno pełniejsze zrozumienie społecznej roli wybitnej jednostki w procesie przemian tradycyjnych struktur społecznych w Ameryce Indiańskiej i Łacińskiej, jak i bardziej wszechstronną dyskusję. W czasie obrad odbyło się zebranie wyborcze członków Sekcji Amerykanistycznej P T L . W skład Zarządu Sekcji weszli przedstawiciele szeregu dyscyplin huma­ nistycznych z różnych ośrodków naukowych w Polsce, a prezesem ponownie wy­ brana została prof, dr M. Frankowska, która też zamknęła obrady podsumowując całość konferencji i podkreślając jej znaczenie dla dalszego rozwoju polskiej amerykanistyki. Wobec tragicznych w y d a r z e ń w Chile uczestnicy V Etnograficznego Semina­ rium Amerykanistycznego podjęli u c h w a ł ę o wystosowaniu do wszystkich amerykanistów świata apelu następującej treści: „W związku z tragicznymi wydarzeniami, jakie mają miejsce w Chile od dnia 11 września 1973 г., uczestnicy V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego w Poznaniu wyrażają swój protest przeciwko polityce barbarzyńskiej represji antynarodowej i rasistowskiej junty wojskowej, której charakter ujawnia się szczegól­ nie wyraźnie na południu Chile w ludobójczej eksterminacji Indian Mapuche, będących dziedzicami najstarszych tradycji w o l n o ś c i o w y c h na kontynencie amery­ kańskim. Zwracamy się do amerykanistów całego świata o kierowanie protestów w tej sprawie na ręce Sekretarza Generalnego pana Kurta Waldheima, aby swoim auto­ rytetem, przy użyciu wszystkich dostępnych środków, położył kres ludobójstwu, którego dokonuje junta wojskowa w Chile. �225 KRONIKA Zwracamy się do amerykanistów całego świata o wykorzystanie wiedzy nau­ kowej i podjęcie wszelkich możliwych działań w obronie ludu chilijskiego, w obro­ nie Indian Mapuche". * Apel ten przesłany został m. in. także do czasopism „America Indígena" i „Current Antropology". Maria WIELOASPEKTOWE VI UJĘCIE P R O B L E M A T Y K I Paradowska GMINY seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 czerwca 1974 roku w ośrodku Z H P w Waszecie Seminarium przygotowane przez Komisję Etnograficzno-Socjologiczną OBN-u miało na celu ukazanie najważniejszych spraw wsi związanych z organizacją i fun­ kcjonowaniem gminy po reformie administracyjnej. W wygłoszonych referatach i komunikatach (socjologicznych, ekonomicznych, demograficznych, etnograficznych) ujmujących problematykę gminy z różnych punktów widzenia można było zaobser­ w o w a ć dwa nurty: nurt rozważań modelowych oraz rozważań empirycznych. Zasy­ gnalizowanie wielu problemów świadczy o ż y w y m zainteresowaniu ludzi nauki aktualnymi problemami wsi polskiej. Nie minęły jeszcze dwa lata od momentu wprowadzenia w życie reformy administracyjnej na wsi, a już przeprowadzono wstępne badania nad nowo utworzonymi gminami. Na seminarium omawiano spo­ łeczne i gospodarcze funkcje gminy, problemy demograficzne oraz sprawy związane z kulturą i oświatą w gminie. Opierano się na charakterystycznych cechach robo­ czego modelu gminy, który służył za punkt wyjścia do porównań z rzeczywistymi cechami gminy. Z mechanizmem działania gminy można jednak zapoznać się do­ kładnie dopiero po konfrontacji danych z różnych okresów. Uzyskane wyniki mają doprowadzić do stworzenia takich modeli gminy, które umożliwią wprowadzenie korzystnych zmian w jej funkcjonowaniu. Referaty i komunikaty miały charakter informacyjny i postulatywny, zabrakło referatów poświęconych wyjaśnieniu prawnych aspektów ustawy. Różnymi drogami próbowano dojść do jednego celu: do utworzenia w przyszłości realnych i pożytecz­ nych w a r i a n t ó w modelu gminy uwzględniających warunki lokalne. V/ niektórych referatach przedstawiono wyniki konfrontacji rzeczywistości z modelem roboczym, w innych z kolei wyniki analizy rzeczywistej organizacji i funkcjonowania gminy. Gmina była traktowana jako społeczność ponadlokalna grupująca wsie — spo­ łeczności lokalne. Gmina posiada status prawny, tworzy system organizacyjny władzy. Powinna być organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego zgrupowa­ nych w jej ramach wsi oraz stanowić zwarty system, w którym podstawowe funkcje realizowane byłyby przy pomocy miejscowego aktywu. Działanie zaś instytucji i organizacji w gminie winno być skierowane na zaspokojenie miejscowych potrzeb. Doc. dr hab W a c ł a w Piotrowski w referacie pt. Procesy kształtowania się ponadlokalnej społeczności gminy scharakteryzował w i e ś jako kategorię socjologicz­ ną. Ukazał zasady organizacji gromady. Przedstawił zmiany zachodzące w społecz­ nościach wioskowych. Stwierdził, że tradycyjne społeczności wiejskie jako takie zanikają. Wieś jako suma indywidualnych gospodarstw włączona została w makrostrukturę. Gospodarstwa wiejskie są ściśle powiązane z instytucjami i organizacjami lokalnymi, które są agendami instytucji i organizacji ponadlokalnych i centralnych. Podporządkowanie gospodarstw społeczności globalnej spowodowało zanik „ w i e j 15 — E t n o g r a f i a P o l b k a , X I X / 2 �226 KRONIKA skości". Autor w swoich rozważaniach zastanawiał się, czy w ramach innych ukła­ dów, tzn. nowo utworzonych gmin, może nastąpić integracja? W swoich rozważa­ niach doszedł do wniosku, że realizacja podstawowych funkcji gminy powinna odbywać się w oparciu o miejscowy aktyw. Działanie gminy powinno być skierowa­ ne na zaspokojenie miejscowych potrzeb. W tym celu należy zwrócić szczególną u w a g ę na integrację działań w układzie poziomym, a nie jak do tej pory w układzie pionowym. Uzupełnieniem teoretycznych rozważań doc. dr hab. W. Piotrowskiego były komunikaty przedstawiające wyniki wstępnych badań nad niektórymi problemami gmin woj. łódzkiego. Omówiono miejsce i rolę wsi gminnej w układzie osadniczym gminy (mgr Jan Jogusiak), przedstawiono integracyjne funkcje bieżących planów społeczno-gospodarczych w gminie (mgr P a w e ł Starosta) oraz organizacyjne i spo­ łeczne problemy wdrażania gminnego systemu władzy i administracji (mgr Andrzej Pilichowski). Koncepcję badań nad gminami Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa P A N przed­ stawił prof, dr Dyzma Gałaj. Badania nad gminami stanowią fragment badań 0 charakterze interdyscyplinarnym do tematu: „Podstawy technicznej i społeczno-ekonomicznej rekonstrukcji wsi i rolnictwa w Polsce". Zebrany materiał ma za zadanie ukazać przeobrażenia zachodzące w strukturze społecznej wsi i w rolnictwie na tle zmian w siłach wytwórczych i w ustroju agrarnym w Polsce oraz przeobra­ żenia w świadomości i postawach ludności wiejskiej i miejskiej. Badania nad gminami mają na celu uzyskanie danych empirycznych o konkretyzacji i stopniu realizacji ogólnych założeń programowych państwa w dziedzinie socjalistycznej przebudowy wsi i rolnictwa na szczeblu gminy. Szukają odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu naczelnicy gmin oraz urzędy, organizacje i instytucje kierują procesami rekonstrukcji rolnictwa w Polsce. Zebrany materiał będzie służył poznaniu ich udziału w przybliżaniu do socjalistycznych wzorów. Przedstawiane będą okre­ sowe oceny sytuacji oraz tendencji zmian. K o ń c o w y m efektem stanie się opracowa­ nie monografii gminy w Polsce. W badaniach gmina będzie traktowana z jednej strony jako przedmiot, z drugiej zaś jako teren badawczy dla różnych grup tematycznych wchodzących w skład problemu w ę z ł o w e g o I R W i R - u . Gminy jako forma administracji p a ń s t w o w e j na określonym terenie obejmują względnie jednorodne zbiorowości ukształtowane przez tradycję. Istota organizacji wszystkich gmin jest taka sama, jednak różnią je takie cechy, jak warunki geograficzne, wydarzenia historyczne, cechy demograficzne 1 ekonomiczne. Badania nad wybranymi gminami pozwolą na uchwycenie podstawo­ wych procesów zachodzących we wszystkich gminach w Polsce. Uzyska się dane do utworzenia modeli gmin. Opracowana w przyszłości monografia gmin w Polsce będzie obejmowała: — plan społeczno-gospodarczego rozwoju gminy jako czynnik induktorekonstrukcji wsi, — strukturę organizacyjną państwa na szczeblu gminy, — poglądy ludności wiejskiej na temat funkcjonowania urzędu gminnego, instytucji i organizacji, — treść i formy współpracy naczelnika urzędu z organizacjami i instytucjami na terenie gminy, — kształtowanie się przestrzennego, społeczno-gospodarczego i kulturalnego obrazu gminy na podstawie prognozy do 1999 r. Efektem w s t ę p n y c h badań b y ł referat dr Eugenii Jagiełło-Łysiowej na temat koncepcji gminnego ośrodka kultury oraz komunikat mgr Marii Halamskiej oma- �227 KRONIKA wiający trudności napotykane przez naczelnika gminy podczas jego pracy. Referat dr E . Łysiowej zawierał wiele cennych myśli inspirujących program pracy gminnego ośrodka kultury, który powinien być ściśle związany ze środowiskiem. Działalność jego powinna opierać się na inwencji przedstawicieli społeczności oraz być zaakcep­ towana przez odbiorcę. W programowaniu działalności ośrodka kultury należałoby uwzględnić charakterystyczne cechy regionu. Dopełnieniem obrazu gminy w Polsce były referaty i komunikaty omawiające problemy gmin w woj. olsztyńskim. Omówiono społeczne i gospodarcze funkcje ośrodków gminnych (dr Henryk Dąbrowski) oraz ich perspektywy ze szczególnym zwróceniem uwagi na udział gospodarki uspołecznionej w nowej organizacji wsi (dr Jerzy Suchta). Z sytuacją demograficzną mieszkańców gmin woj. olsztyńskiego zapoznał doc. dr Mikołaj Latuch. Doc. dr Anna Szyfer przedstawiła na podstawie w y n i k ó w badań terenowych w gminie Ryn sprawę integracji kulturowej poprzez uczestnictwo jednostek w życiu społecznym. Na seminarium poruszono wiele problemów, jednak mało uwagi poświęcono kulturze w gminie. Jest to wyraźną w s k a z ó w k ą dla etnografów, aby czynnie włączyli się do badań nad kulturą w gminie oraz wykorzystując istniejące dane pomagali w organizowaniu życia kulturalnego na wsi. Małgorzata ETNOGRAFIA W PRACACH I N F O R M A C J I N A U K SPOŁECZNYCH INSTYTUTU AN Orlewicz ZSRR 1 Działalność Instytutu winna wzbudzić zainteresowanie w związku z przygo­ towaną tam informacją bibliograficzną i poszerzoną informacją o treści publikacji naukowych. Pragnę zwrócić uwagę, że jest to informacja nie tylko o pracach nauko­ wych publikowanych w Z S R R i pozostałych krajach obozu socjalizmu, ale również w innych państwach świata. Korzystający z wydawnictw Instytutu otrzymuje zatem stosunkowo pełny, uporządkowany przegląd światowej literatury z interesującej go dziedziny wiedzy . Instytut Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R (Institut Informacji po Obszczestwiennym Naukam, Moskwa, ul. Frunze 11) utworzony został w roku 1969' na podstawie zbiorów i zespołu pracowników działającego od roku 1918 Biblioteki 2 1 Notatkę przygotowano dzięki informacjom uzyskanym w Instytucie Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R w czasie pobytu naukowego w Z S R R w 1974 roku. Przy okazji warto w s p o m n i e ć o informacji dotyczącej prac nieopublikowanych: sprawozdań z zakończonych prac badawczych, opracowaniach analityczno-syntetycznych i obronionych pracach doktorskich oraz habilitacyjnych z krajów należących do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, przygotowywanej przez Międzynarodowe Centrum Informacji Naukowej i Technicznej (Mieżdunarodnyj Centr Naucznoj i Tiechniczeskoj Informacii, Moskwa, ul. Kuusinena 21b). Ośrodek ten zbiera dane za pośrednictwem centrów informacji naukowej w poszczególnych krajach człon­ kowskich R W P G i publikuje w „Sprawozdaniach z Prac Naukowo-Badawczych" (Riefieratiwnyj sbornik nauczno—issliedowatielskich rabot), otrzymywany przez nie­ które biblioteki i ośrodki informacji naukowej w Polsce. Dane o pracach etnogra­ ficznych zamieszczane są w serii I „Sprawozdań wydawanej od roku 1972 i z a ­ wierającej ponadto informacje o działalności badawczej w zakresie historii, filozofii, socjologii, psychologii i innych nauk społecznych. 2 �228 KRONIKA Podstawowej Nauk Społecznych (Fundamientalnaja Błbliotieka po Obszczestwiennym Naukam). Obecnie obok biblioteki, chroniącej ponad piąć milionów w o l u m i n ó w , w strukturze Instytutu pracują oddziały informacji i dokumentacji naukowej wy­ specjalizowane w poszczególnych dziedzinach wiedzy lub terytoriach: historii, filozofii i socjologii, komunizmu naukowego, ekonomii, państwa i prawa, literaturo­ znawstwa, językoznawstwa, naukoznawstwa, krajów socjalistycznych oraz Azji i Afryki. Niezwykle pożytecznymi a jednocześnie g ł ó w n y m i wydawnictwami Instytutu są biuletyny bibliograficzne z poszczególnych dziedzin wiedzy — „Nowaja ... litieratura po wychodzące co miesiąc, oraz sprawozdania z o m ó w i e n i a m i treści publikacji naukowych: „Riefieratiwnyje żurnały", ukazujące się jako kwartalniki. Zarówno biuletyny, jak i sprawozdania wydawane są -w dwóch seriach. Pierwsza z nich poświęcona jest literaturze radzieckiej, druga literaturze pozaradzieckiej. Informacje 0 literaturze etnograficznej zawarte są w sprawozdaniach i biuletynach bibliogra­ ficznych poświęconych naukom historycznym: „Riefieratiwnyj żurnał. Obszczestwiennyje nauki w SSSR. Sierija V. Istorija", „Riefieratiwnyj żurnał. Obszcziestwiennyje nauki za rubieżom. Sierija V. Istorija", „Nowaja sowieckaja litieratura po istorii, archieołogii i etnografii" oraz „Nowaja inostrannaja litieratura po istorii, a r chieołogii i etnografii". Etnografów mogą oczywiście zainteresować także niektóre inne serie biuletynów i sprawozdań, m. in. filozofia i socjologia, orientalistyka 1 afrykanistyka. Instytut wydaje ponadto bibliografie tematyczne i tematyczne zbiory sprawozdań z literatury (Riefieratiwnyje tiematiczeskije sborniki). Biuletyny bibliograficzne „Nowaja ... litieratura po istorii, archieołogii i etno­ grafii" dostarczają bieżących informacji o książkach i artykułach i zawierają, obok podstawowych danych bibliograficznych, kilkuzdaniowe adnotacje o treści pracy. Każdy z b i u l e t y n ó w serii poświęconej naukom historycznym przynosi co miesiąc informację o kilkudziesięciu pracach etnograficznych, uporządkowanych w działach tematycznych i geograficznych. Przygotowywane są one na podstawie kwerendy literatury w bibliotece Instytutu oraz w innych bibliotekach naukowych Moskwy i informują o wszystkich nowo ukazujących się pracach radzieckich i dużej części zagranicznych. Sprawozdania „Riefieratiwnyje żurnały. Sierija V . Istorija" wychodzą od roku 1972 i zawierają w każdym z k w a r t a l n i k ó w kilka dwu-, trzystronicowych o m ó w i e ń książek z zakresu etnografii. Możliwość przekazania o m ó w i e ń tylko ok. 5% publikacji pomieszczonych w biuletynach zmusza do selekcji — wyboru do sprawo* zdań prac uznanych przez specjalistów za w a ż n e i posiadających walor dyskusyj­ ności. Autorami sprawozdań z literatury są pracownicy Instytutu oraz referenci z zewnątrz, niekiedy autorzy omawianych prac. Współpracuje ich z Instytutem ponad trzystu. Biuletyny bibliograficzne Instytutu docierają do niektórych naszych w a ż n i e j ­ szych bibliotek naukowych, przy czym są to biuletyny z serii poświęconej literaturze radzieckiej. „Riefieratiwnyje żurnały", również wyłącznie dotyczące nauk społecz­ nych w Z S R R , przysyłane są, jak dotąd, tylko do trzech bibliotek polskich: Biblio­ teki Narodowej, Biblioteki P A N oraz Ośrodka Dokumentacji i Informacji Nauko­ wej P A N . Duża przydatność, wręcz niezbędność wydawnictw Instytutu w warsztacie naukowym wymaga, aby obie serie b i u l e t y n ó w i sprawozdań, zarówno radziecka, jak i pozaradziecka, sprowadzane były do wszystkich naszych w i ę k s z y c h bibliotek naukowych i ośrodków dokumentacji i informacji naukowej. Zbigniew Jasiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ccccc22a3984266854174674b12b683.pdf dcfb92105de9a93a29356100d01ae1d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:875 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:805 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.237-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 NOWY KSIĘGOZBIÓR N A U K O W Y Od siedmiu lat działa w Polsce ośrodek naukowy, którego księgozbiór może dostarczyć etnografowi nader cennych materiałów z dziedziny zjawisk społeczno-kulturowych Trzeciego Świata. Z końcem roku 1967 utworzono przy obecnej A k a ­ demii Rolniczej w Krakowie międzywydziałowy Instytut Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych, którego biblioteka liczy obecnie 2640 to­ mów. Instytut w swoim profilu badawczym nastawia się przede wszystkim na rol­ nictwo i leśnictwo strefy tropikalnej i subtropikalnej, ale nie ogranicza się by­ najmniej do zjawisk przyrodniczych czy technicznych. Przeciwnie, pragnie badane przez siebie zjawiska dostrzegać w jak najszerszym kontekście kulturowym, społecz­ nym, gospodarczym i politycznym. Stąd ponad połowa gromadzonych w bibliotece książek to prace traktujące o człowieku w aspekcie kulturowym. Z tej w ł a ś n i e przyczyny pragnąłbym zwrócić u w a g ę na księgozbiór nowej pla­ c ó w k i naukowej tych wszystkich, którzy interesują s i ę problematyką społeczności pozaeuropejskich. Trudno zaprzeczyć, że znakomita większość tych społeczności ży­ jących w obrębie krajów określonych umownie „Trzecim Światem" to społeczności rolnicze oraz takie, których pierwotna gospodarka polega na przyswajaniu sobie dóbr czerpanych z środowiska naturalnego, w jakim żyją. Współczesna naukowa literatura antropologiczna z roku na rok coraz wyraźniej uwzględnia ten aspekt w badaniach nad kulturami człowieka strefy gorącej. Ponieważ omawiany Instytut nastawiony jest na badania problemów rolnictwa, w ł a ś n i e taki typ książek przeważa w jego księgozbiorze. Obok monografii poświęconych pierwotnym praktykom rol­ niczym społeczności plemiennych, przedstawianych na tle całokształtu ich życia, mamy tu także ciekawe studia nad gospodarką pierwotną, nad wydajnością pracy człowieka posługującego się prymitywną technologią. Znajdujemy tu dalej studia ekologiczne, obrazujące efekty, jakie kultury plemienne w y w o ł u j ą w środowisku naturalnym. Jednakże oprócz szczegółowych monografii poszczególnych plemion Instytut zgro­ madził w swoim księgozbiorze szereg dzieł poświęconych problemowi zmiany kultu­ rowej, dających przykłady zarówno w postaci konkretnych, drobnych społeczności, plemion, wiosek czy dzielnic miast tropikalnych, jak też przykłady operujące całymi zespołami krajów, regionami geograficznymi lub syntetycznie omawiającymi wy­ brane przejawy zmiany w skali ogólnoświatowej. Poważna ilość książek traktuje o problemach kulturowych w perspektywie hi­ storycznej. Możemy poznać dzieje kształtowania się poszczególnych plemion, regio­ nalnych zespołów państw, dzieje lokalnych instytucji społecznych. Te dzieła, oma­ wiające przeszłość, stanowią w a ż n e uzupełnienie licznie reprezentowanych w księ­ gozbiorze pozycji, zajmujących się współczesnymi procesami państwowotwórczymi, tworzenia się nowych narodów, ponadplemiennych lojalności, problemów języka jako więzi ponadplemiennej, roli środków masowego przekazu. Etnograf, którego interesują problemy kulturowe Afryki, Azji czy Ameryki Ła­ cińskiej, obok wymienionych w y ż e j zespołów dzieł z zakresu zjawisk kulturowych �238 KRONIKA znajdzie w omawianym księgozbiorze także szereg pozycji wprowadzających go w podstawy przyrodnicze gospodarki człowieka w tropiku i subtropiku. Ponadto w Instytucie istnieje możność przekonsultowania różnych kwestii przyrodniczych, 0 które zahaczają rozważania etnograficzne, z poszczególnymi członkami zespołu naukowego placówki. T a możność międzydyscyplinarhych kontaktów i konsultacji jest dość chyba istotnym walorem instytutu, gdyż przy dzisiejszej specjalizacji pra­ cownik nauki nie jest w stanie sam zgłębić specyfiki dyscyplin, znajdujących się na marginesie jego głównych zainteresowań. Biblioteka Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropi­ kalnych Akademii Rolniczej w Krakowie jest praktycznie rzecz biorąc jedyną w Polsce placówką naukową, która zajmuje się systematycznie gromadzeniem ma­ teriałów właśnie w aspekcie rolnictwa, gospodarki leśnej i ekologii strefy tropikal­ nej i subtropikalnej, aczkolwiek oczywista książki z tych dziedzin trafiają również 1 do innych księgozbiorów naukowych w kraju. Jednak profil Instytutu umożliwia systematyczne gromadzenie, katalogowanie i udostępnianie czytelnikowi tych infor­ macji naukowych, które dla pozostałych księgozbiorów naszych są zasadniczo pew­ nym marginesem. Terytorialnie najobficiej reprezentowana jest w księgozbiorze Afryka. Liczebnie słabiej i mniej kompletnie reprezentowana jest Azja, aczkolwiek tu znów stosun­ kowo bogato występuje literatura poświęcona różnym problemom współczesnym P ó ł w y s p u Indyjskiego. Skromniej także reprezentowana jest w bibliotece Ameryka Łacińska, chociaż w ostatnich latach księgozbiór wzbogacił s i ę o szereg interesują­ cych pozycji w języku hiszpańskim i portugalskim. Najskromniej reprezentowana jest Oceania, aczkolwiek w ł a ś n i e stamtąd Instytut dysponuje niezwykle ciekawym dziełem na temat wydajności pierwotnej gospodarki papuaskiej, tradycyjnych ustro­ jów agrarnych społeczeństw wyspiarskich oraz obrzędowości rolniczej. Przeważająca większość pozycji to literatura w języku angielskim, mniej liczne są prace w języku francuskim i niemieckim. Pewna ilość dzieł specjalistycznych, przyrodniczych napisana jest po rosyjsku. Stosunkowo nikły procent zgromadzonych materiałów stanowią wydawnictwa polskie, co świadczy o proporcjonalnym ubóstwie polskiego piśmiennictwa naukowego na tematy tropiku i subtropiku, jeżeli nie uwzględnimy obszernej publicystyki i wydawnictw popularnych typu podróżniczego, nie gromadzonych naturalnie w omawianej bibliotece. Ambicją Instytutu jest tworzenie ogólnokrajowego ośrodka informacji naukowej z w y ż e j wymienionych dziedzin. Stąd biblioteka już obecnie dysponuje także syste­ matycznie prowadzonymi katalogami nabytków zarówno warszawskiego Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, jak i Instytutu Rolnictwa Tropikalnego i Wete­ rynarii Uniwersytetu im. Karola Marksa w Lipsku. W najbliższej przyszłości zało­ żone zostaną podobne katalogi nabytków dla dalszych ośrodków naukowych, przede wszystkim polskich. Właśnie idea tworzenia ogólnopolskiego ośrodka informacji i dokumentacji rol­ nictwa i leśnictwa tropiku i subtropiku skłoniła placówkę do systematycznego po­ większania księgozbioru drogą z a m ó w i e ń zagranicznych i zakupów na targach książ­ ki. Dla przykładu ilość nowych nabytków za rok 1974 zamyka się liczbą 422 książek. Instytut Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie mieści się tuż poza obrębem miasta, w miejscowości Prusy (poczta 32-010 Kocmyrzów, tel. 462-478). Korzystać na miejscu z księgozbioru może każdy w godzinach od 8 do 15. Wypożyczenia poszczególnych książek odbywają się na zasadach normalnych wypożyczeń międzybibliotecznych, za pośrednictwem Biblio­ teki Głównej Akademii Rolniczej w Krakowie. Ponadto biblioteka Instytutu służy poradnictwem zarówno na miejscu, jak i drogą korespondencyjną. Warto dodać, iż w -ostatnim roku księgozbiór uzupełnia się archiwum przeźroczy, systematycznie gromadzonych w czasie w y j a z d ó w pracowników instytutu. �KRONIKA 239 W dobie rosnących zainteresowań naukowych Trzecim Ś w i a t e m i rozwijających się kontaktów Polski z krajami tropiku i subtropiku sprawne informowanie o mate­ riałach naukowych, nowych i aktualnie uzupełnianych staje się rzeczą istotną dla przedstawicieli wszystkich dyscyplin naukowych badających tę problematykę. Dzia­ łalność nowego krakowskiego ośrodka naukowego może przysłużyć się nie tylko przyrodnikom, technikom czy ekspertom handlu zagranicznego, lecz z pewnością po­ móc może etnografowi i socjologowi, który zajmuje się społecznościami strefy go­ rącej. Leszek Dzięgiel Z P R A C E K S P E D Y C J I ZAKŁADU ETNOGRAFII I H K M P A N W M O N G O L I I — R O K 1974 Prace polskiej ekspedycji etnograficznej w Mongolii w roku 1974 podporządko­ wano kilku celom, z których zasadniczym było zakończenie fazy badań terenowych w studiach nad m ł o d y m pokoleniem pasterzy. Badania te podjęto we współpracy z Mongolską Akademią Nauk w roku 197;1, ich założenia i przebieg referowane były rokrocznie także i na tych łamach Prowadząc je w 1974 roku z maksymalną, jak na warunki mongolskie, operatywnością zebraliśmy pokaźną ilość materiałów: 56 wy­ w i a d ó w na temat sytuacji społecznej, w a r u n k ó w bytowych, kwalifikacji zawodowych i aspiracji młodzieży pasterskiej oraz 48 w y w i a d ó w na temat znajomości tradycji w tym pokoleniu (są to wywiady towarzyszące, zbierane równolegle u tych samych informatorów). Została w ten sposób przekroczona założona na początku naszych badań suma stu w y w i a d ó w podwójnych, która to liczba wydaje się wyznaczać gra­ nicę istotności próby. Razem z materiałami zebranymi w latach ubiegłych dysponu­ jemy bowiem 111 parami w y w i a d ó w , licznymi danymi statystycznymi i pomocni­ czymi. P o n i e w a ż większość w y w i a d ó w przeprowadziliśmy z konieczności z dziewczętami-dojarkami (ze względu na nieobecność mężczyzn, oddelegowanych na grupowe sianokosy) nie została niestety w y r ó w n a n a dysproporcja płci: znaczna przewaga kobiet-informatorek. Zrealizowaliśmy natomiast zamiar objęcia próbą także młodych ludzi niechałchaskiego pochodzenia. Wśród tegorocznych informatorów mamy repre­ zentantów różnych grup etnicznych: Darchatów, Caatanów, Chotgojtów, Miangatów, Torgutów i in. Te szerokie badania umożliwiły nam sporządzenie raportu dla Mon­ golskiej Akademii Nauk, który uzupełnia i weryfikuje nasze wnioski ubiegłoroczne. W sprawozdaniu tym wskazaliśmy pewne posunięcia w dziedzinie polityki rynko­ wej, gdzie dzięki wprowadzaniu do stałej sprzedaży niektórych artykułów trwałego użytku niezbędnych dla pasterza-araia można by wzbudzać i rozwijać dążenie do podnoszenia kwalifikacji i wzrostu produkcji pasterskiej. Tym samym celom mo­ głoby też służyć wprowadzanie gradacji rang w obrębie jednolitego dotąd zawodu pasterza. Byłby to bodziec niematerialny i chyba skuteczny, albowiem w tradycji społeczeństwa' mongolskiego leży wysoka ocena dla społecznie nadanych tytułów. Proponujemy też udoskonalenie wzoru pasterza lansowanego przez środki masowego przekazu, zmianę obrazu miasta, które w oczach młodego pasterza rysuje się w po­ staci zbyt „różowego" stereotypu, stanowiąc dodatkowy magnes w tendencjach mi- 1 Patrz: J . S. W a s i l e w s k i , Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspe­ dycji etnograficznej, „Etnografia Polska", t. X V I I : 1972, z. 2; S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakladu Etnografii IHKM PAN nad kulturą i społeczeństwem Mongolii w roku 1972, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1; t e n ż e , O badaniach nad społeczeństwem mongołskim prowadzonych przez Zakład Etnografii w 1972 г., „Kwar­ talnik Historii Kultury Materialnej", rocznik X X I : 1973, nr 3: J . S. W a s i l e w s k i , Sprawozdanie z prac ekspedycji mongolskiej Zakladu Etnografii IHKM PAN w ro­ ku 1973, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 1. �240 KRONIKA gracyjnych. Mamy na swoim koncie pewne propozycje dotyczące polityki zatrud­ nienia, sugestie w sprawie poborów do wojska, nieuchronnych, lecz drenujących gospodarkę pasterską z najbardziej dynamicznej i przyszłościowej części młodzieży. Ekspedycją kierował, jak co roku, prof, dr Witold Dynowśki. Ponadto w bada­ niach uczestniczył prof, dr Ludwik Bazylow, prowadzący w Ułan-Bator poszukiwa­ nia archiwalne w zakresie historii Mongolii. W badaniach terenowych brali udział: dr Sławoj Szynkiewicz, mgr Lech Mróz oraz niżej podpisany. Odbywały się one w dwóch fazach. Pierwsza, miesięczna, przebiegała w północnej strefie Mongolii, w ajmaku chubsugulskim (stolica — Muren). Zetknęliśmy się tam z kilkoma intere­ sującymi grupami etnograficznymi nie należącymi do dominującego w M R L zespołu chałchaskiego. A w i ę c przede wszystkim Darchaci, trzon ludności tej części kraju, grupa, której geograficzny locus classicus stanowią obszary na zachód od jeziora Chubsuguł. Tam właśnie, na terenie somonu Rinczin-Lchumbe, przebiegała zasadni­ cza część badań nad młodymi pasterzami. Pod w z g l ę d e m geograficznym jest to rejon modrzewiowej tajgi, poprzerzynanej skalistymi górami i rozległymi dolinami rzek, stanowiącymi latem bujne pastwiska wykorzystywane przez wszystkie hodowane w Mongolii rodzaje zwierząt (owce, kozy, krowy, konie, wielbłądy, jaki i renifery). Ciepłe i słoneczne lato trwa tylko 45 dni, przy tym jest ono nadzwyczaj wilgotne (ciągłe deszcze), przez pozostałą część roku warunki egzystencji są bardzo trudne ze względu na syberyjskie mrozy i śnieg. Dzisiejsi Darchaci są potomkami dawnych łowieckich grup leśnych, które w p ł y w o m kulturowym ze stepu, niesionym przez grupy chałchaskich pasterzy, ulegały powoli — poczynając od X I I I w., tj. pierwszych podbojów Czyngis-chana. Ich odrębność widoczna była jeszcze w X I X w., a i dziś dostrzec ją można w takich zjawiskach, jak stosunkowo słabe rozpowszechnienie re­ ligii lamajskiej, niewielka orientacja w zakresie zasad tej wiary, zupełne n i e w y s t ę ­ powanie w jurtach ołtarzyków domowych. Tradycja szamanizmu jest za to jakby żywsza niż gdzie indziej (drzewa szamańskie, rozbudowane owony — miejsca kultu związane z szamanizmem, acz z reguły wykorzystywane przez lamaizm). W zakresie szczególnie mnie interesującej problematyki jurty jako jednej ze sfer przestrzeni stanowił ten teren dość specyficzne pole badań. Historia jurty jest tu stosunkowo krótka — do X I X w. przeważającą formą domostwa był szałas, jurta została przejęta tylko jako wynalazek materialny, bez towarzyszącej ideologii czy mitologii. Wydaje się zresztą, że i w innych sferach kultury duchowej współcześni Darchaci są grupą jakby uboższą od sąsiadów; być może sprawił to fakt przypisania ich w ubiegłym stuleciu jako poddanych (szabinar) głowy klasztoru lamajskiego w Mongolii, urgijskiego Dżebdzundamba-chutuchty. Poddaństwo to w p ł y n ę ł o z pewnością na zatarcie tradycji starszych, przedlamajskich, nie przyniosło natomiast widocznie wystarcza­ jącej ilości nowych a trwałych treści w zakresie kultury duchowej. Kolejną grupą, z którą zetknęliśmy się w ajmaku chubsugulskim, byli tzw. Caatanowie. Nie jest to w ł a ś c i w y etnonim (sami używają nazwy „TJrianćhaj"), lecz określenie upowszechniające się obecnie u ich sąsiadów, a znaczące w języku mon­ golskim „pasterze renifera". Niejasności terminologiczne biorą się stąd, że grupa ta — o d ł a m T u w i ń c ó w — dopiero od niedawna uczestniczy w życiu p a ń s t w o w y m , poprzednio zaś koczując w strefie granicznej między niepodległą Republiką Tuwy a Mongolią nie wchodziła w skład stałej ludności kraju. Jeszcze na początku lat 50-tych były to niewielkie, zubożałe grupy pasterzy renifera, żyjące w tajdze pora­ stającej Sajany, w. rejonach odległych od skupisk ludności mongolskiej. Proces prze­ obrażania się tej grupy przebiegał błyskawicznie i jak się zdaje bezboleśnie, mimo że zainicjowany był dyrektywami administracyjnymi. Obecnie tylko część Caatanów prowadzi wysokogórską hodowlę renifera (somony Rinczin-Lchumbe i Ułan-TJuł) w ramach spółdzielni produkcyjnych analogicznych jak na pozostałych obszarach Mongolii. Znaczna część żyje w stałych osadach, takich jak np. rybacka osada nad jeziorem Cagaan Nuur, gdzie prawie wszyscy rybacy to Caatanowie, a w i ę c ci, którzy �241 KRONIKA jeszcze przed kilkunastu laty nie tylko ryb nie łowili, ale (jak większość grup pa­ sterskich Azji Centralnej) wcale ich nie jedli. Z Caatanami przeprowadziliśmy wy­ wiady dotyczące przebiegu procesu przejścia z pasterskiego trybu życia na osiadły; zbieraliśmy też materiały dotyczące ich tradycyjnej kultury (np. ciekawe zjawisko zbliżane do szamanizmu rodowego) traktując to jako badania penetracyjne i biorąc pod uwagę fakt istnienia już gruntownych studiów w zakresie etnografii T u w i ń c ó w w ZSRR. Ostatnią wreszcie grupą etnograficzną, z którą zetknęliśmy się w północnej Mon­ golii, byli Chotgojci, mieszkańcy południowej części ajmaku ehubsugulskiego. Jest to dziś grupa zupełnie już upodobniona do Chałchasów, zarówno jeśli chodzi o tryb bytowania i kulturę materialną, jak i zagadnienia społeczne i duchowe. Druga faza badań terenowych, w której uczestniczyli Sławoj Szyńkiewicz i ja, to pobyt na przeciwległym, południowo-zachodnim krańcu Mongolii w ajmaku kobdoskim (stolica-Kobdo). Rejon ten charakteryzuje wielkość drobnych grup etnogra­ ficznych zarówno pochodzenia mongolskiego (Torguci, Dzachczinowie, Eleci, Urianchajowie, Miangaci, Derbeci i in.), jak i etnicznie obcych — Kazachowie, Uzbecy, Chińczycy, Rosjanie. Krótkie badania penetracyme prowadziliśmy w Bułganie już na południowy zachód od pasma Ałtaju Mongolskiego, nad granicą z C h R L . Trzon jego ludności stanowią spenetrowani przez nas Torguci oraz Kazachowie (z którymi ze względu na odrębność języka przeprowadziliśmy tylko parę w y w i a d ó w ) . Torguci Bułganu są w znacznej mierze potomkami tych spośród Ojratów (zachodnich Mon­ gołów), którzy w pierwszej połowie X V I I w. wędrowali jako Kałmucy nad Wołgę, w 1771 roku zaś zdecydowali się na tragiczny powrót w stepy Mongolii i Dżungarii. Odyseja Kałmuków, w trakcie której lud ten został zdziesiątkowany, żyje do dziś w tradycji ustnej Torgutów. Właśnie ta heroiczna tradycja bardzo wyróżnia ich spośród innych grup; sam inwentarz materialny jest tu bowiem zbliżony, podobnie jak i te treści kultury duchowej, które są zuniwersalizowane w całej Mongolii, np. wiara lamajska. P o n i e w a ż nasze krótkie badania nad życiem rodzinnym i domo­ wym przyniosły niezwykle ciekawe rezultaty, prace etnograficzne zaś nie były tam nigdy szerzej prowadzone (byliśmy też zapewne pierwszymi Polakami na torguckiej ziemi), zamiarem ekspedycji jest kontynuowanie działalności badawczej na tym w ł a ­ śnie terenie. Perspektywą takich badań mogłoby być włączenie ich do studiów nad integracją grup etnograficznych i mniejszości narodowych we współczesny naród mongolski. Jerzy Sławomir Wasilewski A F R Y K A N I S T Y C Z N A K O L E K C J A R O G E R A D E L A BURDĘ Rzeźba i snycerka tradycyjna Afryki Zachodniej fascynują od lat zarówno uczo­ nych, jak i kolekcjonerów. W miarę, jak wykupywane są autentyczne, przedstawia­ jące istotną wartość zabytki, okazy sztuki plemiennych artystów — wzrasta ilość falsyfikatów i pospolitych produktów „turystycznej koniunktury". Rośnie także war­ tość owych autentyków sprzed kilkudziesięciu lat, kiedy szansa na zakup cennych obiektów sztuki afrykańskiej była o wiele większa. Na peryferiach amerykańskiego miasta Richmond w stanie Wirginia znajduje się jeden z najciekawszych chyba zbiorów rzeźby zachodnioafrykańskiej, jakie są w posiadaniu prywatnych kolekcjonerów. Właścicielem jego jest Roger de la Burdę, który mimo francuskiego nazwiska przyznaje się do polskiego pochodzenia. Ojciec właściciela, Rudolf, zapoczątkował gromadzenie owej kolekcji w pierwszych dziesię­ cioleciach naszego wieku, przebywając na terenach dzisiejszej Nigerii. Następnie po­ większono zbiór przez włączenie do niego kolekcji, jakie zebrali K . Tomczek i W. Świątek. Pod koniec lat 60-tych obecny właściciel, będąc zresztą etnografem, 16 — Etnografia Polska, Х Х Д �242 KRONIKA odwiedził południową Nigerię, gdzie prowadził badania nad sztuką tych obszarów i jej funkcją w tradycyjnej kulturze plemiennej. Kolekcja rodziny de la Burdę jest — w przeciwieństwie do wielu prywatnych zbiorów sztuki egzotycznej — nie tylko obszerna, ale i starannie od strony etnogra­ ficznej udokumentowana. Dr Roger de la Burdę stoi na stanowisku, ż e pomimo konserwatywnego i unifikującego środowiska swej kultury plemiennej artysta afry­ kański zachował swoją indywidualność twórczą. Owej sile wyobraźni czarnych rzeź­ biarzy z południowej Nigerii służyć ma ekspozycja zbioru i pod k ą t e m tej w ł a ś n i e idei jest zorganizowana. Dodajmy, że mocną stroną kolekcji jest jej homogeniczny charakter, jej zwartość tematyczna. Aczkolwiek większość obiektów zgromadzonych w kolekcji posiada naj­ w y ż s z e walory estetyczne, to jednak nie tylko takie kryterium przyświecało twór­ com zbioru. Bardzo często brały górę zainteresowania naukowe etnografa. Z ważniejszych obiektów w y m i e n i ć należałoby ozdobny napierśnik z muszli kauri, u ż y w a n y przez kapłankę kultu Szango z poludniowonigeryjskiej wioski Imeleke koło Owo, a także zwieńczenie laski przedstawiające mitycznego króla i założyciela owego kultu. Kolekcja dotyczy dość niewielkiego obszaru na zachód od ujścia Nigru, położonego- m. in. na bagnistych wybrzeżach zatoki Beninu. Etnicznie ze wschodu terytorium to graniczy z plemieniem Ibo, od zachodu z Jorubami, a od północy z Igbira. Z tego samego więc obszaru pochodzą obiekty związane z różnymi, lokalnymi formami kultu, jak np. przykłady rzeźb podwójnych, przedstawiających kobietę i męż­ czyznę, związanych z kultem bóstwa Edan. Ekspozycja umożliwia prześledzenie ewo­ lucji stylu. Brązy. Jorubów, z których plemię to słynęło od w i e k ó w znalazły w kolekcji swe odzwierciedlenie w szeregu bransolet. Można na ich przykładach zaobserwować prze­ miany, jakim ulegało to rzemiosło- artystyczne poczynając od X V I stulecia po dzień dzisiejszy. Większość bransolet zakupiona została w Afryce w latach 1912-1928. Niektóre nosili lokalni w ł a d c y jako oznakę w ł a d z y i bogactwa. Inne Wkładali człon­ kowie wspólnot kultowych Ogboni i Oro. Właśnie z tymże kultem Oro w i ą ż ą się dwa wielkie zwieńczenia głowy, jakie wkładali niegdyś jorubscy członkowie tego bractwa, udając się na uroczystą procesję. Orszak taki ruszał do chaty człowieka oskarżonego o zbrodnię i wymierzał mu karę śmierci, na jaką skazał przestępcę plemienny trybunał. Ubiór ten zakupił w roku 1908 W. Świątek w jednej z rybackich wiosek Jorubów w Epe. Ciekawy zespół tworzą maski kultury Benin-Bini, które autorzy kolekcji da­ tują n a X I X , a nawet i na X V I stulecie. Przedstawiają one zarówno wizerunki wo­ jowników, jak i zwierząt, które czczono. Wśród nich znajdują się maski w kształcie baranich głów, przywiezione przez nie wymienionego z nazwiska polskiego podróż­ nika w roku 1885 z kraju Bini. Nie tylko przedmioty kultu reprezentują zresztą dawny kunszt, zachodni oaf rykańskich rzeźbiarzy. W kolekcji znalazł się zespół ozdobnych naczyń drewnianych, po­ chodzących także z terytorium plemiennego Jorubów. Służyły one do przechowywa­ nia orzeszków, u ż y w a n o ich w czasie przyjęć, ofiarowywano w prezencie. Kolekcja rodziny de la Burdę jest dziś znana w Stanach Zjednoczonych zarów­ no w kołach amatorów, miłośników sztuki afrykańskiej, jak i wśród etnografów interesujących się tymi zagadnieniami kultur Afryki. Swego czasu jedna z masek, związana w Afryce z kultem płodności Epa, zdobyła nagrodę na dorocznej wystawie kolekcjonerów w Virginia Museum of Fine Arts. Dla nas, niezależnie od wartości naukowych, dodatkową ciekawostką będzie polskie pochodzenie właścicieli i to, że część eksponatów pozyskali w Afryce Zachodniej polscy podróżnicy i misjonarze. Leszek Dzięgiel �243 KRONIKA B A D A N I A NAD K U L T U R Ą LUDNOŚCI CYGAŃSKIEJ NA P O D T A T R Z U W końcu lat sześćdziesiątych Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń­ skiego w Krakowie rozpoczęła badania nad Cyganami zamieszkałymi na terytorium Polskiego Spiszą. Badania te, w okresie późniejszym zakreślone na szerszą skalę, wchodzą w zakres kompleksowych studiów, prowadzonych przez Katedrę na Spiszu od lat kilkunastu *. Mają one charakter badań grupowych w kilku wybranych dzie­ dzinach kultury Cyganów i obecnie obejmują teren całego Podtatrza, a prowadzone s ą pod kierunkiem dr. Z. Białego. Materiał terenowy pozyskiwany jest głównie przez studentów etnografii, którzy prowadzą badania pod kątem wybranego tematu przyszłej pracy magisterskiej. W badaniach wzięli też udział przedstawiciele innych dyscyplin, są one również Ryc. 1. Osiedle cygańskie, Czarna Góra, 1972 Fot. A. Bartosz kontynuowane przez absolwentów etnografii. I tak w roku 1971 przeprowadzono ba­ dania antropologiczne Cyganów w Czarnej Górze i Jurgowie (w sumie około 150 osób) . W tym samym czasie zinwentaryzowano w tych osiedlach budynki cygańskie. W najbliższym czasie przystąpi się do studiów nad cygańską muzyką. Materiały z za­ kresu higieny i zdrowotności Cyganów zawierają wyniki badań prowadzonych na wakacyjnych praktykach przez studentów Akademii Medycznej i Akademii Rolni­ czej z Krakowa. Prowadzona jest praca nad współczesnym modelem rodziny cy­ gańskiej na podstawie materiału zebranego w osiedlu cygańskim w Szaflarach. 2 1 Efektem tych badań jest około 35 prac magisterskich z różnych dziedzin kul­ tury, wykonanych w Katedrze Etnografii Słowian U J w Krakowie. Zob. też Z. B i a ­ ł y , Główne kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad problematyką wsi gór­ skich, „Prace Etnograficzne", Zeszyty Naukowe U J , nr 6: 1972, s. 44-52. Inicjatorem i autorem badań antropologicznych był K . Kaczanowski z K a ­ tedry Antropologii U J w Krakowie; wyniki zostaną opublikowane. 2 �2U KRONIKA Przedmiotem badań są też kontakty Cyganów ze Spiszą z rodzinami zamieszkałymi w Nowej Hucie. Aby zainteresowanym problematyką cygańską studentom dać podstawy teore­ tyczne do naukowych badań w tej dziedzinie, Katedra uruchomiła w roku akade­ mickim 1973/1974 (w semestrze zimowym) wykład wprowadzający w zagadnienia cyganologiczne, prowadzony przez prof. Т. Pobożniaka. Efektem badań etnograficz­ nych, poza pokaźną liczbą opracowanych w y w i a d ó w i materiału ilustracyjnego, są pierwsze prace magisterskie oraz przygotowane do druku artykuły. 3 Ryc. 2. Cygańskie domy w Kowańcu, 1973 Fot. A. Bartosz Zainteresowanie Cygnanami Karpackimi (Wyżynnymi) datuje się w Polsce od drugiej połowy X I X w., a w y p ł y n ę ł o zasadniczo na marginesie szerszych zaintereso­ w a ń problematyką karpacką . Cyganami Karpackimi zajmowano się głównie w okre­ sie poprzedzającym I I w o j n ę ś w i a t o w ą , natomiast późniejsze prace cyganologiczne 4 5 3 Tematy prac A. B a r t o s z , Gospodarowanie Cyganów na Spiszu (1972); M. D ł u g o s z , Obrzędy rodzinne i ich funkcje społeczne u Cyganów na Polskim Spiszu (1974); A. J a k l i ń s k a , Osiadłe społeczności cygańskie Polskiego Spiszą w opiniach miejscowych górali (1974); E . W i l c z y ń s k a - D ł u g o s z , Pożywienie Cyganów spiskich w XX w. (1974). Cyganie stanowili istotny akcent w kulturze wsi karpackich, por. M. G ł ad у s z, Z problematyki badawczej w Karpatach Polskich, [w] Ludová kultura v Kar­ patech, Bratislava 1972, s. 67. I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes, Kraków 1926-1930; J . R o z w a d o w s k i , Język cygański, [w:] Encyklopedia polska, t. 3, dz. 3, cz. 2, K r a k ó w 1915, s. 461; t e n ż e , Worterbuch des zigeunerdialekts von Zakopane, Kraków 1936; S. E s t r e i ­ c h e r , Cyganie w Polsce, [w:] Encyklopedia polska, t. 3, dz. 3, cz. 2, Kraków 1915, s. 457 n.; E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny rabczańskiej, tom Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski, Kraków 1927, s. 267-282; t e n ż e , Cygańszczyzna w „Chacie za wsią" Kraszewskiego, Kraków 1931. 4 5 �245 KRONIKA 6 niemal zupełnie ich p o m i j a j ą . Zwraca przy tym uwagę fakt, że prawie wszystkie prace o Cyganach Karpackich poświęcone były w pierwszym rzędzie ich językowi. Jedynie dzięki zanotowaniu w celach językoznawczych tekstów bajek i opowiadań mogą one służyć za źródło badań folklorystycznych. Inne dziedziny kultury tych Cyganów zostały słabo w pracach cyganologicznych udokumentowane. Odnośnie wcze­ śniejszych okresów, nic objętych tradycją ustną trzeba się więc zdać niemal zupełnie na przypadkowe zapiski w opracowaniach monograficznych oraz w relacjach podróż­ ników. Nieco informacji zawierają archiwa kościelne, Powiatowe Archiwum w No­ wym Targu oraz archiwum. Wydziału Spraw Wewnętrznych UP' w Nowym Targu. Cyganie Karpaccy stanowią w Polsce grupę wyraźnie różniącą się pod w z g l ę d e m kulturowym i językowym od innych grup Cyganów, zamieszkujących nizinną część kraju (Cyganie nizinni, Kelderari, Lowari i inni) . Są oni z dawna osiadłą grupą C y g a n ó w ; na Podtatrzu zamieszkują co najmniej od X V I I I w . Sądzi się, że ich przybycie na tereny Karpat związane było z okresem migracji w o ł o s k i c h . W ó w c z a s to, porzucając terytorium Bałkanów, gdzie przebywali przez czas stosunkowo dłuższy, wyruszyli wraz z gromadami koczowniczych pasterzy w kierunku północnym. Cyganie, trudniący się najczęściej obróbką metalu, pozostawali być może w pew­ nych, mniej lub bardziej luźnych związkach z ludnością wołoską, wykonując na jej rzecz najrozmaitsze wyroby kowalskie, mosiężnicze itp. Przy tym te związki ekono­ miczne, zapoczątkowane na Bałkanach, były kontynuowane w czasie wspólnych mi­ gracji oraz potem, po ich ustaniu. Na północ, do Europy środkowej prowadziły ich dwa odwieczne szlaki migra­ cyjne. Jeden biegł zewnętrznym łukiem Karpat, z Wołoszczyzny, wzdłuż Prutu i Dnie­ stru, dalej na zachód. Drugą trasę wytyczała dolina Dunaju i Cisy, wewnątrz ł u k u karpackiego i prowadziła z Niziny Węgierskiej na Słowację i poprzez przełęcze kar­ packie do Polski. Obraz osadnictwa cygańskiego z przełomu X I X i X X w. w y r a ź n i e wskazuje na te dwa szlaki, na których stopniowo Cyganie się osiedlali . Cyganie, nawet osiedleni w stałych osadach, przez długi jeszcze okres byli ele- _ mentem bardzo ruchliwym. W okresie szczególnego zapotrzebowania na usługi i wy­ roby kowalskie (na wiosnę) porzucali swe siedziby i migrowali do wsi, gdzie znajdowali korzystniejsze warunki zarobku. Szybki rozrost populacji cygańskiej zmuszał ich także do stałej emigracji i osiedlania się w coraz to nowych wsiach. W ten spo­ sób Cyganie rozprzestrzeniali się niemal z każdym pokoleniem, dając początek no­ wym osadom. Obraz pierwotnego osadnictwa cygańskiego na tych terenach uległ pewnemu za^tarciu na skutek bardzo ż y w y c h migracji Cyganów po ostatniej wojnie. Migracje te, , nie zakończone jeszcze, choć już o wiele słabsze niż w latach bezpośrednio po I I wojnie, miały — jak wszędzie — charakter jednokierunkowy — migrowano do miast. Niektóre skupiska Cyganów zupełnie w ten sposób zniknęły. Definitywnie opuścili swe dawne siedziby np. Cyganie z Kacwina i Trybsza. W innych wsiach ich liczeb­ ność uległa znacznemu obniżeniu. Okres powojenny zaznaczył się nie tylko w strukturze rozsiedlenia Cyganów na _ Podtatrzu, ale też radykalnie zmienił całe ich dotychczasowe życie. Zaraz po wojnie 7 8 9 10 u 6 Zob. bibliografia, którą podaje J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965, s. 381-383. ' Tamże, s. 130 n. Na podstawie pewnych źródeł (H. S a m s o n o w i c z , Rzemiosło wiejskie w Polsce w XIV-XVI w., Warszawa 1954, s. 182) można wnosić, iż osadnictwo to da­ tuje się mniej więcej od wieku X V I , zob. też L . M r ó z, O problemie cygańskim, „Etnografia Polska", 10: 1966, s. 184. Liber Mortuorum 1799, Archiwum Parafialne w Jurgowie. " R o z w a d o w s k i , Język cygański..., s. 457, K . M o s z y ń s k i , Kultura lu­ dową Słowian, Warszawa 1967, s. 374; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa 1971, s. 225-226. E s t r e i c h e r , Cyganie w Polsce..., s. 459. 8 9 11 �24в KRONIKA rozpoczęto usilne starania o przesiedlenie Cyganów na tereny, gdzie istniał brak rąk do pracy, ewentualnie zapewnienie im pracy na miejscu. Największy odpływ ludności cygańskiej z tych terenów przypada na lata 1948-1955. Wtedy to budowano N o w ą Hutę i pewna liczba Cyganów udała się tam, znajdując bardzo dogodne w a ­ runki pracy. Część Cyganów wyjechała na ziemie zachodnie, głównie w okolice Głubczyc i Kłodzka. Ci, tak nisko w swych wioskach postawieni ludzie, widząc duże możliwości awansu społecznego, poprawy swojej dotychczasowej, nienajlepszej doli, wykazali się niejednokrotnie wielką ofiarnością i zapałem do pracy. Przybysze z ubo­ gich wsi podtatrzańskich musieli jednak przeżyć wiele upokorzeń zarówno ze strony Ryc. 3. Osiedle cygańskie w Szaflarach, 1973 Fot. A. Bartosz nie-Cyganów, jak też i obcych im kulturowo Cyganów wędrownych, zanim wtopili się zupełnie w n o w ą społeczność miejską. Pewna część Cyganów, napotykając trud­ ności w adaptacji do życia w społeczności uprzemysłowionej, powróciła po jakimś czasie do rodzinnych wiosek, gdzie do dziś pozostaje. Cyganie do połowy lat pięćdziesiątych powszechnie trudnili się kowalstwem, które było podstawowym źródłem ich utrzymania, uprawianym zresztą tradycyjnie, jeszcze podczas ich dawniejszych wędrówek. "V\^ związku z tym, że zajęcie to nie dawało jednak dochodu wystarczającego w zupełności do zaspokojenia potrzeb ro­ dziny cygańskiej, podejmowali się oni najrozmaitszych innych prac, jak tłuczenie kamieni na drogach, muzykowanie, praca najemna w gospodarstwach góralskich i in­ ne. W mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu cygańskie kobiety żebrały, zachodząc do góralskich d o m ó w ; obecnie zwyczaj ten zanika. Nie mając żadnych możliwości pracy poza najbliższym środowiskiem wiejskim, Cyganie pozostawali do wspomnianego okresu w dość bliskiej symbiozie gospodar­ czej ze społecznością góralską. Symbioza ta była istotnym warunkiem określającym egzystencję cygańskich rodzin. Model ich gospodarowania zakładał bowiem czerpanie środków do życia wyłącznie z zewnątrz. Ich gospodarstwo domowe, odmiennie niż się to dzieje w każdej rodzinie chłopskiej, nie wytwarzało żadnych dóbr alimentacyj­ nych. Wszelkie dobra konsumpcyjne, głównie żywność, pozyskiwali od górali w za­ mian za s w ą pracę lub w postaci jałmużny. �247 KRONIKA Od drugiej połowy lat pięćdziesiątych następuje stopniowe uniezależnienie się od społeczności wioskowej Cyganów, którzy przestają na rzecz tej społeczności wy­ k o n y w a ć dotychczas świadczone prace. I tak, usługi kowalskie zostają przejęte przez wysoko kwalifikowanych rzemieślników niecygańskich, a praca najemna przestaje Cyganom odpowiadać w sytuacji, gdy znajdują możliwości korzystnego zarobku w przedsiębiorstwach państwowych. Dawny układ społeczno-ekonomiczny, który do pewnego czasu określał rodzaj więzi występujących między Góralami i Cyganami, uległ rozpadowi, a tym samym zaistniały zupełnie nowe warunki, w których obie społeczności stały się ekonomicznie od siebie całkowicie niezależne. Kyc. 4. Cygan z Czarnej Góry, 1970 Fot. W. Dudziak Nie wszyscy Cyganie z równą aktywnością potrafili skorzystać z nowo powsta­ łych możliwości poprawy dotychczasowego życia. Dlatego też władze lokalne, zwłasz­ cza w ostatnich latach, służą Cyganom wszelką pomocą, ułatwiając im dorównanie w poziomie życia pozostałej ludności. I tak, daje się im pierwszeństwo w otrzymaniu atrakcyjnej pracy; dla najbiedniejszych rodzin udzielane są zapomogi pieniężne i rze­ czowe; umożliwia się im indywidualne budownictwo itd. Trzeba przy tym zauważyć, �2-Í8 KRONIKA że rejon nowotarski, obejmujący obszar Podtatrza, to największe skupisko ludności cygańskiej w porównaniu z innymi terenami P o l s k i . Znając problemy, jakie w ł a ­ dze napotykają w administrowaniu tą grupą ludności, można sobie wyobrazić, jak wiele wysiłku trzeba, aby działalność aparatu państwowego była zadowalająca dla obu stron. Jest to o tyle trudne, że większość Cyganów mieszka na wsi i nie­ rzadko władze gminne nie dostrzegają istotnych potrzeb zamieszkałej na swym tere­ nie ludności c y g a ń s k i e j . W o wiele lepszej sytuacji są Cyganie, którym przydzielono mieszkania w mieście. Najczęściej mieszkania takie otrzymują te rodziny, których członkowie są zatrudnieni w przedsiębiorstwach państwowych i wykazują s i ę w ł a ­ ś c i w y m (według uznanych przez nie-Cyganów norm) podejściem do pracy. Mieszka­ nia te dostają w pierwszym rzędzie rodziny najuboższe, nie mogące sobie o własnych siłach zapewnić minimum w a r u n k ó w należytej egzystencji . Ci, których stać na to, dostają mieszkania spółdzielcze. Inne rodziny budują domy na miejscu pierwotnego osiedla, wykupując odpowiednią parcelę od gminy czy właścicieli prywatnych. Osiedla cygańskie, podobnie jak dawniej, z reguły sytuowane są w pewnym oddaleniu od zabudowań wiejskich, na nieużytkach, przy potokach, na terenach zalewowych. Z da­ leka wyróżniają się charakterystyczną, zwartą na ogół zabudową, pozbawioną najczę­ ściej budynków inwentarskich. Mimo to, iż buduje się coraz więcej nowych domów, liczba rodzin zamieszkujących w bardzo nędznych warunkach jest jednak jeszcze dość pokaźna. 12 ls 14 Interesujący nas Cyganie, choć w dużym stopniu ulegli asymilacji, do dziś zachowali bardzo sprawny i w dalszym ciągu aktywny język. W rozmowach między sobą posługują się wyłącznie językiem cygańskim. (Dzieci w wieku przedszkolnym mają nawet pewne trudności z językiem polskim, co jest jeszcze widoczne w pierw­ szych klasach szkoły podstawowej.) Język ten wykazuje wiele zapożyczeń z języka polskiego, słowackiego, a także węgierskiego i innych, co wskazuje na kierunki migra­ cji i kontaktów. Postępująca coraz gwałtowniej w ostatnich czasach asymilacja społeczności cy­ gańskiej nie objęła jeszcze wielu dziedzin ich kultury. W dalszym ciągu obrazuje ich swoista obyczajowość, rządzą się właściwymi im normami. Zarówno życie ro­ dzinne, jak też organizacja ponadrodzinna, wykazują cechy specyficzne, cygańskie. W obrzędowości rodzinnej na szczególną u w a g ę zasługuje obrzęd zaślubin odbywany w tradycyjnej formie, z udziałem „starosty" celebrującego akt małżeństwa. Slub bywa zawierany przed osiągnięciem przez narzeczonych przewidzianego prawem wieku, ale po kilku latach jest legalizowany w odpowiednim urzędzie i zazwyczaj w kościele. Również w sferze działalności gospodarczych przejawiają się cechy od­ mienne niż u społeczności chłopskich, w otoczeniu których Cyganie żyją. Społeczność cygańską charakteryzuje odmienny stosunek do pracy, do akumulacji dóbr. Ich dzia­ łalność produkcyjna w całości niemal podporządkowana jest konsumpcji bieżącej. Dopiero w ostatnich latach następują dość istotne zmiany w stylu gospodarowania, co przejawia się w zewnętrznych formach życia — buduje się nowoczesne domy, wyposażone nie gorzej niż domy bogatych górali; w wielu rodzinach zauważa się duże zmiany, w sposobie odżywiania się, ubierania itd. 1 2 W Nowotarekiem (Podtatrze) zamieszkuje 1180 Cyganów — dane z 1972 r. Około 75°/o Cyganów w Nowotarskiem mieszka na wsi. Pozostałe 25% w mia­ stach — w Zakopanem, Nowym Targu, Szczawnicy. Trzeba jednak zaznaczyć, że np. w Nowym Targu mieszkają przeważnie na dalekich przedmieściach. W latach 1962-1966 Prezydium M R N w Nowym Targu przydzieliło mieszkania 6 rodzinom cygańskim, w tym 3 mieszkania w nowym budownictwie. W Rabce osiedlono we w s p ó l n y m domu (w 8 mieszkaniach) — 6 rodzin, które mieszkały w trudnych warunkach w lesie. Podobnie zatroszczono się o Cyganów w Szczawnicy. W latach 1966-1967 mieszkania otrzymało 17 rodzin z terenu powiatu (68 osób). W Czarnym Dunajcu wybudowano na koszt gminy 2 domy dla 4 rodzin. Materiały z Powiatowego Archiwum P a ń s t w o w e g o w Nowym Targu. 1 3 1 4 �249 KRONIKA Celem krakowskich etnografów jest między innymi rejestracja wskazanych prze­ j a w ó w tradycyjnej kultury cygańskiej oraz ukazanie kierunków zmian tej kultury w warunkach życia współczesnego. Dotychczas zebrany materiał pozwoli na cało­ ściowe opracowanie kultury Cyganów ze Spiszą. Opracowanie to przewidziane jest jako jeden z t o m ó w monografii kultury ludowej Polskiego Spiszą. Adam Bartosz B A D A N I A NAD P R Z E M I A N A M I W , R O D Z I N I E W I E J S K I E J ( W A L E R I A N Y I NOWA H U T A , W O J . S K I E R N I E W I C E ) — S P R A W O Z D A N I E Z BADAŃ Współczesna rodzina wiejska i kierunki jej przemian były tematem badań prze­ prowadzonych przez studentki: D. Kalinowską, A. Kuleszę, M. Nowik, B. Osińską, E . Regulską, pod kierownictwem dr. Andrzeja Woźniaka z Katedry Etnografii Uni­ wersytetu Warszawskiego. Badania ograniczone zostały do dwóch wsi woj. skiernie­ wickiego, oddalonych od siebie o 6 km: Walerian i Nowej Huty. Współczesnych publikacji na temat tego terenu brakuje. Informacje o historii wsi znaleźć można w „lustracji w o j e w ó d z t w a rawskiego 1789", u Oskara Kolberga (Mazowsze. Obraz etnograficzny", t. I cz. 1) oraz w Słowniku geograficznym Kró­ lestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich Z uzyskanych danych wynika, że Waleriany powstały w X V I I I w. z leśnej osady „budników". Wieś należała do majątku Korabiewice. Pod koniec X V I I I w. mieszkało w niej 9 gospodarzy. Bada-jąc wsie budnicze Kolberg stwierdza, że w X I X w. zauwa­ ża się tendencje do rozszerzania upraw rolnych przy jednoczesnym zaniku tzw. „przemysłów leśnych" stanowiących przedtem podstawę utrzymania mieszkańców. Na zasadzie analogii można to stwierdzić o Walerianach. Na temat Nowej Huty informacji brak. W wyniku badań terenowych wykonanych w okresie 27-30 I V i 9-13 I X 1974 roku uzyskano 37 w y w i a d ó w (24 z Walerian, gdzie mieszkają 43 rodziny, i 13 z Nowej Huty, na 23 rodziny); przeprowadzono zbiorową ankietę z młodzieżą uczącą się lub pracującą, ankietę w szkole podstawowej (12 z Walerian, 7 z Nowej Huty), skorzy­ stano z danych statystycznych z Urzędu Gminnego dotyczących ludności (skład ro­ dzin, wiek, pochodzenie), powierzchni gospodarstw i ich jakości, podziału wsi, uzy­ skano informacje z miejscowej parafii w Puszczy Mariańskiej. Materiał ten stanowi podstawę do dalszej analizy, przy czym należy zaznaczyć, że ze względu na sprawozdawczy charakter artykułu niektóre problemy potrakto­ wano skrótowo. Warunki społeczno-ekonomiczne wsi polskiej okresu przedwojennego były na tyle odmienne od tych, jakie ukształtowały się w Polsce Ludowej po 1945 roku, że w y d a ł o nam się wskazane rozpatrywanie przemian w strukturze i sytuacji rodziny wiejskiej z uwzględnieniem podziału na dwa w./w. okresy. Brak zasadniczych różnic w strukturze społeczno-ekonomicznej Nowej Huty i Wa­ lerian przed 1939 r. pozwala na łączne o m ó w i e n i e tematu dla obu wsi. W 1921 r. istniało w Nowej Hucie 16 gospodarstw, a liczba mieszkańców w y n o s i ł a 107 osób; w Walerianach — 20 gospodarstw i 154 mieszkańców. Gospodarstwa były zróżnicowane pod względem wielkości, żadne jednak nie przekraczało 20 ha. Średnia wielkość gospodarstwa wynosiła 2-4 ha. Mało urodzajne 1 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych Krajów X I V , Warszawa 1880-1895; t. V I I — 1886 i t. X I I — 1892. Słowiańskich, t. I - �250 KRONIKA gleby — klasa V , V I , rzadziej I V — warunkowały strukturę upraw. Uprawiano głównie żyto, owies, ziemniaki, łubin, rośliny pastewne, w niewielkiej ilości warzy­ wa. Gospodarstwa nie były nastawione na specjalizację zarówno w uprawach, jak i w hodowli. W dużym stopniu realizowano model rodziny samożywieniowej. Natomiast w mie­ ście lub na targu zaopatrywano się powszechnie w artykuły przemysłowe i te arty­ kuły spożywcze, których nie można było w y t w o r z y ć w ramach w ł a s n e g o gospodar­ stwa. Praca w gospodarstwie wykonywana była w obrębie rodziny. Punktem wyjścia do powstania rodziny jako jednostki społeczno-gospodarczej było zawarcie małżeństwa. Poznanie się następowało zwykle w tradycyjnych miej­ scach spotkań mieszkańców wsi, tzn. n a zabawach, weselach, targach, w kościele, u rodziny lub młodzi znali s i ę od dziecka. P o n i e w a ż w tych miejscach spotykali się ludzie z najbliższych okolic, dlatego też małżonkowie pochodzą najczęściej z tej samej wsi, parafii lub gminy. Gdy o małżeństwie decydowało uczucie, zasadniczym kryterium branym pod uwagę były cechy charakteru przyszłego współmałżonka. W ó w c z a s decyzje podej­ mowali sami młodzi, często nawet wbrew woli rodziców. Rzecz charakterystyczna — w tym przypadku nie w y s t ę p o w a l i pośrednicy. Innymi motywami zawarcia związku był majątek kandydata (decyzję o małżeństwie podejmowali rodzice, a dziewczyna była zmuszona podporządkować się ich woli) lub chęć zabezpieczenia gospodarstwa i opieki dzieciom (wdowy). Znamiennym dla tego rodzaju sytuacji b y ł fakt w y s t ę ­ powania pośredników, którymi zawsze był ktoś z rodziny. Różnica wieku między małżonkami była m a ł o w a ż n y m czynnikiem. Kobiety wstępowały w związki mał­ żeńskie w wieku 17-30 lat (w 65% poniżej 21 lat), a mężczyźni 20-44. Wyprawianie uczty weselnej, z reguły w domu panny młodej, było powszechnie przyjętym, a jednocześnie niezbędnym elementem dopełniania się obrzędu zaślubin. Zwykle fundusze pochodziły od rodziców obojga młodych, ale zdarzały się wypadki całkowitego finansowania wesela przez przyszłego męża — wówczas, gdy był on bądź wdowcem, bądź też starym kawalerem i występowała dość znaczna różnica wieku. Wyposażenie młodych małżeństw było zasadą powszechnie przyjętą. Najczę­ ściej otrzymywali oni inwentarz, ziemię, w y p r a w ę , rzadziej pieniądze. Młodzi zaraz po ślubie dążyli do usamodzielnienia się, ponieważ dopiero posia­ danie rodziny, dzieci oraz gospodarstwa nadawało status pełnoprawnego członka spo­ łeczności wiejskiej. Na podstawie uzyskanych informacji można wnioskować, że w zdecydowanej większości częściowe usamodzielnienie się nastąpiło zaraz po ślubie (do roku). Polegało ono na samodzielnej uprawie i hodowli. Problem posiadania w ł a s n e g o domu był dużo bardziej złożony. Młodzi albo z a ­ kładali oddzielne ognisko domowe (gdy kupowali ziemię wraz z budynkami), albo mieszkali przez okres 1-3 lat u rodziców, wznosząc w tym czasie nowy dom. Niektó­ rzy pozostawali na stałe w domu rodziców, zwłaszcza jeśli mieli objąć po nich go­ spodarstwo. We wszystkich jednak przypadkach młodzi prowadzili oddzielne gospo­ darstwo domowe. Kierunek inwestycji w nowo zakładanych rodzinach był w zasa­ dzie podobny: tzn. budowa lub naprawa b u d y n k ó w gospodarczych i mieszkalnych, dokup ziemi, zakup sprzętów gospodarczych i rządzie] kupno zwierząt. Rodzina jako jednostka gospodarczo-społeczna spełniała jeszcze inne funkcje: prokreatywną, zabezpieczeniową i wychowowczą. Celem małżeństwa, co podkreśla każdy informator, było posiadanie dzieci. Stanowiły one rękojmię trwałości związku. R ó w n i e w a ż n e w y d a j ą się względy natury praktycznej, przy ówczesnym bowiem poziomie technicznym prac rolnych warunkiem niezbędnym do prawidłowego pro­ sperowania gospodarstwa była „duża ilość rąk do pracy''. Poieważ rodzina wielodzietna była w stanie sama obrobić małe lub średnie gospodarstwa, a te dominowały, dlatego też stosunkowo rzadko korzystano z pracy najemnej. Wśród rodzin mniej licznych lub posiadających m a ł e dzieci występowała powszechnie zasada wzajemnej pomocy. �KRONIKA 251 Jedynie w dużych gospodarstwach najmowano ludzi z rodzin najbiedniejszych luto wielodzietnych, płacąc zwykle w naturze, rzadziej w pieniądzu. Posiadanie dzieci łączyło się z funkcją zabezpieczeniową rodziny. Rodzice nie­ zdolni już do pracy pozostawali na dożywociu u dziecka, zwykle tego, które obej­ m o w a ł o gospodarkę. Wzmiankowano także o wzajemnej pomocy w rodzinie w wy­ padkach losowych — choroba, śmierć, nieurodzaj. Polegała ona zwykle na opiece lub pomocy w naturze. Wszystkie te czynniki w p ł y n ę ł y na ukształtowanie się mo­ delu rodziny wielodzietnej. Przeciętna ilość dzieci w rodzinie w a h a ł a się w grani­ cach 4-6, a nierzadko dochodziła do 10-12. Obowiązek opieki oraz wychowania dzieci spoczywał przede wszystkim na matce. Ojciec b y ł niepodważalnym autorytetem — decydował o sprawach gospodarstwa, jego obowiązkiem było zabezpieczenie rodzinie bytu. Stosunek do kształcenia dzieci był z reguły pozytywny, lecz jednocześnie ogra­ niczony możliwościami finansowymi rodziny. Nauka w zasadzie ograniczała s i ę do 4-klasowej szkoły podstawowej. Dzieci od najmłodszych lat były wdrażane do wszel­ kich prac związanych z gospodarstwem — w polu, w zagrodzie i domu. Początkowo były to prace lżejsze, jak pasanie krów, pilnowanie domostwa, opieka nad m ł o d s z y m rodzeństwem, jednak już w wieku 12-13 lat chłopiec był zdolny do wykonywania ciężkich, typowo męskich prac. W rodzinie wiejskiej istniał dość ścisły podział pracy. Do obowiązków kobiety Obok troski o dzieci, należało utrzymanie domu, doglądanie dobytku, uprawa warzyw i inne. Męskie prace to ciężkie roboty polowe (orka, siew), prace naprawcze w gospodarstwie. Zajęcia wymagające dużej liczby rąk (sianokosy, żniwa, zwózka, wykopki itp.) wykonywano wspólnie. Ziemia była w ł a ś c i w i e jedynym źródłem utrzymania. Zajęcia poza rolnicze w y s t ę p o w a ł y sporadycznie. Miały one charakter prac sezonowych, dorywczych. Okres wojny i okupacji spowodował znaczne zniszczenia w Obu wsiach, a jed­ nocześnie przyczynił się do zahamowania rozwoju rolnictwa. Tuż po wyzwoleniu rozpoczyna się proces odbudowy i rozbudowy wsi. Ilość gospodarstw w obu wsiach zwiększała się osiągając w połowie lat 50-tych maksymalnie liczbę 30 w Nowej Hucie i 43 w Walerianach. Wzrosła również liczba mieszkańców. Było to wynikiem zarówno rozwoju demograficznego, jak i możliwości nabycia ziemi po niskich cenach — co spowodowało n a p ł y w ludności z innych gmin, a nawet w o j e w ó d z t w . Jednak już od początku lat 60-tych rozwój obu wsi nie b y ł równomierny. W a ­ leriany w wyniku zbudowania szosy łączącej Żyrardów ze Skierniewicami uzyskały bardzo dogodne połączenie komunikacyjne z ważnymi, pobliskimi ośrodkami prze­ m y s ł o w y m i i administracyjnymi okręgu. Pociągnęło to za sobą dalsze zmiany: w 1962 r. w i e ś zelekryfikowano; założona spółdzielnia ogrodnicza wprowadziła kontraktację ogórków i kapusty — co częściowo zmieniło we wsi strukturę upraw. Przy ogólnej powierzchni ziemi ornej 168,2 ha dalej przeważa żyto — 59,6 ha, owies — 25,3 ha, ziemniaki 41,8 ha oraz łubin i seradela. Jednak coraz więcej gruntu przezna­ czają mieszkańcy pod uprawę warzyw kontraktowanych. Faktem decydującym o obec­ nym charakterze wsi była możliwość zatrudnienia jej mieszkańców w miejskich ośrodkach przemysłowych. Dlatego mieszkańcy Walerian to w większości rodziny chłopo-robotnicze. W uzasadnieniu decyzji podjęcia pracy w mieście informatorzy najczęściej wymieniają takie czynniki, jak: przymus ekonomiczny, zabezpieczenie fi­ nansowe na starość w postaci emerytury lub renty. Znamienny wydaje się fakt, że pracujący poza rolnictwem nie zamierzają na stale przenosić się do miasta. Po­ dobny jest stosunek ludzi młodych, którzy obecnie uczą się w szkołach zawodowych lub technikach i w niedalekiej przyszłości podejmą pracę w przemyśle. Zdecydowani są oni mieszkać na stałe na wsi. Nie wszyscy jednak utożsamiają to z pracą na roli. Większość wyraża chęć sprzedania w przyszłości gospodarki po rodzicach, przy za­ chowaniu jedynie domu i małej działki na warzywa. Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w drugiej wsi — Nowej Hucie. Od- �252 KRONIKA dalona od Walerian o 6 km w kierunku Skierniewic i o 3 km od szosy, otoczona dookoła lasami, do tej pory nie nawiązała żywszych kontaktów gospodarczych i kul­ turalnych z ośrodkami miejskimi. Jeszcze w 1971 r. nie było we wsi światła. Stale zmniejsza s i ę liczba mieszkańców (obecnie 85). Na 30 gospodarstw 7 jest całkowicie opuszczonych. Pozostałe gospodarstwa nastawione są na tradycyjną gospo­ darkę rolno-hodowlaną bez wyraźnej specjalizacji. Stały jest odpływ ludzi młodych do ośrodków miejskich. Obecnie na 23 rodziny zamieszkujące N o w ą Hutę aż w 9 wy­ padkach to staruszkowie nie mogący podołać pracy na roli. Gospodarstwa te nie mają następców. Dzieci, zdobywszy wykształcenie zawodowe, przeniosły się do miasta i tam pracują, pomagając niekiedy finansowo rodzicom. Tych, którzy we wsi zostali, warunki zmuszają do szukania dodatkowej pracy poza rolnictwem. Możliwości takie stwarza P a ń s t w o w y Zakład Poprawczy znajdujący się w sąsiedniej wsi — Studzieńcu. Mężczyźni pracują tam najczęściej jako wartownicy, a kobiety w kuchni. K i l k u mężczyzn ze wsi pracuje także w Puszczy Mariańskiej na kolei. Większość informa­ torów zgodnie podkreśla, że bez dodatkowych źródeł zarobków nie utrzymaliby ro­ dziny. Wraz ze zmianą podstaw ekonomicznych stopniowo przekształca się model ro­ dziny. Rozpatrując okoliczności kojarzenia małżeństw nie zauważamy zasadniczych zmian w porównaniu z okresem przedwojennym. Kryterium terytorialne w dalszym ciągu dość istotnie ogranicza możliwości doboru współmałżonków — młodzi najczęś­ ciej pochodzą z tej samej wsi, razem chodzą do szkoły, często spotykając się. W po­ koleniu najmłodszym (ur. po 1950 r.) sytuacja niekiedy przedstawia się inaczej — miejscem poznania jest zakład pracy. Zdarza się, że małżonkowie pochodzą z dość odległych okolic, a także z różnych środowisk społecznych. Uczucie stanowi główny motyw zawarcia związku. Średnia wieku młodych zawierających małżeństwo wynosi 21-23 lata dla kobiet i 23-26 dla mężczyzn. Natomiast ciekawe zjawisko można zaobserwować w obu wsiach w ostatnich latach (1968-1975) — w związki małżeńskie wstępują ludzie coraz młodsi. Rodzice narzeczonych nie mają w ł a ś c i w i e żadnego w p ł y w u n a podjęcie decyzji o małżeństwie. Istotną różnicę między okresem przedi powojennym można zauważyć w wyposażeniu młodego małżeństwa. O ile dawniej podstawę stanowiła ziemia, inwentarz i wyprawa, obecnie młodzi częściej otrzymują od rodziców pieniądze na zagospodarowanie się. Po wojnie obserwujemy stały i sy­ stematyczny spadek liczby dzieci w rodzinie. W latach 40-tych kształtowała się ona w granicach 3-5. Podobny model rodziny utrzymuje się do połowy lat 60-tych. Od tego okresu obserwujemy dalszy spadek urodzeń. Małżeństwa najmłodsze posiadają maksymalnie dwoje' dzieci i taką liczbę u w a ż a j ą za najkorzystniejszą. W dalszym ciągu podkreśla się, że posiadanie dzieci jest obowiązkiem, a jednocześnie przywi­ lejem rodziny. Natomiast tylko w sporadycznych wypadkach i, rzecz charaktery­ styczna, wśród rodzin najliczniejszych, podkreśla się czynnik ekonomiczny; zdecy­ dowana większość informatorów ogranicza liczbę dzieci warunkami ekonomicznymi rodziny. Liczba dzieci powinna być uzależniona nie tylko od możliwości zabezpie­ czenia najbardziej podstawowych potrzeb (wyżywienia i odzieży), ale jednocześnie od możliwości ich wykształcenia, dania zawodu, zapewnienia przyszłości. Dzieci, podobnie jak dawniej, wdrażane s ą do wszelkich prac w gospodarstwie domowym, natomiast dużo mniej czasu poświęcają na pracę w polu i zagrodzie. W wychowaniu dzieci istotną rolę odgrywa szkoła — umożliwia bowiem młodym zdobycie zawodu, co zapewnia im pracę lżejszą, a jednocześnie bardziej opłacalną pod w z g l ę d e m finansowym. Charakterystyczny wydaje się fakt, że urodzeni po 1950 r. posiadają wykształcenie ponadpodstawowe. Są to zwykle szkoły zawodowe. W kilku wypadkach młodzi z tych wsi są po wyższych studiach — odeszli jednak do miast. Zdobycie wykształcenia jest jednocześnie najczęściej podawanym moty­ wem ucieczki ze wsi, zwłaszcza w Nowej Hucie. Wyraźnej zmianie uległa również rola ojca i matki w rodzinie w związku z pod- �KRONIKA 253 jęciem pracy zarobkowej. Jeżeli tylko dzieci pracują poza rolnictwem, to ojciec na­ dal odgrywa rolę głowy rodziny. Jeśli m ą ż pracuje poza rolnictwem, w ó w c z a s w i ę k ­ szość funkcji związanych z pracą w gospodarstwie przejmuje żona; ona podejmuje w a ż n e decyzje (struktura upraw, kupno nawozów, kontraktacje, sprzedaż produktów rolnych itp.). Pomoc męża i dzieci ogranicza się do wykonywania najcięższych prac polowych. Kobieta pracuje zawodowo zazwyczaj tylko wtedy, gdy posiada w domu matkę lub teściową, która jest w stanie zająć się domem i dziećmi, ewentualnie wówczas, gdy dzieci są już dorosłe. W Nowej Hucie dominują ludzie starzy, gdyż dzieci założywszy w ł a s n e rodziny odeszły do miasta lub innej wsi. Natomiast w Walerianach zdecydowanie przeważają rodziny 2-pokoleniowe, stanowiące V3,8°/o wszystkich rodzin. Danuta Kalinowska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d73b5a40d07606f432834b80da8a45ac.pdf 396a5aa5a35a71ef9579ac552770ab52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:887 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:816 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.215-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 T E M A T Y K A I P R O B L E M Y MIĘDZYNARODOWEJ S E S J I „ETNOGRAFII NARODÓW W związku z przygotowywaną narodów słowiańskich rencja zorganizowana kierownicy POŚWIĘCONEJ SŁOWIAŃSKICH" międzynarodową odbyła się w W a r s z a w i e Etnografia pracą zbiorową pt. w d n i a c h 17-19 m a r c a 1975 r. k o n f e ­ p r z e z K o m i t e t Słowianoznawstwa P A N . Udział w n i e j i przedstawiciele placówek etnograficznych wzięli i s l a w i s t y c z n y c h Bułgarii, Czechosłowacji, Jugosławii, Łużyc ( N R D ) , P o l s k i i Z S R R . Była to z k o l e i już piąta n a r a d a r o b o c z a poświęcona powyższemu C e l e m konferencji Komitetu specjalistyczne w 1 było n i e t y l k o z a p o z n a n i e z postępem ramach ale p r z e d s t a w i e n i e grafów warszawskiej Redakcyjnego wydawnictwu . poszczególnych prac u c z e s t n i c t w a współpracujących i przedyskutowanie w Słowian. Przecież P o l a c y przez Komitetów s z e r s z y m gronie i slawistów p o l s k i c h niektórych problemów Międzynarodowego podjętych zespoły Narodowych, zainteresowanych związanych z kulturą n a o d c i n k u badań k u l t u r y Słowian — jak etno­ ludową powszechnie w i a d o m o — u z y s k a l i w ubiegłym i bieżącym s t u l e c i u duże osiągnięcia i sporo d o ­ ś w i a d c z e ń . Również i n i c j a t y w a , a także k o n c e p c j a obecnie podjętego wydawnictwa 2 została a wysunięta przyjęta ze strony polskiej przez do r e a l i z a c j i n a p i e r w s z e j prof. dr. Mieczysława konferencji przedstawicieli Gładysza, placówek etno­ g r a f i c z n y c h należących do a k a d e m i i n a u k k r a j ó w słowiańskich . a Opracowywane wydawnictwo będzie składało się z t r z e c h o b s z e r n y c h z których każdy dotyczy w z a s a d z i e j e d n e j skich. z trzech podstawowych T o m 1 oprócz części wprowadzającej będzie dotyczył tomów, g r u p słowiań­ Słowian Wschodnich ( R o s j a n i e , Ukraińcy, Białorusini), t o m 2 — Słowian Z a c h o d n i c h ( P o l a c y , C z e s i , S ł o ­ w a c y , Łużyczanie), a t o m 3 — Słowian Południowych (Bułgarzy, n a r o d y Jugosławii). T o m o s t a t n i będzie zawierał również ujęcia s y n t e t y c z n e , zamykające 1 Poprzednie s p o t k a n i a odbyły się k o l e j n o : Słowacja całość (Moravany — 1971, S m o ­ l e n i c e — 1972), Z S R R ( M o s k w a — 1973), C z e c h y ( P r a g a — 1974). Z o b . E . Problémy h o v á, nech, „Slovenský Sowieszczanie „Sowietskaja priedstawitielej G ł a dу s z, lematyka slovanských národopis", Etnografija", etnografických M. etnografie R. 20: 1972, n r etnograficzeskich i organizacja na pracovněj opracowanie poradě 2, s. 291-298; K . W. uczrieżdienij Horvátv Morava­ С z i s t o w, sławjanskich t e n ż e, Porada R . 1974, z. 2, s. 132-133; organizací slovanských Nowe národov publi- stran", představitelů zemí, „Český l i d " , R . 61: 1974, z. 2 s. 104-105; kultury międzynarodowej ludowej pracy narodów zbiorowej), słowiańskich „Prace (Prob­ Etnograficzne" ( Z e s z y t y n a u k o w e U J ) , z. 7: 1974, s. 7-19. 2 Potwierdzają to l i c z n e p o z y c j e w bibliografiach polskich (np. E . Kłodziej- c z y k , J . S . Bystroń, A . B a c h m a n , H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w a ) , n i e k i e d y także (np. A . N. P y p i n , L . N i e d e r l e , szyńskiego. * Zob. H o r v á t h o v á , obcych W. A . F r a n c e w ) , a p r z e d e w s z y s t k i m p r a c e K . M o ­ op. cit., s. 293. �216 KRONIKA k a c j i . Poszczególne części o p r a c o w a n i a są r e a l i z o w a n e p r z e z zespoły narodowe, jed­ nakże p r z y z a c h o w a n i u j e d n o l i t e j , ogólnie przyjętej k o n c e p c j i . 4 Konferencję otworzył prof, dr W i t o l d Hensel jako przewodniczący Komitetu Słowianoznawstwa P A N o r a z d y r e k t o r I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , w któ­ r y m podjęto p r z y g o t o w a n i e referatach p o l s k i c h opracowań d l a o m a w i a n e g o w y d a w n i c t w a . W 18 wygłoszonych w ciągu o b r a d , obok i n f o r m a c j i o s t o p n i u 5 zaawansowa­ 6 n i a szczegółowych opracowań, podnoszono Wskazywano n i e j e d n o k r o t n i e z n a c z e n i e podjętej również trudności n a p o t y k a n e przy ujmowaniu niektórych pracy. zagadnień ogólnych, j a k też tematów szczegółowych właściwych zróżnicowanym o b s z a r o m kul­ t u r o w y m z i e m słowiańskich. Sposoby rozwiązywania specyficznych wiańskich zostały p r z e d s t a w i o n e problemów kulturowych problemów m e t o d o l o g i c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h w I tomie Etnografii skich". We wstępnej części wschodniosło- w p i e r w s z y m r e f e r a c i e pt. „Naświetlenie ogólnych referatu, przygotowanego narodów przez prof. słowiań­ dr. Juliana W. B r o m l e j a , przewodniczącego Głównego K o m i t e t u R e d a k c y j n e g o , oraz prof. dr. K i riłła W. C z i s t o w a ( L e n i n g r a d ) , r e d a k t o r a t o m u 1, p r z y p o m n i a n e z a s a d y przyjęte d l a całości w y d a w n i c t w a , które — w zostały p o d s t a w o w e odróżnieniu od d o t y c h c z a s o ­ w y c h p u b l i k a c j i ujmujących s y n t e t y c z n i e c z y m o n o g r a f i c z n i e kulturę Słowian ( L . N i e - derle, D . K . Z i e l e n i n , K . Moszyński) •— p r z y n i e s i e charakterystykę k u l t u r y p o s z c z e ­ gólnych g r u p i narodów słowiańskich n a s z e r o k i m tle powiązań w z a j e m n y c h , a t a k ­ że kontaktów z n a r o d a m i niesłowiańskimi. W o p r a c o w a n i u g r u p y s k i e j p o z a charakterystyką k u l t u r y l u d o w e j dzie przedstawiony w rozwoju h i s t o r y c z n y m proces tworzenia odrębności, a l e również wspólnoty e t n i c z n o - k u l t u r o w e j . P o n a d t o niejszych problemów uważa wschodniosłowiań- R o s j a n , Ukraińców i Białorusinów, b ę ­ się określenie s w o i s t e j roli się n i e t y l k o i c h za jeden z poważ­ Słowian Wschodnich współczesnych p r o c e s a c h e t n i c z n o - k u l t u r o w y c h , j a k i m podlegają niesłowiańskie p y ludnościowe w Z S R R . Z a g a d n i e n i e to, chociaż j e s t b a r d z o złożone, w y m a g a wnikliwego we gru­ jednak omówienia w o b e c istniejącej s y t u a c j i p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n e j , która w y n i k a p r z e d e w s z y s t k i m z wieloetniczności, pośredniczącej r o l i języka i k u l t u r y r o s y j s k i e j , a także coraz s z e r s z e j dwujęzyczności i kontaktów i n t e r e t n i c z n y c h p r z y nasilającej się równocześnie u r b a n i z a c j i . W związku z p r z y g o t o w y w a n i e m wspomnianej całości p u b l i k a c j i , prof. J . W. B r o m l e j wyżej części wprowadzającej k o m K o n f e r e n c j i p i e r w s z e robocze o p r a c o w a n i a t r z e c h jej rozdziałów, a m i a n o w i c i e : prof. dr. N . I . Tołstoja „Języki słowiańskie", prof, d r Т. I . A l e k s i e j e w e j Aleksiejewa do przedstawił do w g l ą d u i d y s k u s j i u c z e s t n i ­ „Charakterystyka a n t r o p o l o g i c z n a i dr. W . P . współczesnych S ł o w i a n " i D. A . M a - czinskiego „Pochodzenie Słowian". W następnym problemy jako referacie, I I t o m u Etnografii redaktor tomu zatytułowanym narodów przedstawił w „Teoretyczne słowiańskich" założenia i podstawowe prof, d r Mieczysław z a r y s i e wieloaspektową przydatność Gładysz naukową i społeczną podjętego w y d a w n i c t w a , podając równocześnie formę o r g a n i z a c j i i w s p ó ł ­ działania kolektywów drugiego. R e f e r e n t narodowych, opracowujących poszczególne omówił możliwości nowego s p o j r z e n i a rozdziały n a rzeczywistość r o w ą w s i t r a d y c y j n e j , j a k też współczesnej w o b e c świeżych rezultatów tomu kultu­ badawczych op. cit., s. 12 n. 4 Zob. G ł a d y s z , 5 W s z y s t k i e r e f e r a t y , j a k również głosy w d y s k u s j i zostaną o p u b l i k o w a n e w wy­ d a w n i c t w a c h K o m i t e t u Słowianoznawstwa P A N . 6 Obradom, prof, d r W e s e l i n dr Božena które odbywały się w Chadżinikołow (Sofia), Filová (Bratysława), doc. Pałacu Staszica, kolejno przewodniczyli: prof, d r Dušan N e d e l j k o v i c dr Karel Fojtík W. B r o m l e j ( M o s k w a ) , prof, d r P a w e ł N o w o t n y ( B u d z i s z y n ) . (Brno), (Belgrad), dyr prof, dr Julian �217 KRONIKA w postaci publikowanych różnorodnych ujęć monograficznych 0 charakterze syntetycznym dla kultury ludowej oraz C z e c h , Słowacji wydawnictw i Polski. Na z a ­ sadniczą treść t o m u I I będą składały się c z t e r y s a m o i s t n e części, obrazujące k u l t u r y l u d o w e P o l s k i , C z e c h , Słowacji i Łużyc z i c h specyfiką wynikającą warunków środowiskowych i p o l i t y c z n y c h , j a k również kontaktów i n t e r e t n i c z n y c h , wpływających cesów wyznaczających główne k i e r u n k i p r z e m i a n odpowiadających oczywiście sobie traktowane grup będą z i rozwoju większej l u b m n i e j s z e j r o l i w tematycznych . zjawisk dziedziny szczegółowości kultury zależnie od i c h całokształcie k u l t u r y l u d o w e j każdego z k r a j ó w z a - chodniosłowiańskich. D l a ostatniego na funkcjonowanie stopniem pro­ kulturowych. w dziesięciu r o z d z i a ­ Omawiane 7 różnym wielorakich n a różnicowanie się wewnętrznych P o d s t a w o w a treść opracowań k r a j o w y c h będzie p r z e d s t a w i o n a łach, z odmienności odmienności o k r e s u szczególna u w a g a w i n n a być zwrócona elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j w e współczesnym życiu w s i z a - chodniosłowiańskiej z całą złożonością jego n o w y c h f o r m , u w a r u n k o w a ń o r a z stosowań n a j n o w s z y c h z d o b y c z y profil całości t o m u przy­ c y w i l i z a c y j n y c h . "Wewnętrzną zwartość i określony u z y s k a się p r z e z z a s t o s o w a n i e jednolitej zasady w selekcjono­ w a n i u i h i e r a r c h i z o w a n i u o m a w i a n y c h faktów k u l t u r o w y c h . Monografie k r a j o w e dzeniem, zawierającym stanowiącym wchodzące w skład t o m u I I zostaną poprzedzone podstawowe zespół i n f o r m a c j i wiadomości niezbędnych przy o Słowiańszczyźnie rozwiązywaniu wprowa­ Zachodniej, istotnych zagad­ nień k u l t u r o w y c h . C h a r a k t e r z b i o r c z y posiadać będzie również zakończenie całości tego t o m u poświęcone omówieniu wspólnych i s p e c y f i c z n y c h elementów w t r a d y c y j ­ nej i współczesnej k u l t u r z e l u d o w e j Słowian Z a c h o d n i c h . Osobną grupę stanowiły r e f e r a t y redaktorów k r a j o w y c h , w których s t a r a n o się przedstawić problematykę i tematykę kulturową każdego z k r a j ó w zachodniej. W ludowej" referacie doc. d r K a r e l „Wyniki o p r a c o w a n i a Fojtík, związanych z r o z w o j e m z w r a c a się baczną uwagę n a związki k u l t u r o w e interetnicznych kowo wczesne i wewnątrzgrupowych. rozbudzanie mieślników Znaczny się w wpływ kulturze Jako cechę historycznym kultury wynikające specyficzną szerokich warstwach miała c z e s k i c h , wędrujących w również głąb duża stosun­ czeskiej świado­ się już o d X V I w . ruchliwość i n n y c h terytoriów z kontaktów podkreślił ludności mości wspólnoty słowiańskiej, m . i n . p r z e z rozpowszechniające czytelnictwo. Słowiańszczyzny I I o czeskiej r e d a k t o r tej części, podkreślił, że zgodnie z ogól­ n y m i w y t y c z n y m i obok problemów ludowej części t o m u handlarzy i słowiańskich. rze­ Refe­ r e n t omówił również z n a c z e n i e w z a j e m n y c h związków, j a k i e często następowały p o ­ między mieszkańcami 1 przetrwania lokalnej w s i i m i a s t e c z e k , a n i e r a z i większych m i a s t , d l a kultury tradycyjnej n a nierównomierność w r o z w o j u w Czechach. Z drugiej rozwoju strony wskazał tej k u l t u r y , wynikającą n i e t y l k o z różnorodności w p ł y w ó w zewnętrznych, ale uzależnioną od atrakcyjności i intensywności oddziały­ w a n i a niektórych elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j , które i o b e c n i e posiadają znaczenie w integrowaniu omówieniu r o z w o j u społeczności w i o s k o w e j . zainteresowań Słowiańszczyzną w wątpliwie miało w p ł y w n a s t u d i a m o n o g r a f i c z n e pewne S p o r o m i e j s c a poświęcił również l i t e r a t u r z e c z e s k i e j , co n i e ­ i porównawcze p r z e d o s t a t n i e j oraz ostatniej g e n e r a c j i etnografów i folklorystów czechosłowackich. W r e f e r a c i e „Niektóre e t n o k u l t u r o w e Paweł N o v o t n ý wej jako redaktor z a g a d n i e n i a etnografii Łużyczan" prof, d r całości o p r a c o w a n i a poświęconego k u l t u r z e Łużyc omówił historię badań e t n o g r a f i c z n y c h n a t y m obszarze, równocześnie trudności w p o z y s k i w a n i u o d p o w i e d n i c h ludo­ przedstawiając materiałów źródłowych. T r u d ­ ności te wynikły głównie z przeszłych układów polityczno-społecznych i e k o n o m i c z ­ n y c h , w j a k i c h z n a j d o w a l i się b a d a c z e łużyccy. B r a k i istniejące w opracowaniach 7 oraz zaznaczająca się w w i e l u p u b l i k a c j a c h Zob. G l a d y s z, op. cit., s. 12-19. dotychczasowych (wydanych do 1945 r.) �218 KRONIKA tendencyjność w i n t e r p r e t o w a n i u faktów h i s t o r y c z n y c h i k u l t u r o w y c h u t r u d n i a bar­ d z i e j , aniżeli i n n y m n a r o d o m pod­ Zachodniej jętych w o b e c n i e p r z y g o t o w y w a n y m łużyccy rozpoczęli w c e l e m określenia założeń o p r a c o w a n i u . D o p i e r o współcześni sposób n a u k o w y nie tylko Słowiańszczyzny, realizację obiektywnie i c h pochodzenia, przedstawiać ale p r z e d e etnografowie fakty wszystkim kulturowe ustalenia i c h f u n k c j i w t r a d y c y j n y m i współczesnym życiu w s i łużyckiej. D r E m i l i a Horváthová wacji w ludowej referacie (Bratysława) j a k o r e d a k t o r rozdziału poświęconego S ł o ­ „Problemy metodologiczne syntetycznego opracowania kultury S ł o w a k ó w " przedstawiła d o t y c h c z a s o w y dorobek etnografii k r a j o w e j z a k r e s i e oraz omówiła n a j i s t o t n i e j s z e e l e m e n t y obecnego w y d a w n i c t w a , w tym warunkujące swoistość procesów k u l t u r o w y c h n a w s i słowackiej. O s t a t n i z tej g r u p y referatów pt. „Podstawowe z a g a d n i e n i a w o p r a c o w a n i u tury ludowej w Przedstawiając P o l s c e " wygłosiła sposób u j m o w a n i a dr M a r i a Gładyszowa, r e d a k t o r tradycyjnej i współczesnej kul­ części p o l s k i e j . k u l t u r y w s i polskiej, zarówno j e j d z i e d z i n p r o d u k c y j n y c h , j a k i k o n s u m p c y j n y c h , zwróciła u w a g ę n a k o ­ nieczność określania h i e r a r c h i i i w z r o s t u potrzeb j e d n o s t k o w y c h , j a k również g r u p o ­ w y c h , a także z m i a n f o r m i treści zachowań społecznych (szczególnie z obrzędowością i z w y c z a j a m i oraz sztuką). Dąży się b o w i e m f i k a c j i k u l t u r y dokonującego się p o p r z e z nowych zunifikowanych rozpad jej form wzorów, powodujących t r a d y c y j n y c h i adaptację z a c i e r a n i e się zróżnicowań rialnych. Z drugiej s t r o n y będzie się zwracało uwagę n a rolę k u l t u r y w rozwoju kultury narodowej. Próbę zaprezentowania roboczego w a r s z t a t u polskiego n y c h referatów, w których p r z e d s t a w i o n o spektach przystosowanych do specyfiki związanych do ujęcia p r o c e s u u n i ­ teryto­ tradycyjnej stanowiła g r u p a następ­ z a g a d n i e n i a szczegółowe z a w a r t e w polskiej. Chodziło zwłaszcza s p e c j a l n e , j a k n p . h i s t o r y c z n e p r o c e s y społeczno-gospodarcze, folklor o kon­ dziedziny c z y też zagad­ n i e n i a k u l t u r y społecznej. Doc. d r J e r z y W y r o z u m s k l i prof, d r A n t o n i Podraża w r e f e r a t a c h p o d w s p ó l ­ n y m tytułem „Procesy h i s t o r y c z n e warunkujące rozwój k u l t u r y l u d o w e j omówili czynniki, tylko o przebudowie które począwszy ustrojowej, od wczesnego średniowiecza a l e również o c h a r a k t e r z e w Polsce" decydowały nie obyczajowo-kulturowym w s i p o l s k i e j . Zwrócono p r z y t y m uwagę n a rolę stosunków o s a d n i c z y c h , a s z c z e ­ gólnie różnorodnych a k c j i przesiedleńczych, w procesie p r z e n i k a n i a elementów turowych. Wskazywano również n a k o n s e k w e n c j e kul­ k u l t u r o w e wynikające z r o z s z e ­ r z a n i a się w p ł y w ó w kościoła n a m a s y l u d o w e . D o czynników o b i e k t y w n y c h , o dużej skali oddziaływania n a społeczności w i e j s k i e , z a l i c z o n o w s t r u k t u r z e gospodarczej, j a k o że poszczególne przede wszystkim zmiany dziedziny k u l t u r y ludowej zwią­ z a n e są głównie z działalnością ekonomiczną ludności w s i . Podkreślono także k o ­ nieczność ujęcia przebiegu procesów warstwieniem wsi. Wspomniano deformacyjnych, wywoływanych m. i n . r o z ­ również o k o n s e k w e n c j a c h z m i a n w s t o s u n k a c h a d ­ m i n i s t r a c y j n y c h oddziaływających na powstawanie i rozpadanie się regionów kul­ turowych. D r hab. M a r i a B i e r n a c k a w referacie „Życie społeczne w s i p o l s k i e j " wiła ogólne założenia t e o r e t y c z n e podjętego z a g a d n i e n i a . Omawiając przedsta­ poglądy róż­ n y c h autorów, traktujących o p r z e m i a n a c h społecznych w s i i i c h prawidłowościach, zwróciła u w a g ę n a c e c h y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a s t r u k u r y więzi społecznej występujące w różnych o k r e s a c h . Podała również przykłady na wsi różnych f o r m insty­ t u c j o n a l n y c h występujących w P o l s c e w o s t a t n i c h s t u l e c i a c h . W referacie „Tradycyjna wiedza i w i e r z e n i a l u d o w e w P o l s c e " prof, d r w i g a K l i m a s z e w s k a zapoznała słuchaczy z l i c z n y m i przykładami w i e d z y z zakresu meteorologii, rachuby czasu, medycyny z działalnością praktyczną. P o n a d t o omówiła długo utrzymywały się w k u l t u r z e n a s z e j w s i . l t d . , podkreślając elementy wierzeń, które Jad­ chłopskiej jej związki stosunkowo �219 KRONIKA W kolejnym referacie przedstawiając zarys współczesnego folkloru pt. „Polski folklor rozwoju polskiej zwróciła l i t e r a c k i " doc. d r D o r o t a myśli uwagę folklorystycznej m.in. n a tworzenie oraz Simonides zagadnienia się f o l k l o r u środowi­ s k o w e g o , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a w i e l u obszarów P o l s k i . Dr i J a n Stęszewski w r e f e r a c i e opracowań materiałów „Polski f o l k l o r źródłowych oraz ujęć u w a g ę n a p o d s t a w o w e k w e s t i e metodologiczne m u z y c z n y " omówił s t a n źródeł s y n t e t y c z n y c h . Zwrócił s e m i o t y c z n e , z a g a d n i e n i e zróżnicowań t e r y t o r i a l n y c h p r z y równoczesnym ogólnych właściwości s p e c y f i c z n i e p o l s k i c h , a także n a p r o b l e m nego i generalizującego. Ponadto poruszy w przygotowywanym podał uporządkowany O s t a t n i z p o l s k i c h referatów określaniu opisu synchronicz­ zestaw „Taniec i jego r o d z a j e zagadnień, które na w s i polskiej", wygło­ zebranych z zagadnieniem cowań r e g i o n a l n y c h tańca, sposobów p r z e k a z y w a n i a f o r m importów problemy opracowaniu. s z o n y przez d r Grażynę Dąbrowską, zaznajomił wania również związane z t e m a t e m , j a k c z y infiltratów oraz z klasyfikacją zróżni­ tradycyjnych i przyjmo­ i systematyką polskiego re­ p e r t u a r u tanecznego. Ostatnią grupę stanowiły r e f e r a t y dotyczące o p r a c o w a n i a t o m u trzeciego, mującego grupę Słowian Południowych. R e d a k t o r święconej Bułgarii, prof, przygotowawczych dr Weselin do t o m u części p i e r w s z e j Chadżinikołow, I I I , cz. 1: Bułgarzy", omawiając zwrócił obej­ tego t o m u , p o ­ uwagę „Stan na prac zasadnicze trudności związane z realizacją tego o p r a c o w a n i a w o b e c niedostatecznej ilości p r a c źródłowych oraz n i e i s t n i e n i a całościowych wyjątek s t a n o w i n i e d a w n o opublikowana ujęć w etnografii bułgarskiej. Jedyny p r a c a C h r i s t o W a k a r e l s k i e g o . Powyższe 8 b r a k i są konsekwencją nieuwzględniania etnografii j a k o odrębnej d y s c y p l i n y w gramie studiów naukowe uniwersyteckich w opracowania i Bułgarii. publikacje Ponieważ wymagają należy równolegle z p r z y g o t o w y w a n i e m ujęcia dotychczasowe znacznych uzupełnień, syntetycznego prace pro­ nieliczne prowadzić monograficzne, a także gromadzić n o w y materiał źródłowy. P o z a t y m r e f e r a t przedstawił i u z a s a d ­ nił z a k r e s t e m a t y c z n y i strukturę podjętego o p r a c o w a n i a bliższych kontaktów oraz podniósł konieczność organizacyjno-merytorycznych z etnografami współuczestniczącymi w p r z y g o t o w y w a n y m Z k o l e i zabrał głos prof, d r Dušan N e d e l j k o v i c , n e j Jugosławii, referując Jugosławii jako tomie. r e d a k t o r części poświęco­ „Stan p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h do t o m u I I I , cz. 2: N a r o d y Jugosławii". Spośród następnych t r z e c h jugosłowiańskich prelegentów prof, d r P e ­ tar V l a h o v i c ludowej ( B e l g r a d ) przedstawił „Niektóre p r o b l e m y w o p r a c o w a n i u k u l t u r y słowiańskich narodów Jugosławii". Mówiąc o celowości przeprowadzanej a k c j i r e f e r e n t podniósł j e j z n a c z e n i e d l a p r z e d s t a w i e n i a słowiańskiego e t n o s u z jego najistotniejszymi giej strony miejsca c e c h a m i łączącymi n a r o d y wskazującymi na poświęcił następnie sposobom antropologiczne tychczasowe słowiańskie w h i s t o r y c z n i e zróżnicowane ujęcia d w u zagadnień stanowi — całość, a z d r u ­ rozwojowe. z zakresu badań antropologicznych, zagadnienia nieodzowny te element n i e są w dostatecznie rozumieniu wspólnot e t n i c z n y c h , które formowały Sporo ogólnych, t j . „cechy ludności" i „cechy e t n o p s y c h o l o g i c z n e " . Przedstawił osiągnięcia t y c z n y c h i e t n o p s y c h o l o g i c z n y c h d l a Południowej twierdził jedną drogi przy t y m do­ procesów etnogene- Słowiańszczyzny. Chociaż — rozpracowane, dzisiejszych bardzo rozwiązanie się pod działaniem- różnorodnych wpływów też w i n n y być o d p o w i e d n i o szeroko p o t r a k t o w a n e w przygotowywanym również w z g l ę d ó w szczególnie b a d a n i e e t n o p s y c h o l o g i c z n y c h komponentów opracowaniu. Z Ch. W a k a r e l s k i , na Byłgarija, Etnografia Bułgarii, S o f i j a 1974, ss. 797. Wrocław 1965, ss. 392; tych (sposo­ b u życia i mentalności) znalazło się o b e c n i e w c e n t r u m zainteresowań b a d a c z y 8 ich zróżnicowanych dzięki g e o p o l i t y c z n e m u u s y t u o w a n i u obszarów jugosłowiańskich. D l a t e g o Etnografija jak we tenże, �220 KRONIKA w s z y s t k i c h d o m e n a c h badań e t n o l o g i c z n y c h n a t e r y t o r i u m Jugosławii. Szczególnie ważne są one w p r a c a c h dotyczących t r a n s f o r m a c j i r o d z i n y , r o z w a r s t w i e n i a w s i , m i g r a c j i p a s t e r s k i c h , przegrupowań ludności oraz t w o r z e n i a się n o w y c h wartości w w y n i k u społecznego, k u l t u r a l n e g o , ekonomicznego i politycznego przeobrażania. Tenże kierunek badań zaprezentowała prof, dr Marianna w s w y m r e f e r a c i e „Podstawowe z a g a d n i e n i a k u l t u r y l u d o w e j k a , wychodząc od zróżnicowania geograficzno-gospodarczego dynarskiego, nic w jadrański) mentalności, jako uwarunkowań postawach, poglądach Gusić (Zagrzeb) w Chorwacji". Autor­ (region panoński, część l o k a l n y c h , ustaliła n a podstawie i przyzwyczajeniach ludności róż­ w s i trzy główne strefy k u l t u r o w e , w których chociaż grupują się c e c h y drugorzędne k u l t u ­ r y ludowej C h o r w a c j i , przecież są d l a n i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e . Natomiast etnogenezy dr Galaba Palikruševa Macedończyków" (Skopje) poświęciła uwagę w referacie „Niektóre m i n . starobałkańskim problemy elementom znajdującym się w języku macedońskim oraz omówiła z n a c z e n i e t u r e c k i e g o n a konsolidację W d y s k u s j i , która odbywała, się po wygłoszeniu referatów, poza kwestiami wpływu Macedonii. m e r y t o r y c z n y m i związanymi prof, d r J . B u r s z t a , prof, d r W. z i c h tematyką (prof, Chadżinikołow, doc. d r B . szczegółowymi d r J . W. Bromlej, Kopczyńska-Jaworska, prof, d r D . N e d e l j k o v i c , d r G . ' Palikruševa, d r J . Stęszewski) w s k a z y w a n o na ko­ nieczność nawiązywania bliższych i n d y w i d u a l n y c h kontaktów między a u t o r a m i p o ­ dejmującymi a to w analogiczne zagadnienia celu przeprowadzania w poszczególnych o p r a c o w a n i a c h niezbędnych uzgodnień p r z y krajowych, tego r o d z a j u ujęciach (prof, d r K . W . C z i s t o w , d r B . Filová, prof, d r M . Gładysz, prof, d r P . N o w o t n y , doc. d r D. S i m o n i d e s , prof, d r P. V l a h o v i c ) . N a j s z e r z e j dyskutowano tematykę r o z ­ działów wprowadzających do całości o p r a c o w a n i a , które mają otwierać t o m p i e r w ­ szy. Skoncentrowano się głównie p e w n e uzupełnienia zarówno w g i c z n y c h i językowych na e l e m e n t a c h , które pozwoliłyby z a k r e s i e zagadnień etnogenezy, wprowadzić j a k też (prof, d r W . Chadżinikołow, prof, d r K . W. antropolo­ C z i s t o w , prof, dr W . H e n s e l , doc. d r Z. S o k o l e w i c z , prof, d r P . V l a h o v i c , prof, d r P . Zwoliński). Ponadto podniesiono potrzebę p r z y g o t o w a n i a d l a niesłowiańskiego odbiorcy takie­ go o p r a c o w a n i a , które orientowałoby ogólnie o Słowiańszczyźnie. Mogłoby ono być dokonane n a podstawie integracji w s z y s t k i c h obecnie p r z y g o t o w y w a n y c h rozdzia­ łów, ze w s k a z a n i a m i n a t e n d e n c j e r o z w o j o w e wspólne w s z y s t k i m Słowianom (prof, dr K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , d r R . R o t h s t i n ) . Ogólnego p o d s u m o w a n i a obrad do­ konał prof, d r M . Gładysz. P o zakończeniu k o n f e r e n c j i odbyło się posiedzenie Międzynarodowego K o m i t e t u Redakcyjnego (pod p r z e w o d n i c t w e m naczelnego r e d a k t o r a J . W. B r o m l e j a ) , w któ­ r y m poza r e d a k t o r a m i poszczególnych tomów wzięli udział r e d a k t o r z y k r a j o w i . posiedzeniu przypomniano wiono postanowienia ostatniego dalsze s p r a w y o r g a n i z a c y j n e , w y d a w n i c z e , zakończenia przygotowywanych opracowań. zebrania w Pradze oraz Na omó­ ustalając równocześnie t e r m i n a r z Następną międzynarodową konferen­ cję w y z n a c z o n o n a październik 1976 r. w Bratysławie. Maria TURYSTYKA CZYNNIKIEM AKTYWIZACJI T u r y s t y k a to w e d ł u g d e f i n i c j i z o r g a n i z o w a n e wyjazdy Gładyszowa REGIONU poza m i e j s c e stałego z a ­ mieszkania, wędrówki w celach k r a j o z n a w c z y c h dla r o z r y w k i lub w y p o c z y n k u nie mające n a c e l u s z u k a n i a p r a c y z a r o b k o w e j . tem zainteresowania C o r a z częściej staje się ona p r z e d m i o ­ p r z e d s t a w i c i e l i różnych dyscyplin nauki, było V I I S e m i n a r i u m N a u k o w e Ośrodka Badań N a u k o w y c h czego i m . W. przykładem Kętrzyńskiego �221 KRONIKA w Olsztynie, zorganizowane 6-8 c z e r w c a 1975 r o k u w Pasymskich. Nad regionu i turystyką dyskutowali Dynamiczny przez Zakład Badań siedzibie U n i w e r s y t e t u jako czynnikiem ekonomiści, pedagodzy rozwój turystyki w społecznymi, j e s t f a k t e m aktywizacji W spowodowany k i e z n i c h korzystają. P y t a n i e , k t o najczęściej sobie formę doc. d r A n n a wypoczynku Olszewska różnych grup w dniach teoretycy i zmianami praktycy. politycznymi państwie s o c j a l i s t y c z n y m różne t u r y s t y k i udostępnione zostały w s z y s t k i m w a r s t w o m wiła w Rudziskach społeczno-gospodarczej i etnografowie, Polsce, bezspornym. n a d Współczesnością Ludowego Z 9 M W w uprawia komunikacie społecznych. formy społeczeństwa, a l e n i e w s z y s t ­ turystykę w P o l s c e , omawiającym Wzrost posta­ turystykę zamożności „otwarcie" g r a n i c oraz w p r o w a d z e n i e w o l n y c h sobót umożliwia zwiększenie łu ludności w wyprawach turystycznych. Stwierdzono, że jako społeczeństwa, turystykę udzia­ uprawiają zwłaszcza osoby w w i e k u od 18 do 24 l a t oraz ok. l a t 50, a n a s i l e n i e tego z j a w i s k a zależy m . i n . od wykształcenia i wysokości soboty i n i e d z i e l e wyjeżdżają ceniem wyższym i dochodu n a członka r o d z i n y . z a m i a s t o głównie p r a c o w n i c y średnim oraz pracownicy W wolne umysłowi z wykształ­ inżynieryjno-techniczni z wykształ­ na przyjęcie c e n i e m wyższym. Osobnym zagadnieniem jest gości. Odpowiedź n a p y t a n i e : się udzielić w r e f e r a t a c h wione zagadnienia 1. N a t u r a l n e namiotowych odpowiednie przygotowanie j a k i e c z y n n i k i warunkują i komunikatach przedstawionych można ująć w warunki następujące regionu — grupy usytuowanie inne dziedziny n i c t w o i przemysł), a b y zachować w s z y s t k i e w a l o r y graficznych sobów regionu Długotrwałość wodnych spodarki olsztyńskiego; żywnościowej; go a rozwój nych sezonu turystycznego i olsztyńskim jako gospodarki czynnik rozwoju leśne regionu tereny czynnego wypoczynku, (mgr T . A l e k s a n d r o w i c z ) a zasady jako racjonalnego czynnik dla turystycz­ mieszkańców wykorzystania ściową r e g i o n u gospodarcza nej gospodarki Rejonu a ochrona regionu i wykorzystanie spożywczego d l a r o z w o j u kładzie odpowied­ przestrzeni; z uwzględ­ turystyki i rekrea­ Turystyka d r H . Dąbrowski, osiedlotwórczy). 3. S y t u a c j a przestrzenny go­ olsztyńskie­ i sieci k o m u n i k a c y j n e j n i e n i e m „pojemności" t e r e n u (doc. d r h a b . A . H o p f e r , Rozwój cji za­ i rekreacji). regionów — noclegowej fizjo­ turystyki m i a s t i osiedli oraz d l a p r z y b y s z y z i n n y c h części k r a j u , p r z y g o t o w a n i e niej bazy (rol­ regio­ i wykorzystanie z a g o s p o d a r o w a n i e k r a j u z uwzględnieniem w a l o r ó w poszczególnych pól na tle warunków m g r inż. W. Półtoracki, Obszary turystyki 2. P r z e s t r z e n n e campingów, środowiska n a t u r a l n e g o m g r J . Oryńczak, Ochrona w województwie Omó­ a b y n i e niszczyć l a s ó w i n i e z a n i e c z y ­ szczać j e z i o r i r z e k ; w k o m p o n o w a n i e t u r y s t y k i w n u (mgr E . O l b r o m s k a , starano w t r a k c i e obrad. tematyczne: odpowiednie i ośrodków w y p o c z y n k o w y c h , terenu dobrą turystykę? terenów zwrócenie uwagi Jezior г jej związki Mazurskich; o wyjątkowych walorach czy kluby i żywno­ przemysłu Rozwój dr J . Suchta, turystyczną d r B . Sałuda. Sprawy historię i tradycję r e g i o n u , tektury ludowej na campingi rolniczej z funkcją na przy­ produkcji rol­ turystycznych). w a l o r ó w obiektów z a b y t k o w y c h gi n a treści k u l t u r o w e , n a gospodarkę t u r y s t y k i (mgr inż. F . K o e z o w s k i , żywnościowej Wielkich 4. W y k o r z y s t a n i e — niektórych gałęzi p r o d u k c j i — zwrócenie większej udostępnienie obiektów „Ruchu", p u n k t y żywienia w uwa­ archi­ zrekonstruo­ w a n y c h k a r c z m a c h i z a j a z d a c h , udostępnienie reliktów k u l t u r y l u d o w e j w e w s i a c h letniskowych ochronie a wykorzystanie zabytkowych (budownictwo zabytków obiektów województwa 5. P r z y g o t o w a n i e ludowe, i pełnić izby funkcje regionalne); kształceniowe turystyka (mgr W. Walory obiektów mgr J . Borzuchowski, olsztyńskiego a rozwój odpowiedniej kadry do pracy służyć Turystyka zabytkowych; ruchu mogłaby Lempka, turystycznego). turystyczno-krajoznawczej o u d z i a l e n a u c z y c i e l i i studentów mówił m g r R . J a n u s z k i e w i c z . — �222 KRONIKA Kolejną grupą zagadnień były s k u t k i t u r y s t y k i oraz p r z e m i a n y nomiczno-kulturowe nie u w a r u n k o w a n a powodowane przez społeczno-eko- j e j rozwój. T u r y s t y k a b o w i e m , s a m a społecznie, j e s t i s t o t n y m c z y n n i k i e m z m i a n w sil­ stosunkach łecznych środowiska o d w i e d z a n e g o p r z e z turystów, m a w p ł y w n a z m i a n y w spo­ osobo­ wościach zarówno przybyszów j a k i mieszkańców danego r e g i o n u (socjalizacja lub dyssocjalizacja). W od zawodu rol­ zbiorowości o d w i e d z a n e j p o w o d u j e odchodzenie n i k a , wiązanie się z zakładami usługowymi z i o m i e wykształcenia, w poziomie obsługującymi bogacących się i grupę o t r a d y c y j n y c h f o r m a c h Wraz z rozwojem zmiany, np. w wych do turystyki rodzinie. powstają Zetknięcie c z y społecznych (miasto — komercjalizacji kultury, nowe społeczności n a grupę u t r z y m a n i a i źródłach dochodów). instytucje, zarysowują się z p r z e d s t a w i c i e l a m i się znaczne innych grup zawodo­ wieś, m i a s t o — małe m i a s t e c z k o ) p r z y c z y n i a się nieraz do wyboru nie zawsze z k u l t u r y c z y s t y l u życia p r z y j e z d n y c h . L i c z n e k o n t a k t y glądach i p o s t a w a c h turystów, z m i a n y w p o ­ dochodów ( r o z w a r s t w i e n i e najlepszych powodują wartości zmiany w po­ e t n i c z n y c h — przyczyniają się do w z r o s t u t o l e r a n c j i , a l e r ó w ­ nocześnie sprzyjają d e z i n t e g r a c j i społeczności. Poparciem styki H. jako Murawskiej Ruciane-Nida sko w a wpływie w tzn. integracja Poruszona W objawy postawy rozwija się przemysł społeczności zawodowej społeczności ' m i a s t e c z k a . Natomiast drzewny) momentach jednak problematyka impuls SESJA STAŁEJ objęła (w R u - wystąpiło z j a w i s k o przygotowywania miasta wiele odwrot­ na przy­ d z i e d z i n , niektóre tylko dalszych do d a l s z y c h badań MIĘDZYNARODOWEJ oraz konsump­ badań. i rozważań. Małgorzata XVIII zjawi­ turystyczny się p o s t a w t a k różnych p o s t a w wymagają na seminarium dając w mgr miasta to samo ruch strukturze wytwarzanie dezintegracji tury­ mieszkańców przypadku życia, w funkcji komunikat przedstawiający pierwszym rytmie był m i a s t e c z k u o t r a d y c j a c h rzemieślniczo-handlowych jęcie turystów. P o w o d y zasygnalizowała na dyskusji mgr B. Beby Welski. n a temat kulturowych wartości. S t w i e r d z o n o także p e w n e Lidzbarku Welskim, i turystyki codziennym systemie szybko społecznych rozwoju Lidzbark zmiany cianym-Nidzie ne, doc. dr h a b . K . Przecławskiego przemian oraz głos w uznawanym cyjnych, w o miasteczku spowodował w rozważań czynnika KONFERENCJI Orlewicz AŁTAISTYCZNEJ ( B L O O M I N G T O N , 29 V I — 5 V I I 1975) Doroczna International sesja Stałej Międzynarodowej Altaistic Conference = od samego początku j e j p o w s t a n i a , na w prof, Denis Bloomingtonie dr H e l m u t Sinor, (stan mongolista, zawdzięcza P I A Ć uniwersytecie której USA). Funkcje tybetolog. filolog w i Sekretarz historyk Ałtaistycznej uczeni została z o r g a n i z o w a n a Indiana, Hoffmann, Konferencji PIAĆ), udział przez U n i w e r s y t e t India­ przewodniczącego kierownika Działu którego d y r e k t o r a I n s t y t u t u Badań N a u k o w y c h Studiów sesji Konferencji, inicjatywie s w e k i l k u n a s t o l e t n i e i s t n i e n i e i rozwój, pełni w e obowiązki (Permanent biorą generalny Azji, polscy Uralskich i n a d Azją. U n i w e r s y t e t pełnił prof, i dr energii wspomnianym Ałtajskich oraz I n d i a n a gościł PIAĆ pięćdziesięciu uczestników z F i n l a n d i i , F r a n c j i , Hisz­ już po r a z drugi. S e s j a zgromadziła p o n a d panii, I z r a e l a , Japonii, M e k s y k u , Polski, R F N , T a i w a n u , T u r c j i , U S A , W. B r y t a n i i , Węgier, Włoch i ZSRR. orieritalis'tyczne Stanów Wisconsin i in.). W ś r ó d Najliczniej były Zjednoczonych uczestników reprezentowane (Harvard, z krajów uniwersyteckie Columbia, europejskich Indiana, ośrodki Washington, najliczniejszą s t a n o w i l i W ę g r z y (5 delegatów). Związek R a d z i e c k i n i e przysłał t y m r a z e m grupę oficjał- �223 KRONIKA nej delegacji, log z Instytutu Dalekiego innymi jednak kolegami w obradach uczestniczył M . V . S o f r o n o w , ' m o s k i e w s k i Wschodu odbywał Akademii dłuższy staż Nauk ZSRR, naukowy w który w r a z z sino­ dwoma orientalistycznych placów­ kach USA. P e w n ą nowość w p r a c a c h s e s j i stanowiło robocze wieniu nych pewnych oraz filmy, potrzebnych taśmy z d o tego c e l u p o m o c y nagraniami kultury materialnej tekstów i s k i c h , k a t e d r , instytutów, w r e s z c i e badaniami metodologicznych 0 ludach tego typu kolekcje j a k i zespołów — szczególnie słowniki, przedmiotów itp. Podkreślano mecenasów, a p r z e d e oriental­ j a k skrypty, orientalnej, Wschodu poświęcone omó­ języków i k u l t u r naukowych, muzyki pochodzących z k r a j ó w udziału w t y c h p r a c a c h zarówno jednostek, stwowych, posiedzenie problemów związanych z n a u c z a n i e m konieczność kolektywów autor­ w s z y s t k i m urzędów zainteresowanych. Obok i d y d a k t y c z n y c h podkreślano także potrzebę p o p u l a r y z a c j i Wschodu i i c h k u l t u r a c h . Własnymi kwestiach d z i e l i l i się głównie u c z e n i amerykańscy, którzy wysunęli również szereg praktycz­ rządowego B i u r a cation), którego p r z e d s t a w i c i e l uczestniczył w Podstawowym ałtajskim)". tematem Temat literaturoznawczej r a t a c h wysunęła bogatej kach Tak i historycznej, literatury t y c h wystąpień, staromongolskiej, O. L a t t i m o r e Czyngis-chanem stawy J. wartości (ostatnio literatury 1 przyjaźń w głównie tylko w ludzkie kilkunastu Edu­ Boszi między referat, Obserwacje napi­ — nad mon­ mongolskie i „Altan po­ łobczi"; (Węgry), Uwagi A . Sárkózi (Węgry), Miłość (Węgry), Czy L . Bese zabyt­ referatów. Temudżynem L . Lórincz Heíssiga; jak refe­ streszczać niektórych Mongołów" Kwada; „Walthera świecie wygłoszonych N i e mogąc (USA). historii (w językowej, przedstawił stosunki P. H y e r Mongołów"; of na klasycznych tytuły Paryżu) i lojalność: człowiek historii w mongolistyczna. „Tajnej (Office płaszczyźnie S . J a g c h i d ( U S A ) Tradycyjne podstawie mongolskiej „Tajnej „Uczucia w bazujących pracujący regionalnymi; na (W. B r y t a n i a ) , Stary Boyle do „Historii czym a Dżamuką — gur-chanem; stereotypami i były zarówno wymienimy s a n y w r a z z F u j i k o Isono, pt. Honor golskimi sesji przy Oświaty obradach. się n a czoło p r o b l e m a t y k a problematyki więc tegorocznej ten przedyskutowano w nauki tych n y c h postulatów, głównie pod a d r e s e m doświadczeniami pań­ zagadnień kóde Aral bylo wyspą? W grupie referatów sáry ( W ę g r y ) , Termin jarski z Taiwanu. skich, nem i w Kilka referatów uwag Karahan Ordy niektórych i jego pozostałości językach językoznawcza: anatolijskich; I. V á - w Rosji; E. Try- zachodniotureckich karaimski, («Codex kazańskotatarski); jeden referat — Chieh-hsien dotyczyło obszarów p o g r a n i c z n y c h , „szacunek Zarys i miłość" stosunków w językach kulturalnych Cheena np. A. J o k i ałtajskich między (Fin­ i ural- Turcją, Ira­ Pakistanem. Niżej podpisany c z y m posiedzeniu miał z a s z c z y t p r z e w o d n i c z e n i a sesji. W y b r a n y międzynarodowego komitetu, tę przyznają którego osiągnięcia w co r o k u dziedzinie obradom na pierwszym został także (obok celem jest g r o d y (tzw. Złotego M e d a l u P I A Ć ) , u f u n d o w a n e j grodę tematyka dialektów średniotureckie. dotyczył t y l k o o pojęciu (Turcja), cechach ormiańsko-kipczacki, mandżurskich Kilka A. ze Złotej ( U S A ) , Wulgaryzmy Zagadnień landia), „daruga" arabsko-kipczacki, R. D a n k o f f przeważała językowych Wykrzykniki (Polska), Cumanicus», turkologicznych O pewnych S. B u l u c (Turcja), uczestnicy PIAĆ delegata wysunięcie przez robo­ na członka kandydatów do n a ­ Uniwersytet uczonym studiów ałtaistycznych. W Węgier) różnych Indiana. narodowości 1975 r. nagrodę tę Na­ za przyznano zasłużonemu filologowi i h i s t o r y k o w i prof. К. J a h n o w i z W i e d n i a . Gościnni gospodarze wał zwiedzanie jeziora i udział bibliotek, w przygotowali bogaty program k u l t u r a l n y , który muzeów, s p o t k a n i a t o w a r z y s k i e , widowisku zorganizowanym z okazji obejmo­ w y c i e c z k i n a d okoliczne amerykańskiego święta �224 KRONIKA n a r o d o w e g o 4 l i p c a . W ś r ó d z w i e d z a n y c h obiektów p o w s z e c h n y woczesna, licząca miliony woluminów biblioteka z a s a d z i e samoobsługi i dostępna d l a w s z y s t k i c h w ciągu całej k a położona n a t e r e n i e U n i w e r s y t e t u p o d z i w budziła n o ­ uniwersytecka, działająca doby. I n n a (The L i l l y L i b r a r y ) zawiera ponad c y w o l u m i n ó w i 2 m i l i o n y rękopisów. W muzeum na bibliote­ 150 tysię­ uniwersyteckim uczestnicy sesji m o g l i podziwiać d w i e w y s t a w y : kolekcję m u s z l i o c e a n i c z n y c h oraz ekspozycję e t n o ­ graficzną poświęconą k u l t u r z e Eskimosów (pomieszczenia m o w e , narzędzia p r a c y , broń odzież itd.). W go M u s e u m of N a t u r a l History przebogatych m i e s z k a l n e , sprzęty kolekcjach mogłem się m i n . zapoznać z wyjątkowo dziełem poświęconym m a t e r i a l n e j i d u c h o w e j cennym kulturze Indian. Edward do­ nowojorskie­ Tryjarski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f8b20cf2f45f26c1595382f9cf687df.pdf fa5cb9fda63dc52cd659d411319f2215 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:905 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:833 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.217-220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 ETNOGRAFIA PRAGI. KONFERENCJA INSTYTUTU ETNOGRAFII I F O L K L O ­ R Y S T Y K I ČSAV, 11-12 L I S T O P A D A 1975, R O Z T O K I P O D P R A G Ą Badania etnograficzne nad Pragą, prowadzone wycinkowo od dawna, zostały przed dwoma laty ujęte w jednolity program opracowany w Instytucie Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Prowadzi je wieloosobowy zes­ pół praskich etnografów wspomagany przez licznych studentów etnografii, przy współpracy z historykami, demografami, socjologami i geografami. Badania te mają objąć wszelkie zjawiska wchodzące w zakres zainteresowań etnografii, a w y s t ę p u ­ jące w stolicy Czech od pierwszej połowy X I X wieku do naszych czasów. Inicjato­ rem i kierownikiem tej akcji badawczej jest dyrektor Instytutu E i F ČSAV, doc. Antonin Robek, który zainicjował równocześnie wydawanie serii szybko ukazują­ cych się (powielanych na rotaprincie) publikacji pod nazwą Etnografie dělnictva. Do końca 1975 r. ukazało się 5 zeszytów po ok. 200 stron druku *. Mają one po­ przedzić właściwe, wielotomowe wydawnictwo poświęcone Pradze i jej klasie ro­ botniczej, którego pierwszy tom znajduje s i ę już w opracowaniu. Druga z kolei konferencja na temat praskich badań miała ukazać i poddać pod dyskusję dotychczasowe wyniki prac badawczych, a także spopularyzować same badania przez zainteresowanie prasy, telewizji i radia, których przedstawiciele zo­ stali zaproszeni na obrady. Na miejscu urządzono niewielką w y s t a w ę kwestionariu­ szy, zebranych w czasie badań dokumentów, fotografii, przedmiotów itp. Uczestni­ czyli w konferencji także etnografowie z innych placówek naukowych i kultural­ nych w Czechosłowacji oraz kilka osób z zagranicy (NRD, Polska, Z S R R ) . W pro­ gramie znalazły się nie tylko referaty związane bezpośrednio z badaniami praski­ mi, lecz także wypowiedzi na temat bardziej ogólnych zagadnień etnografii klasy robotniczej i miast. Zostały one ujęte w 3 zespoły tematyczne: A. Badania etnogra­ ficzne nad ludnością robotniczą Pragi — sposoby życia i kultura w okresie rozwoju kapitalizmu (1848-1938); B . Etnografia miasta i jego zaplecza; A B . Zagadnienia folkloru miejskiego i robotniczego. W pierwszym zespole znalazło się 11 referatów, w drugim 8 oraz 7 w zespole trzecim. Cztery referaty w zespole В i 1 w zespole A B przedstawili uczestnicy zagraniczni. 1 W trzech ostatnich tomach tej serii znalazły się następujące prace. Tom 3: K . N o v o t n ý , Przejawy świadomości narodowej a współpraca międzynarodowa na­ szych robotników w pierwszej połowie XIX w.; S. B r o u č e k , Wystawy robotni­ cze a praska klasa robotnicza; J . V a ř e k a , L . Š t ě p á n e k , Robotnicze domy balkonowe w Libni; Z. V e n e č k o v á , Gminne kroniki na terenie Pragi. Tom 4: A. R o b e k , Zycie rodzinne i towarzyskie robotników Pragi w 1-ej połowie XIX w. Tom 5: A. R o b e k , Nieznany rękopis poezji i pieśni socjalistycznych; J. F l e g l o V á, Z przejawów życia towarzyskiego robotników praskich w końcu XIX i w pierw­ szych latach XX w.; P. H o r s k a , Wpływ fali urbanizacyjnej przełomu XIX i XX wieku na kształtowanie warunków życia praskiej klasy robotniczej; J . M a r k i , Śpiew w życiu robotników praskich. Wszystkie artykuły zostały zaopatrzone w streszczenia rosyjskie i niemieckie, niektóre także w ilustracje. �218 KRONIKA Z e s p ó ł A (11 X I ) : 1. Zagajenie i omówienie swoistości etnograficznej badań miasta i klasy robotniczej — A. R o b e k ; 2. Wprowadzenie do problematyki etno graficznych badań nad klasą robotniczą Pragi — M. M o r a v c o v á ; 3. Proleta­ riackie miasto Žižkov. Etnograficzna problematyka praskich peryferii — F . V a n •č i k; 4. Specyficzne cechy robotniczego życia towarzyskiego w Pradze — O. S k a l ­ n í k o v á ; 5. Dążenia zjednoczeniowe stowarzyszeń praskich drukarzy na płótnie w połowie ub. stulecia — K . N o v o t n ý ; 6. Rodzina robotnicza w mikrostrukturze jednostki osadniczej — J . S v o b o d o v á ; 7. Praska rodzina robotnicza na przeło­ mie stulecia z perspektywy demograficznej — J . H a v r a n e k. (12 X I ) ; 8. Klasa robotnicza a ludoznawstwo w końcu XIX i na początku XX wieku — S. B r o u ­ č e k ; 9. Specyficzne cechy mieszkań praskich robotników (1848-1938) — J . V a ­ r e t a ; 10. Badanie pożywienia praskiej ludności robotniczej — J . S t' a s n a ; 11. Odzież praskich robotników z punktu widzenia norm społecznych i obyczajowych z lat 1890-1938 — M. M o r a v c o v á . Zespół A B (12 X I ) : 1. Tradycja robotnicza z folklorystycznego punktu widze­ nia — D. K l í m o v á ; 2. Dwa autentyczne źródła do praskich gier dziecięcych (Gareis, Homolka) — V. S c h e u f l e r ; 3. Problematyka relacji między folklorem miejskim a wiejskim — B . B e n e š ; 4. Przeobrażenia folkloru w rejonie przemy­ słowym — A. S a t к e; 5. Udział robotników z okolic Pragi w przedstawieniu osią­ gnięć gospodarczych czeskich, stanów na uroczystościach, го 1836 r. — H . L a u d o V á; 6. Program „biografów" z przedmieść w latach 20-tych i 30-tych i jego oddzia­ ływanie na upodobania i wykształcenie praskich robotników — D. A d a m c o v á ; 7. Miejsce folkloru w kulturze duchowej ludzi pracy — N. S. P o l i s z c z u k {Moskwa). Zespół В (11 X I ) : 1. Zagadnienie etnograficznego badania mieszkańców miast środkowej Rosji w przeszłości i współcześnie — M. N. S z m i e l o w a (Moskwa); 2. Badania integracji przesiedlonych mieszkańców wsi do miejskich ośrodków prze­ mysłowych na Łużycach — B . N a w к a (Budziszyn); 3. Kulturowo-historyczne zna­ czenie stosunków między miastem i wsią w okresie kapitalistycznym; 4. Badania kultury klasy robotniczej i ludności miejskiej a przedmiot etnografii — E . P i e ­ t r a s z e k (Wrocław); 5. Funkcja tradycji w kształtowaniu się przedmieść Brna — K. F o j t í k (Brno); 6. Kolonie górnicze w rejonie ostrawsko-karwińskim — J . N o u š o v á (M. Ostrava); 7. Wnioski ze wstępnych badań terenowych nad spo­ sobami życia i ubiorem w uprzemysławianych okolicach Koszyc — M. D u b a y o V á (Koszyce). W pierwszym zespole tematycznym zostały omówione najobszerniej zagadnie­ nia życia społecznego i rodzinnego praskich robotników, pojedyncze zaś referaty dotyczyły mieszkalnictwa, odzieży i pożywienia. Wynikło to m. in. z faktu, iż sze­ roko rozumiana kultura społeczna stanowi bardzo istotny przedmiot zainteresowa­ nia w omawianych badaniach. W zespole A B omawiano konkretne zjawiska fol­ kloru praskiego oraz bardziej ogólne zagadnienia folkloru miejskiego. Do rzeczyw i t o ś c i polskiej nawiązał A. Satke omawiając m. in. humorystyczną postać „gali­ cyjskiego Antka" w folklorze ostrawskim. Najbardziej ogólne zagadnienia poru­ szano w zespole B, przeważnie jednak na podstawie danych z badań empirycznych. Pomimo obfitości referatów przy krótkim, 2-dniowym czasie trwania konferen­ cji, znalazło s i ę także miejsce na dyskusję dzięki sprawnej organizacji przebiegu obrad. Warto w s p o m n i e ć o wymianie uwag na temat metod prowadzenia badań w Pradze, które polegają na łączeniu klasycznych badań terenowych etnograficz­ nych, technik w ł a ś c i w y c h socjologii oraz poszukiwań archiwalnych, gromadzeniu -wypowiedzi pisanych (pamiętników, wspomnień), analizie materiałów muzealnych itd. Organizatorzy badań postanowili bardziej skutecznie gromadzić elementy ma­ terialne związane z dawnym życiem robotników. Badając dawny ubiór zastosowano g ł ó w n i e wywiady, a ponadto rozesłano 800 egzemplarzy obszernych ankiet do w y - �219 KRONIKA branych respondentów. Otrzymano ponad 400 odpowiedzi, co przy tego rodzaju technice badań należy uznać za cyfrą wysoką. Treść konferencji w Roztokach dostarcza m. in. jeszcze jednego, ważkiego do­ wodu dla wniosku, że w zakresie etnografii miasta, jak i etnografii klasy robotni­ czej, problem etnosu przesuwa się na dalekie miejsce, podstawowe zaś znaczenie zyskuje demos — lud jako kategoria społeczna, a nie etniczna. Ten m. in. fakt w y w o ł u j e z dawna zastrzeżenia tradycyjnych etnografów przeciw włączaniu proble­ matyki miejskiej i robotniczej do zakresu zainteresowań etnografii, wiążące się ze złudzeniem, że życie i kultura miejskiej ludności robotniczej w różnych krajach nie wykazuje różnic zdeterminowanych m. in. odrębnościami narodowymi. Prascy etnografowie udowadniają, że ani historycy, ani socjologowie nie są w stanie tak wnikliwie przedstawić wielostronnego obrazu życia i kultury robotników wielkiego miasta, czeskiej Pragi — jak właśnie etnografowie. Edward Pietraszek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5e4bbb12a29570868e76d3b8a1f8910.pdf c1308b944498cf3eb9e9a10c48f1e91e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:932 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:857 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.233-236 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ Od W 1961 r. działa n a t e r e n i e Ż y r a r d o w a M u z e u m początkach zmieniono statutu 1976 г., w związku nazwę placówki z nowym na Muzeum Obok tematyki m i a s t a Ż y r a r d o w a (i k o o r d y n o w a n i a r e n i e w o j . s k i e r n i e w i c k i e g o ) , rozpoczęto o r g a n i z o w a n i e lono, że dział t e n będzie gromadził, zabezpieczał przede w s z y s t k i m z t e r e n u samego Robotniczego. administracyjnym kraju, Okręgowe. Jednocześnie nastąpiła i c h a r a k t e r u działalności M u z e u m . r u c h u robotniczego ŻYRARDOWA Historii R u c h u podziałem Żyrardowa z. 1 zmiana obejmującej historię tego r o d z a j u badań n a t e ­ działu etnograficznego. i opisywał z a b y t k i Usta­ etnograficzne oraz z jego najbliższych okolic. Z e względu n a szczególny c h a r a k t e r m i a s t a ( h i s t o r y c z n y , u r b a n i s t y c z n y i społeczno-kulturowy) postanowiono w pierwszych latach pracy działu etnograficznego skupić się n a p r o b l e m a t y c e k u l t u r y robotniczej. B a d a n i a tego r o d z a j u nie były t a m j e s z c z e prowadzone. czynkarskim B r a k jest szczegółowych źródeł, n a w e t itp. G r o m a d z e n i e zabytków opracowań o c h a r a k t e r z e p r z y - obrazujących kulturę czątkowane zostało w r o k u 1975 z i n i c j a t y w y m g r B a r b a r y nej d y r e k t o r k i M u z e u m . Na ogłoszony w miejscowej z a b y t k o w y c h przedmiotów mieszkańcy o d p o w i e d z i e l i robotniczą zapo­ Dzierżanowskiej, obec­ prasie apel o przekazywanie s z y b k o i w ciągu k i l k u z a l e d ­ w i e miesięcy z e b r a n o przeszło 250 eksponatów ( w f o r m i e darów). O b e c n i e w znajduje Muzeum się p o n a d 450 eksponatów, głównie z t e r e n u Żyrardowa. Większość p r z e d ­ miotów pochodzi z przełomu X I X i X X w. oraz z o k r e s u międzywojennego. D o n a j ­ c i e k a w s z y c h należy zaliczyć kolekcję s e r w e t e k l n i a n y c h , m.in. h a f t o w a n y c h p r z e z robotnice, k o m p l e t y b i e l i z n y stołowej, u n i k a l n e e g z e m p l a r z e bielizny ręcznie damskiej (z początku X X w.) oraz cały szereg przedmiotów wchodzących w skład g o s p o d a r ­ stwa domowego. J e s z c z e w końcu 1975 r. udało się ze z g r o m a d z o n y c h zabytków urządzić stałą ekspozycję izby robotniczej, odpowiadającej s w y m c h a r a k t e r e m w n ę ­ trzom mieszkalnym w domach „robotniczych" Żyrardowa w okresie pierwszych l a t naszego s t u l e c i a (przed r o k i e m 1914). P r z y urządzaniu i z b y p r a c o w n i c y Muzeum k o n s u l t o w a l i się z n a j s t a r s z y m i mieszkańcami m i a s t a , co p r z y b r a k u źródeł n a u k o ­ w y c h pozwoliło n a w i e r n e o d t w o r z e n i e t a k i c h szczegółów, j a k r o z m i e s z c z e n i e sprzę­ tów g o s p o d a r s t w a domowego, właściwie u m e b l o w a n i e i t p . W październiku 1976 r. s z e ­ r e g eksponatów e t n o g r a f i c z n y c h (m.in. w a r s z t a t t k a c k i d r e w n i a n y , o b r u s y i s e r w e t ­ ki) umieszczono Ogólny w nień b a d a w c z y c h XIX stałej program (lata został już z a s a d n i c z o z a l i c z o n o : 1) d a w n e t r a d y c j e w. n a potrzeby robotniczych ekspozycji historycznej „Żyrardów badań od 1870 do współczesności); wnętrz 3) i o b y c z a j a c h (2 poł. X I X w. do dziś). O s t a t n i e z a g a d n i e n i e szeroko. O b e j m u j e inne formy ono z w y c z a j e l a t a c h 1829-1945". zmiany mieszkań w w dziedzin k u l t u r y robotniczej bardzo i obrzędy r o d z i n n e i doroczne, g r y i z a b a w y rzyską itp., a także całokształt oficjalnego w rodzin zwyczajach jest rozumiane spędzania c z a s u wolnego, s t o s u n k i międzypokoleniowe, etykietę jest nie tylko dokonanie zagad­ ręcznego t k a c t w a (rozwiniętego zakładów I n i a r s k i c h ) ; 2) p r z e m i a n y około w określony. D o głównych oraz towa­ życia k u l t u r a l n e g o m i a s t a . C e l e m badań miarę pełnego i o b i e k t y w n e g o (na t l e ogólnego r o z w o j u opisu najważniejszych m i a s t a ) , a l e również c h a r a k ­ t e r y s t y k a i s t o t n y c h c e c h tej k u l t u r y , pogłębiona a n a l i z a kierunków i efektów z m i a n . �234 KRONIKA B a d a n i a n a d o b y c z a j a m i r o b o t n i c z y m i w Żyrardowie rozpoczęto w połowie 1976 r. po nawiązaniu współpracy między M u z e u m Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Okręgowym w Żyrardowie a Podjęte z a g a d n i e n i e b a d a w c z e Katedrą „Przemiany o b y c z a j u i m o d y w środowisku r o b o t n i c z y m Ż y r a r d o w a " zostało włączone do p r o b ­ l e m u węzłowego „Polska k u l t u r a n a r o d o w a , czaj i moda We j a k o pojęcie k o d u wstępnym jej tendencje rozwoju i percepcja. O b y ­ informacyjnego etapie badań, trwającym stosunkach w od s i e r p n i a z r e a l i z o w a n o następujące przedsięwzięcia: 1 — dokonano ficznych (pod dotyczących (mgr kątem historii i k u l t u r y Andrzej Stawarz) nina Hassowa); ogólnego zasadniczego 2 — tematu przy Żyrardowa), międzygrupowych". 1976 do s t y c z n i a 1977 r. wstępnych p r a c uwzględnieniu opracowano bibliogra­ istniejących bibliografię i bibliografię zawartości c z a s o p i s m z a l a t a 1946-1976 ( A n t o ­ przeprowadzono kwestionariusza 55 w y w i a d ó w , w sondażowo-problemowego t y m 50 w y w i a d ó w „Obyczaj i moda w według środowi­ s k u r o b o t n i c z y m Ż y r a r d o w a " , o p r a c o w a n e g o p r z e z dr. A n d r z e j a Woźniaka d y te przeprowadziły studentki Katedry Etnografii U W końca X I X i początku X X w i e k u " ( o p r a c o w a n i e kwestionariusza i Kuczyńska); 3 — n a p o d s t a w i e wywiadów opracowano informacji przeprowadzenie u z y s k a n y c h drogą i zgadzają się uczestniczyć w dalszych badaniach. wstępnym etapie badań rozpoczęto także p r a c e zmierzające do z e b r a n i a i materiałów oraz 5 robotniczych kartotekę informatorów obejmującą głównie osoby, które są najlepszymi informatorami nia (wywia­ oraz A . S t a w a r z ) , w y w i a d ó w według k w e s t i o n a r i u s z a szczegółowego „Wnętrza mieszkań wywiadów dr A n n a prac rozumowaną (głównie archiwalnych) dotyczących całokształtu We opracowa­ życia kultural­ nego w Żyrardowie n a przełomie X I X i X X w. ( o p r a c o w u j e m g r B . D z i e r ż a n o w ska). P l a n pracy badawczej n a r o k 1977, który będzie stanowił z a s a d n i c z y etap g r o ­ m a d z e n i a materiałów t e r e n o w y c h i a r c h i w a l n y c h oraz i c h wstępnego nia przewiduje: 1 — kontynuowanie badań według p r a w i o n e g o i rozszerzonego po wstępnym riusza planuje mieszkańców (rodzin) się z b a d a n i e n i c z y c h " (do badań zostaną w y b r a n e najmniej domu od 30 do 50°/o lokatorów etapie badań); według tego w wybranych domach stanowią 3 — rozpoczęcie badań l u d z i e s t a r s i , mieszkający „robotniw badań n a d wnętrzem szczegółowych nad ubiorem w r o b o t n i c z y m ; 4 — rozpoczęcie a r c h i w a l n y c h poszukiwań o d p o w i e d n i c h przy­ danym mieszkań środowisku źródeł p i s a ­ n y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h . Rozważana j e s t również możliwość p r z e p r o w a d z e n i a cze w 1977 r. k o n k u r s u o t w a r t e g o n a relację ( w s p o m n i e n i e ) ujmując, dawnej kultury włącznie). P o d s u m o w a n i e robotniczej w Żyrardowie międzywojennego s e m i n a r i u m naukowego, stąpi pod k o n i e c 1977 r. w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U W . P l a n o w a n e n i z o w a n i e s e s j i poświęconej k u l t u r z e robotniczej jesz­ dotyczącą, ogólnie r z e c z (do o k r e s u tego e t a p u badań, w f o r m i e (po­ kwestiona­ n i e m n i e j niż t r z y b u d y n k i , w których od kilkudziesięciu l a t ) ; 2 — k o n t y n u o w a n i e robotniczych; opracowywa­ ogólnego k w e s t i o n a r i u s z a Żyrardowa jest również w tutejszym na­ zorga­ Muzeum Okręgowym. Andrzej Z X MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI EUROPEJSKICH W W dniach 13-18 września ROBOCZEJ ZABOROWIE 1976 r. odbyła POD się X Stawarz ETNOCHOREOLOGOW WARSZAWĄ Międzynarodowa Konferencja R o b o c z a z udziałem etnochoreologów reprezentujących różne k r a j e e u r o p e j s k i e , ganizowana w r a m a c h planu naukowego Instytutu S z t u k i Polskiej Akademii zor­ Nauk p r z e z Pracownię D o k u m e n t a c j i F o l k l o r u . G ł ó w n y m t e m a t e m k o n f e r e n c j i b y ł y „ P r o b - �235 KRONIKA lemy klasyfikacji europejskich tańców ludowych ze szczególnym uwzględnieniem tańców k o r o w o d o w y c h i s o l o w y c h " . Wygłoszono i p r z e d y s k u t o w a n o częcych tańców kolistych muzyki Ludowej W A N korowodowych syfikacja w Budapeszcie; tańców rumuńskich ludowych tańców powiązania Zasady klasyfikacji PAN, Warszawa; polskich korowodowych Hailing, tańców — węgierskich dr G . Martin, kształtowania się form dziew­ Instytut bułgarskich — A. Iliewa, Instytut M u z y k i B A N w Sofii; — A. Giurchescu, Instytut i F o l k l o r u w B u k a r e s z c i e ; Tańce korowodowe nej Typy następujące r e f e r a t y : i ich europejskie ludowych akrobatyczny i solowe — taniec w Polsce Kla­ Etnografii w kontekście ogól­ d r G r . Dąbrowska, I n s t y t u t S z t u k i norweski — czy europejski? — R. W a r m e , T e a t r O p e r y i B a l e t u w Oslo. P r z e p r o w a d z o n o również dyskusję n a t e m a t a n a l i z y f o r m a l n e j n a p o d s t a w i e tez p r z y g o t o w a n y c h tańców ludowych do tego t e m a t u p r z e z d r H . L a u d o w ą i E . K r ó - schlową z I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i C A N , P r a h a . Grażyna Dąbrowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/289866a2a046300832ce8829df9b8b11.pdf 45384fe22e5c308dffc4f2f960223cbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:890 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.203-210 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K . A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 P O S I E D Z E N I E POŚWIĘCONE JUBILEUSZOWI P R O F E S O R A D R A JÓZEFA B U R S Z T Y W d n i u 11 l i s t o p a d a 1977 r. odbyło się w Małej A u l i U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c ­ k i e w i c z a posiedzenie z o k a z j i 4 0 - l e c i a p r a c y n a u k o w e j oraz 20-lecia kierowania przez Niego Jego redakcją t. 60 Dzieł wszystkich Posiedzenie Uczestniczyli a zorganizowane w Oskara zostało n i m przedstawiciele także p r z e d s t a w i c i e l e Katedrą organizacji Profesora Etnografii d r a Józefa B u r s z t y UAM i wydania przez władz Radę Wydziału państwowych społeczno-politycznych i Historycznego władz i reprezentanci innych nauk społecznych i k u l t u r a l n y c h ; ponadto doc. d r h a b . K o n s t a n t y K a l i n o w s k i . Witając Dziekan wyraził u z n a n i e d l a osiągnięć n a u k o w y c h czenie Jego w i e l o k i e r u n k o w y c h etnografo­ oraz s t u d e n c i . P o s i e d z e n i e Dziekan UAM. Uniwersytetu, l i c z n i e z g r o m a d z e n i p r z y j a c i e l e , współpracownicy i u c z n i o w i e J u b i l a t a — wie pod Kolberga. Profesora otworzył i Jego Jubilata i wysoko p r a c d l a środowiska u n i w e r s y t e c k i e g o Małżonkę ocenił zna­ i nauki pol­ skiej. W i m i e n i u w ł a d z U n i w e r s y t e t u wystąpił P r o r e k t o r Jubileusz Profesora Wydziału Filozoficzno-Historycznego tylko Józefa świętem Wydziału Burszty, wybitnego i prorektora Historycznego, całego U n i w e r s y t e t u . Wyrazem wysokiej szty — Prorektor — kontynuował akademickiego Rangę i znaczenie UAM — w Leoński. przeszłości powiedział dziekana — jest nie j e s t także w a ż n y m w y d a r z e n i e m oceny działalności P r o f e s o r a było p r z y z n a n i e M u w 1977/78 Krzyża K o m a n d o r s k i e g o naukową prof, d r Z b i g n i e w uczonego, działalności Orderu w życiu Józefa Bur­ czasie inauguracji roku Odrodzenia Polski. społeczno-kulturalnej Jubilata pod­ kreślił l i s t g r a t u l a c y j n y tow. J e r z e g o Z a s a d y , członka К С P Z P R i I S e k r e t a r z a K o ­ mitetu Wojewódzkiego w Poznaniu. o r a z upoważnienia W i c e p r e m i e r a mówił d r F r a n c i s z e k Midura, wręczając Jubilatowi Dyplom Z ramienia Ministerstwa Kultury Wicedyrektor Honorowy Zarządu M u z e ó w i O c h r o n y i Złotą Wicepremiera i Wiceprezesa ralnego T o w a r z y s t w a jewodę NK Z S L Zdzisława Tomala, Słówka Prezydenta oraz Józefa Lembasa, Zielonej Góry Przewodniczącego E u g e n i u s z a Pauksztę. W trzyńskiego w Mu Zabyt­ Józefa B u r s z t y Sekretarza Wicewojewodę Stanisława Poznańskiego Ostręgę, Prezesa w P o z n a n i u W a l e n t e g o Kołodziejczyka, P r e z e s a W K Z S L w Z i e l o n e j wa Zabytków, Gene­ Łączności z Zagranicą „Polonia" W i e s ł a w a A d a m s k i e g o , Zielonogórskiego Zysnarskiego, Sztuki Odznakę z a Opiekę n a d k a m i . O d c z y t a n o również l i s t y g r a t u l a c y j n e s k i e r o w a n e do P r o f e s o r a przez i i M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i Józefa T e j c h m y p r z e ­ Wielkopolskiego Wo­ Romualda WK ZSL Górze Czesła­ Towarzystwa Kulturalnego i m i e n i u D y r e k c j i Ośrodka Badań N a u k o w y c h i m . W. O l s z t y n i e doc. d r h a b . A n n a S z y f e r wręczyła J u b i l a t o w i Kę­ poświęcony z e s z y t 8 z 1977 r o k u „ P r o b l e m ó w Społeczno-Ekonomicznych P o l s k i Północnej". Z przemówieniami wystąpili m . i n . : doc. d r h a b . Bronisława worska, Prezes Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Z w i ą z k u Spółdzielni C P L i A , prof, d r J a n u s z P a j e w s k i , D y r e k t o r I n s t y t u t u Socjologii Kopczyńska-Ja­ T a d e u s z Więckowski, P r e z e s prof, d r A n d r z e j U A M , prof, d r R i c h a r d Jeřábek, K i e r o w n i k Kwilecki, Katedry �20á KRONIKA Etnografii' Uniwersytetu w Brnie, dr Bernard Schone, przedstawiciel Oddziału Historii K u l t u r y i Etnografii Instytutu Historii A N N R D . Z treścią telegramów i listów nadesłanych z o k a z j i J u b i l e u s z u zapoznał madzonych ze d r Bogusław Związku Linette. Obok Radzickiego, telegramów Czechosłowacji, o d etnografów N R D , Węgier, zgro­ zagranicznych R u m u n i i , Bułgarii, Jugo­ sławii, R F N , S z w e c j i i K a n a d y nadeszły życzenia przesłane p r z e z w y b i t n y c h przed­ stawicieli nauki polskiej. W części n a u k o w e j i współczesnej przedstawił kultury główne s p o t k a n i a r e f e r a t Profesor ludowej wygłosił kierunki i etapy Józef Burszta prof, dr działalności Zbigniew naukowej — badacz dawnej Jasiewicz. Jubilata i Referent znaczenie J e g o d o r o b k u d l a etnografii i i n n y c h n a u k społecznych. Punktem wyjścia i zagadnienia spodarczo-społecznej ma naukowych Józefa Burszty i karczma w była wsi omówienie Od .osady (1955). Książka rozległego czo-kulturowego i karcz­ (1951). Różnopłaszczyznowe s t u d i a Wieś monor historyczno-socjologiczne słowiańskiej historycznego syntetycznych opracowaniach chłopów polskich do wsi kształtowania ziem polskich, stanowi ukoronowanie do n i c h w dziele Historia procesu socjologia zakresie historii go­ i s y n t e t y c z n e z h i s t o r i i społeczeństwa i k u l t u r y w s i objęły dziejów Wraca profesora w s i tworząc r o z p r a w y (1950) o r a z Społeczeństwo graficzne z prac społeczne w s i . Następnie zajął się b a d a n i a m i Szkice Jego współczesnej (1958), się k r a j o b r a z u tego k i e r u n k u p r a c osadni- Profesora. historii kultury w s i w zbiorowym (t. I , 1970, t. I I , 1972) o r a z w i n n y c h rozprawach i artykułach. Od roku 1957 d o t y c h c z a s o w e łecznym w s i przekształcają kierownictwo siejszego. zainteresowania się w Profesora K a t e d r y E t n o g r a f i i U A M , które s p r a w u j e Rozpoczyna kulturą i życiem i n s t y t u c j o n a l n y k o n t a k t z etnografią. intensywne badania etnograficzne nieprzerwanie do d n i a d z i ­ poświęcając Wielkopolsce, z którą związał się od w i e l u l a t , przygotowaną w r a z z zespołem trzytomową grafię Kultura .ludowa Wielkopolski ludowej mono­ (1960-1967). Kontynuacją tego k i e r u n k u p o s z u ­ w r a z z językoznawcami Atlasie k i w a ń j e s t współudział w p r z y g o t o w y w a n y m i kultury spo­ Obejmuje języka Wielkopolski. S p o j r z e n i e n a współczesną kulturę w s i j a k o n a zintegrowaną całość, obejmującą zarówno wartości p r z e k a z a n e z przeszłości, j a k i n o w o ukształtowane, uwagę Profesora turowych. n a zagadnienia Dla swych nowych d y n a m i k i współczesnych zainteresowań procesów laboratoryjne znalazł n a z i e m i a c h z a c h o d n i c h i północnych: n a P o m o r z u buskiej, W a r m i i i Mazurach. Wynikiem których w y p r a c o w a ł była p r z y g o t o w a n a redakcją społeczno-kulturową Profesora. Pojawiły i nowe współczesnej się rozważania w n a wieloaspektową, w s i zrodziło nad charakterem własnymi prac badaniami trakcie rze­ rozpraw wsi ko­ ż y w ą i zmienną nowy nurt w pisar­ przez etno­ z a w s z e związana stale r o z w i j a n y m kierunkiem Profesora. W r o k u 1961 P r o f e s o r Jego Kolberga, Józef B u r s z t a o b e j m u j e stanowisko redaktora Oskara prac materiałów Obkara stanowiących u n i k a l n e źródło, a jednocześnie wspaniały p o m n i k kultury przedsięwzięcia w y d a w n i c z e g o kierownictwem ukazało p o l s k i e j z X I X w . Profesor, się już Dzieł naczelnego wszystkich monumentalnego Pod e m p i r y c z n y m i , będzie odtąd kulturze badanych grafię z j a w i s k i m e t o d a m i i c h p o z n a n i a . R e f l e k s j a metodologiczna, z badań l e c z jakże frapującej t a m procesów, obok w i e l u książka S t o r e (1964). R o z s z e r z e n i e zainteresowań rzeczywistość stwie pod Jego warunki Środkowym, Z i e m i L u ­ w i e l o l e t n i c h badań t e r e n o w y c h , w narzędzia a n a l i z y s k o m p l i k o w a n e j , czywistości tych. z i e m i teorię przebiegających szalińskiej wręcz skierowały społeczno-kul­ 60 tomów i Kolberga. n i e ograniczając się do p r a c e d y t o r s k i c h , spożytkował znajomość spuścizny O. K o l b e r g a d l a podjęcia studiów n a d X I X - w i e c z n y m i d z i e j a m i etnografii w P o l s c e i n a Słowiańszczyźnie. Z k o l e i ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e współczesną �205 KRONIKA działalnością kulturalną opartą n a wartościach k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza folklo­ r e m w i d o w i s k o w y m , skłoniły P r o f e s o r a do badań n a d związkami między tradycyjną kulturą regionów książka Kultura i społeczności ludowa — lokalnych kultura a kulturą narodowa ogólnonarodową. (1974), a kilkanaście Powstaje odnotowanych j e j r e c e n z j i j e s t j e d n y m z d o w o d ó w świadczących o doniosłości i aktualności pod­ jętych w p r a c y problemów. W a r t o odnotować n a t u r a l n y , bezpośredni związek Pro­ fesora ze wsią i kulturą ludową. Urodzony w Rzeszowskiem, w s k i e j , należy do t y c h b a d a c z y , d l a których k u l t u r a l u d o w a su dzieciństwa Profesora i l a t młodzieńczych. Być może w rodzinie chłop­ była środowiskiem o k r e ­ takim charakterze z kulturą l u d o w ą należy szukać p r z y c z y n y osobistego jednocześnie b r a k u e g z a l t a c j i w j e j o c e n a c h . K u l t u r a l u d o w a kontaktów zaangażowania, a l e w studiach Profesora j a w i się j a k o w y t w ó r i sposób życia k l a s i w a r s t w l u d o w y c h , przekształcany w n i k u zmieniających łeczeństwa z się potrzeb globalnego. przeszłości i jako wy­ j e j użytkowników i bodźców przesyłanych z e s p o ­ Podlegająca wartość stałej waloryzacji współczesna jako przekazywana wartość jest w dziedziczona jej wybranych elementach kulturze narodowej. D o w y b i t n y c h osiągnięć P r o f e s o r a Józefa B u r s z t y j a k o o r g a n i z a t o r a n a u k i , obok działań już w y i n i e n i o n y c h , należy Jego i n i c j a t y w a i udział, w s t a r a n i a c h o p o w o ­ łanie K o m i t e t u N a u k U c z e s t n i c z y ponadto Etnologicznych P A N w (1975), któremu P r o f e s o r J e s t a k t y w n y m działaczem k u l t u r y i p r o p a g a t o r e m nauczyciel akademicki przewodniczy. pracach wielu innych instytucji i towarzystw wychował wiele naukowych. wartości k u l t u r y l u d o w e j . dziesiątków absolwentów Jako etnografii, wy­ promował w i e l u doktorów i uczestniczył w k i l k u p r z e w o d a c h h a b i l i t a c y j n y c h . W p o ­ znańskim środowisku u n i w e r s y t e c k i m , które t a k w i e l e dziła się myśl o f i a r o w a n i a miana. Studia Józefowi nad dziejami Burszcie, a i współczesną wypełniony J u b i l a t o w i zawdzięcza, księgi pamiątkowej. T o m Tradycja Profesorowi kulturą rozprawami ludową poświęcony 25 autorów z i zro­ prze­ Profesorowi różnych ośrodków w P o l s c e i z a granicą, ukazała się w r o k u 1978. Profesor Józef B u r s z t a podziękował u c z e s t n i k o m p o s i e d z e n i a z a o k a z a n e wyrazy pamięci i życzliwości. Dzieląc się z z e b r a n y m i r e f l e k s j a m i n a t e m a t własnej drogi życia i drogi n a u k o w e j wskazał wartości, które c e n i najwyżej. Posiedzenie rzonej upłynęło pod wpływem siedzenia dokonał w podniosłej, osobowości a zarazem serdecznej J u b i l a t a oraz D z i e k a n Wydziału atmosferze, treści wystąpień. Historycznego UAM wytwo­ Zamknięcia po­ doc. d r h a b . K o n s t a n t y Kalinowski. Zbigniew Jasiewicz I OBÓZ E T N O G R A F I C Z N Y „MIEDNIEWICE 77" W d n i a c h 3-17 l i p c a 1977 r o k u wało pierwszy patronat W nad obozie terenie obozem woj., objęła Muzeum s t u d e n c i etnografii Etnografii w obóz Żyrardowie zorganizo­ etnograficzny. Naukowy Uniwersytetu t y m dwóch etnografów UW p r z e s z k o l o n y c h , m'. i n . w Okręgowe skierniewickiega Katedra uczestniczyło 12 osób, w Okręgowego), cjalnie na oraz ramach AR-SGGW, grodziskiego a Warszawskiego. (pracowników także kilka Muzeum osób T e r e n badań stanowiły najbliższe o k o l i c e Ż y r a r d o w a , które tworzyły d a w n i e j Dobra G u z o w s k i e , ( oraz kilka innych pobliskich wsi. W sumie 16 w s i , m. i n . Kozłowice N o w e , H e n r y s z e w , Grądy, H o l e n d r y Lubno, S t a r o - W i s k i t k i i i n . Siedzibą w i c a c h , które pełniły rolę b a z y obozu wypadowej. była spe­ Studium Folklorystycznego. penetracją Baranowskie, Sokule, szkoła p o d s t a w o w a U c z e s t n i c y obozu tzw. objęto w dysponowali Miednie­ mikro- �206 KRONIKA b u s e m użyczonym p r z e z Wojewódzki D o m K u l t u r y w S k i e r n i e w i c a c h , co w znacz­ n y m s t o p n i u ułatwiło p r o w a d z e n i e p r a c w terenie. Badania w okolicach akcję o r g a n i z o w a n i a Żyrardowa zapoczątkowały, obozów e t n o g r a f i c z n y c h w zaplanowaną n a k i l k a lat, w o j . s k i e r n i e w i c k i m . T e r e n y te są najsłabiej z b a d a n y m p r z e z etnografów o b s z a r e m M a z o w s z a . B y ł y one n i e m a l zupeł­ n i e p o m i j a n e w e współczesnych b a d a n i a c h , d a w n i e j s z e zaś źródła, d o których należą prawie wyłącznie X I X - w i e c z n e materiały f o l k l o r y s t y c z n e , są b a r d z o Głównym i celem sporządzenie nagrania) obozu miedniewickiego dokumentacji dotyczących źródłowej takich branych dziedzin kultury ludowej zachowanych elementów jak sondażowe, warunki skromne. informacji naukowych fotografie, rysunki, (przyrodniczo-gospodarcze, w s i o k o l i c Żyrardowa, współczesny s t a n w y ­ tych tradycji), zebranie (wywiady zagadnień, h i s t o r y c z n e , t e r y t o r i a l n e itp.) r o z w o j u było terenów kontakty (ze szczególnym uwzględnieniem społeczno-kulturalne wsi z miastem ( Ż y r a r d ó w i jego w i e j s k i e z a p l e c z e w X X w.). P r a c e terenowe slajdów (dokumentacyjne) kolorowych, podstawową s z y c h zabytków b u d o w n i c t w a przyniosły w dokumentację wiejskiego r e z u l t a c i e około 300 zdjęć i 60 rysunkową d l a około 30 c i e k a w ­ przełomu X I X i X X w., około 4,5 godz. nagrań f o l k l o r y s t y c z n y c h ( n a k a s e t a c h m a g n e t o f o n o w y c h ) oraz kilkanaście wywia­ dów. Sporządzono też obszerną listę informatorów (około 80 osób), którzy będą p r z y ­ d a t n i p r z y szczegółowym b a d a n i u niektórych zagadnień (np. zwyczajów i obrzędów d o r o c z n y c h , wnętrza m i e s z k a l n e g o i i n . ) , a także osób znających, a często w y k o n u ­ jących i d z i s i a j rzemiosła w i e j s k i e , n p . t k a c t w o , c i e s i e l s t w o , p l e c i o n k a r s t w o i t p . Równolegle tradycyjnej z pracami bytków, ze względu tów — dokumentacyjnymi kultury ludowej n a pilną potrzebę r a t o w a n i a świadectw l u d o w e j penetracji jeszcze przedmio­ zamierze­ zebrano na zachowanych zabytków Gromadzenie z a ­ t r a d y c j i , stało się, nieco w b r e w p i e r w o t n y m n i o m , dominującym c e l e m obozu. W tycznej prowadzono poszukiwanie w celu pozyskania ich dla Muzeum. ciągu z a l e d w i e k i l k u n a s t u d n i dzięki s y s t e m a ­ niewielkim terenie 160 przedmiotów. Były to w większości z a b y t k i z a c h o w a n e w zupełnie d o b r y m s t a n i e i używane do n i e d a w n a . Najwięcej, bo około połowy z e b r a n y c h przedmiotów, stanowiły sprzęty i przyrządy z a l i c z a n e do wyposażenia w i e j s k i e g o w tej grupie gospodarstwa domowego. D o najciekawszych t r z e b a zaliczyć sprzęty k u c h e n n e , t a k i e j a k p r a s y do s e r a (serownice) różnych typów, m a s e l n i c e ( k i e r z y n k i ) , dzieże do z a r a b i a n i a c i a s t a chlebowego, s z a t kownik do k a p u s t y itd., pochodzące z początku X X w . również n a c z y n i a zasobowe, Niemniej interesujące t z w . słomiaki służące do p r z e c h o w y w a n i a wego. D o dziś w j e d n e j z b a d a n y c h w s i ( K a m i o n k a Duża) żyje r o l n i k , który wykonać tego potrzebnych darstwach typu w gospodarstwie). natomiast n i a c h oraz, o w i e l e nowymi n a c z y n i a ze słomy ziarno (jak również wiele innych N i e są one już j e d n a k p o p u l a r n e . zbożowe rzadziej, w przechowywane jest w W wielu opasanych obręczami. Niewielką grupę p o z y s k a n y c h eksponatów stanowią należące do wyposażenia wnętrz m i e s z k a l n y c h — z początku X X w . i d w i e mniejsze chowały się jeszcze w wielu skrzynia posagowa domach, Sporządzono także w y k a z szczególnie w tych, gospo­ skrzy­ leszczy­ przedmioty (bez s k r z y n i e służące do p r z e c h o w y w a n i a o r a z górna część k r e d e n s u k u c h e n n e g o . potrafi przedmiotów drewnianych dużych b e c z k a c h d r e w n i a n y c h są z i a r n a zbożo­ ozdób) odzieży mebli, jakie z a ­ które budowano na przełomie X I X i X X w . Są to p r z e d e w s z y s t k i m szafy, k r e d e n s y , łóżka, stoły itp., które w y k o n a n e były p r z e z radycznie miejscowych przez warsztaty stolarskie Mszczonowa rzemieślników na przełomie i Żyrardowa wieków i w i spo­ okresie międzywojennym. W grupie zebranych narzędzi r o l n i c z y c h i i n n y c h używanych w gospodarstwie eksponatów) najcenniejszym zabytkiem wydaje (około 25°/o się być b r o n a laskowa w y k o n a n a według d a w n y c h w z o r ó w w l a t a c h 2 0 - t y c h naszego w i e k u a s p o r a d y c z n i e �207 KRONIKA używana jeszcze w egzemplarz zebrano latach tej b r o n y 50-tych. J e d y n y zachowany znaleziono we w s i położonej narzędzia, t a k i e j a k s i e r p y , cepy, b r o n y które n i e zostały j e s z c z e w badanym sprzęt r o l n i c z y . S ą o n e n a d a l n o w e narzędzia terenie beleczkowe, użytek) tych okolicach Ponadto łopaty do zboża i t p . , w pełni w y p a r t e używane, a w w i e l u (nie t y l k o n a p r y w a t n y d o dziś w 2 k m o d Żyrardowa. przez gospodarstwach według starego nowoczesny wykonuje wzoru, się n p . cepy, łopaty do zboża. D o tej g r u p y t r a d y c y j n y c h narzędzi używanych n a d a l w g o s p o d a r ­ s t w a c h z a l i c z a się i kosę. Narzędzia t e c h y b a nieprędko zostaną całkowicie Obserwujemy wyparte. j e d n a k wyraźne o g r a n i c z e n i e z a k r e s u i c h s t o s o w a n i a o r a z zmianę p i e r ­ w o t n e j f u n k c j i (np. c e p y służą dziś n a t y m t e r e n i e n a ogół t y l k o do młócenia fasoli i i n n y c h roślin strączkowych). Następną grupę (około 10°/o z e b r a n y c h przedmiotów) stanowią narzędzia i p r z y ­ rządy rzemieślnicze. W b a d a n y c h (w wieku 60-75 l a t ) którzy w s i a c h u c z e s t n i c y obozu aktualnie potrafiliby spotkali k i l k u wykonać z d r e w n a , słomy c z y w i k l i n y p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. bądź też używane nadal sprzęty o z n a c z n y c h umiejętnościach ciesielstwo, plecionkarstwo stępnymi środkami i narzędzia t y c h rolników będące w ciekawych i rolników przedmiotów P o z y s k a n e do M u z e u m dziełem i c h rąk świadczą takich dziedzinach, j a k stolarstwo, i i n . R o l n i c y c i oraz szereg szereg i c h poprzednicy pomysłowych wykonywali do­ przedmiotów, n p . ozdobne sanie, m e c h a n i c z n e młockarnie, a także zwykłe narzędzia, n a c z y n i a , proste meble. K i l k a narzędzi s t o l a r s k i c h z e b r a n y c h w t e r e n i e n i e j e s t w stanie zilustrować tego zanikającego dawniej już n a w s i rzemiosła. Spośród n a w s i a c h , a zanikających niemal w s z y s t k i c h rzemiosł zupełnie, w wykonywanych badanym terenie stosun­ k o w o n a j l e p i e j z a c h o w a n e j e s t t k a c t w o ręczne. C o c i e k a w e , t r a d y c j a t a j e s t w g ł ó w ­ nej mierze podtrzymywana z i n n y c h terenów tutaj przywiozły przez kilka kobiet w średnim wieku, pochodzących (białostockie, l u b e l s k i e ) , które kilkanaście l a t t e m u z e sobą kołowrotki i k r o s n a . Najczęściej przybywając wykonuje się obecnie c h o d n i k i i n a r z u t y n a łóżka, głównie z e ścinków różnych materiałów l u b k u p o w a ­ n y c h włókien s z t u c z n y c h . D o M u z e u m p o z y s k a n o k i l k a szmaciaków, zaczątek t k a c k i (tzw. zarabiacze) natrafiono oraz fragmenty n a żaden ślad tkanin wzorowanych świadczący o zachowaniu n a modzie się t r a d y c j i łowickiej. N i e noszenia stroju l u d o w e g o n a t y m t e r e n i e w o s t a t n i c h latach. Osobną grupę zabytków wspomnieć o znalezionych w aczkolwiek terenie, stanowią kołach środki t r a n s p o r t u z drewnianymi przeważnie zaniedbanych i k o m u n i k a c j i . Można t u piastami wozach, oraz o zachowanych bryczkach czy saniach liczących 40-60 l a t . Liczba zabytków Żyrardowa związanych jest raczej skromna. z duchowym z kultem religijnym, w t y m d w a obrazy nałożonym gipsem) życiem Do najciekawszych przedstawiające malowane mieszkańców należą olejno C h r y s t u s a (obraz n a desce pochodzący o r a z Matkę Boską z Dzieciątkiem, a także k i l k a d r e w n i a n y c h Nie szperane wszystkie dziedziny n a strychach i w kultury reprezentowane zakamarkach sieni p r z e d m i o t y . B r a k jest n p . ozdób wnętrza d o m u fiono ze Studziennej) odszukane gospodarstw i tradycyjnej związane (z częściowo krucyfiksów. są p r z e z c z y szop w s i okolic przedmioty i wy­ wiejskich ceramiki. Nie natra­ też n a żadne a k c e s o r i a obrzędowe i m a g i c z n e , d a w n e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e itp. T r u d n o zatem n a podstawie n y c h n a ogół p r z y p a d k o w o ) Żyrardowa. Niemniej mysłowości wydaje wykonawców, przedstawionego wyboru byłoby nakreślić o b r a z się, że i te z a c h o w a n e którzy umieli przedmiotów (zachowa­ tradycyjnej kultury w s i okolic r e l i k t y świadczą dobrze o po­ poszczególne narzędzia, sprzęty, r i a itp. dostosować n a l a t a do potrzeb własnych i w y m o g ó w środowiska akceso­ geograficz- no-przyrodniczego. Jak już wspomniałem, c e l e m obozu było również z e b r a n i e podstawowych i n - �208 KRONIKA formacji dotyczących charakteru chodzą współcześnie w e dażowego p o z w a l a n i e odbiegający bardziej i wsiach przemian społecznych i kulturowych, o k o l i c Żyrardowa. Wstępna o c e n a i n n y c h regionach kraju. Zebrany umożliwiającym pełniejsze zrozumienie materiał kultury Interesująca n a s część M a z o w s z a znajduje się regionów się b o w i e m n a granicy (łowickie, rawsko-opoczyńskie, Zajmujące są też dzieje dużego kompleksu tego t e r e n u , puszcz który j e s z c z e w królewskich. Puszcze kilku badań e t n o ­ XVI-XVII te były oraz wydobycia rudy darniowej. Ważnymi ośrodkami n a t y m terenie były W i s k i t k i i Bolimów, które uzyskały p r a w a Z c z a s e m d o b r a królewskie przeszły w ręce p r y w a t n e w. terenami królewskich polowań, ponadto znajdowały się t a m także ośrodki przemysłu nego, b a r t n i c t w a wy­ brzezińskie), co już s a m o w sobie może stanowić zachętę i bodziec do p o d e j m o w a n i a część ludowej * raźnie wyodrębniających stanowił wymaga reprezentatywnym przemian badanego t e r e n u . graficznych. za­ son­ sądzić, że większość zachodzących z m i a n m a c h a r a k t e r n a ogół od s y t u a c j i w szczegółowego uzupełnienia, żeby mógł się stać b a r d z i e j jednocześnie jakie materiału drzew­ miejskimi miejskie w X I V w. (okolice Ż y r a r d o w a należały w większości do Łubieńskich) zmieniając p r z y t y m swój c h a r a k t e r o s a d n i c z y i g o ­ spodarczy. W wieku X I X w. stworzone XVIII i X I X powstało t u w i e l e w s i r o l n i c z y c h . W zostały p o d s t a w y 1827 r. i m a n u f a k t u r a lniarska w obecnego przemysłu ( c u k r o w n i a Żyrardowie-Rudzie Guzowskiej I połowie w Guzowie — — od 1830 г.). O d tego c z a s u można mówić o d a l s z y c h d y n a m i c z n y c h przeobrażeniach gospodarki, życia społecznego i k u l t u r y tego terenu. Na uwagę badaczy zasługują snego, według m n i e , r o z w o j u chociażby takie zagadnienia, jak wpływ przemysłu n a z m i a n y k u l t u r y t r a d y c y j n e j w s i , kształtowanie się środowisk r o b o t n i c z y c h i i c h k u l t u r y w Żyrardowie i wie od p o ł o w y X I X w., początki tworzenia się w a r s t w y nadal roku związani z rolnictwem) i jej dzieje w 1945, k i e d y to nastąpiła d r u g a poważna f a l a m i a s t i do przemysłu. W odniesienia. bardziej znacznej okresie okresie powojennym odpływu ośrodki, j a k W a r s z a w a , Ursus części b y l i to l u d z i e oraz po ludności w i e j s k i e j do było już z n a c z n i e więcej d l a ludności c z y Pruszków. O i l e w światowej wiejskiej pracuje w mieście. W przemysłu rodzinami tereny t a m 10-15 l a t t e m u , Żyrardowa uprzemysłowionych b y objąć opuszczone przez ze s w y m i miejscowych D l a przykładu można tu wspomnieć o w s i T o m a s z e w N o w y , która jest a k t u a l n i e s f o r m o w a n a danie produkcyjnym okolic (Białostockie, L u b e l s k i e , Olsztyńskie i i n . ) , którzy w r a z przybyli migrantów gospodarstwa. byszów w s i pracowało wieku stały się także a t r a k c y j n e d l a rolników pochodzących z e słabiej obszarów P o l s k i rozbudował okresie 20-lecia międzywo­ zależnie od w s i , 1/3 do 1/2 l u d z i w związku z rozbudową punktów stały się t a k i e j e n n e g o b a r d z o n i e w i e l u mieszkańców pochodzących z p r z e b a d a n y c h w przemyśle, to obecnie (na stanowiła międzywojennym Oprócz Ż y r a r d o w a , który dopiero po I I w o j n i e zróżnicowany przemysł, a t r a k c y j n e Guzo­ chłopo-robotników przełomie X I X i X X w . około 2/5 robotników zakładów żyrardowskich ludność dochodząca z p o b l i s k i c h w s i , p r z y c z y m w wcze­ okolicznych wyłącznie z g o s p o d a r s t w z a s i e d l o n y c h p r z e z z d a l s z y c h części k r a j u . N i e z m i e r n i e ciekawe byłoby więc dokładne np. mechanizmów p r z e s i e d l a n i a się przybyszów, i c h a d a p t a c j i przy­ zba­ społeczno-kul- t u r a l n e j w t y c h w s i a c h oraz i c h a s p i r a c j i i zamierzeń życiowych, w z a j e m n e g o prze­ n i k a n i a się różnych t r a d y c j i itp. Przedstawiłem tu t y l k o k i l k a rysujących się problemów, które, j a k sądzę, są pogłębionych w Miedniewicach studiów spełnił etnograficznych. dobrze swoją Myślę, że pierwszy rolę. Z e b r a n o które uzupełniają naszą wiedzę o t y m obszarze bowiem Mazowsza, obóz wiele opracowaniach materiałów, o życiu i k u l t u r z e jego mieszkańców. Z e b r a n e materiały mogą być, j a k sądzę, w y k o r z y s t a n e porównawczych i różnego r o d z a j u warte etnograficzny w badaniach s y n t e t y c z n y c h , co świadczy także �209 KRONIKA 0 ich pewnej wartości p o z n a w c z e j . włączą się być może p r a c o w n i c y formacje Należy sądzić, że następne obozy, do naukowi o t y c h c h y b a c i e k a w y c h , a z a n i e d b a n y c h p r z e z etnografów t e r e n a c h . Andrzej LETNIE UNIWERSYTETY NA Od k i l k u lat organizowane niowe których różnych ośrodków, przyniosą n o w e i n ­ kursy (etnografii, określane jako WĘGRZECH są n a Węgrzech w letnie Stawarz uniwersytety pkresie w a k a c y j n y m różnych dwutygod­ dyscyplin naukowych archeologii, językoznawstwa, h i s t o r i i , h i s t o r i i s z t u k i i in.) w 16 m i a s t a c h tego k r a j u . Letnie Uniwersytety lowniczego regionu etnograficznego Etnograficzne Gocsej. odbywają Organizatorami (również s k a n s e n u ) się w są Zalaegerszeg, pracownicy stolicy m a ­ tamtejszego muzeum przy z n a c z n y m udziale władz miejskich. Mają one n a c e l u przybliżenie i p r o p a g o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza f o l k l o r u węgier­ skiego. etnogra­ U c z e s t n i k a m i t y c h „letnich uniwersytetów" są obok z a w o d o w y c h fów, h i s t o r y c y , pedagodzy, m u z e a l n i c y z Węgier, k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h i i n n y c h . Także wykładowcy występujący ze swymi odczytami reprezentują te s a m e dy­ scypliny. W Zalaegerszeg otwarte w znajduje Gocsej powstało pierwsze kraju muzeum z kompletnym prymitywnych, rakterystycznie wyposażeniem. Na przykładzie k u r n y c h jednoizbowych rozbudowanym znalazły swoje 1 wyposażenie regionu i Węgier. hodowla powietrzu, miejsca wystrój Były form systemem kuźnia, wnętrza to p r z e d e bydła i o w i e c oraz Obecnie ludowego regionu tej bogatej kolekcji można n a t a m t y m terenie w ciągu X I X i pocz. X X w . ' do b u d y n k ó w ogniowym. p r z e n i e s i o n o t u całe .zagrody w r a z z z a b u d o w a n i a m i senie na wolnym się w s k a n s e n i e 46 obiektów d r e w n i a n e g o b u d o w n i c t w a śledzić rozwój d o m u m i e s z k a l n e g o od w 1966 r. Uzupełnianie eksponatów trwało p r z e z następne 4 l a t a . młyn, świadczą trzyizbowych z c h a ­ uwagę zasługuje to, że gospodarczymi. Ponadto w s k a n ­ warsztat garncarski. pośrednio wszystkim rolnictwo przetwórstwo Na produktów o i Zabytki zajęciach uprawa te j a k ludności winnej pochodzących z tego latorośli, wymienio­ n y c h gałęzi gospodarki, w m n i e j s z y m s t o p n i u obróbka d r e w n a . Sam Gocsej jest d l a etnografa szczególnie interesujący. dziś m i m o z n a c z n e j u r b a n i z a c j i i u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j waci), t u r e c k i e , n i e m i e c k i e szczególnie ludowego, m o t y w a c h w artystycznych oraz kroju, w są t u do w p ł y w y słowiańskie (Chor­ kolorystyce Widoczne i zdobnictwie niektórych p r z e j a w a c h stroju życia g o s p o d a r ­ czego i społecznego. Kolejny (trzeci) Letni Uniwersytet Etnograficzny w 1977 r. zorganizowano w d n i a c h 11-25 l i p c a . Poświęcony był w całości G o c s e j . Wygłoszone w y k ł a d y można podzielić n a d w i e grupy. P i e r w s z a dotyczyła zagadnień h i s t o r y c z n y c h , w t y m p r z e ­ mian polityczno-ekonomiczno-społecznych, konanych pod i c h wpływem zmian w w kulturze ludowej. Problem jakie zaszły w kraju po 1946 r. i t e n naświetlały następujące r e f e r a t y : 1) Życie i k u l ­ t u r a w państwie s o c j a l i s t y c z n y m , 2) W p ł y w h i s t o r y c z n y c h p r z e m i a n 3) Osadnictwo i budownictwo regionu Gocsej, 4) H i s t o r i a społeczna 5) R e l a c j e między sztuką l u d o w ą a kulturą socjalistyczną. D r u g a dotyczyła zagadnień sensu 2) Zwyczaje ludowe w stricto Gocsej, etnograficznych: 3) do­ życiu mieszkańców w s i , a co z a t y m i d z i e Poezja 1) G r u p y ludowa n a życie w s i , okręgu grupa e t n i c z n e okręgu Gocsej, 4) Zala, referatów Zala, Muzyka ludowa nacisk na najważ­ G o c s e j , 5) S z t u k a l u d o w a p a s t e r z y okręgu Z a l a . O d c z y t y miały c h a r a k t e r p r z e k r o j o w y , niejsze momenty historyczne, najbardziej M — Etnografia Polska XXIII syntetyczny. Kładły znaczące c e c h y k u l t u r y ludowej Gocsej. �210 KRONIKA Podkreślały zjawiska rowe, są które Wykłady wiążące najwyraźniej uzupełniano się głównie widoczne, z folklorem odbijające l i c z n y m i przeźroczami, których t e c h n i k , j a k g a r n c a r s t w a , od filmami, rzeźby, haftu, jako te e l e m e n t y pozornie kultu­ jednolitej całości. praktycznym pokazem przędzenia wełny. nie­ Również wy­ stępami zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h , łącznie z nauką c z a r d a s z a . Dużą atrakcją etnograficznych dzanie j a k i wartością poznawczą w pięknie Zalaegerszeg, położonych w Keszthely, lesistych dolinach n i e w i e l k i e , l e c z gęsto rozmieszczone. drewniane były w y c i e c z k i do m i a s t i Nagykanizsa, W Badacsony w s i regionu Gocsej. muzeów oraz zwie­ Wsie te są k i l k u z n i c h zachowały się j e s z c z e zagrody, które p r z e z n a c z o n o do p r z e w i e z i e n i a do s k a n s e n u , a całe niektóre pozostaną n a m i e j s c u j a k o jego filie. Zwraca ginącą amatorzy, wowych grafii, uwagę tradycję pietyzm, ludową. z jakim Węgrzy, Jej przetrwaniem i nie tylko ochroną miłośnicy k u l t u r y w s i . Z a z n a j a m i a n i etnografowie, zainteresowani są z nią uczniowie otaczają są również szkół podsta­ i średnich. P o d t y m kątem odbywają się niektóre zajęcia z h i s t o r i i i g e o ­ organizowane węgierską. W są w y c i e c z k i do miejscowych klubach skansenów, młodzież uczy muzeów, się n a współczesną ludowych tańców, wieś pieśni, p o z n a j e często już n i e p r a k t y k o w a n e z w y c z a j e i obrzędy. Trzyosobowa grupa z Uniwersytetu Wrocławskiego Uniwersytecie Etnograficznym w Zalaegerszeg Przyjęto n a s i t r a k t o w a n o uczestnicząca w Letnim była t a m p i e r w s z y m i gośćmi z P o l s k i . b a r d z o s e r d e c z n i e . Korzystaliśmy z tłumaczeń i porozu­ miewaliśmy się w językach r o s y j s k i m , a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . N a r o k 1978 z a p o w i e d z i a n o wykłady dotyczące ludowej tematykę folklorystyczną, a więc p r z e d e w s z y s t k i m poezji, m u z y k i , opowieści, pieśni i tańców zarówno G o c s e j , j a k i całych Węgier. Wanda \ Czapran � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1266d3d2acef6fff57484b7da8764667.pdf 5f5e13849275d806a88b4e4b72f2bad7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:989 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:910 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.331-342 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 E K S P E D Y C J A E T N O G R A F I C Z N A P A N 1978. B A D A N I E K U L T U R Y MNIEJSZOŚCI N A R O D O W Y C H M O N G O L I I Tegorocznemu wyjazdowi ekspedycji etnograficznej Polskiej Akademii Nauk do Mongolii towarzyszyły emocje, jakie przeżywa się zazwyczaj przed pierwszym kontaktem ze słabo zbadanymi społecznościami, narodami lub mniejszościami wchodzącymi w ich iskład. W tym roku, kontynuując rozpoczęte przed paroma laty prace ukierunkowane na poznanie kultury mniejszości narodowych zachod­ niej, ałtajskiej części Mongolii, zamierzaliśmy przeprowadzić pierwsze, kilkutygod­ niowe badania wśród Eletów i Miangatów zamieszkujących tereny należące do ajmaku (województwa) kobdoskiego. Z w a ż y w s z y na gospodarczą specyfikę terenu zamieszkanego przez wybrane grupy z dominującym pasterstwem tradycyjnych pięciu rodzajów zwierząt (o dużej przewadze owiec rasy mongolskiej i półcienkorunej czamarskiej), słabo rozwiniętym rolnictwem oraz zupełnym niemal brakiem przemysłu, bazując również na dotychczasowych doświadczeniach z badań wśród Torgutów somonu (powiatu) Bułgan tegoż ajmaku zakładaliśmy, że tereny te w mniejszym stopniu niż region centralny czy wschodni zostały dotknięte w p ł y ­ wami urbanizacji i industrializacji. Sądzono, że stosunkowo niewielki stopień mo­ dernizacji życia pozwolił zachować tam niektóre dawne, archaiczne rysy kultury pasterzy mongolskich i pamięć o tym, co nie poddaje się już naszej obserwacji. Eleci i Miangaoi należą do l u d ó w m ó w i ą c y c h językami mongolskimi i zaliczani są do mongolskich mniejszości narodowych językowo i kulturowo spokrewnionych z Chałchasami. Znaczna część Eletów, których liczbę szacuje się na ponad 5000, zamieszkuje somon Erdenebüren w ajmaku kobdoskim. Oprócz nich mieszka tam kilkanaście rodzin kazachskich. Mniejszą grupę Eletów spotykamy także w cen­ tralnej części Mongolii, na północ od jeziora Ogijn, na terenie dwóch s o m o n ó w ajmaku ar changa jskiego. Jednakże, jak sądzą niektórzy badacze (np. C h . C . Ral'din) grupa ta w znacznie mniejszym stopniu zachowała cechy charakterystyczne dla tzw. Ojratów (zachodnich Mongołów) niż grupa zamieszkująca somon Erdene­ büren \ Miangaoi, liczący ponad 4000 osób, zamieszkują (wraz z częścią Derbetów) so­ mon Miangad. Zaliczani są oni także do Ojratów, choć np. G.N. Potanin traktował ich jak zmongolizowanych Urianchajów. Najczęściej jednak wyprowadza się ich pochodzenie od Chotgojtów. Wspomina o tym także legenda, jaką opowiedziano nam w somonie Miangad. Pamiątką po wydarzeniu, jakim było oddzielenie się przodków dzisiejszych Miangatów od Chotgojtów w celu założenia odrębnego choszunu (jednostki administracyjnej feudalnego państwa .mongolskiego), co miało 1 C h . C . R а Г d i n, Etniczeskoj sostaw sowriemiennogo nasielenija Mongolsko] Narodnoj Riespubliki, [w:] Problemy etnografii i etniczeskoj istorii narodów Azii, Moskwa 1968, s. 25-26. �332 KRONIKA miejsce w końcu X V I I I w. lub na początku X I X , są m. in. aplikacje w kształcie pochwy na nóż naszywane na stroje kobiece. Do niedawna kobiety miangackie nosiły także za pasem nóż i krzesiwo. Wytłumaczenie tego faktu, tak obcego kul­ turze mongolskiej, nie zezwalającej na ogół kobietom na używanie tzw. ,,męskich" przedmiotów, jest następujące: utworzenie oddzielnego choszunu było możliwe tyl­ ko wtedy, jeśli oddzielająca się grupa liczyłaby 1000 mężczyzn (mongolskie słowo mianga znaczy tysiąc). W grupie tej nie było jednak tylu przedstawicieli tej płci, aby w i ę c zrealizować pierwotne zamiary część kobiet przebrano w stroje m ę s k i e . Kultura Eletów i Miangatów nie jawi się nam jako zupełnie biała plama na mapie etnograficznych badań. W literaturze znajdujemy nieco opisów niektórych jej dziedzin, informacje o podstawach gospodarki, kulturze materialnej, religii, folklorze, etnogenezie, obrzędach rodzinnych, zebrane m. in. przez mongolską eks­ pedycję etnograficzną w latach pięćdziesiątych (przez B. Sandaga, S. Badamchatana, L . Sonomcerena) czy wcześniej, w latach trzydziestych, przez Dżamcarano i Ceweena . Nieco materiałów dostarczyły także relacje podróżników (przede wszyst­ kim rosyjskich) oraz prace radzieckich i węgierskich ekspedycji naukowych (prze­ de wszystkim lingwistów). W bieżącym roku ekspedycja etnograficzna Mongolskiej Akademii Nauk przeprowadziła na terenie zachodniej Mongolii prace skoncentro­ wane głównie na problematyce obrzędowości rodzinnej. Na rezultaty tych prac będziemy jednak musieli trochę poczekać. Cennym źródłem do poznania dziejów i kultury interesujących nas grup są zabytki piśmiennictwa ojrackiego, pisane tzw. jasnym pismem, które zostało stwo­ rzone w 1636 r. Dzięki nim otrzymaliśmy wiele danych do historii plemion ojrackich i jej bohaterów, informacje o prawach, religii, kultach, wiedzy i t p . Nie przeprowadzono jednak do tej pory kompleksowych badań nad kulturą mongol­ skich mniejszości narodowych, nie podejmowano ważniejszych prób wyjaśnienia obserwowanych zjawisk. Członkami tegorocznej ekspedycji etnograficznej P A N byli: prof, dr Witold Dynowski (kierownik), dr S ł a w o j Szynkiewicz i autorka tego sprawozdania, repre­ zentujący I H K M P A N . Dr S. Szynkiewicz prowadził badania nad rodziną, stosunkami w e w n ą t r z tej grupy, społecznymi uwarunkowaniami jej funkcjonowania i obrzędowością. W szcze­ gólności badał on zagadnienia związane z p o k r e w i e ń s t w e m , zwyczajami rodzinnymi i dorocznymi, kultami i symboliką. W sferze pokrewieństwa i pochodzenia skon­ centrował się na regułach dziedziczenia, podziału rodu i lineażu, zakresie egzogamii i tradycjach matrylateralnej wymiany małżeńskiej oraz identyfikacji etnicznej. Za najważniejsze osiągnięcia należałoby tu uznać stwierdzenie (po raz pierwszy w terenie, a w i ę c poza źródłami pisanymi) w y s t ę p o w a n i a lineażu w Mongolii oraz zebranie d o w o d ó w na to, że utrzymanie się funkcjonujących rodów u Ojratów należy przypisać oddziaływaniu władz feudalnych przed rewolucją, które trakto­ w a ł y rody jako fragment struktury administracyjnej. W zakresie zwyczajów rodzinnych S. Szynkiewicz badał zachowanie związane z rozwodem, rolą krewnych macierzystych w życiu obrzędowym (gdzie uzyskano nowe informacje np. o pomocy przy uzdrawianiu chorego dziecka) i inne dotyczą­ ce zachowań tworzących tzw. kompleks awunkularny, obrzędowością weselną, 2 8 4 2 Podobne legendy znajdujemy u B. S a n d a g a , Mjangadyn garal üüslijn asuudlaas, Etnografijn Sudłał, Ułan Bator 1969, t. 4, s. 81-103, oraz u L . S o n o m ­ c e r e n a , Mjangad jastny dzan ujlijn tuchaj towcz temdeglel, Studia Museologica, Ułan Bator 1975, t. 2, s. 52-53. D. P e r 1 e e, Etnograf iczeskije issledowanija w Mongolsko] Narodnoj Riespublikie, [w:] Trudy VII Mieżdunarodnogo Kongriessa Antropologiczeskich i Etnograficzeskich Nauk, Moskwa 1970, t. 9, s. 346-349. Ch. L u w s a n b a l d a n , Tod üseg, tüünij dursgaluud, Ułan Bator 1975 3 4 �KRONIKA 333 pogrzebową i związaną z dzieckiem. Zebrał on nowe materiały wyjaśniające pew­ ne zwyczaje p o c h ó w k o w e dzieci i pozwalające wiązać je szerzej z obrzędowością ludów tureckich. Ustalił ponadto w y s t ę p o w a n i e cmentarzy lineażowych i potwier­ dził p o c h ó w k o w e zwyczaje wspominkowe. Po raz pierwszy w etnograficznych badaniach terenowych podjęty został temat adopcji, który jednak udało się opisać tylko częściowo. Oddzielne zagadnienie w ramach badanych zwyczajów rodzinnych stanowiła tabuizacja imion ludzkich. Badając obrzędowość doroczną, zwłaszcza noworoczną i letnią, S. Szynkiewicz wyodrębnił kompleks obrzędów związanych z początkiem lata jako konkretnego obrzędu kalendarzowego. Badania nad kultami przyniosły nowe dane na temat ofiar składanych ognio­ wi i pozwoliły stwierdzić, że obrzęd ten dokumentuje utrzymanie się do początku X X w. form wielkorodzinnych. S. Szynkiewicz badał ponadto formy kultu towa­ rzyszące zwyczajom związanym ze zwierzętami oraz zwyczaje związane z kośćmi zwierzęcymi. Próbował on także wyjaśnić zachowania powiązane z symboliką płodności oraz pojęcie siły życiowej cłiij-mor. Autorka tego sprawozdania, zbierając materiały do zagadnienia „Kultura l u dyczna pasterzy mongolskich" uzyskała informacje odnośnie do form rozrywki spotykanych najczęściej wśród pasterzy (należących do poszczególnych grup płci i wieku) uwzględniając zmiany, jakim podlegały zarówno same zachowania l u dyczne (gry, zabawy itp.), jak i ich popularność. Baczniejszą u w a g ę zwróciłam przede wszystkim na formy, których korzenie sięgają odległej przeszłości, mające w i e l o w i e k o w ą tradycję w kulturze mongolskiej, takie jak „trzy gry mężnych" (erijn gurwan naadam) tj. w y ś c i g i koni, zapasy i łucznictwo oraz cagaan mod, ałag melchij, choroł, ger barich, szagaj, domino i szachy. Podjęłam próbę w y j a ś ­ nienia ich miejsca i roli w kulturze, przyczyn przetrwania i zmian w pełnionych funkcjach społeczno-kulturowych. P r ó b o w a ł a m ponadto określić przyczyny i oko­ liczności zaniku innych, występujących dawniej, form rozrywki pasterzy. We wszystkich zachowaniach ludycznych (przede wszystkim w grach i zaba­ wach) starałam się odnaleźć nici łączące je z kulturą widzianą szerzej, traktując je jak soczewkę skupiającą niektóre cechy tej kultury. Szukałam w nich m. in. odbicia dawnych obrzędów, wierzeń i kultów, stosunków społecznych, charakteru gospodarki itp. Interesowały mnie czasowo-przestrzenne ramy tych form- oraz ich spontaniczna przypadkowość, jak i organizacja, to co powszednie i co należy do zespołu zachowań świątecznych. Oddzielne pytania dotyczyły zachowań uczestni­ k ó w gier i zabaw, w i d z ó w i „aktorów", prób przywołania szczęścia, wspomożenia losu lub zapeszenia przeciwnika. Nieco mniej miejsca, z uwagi na brak czasu, poświęciłam warunkom sprzyja­ jącym rozwojowi poszczególnych form rozrywki, takim jak charakter środowiska naturalnego, rodzaj potrzeb kulturalnych, rozplanowanie przestrzenne, np. centrum somonowego, brygad i aili (grup jurt powiązanych w s p ó l n y m i zadaniami gospodar­ czymi) pasterskich i odległości między nimi w odpowiednich porach roku, rytm przekoczowań i in. Za najważniejsze rezultaty prac, jakie przeprowadziłam w bieżącym roku, uznałabym ustalenie związków między niektórymi grami i zabawami a obrzędami dorocznymi i rodzinnymi, przede wszystkim tzw. obrzędami przejścia, gdzie owe formy w y s t ę p u j ą w y r a ź n i e w funkcjach wspomagających obrzęd lub odzwiercied­ lających jego dawne rysy i znaczenie. U z y s k a ł a m także, po raz pierwszy w terenie, informacje o zakazach dotyczą­ cych niektórych zabaw (np. lalkami i figurkami zwierząt: psa i wrony). Zakazy te miały podłoże religijno-magiczne i związane były z wierzeniami, iż zabawa przedmiotem ukształtowanym np. tak jak lalka na podobieństwo człowieka lub �334 KRONIKA figurkami niektórych zwierząt może sprowadzić nieszczęście na rodzinę bawiącego się nim dziecka. Brak lalek w tradycyjnym zestawie zabawek dziecięcych, który nurtował wielu mongolistów, w i ą ż e się silnie z funkcjami, jakie pełniły figury mające kształt człowieka (robione przez łamów) w obrzędach mających na celu 'oczyszczenie np. jurty i zamieszkującej ją rodziny z niepowodzeń lub chorego z nękającej go niemocy. Przy badaniu genezy niektórych form rozrywki zapisałam wiele legend z w i ą ­ zanych z powstaniem lub przeniknięciem owych form na tereny Mongolii. Na tym przykładzie uwypuklają się bardzo wyraźnie kulturowe w p ł y w y Chin. Zaznaczają się one ponadto w utrzymującym się do dziś nazewnictwie przedmiotów u ż y w a ­ nych przez uczestników różnych gier oraz w towarzyszącym tym grom słownictwie. Równolegle do prac polskich członków ekspedycji, jej tłumacz, pracownik n a ­ ukowy MAN, D. Tangad, prowadził badania nad słabo jeszcze poznaną sferą k u l ­ tury mongolskiej, jaką jest symbolika. Przedmiotem jego badań była symbolika różnych rodzajów ruchu, kolorów, figur geometrycznych, liczb, słów (przede wszyst­ kim sajn, tzn. dobry, pozytywny i sajchan — ładny) oraz zwierząt należących do 12-letniego cyklu kalendarzowego, w którym każdy rok oznaczony jest n a z w ą jed­ nego z 12 zwierząt, np. myszy, krowy, tygrysa itd. Oprócz tych 12 zwierząt, przed­ miotem szczególnej uwagi Tangada była symbolika psa. Otrzymał on tam wiele interesujących informacji, wskazujących m.in. na mitologiczne związki pochodze­ niowe psa i człowieka, znajdujące swój wyraz m.in. w obrzędach i zwyczajach pochówkowych. W somonie Erdenebiiren członkowie ekspedycji zostali zaproszeni do uczestnic­ twa w weselu, jako goście strony pana młodego. Mieliśmy w i ę c nieczęstą okazję obserwowania współczesnego obrzędu weselnego, sporządzenia dokumentacji foto­ graficznej i porównania zachowań, których byliśmy świadkami z informacjami znanymi nam z literatury i dotyczącymi wcześniejszych okresów . W somonie Miangad natomiast obserwowaliśmy dwudniowe święto naadom, organizowane dla uczczenia kolejnej rocznicy z w y c i ę s t w a Rewolucji 1921 r. i pod­ sumowania w y n i k ó w roku gospodarczego. Zasadniczym punktem naadomu były, jak to jest w zwyczaju, wyścigi koni należących do różnych grup wieku i zapasy. Obserwacje, jakie przeprowadziliśmy dostarczyły nam wielu informacji o zacho­ waniach uczestników, o samej organizacji i oprawie tego święta, o kontynuacji bądź też zaniku tradycyjnych zwyczajów naadomowych. 5 Iwona Kabzińska-Stawarz T R A D Y C J A W E WSPÓŁCZESNEJ K U L T U R Z E MONGOLSKIEJ REPUBLIKI LUDOWEJ Sale Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Warszawie goafciły w dniach 24 i 25 października 1978 r. uczestników wydarzenia wielce w a ż n e g o i interesującego nie tylko dla mongolistów. Wydarzeniem tym była konferencja zorganizowana przez pracowników w y ż e j wymienionych insty­ tucji, etnografów zajmujących się problematyką mongolską. Obok n a u k o w c ó w polskich uczestniczyli w niej także goście reprezentujący niektóre ośrodki mongolistyki w Europie, Azji i Australii, etnografowie i językoznawcy. Jak podkreślił prof, dr Witold Dynowski otwierając konferencję, sale, w któ­ rych prezentowano referaty i miejsca, gdzie goszczono uczestników tego zebrania, 5 Np. B. C h . T o d a j e w a, Swaďba noj filologii, Moskwa 1974, s. 250-255. u Eljutow, [w:] Issledowanija po wostocz- �KRONIKA 335 są materialną częścią instytucji związanych od dawna z polskimi studiami nad kulturą Mongolii. Z Uniwersytetem Warszawskim łączą się np. nazwiska S. K o ­ walewskiego, W. Kotwiczą, T. Lewickiego, współcześnie zaś S. Kałużyńskiego. I H K M P A N stał się natomiast gniazdem, w którym narodziła się i została zreali­ zowana koncepcja polskiej ekspedycji etnograficznej do Mongolii, mającej już s w ą kilkunastoletnią historię. Dzięki tej ekspedycji udało się nawiązać bezpośred­ nią współpracę z Mongolską A k a d e m i ą Nauk, reprezentowaną przez jej przewod­ niczącego prof. Szerendyba i kierownika Instytutu Historii prof. Nacegdordża, oraz wyjaśnić wiele procesów kulturowych .zachodzących w tym wybitnie pasterskim kraju Azji. Referaty, jakie zostały wygłoszone podczas konferencji, zostaną przedstawio­ ne (niejednokrotnie w wersji znacznie rozszerzonej) w najbliżym tomie „Etnografii Polskiej". W tym miejscu ograniczam się w i ę c tylko do zasygnalizowania faktu zorganizowania spotkania tego rodzaju i podania (w ogromnym skrócie) zasadni­ czych informacji o problematyce poruszanej przez autorów poszczególnych re­ feratów. Zakres tematyczny konferencji był bardzo szeroki. Hasło, pod jakim została ona zorganizowana („Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej"), zezwalało na .znaczną dowolność i umożliwiało wielokierunkowe po­ szukiwania tego, co należało do innej epoki, lecz co funkcjonuje jeszcze w kul­ turze współczesnej Mongolii, w zmienionym niejednokrotnie znaczeniu i formie. Tak szerokiemu sformułowaniu problemu zawdzięczamy też i to, że uczestniczyć w niej mogły aktywnie osoby zajmujące się różnymi sferami kultury mongolskiej, a nie tylko w ą s k i e grono specjalistów. Referaty zaprezentowane przez uczestników konferencji można podzielić na kilka grup tematycznych: 1) generalne rozważania nad niektórymi podstawowymi cechami współczesnej kultury mongolskiej; 2) podłoże współczesnych procesów społeczno-kulturowych i jego ślady we współczesnej kulturze Mongolii; 3) niektóre cechy kultury materialnej pasterzy mongolskich; 4) wierzenia, obrzędy, kulty i inne elemety tzw. kultury duchowej; 5) język i zabytki, piśmiennictwa jako źródło etnograficzne w badaniach kul­ tury mongolskiej. Autorzy referatów bazowali na różnych źródłach, od literatury i ikonografii poprzez materiały pochodzące z badań terenowych do kolekcji muzealnych. Ad. 1. W referacie wprowadzającym prof, dr Zofia' Sokolewicz, reprezentu­ jąca Uniwersytet Warszawski, przedstawiła swe rozważania nad funkcjami kultury tradycyjnej we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie mongolskim (Functions of Traditional Culture in the Modern Mongolian Society). Wykorzystując przede wszystkim mate­ riały terenowe, stanowiące rezultat badań polskiej ekspedycji etnograficznej, starała się ona udokumentować tezę o częściowej adaptatywności tradycyjnych w z o r ó w do współczesnej kultury pasterzy mongolskich, wiążąc to zjawieko m.in. z tzw. urbanizacją stepu. Mówiąc o tych cechach tradycyjnych w z o r ó w zachowań, które utrzymują się do dziś, wspomniano m.in. o stosunku do zwierząt i przyrody, o formach nauki, pasterstwa i in. Określono także po krotce możliwości, jakie stwarza współczesna kultura indywidualnej ekspresji potrzeb i charakterów jed­ nostek, a w i ę c ich samorealizacji, porównując je z warunkami kultury tradycyj­ nej. W swym referacie Z. Sokolewicz podkreśla ogromne znaczenie etnograficz­ nych badań terenowych w Mongolii dla poznania ogólnych prawidłowości zmian społeczno-kulturowych, transformacji, rozkładu i zachowania się e l e m e n t ó w tra­ dycyjnych w warunkach tych zmian oraz dla lepszego zrozumienia w ł a s n e j k u l ­ tury i jej tradycji. �336 KRONIKA Ad. 2. Niektóre rysy procesów społeczno-kulturowych, jakie zaszły i zachodzą nadal w Mongolii, zostały omówione w kilku referatach, zaliczanych w zaprezen­ towanym tu przeze mnie podziale tematycznym do grupy drugiej. Dr G. Cerenchand, pracownik naukowy Mongolskiej Akademii Nauk, repre­ zentujący na konferencji kraj, będący przedmiotem badań jej uczestników, na­ kreśliła niektóre cechy procesu tworzenia się współczesnego narodu mongolskiego <K niekotorym woprosam etniczieskogo processa w MNR), kontynuując swym wy­ stąpieniem tradycje etnografii mongolskiej, w której wiele miejsca poświęcono badaniom nad etnogenezą, kulturą grup etnicznych zamieszkujących Mongolię i jej przeobrażeniom oraz tworzeniu się jednego narodu mongolskiego w warun­ kach ustroju socjalistycznego. Tezę o zacieraniu się różnic kulturowych między poszczególnymi narodowościami udokumentowała ona wynikami badań tereno­ wych, na których podstawie stwierdzono wytworzenie się znacznych podobieństw w języku, obyczajach, odzieży, stosunkach społecznych (przede wszystkim rodzin­ nych) i ekonomicznych, obrzędach itp. Określono tu także rolę rodziny jako n o ś ­ nika tradycji i cech kulturowych charakterystycznych dla poszczególnych grup etnicznych M R L . Zastanawiając się nad zjawiskami sprzyjającymi rozwojowi pro­ cesu integracji kulturowej, G . Cerenchand wskazała na takie czynniki, jak mał­ żeństwa mieszane oraz podobieństwo struktury ekonomicznej i podstaw egzystencji poszczególnych narodowości. Odległego już dziś podłoża historyczno-kulturowego procesów, jakie obserwu­ jemy dziś w Mongolii, sięgał referat prof. dr. Anatolija Chazanowa (ZSRR) pt. Some Notes on the Origin of Genghis Khan's State. Warunki życia i ogólny obraz kultury jednej z grup etnicznych zamieszku­ j ą c y c h Mongolię scharakteryzowała dr E r i k a Taube (NRD). Jej referat zatytuło­ wany Sowriemiennoje polożienije tuvňncevo siewiero -zapada MNR oparty był także n a wynikach badań terenowych i stanowił rodzaj miniaturowej (z uwagi na ogra­ niczone ramy czasowe poszczególnych wystąpień) monografii. Badając kulturę T u w i ń c ó w M R L , E . Taube zwróciła u w a g ę na utrzymywanie się niektórych tra­ dycyjnych zachowań w kulturze tej grupy. S ą one obecne m.in. w sferze pracy (zajęć podstawowych i dodatkowych), w typie domostwa i jego wyposażenia, w zwyczajach i obrzędach rodzinnych, w charakterze kontaktów między krew­ nymi, w ustnej twórczości, np. bajkach, w których dźwięczą jeszcze echa dawnych w i e r z e ń szamańskich. Spojrzenie na kulturę T u w i ń c ó w M R L odbiegało od trady­ cyjnego opisu etnograficznego. Próbowano tam przede wszystkim połączyć infor­ macje dotyczące poszczególnych dziedzin kultury, ukazać funkcjonowanie poszcze­ gólnych zachowań, systemowe powiązania i ich znaczenie, przedstawiając tę kul­ turę jako zjawisko barwne i dynamiczne. W poszukiwaniu w y j a ś n i e ń obserwowanych zjawisk dr Taube sięgnęła m i n . do w a r u n k ó w życia, położenia geograficznego i kontaktów sąsiedzkich T u w i ń c ó w z innymi narodami, np. Kazachami. Bardziej szczegółowe tematy, związane z przeobrażeniami społeczno-kulturalnymi, podjęli: Roberte Hamayon i K u r u m i Sugita (Francja) oraz Jacek Olędzki i Lech Mróz, reprezentujący Uniwersytet Warszawski. Referat przedstawiony przez R. Hamayon, członka Equipe Ecologie et Anthro­ pologic des Sociétés Pastorales, dotyczył w ł a d z y mężczyzn przekazanej poprzez j ę z y k kobiet i zawierał analizę opozycji: junioralny-senioralny, wyrażających się w sferze płci, wieku i pozycji społecznej. Dzięki tej analizie otrzymaliśmy se­ mantyczny obraz tych opozycji. Przykłady z tzw. „języka kobiet" operującego ekwiwalentami tabuizowanych zwrotów umieszczono w kontekście wielu innych p r z e j a w ó w binarnego przeciwieństwa junioralności i senioralnośai. Japonka K . Sugita, wchodząca również w skład w y ż e j wymienionej ekipy, szeroko o m ó w i ł a zmiany, jakim podlegała pozycja kobiety mongolskiej w różnych �KRONIKA 337 okresach historycznych, na różnych terenach tego kraju, poszukując r ó w n i e ż przy­ czyn tych przeobrażeń. Jej referat (Notes on the Role and Status of Mongolian Women) przygotowany został na podstawie bogatego zestawu źródeł pisanych. Omówiono w nim m.in. miejsce i rolę kobiety w rodzinie i grupie krewniaczej, charakter związków seksualnych, zwyczaje związane z m a ł ż e ń s t w e m , przywileje i zakazy obowiązujące kobiety. Dr J . Olędzki i mgr L . Mróz brali wielokrotnie udział w pracach polskiej ekspedycji etnograficznej w Mongolii. Ich referat Narodnoje priedstawlienije 0 choroszim skotowodie (Wizerunek dobrego pasterza) powstał też przede wszyst­ kim na bazie - materiałów ekspedycyjnych. Przedstawiono w nim pewien model — ideał pasterza, preferowany obecnie w Mongolii, zwracając u w a g ę na zachowania osób, które można by określić mianem dobrych pasterzy, ich stosunek do zwierząt 1 ludzi oraz walory duchowe i moralne. Ad. 3. Niektórym cechom materialnej kultury Mongołów, a raczej m o ż l i w o ś ­ ciom odtworzenia ich na podstawie źródeł, jakimi są zachowane do dziś formy ustnej twórczości pasterzy, p o ś w i ę c o n y był referat prof. dr. Walthera Heissiga (RFN) Reconstructing Mongolian Material Culture from Literature Sources. W re­ feracie cytowane były fragmenty poezji ludowej, oracji i życzeń (ogłoszonych dru­ kiem lub zebranych w terenie), jakie wypowiadano np. podczas produkcji woj­ łoku, strzyżenia owiec i innych prac sezonowych i w których m ó w i się wiele 0 cechach zwierząt i uzyskanych od nich produktów, o sposobach ich obróbki 1 wykorzystania przez człowieka. Podano też np. tekst oracji będącej opisem pro­ dukcji archi, mongolskiej wódki. Dokładnie opisano także, cytując słowa życzeń, proces zdobienia przedmiotu. Wypowiedziane słowa dotyczyły nie tylko samego aktu tworzenia mandali, będącej ornamentem, lecz były również śladem wierzeń, według których owa mandola była symbolem świątyni — domu Buddy. Ad. 4. Kolejna grupa referatów poświęcona była niektórym obrzędom, zacho­ waniom, wierzeniom itp. wchodzącym w skład tzw. kultury duchowej. Do grupy tej należały przede wszystkim referaty członków ekspedycji etnograficznej P A N dr. Sławoja Szynkiewicza, dr. Jerzego S. Wasilewskiego i mgr Iwony Kabzińskiej-Stawarz oraz referat przedstawiciela M R L prof. dr. C h . L u w s a n d ż a w a . Bazą wszystkich referatów były materiały pochodzące z badań terenowych. Referat dr. Szynkiewicza Wedding as Ceremonial Confirmation by Relating to Culture Past (Wesele jako obrzęd uświęcenia przez przeszłość kulturową) w y j a ś ­ niał niektóre zachowania uczestników obrzędu weselnego, np. odizolowania panny młodej od jurty, w której ma się o d b y w a ć część wesela, jakby uznawalno ją za zmarłą, i następnie wynoszenia jej przez drzwi jurty, w której przebywała; ob­ mywanie twarzy członków orszaku weselnego, gdy zatrzymują się oni przy skrzy­ żowaniu dróg; przyjazd mężczyzny po żonę z bronią, zawody towarzyszące weselom i in. Wyjaśnienia tych zachowań szukano m.in. w ich sankcji mitologicznej, w for­ mach funkcjonowania w kulturze mongolskiej kategorii ż y w y - m a r t w y , swój-obcy, przyjazny-podstępny itp., w bogatym zespole symboliki płodności i siły o ż y w i a ­ jącej oraz w wierzeniach religijnych. Innego rodzaju zachowania, obserwowane dziś jeszcze w Mongolii i związane z p r z y w o ł y w a n i e m pomyślności, wyjaśnił J . S. Wasilewski, m ó w i ą c o podstawo­ wych kategoriach języka symbolicznego w kulturze tradycyjnej Torgutów Ałtaju (Basic Categories of the Symbolic Language in the Traditional Culture of the Altai-Tor guts). Analizując takie zachowania, jak np. sposoby leczenia chorych, rozbijania kości suudżny jas przed ś w i ę t e m noworocznym Cagaan Sar, zakaz za­ trzymywania się jeźdźców przy tej kości leżącej w stepie, sposoby obchodzenia się z ciałem dziecka zmarłego przed trzecim rokiem życia i in., umieścił je w kate­ goriach opozycji mających charakter dychotomiczny, takich jak: pełne-puste, zgu­ bione-znalezione, ś w i a d o m e - n i e ś w i a d o m e , ruch obrotowy zgodny ze S ł o ń c e m i prze22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �338 KRONIKA ciwny oraz wszelkie rytualne inwersje, będących elementami najprostszej wizji świata i najprostszej kategoryzacji zjawisk na „tak" i „nie", mniej skomplikowa­ nej np. od wizji kosmogonicznych i mitologicznych, w których dominują podziały na 3 części (triady). Hipotetyczną koncepcję o związku mongolskiej gry cagaan mod z kultem płodności (Mongolsřcaja igra cagaan mod как otrażienije kulta přírody i ognia) przedstawiła I . Kabzińska-Stawarz ( I H K M PAN). Związki te dostrzegła ona ana­ lizując m.in. czas, w jakim gra ta pojawia się najczęściej, jej w y s t ę p o w a n i e w uświadamianej do dziś przez część pasterzy roli impulsu dla odradzającej się i rozwijającej przyrody, oraz nazewnictwo. Ten ostatni element poddany analizie pozwala przypuszczać, że korzenie cagaan mod sięgają zachowań związanych z kultem ognia. Autorka referatu starała się udowodnić, iż między kultem ognia a kultem płodności, będącym częścią kultu przyrody, istnieje szereg powiązań. Za najważniejsze należałoby tu uznać w y s t ę p o w a n i e postaci kobiecych jako obiektu tych kultów (matki Ognia i matki Ziemi). Kobieta zaś, przez swe funkcje repro­ dukcyjne, wiązana jest jednoznacznie we wszystkich kulturach z płodnością. Prof. dr Ch. L u w s a n d ż a w m ó w i ł o niektórych tradycyjnych zwyczajach z w i ą ­ zanych z mlekiem (On some Traditional Customs Connected with Milk among Mongols). Przedstawił on szereg zachowań, w których mleko w y s t ę p u j e w funkcji magicznej i ceremonialnej, towarzyszących przede wszystkim obrzędom rodzinnym, gospodarskim i większości świąt. Poruszył także mniej znaną stronę tego intere­ sującego zagadnienia, jaką są zakazy związane z mlekiem, np. zakaz ofiarowywa­ nia opiekunom przyrody mleka wielbłądzic z obawy, iż mogłoby to spowodować nadmierne opady śniegu, zakaz częstowania sąsiadów i obcych mlekiem przez 3 dni po dokonaniu kastracji zwierząt i in. Zastanawiając się nad przyczynami powszechnej obecności mleka i jego produktów w obrzędach prof. L u w s a n d ż a w w s p o m n i a ł o wielkiej randze białego koloru w kulturze mongolskiej, o diecie pasterza opartej na produktach mlecznych i pracochłonności, jakiej wymaga ich przygotowanie. Ad. 5. Językoznawców reprezentował prof, dr Stanisław Kałużyński, który mówił o Systemie imion własnych w „Tajnej historii Mongołów". Wychodząc od analizy imion męskich i kobiecych zawartych w tym wciąż jeszcze na nowo od­ krywanym źródle do historii i kultury Mongolii i charakterystycznych dla Mon­ gołów okresu dynastii Czyngis-chana, wyodrębnił on kilka kategorii imion w ł a s ­ nych. Nawiązując następnie do współczesnego języka, poinformował on o tym, j a ­ kiego rodzaju imiona zachowały się do dzisiaj, jakie uległy zmianom (np. roz­ szerzeniu lub zawężeniu zakresu znaczeniowego), które wreszcie z nich nie do­ czekały się swej dziejowej kontynuacji. Na zakończenie zorganizowano tzw. obrady okrągłego stołu. Spotkanie to przerodziło się w ze wszech miar pożyteczną w y m i a n ę informacji o pracach ośrod­ ków, które były reprezentowane przez uczestników warszawskiej konferencji mongolistyeznej, o kierunkach prowadzonych przez nie badań, osiągnięciach po­ szczególnych pracowników i zespołów oraz o zamierzeniach na przyszłość. Dla uczestników konferencji zorganizowano także całodzienną wycieczkę auto­ karową do Żelazowej Woli, Łowicza i Nieborowa. Wysłuchali oni także pięknego koncertu muzyki cerkiewnej, który odbył się w niecodziennej oprawie kościoła ewangelickiego na PI. Małachowskiego w Warszawie. Iwona Kabzińska-Stawarz �KRONIKA 339 OGÓLNOPOLSKI PRZEGLĄD K U L T U R Y L U D O W E J P O L S K I C H GÓR Pod h a s ł e m „Drzewiej" w dniach 7 i 8 października 1978 r. odbyła się w Istebnej na terenie Beskidu Śląskiego sesja poświęcona kulturze ludowej pol­ skich gór. Zorganizowana ona została przez Studenckie Koło Przewodników Bes­ kidzkich w Katowicach, które powstało w 1963 г., jako pierwsze tego rodzaju stowarzyszenie studenckie w Polsce, utworzone na mocy porozumienia zawartego pomiędzy Radą Naczelną Z S P i Zarządem G ł ó w n y m P T T K . Wśród bogatej i róż­ norodnej działalności tego Koła, jak rajdy, sejmiki turystyczne, opracowywanie nowych i atrakcyjnych szlaków, pozwalających na poznanie zapomnianych rejo­ n ó w Beskidów, wydawnictwa szkoleniowe, zakładanie tzw. „chatek", spełniają­ cych rolę schronisk itp., na szczególną u w a g ę zasługuje zainicjowana w 1978 r. akcja, mająca na celu zwrócenie uwagi na trwałe wartości kultury ludowej mieszkańców polskich gór. Ideę tego przedsięwzięcia najlepiej zilustrują słowa samych organizatorów, zawarte w programie wspomnianej sesji: „Stary czas ustę­ puje nowemu. Ginie tradycja, obyczaj, regionalne budownictwo, milknie muzyka, śpiew i gwara góralska... Zmienia się oblicze współczesnej wsi. Zachowane po dziś dzień relikty dawnej kultury ludowej przechodzą w zapomnienie... Niech ten przegląd organizowany odtąd rokrocznie będzie próbą zwrócenia uwagi na nieprzemijające wartości drzemiące w góralskiej kulturze ludowej. Może uda nam się je obudzić, przywrócić dawny blask tak, jak d r z e w i e j bywało". Zainte­ resowanie kulturą ludową Studenckiego Koła Przewodników Beskidzkich w K a ­ towicach przejawia się również w jego wydawnictwach. Wśród opracowań na u w a g ę zasługują: P. Bednorza, Kilka uwag na temat etnografii (1974) i A. P a ł u bickiego, Góralszczyzna (1978) oraz Redyk (1978). Celem tych publikacji, stano­ wiących materiał szkoleniowy, jest zapoznanie przewodników studenckich z okre­ ślonym działem kultury ludowej, np. budownictwem, strojem, pasterstwem i in­ nymi, bowiem —• jak pisze A. Pałubicki — „przewodnictwo to nie tylko umiejęt­ ność przepowadzenia grupy... to również umiejętność zainteresowania uczestników wycieczek otaczającą ich kulturą ludową góralszczyzny" (Góralszczyzna, Kato­ wice 1978, s. 3). Założenia powyższe zadecydowały w dużym stopniu o zorganizowaniu oma­ wianej sesji, do udziału w której zaproszono zarówno szerokie grono studenckich działaczy turystycznych z całej Polski, jak też przedstawicieli dyscyplin nauko­ wych, zajmujących się problematyką karpacką. Inauguracyjny referat pt. U gó­ rali polskich wygłosił R. Reinfuss, dając przegląd kultury ludowej grup etnogra­ ficznych terenów górskich, bogato ilustrowany przeźroczami. Muzyka górali pol­ skich była przedmiotem prelekcji A. Szurmiak-Boguckiej. Referat ten, którego poszczególne partie egzemplifikowane były w y s t ę p a m i kapeli podhalańskiej z B u ­ kowiny Tatrzańskiej, należał do szczególnie atrakcyjnych i cieszył się powszech­ nym aplauzem. Należy żałować, iż w zakresie folkloru góralskiego zabrakło zapo­ wiedzianego odczytu T. Staicha na temat poezji. Kolejna grupa referatów dotyczyła Beskidu Śląskiego, na obszarze którego odbywała się powyższa sesja. Referat problemowy określający Beskid Śląski jako region etnograficzny wygłosiły Z. Szromba-Rysowa i D. Tylkowa, przedstawiając między innymi zainteresowania tym regionem, jego zróżnicowania kulturowe, a także tematykę oraz wyniki podejmowanych prac, zwłaszcza przez Zakład Etno­ grafii I H K M P A N w Krakowie, kontynuowanych obecnie przez Pracownię Etno­ graficzną. Uzupełnieniem tego wystąpienia był komunikat T. Dobrowolskiej na temat aktualnej działalności badawczej Katedry Etnografii Słowian U J na obsza­ rze Beskidu Śląskiego. Chłopskie pamiętniki stanowiły przedmiot referatu Jana Brody, badacza re­ gionalnego z Górek Wielkich koio Brennej, który dokonał szczegółowej analizy �340 KRONIKA różnych form tzw. „zapiśników". Kolejna w y p o w i e d ź A. Kopoczki o instrumen­ tach ludowych Beskidu Śląskiego ilustrowana była przez dziecięcy zespół muzyczny z Istebnej-Zaolzia, kierowany przez Józefa Brodę. W tym miejscu wypada jeszcze w s p o m n i e ć o w y s t ę p i e amatorskiego zespołu pieśni i tańca z Jaworzynki. Godne podkreślenia wydaje się zaproszenie do udziału w przeglądzie kultury ludowej polskich gór w Istebnej badaczy folkloru Beskidu Śląskiego (leżącego na terytorium Czechosłowacji). Jako prelegenci wystąpili tam D. Kadłubiec i J . O n drusz, którzy zapoznali uczestników sesji z problematyką prac badawczych prowa­ dzonych przez ośrodki polskie w Karwinie i Ostrawie. Akcentem finalnym tych wypowiedzi b y ł w y s t ę p polskiego zespołu folklorystycznego „Gorol" z Jabłonkowa, który na tym terenie działa już od 1948 r. Omawiając sesję trudno pominąć oprawę plastyczną sali obrad w schronisku „Zaolzianka", przygotowaną przez H . Antoszewską. Zgromadzone eksponaty kul­ tury ludowej z Beskidu Śląskiego Wielokrotnie ilustrowały przedstawianą w w y s t ą ­ pieniach problematykę. Kończąc należy podkreślić raz jeszcze cenną inicjatywę podjętą przez Stu­ denckie Koło Przewodników Beskidzkich w Katowicach, które potrafiło tak zna­ komicie przygotować i zorganizować sesję, a także zainteresować nią szerokie gro­ no przewodników górskich, prelegentów, obserwatorów oraz przedstawicieli środ­ k ó w masowego przekazu. Potrafili również stworzyć przyjemną i koleżeńską atmo­ sferę, która stanowiła jeszcze jeden walor tego interesującego i ważnego spotkania. Należy im się za to szczególne uznanie. Nawiązana współpraca z etnografami, której waga wielokrotnie podkreślana była przez organizatorów sesji, będzie z obo­ pólną korzyśdią nadal kontynuowana w zaplanowanych kolejnych spotkaniach w różnych regionach Polskich Karpat. Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa SYMPÓZIUM O C H O T Á R N Y C H S I D Ł A C H , T J . O S A D A C H P O Ł O Ż O N Y C H P O Z A C E N T R U M W S I . C Z A D C A , 10-12 X 1978 Polskim etnografom znana jest inicjatywa czechosłowackiej sekcji międzynaro­ dowej komisji do badania kultury w Karpatach i na Bałkanach. W ostatnim dzie­ sięcioleciu zorganizowała ona kilka różnotematycznych konferencji z udziałem międzynarodowych uczestników. Poza tym z inicjatywy poszczególnych podkomisji w ostatnich latach odbyło s i ę szereg seminariów z udziałem badaczy krajowych. Jednym z nich było Sympózium o chotdrnych sidłach, tj. osadach położonych poza macierzystą wsią na obszarze gminy, który w języku słowackim określa się sło­ wem chotár. W tłumaczeniu oznacza to wszystkie ziemie (pola, łąki, lasy itp.) na­ leżące do wsi, a w i ę c również obszary znajdujące się poza granicą gruntów stale uprawianych. Przedmiotem sympozjum były zatem osady na takim właśnie obsza­ rze położone; odbyło się ono w Czadcy na Kisucach. Ideę tego spotkania podjęła podkomisja do stosunków społecznych założona w 1972 r. Przy organizacyjnej po­ mocy Kisuckiego Muzeum, kierowanego przez P. Maráky'ego, obrady toczyły się w ciągu dwóch dni, w czasie których referaty wygłosili czescy i słowaccy etno­ grafowie oraz przedstawiciele historii* i geografii. Pierwotny plan urządzenia sympozjum o problematyce osadniczej, specyficz­ nej dla karpacko-bałkańskiej wsi, przewidywał jako jego przedmiot kopatiice (tzn. osady rozrzucone po zboczach gór typu przysiółkowego, powstałe na gruncie go­ spodarki żarowej). Specyficzne warunki, jakie osady te stwarzają w dziedzinie gospodarowania, kultury i stosunków społecznych rzutują na wiele zagadnień etno­ graficznych, łącząc tym samym zainteresowania poszczególnych podkomisji. W y - �KRONIKA 341 chodząc wszak z etnograficznej specyfiki przysiółkowych, wysoko w górach położo­ nych osiedli typu kopanice, tematyka sympozjum rozszerzyła się na wszystkie rol­ nicze satelitarne osady. Poza kopanlicami są to na czechosłowackich ziemiach siedziby izolowane od macierzystej wsi ramionami rzek (na Słowacji w dorzeczu Dunaju i dolnym biegu Wagu), osady związane z uprawą winorośli, rozproszone górskie osiedla, założone przez drwali i innych robotników w pobliżu przemysło­ wych zakładów (np. hut szkła), które z czasem przemieniły się w rolnicze osady i inne. W przeciwieństwie do centralnych, macierzystych siedzib, które spełniały wielostronne kulturowo-społeczne role, osady tzw. satelitarne charakteryzowały się swym pierwszoplanowym przeznaczeniem produkcyjnym. Potrzeba wytwarza­ nia nadawała tym osadom cały szereg kulturowych i społecznych cech. Od potrzeb produkcyjnych zależały bowiem czas ich zamieszkania, kto z członków rodziny tam się osiedlał, jakiego typu i jaką techniką p o w s t a w a ł y tam domy, jakie było ich wyposażanie itp. O tym, jak siedziby te przemieniały się w trwałe osady, świadczy ich dążenie do dorównania społeczno-kulturowym poziomem do centrum wsi, polepszająca się komunikacja, zakładanie szkół, cmentarzy. W parze z tymi emancypacyjnymi dążeniami formuje się też. grupowa świadomość mieszkańców tych odległych osiedli. Cała problematyka osadnictwa satelitarnego stanowiła przedmiot omawianego sympozjum, którego większość referatów zostanie opubli­ kowana w „Slovenským Národopisie". Pierwszą część stanowiły referaty ogólne. Zagadnienie genezy tego osadnictwa na Słowacji wraz z jego społeczno-gospodarczymi uwarunkowaniami omówił P. Horváth z Instytutu Historycznego S A V , Poza osadami rolniczymi, którym w referacie poświęcił najwięcej miejsca, zwrócił u w a g ę na powstanie osad drwali, szklarzy, robotników wypalających węgiel drzewny i inne, które z czasem zyskały wyraz rolniczy i są u w a ż a n e za osady typu kopanice. Poza nimi zajął się taż nierolniczym! osiedlami, jak osady uzdrowiskowe, klasztory itp. Następnie J . Podolák omówił sezonowe osadnictwo pasterzy i hodowców bydła. Charakterystykę regionalnych t y p ó w tych osad na Słowacji zakończył ich klasyfikacją, rozróżnia­ jąc: zimowe owczarskie szałasy oraz zimowe i letnie stajnie położone na granicy wsi (tzw. stajnie chotárne). Prześledził ich rozwój i sposób, w jaki zamieniły się na trwałe siedziby. Referat V . Frolca dotyczył sezonowych osiedli we wschodniej części P ó ł w y s p u Bałkańskiego. Na przykładzie analogii z osadami w Bułgarii, wschodniej Serbii i Macedonii wskazał potrzebę takich badań na skalę między­ narodową. Druga grupa referatów dotyczyła wybranych, etnograficznych zagadnień oma­ wianych osiedli i ich mieszkańców. J . Langor zajął się zależnościami pomiędzy przysiółkowym osadnictwem typu kopanice na Wołoszyczyźnie a tradycjami w o ł o s ­ kiej kolonizacji w zachodnich Karpatach. Zależności te śledził na przykładzie ty­ p ó w domów, wskazując na różnice w odniesieniu do b u d y n k ó w położonych w niż­ szej, centralnej części wsi. J . Vařeka i A. Plessingerová omówili sposób mieszka­ nia w sezonowych osadach słowackich Jaworników. O mieszkańcach morawskich kopanie jako zamkniętej społeczności mówił P. Popelka, wskazując na przykładzie wyboru małżeńskiego partnera na różnice w stosunku do mieszkańców dolnych, macierzystych wsi. Tendencje do endogamii pierwszej grupy mieszkańców udo­ wadniał za pomocą metryk od 1898 r. aż po czasy współczesne. To zagadnienie śledzili też L . Kužela i P. Salner na terenie Kisuc, dochodząc w badaniach do tych samych wniosków. J . Kandert zajął się społecznym znaczeniem czasowo za­ mieszkiwanych d o m ó w zakładanych przy Winnicach wsi Sebechleby w historycz­ nej krainie Hont. Do problematyki tej zaliczyć należy referat J . Botika, który omówił zagadnienie zamieszkiwania w dwóch miejscach przez rolnicze rodziny we wsi Hrušov (region Hont). Stwierdził, iż wraz z rozwojem (od przełomu naszego wieku) trwałego osiedlania się na wykarczowanych terenach nie zanikły wiejskie �342 KRONIKA mieszkania, a zmienił się tylko ich cel przeznaczenia, na okazjonalny, a w i ę c tym­ czasowy. Tę grupę referatów zamknęła w y p o w i e d ź S. Š v e c o v e j , która na przykła­ dzie osadnictwa na wykarczowanych terenach w regionie Hont śledziła konse­ kwencje komasacji ziemi w drugiej połowie ubiegłego wieku. Po komasacji na­ stępuje szybkie przejście od osadnictwa sezonowego do trwałego i dokonują się dalsze zmiany, wynikające z likwidacji feudalnego posiadania ziemi i jej scalania. Jak widać, problematyka referatów skupiła się na kilku zagadnieniach, które zgod­ nie z założeniami podkomisji dążyły do ukazania społecznej specyfiki satelitarnych osad, przejawiającej się w formach rodzinnego współżycia, sąsiedzkich stosunków, mieszkania i zawierania małżeństw. Trzecia część referatów miała charakter regionalny. Omówione tam zostały formy tzw. chotárnych osad w Morawskich Kopanicach (J. Souček), Morawskich Beskidach (O. Skalníková), w północnej części Spiszu (J. Ušak), wschodnich Mo­ rawach (O. Máčel) i inne. Po każdej grupie referatów następowała dyskusja, sprowadzająca się do naj­ aktualniejszego zagadnienia, tj. perspektyw przyszłego rozwoju tego rodzaju osad­ nictwa. Choć etnografowie nie w p ł y n ą na ich dalszy los, to przed nimi staje ko­ nieczność badania szybko zmieniającego się sposobu życia mieszkańców tych osad. Poziom i zakres badań zależą od międzynarodowej współpracy, na której możli­ wość i w a g ę w s k a z y w a ł y końcowe wnioski omawianego sympozjum. Soňa Švecová � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/276e60ade6e29788a4105951b6c708f7.pdf 6a8279148f77a1803fd50c9c06f40247 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:938 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.319-324 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 \ MABGARET Margaret Mead zmarła w MEAD Nowym 1901-1978 | Jorku 15 listopada 1978 roku. Zwana „ p i e r w s z ą d a m ą etnologii ś w i a t o w e j " z a ż y c i a z o s t a ł a z a l i c z o n a do g r u p y klasyków. Z a s ł u ż y ł a sobie n a t ę p o z y c j ę i ten t y t u ł w k ł a d e m nie do p r z e c e n i e n i a w etnologię i antropologię Vie", Gerald kultury. Sekret Messadie jej (styczeń osiągnięć, j a k pisze 1979), z a w i e r a ł się w recenzent dwóch teru: z d r o w y m r o z s ą d k u i s z l a c h e t n o ś c i , k t ó r y c h ł ą c z e n i e w kiem wydaje i trudne w się być nie tylko bardzo owocne, ale ze „Science et cechach jej charak­ studiach nad przede człowie­ wszystkim rzadkie stosowaniu. U r o d z i ł a s i ę 16 g r u d n i a 1901 r o k u w F i l a d e l f i i w r o d z i n i e z a s ł u ż o n e j w oświaty. Jej prawdziwą w których brała szkołę w większym stopniu nieregularnie. kulturowej imigrantów, I to właśnie społecznych stosunków dyskutowane uwarunkowań między pokoleniami, w domu się w domu, do problemy postępów stały służbie dyskusje w u d z i a ł na p r a w a c h partnerskich niż p r a w d z i w a szkoła, uczęszczała amerykańskiej, stanowiły której adaptacji nauce młodzieży przedmiotem studiów całego jej życia. Wiedziona instynktem, jak m a w y g l ą d a ć w przyszłości n a u k a o kulturze, czuła, że odpowiedzi szukać mość w na wyłącznie pytanie w sposobów o charakter społeczeństwa samych Stanach. D l a ich przekazywania przekazywaniu osobowości, kultury z amerykańskiego wyjaśnienia pokolenia określającej postawy na potrzebna pokolenie, ludzkie w nie można jest znajo­ roli procesie n o w y c h p r z y s t o s o w a ń . O d p o w i e d z i n a te p y t a n i a s z u k a ł a w ś r ó d kultury coraz społeczeństw to pry­ mitywnych. Margaret w Nowym Pod Mead Jorku jego w p ł y w e m uwieńczoną kończyła w studia czasie, gdy podjęła znakomitą psychologiczne wykładał swą pierwszą książą Coming of w tam Franz podróż аде in żeńskim Boas na wyspy Samoa College zwany Barnard Papą Samoa Boasem. na Pacyfiku, (1928). P r ó b o w a ł a w o d p o w i e d z i e ć n a p y t a n i e , czy k s z t a ł t i t r e ś ć d o j r z e w a n i a r ó ż n i ć s i ę b ę d ą w ności od w a r u n k ó w młodzieży W -społecznych. P y t a n i e to wynikało również niej zależ­ z analizy sytuacji amerykańskiej. 1930 r o k u w y c h o d z i j e j n a s t ę p n a k s i ą ż k a święcona podobnej p r o b l e m a t y c e . Growing up Doktorat zaś uzyskuje w in New Guinea, po­ 1929 r o k u w C o l u m b i a U n i v e r s i t y i p r z e z p i e r w s z e l a t a pozostaje w k r ę g u wspomnianej l e m a t y k i . P o s z e r z a j ą nieco o z a g a d n i e n i a ludzi, r ó w n o ś c i kultury, r ó w ­ zwłaszcza The ności ras, zapewne Primitive nia w Man, wśród Nowej pod zwanej wpływem „Magna Indian amerykańskich, Gwinei i Bali. W prac Carta czasie równości Boasa, równości górskich badań a jego Arapeszów, poznaje Mundugumor 7 języków tych badania kańską nad (1964-1965). W problematyką uczoną, Ruth okresie kultur między dwiema narodowych B e n e d i c t ) . T o zagadnienie seriami (razem z interesuje prob­ Mind r a s o w e j " . P r o w a d z i nadto w i e d z a j e p o n o w n i e po I I w o j n i e ś w i a t o w e j : M a n u s (1953), B a l i Admiralicji uprzednio of bada­ i Tczambuli plemion. Od­ (1957-1958), W y s p y wypraw drugą podejmuje wybitną ją z r e s z t ą amery­ głównie ze �320 KRONIKA względu na związek ze sprawą osobowości młodych sposobem p r z e k a z y w a n i a k u l t u r y a p o s t ę p e m W badaniach etnologicznych w książce o Samoa w pokoleń i relacją między społecznym. podejmuje pytania klasycznej polemice z M a l i n o w s k i m poddaje w psychologii. wątpliwość Już uniwersal­ n o ś ć k o m p l e k s u E d y p a . R o z b u d o w y w u j e t ę s p r a w ę w Sex and Three pod k i e r u n k i e m A . K a r - Primitive Societies. dinera nie p r ó b u j e Mimo s t u d i ó w psychologicznych stosować metod psychoanalizy Temperament wypracowywując in własne, the etno- logiczne m e t o d y b a d a n i a o s o b o w o ś c i . II wojna światowa do aktywnej żania na i z w i ą z a n e z n i ą problemy działalności temat organizacyjnej sposobów uniknięcia i w społeczne pobudzają popularyzatorskiej. przyszłości M. Mead Podejmuje podobnych klęsk rozwa­ przez po­ g ł ę b i a n i e zrozumienia p o m i ę d z y narodami i rozwoju tolerancji dla r o z w i ą z a ń k u l t u ­ r o w y c h p r z y j ę t y c h przez r ó ż n e grupy ludzi. W s p ó ł p r a c u j e a k t y w n i e z U N E S C O go p r z y k ł a d e m jest m i ę d z y i n n y m i w y d a n i e p r a c y z b i o r o w e j Cultural Technical Change chicznego. Podejmuje wychowanie, językiem znaków komitet nowe, współcześnie komunikowanie powstałe się), jest problemy autorką (wpływ projektu o charakterze u n i w e r s a l n y m zatwierdzonego w publika­ badań 1965 przez Mead szczegółowe równie często i regionalne jak rozważania różnych na kultur temat o g ó l n e j w pracy występują teorii kultury, a w a ż a n i o m na temat w s p ó ł c z e s n o ś c i t o w a r z y s z ą r o z w a ż a n i a o perspektywie i przeszłej ostatniej ewolucji książce człowieka wprowadza Czytelnikowi polskiemu gicznej książce pt. (1978) i krótkiego Etnologia, wybór M. lat. in w Cultural klimat Evolution, problemów M . Mead znana jest z w y d a n e j i tożsamość, fragmentu ze z studium książki And w 1965). keep your W akulturacji z znakomitymi rasowej. Bibliotece Socjolo­ międzypokoleniowego powder dry w zbiorze u A. Kardinera w USA próbującego przełomu antropologami, i F . Boasa, Reo światowej praktycznie wieków, kolejne Fortunem o j c a antropologii i przez kilkadzie­ rozwiązywać niektóre małżeństwa Gregory łączą Batesonem, amerykańskiej, k i m c e n t r u m b a d a ń etnologicznych Znajomość antropologii jej prac i A m e r i c a n M u s e u m of N a t u r a l H i s t o r y w sylwetki jest więc kluczem do zrozumienia ją stu­ przyjaźni m i ę d z y i n y m i z E . S a p i r e m i R . Benedict, p r a w i e przez c a ł e ż y c i e p r a c u j e w Jorku. tej równości dystansu c e n t r u m h i s t o r i i antropologii środowiska problemy diuje znów roz­ przyszłej tekstów. Wyrasta dwoma (Continuities nas Kultura Mead znajduje się w siąt nad roku współpracy międzynarodowej ONZ. Zagadnienia M. and (1955) p r z y g o t o w a n e j z i n s p i r a c j i ś w i a t o w e j f e d e r a c j i z d r o w i a p s y ­ torów na cze­ Patterns się wiel­ Nowym historii ostatniego p ó ł w i e c z a . Zofia Sokolewicz R O G E R C A I L L O I S 1913-1978 Roger związane Caillois zmarł jako autor Rękopisu 21 grudnia jest bardziej z k r y t y k ą 1978 roku w Paryżu. literatury i estetyką Poncjusza Piłata oraz znalezionego w Saragossie W Polsce niż etnologią. odkrywca i inicjator t ł u m a c z e n i a Potockiego. Zapomina się jego imię Znany jest na często, z w y k s z t a ł c e n i a e t n o l o g i e m z w i ą z a n y m , podobnie j a k C . L e v i - S t r a u s s , francuski że jest Michel Leiris i Georges B a t a i l l e , z t a k z w a n ą s z k o ł ą M . M a u s s a i H . H u b e r t a o r a z G . D u m e z i l a . U r o d z o n y w 1913 r o k u w R e i m s w c z e ś n i e p r z e j a w i a s w o j e z a i n t e r e s o w a n i a rackie i filozoficzne. One później nadadzą jego studiom etnologicznym lite­ kierunek �321 KRONIKA poszukiwań szeroki głęboko zakres społeczeństw L'Homme prymitywnych et wieloletnie ukrytych zainteresowań le sacre badania struktur i i uniwersalnych Pierwsze ich filozofii U podstaw (1939). w badań. to wpłyną et (1938) oraz doświadczeń leżą Argentynie). go ta c z ę ś ć ś w i a t a . T o on w ł a ś n i e o d k r y ł d l a F r a n c j i l i t e r a t u r ę Fascynowała latynoamerykańską i został redaktorem serii L a croix d u S u d p o ś w i ę c o n e j tej literaturze Jego p ó ź n i e j s z e p r a c e d o t y c z ą s o c j o l o g i i tycznej. Z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e r a z e m w tomie analizuje n a p r z y k ł a d z i e innej tematyki t e r e s u j ą c y m p o d t y t u l e Maska R. rem przypisując wielką jego d z i a ł a l n o ś c i czasopisma et Societe. t o m i e L e s jeux b a d a n i a nie et charyzma­ Te same problemy les hommes tylko jako chłodny istoty c z ł o w i e k a w a r t o ś c i u j e wartość emocjom badacza. ujawnia się nam wydawniczej filozoficznego w Instincts (Gallimard). i władzy o in­ oszołomienie. Caillois prowadzi swoje p r a c a c h k r y t y c z n y c h , gdy w i o b i e k t y w n e g o opisu. S z u k a j ą c pasją k a t a , d u c h a sekt ogromnie problematyki 1'Homme etnologicznych (pięć lat w na dotyczące L e Mythe jego Ameryce Łacińskiej i książki Pasja jako gorący jako wieloletniego „ D i o g e n e s " oraz w uczony swoje ta przebija przeciwnik redaktora jego d z i a ł a l n o ś c i z zamia­ sądy z całą w jego romantyzmu, międzynarodowego w Unesco jako dy­ rektora działu literatur i r o z w o j u kulturalego. Ukazując człowieka w jego perspektywie antropologicznej interesował się z a r ó w n o kulturami p r y m i t y w n y m i , j a k i współczesną. O d w o ł u j e s i ę w swoich cach do kultur francuskiej. amerykańskich Twierdził, ludzkich osiągnięć połączonych zarazem głębokie, zaś tego, głębokie, zmusza co i afrykańskich, do kultury że na całość kultury należy to co myślą ludzką. rzadkie więc go i Twierdzi, osobliwe, niejako spojrzeć do antycznej jako na ż e „...to co powierzchowne". poruszania tematów i pra­ kultury długi szereg wspólne, jest Poszukiwanie pozornie m a j ą c y c h ze s o b ą n i c w s p ó l n e g o j a k , n a j b a r d z i e j m o ż e , e t n o r e l i g i o z n a w c z e nie studium m o d l i s z k i ( d r u k o w a n e w p i e r w s z e j w e r s j i j u ż w 1934 r o k u ) , s t u d i u m k a t a , s t u d i u m władzy charyzmatycznej (z współczesnego mitu, eseju o rzut tak tematów również analizą denerwujący Hitlera), cesarzu m a r z ą c y m dla profesjonalnych t y m , ż e i n t e r e s o w a ł go odzwierciedlenie powodzenia chińskim zawsze człowiek, Paryża jako o nieśmiertelności. studium Roz­ krytyków każdy spowodowany był człowiek na świecie jako ł a d u charakterystycznego dla c a ł e g o gatunku. Ł a d u tego s z u k a ł C a i l l o i s w s y m e t r y c z n e j s t r u k t u r z e ś w i a t a d ą ż ą c e g o do har­ monii, a l e r o z w i j a j ą c e g o s i ę d z i ę k i p o w s t a w a n i u e l e m e n t ó w d y s s y m e t r y c z n y c h i przez to b ę d ą c e g o w ją ciągłym ruchu. kultury l u d ó w Najbardziej harmonijną prymitywnych, stąd ich badanie strukturę symetryczną ma fundamentalne r ó w n i e ż i dla badania kultury w s p ó ł c z e s n e j , która f r a p o w a ł a bardzo, ż e czytelnik ryczne i ma prawo zastanawiać etnologiczne nie były podjęte z s i ę , czy w s z e l k i e myślą o go n i e s ł y c h a n i e . T a k jego b a d a n i a wyjaśnieniu i styl (1967) i Żywioł i lad histo­ współczesności i w ł a s n e g o sposobu m y ś l e n i a . C z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u C a i l l o i s z n a n y j e s t z Odpowiedzialność ma­ znaczenie tomów (1973) z a w i e r a j ą c y c h jego p o d s t a w o w e p r a c e etnologiczne obok e s e j ó w l i t e r a c k i c h . Zofia O PROJEKCIE SYNTETYCZNEGO NA OBSZARZE W ostatnich Kultury latach, w OPRACOWANIA ARCHITEKTURY KARPACKO-BAŁKAŃSKIM ramach działalności Ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h Międzynarodowej (MKKKB), LUDOWEJ Komisji Badania p r z y s t ą p i o n o do s y n t e t y c z ­ nego o p r a c o w a n i a t y c h d z i e d z i n k u l t u r y l u d o w e j , do k t ó r y c h 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 Sokolewicz istnieje już możliwie �322 KRONIKA p e ł n a dokumentacja ź r ó d ł o w a . W rezultacie m a j ą p o w s t a ć zbiorowe publikacje lizowane z udziałem wszystkich W obrębie poszczególnych kich opracowań zespół tektury ludowej 1978) o r g a n i e Tak na przez wyznaczonych przykład przygotował projekt Zorganizowana słowacką w Sekcję Brnie ludowemu zrzeszonych w redaktorów konspektu V. Frolec i opublikował do w i rea­ MKKKB. wszyst­ przyjęta przez opracowania archi­ „Carpatobakanica" (z. 1: MKKKB. (5-8 grudnia 1978 r.) w (znanej z m i ę d z y n a r o d o w y c h festiwali tetu Komisji t e m a t ó w m a b y ć zachowana jednolita koncepcja przygotowana autorski. Krajowych MKKKB przy i Instytutu współpracy dyskusji nad Strażnice Fakultetu Sztuki Ludowej w w Czechosłowackich Karpatach, prowadzenia miejscowości na Morawach folklorystycznych) K o n f e r e n c j a przez Czecho­ konspektem Filozoficznego Straźnici, poświęcona Uniwersy­ budownictwu stanowiła równocześnie okazję projektowanej publikacji o do p r z e ­ architekturze l u d o w e j . W d y s k u s j i t e j , k t ó r e j p r z e w o d n i c z y ł doc. d r V . F r o l e c C S c j a k o r e d a k t o r i sekretarz generalny chosłowackiej w Budapeszcie), dr M a r i a CSc (Instytut inż. arch. two udział: Endre dr J a n B o t i k C S c (sekretarz Fiizes Gieorgiewa AN ZSRR), (Ministerstwo (Instytut prom. Kultury Sztuki Etnografii B A N w Sofii), P A N ) , dr Natalia N . hist. Jan Soućek Gracjanska (Instytut dr D a n u t a T y l k o w a ( s e k r e t a r z P o l s k i e j K o m i s j i trzytomowa zbiorowa publikacja o Sztuki MKKKB). budownictwie ludowym Czechosłowacką m a b y ć r e a l i z o w a n a w l a t a c h : 1979-1983 — tom p i e r w s z y , budownictwu gospodarcze 1984-1986 — t o m mieszkalnemu; 1987-1990 — i warsztatowe; tom C e l e m o p r a c o w a n i a jest p r z e d s t a w i e n i e drugi, o b e j m u j ą c y poświę­ budownic­ trzeci, d o t y c z ą c y , architektury tradycyjnych form budownictwa l u d o w e g o w p o w i ą z a n i u ze s p o s o b a m i ż y c i a i g o s p o d a r o w a n i a Karpat i przyległych Cze­ i i p r z y l e g ł y c h obszarach b a ł k a ń s k i c h , a w y d a n a przez Sekcję M K K K B , sakralnej. Bagra Etnografii Projektowana dr (Zakład Etnografii I H K M Strażnicy), w Karpatach wzięli MKKKB), Gładyszowa Ludowej w cony MKKKB, Sekcji ludności na obszarze terytoriach oraz w p ó ł n o c n e j części B a ł k a n ó w . G ł ó w n a ga m a b y ć z w r ó c o n a na przeanalizowanie budownictwa od k o ń c a X I X do uwa­ począt­ k ó w X X w . B ę d z i e s i ę p r z y t y m d ą ż y ł o do w y k r y c i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w czególnych elementach budowlanych wynikających z odmienności logicznych i historycznych, j a k r ó w n i e ż z r ó ż n o r o d n o ś c i k o n t a k t ó w Wypływające stąd wnioski r y s ó w budownictwa stanowić karpackiego w mają podstawę porównaniu do i metody omówienie badawcze, w obrębie czególnych W odrębnych określenia rozdziałach charakterystykę terytorialny Kilka materiału będą funkcje rodziny oraz z a j ę c i a m i badanego w przedmiotu, wiele uwagi wraz oraz technik z dotyczyć architektoniczne i jej członków, jak również stanowić zostanie będzie zagrody i konstrukcji urządzeniami mieszkalnych której problemy krytyczne położenia pomieszczeń rozdział poświęcono a ponadto rozdziałów zagrodzie walory Ostatni w specyficznych europejskimi. najważniejsze czasowy, budowlanego, omówione 1 religijnym. i następnych mieszkalnych różnorodne zwyczajowym przedstawione ich usytuowania budynków wreszcie z a n i u ze s t r u k t u r ą dziennym, i następnie elementów budownictwa, zostaną źródłowych. budynków osiedla, którym j a k t e ż zakres materiałów rozplanowania w eko­ interetnicznych. z innymi obszarami W d y s k u s j i nad planem s z c z e g ó ł o w y m tomu pierwszego rozdziałowi wstępnemu, posz­ warunków artystyczne w powią­ życiem będzie położony posz­ ogniowymi. co­ ogólną nacisk na ujawnienie różnic i w s p ó l n o t kulturowych. Projektowane prace przygotowawcze szymi, prowadzone narodowe MKKKB będą w dwu przygotują nad p i e r w s z y m tomem, etapach. W pierwszej monograficzne fazie opracowania a zapewne poszczególne źródłowe i dal­ sekcje oraz etno- kartogramy i materiał ilustracyjny dla obszarów karpackich i p r z y l e g ł y c h pozosta­ jących krajowe w obrębie własnych granic politycznych. Te właśnie opracowania �323 KRONIKA zrealizowane według dla c a ł e g o o b s z a r u Zasadniczym jednolitego p l a n u p o s ł u ż ą do syntetycznego u j ę c i a celem Konferencji było przedstawienie prowadzonych b a d a ń nad t r a d y c y j n y m budownictwem szkalnym w granic w zagadnień karpacko-bałkańskiego. Karpatach Słowackich Czechosłowacji. podstawowych Dążono elementach stanu i regionach p r z y l e g ł y c h przy tym do budownictwa położonych ukazania z aktualnie prze­ ludowym, a szczególnie tendencji określeniem w mie­ obrębie rozwojowych licznych zależności funkcjonalnych. Wygłoszone referaty można ująć w kilka zespołów. Pierwsze czyły krytycznej analizy m a t e r i a ł ó w historycznych, poczynając archeologicznych nych nicowania dr (dr poruszono się I. Ripka D. Bialekova zagadnienie i organizacji C S c ) . Ponadto C S c , dr nazewnictwa A. Ruttkay budowlanego przestrzeni mieszkalnej podkreślono znaczenie CSc). W będącego (dr nazw z nich doty­ od w y n i k ó w S. badań kilku następ­ rezultatem róż­ Kovacevicova CSc, miejscowych dla historii o s a d n i c t w a (prof. D . C h o l u j ) . Na przykładzie dowlany wych wybranych (inż. arch. (inż. arch. regionów O. Maćel, prom. J . T u r z o C S c ) oraz omówiono hist. szczegółowo Jan Soućek), rozrost rozwój przestrzeni materiał urządzeń mieszkalnej bu­ ognio­ szczególnie w k i e r u n k u w e r t y k a l n y m (prom. hist. S . H o r v a t h , i n ż a r c h . O. M a ć e l ) . P o n a d t o dla pewnych bu­ dowli obszarów przedstawiono mieszkalnych oraz ich ogólną właściwości charakterystykę i przemiany tradycyjnych form (prom. hist. M. Sopoliga, p r o m . hist. J . L a n g e r ) . Szczególnie rozbudowane nej ze w z g l ę d u nego s y s t e m u zostało na jej wielorakie komunikacyjnego zagadnienie funkcje. A (doc. dr podziału więc V. Frolec w mieszkal­ budynku C S c , prom. prom. hist. M . Sopoliga), w y z n a c z o n y c h m i e j s c w y p o c z y n k u wreszcie wydzielonego k ą t a przestrzeni istnienie hist. (dr V . V a l e n t o v a C S c ) , k u l t o w e g o (dr J . O l e j n i k C S c ) . D u ż y nacisk także na zależności, jakie istnieją p o m i ę d z y formą i funkcją pomieszczeń nych a strukturą Odrębny tektonicznym nictwu rodziny jako grupą w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zespół stanowiły domu barwnemu referaty poświęcone określo­ J . Langer, położono mieszkal­ (dr J . B o t i k C S c ) . walorom plastycznym i archi­ (dr V . K o v a f u , p r o m . hist. M . M e d v e c k a ) , a s z c z e g ó l n i e stosowanemu jeszcze obecnie w budownictwie zdob­ murowanym (prof, dr R . J e f a b e k C S c ) . Poza programem n o w s k i in situ we inż. arch. В . wsi Bożenci Gieorgiewa koło b u d o w l i t r a d y c y j n y c h p o c z y n a j ą c od X V I I I Omówione wszechstronnego w referatach spojrzenia rezultaty na badawcze, zjawiska zakresie budownictwa Bułgarii zespół skanse­ przedstawiający typy w. odznaczające kulturowe metod h i s t o r y c z n y c h , j a k t e ż s o c j o l o g i c z n y c h , kiem w scharakteryzowała Gabrowa w przy stanowiły tradycyjnego dysponuje się dążeniem zastosowaniu dowód, jak dużym obecnie etnografia do zarówno dorob­ w Cze­ chosłowacji. J e ż e l i r ó w n i e bogatymi w y n i k a m i b a d a w c z y m i m o g ą s i ę w y k a z a ć kraje współpracujące z M K K K B , n a l e ż y s p o d z i e w a ć s i ę powodzenia w niu planowanej m i ę d z y n a r o d o w e j publikacji. Maria inne zrealizowa­ Gładyszowa �323 KRONIKA zrealizowane w e d ł u g jednolitego p l a n u p o s ł u ż ą do s y n t e t y c z n e g o u j ę c i a zagadnień dla c a ł e g o o b s z a r u k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i e g o . Zasadniczym celem Konferencji było przedstawienie prowadzonych b a d a ń nad t r a d y c y j n y m budownictwem szkalnym w granic w Karpatach Czechosłowacji. podstawowych Słowackich Dążono elementach i regionach przy tym przyległych do budownictwa stanu położonych ukazania z aktualnie prze­ ludowym, a szczególnie tendencji określeniem w mie­ obrębie rozwojowych licznych zależności funkcjonalnych. Wygłoszone referaty można ująć w kilka zespołów. Pierwsze czyły krytycznej analizy m a t e r i a ł ó w historycznych, poczynając archeologicznych C S c , dr nych nicowania dr (dr poruszono się I. Ripka D. Bialekova zagadnienie i nazewnictwa organizacji C S c ) . Ponadto A. Ruttkay budowlanego przestrzeni mieszkalnej podkreślono znaczenie CSc). W będącego (dr nazw z nich doty­ od w y n i k ó w S. badań kilku następ­ rezultatem róż­ Kovacevicova CSc, miejscowych dla historii o s a d n i c t w a (prof. D . C h o l u j ) . Na przykładzie dowlany wych wybranych (inż. arch. (inż. a r c h . regionów O. M a c e l , p r o m . J . T u r z o C S c ) oraz omówiono hist. szczegółowo Jan Soućek), rozrost rozwój przestrzeni materiał urządzeń mieszkalnej bu­ ognio­ szczególnie w k i e r u n k u w e r t y k a l n y m (prom. hist. S . H o r v a t h , i n ż a r c h . O. M a ć e l ) . P o n a d t o dla pewnych bu­ dowli obszarów przedstawiono mieszkalnych ogólną oraz ich w ł a ś c i w o ś c i charakterystykę i przemiany tradycyjnych form (prom. hist. M. Sopoliga, p r o m . hist. J . L a n g e r ) . Szczególnie rozbudowane nej ze w z g l ę d u nego systemu zostało na jej wielorakie komunikacyjnego zagadnienie funkcje. A (doc. dr podziału więc w mieszkal­ budynku V . F r o l e c C S c , prom. prom. hist. M . Sopoliga), w y z n a c z o n y c h m i e j s c w y p o c z y n k u wreszcie wydzielonego k ą t a przestrzeni istnienie hist. (dr V . V a l e n t o v a C S c ) , k u l t o w e g o (dr J . O l e j n i k C S c ) . D u ż y nacisk t a k ż e na z a l e ż n o ś c i , j a k i e i s t n i e j ą p o m i ę d z y f o r m ą i f u n k c j ą p o m i e s z c z e ń nych a s t r u k t u r ą Odrębny tektonicznym nictwu rodziny jako g r u p ą w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zespół stanowiły domu barwnemu referaty poświęcone określo­ J . Langer, położono mieszkal­ (dr J . B o t t k C S c ) . walorom plastycznym i archi­ (dr V . Kovafu, p r o m . hist. M . M e d v e c k s ) , a s z c z e g ó l n i e stosowanemu jeszcze obecnie w budownictwie zdob­ murowanym (prof, dr R . J e f a b e k C S c ) . Poza nowski programem in situ we inż. arch. В . wsi Bożenci Gieorgiewa koło b u d o w l i t r a d y c y j n y c h p o c z y n a j ą c od X V I I I Omówione wszechstronnego w referatach spojrzenia rezultaty na badawcze, zjawiska Bułgarii zespół skanse­ przedstawiający typy w. odznaczające kulturowe metod h i s t o r y c z n y c h , j a k t e ż s o c j o l o g i c z n y c h , kiem w zakresie budownictwa scharakteryzowała Gabrowa w tradycyjnego przy stanowiły dysponuje się dążeniem zastosowaniu dowód, jak dużym obecnie etnografia do zarówno dorob­ w Cze­ chosłowacji. J e ż e l i r ó w n i e bogatymi w y n i k a m i badawczymi m o g ą s i ę w y k a z a ć kraje współpracujące z MKKKB, n a l e ż y s p o d z i e w a ć s i ę powodzenia w niu planowanej m i ę d z y n a r o d o w e j publikacji. Maria inne zrealizowa­ Gładyszowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f5ec26092ecb478d51876f9756d418f0.pdf fa6e06090074023e66c107742b29ec20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1051 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:966 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.173-183 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 OŚRODKI ETNOGRAFICZNE W PRADZE W P r a d z e c z e s k i e j , będącej — j a k w i a d o m o — w a ż n y m c e n t r u m życia n a u k o ­ wego i kulturalnego o odległych t r a d y c j a c h h i s t o r y c z n y c h , s k u p i a się działalność l i c z n y c h placówek reprezentujących poszczególne d y s c y p l i n y n a u k o w e . W ś r ó d wymienić także należy etnografię, która c z e s n y c h n a u k a c h społecznych . W określające w określone miejsce we p r a s k i m środowisku e t n o g r a f i c z n y m 1 t o w a n e są poglądy zajmuje sposób n o w a t o r s k i p r z e d m i o t , nich współ­ reprezen­ z a k r e s oraz cele n a u k o w o - b a d a w c z e s t a w i a n e p r z e d etnografią j a k o p r z e d dyscypliną o d z w i e r c i e d l a ­ jącą niektóre a s p e k t y życia, p r a c y i k u l t u r y społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . W w y ­ niku zajęcia takiego stanowiska badania etnograficzne ukierunkowane są przede w s z y s t k i m n a s z e r o k o potraktowaną współczesność, co j e d n a k n i e o z n a c z a , b y n i e uwzględniano w n i c h także d z i e d z i c t w a t r a d y c j i p r z e k a z a n e j p r z e z przeszłość. W p a ­ r z e ze znaczną dynamiką cechującą r o z l i c z n e p r a c e b a d a w c z e w t e r e n i e i d z i e b a r ­ dzo ożywiona i b o g a t a działalność w y d a w n i c z a interesujących n a s placówek, w ś r ó d których wymienić należy przede wszystkim Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej A k a d e m i i N a u k i Katedrę E t n o g r a f i i p r z y U n i w e r s y t e c i e K a r o l a , a także M u z e u m E t n o g r a f i c z n e . 2 W niniejszym artykule przedstawione zostaną głównie s t r u k t u r a , działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą i w y d a w n i c z a powyższych i n s t y t u c j i . A. I N S T Y T U T E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I CZECHOSŁOWACKIEJ A K A D E M I I N A U K (ÚSTAV P R O E T N O G R A F I I A F O L K L O R I S T I K U OSAV) Struktura demii Nauk organizacyjno-naukowa w Pradze wiąże Instytutu Etnografii się z wyodrębnieniem i Folklorystyki czterech podstawowych Aka­ od­ działów. Są t o : I. II. Oddział K u l t u r y R o b o t n i c z e j ; Oddział Świadomości Narodowej; III. Oddział B a d a n i a Współczesnej W s i S o c j a l i s t y c z n e j ; IV. Oddział D o k u m e n t a c j i N a u k o w e j . Funkcję d y r e k t o r a I n s t y t u t u pełni D o c . P h . D r . Antonín R o b e k , stępcą j e s t P h D r . Zdeňka V a n & c k o v a , C S c , jego z a ­ poszczególnymi oddziałami kierują stępujący p r a c o w n i c y n a u k o w i : P h D r . M i r j a m Moravcova, zaś n a ­ C S c . (Oddział I ) , P h D r . J o s e f Vařeka, C S c . (Oddział I I ) , D o c . P h D r . Antonín R o b e k , C S c . (Oddział I I I ) o r a z P h D r . M i r o s l a v J a n o t k a (Oddział I V ) . N a t e m a t p r z e d m i o t u i założeń c z e s k i e j e t n o g r a f i i por. Z. S z r o m b a - R y s o w a , „Cesky lid", R. 51: 1964, „Etnografia P o l s k a " , t. 10: 1966, s. 518-523. Powyższy artykuł został n a p i s a n y n a p o d s t a w i e i n f o r m a c j i u z y s k a n y c h w c z a ­ sie t y g o d n i o w e g o p o b y t u w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i A k a d e m i i N a u k w P r a d z e (październik 1977). 1 2 �174 KRONIKA W Instytucie zatrudnionych jest 46 p r a c o w n i k ó w (wraz z aspirantami „we­ wnętrznymi" ) , w t y m 34 stałych. 3 Wymienione powyżej oddziały I n s t y t u t u dysponują n a s t a w i o n y m i n a specyfikę p r o w a d z o n y c h wydawanym własnymi z myślą o s z e r o k i c h kręgach odbiorców p r o f e s j o n a l n y c h „Český l i d " , założony j e s z c z e w 1891 r . 4 Instytutu jest periodyk P u b l i k a c j e związane z działalnością n a u k o ­ w o - b a d a w c z ą t e j placówki d r u k o w a n e są w ł a s n y m n a k ł a d e m twie wydawnictwami w i c h obrębie p r a c . O r g a n e m 5 l u b też w Národopisná Knižnice. S y s t e m a t y c z n e i s z y b k i e p u b l i k o w a n i e wydawnic­ p r a c oraz m a ­ teriałów możliwe jest dzięki dość często s t o s o w a n y m t e c h n i k o m p o w i e l a n i a i r o t a printu. Praca Instytutu jako placówki n a u k o w o - b a d a w c z e j realizowana jest w płaszczyznach, co w p ł y w a n a f a k t , iż w obrębie poszczególnych oddziałów wydzielone sekcje. T e m a t e m wiodącym, podjętym w związku bieżącej pięciolatki (1975-1980) jest „Kultura l u d o w a w z realizacją warunkach wielu pracują zadań społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o " . Oprócz działalności r o z w i j a n e j pod t y m kątem w r a m a c h w s z y s t ­ 6 k i c h w y m i e n i o n y c h oddziałów aktywność I n s t y t u t u p r z e j a w i a formach współpracy z poszczególnymi placówkami się także w naukowo-badawczymi różnych zarówno n a t e r e n i e Czechosłowacji, j a k też z e t n o g r a f i c z n y m i ośrodkami z a g r a n i c z n y m i . Instytut Etnografii i F o l k l o r y s t y k i w P r a d z e posiada rowaną p r z e z D o c . P h D r . dzone są p r a c e związane z edycją Etnografii cowywaną p r z e z k o l e k t y w swoją filię w B r n i e , k i e ­ Karela Fojtika, C S c . Aktualnie w Słowian placówce t e j p r o w a ­ (Słowianie Z a c h o d n i ) opra­ międzynarodowy. I n s t y t u t p r a s k i współpracuje w s z e r o k i m z a k r e s i e z I n s t y t u t e m E t n o g r a f i c z n y m Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie (Národopisný Ü s t a v S A V ) . Współpraca t a dotyczy badań prowadzonych w związku z p r a c a m i n a d e t n o g r a f i c z n y m Czechosłowacji . Równolegle p o d e j m o w a n e są wspólne t e m a t y a r e z u l t a t y p r a c w r a m a c h tego współdziałania mają być p u b l i k o w a n e s e r i i studiów. W w specjalnej związku z a k t u a l n i e podjętym t e m a t e m „Tradycyjna k u l t u r a l u ­ d o w a n a z i e m i a c h c z e s k i c h i słowackich" p r z e w i d z i a n o W atlasem naukowo-badawcze, 7 r a m a c h współpracy Instytutów w Pradze i w publikację Bratysławie również t r z y wspólne z a d a n i a n a u k o w o - b a d a w c z e koncentrujące pujących p r o b l e m ó w : 1) i n t e r e t n i c z n e związki k u l t u r l u d o w y c h 11 studiów. realizowane są się wokół nastę­ w Czechosłowacji; 2) dzieje i t e o r i a c z e s k i e j i słowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i ; 3) p r o c e s y e t n i c z n e n a t e r e n a c h p o g r a n i c z n y c h Czechosłowacji. Rolę kierowniczą w r e a l i z a c j i t y c h z a ­ dań spełnia I n s t y t u t w W Pradze. r a m a c h z a g r a n i c z n y c h kontaktów n a u k o w y c h Instytut Etnografii i Folklo­ r y s t y k i w P r a d z e współpracuje z ośrodkami e t n o g r a f i c z n y m i i n n y c h krajów pejskich, Demokratyczna ze t a k i c h j a k P o l s k a , Bułgaria, N i e m i e c k a Związkiem R a d z i e c k i m . U c z e s t n i c z y także w Republika międzynarodowej euro­ oraz akcji badania W y n i k i międzynarodowych k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h znajdują s w o j e odzwier- kultury ludowej w K a r p a t a c h i n a Bałkanach . 8 T z w . a s p i r a n c i „ w e w n ę t r z n i " pozostający pod bezpośrednią opieką d y r e k t o r a I n s t y t u t u piszą p r a c e k a n d y d a c k i e w o k r e s i e 3 l a t . A s p i r a n c i e k s t e r n i s t y c z n i u b i e ­ gający się o stopień k a n d y d a t a n a u k w I n s t y t u c i e mają n a t e n c e l p r z e w i d z i a n y o k r e s pięcioletni. Rozwój tego c z a s o p i s m a od c h w i l i jego założenia o m a w i a Z. S z r o m b a - R y s o w a w r e c e n z j i „Cesky Ud", R. 50:1963, „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 548-553. N a przykład „ Z p r a v o d a j e " oraz „ M a k e t y " dotyczące p r a c różnych oddziałów. Z e s t a w i e n i a szczegółowe zob. p r a c e oddziału I i I I . Całością p r a c a t l a s o w y c h k i e r u j e obecnie P h D r . S o n a Kovačevičová, C S c . z I n s t y t u t u E t n o g r a f i i Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie. Z r a m i e n i a I n ­ s t y t u t u p r a s k i e g o k i e r o w n i k i e m t y c h p r a c jest P h D r . J o s e f Vařeka, C S c . W r a m a c h p r a c p r o w a d z o n y c h p r z e z Międzynarodową Komisję do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach. 3 4 5 6 1 8 �175 KRONIKA ciedlenie w publikacjach Instytutu, a i c h przebieg relacjonowany jest w formie biuletynów i n f o r m a c y j n y c h . 9 Po wprowadzeniu ogólnym p r z e c h o d z i m y do krótkiego omówienia p r a c w o b r ę ­ bie poszczególnych oddziałów I n s t y t u t u . Oddział I — K u l t u r y R o b o t n i c z e j (Oddělení etnografie Zadaniem pierwszoplanowym ruchu robotniczego, botniczej warunkami Pragi. Problemem dělnictva) tego Oddziału jest p r o w a d z e n i e badań n a d historią bytowymi, wiodącym w kulturą społeczną oraz folklorem ro­ l a t a c h 1975-1980 jest „Kultura i sposób życia c z e s k i e j k l a s y r o b o t n i c z e j " . Wydawnictwa Oddziału I p u b l i k o w a n e teriałowych, ogłaszanych w terze „Etnografie syntetycznym, wydawanych n y m zagadnieniom 10 w są zarówno w formie opracowań m a ­ dělnictva", j a k też n a u k o w y c h poszczególnych t o m a c h przygotowania s y n t e z y k u l t u r y k l a s y r o b o t n i c z e j P r a g i . Objętość tego 1 1 wania zaplanowana odręb­ . O b y d w a t y p y w y m i e n i o n y c h opracowań — p r z e z n a c z o n y c h do użytku wewnętrznego — mają n a c e l u s k o m p l e t o w a n i e materiału do ogólnej, o b s z e r n e j o charak­ poświęconych jest n a około 500 stron. W dawczych Instytut przewiduje swych zamierzeniach sukcesywne opracowywanie opraco­ naukowo-ba­ zagadnienia kultury ro­ b o t n i c z e j także w i n n y c h m i a s t a c h C z e c h i M o r a w . W r a m a c h zadań szczegółowych Oddziału trwają i kulturą różnych g r u p z a w o d o w y c h leżą do n i c h się obróbką piaskarze, wozacy, i spławem Niegdyś były to g r u p y rębacze lodu a więc wszyscy drewna, prace badawcze n a d życiem utrzymujących się z p r a c y n a d W e ł t a w ą . N a ­ oraz proletariackie najbardziej t z w . „podskalacy" c i , których lewicowe trudniący „żywiła" Wełtawa. spośród k l a s y robotni­ c z e j P r a g i , tworzące własne, zamknięte społeczności . 12 Oddział I I — Świadomości N a r o d o w e j (Oddělení národního obrození) Problematyka W badawcza związku z t y m b a d a n i a historyków, oddziału j a k i etnografów. szych, etnografowie realizowana jest w n a d świadomością narodową Prace zaś podejmują historyków problem a więc 1848 r. W y n i k i badań p u b l i k o w a n e aspekcie historycznym. są zarówno domeną odnoszą się do epok prac wcześniej­ począwszy od o k r e s u W i o s n y Ludów, są p r z e z I n s t y t u t w s e r i i O p e r a E t i m o ­ lógica, a także w r a m a c h s p e c j a l n e g o w y d a w n i c t w a Oddziału „Etnografie národního obrození" ( o p r a c o w a n i a biegu konferencji W Oddziale materiałowe) 13 o r a z w b i u l e t y n a c h informujących o prze­ naukowych. I I działa również zespół b a d a w c z y zajmujący się zagadnieniami ' P a t r z np. Česko-německá spolupráce mezi Ústavem pro ethografii a folkloristiku ČSAV w Praze a Etnografickým Pracovištěm Akademie Věd NDR w Drážďa­ nech, Zpravodaj koorinované sité vědeckých informant pro etnografii a folkloristiku, P r a h a 1977. Zob. n p . A . R o b e k , F r . V a n ř i k , Etnografie pražského dělnictva, Ma­ k e t a I. P r a h a 1975; Zbousob bydlení a bytová kultura pražského dělnictva, (18481948), p r a c a z b i o r o w a , M a k e t a I I I P r a h a 1976. „Etnografie dělnictva" d o s t a r c z a p o d s t a w materiałowych do p r z y g o t o w y w a n i a artykułów o c h a r a k t e r z e „małych s y n t e z " , które mają posłużyć do o p r a c o w a n i a s y n t e z y ogólnej. P i e r w s z y t o m „Etnografie dělnictva" ukazał się w P r a d z e w 1974 r. D o r o k u 1977 wyszło już s i e d e m k o l e j n y c h tomów traktujących w ujęciu c h r o n o ­ l o g i c z n y m (od końca X V I I I w . poczynając) o życiu r o b o t n i c z e j P r a g i i j e j s p r o l e t a r y z o w a n e g o z a p l e c z a . A k t u a l n i e g r o m a d z o n e są materiały dotyczące współczesności. W a r t o w t y m m i e j s c u nadmienić, że właśnie „podskalacy" w c z a s i e r e w o l u c j i w 1848 r. w a l c z y l i w p i e r w s z y c h s z e r e g a c h . is p i e r w s z y n u m e r „Etnografie národního obrození" ukazał się w 1975 r. D o r o k u 1977 w y d a n o już pięć numerów. 1 0 11 12 �176 KRONIKA procesów e t n i c z n y c h , k i e r o w a n y p r z e z P h D r . Ive Oddziału — pod k i e r o w n i c t w e m związane z g r o m a d z e n i e m PhDr. Heroldova, C S c J . Vařeki — i przygotowywaniem 1 4 . W r a m a c h tego realizowane są także prace do p u b l i k a c j i materiałów do a t l a s u etnograficznego. Zadanie podjęte z problemem Prace aktualnie mniejszości badawcze przez narodowych dotyczą p r z e d e m i e c k i e g o . Odrębne z a g a d n i e n i e kontekście ludność n a stałe. W oddział Świadomości zamieszkujących w Narodowej w s z y s t k i m ludności p o c h o d z e n i a o r a z szczególny p r z e d m i o t cygańska, która n a o b s z a r z e wiąże się obrębie z i e m c z e s k i c h . greckiego i nie­ badań stanowi w t y m Czechosłowacji została osiedlona związku z e stabilizacją terytorialną C y g a n ó w rozpoczęto b a d a n i a n a d p r o c e s e m i c h a d a p t a c j i , odzwierciedlającym się w różnych d z i e d z i n a c h życia i k u l ­ tury. Oddział I I I — Badania Współczesnej W s i S o c j a l i s t y c z n e j (Oddělení výskumu s o ­ cialistické společností) Oddział t e n i s t n i e j e dopiero od 1975 r. Z a t r u d n i e n i w n i m p r a c o w n i c y się głównie z aspirantów, a opiekę naukową n a d n i m i s p r a w u j e Główne zadanie badawcze Oddziału w l a t a c h 1975-1980 b r z m i : „ W p ł y w b u d o w y s o c j a l i z m u n a sposób życia i kulturę w s i " . P o d t y m właśnie kątem badania mające n a celu rekrutują dyrektor Instytutu. opracowanie dwóch monografii, a ukierunkowano mianowicie Přerova n a d Ł a b ą o r a z w s i Jenśtejn koło Přerova. Ważnym odcinkiem prac prowadzonych przez Oddział I I I są s t u d i a n a d p a - miętnikarstwem chłopskim, począwszy od d r u g i e j połowy X I X w . Duży n a c i s k kła­ dzie się również n a pamiętnikarstwo współczesne j a k o n a szczególny d o k u m e n t b u ­ d o w y społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . W związku z t a k i m s t a n e m r z e c z y powstała — z inspiracji Instytutu — specjalna sieć pamiętnikarzy chłopskich, co u z n a n o za początek k r o n i k a r s t w a s o c j a l i s t y c z n e g o n a t e r e n i e C z e c h . P r a c e tego Oddziału r e a l i z o w a n e są w r a m a c h k i l k u s e k c j i związanych t e m a ­ t y c z n i e z różnymi d z i e d z i n a m i k u l t u r y l u d o w e j ; t a k i m i n p . j a k a r c h i t e k t u r a , k u l t u r a społeczna (w t y m obrzędowość) oraz folklor. Wspomniany uprzednio dział k r o n i ­ k a r s t w a s t a n o w i komórkę odrębną. Oddział b a d a n i a Współczesnej Wsi Socjalistycznej — analogicznie do pozosta­ łych — p o s i a d a własną serię w y d a w n i c z ą pt. V e s n i c e . P u b l i k u j e również materiały k o n f e r e n c y j n e w s p r a w o z d a n i a c h zatytułowanych „Etnografie socialistické v e s n i c e " . P r a c o w n i c y Oddziału w r a m a c h p o p u l a r y z o w a n i a współczesnych zagadnień c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a w s i s o c j a l i s t y c z n e j organizują także s p e c j a l n e w y s t a w y blemowe 15 pro­ . Oddział I V — D o k u m e n t a c j i N a u k o w e j (Oddělení dokumentace) W O d d z i a l e t y m — p o d o b n i e j a k w omówionych p o p r z e d n i o — p r a c a prowadzo­ n a jest w k i l k u s e k c j a c h . Należą do n i c h : 1) s e k c j a d o k u m e n t a c j i , w której groma­ dzone są materiały t e r e n o w e , rękopiśmienne o r a z w m a s z y n o p i s i e , a także materiał i l u s t r a c y j n y ( r y s u n k i i fotografie); 2) a r c h i w u m w r a z z f o t o l a b o r a t o r i u m tacja filmowa); 3) b i b l i o t e k a (dokumen­ (licząca 20 000 w o l u m i n ó w ) ; 4) w y d a w n i c t w a i biblio­ g r a f i a w r a z z informacją naukową i bibliograficzną. Informacje dotyczące działalności w y d a w n i c z e j Instytutu przedstawione zostały p r z y o k a z j i o m a w i a n i a p r a c poszczególnych Oddziałów. W t y m m i e j s c u n a szczególZob. I . H e r o l d o v a , "Válka v lidovém podáni, P r a h a 1977, O p e r a E t i m o ­ lógica, n r 7. N a przykład d w i e w y s t a w y w s k a n s e n i e w Přerovie: „ A B C w s i s o c j a l i s t y c z ­ n e j " w g s c e n a r i u s z a A . R o b k a o r a z „Kobieta X X s t u l e c i a " w g s c e n a r i u s z a J . S v o b o d o v e j p r z y współudziale A . R o b k a . 1 4 15 �177 KRONIKA ną uwagę sprawnie zasługuje działalność zorganizowany informacja ta obejmuje tak/.e i n n e k r a j e .stopniu k r a j e zachodnie. ко studiu w národnostní serii Zpravodaj. Oddziału otázky v ČSSR oraz Bibliografie zestawień knižnice 17 w socjalistycznego Vědecké Zahraniční oraz bardzo Czechosłowacji oraz w informace znacznym Bibliografie i literatura — ukazują się postaci wydawana jest w dziesięcioletnich w formie powielanych edycji Národopisná . B i u l e t y n y i n f o r m a c y j n e z d a n y m i b i b l i o g r a f i c z n y m i , ukazjące się w l i c z ­ 12-13 z e s z y t ó w bie z bibliografią K o o r d i n o v a n é Sité V ě d e c k ý c h I n f o r m a c i i p r o E t n o g r a f i i a F o l - roczników oraz obozu Materiały i n f o r m a c y j n e k l o r i s t i k u . Česká N á r o d o p i s n á 1 6 I V związana dział i n f o r m a c j i n a u k o w e j . Oprócz t e r e n u rocznie, sukcesywnie dostarczane są p r a c o w n i k o m naukowym Instytutu. B. K A T E D R A E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I U N I W E R S Y T E T U K A R O L A W P R A D Z E (KATEDRA E'INOGHAFIE A F O L K L O R I S T I K Y FILOSOFICKÉ F A K U L T Y KARLOVY UNIVERSITY) Katedra ona w 1932. M i e ś c i się E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i w Pradze istnieje od r o k u głównym gmachu lozoficznym. u n i w e r s y t e c k i m , słynnym C a r o l i n u m , p r z y Kierownikiem naukowo-dydaktycznych, dydaktyczną, mającą tej jest placówki, Doc. P h D r . na celu kształcenie która 7 stałych posiada młodych kadr przyszłych r a m a c h zajęć wprowadzani są w Fi­ pracowników Antonín R o b e k , CSc. Poza n a u k o w y c h , K a t e d r a r o z w i j a działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą o r a z oświatową. S t u d e n c i w Wydziale działalnością pracowników popularyzatorsko- najistotniejsze zagadnie­ n i a w s i współczesnej, zarówno o d s t r o n y ogólnej, j a k i e m p i r y c z n e j . K o ń c o w e prace dyplomowe Dużą wagę są najczęściej przywiązuje się wynikiem również działalności do w y m i a n y prowadzonej doświadczeń w terenie . 1 8 płynących z prac stu­ d e n c k i c h r e a l i z o w a n y c h w s k a l i k r a j o w e j , j a k też m i ę d z y n a r o d o w e j . T o n o w o c z e s n e podejście w m a na celu problemy nych nurtujące tendencji poświęconych ferencja jesl, poszerzenie horyzontów orgii ni . o w a n i e konkretnym zorganizowana młodej k a d r y i zaangażowanie współczesną c y w i l i z a c j ę . J e d n y m z w y r a z ó w studenckich zagadnieniom. Tak konferencji na przykład jej reprezentowa­ międzynarodowych, w roku była p o d hasłem „ E t n o g r a f i a a a n t y f a s z y z m " . 1977 kon­ N a szczególną u w a g ę zasługuje f a k t , że z o k a z j i podjęcia t e g o t e m a t u s t u d e n c i ' K a t e d r y E t n o g r a f i i w P r a d z e z o r g a n i z o w a l i w y s t a w ę w L i d i c a c h , miejscowości, która w czasie o s t a t n i e j w o j n y padła ofiarą o k r u t n e j p a c y f i k a c j i h i t l e r o w s k i e j . D z i ę k i dużej i n i c j a t y w i e k i e r o w n i c t w a K a t e d r y , e t n o g r a f i a , j a k o d y s c y p l i n a , j e s t systematycznie popularyzowana wśród szerokich m a s społeczeństwa za pośrednic­ t w e m ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e k a z u , szczególnie a u d i o w i z u a l n y c h . W obrębie Katedry nae" mają wydawnictw (Philosophica czasopisma uniwersyteckich Wydziału s w o j e określone m i e j s c e . U k a z u j ą się w oraz et H i s t ó r i c a ) jako samodzielne jako „Studia Filozoficznego Ethnographica" spełniające publikacje książkowe . Przy dodać, iż „ S t u d i a E t h n o g r a p h i c a " z a c z ę ł y w y c h o d z i ć w publikacje „Acta Universitatis C a r o l i 1 9 roku tej okazji 1972 z o k a z j i funkcję należy 40-lecia p o w s t a n i a K a t e d r y E t n o g r a f i i p r z y U n i w e r s y t e c i e K a r o l a w P r a d z e . Oprócz w s p o m W y p a d a w t y m m i e j s c u zaznaczyć, ż e d o r o k u 1974 b i b l i o g r a f i a u k a z y w a ł a się w czasopiśmie „ Č e s k i l i d " . Z o b . n p . H . M i i 11 e r o v a , Cesřca národoptsíiá bibliografie za leta 1953-1963, P r a h a 1976, cz. I i I I — Národopisná Knižnice 25. W 1977 r . zespół d y p l o m a t ó w k o ń c z y ł o p r a c o w a n i e m o n o g r a f i i w s i T f e b i z a . D o 1977 r . ukazało się 12 p o z y c j i k s i ą ż k o w y c h . Z o b . n p . J . Š t a s t n ý , Tra­ diční zemědělství na Valašsku, P r a h a 1971; A . R o b e k , Lidové zdroje národního obrození, P r a h a 1974; J . H r u b e š , Politycké a náboženské rozpory v Evropé v do­ bové publístice 1590-1617, P r a h a 1974; K . D v o ř á k , Humanistická etnografie Cech, P r a h a 1975; S. Š v e c o v á , Kopanicové sídla a dědina, P r a h a 1975. 1 8 1 7 1 8 1 9 12 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �178 KRONIKA nianych wydawnictw z i n i c j a t y w y K a t e d r y od 1967 r. u k a z u j e się r o c z n i k poświę­ c o n y k u l t u r z e l u d ó w A m e r y k i Łacińskiej „Ibero-Americana P r a g e n s i a e " drukowany w języku hiszpańskim . 20 Wielu spośród absolwentów e t n o g r a f i i k i e r u j e się n a d a l s z e s t u d i a a s p i r a n c k i e o d b y w a n e bądź w K a t e d r z e u n i w e r s y t e c k i e j , bądź też w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i F o l ­ klorystyki Akademii Nauk, albowiem profil naukowo-badawczy obu t y c h placówek jest zbliżony. (NÁRODOPISNÉ Muzeum C. M U Z E U M ETNOGRAFICZNE W PRADZE ODDĚLENI HISTORICKÉHO MUZEA NÁRODNÍHO E t n o g r a f i c z n e w P r a d z e , założone w mieści się w okazałym b u d y n k u r o d z i n y Kinských. O b e c n i e W MUZEA PRAZE) 1901 г., a c z y n n e od r o k u 1903. w z n i e s i o n y m w l a t a c h 1827-1831 j a k o pałac l e t n i p o d l e g a ono Oddziałowi H i s t o r y c z n e m u P r a s k i e g o Mu­ z e u m N a r o d o w e g o . Początki g r o m a d z e n i a zbiorów łączyć należy z r o k i e m 1891, k i e d y to g r u p a W pracowników n a u k o w y c h problem rodzimej kultury zaangażowanych ludowej zwróciła profesjonalnie się z apelem i do emocjonalnie społeczeństwa o współudział w z b i e r a n i u materiałów r z e c z o w y c h . O w o c e m t e j a k c j i było zorgani­ z o w a n i e okazałej w y s t a w y w 1895 r. S p o r a część z a p r e z e n t o w a n y c h wówczas e k s p o ­ natów n a t r w a ł e weszła do i n w e n t a r z a przyszłego M u z e u m Funkcję dyrektora Muzeum pełni obecnie PhDr. Etnograficznego. Alena Plessingerová, C S c . Działalność kulturalno-oświatowa t e j placówki łączy się przede w s z y s t k i m z urzą­ dzaniem licznych wystaw matycznym i problemowym okresowych poświęcanych kultury ludowej pomyślana e k s p o z y c j a s.tała d a j e w i e l o s t r o n n y czeskiej kultury ludowej, poszczególnym aspektom i f o l k l o r u . Interesująca i te­ oryginalnie pogląd n a b o g a c t w o i różnorodność s z t u k i oraz folkloru, u k a z a n y c h w przekroju historycz­ nym. Publikacje Muzeum Etnograficznego cechuje zróżnicowanie tematyczne i w y ­ s o k i p o z i o m g r a f i c z n y . Są to p r z e d e w s z y s t k i m bogato i l u s t r o w a n e foldery, jące z a p o z n a n i e stawami się zarówno z ekspozycją stalą M u z e u m , okresowymi 2 1 Kończąc o m a w i a n i e oraz monotematyczne i wielostronną ilość w y d a w n i c t w . zwalają 22 dokumentację placówek sprawną organizację p r a c y , w z o r o w o naukową, przede w s z y s t k i m zaś prowa­ imponującą T e m p a i zróżnicowany c h a r a k t e r działalności w y d a w n i c z e j n a bieżąco śledzić p r z e b i e g i w y n i k i prac naukowo-badawczych. czają również t a k i s t o t n y c h w p r a c y n a u k o w e j licznych zbiorów . krótkiego przeglądu działalności e t n o g r a f i c z n y c h P r a g i , szczególnie podkreślić w y p a d a dzoną opracowania ułatwia­ j a k też r o z m a i t y m i w y ­ biuletynów informacyjnych i materiałów p o m o c n i c z y c h w zestawień bibliograficznych. łącznie ułatwia w z a s a d n i c z y sposób t o k p r a c n a u k o w o - b a d a w c z y c h , po­ Dostar­ formie Wszystko to j a k też p r z y ­ g o t o w y w a n i e k o l e j n y c h p o z y c j i do d r u k u . Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa P r a c a m i z z a k r e s u e t n o g r a f i i ibero-amerykańskiej k i e r u j e prof. J . Polišenský. N a przykład H . J o h n o v á , Kultura o život československého lidu, P r a h a 1967, o r a z t e j ż e , Lidové jesličky, P r a h a 1967; Z . V á c h o v á , Slezské lidové obrazy na skle malované, P r a h a 1969. A. P l e s s i n g e r o v á , Lidové jeskičky. Z e sbirek Národopisného muzea w Praze, P r a h a 1971. 2 0 2 1 M �179 KRONIKA Z ZAGADNIEÑ ETNOGRAFII BADANIA Wydana w KULTURY 1976 r. książka RUMUŃSKIEJ. LUDOWEJ REGIONU I . Vládutiu, Turism VÍLCEA cu manualul de etnografie , i dająca przegląd zabytków k u l t u r y l u d o w e j i twórczości a r t y s t y c z n e j poszczególnych województw w R u m u n i i , u k a z u j e b o g a c t w o i niesłychaną żywotność współczesnego 2 folkloru i s z t u k i l u d o w e j tego k r a j u . J e s t z a r a z e m po n i c h p r z e w o d n i k i e m , określa to a u t o r — e t n o g r a f i c z n y m podręcznikiem d l a t u r y s t y . W układzie a jak alfabe­ t y c z n y m województw, a w i c h obrębie w s i i m i a s t , omówione są w s z y s t k i e większe ośrodki rzemieślnicze, obiekty i zabytki twórcy kultury Pracę z a m y k a s e l e k t y w n a etnograficzne, ludowi, ludowej, muzea zespoły, bibliografia i zbiory etnograficzne, festiwale, oraz mapa ośrodki rzemieślnicze ( c e r a m i c z n e , targi ważniejsze folklorystyczne R u m u n i i uwzględniająca garbarskie, t k a c k i e oraz itp. muzea obróbki d r e w n a i m e t a l u ) , k o n k u r s y , f e s t i w a l e i zespoły l u d o w e . J e d n y m z s z e r z e j t a m omówionych w o j e w ó d z t w z e m interesujący r e g i o n e t n o g r a f i c z n y , rzeką O l t w Muscel Oltenii. W regionie tym, jak i w sąsiadującym (jud. Arge?), przeprowadzono penetracyjne służbowego w y j a z d u kultury ludowej do R u m u n i i w tego regionu, jest V i l c e a , stanowiąca zara­ leżący u podnóża K a r p a t Południowych n a d 1978 r 3 badania z n i m od Pozwoliły one n a p o z n a n i e a l e również praktycznej wschodu etnograficzne działalności w czasie nie tylko rumuńskich etnografów, j a k i l o k a l n y c h i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h . N a szczególną u w a g ę zasługują t u a k c j e p o d e j m o w a n e p r z e z C e n t r u m Twórczości L u d o w e j Artystycznego Vilcea Za s Ruchu 4 działalności jest między i n n y m i o p u b l i k o w a n i e din i Amatorskiego z siedzibą w wojewódzkim mieście R i m n i c u V i l c e a . R e z u l t a t e m tej z b i o r o w e j p r a c y pt. Arta populará . wszystkim: dom m i e s z k a l n y z t z w . foięor, t j . g a n k i e m n a k o l u m n a c h , o t w a r t y m z t r z e c h s t r o n ; cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e tego r e g i o n u uważa się p r z e d e cula, c z y l i obronną b u d o w l ę kamienną w kształcie wieży; ceramikę w y t w a r z a n ą w k i l k u ośrodkach; strój l u d o w y . K o b i e c y bogato zdobioną koszulą (camasu), strój c h a r a k t e r y z u j e oraz marszczoną ubieraną od tyłu, n i e r a z składającą s z a l e m (marama) biecy strój się długą sięgającą prostokątną zapaską noszoną z p r z o d u się z dwóch części n o s z o n y m n a głowie. O b o k z d o b i o n y c h ludowy interesujące są n a t y m t e r e n i e i kilimy w k i l k u ośrodkach ( j a k n p . H o r e z u , H u r e z u , Vládecti), zdobiona podwójnej lub pojedynczej g w i a z d y (6- l u b 8 - r a m i e n n e j ) , spirali. Obok z n a k i geometryczne niej (opreg) (závelca), t k a n i n stanowiących k o ­ narzuty z wełny o w c z e j , a n i e r a z też k o z i e j . C e r a m i k a l u d o w a r e g i o n u V i l c e a , elementem kostek jest b a r d z o często występują i motywy wykonane wytwarzana wyobrażenia roślinne, a ze z w i e - I . V l á d u t i u , T u r i s m cu manuálul de etnografie (Turystyka z podręczni­ etnografii), B u c u r e s t i 1976. R u m u n i a , obejmująca 237 500 k m i licząca 21 245 103 ludności (1975 г.), p o ­ dzielona jest n a 39 w o j e w ó d z t w ( j u d e t u l ; d a l e j skrót: jud.). W R u m u n i i przebywałam z r a m i e n i a I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N od 23 X do 7 X I 1978 г., zwiedzając placówki e t n o g r a f i c z n e — p o z a B u k a ­ r e s z t e m — w C i m p u l u n g M u s c e l i G o l e s t i (jud. A r g e s ) , R i m n i c u V i l c e a (jud. V i l c e a ) , B r a s z o w , B r a n i K o n s t a n c j a . B y ł to d r u g i w y j a z d służbowy do tego k r a j u , P o p i e r w s z y m , trzymiesięcznym w 1972 г., n a p i s a n o artykuł: Z. S z r o m b a - R y s o w a, Etnografia rumuńska. Organizacja nauki i problematyka badań, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 18: 1974 z. 1, s. 63-84. C e n t r u l u i j u d e t e a n a l creaf,iei p o p u l a r e s i miscárii a r t i s t i c e de a m a t o r i ; d y r . G h . D e a c o n u ; R i m n i c u V i l c e a , s t r . M i r c e a c e l B a t r i n 1. Arta populara di Vilcea, p r a c a z b i o r o w a : G . S t o i c a , E . S e c o s a n , I . Vládutiu. P. P e t r e s u c V i l c e a 1972, ss. 353. W n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u w y k o r z y s t a n o m a t e ­ riały o p u b l i k o w a n e w w/w. m o n o g r a f i i , omawiającej m . i n . architekturę, wnętrze, strój, ceramikę, z d o b n i c t w o w d r e w n i e oraz współczesną twórczość artystyczną. 1 kiem 2 3 4 5 2 �180 KRONIKA rżących p o w s z e c h n y cia rogiem jest k o g u t . O r n a m e n t w y k o n u j e l u b nakładania wzoru przy j e s t t u d e k o r a c j a z w a n a jiravit, Specyficzna nych linii poprzecznych lub trzech się metodą s p r y s k i w a n i a , r y ­ drewnianej lub glinianej Kompozycja naczyń ogranicza ornamentów się z a s a d n i c z o Posiadający bogatą łalność w s p o m n i a n e g o i żywotną w region C e n t r u m Twórczości L u d o w e j Rimnicu Vilcea i członkami T o w a r z y s t w a działającymi sztukę l u d o w ą Vilcea etnografów, a także m i e j s c o w y c h i k u l t u r a l n y m . W zakresie do udzielaniu biegnie jest przedmiotem i Amatorskiego Folklorystycznego na licznych z n i m i oraz szerszym Osiąga się t o p r z e z o r g a n i z o w a n i e twórców narodowych, metodycznym są w s p ó l n i e z etnografami między i n n y m i do w imprezach „Korowód „Piosenki znad Festiwal Oltu" ludowych" (Hora Costumelor) między­ F o l k l o r u „Rumunia 69", (Cintecele r e g i o n u należą: k o n k u r s i p a r a d a strojów wykorzystaniu. lokalnych, centralnych i zespołów l u d o w y c h z okręgów, przez które przepływa dycji omawianego i sympozjów, konkursów, f e s t i w a l i i targów, zachę­ d o b r a n i a udziału czy opracowa­ polegają n a spotkaniach, popieraniu i i n ­ jej rozpowszechnianiu j a k na przykład: Międzynarodowy „Cibinium" Arty­ Vilcea b a d a n i a n a d d a w n y m i i obecnie ośrodkami rzemieślniczymi, zmierzające i c h twórczości Dzia­ Ruchu kilkoma torami: naukowym, prac n a u k o w y c h prowadzone a r t y s t o m wskazówek spirowaniu w dwóch władz i i n s t y t u c j i . n i a t y p o l o g i i stylów r e g i o n a l n e j twórczości l u d o w e j . Prace metodyczne festiwal drob­ przebiega barw. dużego z a i n t e r e s o w a n i a cając formy. polegająca n a r y s o w a n i u r o g i e m n a obrzeżu n a c z y n i a . koliście l u b promieniście. K o l o r y s t y k a stycznego pomocy Oltului), t j . spotkanie Olt. Natomiast już d o t r a ­ strojów l u d o w y c h p o d nazwą pierwszy zorganizowany 1970 г., t a r g i c e r a m i k i l u d o w e j , z w a n e „ K o g u t H u r e z u " ( C o c o s u l poraz de H u r e z ) , p o ­ łączone z k o n k u r s e m i sprzedażą naczyń, z a p o c z ą t k o w a n e w 1971 r. w oraz ekspozycja wytwórczego artystycznej i sprzedażą w 1971 r . w R i m n i c u Wypada sowanie cych prac, zwana rękodzielniczej „Złote ręce" t u podkreślić, iż s z t u k a i f o l k l o r w cały wraz (Miini Cálimánesti, z pokazem de procesu aur), zainicjowana Vilcea. i szeroko popierane przez twórczości R u m u n i i , b u d z ą c e duże przez państwo, p r e z e n t o w a n e rok imprezach i obchodach ludowych. zaintere­ są n a l i c z n y c h , D l a przykładu trwają­ można t u w y m i e n i ć : „ K w i a t y O l t u " ( F l o r i l e O l t u l u i ) — p o k a z w miesiącu k w i e t n i u w (jud. Sibiu) dawnych zwyczajów i tańców ludowych; „Czereśniowy targ" Avrig (Tirgul c i r e s i l o r ) w c z e r w c u w m i e j s c o w o ś c i B r i n c o v e n e s t i ( j u d . M u r e s ) — k o r o w o d y i tańce zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h niedzielę l i p c a w z o k a z j i z b i o r u czereśni; „ D ą b " ( S t e j a r u l ) Somocuta Mare z k o n k u r s e m g r y n a liściu; (jud. Maramures) „Targ dziewcząt" w M u n t e l e Gáina ( j u d . A l b a ) — zjazd nich dający sposobność do w y m i a n y „Rapsodia piszczków" (Rapsodia — (Tirgul w obchód l u d o w y de f e t e ) pod koniec ludności w i e j s k i e j z t e r e n u K a r p a t handlowej, zabawy pierwszą połączony i kojarzenia lipca Zachod­ małżeństw; t r i s c a s i l o r ) w pierwszą niedzielę września w ( j u d . B i s t r i t a — N á s á u d ) — k o n c e r t najsłynniejszych Lesu zespołów f u j a r k o w y c h z okręgu M a r a m u r e s i V i l c e a oraz w i e l e p o d o b n y c h . 6 Okazję wspomniany do p o z n a n i a współczesnej wyżej wyjazd do k i l k u twórczości artystycznej regionu Vilcea w s i , położonych koło R i m n i c u V i l c e a . z n i c h b y ł a w i e ś Bárbátesti, g d z i e mieszkają wytwórcy zdobionych dal Jedną kożuchów, t k a ­ n i n a r t y s t y c z n y c h i strojów l u d o w y c h . D o n i c h należy między i n n y m i G h . Máleanu, będąca z a r a z e m poetką l u d o w ą , która s w e w y s o k i e umiejętności a r t y s t y c z n e w z a - Z o b . r o z d z i a ł : Mały kalendarz zwyczajów i obchodów ludowych, n i f a c i u , N . D o s c á n e s c u , I . V a s i l i u - C i o t o i u , Przewodnik W a r s z a w a 1978, s. 41-42. 6 [ w : ] S. В opo Rumunii, �181 KRONIKA kresie t k a c t w a i haftu leniu dziewcząt w odziedziczone po matce przekazuje prowadzonej przez siebie szkole. obecnie młodemu Horezu jest szeroko poko­ znanym, n a w e t poza g r a n i c a m i k r a j u , ośrodkiem g a r n c a r s k i m , w którym p r a c u j e w i e l u w y ­ soko cenionych twórców l u d o w y c h , j a k n p . S. Ogrezeanu, zdobywca pierwszych nagród n a l i c z n y c h k o n k u r s a c h , a u t o r p r a c w y s t a w i a n y c h w m u z e a c h i n a o g ó l n o oraz dekoracji w domach w państwowych festiwalach widowiskowej d o m u K u l t u r y w H o r e z u . I n n y m ze z n a n y c h g a r n c a r z y j e s t V . V i c s o - r e a n u , p r a c u j ą c y w r a z ze swą żoną, p o d o b n i e mikę m . i n . na międzynarodowej w y s t a w i e wsi regionu Vilcea, Vládesti, b ę d ą c e j kultury, t y m plafonu sali j a k D . M i s c h i u , wystawiający cera­ sztuki l u d o w e j w Dusseldorfie. W innej także ośrodkiem g a r n c a r s k i m i r o z p o w s z e c h n i o n e g o w t e j części k r a j u z w y c z a j u przykładem s t a w i a n i a p r z y d r o d z e , koło s t u d n i , k r z y ż y n a g r o b n y c h w p r z e k o n a n i u o oczyszczającej w ł a ś c i w o ś c i w o d y , g o d n e u w a g i są t k a n i n y artystyczne E . Stánciucu. N a p i o n o w y m krośnie (gherghef) i bawełnianej w y k o n u j e ona k i l i m y i n a r z u t y z wełny koziej o bogatej w barwach n a t u r a l n e j wełny, o d białej przez beżową, popielatą osnowie ornamentyce i brązową do czarnej. Zdając sobie s p r a w ę z dużej w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j p r a c m i e j s c o w y c h l u d o w y c h l o k a l n e i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e p r z y współpracy I n s t y t u t u w Bukareszcie muzeum niając oraz niektóre ze sposób s t w o r z o n o szer-.zemu powietrzu w zgromadzonych możliwości gronu wspomniana Wsi w Muzeum na w o l n y m z d o m ó w służy za m a g a z y n t a m domów prezentowania zwiedzających. Gh. Maleanu, stolicy i B r u k e n t h a l w Bujoreni, niedaleko W Sibiu C. części strojów i c h bogatej artystom. W i różnorodnej garncarz S. obronne budowle: Cula Greceanu tów i strojów l u d o w y c h o m a w i a n e g o m. in. Ogrezeanu. l u d o w y c h regionu Vilcea, i Cula Duca na muzeum ten twórczości ekspozycje Jeden stale w a n y c h od mieszkańców w s i . W miejscowości Máldáresti w y k o r z y s t a n o tam udostęp­ 7 poszczególnym Bánacu, zorganizowały Rimnicu Vilcea , 1978 r . p o s i a d a l i t a m s w e kożusznik twórców Etnograficznego skupy- zachowane c e r a m i k i , sprzę­ regionu. W s z y s t k i e w s p o m n i a n e t u a k c j e , ś w i a d c z ą c e o d o c e n i a n i u p r z e z rząd rumuński współczesnego f o l k l o r u i twórczości l u d o w e j , będących d o b r e m k u l t u r y są w i d o c z n e zakresie i nie t y l k o w etnograficznym przejawia Wychowania jącej w o j e w ó d z k i e także r e s o r t o w y Instytut do Etnologice centrującej się m . i n . w Socjalistycznego powołaniu p r z y rządzie R a d y (Consiluil Culturii Etnograficzny Etnologicznych ęi D i a l e c t o l o g i c e l . i w Bukareszcie, się n a o p r a c o w y w a n i u etnograficznego itp. Do Rady noszący Diałektologicznych D o j e g o zadań, o b o k do S p r a w Kultury ęi E d u c a t i e i S o c i a l i s t e ) , K o m i t e t y , C e n t r a Twórczości L u d o w e j Instytut Badań narodowej, r e g i o n i e V i l c e a . P o l i t y k a państwa w t y m pracy skupia­ t e j należy o d 1975 r . n a z w ę (Institutul de naukowej obecnie kon­ należy rów­ atlasu R u m u n i i , 8 Cercetári nież działalność p r a k t y c z n a , polegająca m . i n . n a u d z i e l a n i u r a d i p o m o c y w dzaniu możliwe ekspozycji jest o r g a n i z o w a n i e naukowej muzealnych, wystaw, na w y s o k i m poziomie dokumentacji tradycyjnej f e s t i w a l i . Dzięki t e j współpracy interesujących i m p r e z , j a k też i współczesnej kultury ludowej Zofia urzą­ tworzenie Rumunii. Szromba-Rysowa M u z e u l J u d e t e a n V i l c e a . E t n o g r á f i c a s i a r t a populará. B u j o r e n i ( j u d . V i l c e a ) . A t l a s u l E t n o g r a f i e a l Romániei, o p r a c o w y w a n y zespołowo p o d k i e r u n k i e m k o m i t e t u k o o r d y n a c y j n e g o . K o l e j n o w y d a w a n e są z e s z y t y p t . Atlasul Etnografie al Romániei ( w 1978 r . u k a z a ł się n r 3), p r e z e n t u j ą c e z a g a d n i e n i a teoretyczne i m e t o d y c z n e a k t u a l n i e p o d e j m o w a n y c h n a t e r e n i e R u m u n i i badań w 588 w y t y ­ powanych punktach. 7 8 �182 KRONIKA SYMPOZJUM „ZABYTKOWY ZESPÓŁ URBANISTYCZNO-ARCHITEKTONICZNY I KULTURA ROBOTNICZA ŻYRARDOWA" 16 m a r c a 1979 r o k u odbyło się w Ż y r a r d o w i e — w r a m a c h u r o c z y s t y c h o b c h o ­ dów 1 5 0 - l e c i a tego miasta styczno-architektoniczny pozjum sympozjum kultura były K o m i t e t y P Z P R rardowie, wum — i Urząd Miejski Państwowe Patronat w objęły: Historyczny Wojewódzki oraz w zespół urbani­ Organizatorami sym­ Skierniewicach i Miejski w Okręgowe, Wojewódzkie Towarzystwo Instytut Historii Uniwersytetu „Zabytkowy Żyrardowa". Żyrardowie, M u z e u m Żyrardowie naukowy Instytut w — naukowe robotnicza Przyjaciół Kultury Warszawskiego, Miasta Materialnej Zarząd Zabytków M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i oraz Naczelna Ży­ Archi­ Żyrardowa. w Warszawie, Muzeów i Ochrony D y r e k c j a Archiwów Pań­ stwowych. Celem kulturą od sympozjum Żyrardowa. strony było zaprezentowanie Trzeba gospodarczej bowiem (rozwój wyników najnowszych podkreślić, że dzieje przemysłu miasta lniarskiego) i badań są z n a n e nad tylko społeczno-politycznej (ruch robotniczy). O b r a d o m s y m p o z j u m przewodniczył prof, d r h a b . T a d e u s z W a l i c h n o w s k i . Część plenarną ska. W rozpoczęła r e f e r a t e m rozwoju społeczno-gospodarczego cywilizacyjnego poznali rozwoju ziem się z r e f e r a t e m fabrycznej i osady prof, d r I r e n a w Polskiego. t y m zostały w skali w latach naszego bardzo związku Główną kraju W objęła k u l t u r y robotniczej. P i e r w s z y cu XIX i na początku referatu był XX w Polsce blikacji oraz 1829-1945. się n a d o k u m e n t a c j i dr A n d r z e j były archiwalnych). Woźniak robotniczym Kultura umysłowa n a d kulturą Następnie w miejscowego przedstawił w mgr referat Zwyczaje początkach robotniczym, przy miał charakter społeczności Żyrardowa gółowej a n a l i z y a k t s t a n u c y w i l n e g o wokół powstającego zróżnicowanej zakładu pod względem nego i społecznego. wieku. czym roczną. P o w s t a n i e i rozwój której zagadnieniom Żyrardowa w środowisk koń­ Potyńska swoim opierając Pozostałe i rodzinne dwa Najpierw w się n a środo­ wyni­ p r z e n i k a n i a i s e l e k c j i treści egzemplifikacją z obrzędowością komunikat w latach w badań. Opierając robot­ (przegląd p u ­ Żyrardowa Okręgowego. procesu związane odmienny była konkretnych doroczne XX o charakterze wierzeniowo-magicznym Zupełnie analizą ikonografia). Żyrardowa Elżbieta Muzeum wyników a u t o r ukazał p r z e b i e g środowisku (szczególnie staranną umysłową pierwszoplanowym prezentacją Żyrardowa k a c h pracy terenowej kulturowych zbiorów wystą­ unikalnego wygłosiła m g r B a r b a r a Dzierżanowska. T e m a t e m s t a n badań natomiast W cechy — poświęcona k o m u n i k a c i e dała r y s s t a n u z a c h o w a n i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j wystąpienia ekono­ referat dwu sekcjach. Sekcja pierwsza, Żarnowska, z uwzględnieniem źródeł w latach zasadnicze hipoteczne, k a r t o g r a f i a , z referatów, wieku, dotychczasowy niczych Anna osady zakończył zostały u d o k u m e n t o w a n e gospodarcze, i wyrobów polityczną i plenarnych urbanistyczno-architektonicznego wnioski doc. d r zakładów sytuacją n a tle uczestnicy z a ­ n i m genezę f a b r y k i obrad ukazane d a l s z e j części o b r a d y przebiegały w przewodnictwo obrad Powstanie w Żyrardowa •— r o z w o j u źródeł a r c h i w a l n y c h ( a k t a wisku Pietrzak-Pawłow- początek X X w i e k u ) części z ówczesną część interesująco 1870-1914). R z e t e l n e dalszej Omówiono A l i n y G r y c i u k Rozwój przestrzenny pieniu (XIX — W Kazimierskiego (1829-1857). fabrycznej Królestwa Żyrardowa polskich. d r Józefa w Żyrardowie lnianych miczną dr wprowadzającym s w o i m wystąpieniu nakreśliła o n a główne e t a p y i c e c h y c h a r a k t e r y s t y c z n e mgr były rodzinną Andrzeja treści i do­ Stawarza, 1830-1865. N a p o d s t a w i e s z c z e ­ a u t o r nakreślił z a s a d n i c z e c e c h y rodzącej się przemysłowego pochodzenia zbiorowości terytorialnego, imigranckiej ciekawie narodowościowo-etnicz- �183 KRONIKA Obrady pierwszej sekcji d z o n y c h p r z e z etnografów rardowa, W wskazano potwierdziły (od niewątpliwie 1976 r o k u ) badaniach s z y b k i postąp n a d kulturą w prowa­ robotniczą Ży­ ożywionej d y s k u s j i , która odbyła sią n a zakończenie o b r a d tej s e k c j i , na walory poszerzenie dotychczas problematyki osiągniętych badawczej wyników, a m . i n . o dogłębną także zaproponowano analizę wpływu fabryki n a życie społeczne i kulturę m i a s t a . Równolegle święcone na do o b r a d zabytkowej wytworzonej listycznych, rzecz XIX dać zachowania nicznego pierwszej przebiegały dokumentacji i badaniach miały podstawę do i rewaloryzacji istniejącego budownictwa sekcji architekturze miasta. w naukowych zabytkowego a żących oraz się z zabytkową zespołu. P o n a d t o korzystania zabudową Żyrardowa wytyczne do p r o g r a m u odnotować źródeł trzeba archiwalnych bardzo oraz wystąpienie dla potrzeb ekspertyzach specja­ ciekawym socjalnego m g r . M a r i a n a Rożeja n t . problemów przedstawił interesujące po­ bazujące p r a k t y c z n y c h działań i n a początku X X w i e k u ) . W ś r ó d c z t e r e c h referatów zwróciły w y p o w i e d z i : drugiej na zespołu u r b a n i s t y c z n o - a r c h i t e k t o ­ będącego i mieszkalnego sekcji wypowiedzi, oraz zaprogramowania Żyrardowie, przemysłowego obrady Przygotowane (w przykładem drugiej połowie i komunikatów uwagę konserwatorskich wią­ m g r . inż. J . K u b i a k a , rewaloryzacji m g r Bożenny prac tegoż który zabytkowego Gałeckiej nt. w y ­ konserwatorsko-rewaloryza- c y j n y c h , a także m g r . inż. A . S e n k o o pałacyku w Ż y r a r d o w i e (letniej r e z y d e n c j i właściciela były w zakładów pewnym żyrardowskich). Należy dodać, s t o p n i u uzupełnieniem o b r a d że obrady sekcji drugiej s e k c j i p i e r w s z e j , szczególnie w z a ­ k r e s i e w y n i k ó w badań n a d kulturą materialną. S y m p o z j u m zostało p r z e z organizatorów p r z y g o t o w a n e poziom referatów planów Żyrardowa etnografów, i komunikatów, prezentowana historyków-archiwistów wystawa w Muzeum oraz kultury bardzo s t a r a n n i e (dobry materialnej Okręgowym). konserwatorów oraz dawnych Najnowszy dorobek zabytków odnoszący się do ośrodka żyrardowskiego z a p r e z e n t o w a n o l i c z n y m p r z e d s t a w i c i e l o m n a u k i z e śro­ dowisk: warszawskiego i łódzkiego oraz regionalnych (głównie w o j . s k i e r n i e w i c ­ kiego). W y n i k i n a u k o w e s y m p o z j u m będą s z e r o k o p o p u l a r y z o w a n e w ś r ó d mieszkań­ ców Ż y r a r d o w a (m. i n . n a łamach „Życia Ż y r a r d o w a " , w r a m a c h S t u d i u m o Regionie dywana też prowadzonym przez T o w a r z y s t w o jest p u b l i k a c j a (w roku Przyjaciół Żyrardowa 1980) w s z y s t k i c h materiałów Wiedzy itp.). P r z e w i ­ z sympozjum. Andrzej Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/796537f714178e10a26cd93caa6121ed.pdf 2c137c793f7379d3fc04c0730083bc5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:958 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.219-226 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 WKŁAD BADACZY P O L S K I C H W POZNANIE K U L T U R LUDOWYCH I P I E R W O T N Y C H ŚWIATA K O N F E R E N C J A W E WROCŁAWIU, 25-26 X I 1978 Zainteresowanie obcymi, niepolskimi kulturami ludowymi sięga samych począt­ k ó w etnografii polskiej. Wynikło ono z bliskiego sąsiedztwa Polaków, Ukraińców, Białorusinów i Litwinów, których łączyło przez kilka w i e k ó w jedno p a ń s t w o pol­ sko-litewskie do swego upadku w 1795 r. Rozbudzone wśród polskiej inteligencji w X I X w. zainteresowania ludem wiejskim objęły w równej mierze chłopów pol­ skich, jak ruskich (ukraińskich i białoruskich). Sprzyjało temu bliskie p o k r e w i e ń ­ stwo językowe oraz przemieszanie ludności polskiej i ruskiej na znacznych obsza­ rach na wschód od Bugu i Sanu. Później, w 2 połowie X I X w., wyróżnili s i ę liczni Polacy jako badacze kultur ludów Syberii, Azji środkowej i Dalekiego Wschodu. Rekrutowali się oni głównie spośród w i ę ź n i ó w politycznych, skazywanych tam na wygnanie (szczególnie po upadku powstania narodowego 1863/1864) przez rząd car­ ski. Brak w ł a s n e g o państwa aż do 1918 r. i poważne ograniczanie polskiego życia naukowego przez państwa zaborcze utrudniały Polakom bardzo istotnie prowadze­ nie prac naukowych. Niemniej i w tym czasie, zwłaszcza już w X X w., zdobyło znaczny rozgłos kilka polskich etnologów, wśród nich szczególnie B. Malinowski, współtwórca funkcjonalizmu, który po studiach w Krakowie przeniósł się w 1911 r. do Anglii. Po odzyskaniu niepodległości polskie badania etnologiczne obejmowały nadal g ł ó w n i e ludy słowiańskie, lecz uwzględniały też mieszkańców innych konty­ nentów. P o w a ż n e nasilenie polskich wypraw badawczych na inne kontynenty na­ stąpiło od lat 60-tych X X w. Polskie badania nad obcymi kulturami ludowymi i pierwotnymi omawiane by­ ł y do niedawna raczej fragmentarycznie i okazjonalnie. Najpełniej opracowano w ostatnich latach dokonania polskich badaczy na Syberii i Dalekim Wschodzie, m.in. dzięki p o ś w i ę c o n e j im konferencji, jaka odbyła się we Wrocławiu w 1973 r . W 5 lat później zorganizowano we Wrocławiu następną konferencję, której zada­ niem było przypomnienie ogółu polskich badań etnograficznych poza polskim (i rus­ kim) obszarem etnicznym, a także wskazanie na potrzeby i tendencje badawcze w tym zakresie. Organizatorami jej były: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, K a ­ tedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Komitet Nauk Etnologicznych P A N . Zgłoszono na nią ponad 30 referatów i komunikatów, a przedstawiono ich 23, w tym 4 na sesjach plenarnych i 19 w sekcjach. Referaty te można podzielić na 3 grupy tematyczne: a) charakterystyka dorobku poszczególnych badaczy, b) cha­ rakterystyka badań na określonych obszarach lub wypraw badawczych, c) informa­ cje o opracowaniach, publikacjach oraz zbiorach archiwalnych i muzealnych, jak też wypowiedzi o potrzebach badawczych. 1 1 Por. Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji we Wrocławiu pod red. J . B a b i c z a i A . K u c z y ń s k i e g o , W r o c ł a w 1976, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. 103. �220 KRONIKA W pierwszej grupie znalazły się referaty poświęcone dwom wybitnym uczonym uniwersyteckim: Kazimierzowi Moszyńskiemu (1887-1959) i Eugeniuszowi Frankow­ skiemu (1884-1962), oraz badaczowi-amatorowi i rewolucjoniście Feliksowi Konowi (1864-1941). Z. Biały (Kraków) dał w n i k l i w ą analizę metodologicznych założeń K . Mo­ szyńskiego, najwybitniejszego w X X w. badacza kultury ludowej Słowian, który określił się sam jako ewolucjonista krytyczny, a bliski był poglądom neoewolucjonistów. W. Armon (Toruń) przedstawił mało znany w Polsce dorobek E . Frankow­ skiego w dziedzinie etnografii P ó ł w y s p u Iberyjskiego, publikowany przeważnie po hiszpańsku, a będący wynikiem pobytu i pracy tego badacza w Hiszpanii w latach 1914-1920. Dorobek ten zachował po dziś dzień s w ą wartość i znaczenie. Warto do­ dać, że Frankowski znał także język baskijski, a nawet pisał w tym języku. Mało znany, przeważnie nie publikowany dorobek badawczy F . Kona przypomniał H. Swienko (Warszawa). Przebywając ponad 10 lat na zesłaniu na wschodniej S y ­ berii, skazany za działalność socjalistyczną, K o n (późniejszy wybitny działacz pań­ stwowy w Z S R R ) zajął się żywo badaniem tubylczych ludów, pogłębiając tym sa­ mym s w ą w i e d z ę o ich sytuacji pod carskim panowaniem. Raporty i opracowania z tych badań przyniosły Konowi wyróżnienie ze strony rosyjskich instytucji nau­ kowych. W najobszerniejszej, drugiej grupie referatów znalazły się syntetyczne o m ó w i e ­ nia polskich badań obcych obszarów etnicznych oraz sprawozdania z trzech wy­ praw badawczych, w tym d w ó c h etnograficznych. W. Baranowski (Łódź) omówił ma­ ło znane polskie relacje etnograficzne z północnej części Rosji europejskiej, gdzie w X I X w. również trafiali polscy zesłańcy. A . Kuczyński (Wrocław) przypomniał dawniejsze polskie badania etnograficzne Azji północnej, środkowej i wschodniej, g ł ó w n i e na terenach należących dziś do Z S R R . Przed kilkunastu laty zostały pod­ jęte z inicjatywy prof. W. Dynowskiego zespołowe badania etnografów warszaw­ skich w Mongolii; niektóre ich problemy i wyniki omówił J . Wasilewski (Warsza­ wa), wyróżniając zwłaszcza zagadnienia metodologiczne. Nasiliły się również badania na Bliskim i Ś r o d k o w y m Wschodzie. K . Wolski (Kraków) przedstawił przebieg i wyniki swoich, prowadzonych głównie w ostatnim 20-leciu, penetracji badawczych na terenie Indii północno-zachodnich, Pakistanu, Afganistanu i Iranu. Z. Jasiewicz (Poznań^ scharakteryzował działalność utworzone­ go przed kilku laty w Uniwersytecie P o z n a ń s k i m zespołu do badań kultur Środko­ wego Wschodu i w y p r a w ę do Afganistanu w 1977 r. Współczesne badania w K u r dystanie irackim omówił L . Dzięgiel (Kraków), który przebywał tam parokrotnie od 1976 r. wraz z większą polską ekipą, przygotowującą założenia modernizacji rol­ nictwa irackiego. Ten sam autor zanalizował w osobnym wystąpieniu możliwości pracy etnografa w ramach mieszanych ekip prowadzących badania dla celów prak­ tycznych. Uwagi z indywidualnego stażu badawczego etnografa we w s p ó ł c z e s n y m Egipcie zawierał komunikat nadesłany przez M. Tracza (Kraków). Na terenie Afryki działali mniej liczni polscy badacze, lecz pierwsi z nich do­ tarli tam jeszcze na początku lat 80-tych X I X w. Mało znaną relację o wyprawie podjętej przez kilku polskich podróżników do Dahomeju przedstawił K . Zielnica (Wrocław). Zabrakło niestety referatu o afrykańskich badaniach A. Waligórskiego w Kenii z lat 1946-1948 oraz o wcześniejszych o 40 lat pionierskich badaniach w Afryce Wschodniej wybitnego antropologa i etnologa J . Czekanowskiego. Z terenu obu Ameryk pochodzą przeważnie fragmentaryczne relacje dotyczące niektórych plemion indiańskich, przekazane przez polskich podróżników, przyrod­ ników i in. w X I X i X X w, W ostatnim 30-leciu coraz częstsze są wyprawy pol­ skich etnografów do krajów Ameryki Łacińskiej (Meksyk, Kolumbia, Peru). Polskie penetracje etnograficzne w Ameryce P o ł u d n i o w e j przedstawiła M. Paradowska (Po­ znań), charakterystykę zaś polskich relacji (do 1914 r.) dotyczących Indian Amery­ ki Północnej dołączył później K . Kopczyński (Wrocław). Niedawno rozpoczęto też �221 KRONIKA badania dziejów polskich emigrantów w Ameryce Północnej, w tym osiadłych w Kanadzie Kaszubów, o których napisała J . Kucharska (Łódź). O polskich bada­ niach Oceanii przygotowała zwięzłą informację B. K o p y d ł o w s k a . Na terenie Europy badacze polscy nie wykroczyli niemal (z w y j ą t k i e m E . F r a n ­ kowskiego) poza obszar Słowiańszczyzny i P ó ł w y s p u Bałkańskiego, gdzie szczególnie pasjonującym tematem jest kultura ludności pasterskiej. Polskie badania nad k u l ­ turą pasterską Karpat i B a ł k a n ó w przedstawiła £>. Tylkowa (Kraków), a informację 0 powojennych badaniach w Bułgarii przygotowała M. Biernacka (Warszawa). Na zakończenie konferencji prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa) omówiła potrzeby polskich badań p o r ó w n a w c z y c h nad przeobrażeniami kultur ludowych Europy. W trzeciej grupie przygotowanych na konferencję materiałów w a ż n e znaczenie informacyjne miało opracowanie T. Zakrzewskiej i E . Karpińskiej (Łódź) o proble­ matyce pozaeuropejskiej w pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w katedrach etnografii w latach 1945-1975. Autorki zebrały dane doty­ czące 132 takich prac (w tym 13 doktorskich i 2 habilitacyjnych). Tylko osiem z nich, w tym 2 magisterskie, opartych było na empirycznych badaniach terenowych, wy­ konanych przez autorów, przeważnie na terenie Azji środkowej i południowej. Zgromadzone w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego materiały doty­ czące społeczeństw pierwotnych scharakteryzował Z. Fijak (Kraków). B. Czuchowska (Wrocław) opracowała dane o muzealnych pozapolskich zbiorach etnograficz­ nych, Z. Jeż-Jarecka zaś informację o egzotycznych zbiorach Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie. Z. Filarski i Z. Sierszuła (Warszawa) omówili powstanie, roz­ w ó j i zamierzenia badawcze utworzonego w 1973 r. w Warszawie Muzeum Azji 1 Pacyfiku, którego pracownicy wykazują szczególnie ożywioną działalność badaw­ czą w Azji południowej, w Indonezji i Oceanii. Działalność badawczą w Afryce za­ chodniej (od 1962 r.) i zbiory egzotyczne Muzeum Narodowego w Szczecinie przed­ staw:! J . Łapott (Szczecin). Dane o interesującej działalności badawczej misjonarzy polskich ze Zgromadzenia OO. Werbistów nadesłał O. E . Perczak (Pieniężno). Przy­ czynek o tematyce pozapolskiej w publikacjach i materiałach archiwalnych Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego przygotował Z . Kłodnicki (Wrocław), a o rela­ cjach etnograficznych w czasopiśmie „Ziemia" H . Romańska (Wrocław). Dyskusja wykazała potrzebę i możliwości podejmowania bardziej dokładnych studiów nad polskimi badaniami, szczególnie terenowymi, dotyczącymi obcych k u l ­ tur ludowych i pierwotnych. Omawiano też na tle w n i o s k ó w z dotychczasowych wypraw aktualne potrzeby i możliwości organizowania badań terenowych, zwłasz­ cza zespołowych. Stwierdzono, że następna konferencja powinna dotyczyć metodo­ logicznych i teoretycznych problemów związanych z badaniem obcych kultur l u ­ dowych i pierwotnych. 2 Edward Pietraszek ROZWÓJ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N Y C H . X S E M I N A R I U M OŚRODKA B A D A Ń N A U K O W Y C H I M . W. KĘTRZYŃSKIEGO W O L S Z T Y N I E . OSTRÓDA, 10-13 V I 1978 Corocznie od dziesięciu lat Zakład Badań nad Współczesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie organizuje ogólnopolskie seminaria naukowe. 2 Polskie badania na Oceanii były omawiane szerzej na d w ó c h konferencjach p o ś w i ę c o n y c h kulturom Australii i Oceanii, zorganizowanych we Wrocławiu w 1976 i 1979 r. Por. Ludy i kultury Oceanii. Sesja poświęcona pamięci prof, dra A. Lecha Godlewskiego, Wroclaw, 27-28 XI 1976, Wrocław 1979. �222 KRONIKA W czasie I seminarium w 1969 r. zaczęliśmy nasze obrady od referowania współczesnych przemian kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich i Północnych, na przykładzie Mazur i Warmii. Na podstawie uzyskiwanych materiałów tereno­ wych t e m a t y k ę naszych seminariów mogliśmy stopniowo poszerzyć o przemiany kulturowe zachodzące w małych miastach. Ówczesne potrzeby badawcze n a s u w a ł y tematy kolejnych seminariów, poświęcaliśmy je w i ę c : nowo powstającym gminom — funkcjom i warunkom ich rozwoju, zagadnieniom turystycznym, jakże istotnym dla Mazur i Warmii, oraz problemom ekonomicznym i demograficznym regionu. X już — jubileuszowe — seminarium odbyło się przy licznym udziale etnogra­ fów, socjologów, e k o n o m i s t ó w i demografów reprezentujących większe ośrodki n a u ­ kowe w kraju. Czynnie uczestniczyli także naukowcy z N R D i Czechosłowacji. Tradycją olsztyńskich seminariów jest ich interdyscyplinarny charakter, stąd rozważane w czasie tych spotkań zagadnienia mogą być ujmowane w wielu aspek­ tach badawczych. Tematem X seminarium był rozwój społeczności lokalnych. Z 44 zgłoszonych referatów w y g ł o s z o n y c h zostało 40 (czterej autorzy nie mogli przybyć). Problema­ tykę seminarium potraktowaliśmy bardzo szeroko, zaczynając od rozważań o c h a ­ rakterze teoretycznym i analizy stanu badań nad społecznościami lokalnymi (z uwzględnieniem opisu procesów społecznych wiążących się ze społecznościami lokalnymi) poprzez cykle referatów dotyczących społeczności wiejskich (ze z w r ó c e ­ niem uwagi na zagadnienie gmin), społeczności m a ł y c h miast aż do procesów i prze­ mian zachodzących w dużych miastach Polski. W czasie sześciu czterogodzinnych, sesji prezentujących dorobek nauki polskiej w dziedzinie badań nad społecznościa­ mi lokalnymi referenci z N R D i Czechosłowacji przedstawili stan badań i osiągnię­ cia swoich ośrodków naukowych w tej dziedzinie. Obrady seminarium otworzył prof, dr Józef Burszta referatem „Społeczności lokalne od tradycyjnych do współczesnych. Zarys problematyki". Poruszył w nim k w e s t i ę metod badania społeczności lokalnych przez etnografów i socjologów. P o ­ stawił pytanie, w czym podejścia badawcze tych dyscyplin różnią się od siebie, a w czym są zbieżne? Autor referatu wspomniał o pierwocinach badań nad spo­ łecznościami lokalnymi i stosowanej w ó w c z a s metodzie genetycznej sprzyjającej powstaniu tradycyjnych monografii etnograficznych. Z biegiem czasu badania spo­ łeczności lokalnych wzbogacono o metody funkcjonalne i funkcjonalno-strukturalne. W konkluzji profesor stwierdził, że dziś podejścia badawcze etnografów i socjo­ logów do zagadnienia społeczności lokalnych różnią się jedynie tym, że socjologowie przy badaniu społeczności lokalnych kładą g ł ó w n y nacisk na sieć stosunków społecz­ nych, a etnografowie na zjawiska kultury związane ze strukturą społeczną i ludzki­ mi zachowaniami. Obecnie badania społeczności lokalnych prowadzone przez etno­ grafów za problem podstawowy biorą zmiany społeczno-kulturowe, śledząc dynami­ k ę tych przemian na podstawie modelu kultury tradycyjnej jako płaszczyzny od­ niesienia. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania procesów zachodzących w społecznoś­ ciach lokalnych przedstawił doc. dr Jerzy Suchta (Olsztyn) w referacie „Rozwój i z a ­ gospodarowanie przestrzenne kraju a kształtowanie struktur przestrzennych". P l a n zagospodarowania kraju autor referatu przedstawił aż do roku 1990, plan ten obej­ muje również prognozy przemian w rolnictwie chłopskim, przewiduje wielkość mi­ gracji ze wsi do miasta, rozwój ośrodków miejskich i stref rolniczych. Zgodnie z za­ łożeniami planu zagospodarowania kraju w tym czasie powinno nastąpić okrzepnię­ cie i rozwój ośrodków ponadlokałnych i umocnienie ośrodków gminnych, a osłabie­ nie znaczenia społeczności wioskowych. Zdaniem autora: „Proces specjalizacji wy­ twórczości rolnej i wiążący się z tym swoisty podział pracy w obrębie wsi, po­ wstawanie nowych stanowisk pracy i funkcji zawodowych, upowszechnianie się no­ wych u k ł a d ó w rodzinnych, a także nowych zainteresowań i form odbioru wartości �KRONIKA 223 kulturowych przyczyniać się będzie do zanikania jednorodnych i zwartych społecz­ ności..." Kolejni referenci starali się różnymi metodami i drogami poszukiwań badaw­ czych odpowiedzieć na pytanie, co w chwili obecnej można nazwać społecznością lokalną i jak we współczesnych warunkach precyzyjnie ją określić? Prof. dr Zofia Sokolewicz w referacie „Typologiczna koncepcja społeczności lo­ kalnej i jej znaczenie dla praktyki społecznej" wyszła od stwierdzenia, iż trudno dziś w Polsce znaleźć taką klasyczną społeczność lokalną, która odpowiadałaby w pełni określającej społeczność, lokalną definicji sformułowanej przez prof. Anto­ ninę K ł o s k o w s k ą w Kulturze masowej. Jednakże w dalszej części swojego referatu prof. Sokolewicz stwierdziła, iż pojęcie społeczności lokalnej współcześnie jest bar­ dzo przydatne chociażby dla wyjaśniania zjawisk zachodzących w społecznościach wiejskich, jeśli stworzymy w ł a ś c i w ą typologię społeczności lokalnych, od tradycyj­ nych zamkniętych do otwartych, pozwoli to nam określić miejsce badanej społecz­ ności w makrostrukturze społecznej. Autorka zaproponowała, aby genezą i czyn­ nikami kulturowymi tłumaczyć funkcjonowanie w społeczności lokalnej mechaniz­ m ó w samoregulacji służących do utrzymywania w niej stanu równowagi w e w n ę t r z ­ nej wobec przemian i nacisków z zewnątrz. Wiele referatów w s k a z y w a ł o na czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e oddziałujące na społeczności lokalne zarówno w sposób sprzyjający rozwojowi i umacnianiu się więzi między członkami społeczności, jak i na te czynniki, które w p ł y w a j ą na sty­ mulowanie migracji jednostek z danej społeczności. N a j w i ę c e j miejsca powyższej kwestii poświęcili autorzy doc. dr Maria Biernacka w referacie „Społeczności w i e j ­ skie w regionie bieszczadzkim" i dr Stanisław Jałowiecki w „Społeczność lokalna jako stymulator procesów migracyjnych". Zwłaszcza ostatni z wymienionych refe­ ratów potwierdził tezę, iż negatywne przystosowanie jednostki, czyli jej odmienny system wartości od systemu wartości obowiązującego w danej społeczności, w p ł y w a na postawy migracyjne. Na pytanie, jakiego typu więzi i przemiany w postawach mieszkańców można zaobserwować w takich jednostkach administracyjnych, jakimi są gminy (po 6 la­ tach ich funkcjonowania), starał się odpowiedzieć zespół łódzkich socjologów z Z a ­ kładu Socjologii Wsi i Miasta na przykładzie badanych przez ten zespół gmin W i ­ dawa i Czarnocin. Hipotezy badawcze zespołu przedstawił dr Mieczysław Kowalski w referacie „Założenia badań nad kształtowaniem widawskiej społeczności gmin­ nej". Gmina była traktowana jako społeczność ponadlokalna grupująca wsie — spo­ łeczności lokalne. Gmina posiada status prawny, tworzy system organizacyjny w ł a ­ dzy. Powinna być organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego zgrupowanych w jej ramach wsi oraz stanowić zwarty system, w którym podstawowe funkcje rea­ lizowane byłyby przy pomocy miejscowego aktywu. Działanie zaś instytucji i orga­ nizacji w gminie winno być skierowane na zaspokojenie miejscowych potrzeb. W poszczególnych referatach zespołu łódzkiego ujawniono różnicę między u s t a w ą o gminach a wcielaniem w życie postanowień ustawy. C y k l referatów ośrodka olsztyńskiego dotyczący społeczności m a ł y c h miast (li­ czących poniżej 5 tysięcy mieszkańców) otworzyła doc. dr Anna Szyfer referatem „Badania etnograficzne w społecznościach lokalnych m a ł y c h miast". Autorka stwier­ dziła, że w wybranych do badań 4 miasteczkach Lidzbark Welski, R y n , Ruciane Nida i Bisztynek) z w y j ą t k i e m Rucianego Nidy daje się zaobserwować, iż takie mia­ steczka częściej zachowują formy tradycyjnej kultury i w y k a z u j ą większą stabil­ ność ludności niż niektóre wsie. Ilustrujące ten cykl referaty przedstawiały badane miasteczka jako społeczności lokalne, oczywiście w zmodyfikowanej formie w od­ niesieniu do definicji społeczności lokalnej A. K ł o s k o w s k i e j . Społeczności tych mia­ steczek podlegają w s p ó ł c z e s n y m przemianom ze względu chociażby na to, iż mia­ steczka te są siedzibami władz gminnych, pełnią funkcje administracyjne i u s ł u g o - �KRONIKĄ Zarówno przygotowanie programu, dobór referatów, prowadzenie dyskusji i oprawa artystyczną, jak również cała strona organizacyjna sesji zasługują na n a j ­ wyższe uznanie. Danuta Tylkowa, Anna t Kowalska-Lewicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e20fe1006c6d575785e9e29e9e8eb957.pdf eb476e45c5a5204da4074daee7b8667c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1070 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:983 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.295-306 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 MONGOLIA 1980 — BADANIA TERENOWE PAN EKSPEDYCJI ETNOLOGICZNEJ Raz jeszcze gościnna ziemia mongolska przyjęła polskich etnologów, umożli­ wiając n a m przeprowadzenie badań, zebranie nowych materiałów, dzięki którym prace nasze będą mogły posunąć się zdecydowanie do przodu. Ekipa nasza skła­ dała się z „etatowych" już niemal członków — dr. S. Szynkiewicza, dr. J . S. Wasi­ lewskiego, m g r I . Kabzińskiej-Stawarz oraz prof. d r . W. Dynowskiego, który od 1963- r. niestrudzenie przyjmuje na siebie obowiązki k i e r o w n i k a Ekspedycji. Prof. D y n o w s k i prowadził także własne badania, szukając odpowiedzi na pytanie, czy Mongolia, podobnie j a k inne w i e l k i e narody A z j i , niezależnie od ustroju i stopnia zaawansowania technicznej modernizacji bytowania (np. Japo­ nia, Chiny, Korea), pozostaje nadal na osi azjatyckiej, czy też przestawiła się na oś inną, i w czym się to szczególnie jaskrawo przejawia. Obszarem tegorocznych poszukiwań Profesora była m . i n . sfera twórczości k u l t u r a l n e j Mongołów — w y ­ dawnictwa, teatr, muzyka, sztuki plastyczne i t p . Dr J . Wasilewski prowadził badania terenowe w północnej, tajgowej części Mongolii (ajmak chubsugulski — somony Bajan Dzurch i Czandmań) wśród tutejszych Darchatów oraz w części zachodniej, w górach Ałtaju. W t e j drugiej fazie badań i n f o r m a t o r a m i b y l i przedstawiciele drobnych grup etnograficznych, zamieszkujących ajmak kobdoski i bajan — fllgijski: Urianchajowie, Miangaci, Eleci. Derbeci, a także reprezentanci nielicznej g r u p k i niemongolskiego pochodze­ nia — Tuwijczyków-Monczog. Badania dotyczyły tradycyjnej k u l t u r y duchowej, zwłaszcza magii pasterskiej oraz tych obrzędów i wierzeń, które dostarczają m a ­ teriału dającego się analizować w przyjętych przez autora wcześniej t e r m i n a c h (wyjściowa para pojęć: opozycja binarna życie—śmierć, ten świat—zaświaty oraz jej niektóre konkretyzacje, uszczegółowienia, świadomość—nieświadomość, w i e ­ dza—niewiedza, jawność—tajemnica itp.). D r Szynkiewicz prowadził w y w i a d y z mieszkańcami Ułan Bator, szukając odpowiedzi na pytania dotyczące obrzędowości rodzinnej Mongołów. A u t o r k a sprawozdania, po przedłużającym się nieco okresie oczekiwania na wyjazd w teren, dotarła do Tereldż. Tereldż, to brygada pasterska zajmująca obszary położone w pobliżu Nałajchy (około 80 k m na północ od Ułan Bator). W pięknej k o t l i n i e górskiej, której zbocza porastają lasy modrzewiowe i którą przecina rzeka o tej samej nazwie, znajduje się ponadto kompleks eleganckich domów wypoczynkowych i zabudowania bazy turystycznej. Doświadczenia człon­ ków ekspedycji wskazywały, że domy wypoczynkowe są z n a k o m i t y m miejscem pracy dla etnografa. Przebywają w nich bowiem starzy pasterze, którzy chętnie poświęcają dużą część swego czasu badaczom. W Tereldż pasterzy nie było, w y ­ poczywała t u głównie młodzież, nie mająca wiele wspólnego z pasterstwem. Badania przeprowadzałam więc wśród mieszkańców brygady, zamieszkujących tereny przylegające do domu wypoczynkowego. Było i c h jednak n i e w i e l u t a k , �296 KRONIKA że po k i l k u dniach podjęłam decyzję o opuszczeniu Tereldż i przeniosłam się do Nałajchy, skąd pojechałam pociągiem do c e n t r u m somonu Dałandżargałan w a j m a k u wschodniogobijskim (ponad 3 0 0 k m na południe od Ułan Bator). Badania prowadziłam w c e n t r u m somonu oraz w p o b l i s k i m domu wypoczynkowym D a ł a n t i i r u u (gdzie, na szczęście, przebywało k i l k u pasterzy — t y l k o k i l k u , późna bowiem pora, koniec września, nie zachęcała już do odpoczynku, od 1 X dom zamykał zresztą swe podwoje) i jego okolicach. W związku z b r a k i e m własnego środka t r a n s p o r t u nie mogłam dotrzeć do pasterzy mieszkających w odległości większej niż 5 - 1 0 k m od c e n t r u m somonowego. B r a k informatorów skłonił mnie do p o w r o t u do Ułan Bator, gdzie prowadziłam badania wśród starych mieszkań­ ców tego miasta, którzy p r z y b y l i t a m niejednokrotnie z różnych stron Mongolii i należeli do różnych g r u p etnicznych (Chałchasi, Dzachczyni, Darchaci). Badania moje dotyczyły zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Relacje informatorów pozwoliły m i uzupełnić rejestr znanych mongolistom gier i zabaw pasterzy, o k i l k a pozycji nie potwierdzonych w literaturze. Uzupełniłam też informacje dotyczące reguł gier i zabaw opisywanych przez podróżników i bada­ czy Mongolii. Jednakże zbieranie opisów gier nie było m o i m zasadniczym celem. Starałam się przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie, w j a k i m kontekście k u l t u r o w y m występowały tradycyjne gry i zabawy, w j a k i sposób były one powiązane z t a k i m i obszarami k u l t u r y , j a k gospodarka, wiedza o świecie, religia, magia, obrzędy kalendarzowe, rodzinne i i n . Interesowały mnie ponadto funkcje zachowań ludycznych, i c h cele (wybiegające daleko poza cele autoteliczne), sym­ bolika i znaczenia,. Wiele pytań dotyczyło tzw. trzech gier mężnych (erijn gurwaan naadam), t j . zawodów konnych, zapasów i strzelania z łuku, i c h s y m b o l i k i i f u n k c j i pozaludycznych. Jak zwykle w trakcie badań pojawiło się wiele pytań i wątpliwości, na które odpowiedź będziemy musieli dać sami, nie mając możliwości skonsultowa­ nia j e j z wypowiedziami starych pasterzy, wśród których znajdują się p r a w d z i w i znawcy k u l t u r y , rozumiejący ją i widzący żelazne prawa, jakie nią rządzą. Był to już bowiem ostatni r o k pracy Polskiej Ekspedycji Etnologicznej. Zakończy­ liśmy szczęśliwie 16 sezonów badawczych, w w y n i k u których powstało około 70 pozycji n a u k o w y c h i kilkanaście artykułów popularnonaukowych, poświęco­ nych temu pięknemu k r a j o w i i jego ciekawej kulturze. W przygotowaniu znaj­ duje się k i l k a dużych monografii, którymi chcemy podziękować Mongolii za ciep­ łe przyjęcie polskich badaczy. Chcemy też podziękować Polskiej A k a d e m i i Nauk, która przez wiele lat była naszym mecenasem. Iwona Kabzińska-Stawarz ZAKOŃCZENIE P O L S K I C H B A D A Ń W K U R D Y S T A N I E IRACKIM We wrześniu 1980 r. dobiegła końca kampania badawcza prowadzona od jesieni r o k u 1977 w K u r d y s t a n i e i r a c k i m przez polski zespół urządzeniowo-rolniczy, działający na zlecenie Irackiego Ministerstwa Nawodnień. W skład ze­ społu, złożonego głównie z pracowników I n s t y t u t u Rolnictwa i Leśnictwa Krajów T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i Rolniczej i m . Hugona Kołłątaja w K r a ­ kowie, wchodzili specjaliści od szczegółowej u p r a w y warzyw, owoców, od mecha­ nizacji, ochrony roślin, problemów zootechnicznych, ekonomiki rolnej i zagadnień społeczno-kulturowych. Te ostatnie znajdowały się w gestii autora niniejszej �KRONIKA 297 n o t a t k i . Zadaniem zespołu było zarejestrowanie potencjału przyrodniczego i l u d z ­ kiego w y b r a n y c h obszarów śródgórskich, na których władze irackie planują w przyszłości intensyfikację r o l n i c t w a poprzez systerhy sztucznych nawodnień. Na podstawie studiów terenowych zespół polski miał obowiązek opracować wstęp­ ne p r o j e k t y szacunkowe nawodnień i przebudowy r o l n i c t w a owych obszarów. W jesieni 1977 r. przedmiotem badań była dolina pod miasteczkiem Zakho, n a pograniczu I r a k u z Turcją i Syrią. Z wiosną r o k u 1978 przeprowadzono badania n a j p i e r w nad górnym biegiem Wielkiego Zabu na wschód od A m a d i j a , potem na północno-wschodnich brzegach Zalewu Dokan, następnie na pograniczu irań­ s k i m w głębi gór Zagros pod miasteczkiem P a n j w i n , b y na koniec przenieść się na nizinne obszary leżące na zachód od A r b i l u . Rok 1979, miesiące letnie, p r z y ­ niósł plony z obserwacji dokonywanych na t e r y t o r i u m zwanym Shahrazoor, p o ­ łożonym na zachód od Zalewu Dérbedikhan. Incydenty zbrojne przerwały jednak kampanię badawczą na t y c h obszarach przed jej ukończeniem. M i m o pogarsza­ jącej się sytuacji politycznej w tej części Bliskiego Wschodu podjęto w lecie 1980 r. studia terenowe nad ostatnim (siódmym) obszarem p r o j e k t o w y m , położo­ n y m wokół miasteczka powiatowego Ranija, na północnych brzegach Z a l e w u Dokan. Badane obszary projektowe znajdują się w trzech północno-wschodnich p r o ­ wincjach I r a k u , tworzących t a k zwany K u r d y j s k i Region Autonomiczny: A r b i l , Sulajmanija i Dohuk. Każdy z obszarów obejmował od k i l k u do kilkudziesięciu wiosek i przynajmniej jedno małe miasteczko. T a k zwany obszar p r o j e k t o w y Ranija pokrywał ponad 20 tys. hektarów, chociaż zaledwie 8 tys. przeznaczono w n i m pod przyszłe nawodnienia rolnicze. Znajdowało się na n i m .przeszło 30 wiosek i dwie osady mające już dziś charakter małych miast. Niektóre z badanych obszarów nie mogły być z przyczyn o b i e k t y w n y c h w pełni zbadane przez ekipę polską. Dotarcie do szeregu w s i było niemożliwe. Nie pozwalały na to ani ograniczony czas badań, a n i względy bezpieczeństwa. Zespół pracował na t e r y t o r i a c h przygranicznych (okolice A m a d i j a oraz P a n j w i n , a także Ranija) pod silną eksortą wojskową. Nie sprzyjały także badaniom długie dojazdy do miejscowości badanych. W w y p a d k u obszaru Ranija wynosiły one- do 80 kilometrów. Specyficzne w y m o g i l o k a l n y c h władz bezpieczeństwa zmuszały do zakwaterowania zespołu w wyznaczonych miejscowościach, które nie zawsze były zlokalizowane najszczęśliwiej względem obiektów badań. Nieustabilizowana już w r o k u 1977 sytuacja w K u r d y s t a n i e i r a c k i m ulegała z biegiem lat dalszemu pogorszeniu, b y w szczególny sposób dać się we znaki w r o k u 1980. Na szczęście t e r y t o r i a wokół Rañija były bardzo podobne zarówno pod względem przyrodniczym j a k i społeczno-kulturowym do sąsiednich, znaj­ dujących się po wschodniej stronie jeziora, badanych przez nas w r o k u 1978 dość dokładnie. Pobyt zatem pod Ranija miał raczej charakter sprawdzający, przy­ najmniej w zakresie stosunków ludnościowych i t y p u k u l t u r y badanych r o l n i ­ ków kurdyjskich. Z końcem lat 50-tych naszego w i e k u dolinę Małego Zabu zamknięto wielką tamą pod miasteczkiem Dokan i t a k powstał sztuczny zbiornik wśród gór, za­ lewający dziesiątki wiosek. Dwie z nich były tuż przed zalaniem przedmiotem badań etnograficznych duńskiej uczonej Henny H a r o l d Hansen. Ludność t y c h zalanych jeziorem w s i albo wyemigrowała zupełnie albo też przeniosła się do położonych wyżej miejscowości i zmieszała z i c h dawniejszymi mieszkańcami. W 9 zbadanych miejscowościach obszaru projektowego Ranija (Kani Maran,, K a r n i a w a , Seruchawa, K a f r a Doi, Boskin, Chwarkorna, Girdiżan oraz miasteczku Ranija) natrafiliśmy na ludność kurdyjską należącą do k i l k u plemion, t a k i c h j a k Bilbas, Hoszno, A k o , Mangur i Piszdar. Nigdzie natomiast nie zetknęliśmy �298 KRONIKA się z mniejszościami etniczno-religijnymi t y p u O r m i a n , Asyryjczyków czy C h a l ­ dejczyków, t a k charakterystycznymi dla okolic np. Zakho. Ludność miejscowa składa się obecnie głównie z rolników osiadłych, a t y l k o jej stosunkowo nieduża część u p r a w i a półkoczownictwo. Zarówno osiadłym r o l n i c t w e m , j a k i nomadyzmem pasterskim zajmują się przedstawiciele t y c h samych plemion. Wieśniacy tego obszaru żyją głównie z u p r a w sztucznie nawadnianego t y t o n i u i słonecz­ nika. Tytoń uchodzi powszechnie za niemal jedynie opłacalną roślinę. Niewielkie ilości w a r z y w u p r a w i a się wyłącznie na potrzeby domowe. Od szeregu l a t pod­ upadły deszczowe u p r a w y pszenicy i jęczmienia. Głównym przedmiotem zainte­ resowań wieśniaków są nieduże, sztucznie nawadniane poletka roślin przemysło­ w y c h , które dają i m zysk. Na północ od zasadniczego terenu badań, w okolicach osady Sangisar miesz­ kają półkoczownicze plemiona Mangur. I c h t r y b życia wydaje się schyłkową fazą dawnego koczownictwa kurdyjskiego, które na i n n y c h badanych przez ekipę polską obszarach było w zdecydowanym regresie l u b też należało do przeszłości. Obserwacje etnograficzne z obszaru Ranija znajdują swe szczegółowe o d ­ bicie w i n n y c h , obszerniejszych opracowaniach, gdzie prezentowanych jest parę przykładowych faktów świadczących, iż tereny K u r d y s t a n u irackiego w rejonie Zalewu Dokan są c i e k a w y m polem dla ewentualnych dalszych badań nad wsią i miasteczkiem k u r d y j s k i m . I t a k problem wypierania dawnych narzędzi przez nowoczesne maszyny występuje t a m szczególnie jaskrawo, podobnie j a k zjawisko przemian c y w i l i z a ­ cyjnych, które niesie bezpośrednia interwencja władz bogatego k r a j u naftowego w życie wieśniaka. Wszystkie zagrody badanych wiosek zostały zelektryfikowane i każda rodzina otrzymała bezpłatnie telewizor. Zamożniejsi chłopi sprawiają sobie do wnętrz przenośne, elektryczne k l i m a t y z a t o r y . Z drugiej strony takie miejscowości j a k Chwarkorna, która jest ogromną (około 20 tys. mieszkańców) ,,wsią nowoczesną", zbudowaną niedawno przez władzę dla tysięcy chłopów prze­ siedlonych siłą ze z l i k w i d o w a n y c h w s i nadgranicznych, stanowi prawdziwe labo­ r a t o r i u m dla badacza losów t a k i e j nowej, wzorcowej osady. W rzeczywistości w ciągu ostatnich d w u lat wybudowana na planie geometrycznym wieś obrosła setkami przybudówek, stajni, ogródków i śmietnisk, stopniowo upodabniając się do tradycyjnej osady k u r d y j s k i e j , t y l e że nie wzniesionej z g l i n y i kamienia. Jej ludność przyniosła dawne umiejętności chałupnicze, j a k garbowanie skór czy t k a n i e kilimów, które kwitną na n o w y m gruncie, znajdując chętną klientelę wśród wieśniaków okolicznych wiosek. Niemniej ciekawym obiektem badań mogłoby się stać stare, 15-tysięczne m i a ­ steczko powiatowe Ranija, które zawdzięcza swój b y t ogromnemu w y w i e r z y s k u doskonałej wody. Jest ono miejscem h a n d l u i drobnych usług. T u przybywają wiejscy handlarze sprzedający w y r o b y chałupników i i c h żon. T u t a j także do­ cierają t o w a r y przemysłowe, przemycane z sąsiedniego I r a n u , poczynając od syntetycznych koców i t k a n i n , a kończąc na elektrycznych samowarach i elek­ tronicznych zegarkach z Hong-Kongu. Nieustabilizowana sytuacja polityczna, trwająca na t y c h obszarach od w i e l u lat prowadzi do powstawania zdegenerowanych f o r m k u l t u r o w y c h . Przyczynia się do tego nadmiar rąk do pracy i b r a k racjonalnej p o l i t y k i rolnej władz oraz ich praktyczna bezradność wobec rosnącego napięcia militarnego. Stacjonujące t u oddziały bezpieczeństwa wewnętrznego z t r u d e m utrzymują ład i spokój w ciągu dnia, wzdłuż szos i w obrębie większych miejscowości. Istnieją podstawy do przypuszczeń, że odżył na gruncie niepewności i bezprawia pospolity bandy­ t y z m , t a k t y p o w y niegdyś dla tej części Bliskiego Wschodu. Konfrontacja iracko-irańska pogarsza sprawę. Obie strony usiłują posługiwać się na terytoriach przeciwnika g r u p a m i k u r d y j s k i c h dywersantów. �299 KRONIKA Dlatego też m i m o obiecujących od strony naukowej zjawisk k u l t u r o w y c h , jakie zachodzą na t y m obszarze i pozornej dostępności K u r d y s t a n u irackiego, nie wydaje się, b y jego t e r y t o r i a mogły w najbliższym czasie stać się terenem dalszej penetracji polskich uczonych. Plon badawczy ekipy urządzeniowo-rolniczej z pobytów w ciągu ostatnich czterech l a t jest fragmentarycznym, lecz n i e ­ stety j e d y n y m materiałem n a u k o w y m , j a k i m dysponujemy z k r a j u , który po­ nownie coraz szczelniej się zamyka. Leszek K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA B A D A N I O M K U L T U R Y W KARPATACH I NA BAŁKANACH Dzięgiel LUDOWEJ W dniach 13-14 maja 1980 r. w Błagojewgradzie, w południowo-zachodniej Bułgarii, odbyło się międzynarodowe sympozjum na temat górskiego osadnictwa rozproszonego na obszarze K a r p a t i Bałkanów, zorganizowane przez I n s t y t u t Etnografii i Muzeum Bułgarskiej A k a d e m i i Nauk, Międzynarodową Komisję do Badania K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach ( M K K K i B ) , przy współ­ udziale Rady K u l t u r y Okręgu Błagojewgradzkiego. W i m i e n i u D y r e k c j i I n s t y t u t u otwarcia sympozjum dokonał St. Genczew, podkreślając znaczenie tej narady dla rozwoju badań ziem górskich. Podziękował on także miejscowym władzom za pomoc organizacyjną. Z ramienia M K K K i B wystąpił sekretarz generalny V. Frolec. Przypomniał on podstawowe cele i zada­ nia K o m i s j i , a szczególnie podjęte obecnie syntezy pasterstwa wysokogórskiego, a r c h i t e k t u r y ludowej oraz f o l k l o r u zbójnickiego, podkreślając równocześnie wkład badaczy bułgarskich w gromadzenie materiałów do t y c h tematów (Marinov, P r i movski, Vakarelski). Wygłoszone referaty stanowiły w większości podsumowanie dotychczasowych badań nad osadnictwem rozproszonym w k r a j a c h objętych działalnością M K K K i B . Duży nacisk położono na opracowania historyczne, dotyczące genezy osadnictwa rozproszonego oraz uwarunkowań politycznych, społecznych i gospodarczych, które zaważyły na r o z w o j u tego osadnictwa w określonych rejonach górskich. Najliczniejszą grupę stanowiły referaty dotyczące obszarów bałkańskich, przedstawione w większości przez pracowników I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i Muzeum B A N w Sofii. A r c h i t e k t B. Georgijewa (Sofia) w wystąpieniu pt. Charakterystyka tradycyjnych systemów osadnictwa w Bułgarii przeprowadziła analizę osadnictwa bułgarskiego w rozwoju historycznym podkreślając, iż największe przeobrażenia w dziedzinie b u d o w n i c t w a następowały w okresie od X I V do X V I I w . w związku z ekspansją turecką, kiedy to podupadło wiele miast i w s i l u b powstały nowe osady; rozpoczęła się także niekontrolowana migracja ludności na obszary gór­ skie, czego rezultatem był rozwój osadnictwa rozproszonego. Od 1878 г., t j . od wyzwolenia Bułgarii, następuje — zdaniem r e f e r e n t k i — szczególny rozwój osad rolniczych i rzemieślniczych. W powiązaniu z w y m i e n i o n y m i u w a r u n k o w a n i a m i historycznymi Georgijewa przedstawiła 4 podstawowe f o r m y układów osadni­ czych, występujących na terenie Bułgarii: 1) zagrody jednodworcze, bardzo liczne jeszcze w latach 30-tych X I X w.; 2) małe przysiółki składające się z 3-5 zagród, liczne w X I X w.; 3) większe osady skupione wokół c e n t r u m administracyjnego; 4) osady miejskie. Proces urbanizacji wsi, polegający na uregulowaniu i c h ukła­ du osadniczego, rozpoczął się w Bułgarii w latach 30-tych naszego stulecia, podczas gdy przebudowa miast — w końcu X I X w . A. Sybewa (Sofia), w referacie zatytułowanym Problemy etnograficzne �300 KRONIKA a struktura gospodarcza osad w Bułgarii przeprowadziła analizę nie t y l k o z p u n k ­ t u widzenia s t r u k t u r y gospodarczej, lecz także wpływów warunków geograficz­ nych na kształt osadnictwa. Z kolei I . Nikołow (Sofia), omawiając Osady przysiółkowe w Bułgarii, naświetlił genezę osadnictwa związanego z gospodarką pasterską. W. M a r i n o v (Sofia) zreferował Praktyki hodowlane osad typu roz­ proszonego w rejonie Błagojewgradu, zwracając specjalną uwagę na tradycyjne stosunki produkcyjne. A. M i e l o w (Muzeum w Błagojewgradzie), omówił Właści­ wości górskiej struktury osadniczej w Pirynie od roku 1878 do końca 1 wojny światowej, kładąc szczególny nacisk na zależność r o z w o j u osadnictwa rozproszo­ nego i przysiółkowego od l o k a l n y c h układów politycznych. Na temat osadnictwa rozproszonego Bałkanów wygłosili także referaty przed­ stawiciele ośrodków zagranicznych. V. Frolec (Brno) omówił Dwa typy zagród we wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, przedstawiając w ujęciu historycz­ n y m f o r m y osad jednodworczych i przysiółkowych, na powstaniu których za­ ważyły różnego rodzaju u w a r u n k o w a n i a (m. i n . gospodarcze, społeczne i geogra­ ficzne). L . M a r k o w a (Moskwa), opierając się na w y n i k a c h badań etnografów bułgarskich, w referacie pt. Górskie osadnictwo wiejskie a układ gruntów •— na podstawie materiałów z obszaru Rodopów — do okresu socjalizmu, zwróciła uwagę na tendencje rozwojowe tego osadnictwa w poszczególnych okresach historycznych. Uzupełnieniem powyższej g r u p y referatów było wystąpienie P. K o ledarowa (Sofia) oraz A. Robka (Praga). W pierwszym z nich, zatytułowanym Formowanie się pojęcia Półwyspu Bałkańskiego, na podstawie materiału archeo­ logicznego i historycznego, a także właściwości topograficznych, zostało przed­ stawione kształtowanie się nazwy Półwysep Bałkański, która — j a k twierdził referent — nie była znana do l a t 80-tych X I X w . D r u g i referat dotyczył wkładu etnografów czeskich w badanie k u l t u r y ludowej mieszkańców Rodopów. W następnej grupie referatów ukazano rezultaty badań prowadzonych na obszarach karpackich. J . B o t i k (Bratysława) przedstawił Stan badań nad roz­ proszonymi osadami górskimi na obszarze Karpat w Czechosłowacji. Omawiając rozwój badań, z uwzględnieniem i c h podstaw teoretycznych i metodologicznych, przeprowadził on analizę osadnictwa rozproszonego w okresie od XV; w. do czasów współczesnych. Ponadto wyodrębnił osadnictwo f i l i a l n e oraz czysto p a ­ sterskie, a także osady grup etnicznych (np. Cyganów, Żydów i in.), izolowane na ogół od społeczności lokalnych. W k o l e j n y m referacie M . Gładyszowa ( K r a ­ ków) omówiła różne f o r m y i funkcje osadnictwa rozproszonego oraz kształtowa­ nie się tych f o r m w zależności od l o k a l n y c h stosunków ekologicznych, j a k rów­ nież p r a w n o - u s t r o j o w y c h , administracyjnych i społeczno-gospodarczych na p r z y ­ kładzie w s i Beskidu Śląskiego. Tytuł referatu Problematyka osadnictwa sezono­ wego w Karpatach Polskich. D. T y l k o w a (Kraków), omawiając Typy osad roz­ proszonych w Beskidzie Sądeckim stwierdziła, iż stopień rozproszenia zagród sta­ łych w t y m regionie jest dość duży i scharakteryzowała miejscowości z d o m i ­ nującym osadnictwem z w a r t y m , gdzie osady rozproszone posiadają wyraźne cen­ t r u m , z którym są związane szeregiem układów oraz inne nie mające wyraź­ nego centrum. Zwróciła ona ponadto uwagę na różnorodne c z y n n i k i w a r u n k u ­ jące powstanie określonych f o r m osadniczych. N. Gracjanskaja (Moskwa), w r e ­ feracie p t . Typowe osiedla górskie na obszarze Ukrainy, przedstawiła dotychcza­ sowe w y n i k i badań, zwracając uwagę na działalność szkoły antropogeograficznej, uwzględniającej rolę czynników ekologicznych w procesie osadniczym oraz n o w ­ sze u k i e r u n k o w a n i a t y c h badań, przyznające właściwą rangę uwarunkowaniom, społeczno-ekonomicznym. Omawiając f o r m y osadnicze, występujące w ukraiń­ skiej części K a r p a t , wyodrębniła ona osadnictwo jednodworcze i przysiółkowe. Bogaty przegląd wyników badań z różnych regionów Karpat i Bałkanów �301 K R O N I K A pozwolił na stwierdzenie w i e l u analogii, j a k też l o k a l n y c h odrębności w f o r ­ mach osadnictwa rozproszonego. Umożliwił on także zapoznanie się z i n t e r p r e ­ tacją t y c h zjawisk reprezentowaną przez poszczególnych badaczy. Dyskusja po referatach ujawniła konieczność uściślenia pojęć związanych z różnymi układa­ m i osadniczymi. Sekretarz generalny M K K K i B , V. Frolec, zamykając sympozjum wyraził n a ­ dzieję, że w czasie przyszłej konferencji (projektowanej w 1982 r. na Węgrzech) będzie już można przystąpić dó przedyskutowania i ustalenia założeń syntetycz­ nego opracowania dotyczącego osadnictwa rozproszonego na terenie K a r p a t i Bał­ kanów. W czasie sympozjum, pod przewodnictwem V. Froleca, odbyło się posiedze­ nie k o l e k t y w u autorskiego jednego z podjętych przez M K K K i B opracowań s y n ­ tetycznych pt. Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach, na którym omawiano dalsze etapy prac związanych z realizacją I t o m u w/w syntezy, t r a k ­ tującego o b u d o w n i c t w i e mieszkalnym. W związku z t y m omówiono sposób przygotowania do d r u k u b i b l i o g r a f i i dotyczącej budownictwa. Będzie to praca zbiorowa, złożona z opracowań poszczególnych zespołów k r a j o w y c h , t j . Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Węgier i ZSRR. Bibliografia ta w najbliższym czasie ma być opublikowana w Czechosłowacji. Ustalono również zakres prac k a r t o ­ graficznych, niezbędnych do w y k o n a n i a przez poszczególne zespoły krajowe, określając i c h formę i wspólną tematykę. Omówiono ponadto udział k o l e k t y w u autorskiego w konferencji, która odbędzie się w X 1981 r. w Smolenicach (Cze­ chosłowacja), na temat: Teoretyczne i metodologiczne problemy studiów nad kulturą ludową na obszarze Karpat i Bałkanów. Na konferencji tej zostaną prze­ dyskutowane założenia wszystkich syntez, przygotowywanych obecnie przez M K K K i B oraz projektowanych opracowań zbiorowych dotyczących osadnictwa rozproszonego i f o l k l o r u muzycznego. Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa K U L T U R A I SPOSÓB Ż Y C I A P R O L E T A R I A T U PRZEMYSŁOWEGO I R O L N E G O OD JEGO P O C Z Ą T K Ó W DO S C H Y Ł K U X I X W. K O L O K W I U M N A U K O W E W K A R L - M A R X - S T A D T , 3-5 X I 1980 R. W nauce Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej od k i l k u n a s t u l a t narasta zainteresowanie w a r u n k a m i życia i kulturą miejskiego i wiejskiego p r o l e t a r i a t u Niemiec w okresie od schyłku feudalizmu po czasy rozwiniętego k a p i t a l i z m u i socjalizm, od X V I I I -w. do współczesności. Poprzedzone ono zostało edycją g r u n ­ townego opracowania dotyczącego położenia klasy robotniczej w Niemczech К U k a ­ zały się także prace odnośnie do klasy robotniczej i n n y c h krajów Europy. W związku z rosnącym zainteresowaniem kulturą klasy robotniczej w latach 60-tych w C e n t r a l n y m Instytucie Historycznym A k a d e m i i Nauk NRD, przy współ­ pracy etnografów i historyków i przy uwzględnieniu źródeł publikowanych, a r c h i ­ w a l n y c h i terenowych, podjęto przygotowanie programów badań nad w y b r a ­ n y m i zagadnieniami i obszarami NRD. Najbardziej zaawansowane są obecnie zapoczątkowane w 1965 r. badania nad stosunkami społecznymi oraz w a r u n k a m i życia i kulturą ludności pracującej na obszarze Magdeburger Borde, słynnej z u p r a w b u r a k a cukrowego. Gospodarstwa obszarnicze oraz w i e l k i e gospodar1 J. K u c z y ń s k i , Die Loge der 1951 i następne wydania poszerzone. arbeitenden Klasse in Deutschland, Berlin �302 KRONIKA stwa chłopskie zatrudniały t a m wiele tysięcy pracowników najemnych, w t y m również sezonowych robotników polskich. Dotychczas ukazała się pierwsza część (w 2 tomach) zbiorowego opracowania, dwie następne części są na ukończeniu . Jeszcze w 1972 r. ukazał się pierwszy, syntetyczny zarys h i s t o r i i k u l t u r y i spo­ sobu życia klas i w a r s t w pracujących w Niemczech od X I w. do połowy X X w . Zarys ten, mający jeszcze sporo w a d i l u k , stał się obiektem k r y t y c z n y c h dys­ k u s j i . W r o k u 1979 ukazała się historia niemieckiej poezji ludowej, eksponująca jej treści klasowe, w 1980 r. zaś — publikacja poświęcona niemieckiej pieśni ludowej. Na 1981 r. zapowiedziany został kolejny, zbiorowy, t o m studiów . Całość prac prowadzona jest przez berlińską pracownię Działu H i s t o r i i K u l ­ t u r y i Etnografii Centralnego I n s t y t u t u H i s t o r i i A N N R D (Wissenschaftsbereich Kulturgeschichte/Volkskunde, Z e n t r a l i n s t i t u t f i i r Geschichte der A d W der DDR). Drezdeńska pracownia tegoż działu zapoczątkowała przed k i l k u l a t y badania nad w a r u n k a m i życia i kulturą ludności robotniczej południowej części Niemiec, a zwłaszcza Saksonii, na przełomie epoki feudalnej i kapitalistycznej. Badaniami objęto sposób życia p r o l e t a r i a t u miejskiego i robotników m a n u f a k t u r , r o b o t n i ­ ków górnictwa, czeladników oraz wyrobników na w s i i w mieście. Szczególną uwagę zwrócono na mało zbadane zagadnienie zmian świadomości i postaw róż­ n y c h kategorii p r o l e t a r i a t u pod wpływem m . i n . Rewolucji Francuskiej. W związ­ k u z t y m badano pieśni oraz inne elementy f o l k l o r u , pochodzące ze schyłku epoki feudalnej. Osobny dział obejmują badania nad kulturą ludności górniczej Saksonii w tymże czasie, ze szczególnym uwzględnieniem j e j klasowej swoistości. Ważny problem badawczy wiąże się t u z pytaniem, w j a k i e j mierze rozwijająca się k u l t u r a p r o l e t a r i a t u k o n t y n u u j e pewne treści k u l t u r y ludowej, w j a k i e j mierze zaś jest to k u l t u r a nowa, określona przez zmiany w stosunkach społecznych, w a r u n k a c h pracy, sposobie życia i t p . Następnie zaś: jakie m a to konsekwencje dla rozwoju i treści r u c h u robotniczego. Zorganizowane przez wspomniany Dział H i s t o r i i K u l t u r y i E t n o g r a f i i A N NRD, przy współpracy z sekcją etnograficzną Towarzystwa Historycznego NRD, k o l o k w i u m naukowe (które odbyło się w dniach 3-5 X I 1980 r. w K a r l - M a r x Stadt) miało na celu przedstawienie niektórych -wyników badań, dyskusję nad różnymi problemami badawczymi i porównanie osiągnięć i doświadczeń z badań prowadzonych w i n n y c h k r a j a c h socjalistycznych. K o l o k w i u m zgromadziło ponad 60 uczestników, w t y m 8 z zagranicy (z Czechosłowacji, Polski, ZSRR i Węgier). Na program złożyło się 10 referatów oraz blisko 20 komunikatów i przygotowa­ nych wypowiedzi w dyskusji. Referat wprowadzający wygłosił dr R. Weinhold, k i e r o w n i k pracowni drez­ deńskiej. Przedstawił on stan badań nad sposobami życia i kulturą klas i w a r s t w pracujących w okresie przejścia od feudalizmu do k a p i t a l i z m u , wraz z u w a g a m i o zadaniach i problemach badawczych. Następnie przedstawiony został referat dr. Benziena o robotnikach r o l n y c h M e k l e m b u r g i i na t l e postępu w r o l n i c t w i e w 1 połowie X I X w. Kolejny referat — o sposobie życia i k u l t u r z e p r o l e t a r i a t u wiejskiego i półproletariatu w Czechach w X I X w. — wygłosił doc. A. Robek z Pragi. D r B. Schóne mówił o k u l t u r z e i sposobie życia wytwórców t e k s t y l i i 2 3 4 Seria Untersuchungen zur Lebensweise und K u l t u r der werkťátigen Dorfbevblkerung in der Magdeburger Borde. Por. recenzję w „Ludzie", t. 64: 1980 s. 285-288. Z u r Geschichte der Kultur und Lebensweise der werktatigen Klassen und Schíchten des deutschen Volkes vom 11. Jahrhundert bis 1945. Ein Abriss. Red. B. W e i s s e 1, H . S t r o b a c h , W. J a c o b e i t , B e r l i n 1972; por. także Kultur und Lebensweise des Proletariats, Kulturhistorisch — volkskundliche Studies und Materialien, W. J a c o b e i t i U . M o h r m a n n , [red.] B e r l i n 1973. Volksleben zwischen Zunjt und Fabrik. Studien zur Kultur und Lebens­ weise werktdtiger Klassen und Schichten wahrend des iibergangs vom Feudalis­ mus zum Kapitalismus, R. W e i n h o l d [red.], Dresden 1981. 2 8 4 �303 KRONIKA w rejonach Erzgebirge i Vogtland w X V I I I i X I X w.; dypl. etnograf B. E m m r i c h — o aktywności w zakresie k u l t u r y duchowej kształtującego się p r o l e t a r i a t u w Saksonii; dr S. K u b e — o biedocie rzemieślniczej Drezna w pierwszych dzie­ sięcioleciach X V I I I w. oraz d r Kadeřábkowa z Pragi — o zróżnicowaniu społecz­ n y m w s i środkowoczeskich oraz o w a r u n k a c h i możliwościach mieszkania. W d r u g i m dniu k o l o k w i u m przedstawiono referaty 3 zagranicznych uczest­ ników spotkania. Doc. A. Żarnowska z Warszawy omówiła stan i problematykę polskich badań nad kulturą robotniczą w X I X i X X w., dr Moravcová z Pragi scharakteryzowała kształtowanie się specyficznych cech sposobu życia proleta­ r i a t u praskiego, dr L. Pogany z Budapesztu przedstawił zaś stosunki płacy, p r a ­ cy i życia robotników ziemnych zatrudnionych przy budowie kolei na Węgrzech w latach 60-tych X I X w. Przyczynki l u b rozwinięte głosy w dyskusji przedsta­ w i l i : prof, dr Z w a h r (wzajemne stosunki burżuazji i p r o l e t a r i a t u w procesie i c h rozwoju), d y p l . h i s t o r y k Scheiderheinze (burzenie maszyn i jego przezwyciężenie przez r u c h robotniczy), dr P l a u l (regionalne badania nad sposobami życia r o b o t ­ ników w i e j s k i c h w X I X w.) i d y p l . etnograf H e i n r i c h (sposoby życia robotników sezonowych w Magduburger Bórde w X I X w.). W k o l e j n y m dniu obrad doc. E. Pietraszek z Wrocławia przedstawił uwagi o etosie p r o l e t a r i a t u na przełomie X I X i X X w., dr N. S. Poliszczuk z M o s k w y mówiła o rozwoju życia społecznego robotników przemysłowych Rosji w okresie między uwłaszczeniem (1861) a Rewolucją 1905 г., prof, dr Mühlberg zaś z a n a l i ­ zował przyczyny narastającego zainteresowania naukowców historią k u l t u r y k l a ­ sy robotniczej. K o m u n i k a t y i głosy w dyskusji dotyczyły: stosunku do pracy niemieckich robotników przemysłowych w 2 połowie X I X w . (dr Dietrich), miesz­ kań w i e l k o m i e j s k i c h robotników przemysłowych (dr Rohls), organizacji klasy r o ­ botniczej i proletariackiej pracy k u l t u r a l n e j (dr Groschopp) i początków foto­ g r a f i i wśród robotników (dr Bohm). Przedpołudniowe obrady 2 dnia k o l o k w i u m poświęcono sposobom życia i k u l ­ turze p r o l e t a r i a t u pozaeuropejskiego. W referatach ukazano m. i n . sytuację r o ­ botników pochodzenia indiańskiego w krajach A m e r y k i Łacińskiej (referat d r . H a r t w i g a ) , omówiono też różne aspekty życia robotników tubylczych w Afryce, na B l i s k i m Wschodzie i w M e k s y k u (6 obszernych wypowiedzi w dyskusji l u b komunikatów). T e m u ze wszech m i a r pożytecznemu k o l o k w i u m towarzyszyły ożywione dys­ kusje, nie pozbawione elementów polemicznych. Należałoby też podkreślić, że z wyraźnym zainteresowaniem przyjęto oba polskie referaty. Badania nad w a ­ r u n k a m i i sposobami życia ludności robotniczej w X I X w. (a nawet wcześniej) okazują się nader pożyteczne dla etnografów. Pozwalają one bowiem na w y ­ kroczenie poza zwykły warsztat badań historycznych, na zebranie dodatkowych materiałów w terenie, a także na poddanie nowej i n t e r p r e t a c j i materiałów a r c h i ­ w a l n y c h , statystyk oraz dawniejszych p u b l i k a c j i . W Polsce rozwijają się obecnie etnograficzno-historyczne badania nad kulturą robotniczą Łodzi i Żyrardowa, a także Górnego Śląska i Zagłębia. Zaangażowanie polskich etnografów i histo­ ryków w badania tego rodzaju jest jednak znacznie mniejsze niż w N R D i Cze­ chosłowacji . 6 Edward Pietraszek Por. informacje w „Etnografii Polskiej", t. 21: 1977, z. 1, s. 217-219; t. 24: 1980, z. 2, s. 175. W 1981 r. ukazała się obszerna synteza etnografii Pragi pod redakcją A. Robka, obejmująca głównie sposób życia i kulturę robotniczej l u d ­ ności stolicy Czech do początku X X w . Poprzednio wydano k i l k a powielonych tomów prac w serii Etnografie Delnictva. O stanie badań nad kulturą robot­ niczą w Polsce patrz artykuł A. Stawarza — doktoranta doc. Zarnowskiej — w bieżącym zeszycie naszego pisma. 6 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �304 KRONIKA W Y S T A W A „ R Y T U A Ł Y ŚMIERCI" W MUSÉE D E L ' H O M M E W 1980 R. W PARYŻU Znakomita ta wystawa ukazuje ścisłe powiązania pomiędzy kulturą mate­ rialną, duchową i społeczną na przykładzie rytuału śmierci, czyli obrządków po­ grzebowych i cmentarnych, w etnografii egzotycznej. Wystawa ta przygotowana została przez L a b o r a t o r i u m Etnologiczne Muzeum H i s t o r i i N a t u r a l n e j , k i e r o w a ­ ne przez Jean G u i a r t , na podstawie zabytków i przy współpracy całego zespołu naukowego Musée de 1'Homme. W związku z wystawą opracowano także zestaw przezroczy ukazujących obrządki pogrzebowe w różnych k u l t u r a c h l u d o w y c h świata. Ekspozycję otworzyła kolekcja talizmanów i amuletów chroniących przed złem, chorobą i śmiercią, pochodzących z krajów islamu, z Syberii i różnych części Europy. Pozostałe eksponaty ukazywały f o r m y pochówku w różnych r e l i ­ giach i stosunek do zmarłych, począwszy od Europy. Przedstawiono interesujące sposoby oznaczania grobów zmarłych symbolami poszczególnych r e l i g i i i ideo­ logii, opłakiwania zmarłych (Macedonia), dekoracji t r u m i e n (Bałkany), w s p o m i ­ nania zmarłych w określone dnie wraz z przynoszeniem jedzenia na groby (kraje prawosławne, Hiszpania, Włochy), śpiewów żałobnych i lamentacji (Rumunia). Przedstawiono też różne t y p y cmentarzy. Zilustrowano rytuały pogrzebowe u k a ­ zując też np. szczególny stosunek islamu do zjawiska śmierci jako przejścia do lepszego świata (Północna A f r y k a ) . Ceremoniał pochówkowy inaczej wygląda u sunnitów i szyitów. W części A f r y k i zamieszkanej przez ludność murzyńską, obrządki pogrzebowe są mocno uteatralizowane. Część umarłych przechodzi do g r u p y czcigodnych przodków plemienia przedstawianych za pomocą rzeźb i masek. Szczególnie t r u d n y wybór obiektów m i e l i amerykaniści. Niektór.e k u l t u r y ludowe (Meksyk, Gwatemala) są po prostu przesycone wyobrażeniami śmierci. Wybrano więc obiekty najbardziej charakterystyczne, takie j a k np. wyposażenie grobu peruwiańskiej kobiety ze wszystkimi przedmiotami z j e j życia codzien­ nego. Najwięcej obiektów pochodziło z M e k s y k u i A m e r y k i Południowej, j a k ­ k o l w i e k starano się także ukazać t y p y pochówków indiańskich. Najbardziej bo­ gata i różnorodna była ekspozycja dawnych k u l t u r i r e l i g i i A z j i . Na uwagę za­ sługiwał np. pochód pogrzebowy z Wietnamu, papierowe ofiary w o t y w n e z k r a ­ jów Dalekiego Wschodu, ołtarz pogrzebowy z T a j w a n u , sposoby ukazywania zmar­ łych i różnorodne t y p y kremacji. Wyróżniono poza t y m ceremoniał z Mada­ gaskaru, podczas którego używa się prowizorycznych grobów i rzeźb cmentar­ nych oraz różnorodne t y p y pochówków z Oceanii, Nowej G w i n e i i Indonezji. Organizatorzy w y s t a w y starali się wybrać wiele obrządków i zabytków szcze­ gólnie efektownych. Starannie opracowany katalog i rzeczowe objaśnienia połą­ czone z eksponatami przynoszą ponadto coś więcej niż zwykłą popularyzację rytuałów śmierci i pochówków różnych k u l t u r i r e l i g i i świata. Sugestywne ze­ stawienie bogatego materiału etnograficznego przynosi wiele korzyści nawet spe­ cjalistom — naukowcom. Należałoby sobie życzyć, aby wystawę mogło obejrzeć j a k najwięcej osób z różnych części świata. Irena Turnau W Y S T A W A F I Ń S K I C H KOBIERCÓW „ R Y I J Y " W R E N W I C K G A L L E R Y W W A S Z Y N G T O N I E W 1980 R. Renwick Gallery w Waszyngtonie należy do zespołu muzealnego Smithsonian I n s t i t u t i mieści się w okazałym pałacu z ubiegłego stulecia. W części Galerii mieści się muzeum sztuki zdobniczej. Najwięcej miejsca zajmują t a m t k a n i n y . �305 KRONIKA Spośród w i e l u wystaw czasowych do najciekawszych należałoby zaliczyć dosko­ nałą wystawę dawnych i współczesnych kobierców fińskich, znanych pod nazwą „Ryijy"- Podobnie j a k inne wełniane kobierce skandynawskie, tkane już od średniowiecza, „ryijy" różnią się swą techniką od kobierców wschodnich. W po­ równaniu z n i m i , „ryijy" były tkane luźniej, z małą ilością węzłów. W katalogu wystawy R i i t t a Pylkanen ukazała historię t y c h kobierców, począwszy od p i e r w ­ szych wzmianek z X I - X I I w. W niektórych częściach F i n l a n d i i tkano kobierce wzorzyste z b a r w n e j wełny, w i n n y c h gładkie l u b o nieskomplikowanych o r n a ­ mentach technicznych. Najstarsze kobierce t k a n o z grubej wełny na lnianej osnowie. Część w y s t a w y ukazała dawne kobierce fińskie, część zaś nowsze w y r o b y tkactwa artystycznego, nawiązujące do starych t r a d y c j i . W drugiej części k a t a ­ logu Anna-Lisa A m b e r g omówiła rozwój współczesnego kobiernictwa fińskiego. Pierwsze przykłady tego t k a c t w a artystycznego sięgają końca X I X w. Kobierce fińskie wzbudziły np. zachwyt na Wystawie Paryskiej w 1900 r. Przykłady u n i ­ k a l n y c h kobierców, jakie ukazano w Waszyngtonie, mają duże znaczenie a r t y ­ styczne. Stanowią one najlepszy przykład t k a n i n y użytkowej, służącej ozdobie nowoczesnego wnętrza mieszkalnego. Irena T u r n a i i 20 — E t n o g r a f i a Polska t. X X V I , z. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3834426841965a825570ef60bd5581af.pdf df851a0e5f1b699b33b9d3df7d1b42a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1016 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.167-177 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N 1 К „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 NA M A R G I N E S I E W Y S T A W Y LALEK W y s t a w ą pokazało w czerwcu 1981 r. warszawskie Muzeum Etnograficzne. W y s t a w ę tę skomponowano z eksponatów zebranych na czterech kolejnych m i ę ­ dzynarodowych Biennale Lalek Regionalnych, które odbywają się w Krakowie od 1974 г., organizowane przez Cepelię i Spółdzielnię im. Wyspiańskiego. K i l k a s ł ó w o tym konkursie. Wydano pięknie ilustrowany, barwny katalog I , I I i I I I Biennale. W katalogu tym sformułowano cel konkursu, którym jest „szerzenie wiedzy o tradycyjnej sztuce ludowej, zdobnictwie, ornamentyce i kolorystyce stroju ludowego — szerzenie wiedzy o folklorze i obyczajach — popularyzacja dorobku ręko­ dzieła ludowego — wymiana doświadczeń w zakresie kultywowania istnieją­ cych form plastyki ludowej i reaktywowania form zanikających" ». Zgodnie z ty­ mi założeniami ocenia się wierność tradycyjnym wzorom w szczegółach kostiumu, przedstawionych scen, zwyczajów. L a l k i są wykonywane ręcznie, liczy się poziom wykonania, kunszt rzemieślnika, siła wyrazu laleczki. Główną płaszczyzną odnie­ sienia pozostaje stosunek do folkloru. L a l k i oceniane są w dwu grupach — lalek regionalnych, całkowicie wiernych etnograficznej tradycji i lalek stylizowanych, inspirowanych folklorem. W drugiej grupie ocenia się właśnie czytelność folklo­ rystycznej inspiracji. L a l k i prezentują nie tylko stroje, ale i obyczaje swego kraju. Małe postacie odgrywają obrzędy, demonstrują czynności wykonywane podczas pracy, posługują się oryginalnymi rekwizytami. Niektóre tworzą plastyczne ilu­ stracje bajek i m i t ó w narodowych, prezentując w ó w c z a s stroje różnych epok i regionów. Tyle, w skrócie, o założeniach krakowskiego konkursu. Wystawa w warszawskim Muzeum pozwala co najwyżej domyślać się, czym jest Biennale. Zabrakło jakiegokolwiek wyjaśnienia, określenia c^lu i sensu kon­ kursu, z którego wybrane eksponaty pokazano. Nie wiadomo przy tym, czy wy­ bór był czysto przypadkowy — pokazano to, co jest, co pozostało w Polsce po konkursach, jako zaczątek przyszłego Muzeum L a l k i — czy też kierowano się jakimiś przesłankami dobierając akurat takie, nie inne eksponaty. Oglądając w y s t a w ę miałam wrażenie, że jej organizatorzy działali w wielkim pośpiechu. Poza karteczką z nazwą kraju nie podano żadnej informacji o wysta­ wionych lalkach. T y m samym poniechano celu, sformułowanego w Cytowanym katalogu — popularyzacji wiedzy o folklorze. Wystawa została pomyślana tylko jako ekspozycja parudziesięciu ładnych, niekiedy pięknych figurek. Pokazano np. kilka lalek w różniących się między sobą szatach indyjskich narzeczonych. Nie­ które elementy ubioru powtarzały się (np. złote ozdoby), inne były zupełnie nie­ podobne. Czy różnice w y s t a w n o ś c i poszczególnych w a r i a n t ó w stroju wynikają 1 Katalog Międzynarodowego Jesch, tekst Z. Olas, Kraków. Biennale Lalek Regionalnych, zdjęcia K . Pol- �168 KRONIKA z przynależności panny młodej do określonej kasty, czy związane są z tradycją danej prowincji, z jakiego okresu pochodzą prezentowane przez laleczki ubiory — odpowiedzi na te pytania wystawa nie dała. Nie wiadomo również było, k t ó r e stroje są stylizacją, a które wierną kopią tradycyjnego ubioru. Moja obrona założeń konkursu, zgodnie z którymi regionalne lalki są przede wszystkim n o ś n i k i e m wiedzy o folklorze, wynika z kilku przekonań. Po pierwsze, i korzystając z eksponatów zbieranych na Biennale, organizatorzy wystawy winni byli Krakowowi wierność idei konkursu. Po drugie, wydaje mi się, że zagubiono bardzo istotny walor ekspozycji tego rodzaju. Pokazując lalki w regionalnych stro- — jach, często upozowane w grupach w y k o n u j ą c y c h jakieś czynności — z w i ą z a n e z obrzędowością lub codzienną pracą albo przedstawiających sceny z dawnych m i t ó w i baśni — można pokazać całą różnorodność folkloru, jego bogactwo, swoistość tradycji poszczególnych kultur. Wystawa pozbawiona komentarza prze­ kazuje te treści niejako mimochodem. Wydaje się, że zapomniano, iż wystawa l a ­ lek w ludowych ubiorach nie jest tym samym, co wystawa strojów regionalnych. L a l k a w regionalnym stroju, lalka z folklorystycznym rodowodem m ó w i znacznie w i ę c e j niż zamierzyli jej twórcy. L a l k i różnią się przecież nie tylko przebraniem. Znacznie istotniejsze, choć pozornie drugoplanowe są różnice c h a - rakteru, istoty lalki. Różnorodność materiału, rozmaitość formy, inne ujęcie czy interpretacja postaci czynią lalki postaciami nierozerwalnie z w i ą z a n y m i z krajem, z którego pochodzą. Elementy składające się na postać lalki — technika wykonania, ekspresja £ twarzy, gest, ubiór — tworzą organiczną całość. B y w a j ą lalki z najróżniejszego, tworzywa. Może to b y ć drewno, glina, porcelana, guma, w e ł n a , celuloid, r ó ż n e w ł ó k n a sztuczne i naturalne, gałganki. Ten sam materiał bywa z kolei r ó ż n i e interpretowany. Niektóre lalki wykonane są bardzo starannie, jako statuetki o pro­ porcjach i rysach człowieka, inne są niesłychanie uproszczonymi, symbolicznymi formami. L a l k i rumuńskie mają zindywidualizowane twarze, figurki polskie to l a l k i o jednakowych, regularnych, starannie wymodelowanych, uśmiechniętych rysach. L a l k i z Tajlandii noszą maski tancerzy, lalki meksykańskie mają schematycznie T* zaznaczone usta, oczy i nosy. Podobne różnice można zaobserwować w przed- * stawieniu ruchu. L a l k i węgierskie, polskie czy irackie to stojące nieruchomo sta- T. tuetki. Rumuńskie zastygły w geście przy określonej pracy, podobnie n i e k t ó r e , z meksykańskich. Subtelne figurynki tancerzy tajlandzkich sprawiają w r a ż e n i e ustawicznego ruchu. Różny jest również sposób ujęcia stroju lalek. Niektórzy w y ­ konawcy dbają o precyzję szczegółu, dodają lalkom szereg starannie wykonanych- ^ r e k w i z y t ó w . Inne. są jakby skróconym zapisem ogólnego w y g l ą d u ubioru. W intencji organizatorów Biennale lalka jest tylko folklorystyczną pamiątką, ^ formą w i z y t ó w k i określonego kraju. L a l k a w stroju regionalnym jest jednak przede wszystkim lalką, przedmiotem o istotnej roli w każdej kulturze. Wydaje się, że w formie współczesnej lalki — także jej szczególnej postaci, jaką jest lalka regionalna — zapisana jest historia lalki w kulturze kraju, z którego ona pochodzi. ^ Tam, gdzie jeszcze niedawno odgrywała istotną rolę w praktykach magicznych, *J|^ (np. Meksyk, Rosja płn.), jest to czytelne w jej kształcie. Przykładem są lalki ¿¡ syberyjskie, jeszcze w pocz. X I X w. będące przedmiotami kultowymi. Dziś prze- ^ . szły do świata dziecinnych zabawek, zachowały jednak skrótową formę wotyw- • nych figurek. Laleczki rosyjskie, z Meksyku, Tajlandii czy Rumunii zdolne s ą . śmieszyć, przestraszyć czy zabawiać. Z kolei polskie figurki noszą pięknie wyko- 5 nane, bardzo często pyszne stroje. Nie budzą jednak żadnej emocji, ich regularne,---^ uśmiechnięte twarze są obojętne. Na tle tamtych w y g l ą d a j ą jak krawieckie m a n e - T g , kiny. t mM �KRONIKA 169 Przyglądając się lalkom zgromadzonym na wystawie i próbując zobaczyć je w szerszym kontekście, można dostrzec lalki nawiązujące do form kukiełek i m a ­ rionetek teatralnych, magiczne czy kultowe posążki, dziecinne zabawki, ozdobne figurki. Tę różnorodność form można sprowadzić do dwu podstawowych t y p ó w lalek określonych przez J . Łotmana jako lalki-zabawki i lalki statuetki. „Lalkę jako zabawkę powinno się przede wszystkim oddzielić od zjawiska — zdawałoby się — tego samego typu, jakim jest statuetka, trójwymiarowa rzeźbiarska podo­ bizna człowieka. Różnica sprowadza się do rzeczy następującej. Istnieją dwa r o ­ dzaje audytorium: «dorosłe» z jednej strony oraz «dzieciece», «ludowe», «archaiczne» z drugiej. Pierwsze zachowuje się wobec tekstu artystycznego jako odbiorca informacji: patrzy, słucha, czyta, siedzi w teatralnym fotelu, stoi przed p o s ą g i e m w muzeum, ma zakarbowane w pamięci: «nie dotykac», «nie zakłócać spokoju» oraz, ma się rozumieć: «nie pchać się na scene» i «nie w t r ą c a ć się do biegu sztuki». Audytorium drugie odnosi się do tekstu, jak uczestnik zabawy: krzyczy, dotyka, wtrąca się, obrazka nie ogląda, lecz obraca go dookoła, szturcha palcami, przemawia zamiast namalowanych postaci, do biegu sztuki miesza się, pouczając aktorów, książkę bije lub całuje. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z od­ biorem informacji, w drugim — z wytwarzaniem jej w trakcie zabawy" . 2 W cytowanym fragmencie Łotman wprowadza pewne uporządkowanie boga­ tego i złożonego świata lalek, który tworzą formy tak różne, jak figurki bogów, kukiełki, manekiny, ożywające posągi, woskowe figury, zabawki czy współcześnie roboty, muminki i wiele innych. Nie ma tu miejsca na historyczne r o z w a ż a n i e nad kształtem i rolą lalki w kulturze. Inicjatywa stworzenia konkursu, a potem Muzeum Lalek Regionalnych, zwraca u w a g ę na n o w ą formę lalki w s p ó ł c z e s n e j . Nie jest ona ani zabawką, ani statuetką; służyć może i dzieciom i d o r o s ł y m , ' j e s t czymś mniej niż figurka magiczna czy zabawka i poprzez utrwalony ruch zatrzy­ maną grę — czymś innym niż statuetka. Współcześnie można o b s e r w o w a ć wiele form lalek, w y s t ę p u j ą c y c h w róż­ nych postaciach, których często nawet nie identyfikujemy jako lalki. T e w stro­ jach regionalnych są jednym z przejawów w y s t ę p o w a n i a lalki w naszej kulturze. Przyjrzyjmy się tym przejawom, które uda nam się dostrzec w otaczającym nas świecie. 1. L a l k i w teatrze lalek, nawiązują do dawnych form teatralnych (np. Bread and Puppet) bądź do ludowych szopek („Pastorałki" Schillera w Teatrze Po­ wszechnym, 1964 г.); teatr lalek dla dzieci *. 2. L a l k i w y w o d z ą c e się ze starych, utrwalonych w folklorze form, dziś relik­ towe: a) figurki jasełkowe ustawiane w o k ó ł żłobka na Boże Narodzenie, niekiedy ruchowe. Co roku w kościele na Miodowej można oglądać ruchomą szopkę, z ł o ­ żoną z kilkudziesięciu postaci wykonujących pewne gesty, ustawionych na k r ą ­ żącej taśmie. Do figurek takich nawiązują niekiedy rzeźbiarze ludowi . W tej samej grupie znajdą się postacie z szopek — także popularnych w X X - l e c i u i po wojnie szopek politycznych, czy współczesnych szopek z konkursów krakow­ skich ; 4 5 2 J . Ł o t m a n, Lalki w systemie kultury, „Teksty", nr 6: 1978. Por. H . J u r k o w s k i , Teatr lalek a folklor, „Polska Sztuka Ludowa", R . 23: 1969, nr 2. Na przykład Julian Brzozowski, sołtys wsi Sromów w łowickiem, wyrzeźbił „Pochód Tysiąclecia", w i e l k ą kompozycję parudziesięciu figur, w ł a ś n i e w konwencji bożenarodzeniowej szopki, ustawiając w pochodzie Księcia Józefa obok Chrobrego, Świerczewskiego i anioła. Por. J u r k o w s k i , op .cit. 3 4 s �170 KRONIKA b) obrzędowa kukła Marzanny, topionej w pierwszy dzień wiosny; Lajkonik w Krakowie. Są to swoiste lalki parateatralne, zdradzające ślady właściwości ma­ gicznych ; c) woskowe wota, składane w kościele w dniu św. Rocha ; d) lalki z ciasta na weselnym korowaju lub ofiarowywane dzieciom kukiełki, lalki z piernika 3. Gabinet figur woskowych, swoista forma lalek dla dorosłych. Figury te są współczesną formą lalek magicznych; postacie utrwalone w wosku kryją w sobie możliwość życia. Charakterystyczne jest, że w Gabinecie pani Tussot znajdują schronienie postacie wybitnych indywidualności, w tym sławnych zbrodniarzy fa­ scynujących zagrożeniem, jakie w sobie noszą. Mało kto odważy się nocą pozostać sam wśród woskowych ludzi. To bardzo ciekawe z punktu widzenia psychologii i socjologii zjawisko jedynie sygnalizuję, gdyż jego natura wymaga interpretacji znacznie wykraczającej poza granice świata lalek. 4. Manekiny sklepowe. Różnią się one istotnie od schematycznych krawiec­ kich, wykonane są na kształt ludzkiej postaci, mają twarze, noszą peruki — są lalkami. Ich podobieństwo do człowieka sytuuje je na łatwo przekraczalnej gra­ nicy świata żyjących, kiedy ożywają (por. „Bal manekinów" Bruno Schultza), po­ ruszają się w ściśle określony sposób identycznie, jak ożywione figury woskowe . 5. L a l k i zabawki. a) Disneyland, 'ogródek dla dzieci w Hadze, będący kopią rzeczywistych miast i wsi, gdzie umieszczono duże figury b a ś n i o w y c h postaci w zminiaturyzowanym świecie; b) k a r n a w a ł o w e figury ogromnych kukieł w Rio de Janeiro; c) zabawki dziecinne, od wykonywanych własnoręcznie, umownych laleczek po mechaniczne zabawki produkowane w fabrykach. 6. L a l k i funkcjonujące jako ozdoba. a) porcelanowe figurki stawiane na kredensach, serwantkach itp. W ostatnich latach wzrosła produkcja figurek gipsowych naśladujących porcelanę; b) sadzane na tapczanach, kanapach, łóżkach pierrody, kolumbiny albo (w Pol­ sce współcześnie na wsi) duże dziecinne lalki w ozdobnych sukienkach; c) lalki w w e ł n i a n y c h sukienkach u ż y w a n e do utrzymywania temperatury wody w imbryku itp., o pewnej użyteczności; d) stawiane w ogródkach przed domem postacie krasnali i innych baśnio­ wych postaci, często spotykane w Niemczech, występują także w Polsce ; e) sadzane na masce samochodu wiozącego młodą parę dziecięce lalki w ś l u b ­ nych sukniach. f) lalki kolekcjonowane jako pamiątki turystyczne, czyli lalki w strojach regio­ nalnych. W cytowanym już uprzednio katalogu Biennale napisano: „zminiaturyzo­ wanie regionalnego kostiumu otwarło przed nim zupełnie nowe możliwości. Ubra­ na w niego lalka stała się idealną wprost formą pamiątki, oddającej tak wiernie jak żadna inna charakter, styl i urodę regionu. e 7 9 10 * Na temat specyfiki zjawiska lajkonika por. artykuł J . B u j a k a i B. P i l i c h o w s k i e j , Lajkonik w oczach badaczy, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34: 1980, nr 1. J . O l ę d z k i , Wota woskowe we wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", R. 14: 1960, nr 1; t e n ż e , Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Ludowa", R. 16: 1962, nr 2. T . A m b r o ż e w i c z , Ozdobne pieczywo ludowe, cz. 1 i 2, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 1 i 2. Por. film W. Hassa „Sanatorium pod klepsydrą" w e d ł u g prozy B . Schulza, czy żołnierzy w „Wielopole, Wielopole" T . Kantora, telewizyjną realizację „Balu m a n e k i n ó w " Schulza i in. Ruch ożywionych lalek jest zawsze taki sam, nacecho­ wany sztywnością kojarzącą się z bezruchem umarłych. J . S t e f a ń s k i , Krasnale z raciborskiego, maszynopis w redakcji „Polskiej. .Sztuki Ludowej", będący opisem tego typu form z terenu polskiego. 7 8 9 1 0 �KRONIKA 171 Stąd niezwykła tych miniaturek kariera i ogromne wciąż rosnące zapotrzebo­ wanie. W Polsce np. sama tylko Spółdzielnia im. Wyspiańskiego dostarcza ich rocznie około ćwierć miliona!" . L a l k i w regionalnych strojach cieszą się wielką popularnością. Kupują je m i ­ łośnicy folkloru i turystyki. Są traktowane jako ozdoba, jako pamiątka i informa­ cja o folklorze. „Poprzez styl i charakter stroju, typ etniczny postaci, ekspresję gestu i rekwizytu w scenach przedstawiających obrzędy i zwyczaje — poprzez cały ten wyrazisty język barw, kształtów i ukrytych znaczeń — w y w o ł u j ą suge­ s t y w n ą wizję świata" . Wystawa w warszawskim Muzeum zwróciła uwagę na zjawisko lalki w ludo­ wym stroju, która w ciągu ostatnich kilku lat zdaje się zdobywać coraz większą popularność. Regionalna lalka, obok innych, wymienionych w y ż e j współczesnych form, kontynuuje stałą obecność lalki w kulturze. n 12 Ewa METODA BIOGRAFICZNA W ETNOGRAFICZNYCH BADANIACH Z PRAC KOMISJI LUDOZNAWCZEJ WESTFALII Korulska W RFN. Od ponad pięćdziesięciu lat działa w Munster, stolicy Westfalii, Komisja Ludo­ znawcza, która w pracach swych posługuje się metodą biograficzną, mało rozpo­ wszechnioną w polskich badaniach etnograficznych, a znaną dobrze w socjologii . Komisja Ludoznawcza Westfalii (Volkskundliche Kommission für Westfalen) powstała w 1928 r . W następnym roku utworzyła wraz z Komisją Starożytności i Komisją Historyczną jeden instytut pod nazwą Prowincjonalny Instytut Ludoznawstwa i Krajoznawstwa Westfalii (Provinzialinstitut für westfálische Landesund Volkskunde). Członkami Komisji Ludoznawczej początkowo byli pracownicy Seminarium Germanistyki Uniwersytetu w Munster, w ramach którego znajdo­ w a ł a się w ó w c z a s etnografia. Pierwsze poszukiwania etnograficzne dotyczyły na­ zewnictwa, przysłów, pieśni, bajek i opowiadań ludowych, a zebrane materiały stały się zalążkiem cennego i bogatego dziś archiwum Komisji. W niedługim czasie przystąpiono też do opracowywania słownika i atlasu kultury ludowej Westfalii oraz wydawania serii Veroffentlichungen der Volkskundlichen Kommission, k t ó ­ rej pierwszy numer ukazał się w 1931 r. Po I I wojnie ś w i a t o w e j etnografia od­ łączyła się od germanistyki tworząc na Uniwersytecie w Munster w 1955 r. Se­ minarium Etnograficzne, którego kierownik stoi na czele Komisji. Funkcję tę od wielu lat pełni prof, dr Gunter Wiegelmann, autor licznych prac m. in. z zakresu przemian kultury ludowej, pożywienia, współredaktor atlasu etnograficznego Nie­ miec itp. Komisja zatrudnia 3 pracowników naukowych i 2 administracyjnych. Mieści się w budynku uniwersyteckim (przy Domplatz 23), sąsiadując z Semi­ narium Etnograficznym oraz korzystając z jego pomieszczeń i biblioteki. ł 2 Działalność Komisji biegnie w dwóch kierunkach: organizacyjnym i dokumen­ tacyjnym. Pierwszy z nich polega na organizowaniu badań nad kulturą ludową Westfalii, wydawaniu serii wydawniczych pt. Schriften der Volkskundlichen K o m 11 Katalog Biennale, op. cit. Tamże. Na ten temat zob. m. in. cytowane w pracach Komisji artykuły: J . S z c z e ­ p a ń s k i , Die biographische Methode, [w:] Handbuch der empirischen Sozialforschung, t. 4, Stuttgart 1974, s. 226-252; R. W. B r e d n i с h, Zur Anwendung der biographischen Methode in der volkskundlichen Feldjorschung, [w:] Jahrbuch jur ostdeutsche Volkskunde, R. 22: 1979, s. 279-329. D. S a u e r m a n n, Geschichte und Aufgaben der Volkskundlichen Kom­ mission für Westfalen, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 22: 1976, z. 1-4, s. 248-255. 12 1 2 �172 KRONIKA mission oraz Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, jak też w s p ó ł r e d a ­ gowaniu czasopisma „Rheinisch-westfałische Zeitschrift í ü r Volkskunde", wyda­ wanego od 1954 r. P o d s t a w o w ą jednak działalnością Komisji są prace dokumen­ tacyjne. Wzorując się na osiągnięciach skandynawskich zastosowano w badaniach metodę biograficzną, polegającą na pozyskiwaniu od korespondentów — stałych współpracowników Komisji — materiałów w postaci obszernych opracowań opar­ tych na w ł a s n y c h przeżyciach. Są to ukierunkowane wspomnienia pisane w e d ł u g ustalonego wzorca, tzw. listy pytań (Frageliste), w y s y ł a n e j do korespondentów. Listy te obejmują 44 różnorodne tematy, jak пр.: piece piekarskie w dawnych czasach (nr 1), konfirmacja wczoraj i dziś (nr 2), zwyczaje przy I komunii ś w . (nr 3), jak dawniej święcono niedzielę (nr 4), jedzenie i picie; przebieg dnia codziennego (nr 5), zaręczyny i wesele (nr 8), żniwa (nr 14), naczynia do picia i jedzenia (nr 27), studnie (nr 28), dni poświęcone pamięci zmarłych (nr 31), h i ­ giena ciała (nr 34), świątki, krzyże przydrożne,, znaki p a m i ą t k o w e (nr 35), k o ł o ­ wrotki i ich w y t w ó r c y (nr 36), telewizja (nr 38), formy zwracania się do siebie (nr 39), wiejski ubiór (nr 40), instrumenty muzyczne (nr 44). Każda z listy pytań posiada wprowadzenie do tematu, o m ó w i e n i e problema­ tyki oraz szczegółowe pytania zgrupowane w e d ł u g wybranych zagadnień. Dla zilu­ strowania przytoczmy listę nr 5, dotyczącą jedzenia i picia w ramach dnia codzien­ nego. We w s t ę p i e do niej podkreślono brak materiałów do pożywienia i kultury dnia codziennego wsi westfalskiej zwracając się do korespondenta z zapytaniem, czy jest w stanie podać dokładny opis gospodarstwa domowego przed I w o j n ą światową. „Może to b y ć — jak czytamy we wspomnianym wprowadzeniu — P a ń ­ ski dom rodzinny, albo inny, który Panu jako dziecku b y ł dobrze znany. Prosimy zawsze jednak o dokładne podanie miejsca i czasu". Dalej następują szczegółowe pytania w e d ł u g następującego układu: poranek; śniadanie; mycie i ubieranie się; przed 2-gim śniadaniem; drugie śniadanie; porządek przy stole; przygotowywanie potraw; jedzenie; zmywanie; godziny poobiedniego odpoczynku; podwieczorek; kolacja; odwiedziny; spoczynek. Pytania te odnoszące się, jak w większości wy­ padków, do czasów sprzed I wojny ś w i a t o w e j , kończy zdanie: Czy mógłby Pan dla porównania opisać przebieg dnia współczesnego? Co się je i pije dzisiaj?"*. Większość nadesłanych opracowań odnosi się do czasów młodości na ogół po­ nad 60-letnich korespondentów, zgodnie z założeniem Komisji gromadzenia mate­ riałów „z minionego czasu". Takie też nastawienie korespondentów w y r a ź n i e dało się odczuć w pytaniach o telewizję i jej w p ł y w na życie oraz kulturę m i e s z k a ń ­ c ó w wsi w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Większość korespondentów odesłała listę bez odpowiedzi, uważając się za niekompetentnych w tym zakresie. Ostatnio podkreślono konieczność badania przemian kulturowych, postulując poszerzenie zarówno listy korespondentów, jak i tematyki pytań. Korespondenci, w liczbie około stu, pochodzą z różnych grup społecznych i za­ wodowych, jak też z różnych części Westfalii. Ich dane biograficzne znajdują się w oddzielnej kartotece, uwzględniającej ponadto numery i tematykę nadesłanych przez nich opracowań, daty wysłania przez Komisję pytań i otrzymania odpo­ wiedzi, w y s o k o ś ć przesyłanego sporadycznie korespondentom honorarium oraz ty­ tuł publikacji opracowanej na podstawie otrzymanych od danego korespondenta materiałów. Co roku każdemu ze w s p ó ł p r a c o w n i k ó w w y s y ł a się biuletyn sprawo­ zdawczy . Jest to rodzaj listu, w którym powiadamia się korespondentów o na4 s Frageliste 5: Essen und Trinken. (Der Tageslauf im Haushalt), ss. 4, Archiv fur westfálische Volkskunde. Volkskundliche Kommission fur Westfalen. L a n d schaftsverband Westfalen-Lippe, Munster, Domplatz 23. Mitteilungsblatt des Archivs für westfálische Volkskunde. Biuletyn nr 28 z lipca 1980 r. zaczyna się od słów: „Das Berichtsjahr — Mitte 1979 bis Mitte 1980 — ist sehr schnell zuende gegangen und schon ist es wieder Zeit für unseren 4 �KRONÍKA 173 bytkach archiwum rękopisów, fotografii, rysunków, pieśni i nagrań magnetofo­ nowych, kopii dokumentów oraz zbiorów muzealnych, gromadzonych przy K o ­ misji. Składa się w nim życzenia s ę d z i w y m współpracownikom, którzy w roku sprawozdawczym obchodzili okrągłe jubileusze urodzin i informuje o zmarłych, podkreślając ich zasługi dla Komisji, okres współpracy i rodzaj nadesłanych m a ­ teriałów. List kończy w i a d o m o ś ć o najbliższych planach badawczych K o m i s j i . I t a k w biuletynie nr 28 za okres 1979/1980 zwrócono się do korespondentów z prośbą o informowanie i nadsyłanie posiadanych p a m i ę t n i k ó w i notatników celem ich skopiowania, a następnie wykorzystania w opracowaniach Komisji. We wspom­ nianym biuletynie czytamy też o przygotowywaniu jubileuszowego tomu z okazji 50-lecia istnienia Komisji, zwracając się do korespondentów z prośbą o w y r a ż e n i e zgody na publikowanie ich danych personalnych. W ostatnim zdaniu dziękuje się wszystkim współpracownikom za wkład w powiększenie archiwum Komisji. Archiwum K o m i s j i zostało założone w 1951 r. przez prof, dr M. Bringemeier, pełniącą długi czas funkcję kierownika Komisji. Dziś należy ono do jednego z n a j ­ poważniejszych i najcenniejszych centrów dokumentacji naukowej w R F N . W 1980 r. archiwum liczyło 6180 rękopisów i 77 774 fotografii. Znajdują się w nim również rysunki nadesłane przez korespondentów, zbiory pieśni i taśm magnetofonowych z nagraniami w y w i a d ó w przeprowadzanych z nimi oraz kopie starych dokumen­ t ó w (śpiewników, rachunków, zapisków, protokołów itp.). Poza w s p o m n i a n ą już kartoteką personalną korespondentów prowadzone są również kartoteki materiałów w układzie tematycznym i geograficznym. Komisja gromadzi też eksponaty m u ­ zealne, m. in. cenne zbiory instrumentów muzycznych, które pozyskano w wyniku apelu, skierowanego do korespondentów w jednym z poprzednich b i u l e t y n ó w . Możliwości wydawnicze Komisji pozwalają na stałe publikowanie materiałów m. in. w oddzielnych zeszytach serii pt. Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, których rocznie ukazuje się niekiedy nawet kilka (w 1 półroczu 1981 r. ukazał się nr 25 i 29). Na u w a g ę zasługuje różnorodny sposób prezentowania w nich materiału. Jeden z nich to opracowania wybranego tematu n a podstawie materiałów nadesłanych przez wszystkich korespondentów. T u w y m i e n i ć można np. prace na temat pieców piekarskich (z. 22: Bauerliches Brotbacken in West­ falen, opr. M. Bringemeier, 1980, ss. 136), zwyczajów związanych z okresern Bożego Narodzenia (z. 6: Weihnachten in Westfalen um 1900, opr. D. Sauermann, 1979, ss. 262), zwyczajów zapustnych (z. 5: Stadtisches Fastnachtsbrauchtum in Westund Ostwestfalen, opr. N. Humburg, 1976, ss. 434), mody i stroju (z. 15: Mode und Tracht, opr. M. Bringemeier, 1980). Przykładowo przytoczmy plan jednego z ta­ kich opracowań, dotyczącego pieców piekarskich, pierwszego tematu rozsyłanego korespondentom przez Komisję. Na treść tego zeszytu składają się: w s t ę p , kwe­ stionariusz pt. piece piekarskie w dawnych czasach, mapa miejscowości, z których pochodzą odpowiedzi, materiał faktograficzny nadesłany przez korespondentów ułożony w e d ł u g kolejnych n u m e r ó w archiwum. Materiał ten został wybrany z po­ nad 80 zgromadzonych w ciągu 10 lat opracowań, z których 16 zacytowano w pra­ cy w d o s ł o w n y m brzmieniu, niekiedy także w dialekcie dolnoniemieckim. Mate8 Sommerbrief an Sie", a kończy następująco: „Mit herzlichen Griissen von alien in der Arbeitsstelle Tátigen und mit guten W ü n s c h e n verbleibe ich Ihre Dr. R e ­ natę Brockpáhler". B. S с h i e r, Das Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfalische Zeitschrift für Volkskunde", R. 1: 1954, s. 57; M. B r i n g e m e i e r , Archiv für westfalische Volkskunde der Volkskundlichen Kommission des Landschaftsverbandes W estf alen-Lippe (1951-1964), [w:] Arbeit und Gerat in volkskundlicher Dokumentation, Munster 1969, s. 192-222; R. B r o c k p a h l e r , 20 Jařire Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 18/19: 1972, s. 195. 5 �174 KRONIKA riały te m ó w i ą m. in. o dużym znaczeniu w życiu ludności wiejskiej pieca pie­ karskiego, szacunku dla chleba, wadze prac związanych z jego wypiekiem, po­ dziale jej między członków rodziny, współdziałaniu i pomocy sąsiedzkiej itp. Inny sposób publikowania materiałów można określić jako biograficzny. Są to monografie poświęcone jednej osobie korespondenta. T u przytoczyć można pu­ blikację pt. Aus dem Leben eines Heuerlings und Arbeiters (opr. R . Dunkmann, 1980, ss. 178), w której przedstawiono historię życia korespondenta odtworzoną na podstawie rozmów nagranych z nim na taśmie, dalej nadesłany przez niego m a ­ teriał faktograficzny, ułożony w e d ł u g listy pytań oraz jego twórczość poetycką. W tej grupie zacytować też można opis życia i pracy kobiety wiejskiej, przed­ stawiony przez nią w ciągu długoletniej, bo sięgającej 1968 r. współpracy z K o ­ misją. Tak powstała praca pt. Aus dem Leben einer Bauerin im Miinsterland (opr. R . , Brockpahler, 1981, ss. 192), uwzględniająca wybór materiałów o b e j m u j ą ­ cych okres od początku X X w. do 1980 г., tj. daty śmierci korespondentki, zgrupo­ wany w e d ł u g następujących zagadnień: dom i mieszkanie; prace rolne; hodowla; ubiór; przebieg dnia — jedzenie i picie; zwyczaje doroczne; zwyczaje rodzinne; muzykowanie i opowiadania. Publikację zamyka indeks rzeczowy w dialekcie dolnoniemieckim z objaśnieniem i tłumaczeniem w y r a z ó w na język literacki. Inne wydawnictwa Komisji ze wspomnianej serii prezentują m. in. biblio­ grafię tematyczną (z. 11: Bibliographie zur Schützenwesen in Westfalen, opr. G . Osthoff, 1979, ss. 126), zagadnienia teoretyczne i metodologiczne (z. 8: Historische Hausforschung. Eine Einfiihrung in Arbeitswesen, Terminologie und Literatur, орг. К . Bedal, 1978, ss. 186; z. 10: Türfcische Arbeiter in Munster. Eine Beitrag zum Problem der temperaren Akkulturation, opr. H . Narman, 1978, ss. 176; z. 13: Gemeinde im Wcmdel. Volfcskundliche Gememdestudien. in Europa, opr. G . Wiegelmann, 1979, ss. 215), jak i referaty wygłoszone na konferencji „Historische Sachforschung. Aufgaben und neue Ansatze", zorganizowanej z okazji 50-lecia istnienia Komisji Ludoznawczej Westfalii (z. 21: Geschichte der Alltagskultur, 1980, ss. 174). Kończąc należy jeszcze dodać ,iż w Komisji prowadzone są ponadto empirycz­ ne badania nad przemianami kultury ludowej wybranych wsi westfalskich. Odnotować też należy opracowanie ponad 30 próbnych map do etnograficznego atlasu Niemiec. Osiągnięcia, jakimi może poszczycić się Komisja Ludoznawcza Westfalii w du­ ż y m stopniu są wynikiem konsekwentnie realizowanych założeń, opracowanych w pierwszych latach istnienia Komisji. Nie wdając się w merytoryczną ocenę gro­ madzonych wspomnianą metodą materiałów należy podkreślić ich dużą wartość dokumentacyjną dla historii kultury ludowej wsi westfalskiej. Ważna i owocna okazała się współpraca Komisji z innymi instytucjami, a zwłaszcza uniwersytetem w Munster, która umożliwiła w y m i a n ę doświadczeń, prowadzenie metodologicz­ nych dyskusji i podejmowanie wielu wspólnych prac. Zofia ^ — ' Szromba-Rysowa POŻYWIENIE J A K O K O M U N I K A C J A . K O N F E R E N C J A E T N O L O G I C Z N A W S T A I N Z , A U S T R I A , 24-30 VIII'1980 R. W 1980 r. odbyła się w Austrii czwarta już, a zarazem jubileuszowa, be zorganizowana w dziesięć lat po pierwszej, międzynarodowa konferencja poświę­ cona etnologicznym badaniom nad pożywieniem. Przedmiotem rozważań było za- * gadnienie „pożywienie jako komunikacja". Po raz pierwszy tak ściśle określona>4* i została tematyka obrad, mimo że na ogół każda z konferencji dążyła do ukierun-" ; �KRONIKA 175 kowania prezentowanych referatów. Na pierwszej, odbywającej się w Lund w Szwecji (21-25 V I I I 1970) , przedstawiono stan badań nad p o ż y w i e n i e m ludowym w poszczególnych krajach Europy i Ameryki oraz metody i problematykę podej­ mowanych prac. Wszystkie zgłoszone referaty opublikowano w zbiorowej pracy Ethnological Food Research in Europa and U S A . W ó w c z a s też postanowiono z w o ł y w a ć konferencje co trzy lata, czyniąc spotkania te platformą wymiany do­ świadczeń i poglądów różnych środowisk naukowych w różnych częściach- świata. N a s t ę p n y m miejscem spotkania były Helsinki (13-18 V I I I 1973) , gdzie tematykę konferencji sformułowano jako „dominujące cechy regionalnego systemu o d ż y w i a ­ nia w X X w." Tom kongresowy ukazał się pt. Ethnologische Nahrungsforschung . W 1977 r. spotkano się po raz trzeci, a miejscem obrad było Cardiff w Walii (22-27 V I I I ) . Myślą przewodnią konferencji były „preferencje i tabu potraw i napojów". Referaty opublikowano w pracy zbiorowej Food in Perspective . Miejscem ostatniej, omawianej tu konferencji, było małe miasteczko Stainz, położone w Styrii, jednym z najpiękniejszych regionów Austrii, nazywanym j e j zielonym sercem. Organizatorem konferencji było regionalne muzeum Steiermárkische Landesmuseum Joanneum, kierowane przez dr Marię Kundegraber. W konferencji wzięło udział ponad 50 uczestników, reprezentujących następujące kraje: Austria (16 osób), Bułgaria (1), Dania (1), Finlandia (1), Francja (2), Ho­ landia (1), Irlandia (1), Jugosławia (1), N R D (1), Polska (3), R F N (6), Stany Zjedno­ czone A P (7), Szwajcaria (2), Szwecja (3), Węgry (2), Wielka Brytania (5) i W ł o ­ chy (1). Z Polski uczestniczyły trzy osoby z Instytutu Historii Kultury Material­ nej P A N : prof, dr M. Dembińska z Warszawy oraz dr A. Kowalska-Lewicka i dr Z . Szromba-Rysowa z Krakowa. Prof. dr M. Gavazzi z Zagrzebia b y ł nie tylko najstarszym uczestnikiem, ale jednym z szesnastu, którzy brali udział w pierwszej konferencji w 1970 r. Tak jak w poprzednich latach, j ę z y k i e m obrad był angielski i niemiecki. 1 2 s 4 5 Referat inauguracyjny pt. „Pożywienie jako komunikacja" wygłosił prof, dr N. A. Bringéus z L u n d , inicjator tych spotkań i organizator pierwszej konfe­ rencji. W referacie swym zwrócił uwagę na społeczny aspekt pożywienia, przeja­ wiający się w łączącej z jednej strony, a dzielącej z drugiej roli pożywienia. Zagadnienie, które rozpatrywać można w płaszczyźnie fizycznej (dowóz środków żywności), psychologicznej (zadowolenie z konsumpcji), socjologicznej (podział ż y w ­ ności), kulturowej (postawy wobec pożywienia) i religijnej (zakazy — nakazy) dla etnografa stwarza możliwości badawcze, zwłaszcza w trzech ostatnich p ł a ­ szczyznach, pozwalając na badanie m. in. systemu norm, sposobu zachowania i n a w y k ó w ż y w i e n i o w y c h . Podkreślił też szeroką t e m a t y k ę omawianej konferencji ujętą w tezie „pożywienie jako symbol". Kolejny referat, pt. „Pożywienie jako język", wygłosiła J . Katona-Apte z U S A , zwracając u w a g ę na analogie pomiędzy m o w ą a p o ż y w i e n i e m w zakresie struktury, użycia i reakcji, jakie w y w o ł u j e u człowieka. 1 M . D e m b i ń s k a , Pożywienie i obyczaj. Konferencja etnologiczna w Lund, 1970, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 20: 1972, nr 1, s. 196-204. Ethnological Food Research in Europa and USA. Raports from The First international Symposium for Ethnological Food Research, Lund, August 1970, Gottingen 1971, ss. 213. Referaty opublikowało też czasopismo „Ethnologia E u r o paea", t. 5: 1971 (1972), > 1-213. Zob. m. in. A. G a m e r i t h , Die zweite Internationale Konferenz für Ethno­ logische Nahrungsforschung in Helsinki, „Osterreichische Zeitschrift für Volks­ kunde", t. 28: 1974, s. 290-294. Ethr.ologische Nahrungsforschung. Ethnological Food Research. Vortrdge des zweiten Internationalen Symposiums für ethnologische Nahrungsforschung, Hel­ sinki, August 1973, Helsinki 1975, ss. 340. Food in Perspective. Proceedings of the Third International Conference on Ethnological Food Research, Cardiff, Wales, 1977, Edinburgh 1981, ss. X I I , 425. 2 ! 4 6 �176 KRONIKA Wygłoszone referaty koncentrowały się w o k ó ł następujących grup tematycz­ nych: a) p o ż y w i e n i e a gościnność, b) jedzenie poza domem, c) dary ż y w n o ś c i o w e , d) p o ż y w i e n i e odświętne i okolicznościowe. W ramach tych t e m a t ó w A . Kowalska-Lewicka przedstawiła referat pt. „Dary ż y w n o ś c i o w e , ich ekonomiczne, społeczne oraz religijno-magiczne funkcje", a Z . Szromba-Rysowa „Społeczno-kulturowe funk­ cje biesiad wiejskich". Pozostałe referaty dotyczyły m. in. związku pomiędzy ż y ­ wieniem a medycyną, i tu należy w y m i e n i ć referat M. Dembińskiej pt. „Wyży­ wienie chorych i medycyna dziecięca w historycznych źródłach od X V I do X V I I I w.", dalej pożywienia Jakutów, regionalnych potraw i posiłków. Interesujący b y ł re­ ferat В. M. Gordona z U S A na temat ody sej i hamburgera z Niemiec do Ameryki i z powrotem. Dla uczestników zorganizowano kilka wycieczek, jak na przykład do okolicz­ nych wsi południowej Austrii, piekarniczego zakładu produkcyjnego w Feldbach, muzeum wina w Sausal oraz austriackiego muzeum na wolnym powietrzu w Stub­ bing koło Grazu Dużą atrakcją dla przyjezdnych gości było przygotowanie przez organizatorów, a zwłaszcza dr A . Gamerith, zestawu codziennych posiłków poda­ wanych uczestnikom, specyficznych dla różnych części, południowej zwłaszcza, Austrii. Na konferencji w Stainzu powołano też międzynarodowy komitet organiza­ cyjny, do którego z ramienia Polski w e s z ł a dr A. Kowalska-Lewicka. Dyskuto­ wano także nad tematyką następnej konferencji, która odbędzie się w 1983 r. w Munster w R F N . Począwszy od pierwszej konferencji w L u n d uczestnicy za każdym razem ponawiają życzenie przyjazdu do Polski jako miejsca jednego z kolejnych spotkań, które b y ć może kiedyś zostanie spełnione. Zofia * Zob. V. H . P e t t i e r , wyd. 2, Graz 1978, ss. 224. Führer durch das Osterreichische Szromba-Rysowa Freilichtmuseum, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c629e2970111b5159a9f09abd25f93a.pdf b9e990e727a62e380ec29a09866028a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1132 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.227-238 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1 PL ISSN 0071-1861 BADANIA KULTURY SWOJEJ I OBCEJ. PROBLEMY I METODY W dniach 12-14 listopada 1982 r. odbyło się w Musée de L'Homme w Paryżu Sympozujm na temat „Dziedzictwo kulturowe i metody badań. Badacz wobec swojej kultury" (Temoignage et méthodes. Le chercheur dans sa propre culture). Sympozjum, którego pomysł i koncepcja powstały w gronie pracowników nauko­ wych Muzeum, miało zarówno cele naukowe, jak i praktyczne. Prof. Jean Guiart, dyrektor Muzeum, wystąpił z inicjatywą sprowokowania dyskusji metodycznej oraz wymiany doświadczeń między badaczami, którzy zajmowali się niemal wyłącznie tzw. społeczeństwami archaicznymi czy plemiennymi, a badaczami prowadzącymi prace na terenie Europy, między tymi, którzy badali kulturę obcych ludów, a tymi, którzy badali kulturę własnego społeczeństwa. Tego rodzaju eksperyment metodo­ logiczny zgromadził na sali obrad pracowników nauki, którzy do tej pory rzad­ ko mieli okazję podejmować wspólną dyskusje: badaczy europejskich zajmujących się kulturą własnych krajów oraz kulturą tzw. trzeciego świata i pochodzących spoza Europy pracowników nauki, którzy po ukończeniu studiów wyższych na uczelniach lokalnych, europejskich czy amerykańskich prowadzą prace badawcze na terenie własnego kraju. W wyniku takiego doboru dyskutantów w Sympozjum obok badaczy francuskich (specjalistów od etnografii Francji, jak i „trzeciego świa­ ta") wzięli udział naukowcy z Senegalu, Mali, Zairu, Madagaskaru, Algerii, Tunezji, Izraela, Meksyku, Polinezji oraz Hiszpanii, Grecji, Cypru, Austrii, Węgier i Polski. Sympozjum to stanowiło swego rodzaju wyłom w tradycyjnym, zachodnio­ europejskim pojmowaniu etnologii praktycznie podzielonej na dwie rzadko spo­ tykające się dyscypliny: etnologię pozaeuropejską i etnografię (ludoznawstwo). Zo­ stało to spowodowane, jak się zdaje, kilkoma czynnikami: przemianami ekono­ micznymi i kulturalnymi, jakie zaszły w „trzecim świecie", którego masy miesz­ kańców swoim poziomem życia zbliżają się coraz bardziej do społeczeństw europej­ skich i w których powstaje własna inteligencja mogąca sama, bez interwencji eu­ ropejskiej, podjąć u siebie prace badawcze. Z drugiej strony, dawne więzy poli­ tyczne i ekonomiczne z Francją powodują, że kraje te łączy szereg zarówno pozy­ tywnych, jak i negatywnych sentymentów oraz tradycje dawnych kontaktów, któ­ re część badaczy chciałaby podtrzymać. O ile dla pracowników Muzeum, zgodnie z jego postępowymi tradycjami, kontakty te są wyrazem postawy antyrasistowskiej i antynatawistycznej, podkreślając więzy kulturowe i wkład dawnych krajów kolonialnych we francuską kulturę narodową, o tyle dla niektórych instytucji pa­ tronujących Sympozjum miało znaczenie prestiżowe (żeby nie dopatrywać się głęb­ szych motywów politycznych) . Jak to sformułował J. Guiart w przemówieniu otwierającym Sympozjum, poza 1 1 Wśród organizatorów Sympozujm figurowało Ministerstwo Oświaty (Ministere de l'Éducation Nationale), Ministerstwo Stosunków Zagranicznych (Ministere des Relations Exterieures), Ministerstwo Współpracy i Rozwoju (Ministere de la Coo­ peration et du Developpement) i Agencja Współpracy Kulturalnej i Technicznej (Agence de Cooperation Culturelle et Technique). �228 KRONIKA celami ściśle związanymi z praktyką badawczą, obrady należałoby poszerzyć o te­ maty fundamentalne, takie jak sprawa wolności badacza, jego autorytetu, możli­ wości pogodzenia tej wolności z włączeniem wyników jego badań dó planów roz­ woju narodowego, problem szerszego uprzywilejowania wartości kulturalnych w ży­ ciu publicznym, a jednocześnie problem odpowiedzi na pytanie, jakim regułom po­ winny podlegać publikacje prac związanych z kulturą narodową, aby mogły być przedmiotem działań publicznych? Jakim ograniczeniom i z jakich względów może ewentualnie podlegać obieg dóbr kulturowych? Jednocześnie stwierdził, iż uznając równość wszystkich partnerów z punktu widzenia metodologii badań, wytworzenie wzajemnego zaufania nie powinno wykluczać uznania i utrzymania tam, gdziev to potrzebne, różnic narodowych w badaniach, przy jednoczesnym przyjęciu wspól­ nych zasad etyki badawczej. Dobór recenzentów chyba po raz pierwszy podkreślał wysoką ocenę doświad­ czeń badaczy europejskich z kręgu śródziemnomorskiego oraz Europy Centralnej i Wschodniej i ich dorobku metodycznego w dziedzinie etnografii. Liczba ucze­ stników uzależniona była od możliwości finansowych organizatorów, którzy opła­ cali im zarówno pobyt w Paryżu, jak i koszty przejazdu, od możliwości nawiąza­ nia kontaktów z odpowiednimi osobami, a niekiedy również od sytuacji politycz­ nych, które np. uniemożliwiły w ostatniej chwili przyjazd ministra kultury Repub­ liki Gabonu, mającego otworzyć swym wystąpieniem obrady. Pewne problemy mieli również organizatorzy z dobraniem odpowiednich pre­ legentów z Azji i Ameryki Łacińskiej. Badacze azjatyccy posługują się na ogół językiem angielskim', w Ameryce Łacińskiej zaś brak jest — według rozeznania Muzeum — badaczy-autochtonów. W obu przypadkach kontynenty te reprezento­ wali badacze pochodzenia rodzimego, lecz pracujący w Paryżu w laboratoriach CNRS (Centre National de Recherches Scientiñques). Udział Francuzów przewi­ dziany był wyłącznie w dyskusjach oraz w stronie organizacyjnej Sympozjum». Ostatecznie Sympozjum zgromadziło 21 prelegentów z 19 krajów. Czarną Afrykę reprezentowali: Claude Ardouin, dyrektor muzeum w Bamako (Mali), Thiedel Cá­ mara, pracownik naukowy z Dakaru (Senegal), Alhassane AG Baille, nauczyciel z Tillaberi (Niger), Eyl Engusa Yangasa, badacz z pracowni etnologicznej Uniwer­ sytetu w Nanterre (Zair); Magreb: Samira Gargouri-Sethom, kierownik muzeum etnograficznego w Kartaginie (Tunezja), oraz trzy osoby z Algieru: Tessadit Yasine, doktorantka, Moúloud Mammeri, badaez i Naoéreddine Sari, wykładowca na Uniwersytecie Paryż VII. Europę Południową i Bliski Wschód — Aviva LancetMuller, kierownik muzeum etnograficznego w Jerozolimie (Izrael) oraz 2 osoby z Grecji — Jean Peristiany, profesor uniwersytetów w Cambridge, Oxford i Lon­ dynie, były ambasador Cypru w Paryżu i Yvonne de Siké, asystentka Musée de L'Homme, Antonio Sanchez, profesor Uniwersytetu w Kord obie (Hiszpania); E u ­ ropę Centralną i Wschodnią — Edith Fél, profesor Uniwersytetu w Budapeszcie (Węgry), Bronisława Kopczyńska-Jaworska, profesor Uniwersytetu Łódzkiego (Pol­ ska), i Klaus Beitl, dyrektor muzeum ludoznawczego w Wiedniu (Austria); Azję — Tran Quang Hai (Wietnam), badacz z Musée de L'Homme, Christian Petras, badacz CNRS i Alex Ulaen, badacz indonezyjski oraz King Hoc Dy (Kambodża), muzy­ kolog z Musée de L'Homme; Oceanię — Alfred Grand, pracownik administracji, doktor (Tahiti), I. M. Tjibaou, wiceprezydent Rady Krajowej Nowej Kaledonii; Amerykę Łacińską — Joaquin Gonzales-Galarza (Meksyk), badacz CNRS. 2 W celu ułatwienia dyskusji w Sympozjum brali udział wyłącznie badacze mogący posługiwać się językiem francuskim. * Obradom kolejno przewodniczyli: prof. Jean Guiart i prof. Jean Peristiany oraz panie Solange Thierry (dyrektor Studiów V Sekcji Eccle Pratique des Hautes Etudes). Monique de Fontanes (kierownik Działu Europejskiego Muzeum) i Mo­ nique Champault (kierownik badań CNRS). �KRONIKA R o z m a i t o ś ć poruszanych w referatach z a g a d n i e ń b y ł a r ó w n i e duża, jak r ó ż n o ­ r o d n e b y ł o pochodzenie i s p e c j a l i z a c j a n a u k o w a r e f e r e n t ó w . W w y p o w i e d z i a c h m o ż n a b y ł o w y r ó ż n i ć k i l k a grup p r o b l e m ó w i k i l k a g ł ó w n y c h n u r t ó w dyskusji. R e f e r e n c i z j e d n e j s t r o n y u s t o s u n k o w y w a l i s i ę do p r o b l e m u b a d a n i a s w o j e j i o b ­ cej k u l t u r y , z d r u g i e j — d z i e l i l i s i ę s w y m i p r z e m y ś l e n i a m i d o t y c z ą c y m i m e t o d y k i b a d a ń t e r e n o w y c h oraz o m a w i a l i swoiste p r o b l e m y i w y n i k i b a d a ń w ł a s n y c h . O d n o ś n i e do p o z y t y w ó w i n e g a t y w ó w b a d a ń p r o w a d z o n y c h w e w ł a s n y c h i obcych kulturowo ś r o d o w i s k a c h , n i e k t ó r e s p o s t r z e ż e n i a p o w t a r z a ł y s i ę w w i e l u r e f e r a t a c h . Podnoszono w i ę c s ł a b ą z n a j o m o ś ć j ę z y k a i ś w i a t a p o j ę ć badanego ś r o ­ d o w i s k a , k t ó r ą „ o b c y " n i e z a w s z e m o ż e p r z e z w y c i ę ż y ć ( A r d o u i n , P e l r a s i in.), a l e jeszcze w i ę k s z ą p r z e s z k o d ę w i d z i a n o w s a m e j m o t y w a c j i p o d e j m o w a n i a badań. Z w r a c a n o u w a g ę , ż e n p . b a d a n i a za c z a s ó w k o l o n i a l n y c h p r z e j a w i a ł y t e n d e n c j ę p a t e r n a l i s t y c z n ą lub s e n t y m e n t a l n ą (Cámara), ż e z kolei badacze p r z y b y w a j ą c y z r ó ż n y c h o ś r o d k ó w w i d z ą b a d a n ą k u l t u r ę przez pryzmat s z k o ł y naukowej, w k t ó ­ r e j zostali u k s z t a ł t o w a n i , ż e c z ę s t o p r z e j a w i a j ą t e n d e n c j ę do n a g i n a n i a f a k t ó w do p r z y j ę t y c h z g ó r y k o n c e p c j i ( A r d o u i n ) , o d w o ł y w a n o s i ę w t y c h r o z w a ż a n i a c h do pozytywnych w t y m w z g l ę d z i e z a l e c e ń s z k o ł y funkcjonalnej (Peristiany). Równocześnie wielu referentów, zwłaszcza badających kulturę w ł a s n e g o k r a ­ j u , z w r a c a ł o u w a g ę n a r e l a t y w n o ś ć p o j ę c i a „ o b c y " . P o d k r e ś l a l i oni, iż b a d a c z j a k o i n t e l e k t u a l i s t a i n a u k o w i e c j u ż z tego t y t u ł u staje s i ę o b c y m w s t o s u n k u do m n i e j w y k s z t a ł c o n e j c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a (Fel, S a r i , J a w o r s k a ) , ż e o b c y m jest t a k ż e m i e s z k a n i e c m i a s t a w s t o s u n k u do m i e s z k a ń c a w s i ( J a w o r s k a , P e r i s t i a n y ) , czy n a w e t w i e ś n i a k p o c h o d z ą c y ze w s i i n n e j n i ż b a d a n a ( Y a n g a s a ) . J e d e n z r e f e r e n t ó w p r z e ­ s t r z e g a ł p r z e d zbyt k r a ń c o w y m p r z e ś w i a d c z e n i e m , ż e w ł a s n a k u l t u r a jest n i e ­ p o r ó w n y w a l n a z ż a d n ą i n n ą (Peristiany). C i e k a w ą s u g e s t i ę w y s u n ą ł C h . Pelras t w i e r d z ą c , ż e dobrze jest, gdy p r z y s t ę p u j ą c do b a d a ń obcej k u l t u r y b a d a c z o p r ó c z o g ó l n e g o p r z y g o t o w a n i a etnologicznego m a j a k i e ś p r z y g o t o w a n i e specjalistyczne w z a k r e s i e , z k t ó r e g o p r o w a d z i b a d a n i a . W t e d y jego k o m p e t e n c j a r ó w n o w a ż y m a n ­ kamenty dystansu. R o z p a t r u j ą c s y t u a c j ę b a d a j ą c e g o „ s w o j ą " k u l t u r ę r e f e r e n c i podnosili, i ż b a ­ d a n i a o r g a n i z o w a n e w e w ł a s n y m k r a j u u z a l e ż n i o n e s ą od potrzeb ś r o d o w i s k a , a n i e od o b c y c h i n t e r e s ó w ( A r d o u i n , G r a n d , P e l r a s ) . R ó w n o c z e ś n i e z w r a c a n o u w a g ę , ż e m o t y w e m p o d j ę c i a p o ż y t e c z n y c h b a d a ń p o w i n n o b y ć poznanie c a ł e j k u l t u r y , a n i e j e j u p r z y w i l e j o w a n y c h dziedzin. E . F é l w y r a z i ł a p r z e k o n a n i e , ż e b a d a c z p o c h o d z ą c y z k r a j u , k t ó r e g o k u l t u r ę bada, jest w lepszej s y t u a c j i n i e t y l k o dlatego, ż e z n a j ę z y k , k t ó r y m p o s ł u g u j ą s i ę b a d a n i (o c z y m m ó w i ł a w i ę k s z o ś ć r e f e r e n t ó w ) , a l e t e ż z tego powodu, ż e u k s z t a ł t o w a n y b y ł w t e j s a m e j t r a d y c j i i u m i e w s k a z a ć n a swoiste w optyce b a d a n y c h c e c h y k u l t u r y . W r o z w a ż a n i a c h t y c h z w r ó c o n o r ó w n i e ż u w a g ę n a to, i ż „ s w ó j " , k t ó r y d ł u g o p r z e b y w a ł w ś r ó d „ o b c y c h " , t r a c i j e d n a k s w ą i d e n t y f i k a c j ę z b a d a n y m i ( P e r i s t i a n y , de S i k é ) . Ponadto, b a d a c z p r z y u c z o n y m a t ę w y ż s z o ś ć n a d b a d a c z e m a k a d e m i c k i m , ż e jest u n i e z a l e ż n i o n y od teorii d y s c y p l i n y i i n t u i c y j n i e s z u k a metody a d e k w a t n e j do c e l u b a d a ń ( P e l r a s ) . J e d n a k ż e w y k o ­ r z y s t a n i e t e j ostatniej o k o l i c z n o ś c i w y m a g a „ u s t a w i e n i a " b a d a ń p r z e z t o w a r z y ­ szącego m u specjalistę, a takowych w krajach „trzeciego świata" brakuje (Mammeri). W k s z t a ł c e n i u b a d a c z y „ t r z e c i e g o ś w i a t a " d o d a t k o w ą t r u d n o ś ć s p r a w i a to, ż e w i ę k s z o ś ć p o d r ę c z n i k ó w n a p i s a n a jest w o b c y c h j ę z y k a c h , a u ż y w a n e t e r m i n y n i e m a j ą niekiedy o d p o w i e d n i k ó w w j ę z y k a c h narodowych. M ó w i ą c o zaletach badania kultury bliskiej badaczowi A . L a n c e t - M u l l e r w s k a ­ zała n a n i e m o ż n o ś ć prowadzenia b a d a ń w i e r z e ń religijnych przez o s o b ę u k s z t a ł ­ t o w a n ą w k u l t u r z e l a i c k i e j . N a w a l o r w s p ó l n o t y r e l i g i j n e j w i n n e j nieco p e r s p e k ­ t y w i e z w r a c a ł a tez u w a g ę B . J a w o r s k a . Przeciwko t y m p o g l ą d o m zdecydowanie w y s t ą p i ł A . Sanchez t w i e r d z ą c , że n i e k w e s t i a „ s w ó j " — „ o b c y " jest i s t o t n y m p r o b l e m e m w o r g a n i z a c j i b a d a ń , lecz u z a - �230 KRONIKA l e ż n i e n i e b a d a c z a od i n s t y t u c j i czy osoby je f i n a n s u j ą c e j . P r z e d m i o t b a d s r i m u s i przede w s z y s t k i m o d p o w i a d a ć sponsorowi, a nie b a d a c z o w i . T ę s a m ą s p r a w ę ; p o ­ ruszył też w swej wypowiedzi C . Arouin. Inny problem podniosła B. Jaworska m ó w i ą c o z m i e n n o ś c i oceny d y s t a n s u k u l t u r o w e g o d z i e l ą c e g o badanego od badacza; w z a l e ż n o ś c i od e t a p u b a d a ń . I s t o t n i e j s z y jest on, j a k s i ę zdaje,, n a etapie kom-~ p l e t o w a n i a i n f o r m a c j i n i ż w fazie a n a l i z o w a n i a d a n y c h . P o n i e w a ż o r g a n i z a t o r z y ż y c z y l i sobie, a b y p r o b l e m „ s w ó j " — „ofecy" p r z e d ­ stawiany b y ł na p r z y k ł a d z i e w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń badawczych, bardzo wiele' u w a g r e f e r e n t ó w , o r ó ż n y m s t o p n i u o g ó l n o ś c i , w i ą z a ł o s i ę z. s a m ą p r o c e d u r ą b a ­ dawczą. O m a w i a j ą c p o s t a w ę b a d a c z a z w r a c a n o u w a g ę n a to, i ż p o ż ą d a n e jest b a d a n i e w ł a s n e j k u l t u r y „z z e w n ą t r z " (Fél, J a w o r s k a ) , przy jednoczesnym odrzuceniu; e m ­ patii (Peristiany). Z w r a c a n o t e ż u w a g ę n a p o t r z e b ę o b s e r w a c j i cech z n a e z ą c y c h i j e d n o c z e ś n i e r ó ż n i c u j ą c y c h ś r o d o w i s k o badane (Beitl) czy na szakanie cech w s p ó l ­ n y c h z r ó ż n i c o w a n y m ś r o d o w i s k o m ( L a n c e t - M u l l e r ) oraz ś l e d z e n i e z m i e n n o ś c i c e c h <Lancet-Muller, Beitl). Podnoszono ponadto znaczenie tradycji ustnej, o d b i j a j ą c e j swoiste cechy badanych ś r o d o w i s k , w j ę z y k u (Ardouin, C á m a r a ) , J . Peristiany zaś o m ó w i ł szeroko z a l e c e n i a m e t o d y c z n e s z k o ł y f u n k c j o n a l n e j od M a l i n o w s k i e g o do Evans-Pritcharda. R e f e r e n t s z c z e g ó l n i e p o d k r e ś l i ł znaczenie o b s e r w a c j i „ t e g o , co s i ę dzieje" w p r z e c i w i e ń s t w i e do k o n s t r u o w a n i a a p r i o r y c z n y c h s t r u k t u r , j s d n o c z e ś n i e z a l e c a j ą c zainteresowanie procesem historycznym, „który w i ą ż e fakty". Z w r a c a n o r ó w n o c z e ś n i e u w a g ę na o w o c n o ś ć b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h oraz b a d a ń grup w diasporze m o g ą c y c h r z u c i ć ś w i a t ł o n a b r a k u j ą c e e l e m e n t y r o z u m o w a n i a ( T r a n , C á m a r a ) , g d y ż n a p r z y k ł a d w diasporze- n i e k t ó a e a r c h a i c z n e z j a w i s k a k u l ­ turowe e g z y s t u j ą o wiele d ł u ż e j . M ó w i ą c o c z y n n i k a c h k s z t a ł t u j ą c y c h w s p ó f e z e s n ą k u l t u r ę , np: m o d e r n i z a c j i , pod w p ł y w e m u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i , z w r a c a n o u w a g ę n a p o t r z e b ę b a d a n i a w p ł y w ó w ś r o d o w i s k a ekologicznego (de S í k é X R e f e r a t y p o r u s z a ł y r ó w n i e ż s p r a w ę b a z y ź r ó d ł o w e j i o r g a n i z a c j i b a d a ń . P o d n o s z o n a m. i n . r o l ę p r a c a r e h i w a l n y c h , k t ó ­ re w zestawieniu z informacjami z b a d a ń terenowych m o g ą d a ć szczególnie* cie­ k a w e w y n i k i , o c z y m ś w i a d c z ą m . i n . baďaasia p i k t o g r a m ó w dokumentujących i n d i a ń s k i e p r a w a do z i e m i w M e k s y k u ( G o n z a l e s ) czy — w odniesieniu do w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i — b a d a n i a p r a s y (Beitl). J e ż e l i chodzi o o r g a n i z a c j ę b a d a ń , to w s k a z y w a n o n a zalety b a d a ń pach złożonych z przedstawicieli różnych środawisk, przy czym szczególnie zostały o m ó w i o n e badania na Jawie (Pelras). w eki­ szeroko O d n o ś n i e do s k u t k ó w p r a k t y c z n y c h b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h p o d k r e ś l a n o , ż e p o z a przekazaniem z e s p o ł u informacji o c z y n n i k a c h i n g e r u j ą c y c h w o k r e ś l o n e sfery g o s p o d a r k i (np. p r z e d s t a w i e n i e n i e k t ó r y c h u j e m n y c h s k u t k ó w o s i e d l a n i a Ludności: k o c z o w n i c z e j — B a i l l e ) *, s a m o p o d j ę c i e o k r e ś l o n y c h b a d a ń т д а е s p r z y j a ć ; u t r w a ­ leniu w ł a s n e j tradycji (Khing), zaprezentowanie w y n i k ó w w formie w y s t a w y etno­ g r a f i c z n e j m o ż e z a ś p o m ó c s p o ł e c z e ń s t w u w s z u k a n i u w ł a s n y c h korzenia a b a d a ­ c z o w i d a j e o k a z j ę do dialogu ze s p o ł e c z e ń s t w e m ( G a r g o u r i - S e t h o m ) . P o m i j a j ą c tu przekazane, c z ę s t o w formie p r z y k ł a d ó w , informacje raerytorycz-ne, c h c i a ł a b y m r a z jeszcze p o d k r e ś l i ć , ż e w i e l u d y s k u t a n t ó w w i d z i a ł o p r z e z w y c i ę - ż e n i e t r u d n o ś c i i m a n k a m e n t ó w b a d a ń w „ t r z e c i m ś w i e c i e " n a o b e c n y m etapie w p r o w a d z e n i u p r a c z e s p o ł o w y c h , w k t ó r y c h u c z e s t n i c z y l i b y badacze- p o c h o d z ą c y z k u l t u r y badanej i „obcy" (przyjezdni). P o d c z a s d y s k u s j i p o r u s z a n o r ó w n i e ż z a g a d n i e n i e e t y k i bada\scezej. D o t k n i ę t o i m . in. s p r a w y „ p r a w a u t o r s k i c h " b a d a n y c h do r e l a c j i publikowaBeyeh przez b a d a - 4 W tym miejscu z w r ó c o n o u w a g ę , że źle s f o r m u ł o w a n e икщвяМ p o ż ą d a n e z m i a n y o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a (Sanchejj>. mogą- <5CÓźnići ; �231 KRONIKA 'Czy, a z w ł a s z c z a do u t w o r ó w l i t e r a c k i c h czy p r e z e n t o w a n y c h w y t w o r ó w s z t u k i p l a ­ s t y c z n e j ( T j i b a o u ) , E . F é l s u g e r o w a ł a , ż e w a r u n k i e m p o z y s k a n i a z a u f a n i a jest nie s w o j s k o ś ć czy o b c o ś ć b a d a c z a , lecz w y c z u w a n a p r z e z b a d a n y c h jego u c z c i w o ś ć . N a z a k o ń c z e n i e n a l e ż a ł o b y jeszcze p o d k r e ś l i ć , że j a k k o l w i e k na sali znajdo­ w a l i s i ę p r z e d s t a w i c i e l e n i e j e d n o k r o t n i e s k ł ó c o n y c h ze s o b ą k r a j ó w , to j e d n a k S y m p o z j u m r a z j e s z c z e w y k a z a ł o , ż e w ś w i e c i e n a u k i m o ż l i w e jest c a ł k o w i t e i pozbawione k o n f l i k t ó w porozumienie. Bronisława II K O N G R E S E U R O P E J S K I E J E T N O G R A F I I I Kopczyńska-Jaworska FOLKLORU W d n i a c h 1-14 p a ź d z i e r n i k a 1982 r. w S u z d a l u w Z S R R , z i n i c j a t y w y M i ę d z y n a ­ rodowego T o w a r z y s t w a Etnologii i Folkloru Europejskiego (Societě Internationale d ' E t h n o l o g i e et de F o l k l o r e E u r o p e e n — S I E F ) , o d b y ł s i ę I I K o n g r e s p o ł ą c z o n y z plenarnym zebraniem Towarzystwa. S I E F u k o n s t y t u o w a ł o s i ę w 1964 r. n a bazie M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a ­ d a n i a S z t u k i i T r a d y c j i L u d o w y c h ( C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a ­ d i t i o n s P o p u l a i r e s — C I A P ) , k t ó r a z o s t a ł a p o w o ł a n a w 1928 r. (z u d z i a ł e m prof. A . F i s c h e r a j a k o przedstawiciela Polski) w Pradze podczas m i ę d z y n a r o d o w e g o K o n ­ g r e s u do S p r a w F o l k l o r u . P o w z n o w i e n i u d z i a ł a l n o ś c i po I I w o j n i e ś w i a t o w e j C I A P w e s z ł a w 1949 r. w s k ł a d M i ę d z y n a r o d o w e j R a d y F i l o z o f i i i N a u k H u m a ­ n i s t y c z n y c h ( C I S H p r z y U N E S C O . W l a t a c h 6 0 - t y c h p r z y s t ą p i o n o do d y s k u s j i n a d k s z t a ł t e m K o m i s j i p u b l i k u j ą c w 1962 r . p r o j e k t n o w e g o statutu Po dyskusjach w 1964 r. z m i e n i o n o n a z w ę K o m i s j i p r z e k s z t a ł c a j ą c ją w M i ę d z y n a r o d o w e T o w a ­ r z y s t w o ( S I E F ) . Zasadnicza f o r m u ł a , poza drobnymi zmianami d o t y c z ą c y m i g ł ó w n i e s p r a w o r g a n i z a c y j n y c h , p o z o s t a ł a nie z m i e n i o n a . G ł ó w n y m c e l e m b y ł o n a d a l d ą ­ ż e n i e do z i n t e g r o w a n i a b a d a ń i d y s k u s j i m e t o d o l o g i c z n y c h z w i ą z a n y c h z e t n o l o g i ą i f o l k l o r y s t y k ą e u r o p e j s k ą . W t y m c e l u zaraz w p i e r w s z y m o k r e s i e s w e j d z i a ł a l ­ n o ś c i S I E F p o w o ł a ł o s z e ś ć k o m i s j i r o b o c z y c h : 1 — b i b l i o g r a f i c z n ą , d z i a ł a j ą c ą po­ c z ą t k o w o pod k i e r u n k i e m R . W i l d h a b e r a z B a z y l e i ( S z w a j c a r i a ) i G . H e i l f u r t h a z Marburga ( R F N ) ; 2 — s t u d i ó w etnologicznych i folklorystycznych w szkolnictwie w y ż s z y m , pod k i e r u n k i e m H . B a u s i n g e r a z T y b i n g i ( R F N ) i W . N i k o l e i s e n a z E d y n ­ b u r g a ( S z k o c j a ) ; 3 — n a r z ę d z i r o l n i c z y c h (w t y m r ó w n i e ż k u l t u r y w i n a , h o d o w l i , p o ż y w i e n i a ) , pod k i e r u n k i e m W . J a c o b e i t a ( N R D ) i P . M i c h e l s e n ( H o l a n d i a ) ; 4 — z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h , pod k i e r u n k i e m I . W e b e r - K e l l e r m a n n ( R F N ) i D. L o u k a t o s a ( G r e c j a ) ; 5 — p o e z j i l u d o w e j , pod k i e r u n k i e m O. S i r o w a t k i ( C S S R ) i R . W . B r e d n i c h a ( R F N ) ; 6 — f i l m u do b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i f o l k l o r y s t y c z n y c h , pod k i e r u n k i e m K . R a n k ę i E . S i m o n a z G e t y n g i ( R F N ) . K o m i s j e te d z i a ł a ł y zc z m i e n ­ n y m p o w o d z e n i e m . W z a l e ż n o ś c i od energii, t a l e n t ó w o r g a n i z a c y j n y c h p r z e w o d ­ n i c z ą c e g o i m o ż l i w o ś c i ośrodka, k t ó r y r e p r e z e n t o w a ł , p r o w a d z i ł y mniej lub bar­ d z i e j o ż y w i o n ą d z i a ł a l n o ś ć . O ile m o ż n a s ą d z i ć n a p o d s t a w i e p u b l i k o w a n y c h s p r a ­ w o z d a ń z d z i a ł a l n o ś c i oraz o r g a n i z o w a n y c h o k r e s o w o sesji, s y m p o z j ó w i k o n g r e ­ s ó w , n a j b a r d z i e j w i d o c z n ą d z i a ł a l n o ś ć p r z e j a w i a ł a s e k c j a g o s p o d a r k i oraz s e k c j a b i b l i o g r a f i c z n a w y d a j ą c a od 1950 r. (pod r e d a k c j ą R . W i l d h a b e r a — w l a t a c h 2 3 ' A . L . G o d l e w s k i , Statut prowizoryczny CIAP. Informacje dotyczące dzia­ łalności CIAP, „ L u d " , t. 49: 1965, s. 804-810; zob. t e ż „ L u d " , t. 26: 1927; t. 30: 1931; t. 38: 1948 A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , I Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu, „ L u d " , t. 55: 1971, s. 372. Zob. m.in. J . G . Societě Internationale d'Ethnologie et de Folklore, „Lud", 4. 52: 1968, s. 376. 2 8 �234: KRONIKA r o p e j s k ą ( „ K i e r u n k i i tendencje kulturalnego r o z w o j u nowoczesnego interakcja kultur narodowych"). społeczeństwa: N a s t ę p n i e N. Bringeus p r z e d s t a w i ł dotychczasowe poczynania m a j ą c e na celu p u b l i k a c j ę m i ę d z y n a r o d o w e g o c z a s o p i s m a europejskiego, takiego j a k „ F o l k - L i v " , „ E t h n o l o g i a E u r o p a e a " , „ L a o s " , czy t e ż c z a s o p i s m o w ę ż s z y m z a s i ę g u , t a k i c h j a k r e d a g o w a n a p r z e z niego „ E t h n o l o g i a S c a n d i n a v i c a " czy „ E t h n o l o g i a S l a v i c a " . Wy­ s t ą p i e n i e z a k o ń c z y ł w n i o s k i e m o poszerzenie grona w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „ E t h n o l o g i i E u r o p a e i " •. B . B r a t a n i c ( J u g o s ł a w i a ) i S. B r u k ( Z S R R ) p o i n f o r m o w a l i z e b r a n y c h o p r a c a c h nad etnologicznym atlasem Europy. J. Bromlej wystąpił z informacją o przygotowywanym międzynarodowym wy­ d a w n i c t w i e E t n o g r a f i a S ł o w i a n (w t r z e c h t o m a c h ) , V . F r o l e c ( Č S S R ) p o i n f o r m o w a ł z a ś o p r a c y M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j K a r p a t i B a ł ­ k a n ó w , w r e s z c i e R . W e i n c h o l d ( N R D ) o m ó w i ł w y d a w n i c t w o i n f o r m a c y j n e ,.Demos". Zebranie plenarne z a k o ń c z y ł referat A . A k s j o n o w e j o w a r t o ś c i a c h muzealno-konserwatorskich, architektonicznych i artystycznych Suzdalu i Włodzimierza. W ł a ś c i w e o b r a d y K o n g r e s u t o c z y ł y s i ę w 10 s y m p o z j a c h . I c h p r a c e t r u d n o o m ó w i ć w r ó w n y m s t o p n i u ze w z g l ę d u n a to, i ż nie w e w s z y s t k i c h z e s p o ł a c h u c z e s t n i c z y l i p r z e d s t a w i c i e l e naszego k r a j u . D y s p o n u j e m y j e d y n i e s t r e s z c z e n i a m i r e f e r a t ó w p r z e k a z a n y m i p r z e z o r g a n i z a t o r ó w p r z e d K o n g r e s e m i w y d a n y m i w od­ dzielnym tomiku kongresowym. Nie m a m y natomiast d o k ł a d n y c h informacji, k t ó r e z nich b y ł y r z e c z y w i ś c i e prezentowane na Kongresie . ' 7 Sympozjum 1 — „Stabilizacja i zmiany w systemach kulturowych w s p ó ł c z e s ­ n y c h k r a j ó w E u r o p y " — z g r o m a d z i ł o 16 u c z e s t n i k ó w . O b r a d o m p r z e w o d n i c z y ł M. Apostolski i K . Czistow ( Z S R R ) . Omawiano na nim różne formy p r o c e s ó w k u l ­ t u r o w y c h . P r o b l e m t r a n s m i s j i w a r t o ś c i , a k u l t u r a c j i i m e c h a n i z m u ich r o z p r z e ­ s t r z e n i a n i a . S z c z e g ó l n ą u w a g ę z w r ó c o n o n a r o l ę c z y n n i k a etnicznego w t y c h p r o ­ cesach, ponadto interesowano s i ę w p ł y w e m s t o s u n k ó w etnicznych na charakter - k o n t a k t ó w i w p ł y w e m k o n f i g u r a c j i t e r y t o r i u m etnicznego n a te procesy. D y s k u t o ­ w a n o ponadto p r o b l e m r o l i r o d z i n y i m a ł y c h g r u p w t r a n s m i s j i k u l t u r y . W s y m p o ­ z j u m t y m z e t n o g r a f ó w p o l s k i c h u c z e s t n i c z y l i (z r e f e r a t a m i ) : Z . J a s i e w i c z — Tradycje kulturowe i ich rola współczesna: trwałość i zmiany rodziny polskiej w mieście, miasteczku i na wsi, oraz B . B a z i e l i c h — Historia śląskich strojów lu­ dowych; Sympozjum pozjum z referatów, one 2 — mogły „Etnografia zgłoszonych ostatecznie w 11 r e f e r a t ó w , nie z 17 przybyć miasta — uczestników, obradach w z i ę ł o 2 referaty studia, p r o b l e m y którzy zadeklarowali udział 12 osób i metody". W chęć 8 z 6 krajów . zaś zostały przekazane na p i ś m i e sym­ wygłoszenia p r z e z osoby, n a K o n g r e s . (W. P o k s z i s z e w s k i e g o z M o s k w y i M . 13 Wygłosiły które Moravcovej Pragi). 6 C z a s o p i s m o to w y d a w a n o od 1967 г., p o c z ą t k o w o pod r e d a k c j ą E . de R o han-Csermaka w Paryżu, n a s t ę p n i e — H . W. M. Plettenburga w A r n h e i m i G. Wieg e l m a n n a w M u n s t e r . W 1983 r. p o s t a n o w i o n o p r z e n i e ś ć r e d a k c j ę n a W ę g r y . W s k ł a d d e l e g a c j i p o l s k i e j w c h o d z i l i : prof, dr W i t o l d H e n s e l , d y r e k t o r I H K M P A N w W a r s z a w i e , doc. dr hab. B a r b a r a B a z i e l i c h z U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , mgr M a r i u s z B a u m a n n z M u z e u m N a r o d o w e g o w P o z n a n i u , prof, dr Z b i g n i e w J a ­ s i e w i c z z U n i w e r s y t e t u P o z n a ń s k i e g o , prof, dr hab. B r o n i s ł a w a Kopczyńska-Jaw o r s k a i dr V i o l e t t a K r a w c z y k - W a s i l e w s k a z U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o oraz prof, dr hab. D o r o t a S i m o n i d e s z P W S P w O p o l u . 5 o s ó b z Z S R R (W. B o n d a r c z i k , O. B u d i n a , M . R a b i n o w i c z , K . S z m e l j e w a i K . S e k b o s j a n ) , 2 osoby z B u ł g a r i i ( G . G e o r g i e w i M . W e l e w a ) , 1 osoba z F i n l a n ­ d i i , 2 z J u g o s ł a w i i (S. K r e m e n š e k i N . P e s i ć - M a k s i m o w i ć ) , 1 osoba z N R D (R. W e i n ­ c h o l d ) , 1 osoba z P o l s k i ( B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ) . 7 8 �235 KRONIKA W y g ł o s z o n e r e f e r a t y k o n c e n t r o w a ł y s i ę w o k ó ł 5 grup p r o b l e m o w y c h : 1 — d e ­ f i n i c j i m i a s t a (referat M . R a b i n o w i c z a ) ; 2 — w a r u n k ó w p o w s t a n i a m i a s t a i p r o ­ l e t a r i a t u m i e j s k i e g o (referat R . W e i n h o l d a i G . G e o r g i e w a ) ; 3 — etnicznego s k ł a d u m i e s z k a ń c ó w m i a s t oraz p r o c e s ó w d e m o g r a f i c z n y c h i i n t e g r a c j i e t n i c z n e j n a p r z y ­ k ł a d z i e m i a s t A r m e n i i ( K . S e k b o s j a n a ) i B i a ł o r u s i (W. B o n d a r c z i k a ) ; 4 — c a ł o ­ k s z t a ł t u k u l t u r y miejskiej na p r z y k ł a d z i e miast rosyjskich (K. S z m e l j e w e j i O. B u ­ d í n y ) , L u b l j a n y (S. K r e m e n š e k a ) i Ł o d z i ( B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j ; Kultura śro­ dowiska robotniczego Łodzi od końca XIX w. do 1939 г.); oraz 5 — p r o b l e m ó w s z c z e g ó ł o w y c h , takich j a k problem strojów m i e s z c z a ń s k i c h na przykładzie B u ł ­ g a r i i ( M . W e l e w e j ) c z y m o r a w s k i e g o domu (N. P e s i ć - M a k s i m o w i ć ) . W dyskusji p o d k r e ś l o n o z a s a d n o ś ć b a d a ń etnograficznych kultury miejskiej r ó ż n y c h ś r o d o w i s k oraz p o t r z e b ę z o r g a n i z o w a n i a s p o t k a ń , n a k t ó r y c h m o ż n a by p r o b l e m y te o m a w i a ć . W c e l u o ż y w i e n i a w y m i a n y d o ś w i a d c z e ń b a d a w c z y c h i o s i ą g ­ n i ę ć uczestnicy s y m p o z j u m z o b o w i ą z a l i s i ę do w y m i a n y s w o i c h p r a c z o m a w i a ­ nego z a k r e s u . S y m p o z j u m 3 — „ L o k a l n e i regionalne s p o ł e c z n o ś c i E u r o p y . W s p ó l n o t a i o d ­ r ę b n o ś ć " — z g r o m a d z i ł o 14 r e f e r e n t ó w , k t ó r z y o b r a d o w a l i pod przewodnictwem JR. J e ř á b k a ( C S S R ) . K o n c e n t r u j ą c u w a g ę na p o w y ż s z e j problematyce pierwsza grupa referatów p o ś w i ę c i ł a w i e l e m i e j s c a p r o b l e m o m g r a n i c p a ń s t w o w y c h i a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz obronie w a r t o ś c i r e g i o n a l n y c h p o s z c z e g ó l n y c h t e r y t o r i ó w e t n i c z n y c h . D r u g a g r u p a r e f e r a t ó w o m a w i a ł a k u l t u r ę p o s z c z e g ó l n y c h t e r e n ó w etnicznych, w t y m kultury obszarów karpato-balkańskich. W dyskusji wiele miejsca zajęła problematyka terminologii. S y m p o z j u m 4 — „ E t n o k u l t u r o w e i e t n o d e m o g r a f i c z n e procesy w powojennej E u r o p i e " . N a s y m p o z j u m , k t ó r e p r a c o w a ł o pod p r z e w o d n i c t w e m A . R o b k a ( Č S S R ) , w y g ł o s z o n o 12 r e f e r a t ó w , k t ó r e o m a w i a ł y o g ó l n e p r o b l e m y metodologiczne z w i ą ­ zane z b a d a n i e m p r o c e s ó w e t n i c z n y c h oraz p r o b l e m y s z c z e g ó ł o w e o d n o s z ą c e s i ę do r ó ż n y c h t e r y t o r i ó w e t n i c z n y c h . W i e l e u w a g i p o ś w i ę c o n o e t n i c z n y m i d e m o g r a ­ ficznym procesom w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m , a z w ł a s z c z a sprawie k u l t u r y autoch­ tonów. S y m p o z j u m 5 — „ P r o b l e m y historyczno-etnograficzne kartografowania. E t n o ­ logiczny atlas E u r o p y i t e r e n ó w s ą s i e d n i c h " . Obrady p r o w a d z i ł B . B r a t a n i c ( J u ­ g o s ł a w i a ) . W y g ł o s z o n o 14 r e f e r a t ó w p o ś w i ę c o n y c h metodologii, chronologii i m e ­ todom k a r t o g r a f o w a n i a w p r a c a c h n a d a t l a s e m w r ó ż n y c h k r a j a c h e u r o p e j s k i c h . U d z i a ł w obradach w z i ę ł o w i e l u w y b i t n y c h z n a w c ó w tej problematyki (wraz z prze­ w o d n i c z ą c y m — A . F e n t o n z W i e l k i e j B r y t a n i i , S. K o v a č e v i č o v a ze S ł o w a c j i , P . P e t r e s c u i I . V l a d u t i u z R u m u n i i , A . P a l l a d i - K o v a c s z W ę g i e r ) . Niestety, w g r o ­ nie t y m z a b r a k ł o r e p r e z e n t a n t a P o l s k i — J . B o h d a n o w i c z a , k t ó r y nie p r z y j e c h a ł na Kongres. P o d s u m o w u j ą c o b r a d y S y m p o z j u m B . B r a t a n i c s t w i e r d z i ł , ż e w ostatnich l a ­ tach, z w ł a s z c z a w Europie Wschodniej, n a s t ą p i ł znaczny p o s t ę p w zakresie b a d a ń atlasowych. Zaawansowane są r ó w n i e ż w s p ó l n e prace nad atlasem europejskim. Sympozjum 6 — „Kontakty kultur Europy i innych kontynentów". W S y m ­ p o z j u m b r a ł o u d z i a ł 14 o s ó b . P r z e w o d n i c z y l i : J . B o i s s e v a i n z H o l a n d i i i L . E . K u b bel z Z S R R . O m a w i a n o z w i ą z k i E u r o p y z i n n y m i k o n t y n e n t a m i , p r o b l e m y r u c h ó w m i g r a c y j n y c h oraz p r o b l e m w p ł y w u e m i g r a n t ó w n a n o w e ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e . B i o r ą c y u d z i a ł w o b r a d a c h M . B a u m a n n w y g ł o s i ł r e f e r a t Geneza zadrugi jugosło­ wiańskiej w świetle metodologii kultury. pod S y m p o z j u m 7 — „ O b r z ę d y i z w y c z a j e doroczne i rodzinne". S y m p o z j u m to, przewodnictwem V . Newall (Wielka Brytania) zgromadziło najliczniejszą g r u - �238 KRONIKA to m o ż l i w o ś c i p o d e j m o w a n i a w ł a s n y c h d e c y z j i i u z y s k a n i a r o z w i ą z a ń pedagogicz­ n y c h . U c i e k a j ą one w t e n s p o s ó b od ś w i a t a d o r o s ł y c h , s t w a r z a j ą c w ł a s n y ś w i a t . W k u l t u r a c h bez p r z y m u s u szkolnego, gdzie dzieci s ą w y c h o w y w a n e p r z e z s t a r ­ sze r o d z e ń s t w o c z y k o l e g ó w , l a l k a n i e s p e ł n i a tej r o l i i pozostaje jej t y l k o f u n k c j a m a n e k i n u l u b t e ż o d g r y w a ona r o l ę w p e w n y c h r y t u a ł a c h . W y s t a w a u k a z u j e 850 l a l e k o r ó ż n y c h r o z m i a r a c h , w s z e l a k i c h r o z w i ą z a n i a c h e s t e t y c z n y c h , h i s t o r y c z ­ n y c h c z y e t n o g r a f i c z n y c h i roli w t r a n s m i s j i k u l t u r o w e j . P o k a z a n o t e ż m . i n . k o p i ę l a l k i p o c h o d z ą c e j z paleolitu z n a l e z i o n e j w w y k o p a l i s k a c h z B r n a . J e d n a k ż e u k a ­ z y w a n i e d r ó g p r z e k s z t a ł c a n i a s i ę l a l e k w r ó ż n y c h k u l t u r a c h i e p o k a c h nie b y ł o c e l e m tej w y s t a w y . W i ę k s z o ś ć e k s p o n a t ó w z o s t a ł a w y k o n a n a w n a s z y m s t u l e c i u . Z g o d n i e z z a ł o ż e n i a m i w y s t a w y nie s t a r a n o s i ę u k a z y w a ć r o z w o j u f o r m l a l e k , a s t r o n a t e c h n i c z n a z o s t a ł a n i e m a l p o m i n i ę t a . P o d a n o t y l k o , kto w y r a b i a ł l a l k i w k u l t u r a c h egzotycznych ( p r z y k ł a d r z e m i e ś l n i c z e j produkcji lalek j a p o ń s k i c h w y ­ chodzi w ł a ś c i w i e poza tematyczne r a m y w y s t a w y ) . W y s t a w a m i a ł a i n n e z a ł o ż e n i a , co z o s t a ł o n a j l e p i e j u w i d o c z n i o n e w k a t a l o g u . W trzech działach ukazano lalki służące odzwierciedleniu pewnych zjawisk i w y ­ d a r z e ń s p o ł e c z n y c h , zabawki i przedmioty rytualne. L a l k i d e m o n s t r o w a ł y stroje n a r o d o w e i regionalne, u b i o r y p r z e d s t a w i c i e l i r ó ż n y c h k l a s s p o ł e c z n y c h , k o s t i u m y ze s p e k t a k l i m u z y c z n y c h czy t e a t r a l n y c h . Z i c h p o m o c ą p r z e d s t a w i o n o u r o c z y s t o ś ­ c i r o d z i n n e , z w ł a s z c z a w e s e l e i pogrzeb, z a j ę c i a r z e m i e ś l n i c z e , r o d z a j e t r a n s p o r t u i- i n . 240 l a l e k , m a j ą c y c h u k a z y w a ć p e w n e e l e m e n t y k u l t u r y m a t e r i a l n e j i d u ­ c h o w e j r ó ż n y c h l u d ó w , p o s i a d a ł o n i e k i e d y t r u d n e do o d c z y t a n i a z n a c z e n i a . Z d a ­ r z a ł y s i ę t a k ż e o s o b l i w o ś c i , j a k np. l a l k i w y r a b i a n e f a b r y c z n i e w E u r o p i e , k t ó r e z o s t a ł y p r z e b r a n e w stroje a f r y k a ń s k i e czy a z j a t y c k i e . N a j w i ę k s z a b y ł a g r u p a 314 l a l e k t r a k t o w a n y c h j a k z a b a w k i . J e d n a k ż e p o j ę c i e z a b a w k i z a l e ż y od k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . W E u r o p i e l a l k i p e ł n i ą r z e c z y w i ś c i e przede w s z y s t k i m f u n k c j e z a ­ b a w k i , o d r z u c a n e j po d o j ś c i u d z i e c k a do o k r e ś l o n e g o w i e k u . S t a r a n o s i ę d o b i e r a ć l a l k i w y r a b i a n e w k r ę g a c h w i e j s k i c h p r z e z d o r o s ł y c h c z y starsze d z i e w c z y n k i , n i e z a ś standardowe z a b a w k i produkcji fabrycznej. W k u l t u r a c h egzotycznych s ą to c z ę s t o n a j p r o s t s z e w y r o b y w y k o n a n e p r z e z dzieci z n a j s z e r z e j d o s t ę p n y c h t a m s u r o w c ó w . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e b y ł y pary s i e d z ą c y c h lalek z Celebes (Indo­ n e z j a ) . Z a b a w a w m a ł ż e ń s t w o i wesele, t a k p o w s z e c h n a u dzieci, m a t a m s z c z e ­ g ó l n e znaczenie. D ł u g i e w s p ó l n e siedzenie p a r y z a ś l u b i o n y c h jest n a t e j w y s p i e c e n t r a l n ą c z ę ś c i ą c e r e m o n i i ś l u b n e j . W y o b r a ż a j ą to p a r y s i e d z ą c y c h l a l e k . N i e w i e l k a g r u p a 53 l a l e k r y t u a l n y c h s t a n o w i ł a n a j b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c ą c z ę ś ć w y s t a w y . W r ó ż n y c h k r ę g a c h kulturowych lalki są obiektami pojednawczymi, t a l i z m a n a m i m a j ą c y m i z a p e w n i ć p ł o d n o ś ć l u d z k ą , czy t e ż u r o d z a j e w r o l n i c t w i e , s p e ł n i a j ą one t a k ż e f u n k c j e a m u l e t ó w , s ł u ż ą do e g z o r c y z m ó w , czy t e ż s t a n o w i ą g r o ź n e o s t r z e ż e n i e . Autorzy w y s t a w y zgromadzili z n a c z n ą ilość lalek r ó ż n e g o typu. U k a z a n o np. p o j e d n a w c z ą l a l k ę z E s t o n i i , w ę g i e r s k i e t a l i z m a n y p ł o d n o ś c i , i n f o r ­ m u j ą c e o dawnych wierzeniach. Z kultur Białej i Czarnej A f r y k i ukazano lalki p o j e d n a w c z e oraz s ł u ż ą c e do e g z o r c y z m ó w i o d s t r a s z a n i a . J a p o n i a ś w i ę t u j e d n i e l a l e k p o ś w i ę c o n e m a ł y m d z i e w c z y n k o m i c h ł o p c o m (oddzielnie). W A m e r y c e l a l k i z peruwiańskiej kultury Chancay, stanowiące wyposażenie grobów, pełniły trudne do o k r e ś l e n i a f u n k c j e w o b r z ę d z i e p o g r z e b o w y m . W e w s c h o d n i e j G r e n l a n d i i r y t u ­ alne laleczki pojednawcze b y ł y amuletami. W i e l u r ó l p r z e d s t a w i o n y c h n a w y s t a w i e l a l e k nie u d a ł o s i ę o b j a ś n i ć . Z w r ó - cono j e d n a k u w a g ę n a z ł o ż o n e zagadnienie f u n k c j i l a l e k w k u l t u r a c h , w y m a g a ­ jące s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń , przede wszystkim historycznych. T a nowatorska w y s t a ­ w a m a d u ż e znaczenie dla b a d a ń nad funkcjonowaniem lalek i ś w i a d o m o ś c i ą spo­ ł e c z n ą w r ó ż n y c h k r ę g a c h k u l t u r o w y c h , p e ł n i ą c przede w s z y s t k i m f u n k c j e p o p u l a ­ ryzatorskie. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a46d916329d555f8763959850977735.pdf 8b839976b7eb56c647ab86e09db45974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1253 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1157 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.227-242 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JUBILEUSZ 50-LECIA P R A C Y PROF. DR. JÓZEFA Staraniem Zarządu G ł ó w n e g o Etnografii Uniwersytetu Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Wrocławskiego i P r a c o w n i Polskiego A t l a s u nego I H K M P A N w e W r o c ł a w i u w d n i u 4 m a j a Archeologicznego leuszowa. Składała s i ę ona z dwu i uniwersyteckie miejscowe oraz z lwowskiego gimnazjum, w tytule części, tj. okolicznościowej w k t ó r y c h uczestniczyli: Jubilat z m a ł ż o n k ą a wojewódzkie, także gdzie r o z p o c z y n a ł i ż y j ą c y jeszcze s y n prof. A d a m a F i s c h e r a , uroczystość i z sesji byli po różne środowiska uczniowie studiach Profesora, swoją pracę te słowa, skierowując nau­ nawet zawodową, Władysław. P u n k t u a l n i e o godzinie 11 w i m i e n i u o r g a n i z a t o r ó w u r o c z y s t o ś ć pisząca jubi­ naukowej, i licznie zebrani g o ś c i e p r z y b y l i z c a ­ władze muzealne, Katedry Etnograficz­ 1984 r. w s a l i o d c z y t o w e j M u z e u m we W r o c ł a w i u odbyła się wspomniana łego kraju, reprezentujący kowe NAUKOWEJ GAJKA najpierw powitanie zainaugurowała do J u b i l a t a i jego ż o n y , a po­ t e m do p o z o s t a ł y c h z e b r a n y c h . R ó w n o c z e ś n i e pod a d r e s e m g o ś c i w y r a z i ł a podzięko­ wanie oraz z a i c h osobisty u d z i a ł , k t ó r y m dają dowód sympatii i przyjaźni c u n k u i uznania dla pracy i o s i ą g n i ę ć n a u k o w o - b a d a w c z y c h sposób trud. i uzewnętrzniają Dowodem pamięci gratulacje, k t ó r e specjalnym swoją listem wdzięczność i uznania z kolei zostały dla za jego Profesora odczytane. J M Rektor Uniwersytetu W pedagogiczny są również pierwszym Wrocławskiego, PAN w prof, dr A n n a W a r s z a w i e , prof, dr J ó z e f Burszta Barabás nadesłane dr Soňa w Budapeszcie w Debreczynie, w B r a t y s ł a w i e , prof. B r o m l e j i prof. B r u k Kovačevičova ze i prof. Wydziału Słowackiego Nauk w Atlasu uniwersytetu z Etnograficznego z Akademii stytutu Bałtyckiego w E d y n b u r g u , doc. dr S t a n i s ł a w Gdańsku, prof, Potocki — Nauk Berlinie, z J e r o z o l i m y , prof. R o d e r y k L a n g e z J e r s e y , dr A l e k s a n d e r z Muzeum Narodowego w prof. uniwersytetu Z S R R w M o s k w i e , prof, dr H e r m a n n S t r o b a c h z A k a d e m i i N a u k N R D w prof. D o v N o y Spo­ Poznaniu, w Lublinie, Gunda oraz O l g a G a n c k a j a je dr H e n r y k R a ­ z uniwersytetu Bela życzenia przekazał K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof, dr h a b . Z o f i a S o k o l e w i c z z z uniwersytetu ten wychowawczy rzędzie w W a r s z a w i e , dr J e r z y C i e s z k o w s k i z K a t o l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u Jeno i prof, t a j c z a k , a d a l e j prof, dr W i t o l d H e n s e l — od k i e r o w n i c t w a łecznych sza­ Profesora bądź w Fenton dyrektor I n ­ dr W i t o l d D y n o w s k i i R e d a k c j a „Etnografii P o l s k i e j " w W a r s z a w i e , O d d z i a ł y P T L w Z a k o p a n e m i Ł a ń c u c i e , prof, dr T a d e u s z L e w i c k i i prof, dr R o m a n R e i n f u s s oraz doc. Z o f i a G a n s i n i e c z K r a k o w a , Józef Kaźmierczyk i dr J ó z e f Majchrzak z W a r s z a w y , dr L o n g i n M a l i c k i Kalina prof, z G d a ń s k a , dr J a n Piotr Dekowski lub d ł u ż s z y c h wypowiedzi dr J a n u s z K a m o c k i , ciel R e d a k c j i DWOK życzenia i gratulacje z Rybnika, mgr osób. i telegramów, Bukowska-Floreńska z Łodzi, r a d W e g n e r z M i i l h e i m , dr D u š a n D r l j a č a z B e l g r a d u i w i e l e i n n y c h j e s z c z e listów dr I r e n a prof, dr dr J a n K o w a l c z y k Kon­ odczytaniu z Torunia, Wrocławia, dr Po Antonowicz z w formie s k ł a d a l i jeszcze: i m i e n i e m O d d z i a ł u P T L w K r a k o w i e — n a s t ę p n i e dawni uczniowie z Poznania, przedstawiciel g i m n a z j a l n i ze L w o w a , doc. dr hab. B a r b a r a przedstawi­ K U L — doc. dr h a b . H e n r y k Z i ­ m o ń , dr S t a n i s ł a w C h m i e l o w s k i z m u z e u m w L e s z n i e i i n n i . N a s t ę p n i e uroczystość krótszych Bazielich przypomniała prowadząca zebranym zarys działał- �228 KRONIKA ności naukowej i dydaktycznej prof. dr. J ó z e f a Gajka, wyrażając mu przy tym w ł a s n e p o d z i ę k o w a n i e za o p i e k ę n a u k o w ą i z a ż e n o w a n i e , ż e obecnie j a k o k i e r o w n i k Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego zajmuje stanowisko, które przez 14 lat, od 1953 do 1967 г., s p o c z y w a ł o w jego r ę k a c h . Z r e f e r a t u w y n i k a ł o , ż e prof, dr J ó z e f G a j e k s t u d i a z z a k r e s u etnografii Adama Fischera na uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w 1930 r. i r ó w n o c z e ś n i e p o d j ą ł p r a c ę . N a j p i e r w j a k o n a u c z y c i e l l i t e r a t u r y w gimnazjum we Lwowie, a niedługo potem jako asystent u prof. zakończył polskiej prof. A . F i s c h e r a . wybuchu I I wojny ś w i a t o w e j a n g a ż o w a ł się w pracy Instytutu B a ł t y c k i e g o w ni i Instytutu Pomorzoznawczego łudniowo-Wschodnich we w Lwowie. Toruniu, p r o b l e m ó w etnicznych i n a r o d o w o ś c i o w y c h grafii Kaszub, zakończeniu a pracę działań wojennych niebawem zostaje nadto o d r ę b n ą także w profesorem a na końcu Opublikował też UMCS w się i rozpoczyna Poznaniu, funkcję a w dwa kierownika lata Lublinie. i podejmuje później liczne na Uniwersytet Katedry Etnografii kanem i dziekanem na Wydziale W niedługim badania Ogólnej i we Zaraz też terenowe Wrocławiu. Słowian. czasie na L u - Uniwersytet Tutaj Był również pełnił prodzie­ do o r g a n i z a c j i i r o z b u d o w y studiów etnogra­ ficznych w Polsce. Stopniowo j e d n a k c i ę ż a r swojej energii p r z e n i ó s ł na prace tem i redaktorem metodyki czania mapowania ich z a s i ę g ó w cych z Polską. etnograficznej P T L oraz w Р А Е , k t ó r e g o j e s t t w ó r c ą , a t a k ż e po d z i e ń d z i s i e j s z y . Jego z a i n t e r e s o w a n i a badań, komentowania one także zjawisk z kulturą koncentrują kulturowych grup się oraz pogranicznych etnogenezy, e t n o g r a f i c z n e j orga­ konsultan­ i wokół wyzna­ sąsiadują­ regionalizacji Polski, k a r t o g r a f i i itp. D o p r a c y tej w c i ą g a s w o i c h u c z n i ó w , a t a k ż e s z e r o k i krąg współpracowników nia badawczo-naukowe, gę i obecność nych i i konfrontowania Dotyczą po Filozoficzno-Historycznym. Prof. G a j e k p r z y c z y n i ł się walnie nizacyjne i wydawnicze Po­ zakresu pracę w K U L , b e l s z c z y ź n i e i w R z e s z o w s k i e m . W 1951 r. prof. G a j e k p r z e n i ó s ł s i ę n a w Ziem z wierzeniach ludowych. Jubilat habilituje uniwersytecie Instytucie opracowań oraz k u l t u r y m a t e r i a l n e j P o d o l a i e t n o ­ o kogucie w nadzwyczajnym w kilka Do Gdy­ z terenu c a ł e g o k r a j u . Ponadto jego w y n i k i i doświadcze­ z w ł a s z c z a w r e a l i z a c j i a t l a s u etnograficznego, ś c i ą g a j ą naukowców specjalistycznych wielu krajów europejskich. Wyniki wydawnictwach oraz referuje na uwa­ te p u b l i k u j e w konferencjach i róż­ sympo­ z j a c h p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h , a ponadto s a m jest i n i c j a t o r e m , w y d a w c ą i r e d a k t o ­ rem wielu wydawnictw i publikacji, z k t ó r y c h na czoło w y s u w a j ą się D W O K Wszystkie Oskara Kolberga), P M E (Prace i M a t e r i a ł y (Dzieła Etnograficzne), A P S L (Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h ) , „Lud", A r c h i w u m Etnograficzne, „Literatura L u d o w a " i inne. J e s t t a k ż e c z ł o n k i e m p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h t o w a r z y s t w r a d n a u k o w y c h , np. I H K M P A N , K o m i t e t u Antropologicznego, naukowych oraz Komitetu Slawistycz- nego P A N i n a d a l c z y n n i e u d z i e l a s i ę w ż y c i u n a u k o w y m o r a z k o n t y n u u j e podjęte p r z e z siebie d z i e ł a . W dowód uznania zasług w zakresie Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego norowego członka. Aktu tego prac organizacyjnych i wydawniczych w r ę c z o n o następnie Jubilatowi dyplom dokonała prezes Zarządu Głównego, ho­ dr A n n a Ko­ w a l s k a - L e w i c k a , k t ó r a p o p r z e d z i ł a to w y p o w i e d z i ą p r z y p o m i n a j ą c ą d z i a ł a l n o ś ć Pro­ fesora n a tej n i w i e . D a t u j e s i ę ona od 1926 г., lecz dopiero po I I w o j n i e nabrała szerokiego rozmachu i potoczyła się w d z i e l i ł a z J u b i l a t e m jego ż o n a , dr O l g a G a j k o w a , różnych światowej kierunkach. Zasługi k t ó r e j organizatorzy złożyli te rów­ nież gratulacje, p o d z i ę k o w a n i e i bukiet k w i a t ó w . Kwiaty, i drobne u p o m i n k i i k s i ą ż k i w r ę c z a l i z k o l e i z e b r a n i g o ś c i e . G r a t u l a c j o m życzeniom swoje nie było podziękowanie wszystkim do s w o i c h końca. i Zamknęła refleksje mistrzów Czekanowskiego oraz wszystkich odniósł je ostatecznie nie tylko i poprzedników: do wypowiedź Jubilata, organizatorów, prof. A d a m a F i s c h e r a , współpracowników. ale prof. który przede Jana �229 KRONIKA Okolicznościowa część uroczystości rzyskim z toastem na cześć Po p r z e r w i e , o godz. 13,30 naukowa, poświęcona zakończyła się rozpoczęła się problemom kartografii „Prof. dr J ó z e f doc. dr hab. druga część Pokropek „Regiony porządkujący uroczystości, towa­ czyli z Katedry etnograficzne i systematyzujący a w sesja wystą­ k t ó r y w y g ł o s i ł referat na G a j e k — t w ó r c a P o l s k i e g o A t l a s u Etnograficznego". Marian przedstawił spotkaniem etnograficznej. J a k o pierwszy p i ł dr J a n u s z B o h d a n o w i c z , o b e c n y k i e r o w n i k Р А Е , mat miłym Jubilata. Etnografii Uniwersytetu zróżnicowanie kultury Warszawskiego ludowej sposób akademicki pojęcia te­ Następnie w Polsce", z określe­ związane n i e m „ r e g i o n " , k t ó r y ł ą c z y w sobie t r e ś c i geograficzne, h i s t o r y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n e , etnograficzne, g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e ferat dr Soni Kovačevičovej z oraz ś w i a d o m o ś c i o w e . T r z e c i m Słowackiej Akademii Nauk w z kolei b y ł re­ Bratysławie, pt. „ O b l a s t i a regiony S l o v e n s k a n a podklade E t n o g r a f i c k é h o A t l a s u Slovenska". Z u w a ­ gi j e d n a k n a n i e o b e c n o ś ć a u t o r k i , r e f e r a t ten z o s t a ł p r z e t ł u m a c z o n y n a j ę z y k p o l s k i i odczytany przez mgr. A d a m a S z y m a ń s k i e g o z Р А Е . P o k r ó t k i e j p r z e r w i e r e f e r a t y w y g ł o s i l i jeszcze: m g r tedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego a zróżnicowanie kulturowe w świetle Р А Е Mieczysław Trojan z K a ­ omawiający „Pogranicze etniczne i A t l a s der d e u t s c h e n V o l k s k u n d e " , oraz dr Z y g m u n t K ł o d n i c k i , t a k ż e z w r o c ł a w s k i e j K a t e d r y Etnografii, na temat proble­ m ó w typologii w p r a c a c h k a r t o g r a f i c z n y c h . W dyskusji, Gajkowa, doc. dząca część tę jaka następnie dr H e n r y k dr wynikła, głos zabierali: prof. Gajek Z i m o ń z K U L oraz i n n e j e s z c z e osoby, po Anna Kowalska-Lewicka zamknęła sesję i i dr czym Olga prowa­ zakończyła całą uroczystość. Barbara Bazielich K U L T U R A WSI MAZOWSZA I PODLASIA W Z B I O R A C H M U Z E U M R O L N I C T W A IM. K. K L U K A W Ciechanowiec jest m a ł y m , zbawionym ciekawą większego historię. Miłośników wizacją W liczącym przemysłu, szukali oraz nad ok. 4 tys. o d d a l o n y m od jego d z i e j a c h Ciechanowca miasteczka CIECHANOWCU działacze i miasteczkiem, kolejowej, m a j ą c y m istniejącego natchnienia sposobem mieszkańców linii od 1962 inspiracji pokazania do piękna r. Towarzystwa pracy i po­ jednak nad akty­ wszystkiego, co je o d r ó ż n i a od i n n y c h m a ł y c h m i a s t e c z e k n a p o g r a n i c z u M a z o w s z a i P o d l a s i a . Prawa władał miejskie ród Kiszków, uzyskał po Ciechanowiec których do dziś ok. 1429 pozostały r. 1 W ślady XIV-XVI w w. miastem postaci resztki ruin z a m k u nad N u r c e m . W X V I I I w. miasto z n a l a z ł o się w podlaskich dobrach O s s o l i ń ­ skich. Intesywnie rozwijało się, p o w s t a w a ł y nowe budowle, jak barokowy kościół (1736-1739), z e s p ó ł s z p i t a l a i k l a s z t o r u s z a r y t e k . B u d o w l e te z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś — kościół w p r a w i e nie zmienionym k s z t a ł c i e , a z e s p ó ł szpitala i klasztoru przebudo­ w a n o (obecnie m i e ś c i s i ę t a m r ó w n i e ż szpital). 1 D a n e d o t y c z ą c e h i s t o r i i C i e c h a n o w c a p o d a j ę za: Z . P i ł a s z e w i с z, Ciecha­ nowiec, woj. łomżyńskie, B i a ł y s t o k 1977 ( S t u d i u m h i s t o r y c z n o - u r b a n i s t y c z n e do p l a ­ n u zagospodarowania przestrzennego w y k o n a n e na zlecenie U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w Ł o m ż y , W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i , W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a b y t k ó w przez Przedsiębiorstwo P a ń s t w o w e Pracownie Konserwacji Zabytków. Pracownia Doku­ m e n t a c j i N a u k o w o - H i s t o r y c z n e j , mpis., a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w C i e c h a n o w c u ) ; S. K w i a t k o w s k i , Ciechanowiec, O l s z t y n 1983; Uszyński, 1980. �230 KRONIKA W parafii ciechanowskiej ksiądz Krzysztof 1739 r . w księcia w XVIII K l u k — duchowny w. w okresie i uczony polskiego O ś w i e c e n i a przyrodnik. Urodził s i ę 13 działał września C i e c h a n o w c u w rodzinie a r c h i t e k t a , s p r o w a d z o n e g o t a m z W a r m i i Maksymiliana Ossolińskiego. K l u k kształcił się w j ą c y c h w p r o g r a m i e s z e r o k i w a c h l a r z n a u k p r z y r o d n i c z y c h . W 1770 r . o b j ą ł w Ciechanowcu i poświęcił mineralogią i rolnictwem, Działalność rzystwa ruiny ks. Krzysztofa K l u k a w myśl Realizacji się pracy naukowej. czego r e z u l t a t e m o utworzeniu pomysłu muzeum sprzyjał XIX-wiecznego fakt, pałacu, jest Zajmował się botaniką, 13 t o m ó w dzieł Ciechanowcu podsunęła rolniczego że w i nazwania przed wojną w zoologią, 2 działaczom Towa­ imieniem Kluka. go zachowały posiadaniu jego m u r y zachowały Miłośników Ciechanowca mieszczenia muzealne. cu i gromadzenia się w postanowili muzealiów. na cele m u z e a l n e uzyskało od Prezydium Ministerstwa Kultury go muzeum, netrować pałac Miejskiej Rady Okręgowego muzeum. i gromadzić muzealia w zajęły czął samorzutnie już w terenu początku w lokal przeznaczyć na Białymstoku należało 1963 po muzealiów Od 1 V r. po­ czasowo Towarzystwo byłym kinie, i organizację — obietnicę zgodę społeczne­ pomocy me­ 1963 r . z a c z ę t o s y s t e m a t y c z n i e pe­ u z y s k a n y m n a ten to przede z punktu widzenia U s z y ń s k i . Osoby cel pomieszczeniu. wszystkim: potrzeb lekarz Paweł muzealnych te z r a c j i w y k o n y w a n e g o duży kontakt ze s p o ł e c z e ń s t w e m , a każdą terenu, pozyskiwano dary jako liczne mieszkańców wolną chwilę rozpo­ Ciechanowca. Jako Niewiarowskich, Moczulskich, zawodu poświęcały eksponaty do na muzeum. hi­ miały penetrację W pracy najaktywniejszych n a l e ż y : W . i S. R u t k o w s k i c h , R . i L . Ł u k a s z e w i c z ó w , chórzewskich, i spalony, Towarzystwa l a t a c h p o p r z e d n i c h , oraz n a u c z y c i e l , a z w y k s z t a ł c e n i a storyk sztuki, K a z i m i e r z wielu pałac Narodowej się tym bezpośrednio, penetrację uczestniczyło Członkowie odbudowany, Na i S z t u k i n a gromadzenie Olszewski, który skąd został pomieszczenie. organizowaniu które stanie*. odremontować Zanim inne a od M u z e u m teren Osoby, dobrym O d 1963 r. p r a c e s z ł y w d w ó c h k i e r u n k a c h : o d b u d o w y p a ł a ­ wynająć rytorycznej w dosyć się hrabiowskiej r o d z i n y S t a r z e ń s k i c h . W 1941 r. n a s k u t e k d z i a ł a ń w o j e n n y c h p a ł a c z o s t a ł ale ma­ parafię naukowych . Ciechanowcu-Nowodworach będącego przez szkołach pijarskich, tej 1 wymienić B . i J . S z u l c ó w , rodziny B a - Chochlewów, Ksenię Ostanek, Jana Bondarenko, L e o n a Ś l u s a r s k i e g o , R y s z a r d a K o z a k i e w i c z a i in. Sezon mont w letni budynku terenie, wszystkie dzenia Joanny poświęcono na muzealnego, zbieranie wiosną 1964 rozpoczęto przygotowania eksponaty, i nazwiska na jesienią r. natomiast, przeprowadzono kontynuując do o t w a r c i a m u z e u m . ofiarodawców. 5 działów: Wystawę narzędzia narzędzia obróbki 1964 r. w obecności włókna, ok. 1000 gazynowej zbiorów. Od tego Okręgowego uprawy Krzysztof osób zorganizowano z Muzeum Na wystawie Kluk roli, i sprzęt historia pokazano ich pocho­ przy fachowej w pomocy Białymstoku. gospodarstwa 4 Ciechanowca . Zbiory domowego, Dnia 5 VII dokonano uroczystego o t w a r c i a e k s p o z y c j i czasu rozpoczęto systematyczne re­ poszukiwania k t ó r e z o s t a ł y zebrane, w s k a z u j ą c na m i e j s c o w o ś c i Maciejewskiej, etnografki podzielono eksponatów, udostępnianie ma­ eks­ pozycji z w i e d z a j ą c y m . W 1964 r. o p r ó c z M u z e u m O k r ę g o w e g o w B i a ł y m s t o k u m ł o d e M u z e u m p o z y s k a ł o sobie j e s z c z e jednego o p i e k u n a merytorycznego. Była nim Katedra Etnografii w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o k i e r o w a n a w ó w c z a s przez prof. dr. W i t o l d a Pracownicy łecznym Katedry, w organizatorom tym szczególnie Muzeum 1964 r. s t u d e n c i etnografii doc. fachowych dr M a r i a n porad Pokropek, różnych form udzielali pomocy. odbywali w Muzeum w Ciechanowcu praktyki 2 Brzęk, 1977. ' P i ł a s z e w s k i , op. cit.; Uszyński, 1966. 4 i Uszyński, 1980. Uni­ Dynowskiego. spo­ Od muzealne. �231 KRONIKA Pomagali w naukowym opracowaniu zbiorów, poszukiwali eksponatów w terenie, b r a l i u d z i a ł w k o n s e r w a c j i z b i o r ó w i o p r o w a d z a n i u z w i e d z a j ą c y c h . P o m o c ze s t r o n y Katedry Etnografii kontynuowana była r ó w n i e ż później, kiedy Muzeum upaństwo­ wiono. W 1965 r . t y g o d n i k rolniczy „Nasza Wieś" objął uroczyście patronat nad two­ r z o n y m M u z e u m . W 1966 r . n a w i ą z a n y z o s t a ł k o n t a k t z I N C O , k t ó r e do d z i ś świad­ c z y n a r z e c z M u z e u m d u ż ą pomoc w dziedzinie k o n s e r w a c j i z b i o r ó w . D n i a 23 V I I 1968 r . M i e j s k a R a d a N a r o d o w a o przejęciu placówki Społecznego Muzeum oraz p r z y l e g ł e tereny Mazowsza pałacowo-parkowy został mgr Kazimierz Uszyński. zabytkowym zeum. Pałac Od Towarzystwa otwarto w i nadaniu i P o d l a s i a . Jego s i e d z i b ą m i a ł Ciechanowcu-Nowodworach. Czasowe pomieszczenie czworaku przy ul. P a ł a c o w e j przekazano tomiast w Ciechanowcu podjęła im. K . K l u k a uchwałę mu statusu p a ń s t w o w e j . Obszarem działania Muzeum było w ó w c z a s woj. białostockie zespół w Rolnictwa Miłośników w czerwcu następnych. grudnia 1971 r . P r z e j ę c i e w latach w dwu zespołach w parku przypałacowym. W 1971 r . o p r a c o w a n o z Uszy, X V I I I - w i e c z n y lamus z Rudki, przyszłości biurowe placówki to j e d e n pokój w s ą s i e d z t w i e p r z y s z ł e j siedziby M u ­ Ciechanowca dla Muzeum w k o ń c u być w Kierownikiem przejęto ok. 1200 eksponatów. 1969 r . E k s p o z y c j e m u z e a l n e budynków gospodarczych projekt n a z a b u d o w ę skansenowską D o tego c z a s u przeniesiono w i a t r a k ze w s i N i e m y j e na­ nastąpiło j u ż rnaneż i chatę chłopską ze w s i Ż e r y . P r o j e k t s k a n s e n u o p r a c o w a ł prof. I . T ł o c z e k z W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y Politechniki Warszawskiej przy w s p ó ł u d z i a l e doc. M . P o k r o p k a z Katedry Etno­ g r a f i i U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . M . P o k r o p e k jest r ó w n i e ż a u t o r e m w y s t a w stałych w pałacu i dworskiej scenariuszy powozowni. O d 1971 r . w C i e c h a n o w c u , a p ó ź n i e j w p o b l i s k i e j R u d c e , o d b y w a ł y s i ę c o r o c z ­ nie ( a ż do 1978 r.) m i ę d z y u c z e l n i a n e jeżdżali w okolice programem wych). w studiów Napisano okolicach Muzeum tym Ciechanowca, (głównie kilkanaście 5 terenie magisterskich Część prowadzili z tych Ponadto badania ramach metodyki prac Ciechanowca, a niektóre Rolnictwa . wersytetu w obozy etnograficzne. aby prowadzić studenci terenowe etnograficznych n a bazie badań materiałów prac — również przy­ przewidziane tereno­ zebranych n a bazie zbiorów prac znajduje s i ę w a r c h i w u m Muzeum. Badania n a również stypendyści zagraniczni K a t e d r y Etnografii Uni­ W a r s z a w s k i e g o . W 1978 r . o d b y ł o s i ę w M u z e u m M i ę d z y n a r o d o w e X S e ­ minarium Ethnologicum, pracownicy i studenci połączone etnografii z badaniami uniwersytetów terenowymi. Wzięli w nim udział z Polski, Czechosłowacji, Jugosła­ w i i , W ę g i e r , D a n i i . W l a t a c h 1980, 1981 i 1984 p r a c o w n i c y i s t u d e n c i K a t e d r y E t n o ­ grafii U W z udziałem etnografów z Macedonii wsiach Piętki i Twarogi zbierając materiały w hallu Pałacu Kazimierzowskiego wystawę prowadzili do p l a n o w a n e j na Uniwersytecie badania terenowe monografii. Warszawskim pt. „ M u z e u m - l a b o r a t o r i u m " . J e j c e l e m b y ł o p r z e d s t a w i e n i e zorganizowano efektów współ­ p r a c y warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w chanowcu oraz zaprezentowanie regionu poprzez szereg we W 1979 r . Cie­ eksponatów i zdjęć z róż­ n y c h dziedzin k u l t u r y m a t e r i a l n e j « , Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu jest jednym z dwu muzeów rolnictwa w P o l s c e obok N a r o d o w e g o M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e k o ł o P o z n a n i a , p o d l e - 5 A . W o ź n i a k , Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rol•nictica im. K. Kluka w Ciechanowcu, W a r s z a w a 1979, r ę k o p i s , a r c h i w u m M u z e u m Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciechanowcu. « I . G o s z c z y ń s k a , W . K r a s u s k i , P . S t o p n i c k i , Scenariusz wystawy muzeum-laboratorium. Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, 1979, a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu. �232 KRONIKA g a j ą c e g o M i n i s t e r s t w u R o l n i c t w a ( M u z e u m w C i e c h a n o w c u podlega R e s o r t o w i Kul­ tury i Sztuki). O d 1970 r . w M u z e u m w C i e c h a n o w c u z a t r u d n i a n i s ą etnografowie, absolwenci K a t e d r y E t n o g r a f i i U W . I t a k , w l a t a c h 1970-1974 p r a c o w a ł a t a m m g r W a n d a D o w l a szewicz, w latach 1973-1979 mgr G r a ż y n a Czerwińska, w latach 1974-1979 m g r T o m a s z C z e r w i ń s k i , a od 1980 r. do c h w i l i obecnej — m g r T e r e s a R o m a n o w s k a . Z biegiem lat w M u z e u m z a c z ę t o w y o d r ę b n i a ć budownictwa wiejskiego, zwierząt gospodarskich, poszczególne działy: etnografii, t e c h n i k i r o l n i c z e j , h i s t o r i i u p r a w y r o ś l i n , historii weterynarii, historyczno-artystyczny, g r a f i ą z w i ą z a n e s ą ś c i ś l e d w a d z i a ł y : etnografii hodowli oświatowy. Z i budownictwa wiejskiego, m a z o w i e c k o - p o d l a s k i , o k t ó r y c h t r u d n o jest m ó w i ć oddzielnie, etno­ skansen gdyż większość staw etnograficznych lokuje s i ę w skansenie. R ó w n i e ż w innych d z i a ł a c h wy­ uwzględ­ niane s ą informacje i przedmioty d o t y c z ą c e tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y w s i , w t y m przede w s z y s t k i m u p r a w y r o l i i h o d o w l i . Statutowym terenem skie, b i a ł o s t o c k i e , twa działania siedleckie, M u z e u m jest ostrołęckie, obecnie suwalskie 6 województw: i bialsko-podlaskie. te z o s t a ł y w y b r a n e ze w z g l ę d u n a z a i n t e r e s o w a n i e łomżyń­ Wojewódz­ M u z e u m regionem Podlasia i jego p o g r a n i c z e m z M a z o w s z e m . Podlasie zmieniały dowej jest obszarem, k t ó r e g o się niejednokrotnie w granice administracyjne, polityczne ciągu kilkusetletniej P o d l a s i a jest b a r d z o z ł o ż o n y . I s t n i a ł o zykowe, religijne, s p o ł e c z n e kiem krzyżowania tam duże zróżnicowanie i obyczajowo-kulturowe. s i ę d w u sfer historii. Obraz oddziaływań Różnorodność i etniczne, j ę ­ t a jest kulturowych płynących z tam ludność zowszu, pochodzenia jak i n a Podlasiu polsko-mazowieckiego (zwłaszcza zachodnim) zamieszki­ i ruskiego. Z a r ó w n o występowały wyni­ sąsiednich t e r e n ó w , od z a c h o d u i z r u b i e ż y p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j k r a j u . O d w i e k ó w wała etniczne kultury l u ­ na M a ­ duże zgrupowania Z b i o r y d z i a ł u etnografii p o c h o d z ą z t e r e n u P o d l a s i a i z p o g r a n i c z a mazowiecko- szlachty zagrodowej. -podlaskiego. S k a n s e n obrazuje budownictwo pogranicza Mazowsza i Podlasia. T r a ­ d y c y j n e b u d y n k i m i e s z k a l n e n a P o d l a s i u t w o r z ą pod w z g l ę d e m u k ł a d u dwa typy: a) c h a ł u p y jednotraktowe (przewaga Podlasiu wschodnim, a w skansenie p r z y k ł a d e m łupa z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o ) ; b) c h a ł u p y tego typu chałup pomieszczeń występuje tego t y p u b u d o w n i c t w a dwutraktowe na jest cha­ ( p r z e w a g a tego typu c h a ł u p w y s t ę p u j e n a Podlasiu zachodnim; w skansenie są p r z y k ł a d y c h a ł u p z okolic Ciechanowca). B u d y n k i dwutraktowe dzielą s i ę z kolei na dwie g r u p y : a) z c e n ­ t r a l n y m u k ł a d e m p o m i e s z c z e ń p r z y k o m i n i e , z s i e n i ą n a r o ż n ą i b) z o s i o w y m dem p o m i e s z c z e ń o t a c z a j ą c y c h komin komorowy, z sienią B u d y n k i i n w e n t a r s k i e n a P o d l a s i u s ą j e d n o t r a k t o w e , dzielone poprzecznie n a m i n a j c z ę ś c i e j n a trzy pomieszczenia z oddzielnymi w e j ś c i a m i . Jedno nie przeznaczone b y ł o n a o g ó ł n a s t a j n i ę , drugie n a o b o r ę pomieszczenie dla ukła­ 7 środkową . ścia­ pomieszcze­ d l a b y d ł a , a trzecie n a d l a ś w i ń . P o n a d t o w m i a r ę potrzeb w y d z i e l a n o w k o m o r a c h z a g r o d y owiec, c i e l ą t l u b d r o b i u . W s k a n s e n i e p r z y k ł a d e m takiego b u d y n k u jest obora ze w s i T y m i a n k i A d a m y u s y t u o w a n a w zagrodzie s z l a c h e c k i e j . Podlaskie kraju. Pomimo nież stodoły Wyróżniają s i ę od tego r o d z a j u b u d y n k ó w funkcją, konstrukcją młóconego sąsieki przeznaczone zboża. Niejednokrotnie w innych i formą i s t n i e n i a oddzielnego s p i c h l e r z y k a n a z i a r n o , s t o d o ł a odgrodzone 7 różnią s i ę one z ł o ż o n ą na przechowywanie regionach architektoniczną. często posiada niewielkich ś c i a n a p o p r z e c z n a dzieli s t o d o ł ę partii na dwie rów­ wynieza- T . C z e r w i ń s k i , Z a g r o d a i zmiany w zakresie j e j funkcji we wsi Piętki od, końca XIX w. do chwili obecnej, 1976 ( m a s z y n o p i s p r a c y m a g i s t e r s k i e j n a p i s a n e j w Katedrze Etnografii U W , archiwum Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciecha­ nowcu. �233 KRONIKA leżne części posiadające w ł a s n e k l e p i s k a . C z a s a m i z a s t o d o ł ą stoi szopa ochraniająca drewniany kierat. T a k a nie. stodoła Jest to ze wsi stodoła Tymianki z maneżem Dębosze maneżowa znajduje się w usytuowana w skanse­ zagrodzie drobno- szlacheckiej. Uzupełnieniem stodoły s ą spichrze. Podlaskie spichrze gospodarskie t u j ą szereg o d m i a n r ó ż n i ą c y c h s i ę p r o g r a m e m , r o z m i a r a m i , f o r m ą i in. Najliczniejszą grupę stanowią jednokomorowe c h ł o p s k i c h i drobnej szlachty. W gospodarstwach ogół spichrze w i ę k s z e , wielokomorowe. łości techniczne J e d n e i drugie s ł u ż y ł y właścicieli s p i c h r z y jest n i e z w y k l e o w y r a z estetyczny. w gospodarstwach dworskich i plebańskich były n i e w i e l k i e j i l o ś c i z i a r n a oraz do m a g a z y n o w a n i a Wykonanie spichrze reprezen­ architektoniczną pasz t r e ś c i w y c h na krótki staranne, ś w i a d c z ą c e W skansenie na do p r z e c h o w y w a n i a okres. o dużej znajduje się 7 m a ł y c h dba­ spichrzy 0 r ó ż n e j konstrukcji i 2 spichrze dworskie. Na uwagę siedztwie również piwnice ustawione w b u d y n k u mieszkalnego. Piwnice wznoszone były podziemne zasługują ściany wykonane nych bali („krawędziaków") z głazów obrębie narzutowych, a łączonych systemem podwórza w jako ziemianki. nadziemne wieńcowym. — z są­ Miały drewnia­ Taką piwnicę można z o b a c z y ć w s k a n s e n i e w zagrodzie d r o b n o s z l a c h e c k i e j . Skansen mazowiecko-podłaski usytuowany jest w dwu zespołach, umownie z w a n y c h A i B , z n a j d u j ą c y c h s i ę po obu s t r o n a c h p a ł a c u . Z e s p ó ł A m a z a z a d a n i e pokazać z a g r ó d w i e j s k i c h z drugiej p o ł o w y X I X w. 1 p o c z ą t k ó w w i e k u X X z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Na e k s p o z y c j ę przekrój społeczny składają się zagrody ustawione wyrobnika złożona w kolejności mówiącej tylko izbę, sień i k o m o r ę ; typowych o z a m o ż n o ś c i gospodarzy: z b u d y n k u mieszkalnego (półtrakt) b) z a g r o d a c h ł o p a m a ł o r o l n e g o a) zagroda posiadającego z ł o ż o n a z domu obory i brogu n a siano; c h a ł u p a d w u t r a k t o w a p o s i a d a i z b ę , a l k i e r z , i z b ę i s i e ń ; c) z a g r o d a d r o b n o s z l a c h e c k a , n a k t ó r ą składa się chałupa, jedną mieszkalnego, dziadków obora i stodoła z m e n a ż e m , spichrz i piwnica. D o m d w u t r a k t o w y posiada izbę, alkierz, p o k ó j i sień. W części A znajduje się także chałupa budownictwa łupa W jednotraktowa, dalszej k o l e j n o ś c i ski, użytkowany wędzarnia częścią posiadająca pod usytuowane niegdyś jako dworska. Oprócz A, w wschodniopodlaska c h a r a k t e r y s t y c z n y dla Podlasia pobliżu dwór myśliwski. pomiędzy dynki komorę, Obok sień, izbę dworku dziedzińcem dworskiej stoją parterowy, trzykomorowy, a drugi p i ę t r o w y , niesione na t e r e n p r z y p a ł a c o w y dachem Jest s ą tu: d w o r e k d r o b n o s z l a c h e c k i i d w ó r tego, powozowni jednym typu białoruskiego północno-wschodniego). pałacu i znajdujące cha­ oborę. ziemiań­ myśliwskiego a stoi omówioną dwa spichrze dworskie — czterokomorowy. i uzupełniające (typ to S ą to o b i e k t y się tam już jeden prze­ dworskie bu­ gospodarcze. W drugim przemysłowe zestaw zeum, typów dwie zespole skansenowskim (B) e k s p o n o w a n e i m i e s z k a l n e . O b i e k t y gospodarcze są to: z e s p ó ł obiekty wyczerpujący i r o z w i ą z a ń k o n s t r u k c y j n y c h s p o t y k a n y c h n a terenie stodoły (o konstrukcji zrębowej obora. O b i e k t a m i p r z e m y s ł o w y m i i ryglowej, gospodarcze, spichrzy działania obijane są: kuźnia, wiatrak-koźlak oraz wodny. Dwa i młyn b u d y n k i m i e s z k a l n e to c h a t y d r o b n o s z l a c h e c k i e ( j e d n a z a g o s p o d a r o w a n a nie, a druga w y k o r z y s t y w a n a jako dom pracy twórczej artystów Mu­ deskami) ekspozycyj­ plastyków). E k s p o z y c j ę s k a n s e n o w s k ą u z u p e ł n i a m a ł a architektura: płoty, studnia, g o ł ę b n i k , zagospodarowanie przyrodnicze o b i e k t ó w skansenowskich. W zbiorach działu etnografii ze względu na profil M u z e u m d o m i n u j ą ekspo­ n a t y m ó w i ą c e o p r a c y r o l n i k a i jego ż y c i u , a w i ę c g ł ó w n i e n a r z ę d z i a r o l n i c z e i s p r z ę ­ 8 ty g o s p o d a r s t w a domowego . 8 С z e r w i ń s к a, 1979; Romanowska, 1982. �234 KRONIKA W grupie e k s p o n a t ó w się: radia, sochy, pługi będących narzędziami roboty tradycyjnej u p r a w y roli kowalskiej i fabryczne, brony laskowe, i ż e l a z n e , w i d ł y , s z p a d l e , m o t y k i , s i e r p y , k o s y , szufle we, n a r z ę d z i a zwierząt (kosy, nie" do u p r a w y z i e m n i a k ó w gospodarskich do przenoszenia przygotowania i wiążą sierpy, p ó ł k o s k i ) , sprzęt do jego się takie siana, narty karmy dla trzody przetwórstwa do w i a n i a z b o ż a , w a ł y i roślin okopowych. eksponaty, sieczkarnie ręczne, tzw. błotne, oraz Z tradycyjnym jak: narzędzia lady, „kluczki" szafliki, siekacze chlewnej, naczynia kołatki znajdują beleczkowe do i palo- chowem do z b i o r u do s i a n a , tłuczki służące przechowywania przywiązywane bydłu traw „rezgi- do szyi, kije i t r ą b y pasterskie, zwane t a m „ l i g a w k a m i " . T r a d y c y j n ą u p r a w ę roli o b r a z u j ą wystawy — w pałacu i w Dodatkowymi łowiectwo można na wystawie skansenu pokazane wystawie plenerowej wiectwem W rolnika na Podlasiu były: r y b o ł ó w s t w o , wiejskie. Część w zgromadzonych dworku myśliwskim. są narzędzia w W j e d n y m ze pszczelarskie, a części A . Nieliczne narzędzi zespół eksponaty uli eksponowany jest na z tradycyjnym ło­ skansenowskich. cieśli, pracy szewca i zgromadzono zobaczyć zespole В tracza, rymarza, wiejskich spichrzy w tokarza, stolarza, bednarza, k o ł o d z i e j a , naczynia d ł u b a n e , w y r o b y i n a r z ę d z i a garncarza, rzemiosł pszczelarstwo, rybackich związane z n a j d u j ą się w magazynach i pomieszczeniach dziedzinie dwie pawilonie. zajęciami i rzemiosła do mleka plecionkarza. nych z drewnem znajduje się w narzędzia Wystawa pracy rzemiosł wiejskich spichrzu dworskim z Rudki, rzemiosł związa­ związanych ze s k ó r ą ( g a r b a r s t w o , r y m a r s t w o , s z e w s t w o ) — w s p i c h r z u z W y k n a , g a r n c a r s t w a — w spichrzu z D m o c h ó w , plecionkarstwa — w spichrzu z Olszy. N a o d d z i e l n ą wśród rzemiosł wiejskich zasługuje tkactwo. Na Podlasiu prawie każda uwagę wiejska kobieta, z a r ó w n o c h ł o p k a jak i szlachcianka, u m i a ł a s a m a prząść i t k a ć . N a w y s t a ­ wie tkackiej w p a ł a c u , a t a k ż e w magazynach M u z e u m i obiektach znajdują się narzędzia pracy u ż y w a n e p r z ę d z e n i a i tkania. Ponadto li, ręczników, obrusów, dwuosnowowych i można je z Podlasia itp. charakteryzują grupie pościelowe -czarnym i niektóre haftem Wśród można na znajdują pochodzą głównie pierwszej grupie graniczącego było dywanów W skansenowskich, obróbki tylko to w niektóre miejskim, wykonanego z Podlasia się Tkaniny s ą one typu koronka, m e r e ż k a , czasem z a s ł u g u j ą tzw. b r a ń s k i e dywany okolicach Ciechanowca w elementy z szydełkową, o wiele tkaniny pościelowe ubioru materiałów mereżką tkanych bogaciej itp. W ręcznie. Tkaniny czerwonoporównaniu ornamentowane. l u d o w y c h z n a j d u j e s i ę s t r ó j l u d o w y z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o latach tradycyjnego e l e m e n t y s t r o j u zdobione s ą c h a r a k t e r y s t y c z n y m koronką poście­ północnego znajdują się tkaniny z Podlasia p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o . pierwszej włókna, wielonicielnicowych, z Mazowszem. d y w a n ó w na u w a g ę krzyżykowym, z tkaninami z grupy rach grupy. chodzi o s t r ó j l u d o w y , spotkać wzorowanego drugiej fartuchów, tkackie dwie etapach l i c z n e w y r o b y t k a c k i e w postaci s i ę bardzo s k r o m n y m z d o b n i c t w e m dwuosnowowe. Jeśli stroju na monogram. powojennych W koszul, s p ó d n i c , północno-zachodniego haftowany i zgromadzono Wyroby podzielić na poszczególnych W zbio­ podobny do stroju białoruskiego. Tak -koźlaki ważną w dla rolnictwa dziedzinę, j a k ą skansenie c h o w a n y in situ duje i w filii Muzeum we jest m ł y n a r s t w o , wsi Drewnowo obrazują oraz m ł y n wiatraki wodny n a terenie p a r k u p r z y p a ł a c o w e g o . W e w n ą t r z m ł y n a w o d n e g o się ekspozycja p o ś w i ę c o n a i wag u ż y w a n y c h za­ znaj­ m ł y n a r s t w u . Pokazane są tam różne rodzaje miar przy odmierzaniu ziarna i m ą k i , r ó ż n e rodzaje ż a r e n i s t ę p y do robienia kaszy. Obok m ł y n a r z a n i e z b ę d n y m dla w s i r z e m i e ś l n i k i e m w i e j s k i m b y ł kowal. W s k a n ­ senie z n a j d u j e s i ę k u ź n i a w i e j s k a z p e ł n y m Transport wiejski eksponowany jest wyposażeniem. w powozowni dworskiej. Pokazano tam �235 KRONIKA uprząż i różnego rodzaju pojazdy: wozy gospodarcze i odświętne, sanie robocze ozdoby wnętrz i w y j a z d o w e itp. E k s p o n a t y z dziedziny gospodarstwa domowego, meble ludowe, i w y t w o r y sztuki ludowej w y p o s a ż a j ą w n ę t r z e skansenowskie i z n a j d u j ą się w m a ­ g a z y n a c h M u z e u m . W p r z y g o t o w a n i u jest w y s t a w a s t a ł a d o t y c z ą c a p r z e m i a n w w i e j ­ s k i m gospodarstwie d o m o w y m od X I X w . W c i ą g u 20 lat i s t n i e n i a d z i a ł u etnografii 22 w y s t a w y czasowe. C i e k a w s z e z n i c h to: „ K o w a l s t w o p i ę k n e i u ż y t e c z n e " (1977 г.), „ P l a s t y k a obrzędo­ wa zorganizowano c y k l u z i m o w e g o i w i o s e n n e g o " (1974 г.), „ R y b o ł ó w s t w o d o r z e c z a B u g u i (1977 г.), „ G a r n c a r s t w o „Stroje (1979 podlaskie" i plecionkarstwo (1978 Białostocczyzny г.), „ T r a d y c y j n e г.), „ W a l o r y estetyczne zdobnictwo dawniej wnętrz Narwi" i d z i ś " (1974 г.), chałup podlaskich" t k a n i n p o d l a s k i c h " (1981-1982). N a z a k o ń c z e n i e k i l k a u w a g n a temat r o l i , j a k ą p e ł n i M u z e u m R o l n i c t w a w c h a n o w c u . P r z e d e w s z y s t k i m dba ono o z a c h o w a n i e n u . W dziale etnografii M u z e u m gromadzone kultury w s i i eksponaty s t w u poprzez w y s t a w y z tej dysponuje Cie­ regio­ s ą i n f o r m a c j e o stanie i p r z e m i a n a c h dziedziny. M a t e r i a ł y te u d o s t ę p n i a n e są społeczeń­ i publikacje. Muzeum w Ciechanowcu, w p o r ó w n a n i u z i n ­ n y m i muzeami w Polsce, m a stosunkowo etnografii obrazu k u l t u r y ludowej wnętrzami duże m o ż l i w o ś c i ekspozycyjne, g d y ż skansenowskimi oraz n i e k t ó r y m i salami w dział pałacu i w p r z y p a ł a c o w y c h b u d y n k a c h gospodarczych. E k s p o n o w a n e s ą tam prawie wszyst­ kie dziedziny k u l t u r y ludowej równo p o g r a n i c z a M a z o w s z a i P o d l a s i a . P o k a z a n a jest z a ­ p r a c a r o l n i k a , j a k i jego d o m o w e ż y c i e . E k s p o z y c j a s k a n s e n o w s k a nie m a r t w a . W n ę t r z a s ą t a k w y p o s a ż o n e , a b y s p r a w i a ł y w r a ż e n i e , ż e gospodarze z nich przed c h w i l ą . gospodarcze we przydomowych nia W zależności wnętrzach świętami. W celu niedziele w skansenie, wiejskich dział ożywienia zespołów 1978, by kowalskie, w to w ludowi sprzedają dwa 1981, ramach konkursy 1974 — W odbywają w wymienione tu i spopularyzować muzeach łatwiej), wsi. Wpływają wyroby, współpracy cykliczne: ale również formy nie również się na odbywają z roku się twórcami tkaninę również są występy ludowymi dwuosnowową (od 1975 corocznie 1973 r . — n a w y r o ­ imprezy pracownicy materialną dawne tzw. wnętrz nawiązujące do kolędnicze. działalności tylko zmie­ wykonywane 1979 — • n a t r a d y c y j n e z d o b n i c t w o na pisanki, w t r a d y c j i , np. d o ż y n k i l u b k o n k u r s n a z e s p o ł y Poprzez razy w 1984) oraz k o n k u r s g r y n a l i g a w c e Muzeum prace ogródkach dorocznych zagrodach o d b y ł y się w Muzeum inne konkursy: w podlaskich. przedstawić swoje W rekwizyty związane z tymi są kilka poszczególnych artystycznych. W г.). P o n a d t o odpowiednie ekspozycji organizowane kiedy organizuje <w l a t a c h 1975, chałup chałup i układa prace; t w ó r c y etnografii do 1983 są niektóre m i e s z k a l n y c h i gospodarczych. uprawiane są tradycyjne rośliny. Z okazji świąt się dekoracje w n ę t r z tradycyjne od p o r y r o k u p r e z e n t o w a n e budynków jest wyszli życie stronę duchowe Muzeum ginącej i społeczne poprzez k o n s u l t a c j e , k o n k u r s y i w y s t a w y starają k u l t u r y (o na się co mieszkańców współczesny r o z w ó j k u l t u r y regionu. K a t a l o g i w y s t a w M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu oraz prace p u b l i k o w a n e przez p r a c o w n i k ó w M u z e u m B r z ę k 1977 G. Krzysztof C z e r w i ń s k a 1979 Stała Kluk, Lublin. G. ekspozycja w Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, �236 KRONIKA „Rocznik Narodowego Muzeum Rolnictwa w S z r e n i a w i e " , t. 10, Szre­ niawa. K o z ł o w s k i 1982 dla Midura 1981 Muzeum Kwiaty naszego (katalog w Ciechanowcu zawodu, „Życie doniosłym wydarzeniem Weterynaryjne", nr 4. J. wystawy), Ciechanowiec. Rolnictwa... Muzeum Rolnictwa formator), im. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu 1963-1983 (in­ „Problemy spo- Ciechanowiec. R o m a n o w s k a 1978 Weterynarii historiografii F., K u l i k o w s k i Muzeum 1983 J. Otwarcie T. Sztuka ludowa 1979a Sztuka ludowa, 1979b Przemiany Suwalszczyzny (informator), Suwałki. „ W a r m i a i M a z u r y " , n r 8. kulturowe wśród osadników z Wileńszczyzny, łeczno-ekonomiczne Polski Północnej". 1982 Muzeum mator), Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. Dział etnografii (infor­ Ciechanowiec. T r o p i ł o J. 1982 Pierwsze Muzeum Weterynarii w Polsce zaprasza zwiedzających, „Życie „Medycyna Weteryna­ W e t e r y n a r y j n e " , n r 4. 1982b Otwarcie Muzeum Weterynarii w Ciechanowcu, r y j n a " , n r 11. Tropiło 1982 J., B o n d a r e n k o T y c z y ń s k a - S k r o m n y 1980 J. P r z e w o d n i k po Muzeum P o l s k a wieś U s z y ń s k i Weterynarii, Ciechanowiec. A. drewniana w malarstwie (katalog wystawy), Ciechanowiec. K. 1965 Botanika dla szkół 1966 Otwarcie Społecznego narodowych K. Kluka, Muzeum „ B i o l o g i a w szkole". Rolnictwa im. K. Kluki w Ciechanowcu, „ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 6, B i a ł y s t o k . 1969 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, „Rocznik Narodowego „Rocznik Narodowego M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 1, S z r e n i a w a . 1970 Krzysztof Kluk — życie i działalność naukowa, M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 2, S z r e n i a w a . 1973 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. 1976 Skansen mazowiecko-podlaski w Ciechanowcu, Materiały Muzeum Budow­ n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , z. 22, S a n o k . 1978 Formy społecznego zagospodarowania zabytkowych Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w 1979a Ekspozycja skansenowska chanowcu, [w:] Muzea 1979b P l e n e r wiejski 1980 przy Muzeum skansenowskie młynów Rolnictwa w Polsce, i wiatraków, S a n o k u , z. 24, S a n o k . im. K. Kluka w Cie­ Poznań. 77, C i e c h a n o w i e c . M u z e u m R o l n i c t w a im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. W a l u c h T. 1981a Wytwórnia maszyn rolniczych Rocznik Narodowego 1981b Muzeum Rolnictwa (informator), firmy Bachórzewskich Muzeum Rolnictwa w im. K. Kluka w Ciechanowcu, S z r e n i a w i e , t. 12, S z r e n i a w a . w Ciechanowcu. Dział techniki rolniczej Ciechanowiec. Teresa Romanowska �237 KRONIKA W Y J A Z D DO INDII STUDENTÓW UNIWERSYTETU 14 m a r c a 1984 r . w y r u s z y ł a ETNOGRAFII WARSZAWSKIEGO do I n d i i g r u p a s t u d e n t ó w t o r a r o c z n y m okresie p r z y g o t o w a ń u d a ł o s i ę d o p r o w a d z i ć etnografii U W . Po do r e a l i z a c j i pół­ zamierzenia, będącego niemal całkowicie wynikiem w y t r w a ł o ś c i i pracy kilkorga s t u d e n t ó w dzia­ ł a j ą c y c h w ramach K o ł a Naukowego Etnografów przy Katedrze Etnologii i A n t r o ­ pologii K u l t u r o w e j U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P o m y s ł w y p r a w y do I n d i i , w y p r a w y o c h a r a k t e r z e ć w i c z e n i o w y m badawczym, powstał ówczesnego na przełomie I I I i I V roku. lata i I c h zainteresowania ze s t u d i a m i , j a k i p r y w a t n e — w i ą z a ł y kultur i Azji grudniu przygotowania r. grupa głównie osób 1982 r. w ś r ó d naukowe — bardziej n i ż grupy zarówno studentów te się z Azją, a ściślej z różnymi subkontynentu działająca w ramach indyjskiego. koła s a m y c h siebie ramach przygotowań na spotkanie nawiązane W listopadzie naukowego rozpoczęła z ludźmi i tamtejszą zostały kontakty związane aspektami do r e a l i z a c j i w y j a z d u t e r e n o w e g o do I n d i i , p o c z y n a j ą c od niego p r z y g o t o w a n i a W — Południowej 1982 jesieni z odpowied­ kulturą. Instytutem Orientali- styki U W , z a r ó w n o dla u z y s k a n i a specjalistycznej pomocy w przygotowywaniu pro­ j e k t u w y j a z d u , j a k i p o g ł ę b i e n i a w i a d o m o ś c i przez u c z e s t n i c z e n i e kur­ sowych dla s t u d e n t ó w indologii. Dzięki w zajęciach pomocy k i e r o w n i k a Z a k ł a d u Środkowego W s c h o d u , M . K . B y r s k i e g o , oraz A . K a r p a — p r a c o w n i k a t e g o ż z a k ł a d u (a p ó ź n i e j także tów uczestnika w y p r a w y ) , zorganizowany etnografii przygotowujących został specjalny c y k l zajęć dla s i ę do w y j a z d u — w y k ł a d ó w m a t y c e : W p r o w a d z e n i e do k u l t u r y I n d i i , E l e m e n t y geografii studen­ o następującej i historii Indii, te­ System kastowy, Proces sanskrytyzacji, Systemy religijne Indii, Sztuka i architektura. Nie­ które z tych święconymi charakter wykładów były drobiazgowym miały obejmowały np. zajęcia również wielokrotnymi dociekaniom naukę dotyczące podstaw i wielogodzinnymi nad prezentowanymi ikonografii języka spotkaniami, po­ zagadnieniami; hinduistycznej. h i n d i oraz s t a ł e taki Przygotowania uczestnictwo w wy­ b r a n y c h z a j ę c i a c h z z a k r e s u indologii i h i s t o r i i s z t u k i . Równolegle uściślany b y ł program pobytu i prac w I n d i a c h oraz prowadzone u c i ą ż l i w e , lecz n i e s t e t y k o n i e c z n e p r a c e o r g a n i z a c y j n e . c z e r w c u 1983 r . — W po z a k o ń c z e n i u roku akademickiego p o c z ą t k u lutego 1984 — w czasie p r z e r w y s e m e s t r a l n e j i po r a z d r u g i wyjazdu), zorganizowane z o s t a ł y kilkudniowe w y j a z d y u c z e s t n i k ó w wyprawy poza Warszawę. W obu p r z y p a d k a c h k o r z y s t a l i ś m y przygotowywanej z pomocy Wydziału •Geografii i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W , k t ó r y u d o s t ę p n i ł n a m do t y c h s p o t k a ń ją stację badawczą możliwości w zarówno Murzynowie nad Wisłą, mieszkalne, salą w y k ł a d o w ą z odpowiednim zroczy. Pierwsza z tych sesji b a r d z o dobrze j a k — co b y ł o zestawem ogromnie wyposażoną, ważne — dysponowania u r z ą d z e ń do w y ś w i e t l a n i a f i l m ó w i p r z e ­ obejmowała wykłady nt. s z t u k i i r e l i g i i I n d i i Ambasady Indyjskiej w szawie). indologów prowadzone były swo­ dającą p r z e g l ą d y f i l m ó w i przezroczy (w c z ę ś c i z filmoteki Wykłady na (na m i e s i ą c p r z e d t e r m i n e m głównie przez z UW — w oraz War­ tym t a k ż e w y k ł a d o w c ó w z Indii zatrudnionych w Polsce. P r ó c z nich w spotkaniach tych uczestniczyła grupa p r z e b y w a j ą c y c h wówczas w Polsce H i n d u s ó w oraz p r a c o w n i c y W y d z i a ł u G e o g r a f i i i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W . D r u g i z w y j a z d ó w do M u r z y n o w a o d b y w a ł się prawie wyłącznie w gram p r a c y •— w s p ó l n e j przez poszczególnych w związku uczestników z nimi. Na składało się Program praktyczne naszego pobytu graficznej i filmowej gronie u c z e s t n i k ó w w y p r a w y . O m a w i a n y b y ł p r o ­ i indywidualnej drugi ich pobyt doskonalenie zakładał — konieczne, w tematy w Indiach, Murzynowie umiejętności bowiem dyskutowano badawcze stałe i oprócz prezentowane referaty przygotowane wykładów fotografowania prowadzenie i i dyskusji filmowania. dokumentacji naszym zdaniem, d o p e ł n i e n i e foto­ obserwacji i roz- �238 KRONIKA mów. W ciągu nt. fotografii półtorarocznych dokumentalnej j ę t n o ś ć fotografowania). ną część w Murzynowie i przygotowań miejsce spotkania przebiegało Realizowanie pod umiejętnościach. okiem Materiały zapisów te — s t a n o w i ć m i a ł a istot­ filmowych specjalisty, i człowieka założyliśmy szkoleniowe g r u p y p o s i a d a ł a uir.ie- P o p r a w n a d o k u m e n t a c j a fotograficzna zbierania m a t e r i a ł ó w . znanych miały ( n i e z a l e ż n i e od tego, ż e p o ł o w a fotograficznych o — po dużej praktyce wywołaniu i opra­ cowaniu, dostarczą n a m informacji o b ł ę d a c h w ł a s n y c h i p o m o g ą zarazem p o p r a w i ć jakość przyszłej pracy. Trudno byłoby towywanie nych względów zdecydował zidentyfikowaniu zarówno i przy jak wielki był w k ł a d Jacka zasad s i ę z niego z r e z y g n o w a ć . warsztatu programu dokumentacji Wkrótce po pobytu, dokumentacyjnego filmowej, grupy, jakie w y m o g i w i n n a s p e ł n i a ć powrocie z który — czyk, D a g n o s ł a w zaważyło w przygo­ on pomagał to jednak chwili pomagał naszej był tym wiedzy, specjalistą, uświadomić sobie Murzynowa nastąpił ( l e k a r z w y p r a w y , student specjalistyczne przygotowanie w a K a r p (opiekun naukowy, jak który członkom wyjazd. Wyprawa Instytucie składała Jolanta Adamiak, Maryla Magdalena V I roku medycyny, Medycyny indolog, który Złocka przeszedł Tropikalnej w pracownik się Dawid- Gdańsku), Zakładu Środkowego W s c h o d u U W ) i L e c h M r ó z ( o p i e k u n n a u k o w y i k i e r o w n i k w y p r a w y , etnograf, cownik K a t e d r y Etnologii i Antropologii nym składzie, tecznie nie K u l t u r o w e j U W ) . W pierwotnie oprócz wymienionego już Jacka troje s t u d e n t ó w : A n n a weszli w Olędzkiego, znajdowało się grupy wyjeżdżającej —• g ł ó w n i e z przyczyn - z d r o w o t n y c h . I c h p o m o c jeszcze n a l o t n i s k u i po odlocie g r u p y , p r z y ostatnich spraw pra­ planowa­ jeszcze Kardasz, Dorota Pacewicz, M i c h a ł Pacewicz. J e d n a k ż e skład finansowych na nam fotografia. Demski, Jacek K u ś m i e r z , Mateusz Wierciński, oraz A n d r z e j L e d e r Artur Nie pogłębianiu to z 9 o s ó b . U c z e s t n i k a m i b y l i s t u d e n c i etnografii: także Olędzkiego s i ę z c a ł ą g r u p ą i j e j p r a c a m i : do ostatniej opracowywaniu doskonaleniu uczył powiedzieć, g r u p y do w y j a z d u . Z a p r o s z o n y do w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w w y j e ź d z i e z r ó ż ­ była bardzo ważna; zwłaszcza osta­ losowo- załatwianiu pomoc Anny K a r - d a s z - D e m s k i e j , c a ł y czas u c z e s t n i c z ą c e j w p r a c a c h p r z y g o t o w a w c z y c h . Celem podstawowym pobytu w Indiach były prace ćwiczeniowo-badawcze w miejscach pielgrzymkowych Indii P ó ł n o c n y c h . G ł ó w n i e na przykładzie Rishikesh, leżącego nad Gangesem i przez cały rok licznie o d w i e d z a n e g o przez przybyszów z c a ł y c h niemal Indii. W t y m hinduistycznym centrum religijnym cały r e s o w a ł y nas takie tematy, terialne atrybuty czas inte­ jak: podział przestrzeni miejsca pielgrzymkowego, ma­ miejsca świętego (ofiary, wota), droga pielgrzyma w rola rzeki w przestrzeni miejsca ś w i ę t e g o , architektura ś w i ą t y n n a i jej h a r m o n i a , i n s t y t u c j a sadhu, bezdomnych Rishikesh, zewnętrzna w ę d r o w c ó w u w a ż a n y c h za ludzi świętych, oraz s y n k r e t y z m r e l i g i j n y ś i w a i c k o - w i s z n u i c k i . Naszą ekspedycję to pobyt w rozpoczęliśmy Delhi. Mając 14 m a r c a na uwadze 1984 r. P i e r w s z y przyszłe prowadzenie etap, badań w 10-dniowy, miejscowości pielgrzymkowej Rishikesh, s t a n o w i ą c e j kompleks ś w i ą t y ń hinduistycznych, się w Delhi o b s e r w a c j ą ś w i ą t y ń i z a c h o w a ń wiernych w ś w i ą t y n i a c h . my w ten s p o s ó b opis i d o k u m e n t a c j ę fotograficzną s k i c h , w i s z n u i c k i c h i ś i w a i c k i c h oraz s i k h i j s k i c h , wybranych mandirów zaś stanowi kościół chrześcijański przejął o d r ę b n y , nie w ł ą c z o n y i włączył się, choćby możliwość porównań w miejscową kulturę ethos. T a k w e s t i a i refleksji dotyczących P o p r z y b y c i u do R i s h i k e s h p i e r w s z e powierzchow­ elementy k u l t u r y Indii, w a ł a n a m s i ę istotna ze w z g l ę d u n a c a ł o k s z t a ł t n a s z y c h s t u d i ó w , n a religioznawcze, dżinij- muzułmańskich i chrześcijańskich. W t y m ostatnim p r z y p a d k u c h o d z i ł o n a m o zorientowanie ne, n a ile zajęliśmy Sporządziliś­ 10 dni p r z e z n a c z o n o gruntu na ile wyda­ zainteresowania europejskiego. na rekonesans, któ­ rego c e l e m b y ł a w e r y f i k a c j a n a s z y c h , p r z y g o t o w a n y c h w k r a j u p l a n ó w b a d a w c z y c h . �239 KRONIKA Zasadniczym sposobem zdobywania towarzyszenie grupom pielgrzymów ofiar, wysłuchiwania nauk z pielgrzymami i służbą Wstępny polegające okres przede i w informacji w była świątyniach, aśramach, w obserwacja w czasie których uczestnicząca składania prowadziliśmy rozmowy aśramową. obserwacji wszystkim spowodował modyfikacje w programie na uściśleniu i zawężeniu tematów w a n i u takich, k t ó r y c h realizacja w y k r a c z a ł a poza n a s z e badawczym, bądź możliwości wyelimino­ lub nie w y d a ­ w a ł a n a m s i ę i n t e r e s u j ą c a w konfrontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą . Ostatecznie następujące dział; tematy: p r z e s t r z e ń wnętrze świątyń śiwaicko-wisznuicki sażenia wnętrz (plany świątynnych tego i z a c h o w a n i a Rishikesh jako miejsca i szczegółowe (zaznaczający c z c i b ó s t w a — pudża, — modłów, opisy) się wyraźnie przy podjęliśmy pielgrzymkowego oraz i jej po­ synkretyzm religijny opisie i a n a l i z o w a n i u oraz z a w a r t y c h w nich symboli); ś w i ą t y n n a wota i i c h znaczenie; pielgrzymów wypo­ ofiara k u rola r z e k i w p r z e s t r z e n i m i e j s c a nad ś w i ę t ą rzeką — Gangesem; geografia n a m i e j s c ś w i ę t y c h ; p r z e j a w y k u l t u poza ś w i ą t y n i ą — p r z y d r o ż n e świę­ mitycz­ ołtarze, drzewa, kamienie. P o d c z a s p i ę c i o t y g o d n i o w e g o p o b y t u w R i s h i k e s h p r o w a d z i l i ś m y liczne i wywiady dotyczące realizowanych ł o ż y l i ś m y na obserwacje ków tematów. Główny nacisk w naszej notowane n a b i e ż ą c o , n a opracowywanie oraz n a d o k u m e n t a c j ę fotograficzną i filmową. Praca rozmowy p r a c y po­ planów i ta m o g ł a rysun­ być wykony­ w a n a jedynie dzięki kontaktom z w ł a d z a m i ś w i ą t y ń i a ś r a m ó w , z przedstawicielami o r g a n i z a c j i z r z e s z a j ą c y c h sadhu, z licznie p r z y b y w a j ą c y m i mymi pobliżu sadhu, mieszkającymi w aśramów bądź pielgrzymami w jaskiniach oraz z s a ­ otaczających nas g ó r . Rishikesh stanowi najważniejszy zespół świątyń hinduistycznych w drodze k u m i e j s c o m p i e l g r z y m k o w y m H i m a l a j ó w . W p o ł ą c z e n i u z l e ż ą c y m n i e opodal, w odle­ g ł o ś c i ok. 25 k m n a p o ł u d n i e , t a k ż e n a d G a n g e s e m — H a r d w a r e m (gdzie z n a j d u j e się n a j w a ż n i e j s z a przywiezionych świątynia pełniający się zespół odczytania funkcji znanie Hardwaru które G a n g i oraz m i e j s c a k r e m a c j i przez p i e l g r z y m ó w pielgrzymkowy. D l a uzyskania właściwej pielgrzymkę biorącą położonych początek w ściśle perspektywy, i znaczenia Rishikesh, w y d a ł o s i ę n a m zasadne oraz m i e j s c p i e l g r z y m k o w y c h zamykają b ą d ź w r z u c a n i a do r z e k i p r o c h ó w bliskich), Rishikesh stanowi i konieczne w Himalajach. do­ dla po­ Miejsc, Hardwarze i prowadzącą przez Rishikesh. Kolejny więc etap w y j a z d u do I n d i i to m i e s i ę c z n y pobyt w trzech ważnych m i e j s c a c h p i e l g r z y m k o w y c h H i m a l a j ó w — t a k w a ż n y c h , ż e dotarcie do n i c h cza pielgrzyma z grzechów soko położone wiec Gaumukh, także składa spod k t ó r e g o w Do miejsc tych B a d r i n a t h , K e d a r n a t h oraz wypływa modlitwach i z którego i bierze ceremoniach należą oczysz­ dość Gangotri początek świątynnych, i wy­ lodo­ Ganges. T a m prowadziliśmy o b s e r w o w a l i ś m y z a c h o w a n i a w i e r n y c h i s t a r a l i ś m y s i ę r e j e s t r o w a ć to, c o s i ę n a obraz m i e j s c a dokumentację fotograficzną, wiązuje najcięższych. (3,5-4 t y s . m n.p.m.) uczestniczyliśmy rozmowy, nawet zakaz świętego i pielgrzymki. Nieprzerwanie fotografowania wnętrz świątyń i jedynie k i l k a k r o t n i e , po staraniach, u d a ł o s i ę n a m u z y s k a ć pozwolenie n a przekroczenie k a l i ś m y m. i n . z e z w o l e n i e n a zapis f i l m o w y wieczornych obrzędów gromadziliśmy c h o ć nie z a w s z e b y ł o to m o ż l i w e , g d y ż w I n d i a c h obo­ k u czci b ó s t w a w i dokładną dokumentację Neelkanth długich tego z a k a z u — świątyni (uzys­ fotograficzną leżącej nie opo­ dal Rishikesh). Lodowiec poznanych G a u m u k h ze ź r ó d ł e m przez grupę Gangesu, w Himalajach, ostatnie z p i e l g r z y m k o w y c h zamknął okres pracy w Indiach. miejsc Pozosta­ ła j u ż t y l k o droga do D e l h i i p o w r ó t do P o l s k i . Znacznej części prac towarzyszył poznany przez n a s w D e l h i socjolog, dokto- �240 KRONIKA rant z Uniwersytetu Delhijskiego. Ponieważ jego praca dotyczy Polski, kontakt z n a m i b y ł d l a niego w a ż n y , a d l a n a s jego p o m o c b a r d z o istotna. K h a l i d spędził z nami większość czasu w Rishikesh, a następnie towarzyszył Tyabji nam faktyczny członek grupy w H i m a l a j a c h i w Delhi, w dniach p o p r z e d z a j ą c y c h jako powrót do P o l s k i . O k a z a ł s i ę ś w i e t n y m t o w a r z y s z e m , a p o m o c jego w i e l o k r o t n i e b y ł a bar­ dzo p o t r z e b n a . Po trzech m i e s i ą c a c h rządkowania obserwacji, tacja dać plan (8 m m ) nie własną mogła i jego w dwóch prawy. oraz w y w i a d y . N a l e ż y z grupy dla p r a c o w n i k ó w dla Sekcji Indologii zainteresowanych to przez równo dalsze czasie dokumen­ czarnobiałych), zapis filmy. Dał bezpośrednie i studentów przeżycie, o c z e k i w a ń wobec poznawanego tematów związanych miejsce były w czasie sześć prowadzonych pierwsze publiczne Wschodu tematów: wy­ spotkań przez wystąpie­ K a t e d r y Etnologii i Antropologii Środkowego kra­ z Indiami aktualnie przez c z ł o n k ó w przedstawiane w ramach zajęć (wykładów) z Zakładu oraz d l a Kultu­ wszystkich t u r y s t y k a r e l i g i j n a , droga świątynny. prace i n a j b l i ż s z e opracowywanie by po­ miejsca ś w i ę t e g o , kult drzew, a ś r a m y i ś w i ą t y n i e Rishikesh, prowadzone literaturę, w wybranych świątyń, podjęcie osób. Zaprezentowano — ofiarny o b r z ę d Aktualnie dii i 20 g r u d n i a 1984 r . m i a ł o p i e l g r z y m a , topografia pudża jest tematów z naszej Katedry, do dokonanych d o d a ć , ż e k o n t a k t z I n d i a m i d a ł to, czego i własnych opracowanych się: zapisy i negatywów pracach magisterskich przygotowywanych Olędzkiego. rowej, do P o l s k i i p r z y s t ą p i ł a składają wnętrz dyskusje siebie kultury. Potwierdzeniem Niektóre Jacka i opisy diapozytywowych lektura, w y k ł a d y , ze s t u d e n t a m i nie (300 t a ś m refleksję, określenie ju grupa p o w r ó c i ł a materiału, na który Rishikesh, plany fotograficzna filmowy pobytu przywiezionego pełniej zajęć w plany uczestników przywiezionych materiałów, przedstawić Katedrze, w wych, w trakcie organizowanej tematy, czasie nad wyprawy uzupełnianie którymi wystąpień w do I n ­ wiedzy po­ pracowaliśmy, za­ towarzystwach nauko­ p r z e z nas n a U n i w e r s y t e c i e w y s t a w y , j a k i w staci a r t y k u ł ó w do c z a s o p i s m a „ O r i e n t " (a t a k ż e i i n n y c h p e r i o d y k ó w ) oraz w cach magisterskich. M a m y n a d z i e j ę Koło Naukowe Etnografów zrealizować to n i e tylko po­ pra­ j e do c z e r w c a 1985 r. grupa, k t ó r a była w Indiach. Mniej w i ę c e j p ó ł r o k u p ó ź n i e j w s t o s u n k u do p r a c g r u p y i n d y j s k i e j r o z p o c z ę ł y s i ę p r z y ­ gotowania studenckiego gotowaniach dując rozpoczęli 6-7-miesięczny „Etnografii" znajdzie i p r a c o w i t y m pobycie. w y j a z d u do A f r y k i . P o j e s z c z e b a r d z i e j u c i ą ż l i w y c h oni swoją pobyt się ich na wyprawę tym U f a m y , ż e te początku kontynencie. informacja i ż b y przez kolejne lata p a n o w a ł w po — grudnia Zapewne miejmy w 1984 następnym nadzieję d w a w y j a z d y nie w y c z e r p i ą — przy­ г., p r z e w i ­ tomie pomyślnym aż tak inwencji, zastój. Wolimy raczej przypuszczać, że r o z p o c z n ą j a k i ś n o w y okres p r a c y K a t e d r y i s t u d i u j ą c y c h t a m m ł o d y c h l u d z i . Obie wyprawy są p o m y s ł e m i wynikiem zabiegów przede wszystkim studen­ t ó w . T r z e b a j e d n a k p o w i e d z i e ć , ż e bez ogromnej p o m o c y w ł a d z U n i w e r s y t e t u , w ł a d z naszego W y d z i a ł u , cy władz k i e r o w n i k a naszej legów kładów Wydziału z obu t y c h p l a c ó w e k Przemysłu -Zagranicznych: Geografii i S t u d i ó w Katedry i kierownika Zakładu oraz bez pomo­ Wschodu, ko­ pomocy w i e l u instytucji (Mazowieckich Z a ­ Owocowo-Warzywnego „Inter R e g i o n a l n y c h , bez Środkowego w Tarczynie, Fragrances", „Landmark", Przedsiębiorstw „Converta", zorganizowanie w y j a z d u b y ł o b y zapewne n i e m o ż l i w e „Savitor", Polonijno„Introl"), i ż a d n e p o d z i ę k o w a n i a nie s ą w stanie w y r a z i ć n a s z e j w d z i ę c z n o ś c i . Lech Mróz, Magdalena Złocka �241 KRONIKA FESTIWAL CYGAŃSKI W CHANDIGARH W grudniu 1973 r . o t w a r t y Studies. Inicjatorem powstania plomata, lingwista, został w (INDIE) C h a n d i g a r h I n d i a n Institute Instytutu b y ł Weer badacz k u l t u r y C y g a n ó w Rajendra Rishi, w Europie i Azji. of Romani indyjski dy­ Istniejący j u ż po­ n a d 20 l a t I n s t y t u t w s w e j d z i a ł a l n o ś c i z a k ł a d a n a s t ę p u j ą c e cele: — potrzymywanie kontaktów między Romami żyjącymi w różnych częściach ta w n o w o c z e s n y m — inicjowanie, popieranie, ułatwianie badań nad językiem przydzielenie w t y m celu s t y p e n d i ó w odpowiednim festiwali kulturalnych, i kulturą Romów oraz osobom; — zaznajamianie R o m ó w z k u l t u r a l n y m dziedzictwem — organizowanie świa­ społeczeństwie; Indii; konferencji, seminariów, lektoratów na t e m a t k u l t u r y i j ę z y k a R o m ó w d l a lepszego i c h z r o z u m i e n i a oraz n a w i ą z a n i a p r z y ­ jaźni między Romami i innymi ludźmi na świecie. Te wielkie cele r e a l i z o w a n e s ą p r z e z grono o s ó b s k u p i o n y c h w o k ó ł dyrektora I n s t y t u t u , k t ó r y m od p o c z ą t k u j e s t W . R . R i s h i i w k t ó r e g o p r y w a t n y m d o m u m a siedzibę sytetu Instytut. Osoby Pendżabskiego, wych pracowników, czerpie daży poza z publikowania wydawnictw publikuje te to r o z m a i c i n a u k o w c y , oraz s y m p a t y c y artykuły dyrektorem, który reklam oraz Romów. Uniwer­ Środki i prywatnych. Instytutu, a także teksty etato­ na działalność od 1974 r. p ó ł r o c z n i k u , państwowych z działalności miejscowego jest e m e r y t e m . w wydawanym dotacji głównie I n s t y t u t nie m a w z a s a d z i e ze Półrocznik naukowe sprze­ „Roma" i popularne n a t e m a t k u l t u r y , h i s t o r i i i j ę z y k a R o m ó w n a ś w i e c i e . W 1983 r . u k a z a ł s i ę 2 z e ­ szyt 7 voluminu. Cyganów conych Instytut prowadzi na całym kulturze indyjską świecie, Romów, genezę jest szeroką akcję popularyzacji wiedzy współorganizatorem usiłuje uświadomić tego l u d u i w a l c z y światowych światowemu na forum ruchowi parlamentu n a temat imprez poświę­ cygańskiemu indyjskiego o uznanie R o m ó w za e m i g r a n t ó w i n d y j s k i c h ż y j ą c y c h w rozproszeniu. W 1976 r . o d b y ł s i ę w C h a n d i g a r h I Ś w i a t o w y F e s t i w a l R o m ó w , n a k t ó r y z j e ­ c h a ł o blisko kusje 60 C y g a n ó w z kilku n a temat w s p ó ł c z e s n e j krajów. II Międzynarodowy Festiwal R o m ó w nie ok. 70 C y g a n ó w Norwegia, Józef w z 10 k r a j ó w — prezes T a r n o w i e , oraz A d a m twórca muzealnej kolekcji zespoły artystyczne interesujący czownicy (znani Cygańskiego cyganologicznej. Indii, wyróżniająca liczba Muzeum W czasie g r u p y kobiet Lobana), wisiorków się zwłaszcza ozdób żyją itp. B a n j a r a kobiet. w formie Okręgowego w miejscowe, Banjarów. n a terenie zachowuje bardzo W stroju naszyjników, tradycyjny k o c z o w n i k a m i , w ę d r u j ą c y m i ze s k r o m n y m i n w e n t a r z e m z Polski: Tarnowie, trwania festiwalu z plemienia którzy strojem metalowych dys­ Kulturalno-oświatowego wystąpiły z w obyczaj, są liczbie n a terenie tym uwagę bransolet, których S ą to k o ­ Indii ok. 20 m i l i o n ó w . J e s t to j e d n a z n a j b a r w n i e j s z y c h g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ogromna i Jugosławia, się 2 delegatów Hiszpanii i S z w e c j i oraz był występ artystyczne jej rozwoju. Francja, Hiszpania, Stowarzyszenia Bartosz — dyrektor t e ż pod n a z w ą w o d b y ł s i ę w d n . 29-30 X I 1983 r . W g r o ­ Szwajcaria) znalazło z Jugosławii, zwłaszcza się występy i tendencji (Belgia, Dania, Polska, R F N , Szwecja, Kamiński Odbyły kultury R o m ó w zwraca dzwoniących pernamentnymi tradycyjnymi, wielkimi wo­ zami o d w u kołach. Jeden Romów. się dzień spotkania Głównie niemożność porozumienia czyli bowiem Kalo z Hiszpanii, a także mie poświęcony mówiono zarówno szczątkowej. Kalo b y ł seminarium o języku, przy różnych grup Romowie z Europy Romowie absolutnie fińscy. na temat j ę z y k a pierwszorzędną cygańskich. i kultury sprawą W seminarium okazała uczestni­ Ś r o d k o w e j , j a k t e ż Sinti z R F N oraz C i ostatni tego j ę z y k a m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i do l u d n o ś c i c y g a ń s k i e j . 16 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 czym znają nie z n a j ą , język choć romani w zachowują for­ świado­ �242 KRONIKA Postanowiono byłoby w powołać pierwszym n i c t w a technicznego, ką formę języka komisję rzędzie d/s języka spróbowanie romani, której ustalenia zasady zasadniczym celem współczesnego słow­ politycznego etc. Z c z a s e m , b y ć m o ż e , u d a s i ę w y p r a c o w a ć r o m a n i , k t ó r y m o ż n a b y u z n a ć z a r o d z a j sztucznego j ę z y k a , ta­ słu­ ż ą c e g o w charakterze j ę z y k a kongresowego. Ważnym z politycznych względów wydarzeniem było spotkanie delegatów fe­ s t i w a l u z p r e m i e r e m I n d i i , I n d i r ą G a n d h i . S p o t k a n i e to m i a ł o p o d k r e ś l i ć f a k t p r z y ­ należności Cyganów do w s p ó l n o t y r a s p e c j a l n y postulat, w i n d y j s k i c h oraz w ł ą c z e n i e wo uprawnionego narodów Indii. Wystosowany języka kultur, Instytut Romani w z i ą ł wersytecie w za do premie­ emigrantów r o m a n i do k o n s t y t u c j i I n d i i j a k o j ę z y k a urzędo­ do u ż y w a n i a p u b l i c z n i e . Dla podkreślenia łączności z Romani Europy nia został k t ó r y m wnioskuje się o uznanie C y g a n ó w Chandigarh studiów n a siebie i dążności zobowiązanie co r o k u 2 s t u d e n t ó w do w z a j e m n e g o sfinansowania cygańskich pozna­ na z Europy. Adam Bartosz uni­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ed3b13049607edc12024741802dc551.pdf 89a1a726d7250dc392fca546a2869d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1264 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1167 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.177-188 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska" t. X X X : 1986, z. 2 P L I S S N 0071-1861 10 L A T B A D A N N A D K U L T U R Ą ROBOTNICZĄ OŚRODKA ŻYRARDOWSKIEGO W 1985 r. minęło 10 lat od chwili podjęcia badań naukowych nad kulturą ro­ botniczą w ośrodku żyrardowskim, jednym z największych na Mazowszu ośrodków przemysłowych z rozwijającą się od połowy X I X w. liczną klasą robotniczą o bo­ gatych tradycjach walki rewolucyjnej i narodowej. Badania podjęła początkowo (w 2 poł. 1976 r.) Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie K a ­ tedra Etnologii i Antropologii Kulturowej). Tematem badań był „Obyczaj i moda w środowisku robotniczym Żyrardowa w X I X i na początku X X wieku". W ten sposób starano się nawiązać od strony teoretycznej do badań nad obyczajem (ro­ zumianym jako rodzaj kodu informacyjnego w stosunkach międzygrupowych) pro­ wadzonych wcześniej we wsiach drobnoszlacheckich i „włościańskich" na Pod­ lasiu. Przyjęte — dość szerokie —• definicje „obyczaju" i „mody" sprawiły, że przed­ miotem badań stała się praktycznie cała „kultura robotnicza" Żyrardowa. Pytania badawcze dotyczyły ponadto m. in. zasadniczych etapów kształtowania się środo­ wiska robotniczego Żyrardowa i sposobu życia jego mieszkańców, charakteru związ­ ków środowiska robotniczego z innymi grupami społecznymi miasta oraz mecha­ nizmów i kierunków przepływu treści kulturowych. Próbowano też ukazać, w j a ­ kim stopniu obyczaj i moda wyznaczały odrębność tego środowiska w stosunku do innych grup społecznych w mieście. Badaniami objęto również mieszkańców podżyrardowskich wsi, inteligencję i częściowo drobnomieszczaństwo Żyrardowa, w mniejszym stopniu także mieszkańców Wiskitek i Mszczonowa. Aby ukazać początki miasta oraz wzbogacić wiedzę o jego kulturze przełomu X I X i X X w. sięgnięto do źródeł charakterystycznych przede wszystkim dla w a r ­ sztatu historyka. Zainteresowano się bliżej archiwaliami (Archiwum P a ń s t w o w e m. st. Warszawy, a szczególnie •— Archiwum P a ń s t w o w e w Żyrardowie). Pro­ wadzono także poszukiwania w prasie krajowej z lat 1830-1914 oraz prasie lokal­ nej i regionalnej z okresu I I Rzeczypospolitej. Interesujące, chociaż nie w pełni zadowalające rezultaty przyniosły kwerendy obejmujące dawne wspomnienia i pa­ miętniki (drukowane). Natomiast w latach 1976-1978 wykonano obszerną doku­ mentację fotograficzną dzielnic robotniczych Żyrardowa (fotografowano również wiele wnętrz mieszkań robotniczych nawiązujących swym charakterem do okresu 1900-1939) oraz małomiasteczkowych Wiskitek. Dodatkowo materiały te uzupeł­ niono kwerendą dawnych źródeł ikonograficznych. W ciągu ponad 4 lat badań terenowych zebrano ponad 300 — mniej lub bar­ dziej obszernych — relacji byłych robotników Zakładów Żyrardowskich oraz ż y rardowiaków w y k o n u j ą c y c h w przeszłości zawody nierobotnicze. Na podstawie ze­ branych materiałów opracowano następujące zagadnienia: wyposażenie mieszkań robotniczych, organizacja życia rodzinnego, obrzędowość doroczna i rodzinna, czas wolny i świętowanie, ubiory robotnicze. Większość opracowań dotyczyła okresu od końca X I X w. do 1939 r. W latach 1978-1980 p o j a w i ł y się pierwsze publikacje 12 — E t n o g r a f i a , t. X X X / 2 �178 KRONIKA prezentujące wstępnie wyniki badań lub też wycinkowo omawiające poszczególne zagadnienia. Wyniki badań żyrardowskich były też szerzej prezentowane środo­ wisku naukowemu na sesjach w Lodzi (1977), Poznaniu (1977), i Żyrardowie (1978, 1979), a także podczas licznych seminariów (głównie na Uniwersytecie Warszaw­ skim). Pierwszy etap badań etnograficznych — z próbami wykorzystania niektórych t y p ó w źródeł historycznych — zakończony został w 1980 r. Jego podsumowaniem jest praca zbiorowa pod red. Andrzeja Woźniaka Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. Materiały do etnografii miasta, składająca się z następujących roz­ działów: Andrzeja Woźniaka Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa — XIX — początków XX wieku (Wstęp); Andrzeja Stawarza Źródła i stan badań nad kul­ turą robotniczą Żyrardowa XIX — I połowy XX wieku oraz (tegoż autora) Z ba­ dań nad pochodzeniem i strukturą społeczeństwa Żyrardowa w latach 1830-1914; Anny Kuczyńskiej-Skrzypek Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa począt­ ków XX wieku, Marii Adamowicz Z badań nad ubiorem robotników Żyrardowa w początkach XX wieku, Andrzeja Woźniaka Obrzędowość doroczna w środo­ wisku robotniczym Żyrardowa w początkach XX w., Elżbiety Hulka-Laskowskiej Religijność, wierzenia i tradycyjna wiedza robotników Żyrardowa drugiej polowy XIX w. we wspomnieniach Pawia Hulki-Laskowskiego. Książka ta spotkała się z dobrym przyjęciem w gronie zainteresowanych etnografów i historyków, a w 1983 r. otrzymała nagrodę Rektora Uniwersytetu Warszawskiego. Od, 1981 r. Katedra Etnografii UW nie prowadzi zespołowych badań nad śro­ dowiskiem robotniczym Żyrardowa. Badania te nie ustały jednak zupełnie. Nie­ którzy badacze pozostali przy dotychczasowej problematyce zajmując się popula­ ryzacją osiągniętych w y n i k ó w (własnych i zespołowych) oraz próbując kontynuo­ w a ć badania drogą indywidualnych studiów przy współpracy Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych (Stacja Naukowa w Żyrardowie) i Towarzystwa Przy­ jaciół m. Żyrardowa. W ciągu 4 lat opublikowano kilka broszur popularnonauko­ wych (seria: Biblioteczka Wiedzy o Żyrardowie), wiele artykułów w czasopismach fachowych („Etnografia Polska", „Rocznik Mazowiecki", „Łódzkie Studia Etnogra­ ficzne") oraz w pracach zbiorowych (szczegółowy wykaz publikacji znajduje się na końcu artykułu). Okres ostatnich 4 lat to uzupełnianie kwerend archiwalnych, podsumowanie w y n i k ó w penetracji w takich materiałach, jak wspomnienia i relacje rękopiśmiennicze oraz dopełnienie kwerendy zawartości prasy krajowej za lata 1918-1939. W 1983 r. zostały zakończone indywidualne studia (praca doktorska) Andrzeja Stawarza nad powstaniem i początkowym rozwojem środowiska robotniczego Ż y ­ rardowa (1830-1870) obejmujące m. in. zagadnienia narodzin robotniczego obyczaju. W pracy tej — opublikowanej w 1985 r . — wykorzystano przede wszystkim ma­ sowe akta archiwalne — metryki urodzeń, zgonów i ślubów z poł. X I X w. Warto zaznaczyć, że do tej pory tego typu źródła nie były wykorzystywane w bada­ niach nad kulturą środowisk robotniczych. A. Woźniak natomiast opracował studium na temat dawnych właścicieli fa­ bryki żyrardowskiej Dittrichów w rozwoju kultury robotniczej końca X I X w., ze szczególnym uwzględnieniem kształtujących się wzorców życia społecznego i nie­ których treści należących do tzw. kultury duchowej. Podjęcie; takiego/ tematu uznać trzeba za nowatorskie i rzucające — w świetle bystroniowskiej koncepcji autorytetów — nowe światło na procesy przenikania i selekcji treści kulturowych w środowisku robotniczym. 1 1 Książkę tę omawia w tym zeszycie „Etnografii Polskiej" A. Wożniak, patrz dział Recenzje i Omówienia (przyp. Red.). �KRONIKA 179 W 1983 r. Maria Idźkowska ( K E i A K UW) rozpoczęła indywidualne badania terenowe z zakresu kultury duchowej. Zamierza ona zająć się przede wszystkim religijnością robotników i jej przemianami od przełomu X I X i X X w. do w s p ó ł ­ czesności. Indywidualne badania przynoszą już pierwsze efekty. W lutym 1985 r. odbyła się w Żyrardowie sesja naukowa pt. „Z kart najnowszej historii Żyrardowa", pod­ czas której M. Idźkowska przedstawiła sprawozdanie z badań nad pobożnością ro­ botników po 1945 г., a A. Stawarz omówił powojenne dzieje najważniejszych pla­ cówek i instytucji kulturalnych pracujących na rzecz środowiska robotniczego miasta. Perspektywy rozwoju badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego rysują się pomyślnie. Do badań nad kulturą robotniczą zamierza powrócić — jedy­ nak w nieco innej formie — Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Coraz większe zainteresowanie kulturą robotniczą przejawiają historycy, którzy prawdopodobnie niedługo podejmą wieloletnie badania monograficzne w ramach problemu węzłowego. W samym Żyrardowie dojdzie też nareszcie — za sprawą Pracowni Analiz Społecznych przy Zakładach Przemysłu Lniarskiego — do pierw­ szych badań socjologicznych poświęconych problematyce aspiracji i potrzeb k u l ­ turalnych robotników. W tej sytuacji — gdy dorobek jest znaczny, a możliwości indywidualnego pro­ wadzenia badań ograniczone i nie zawsze efektywne — należałoby utworzyć w Ż y ­ rardowie Centrum Badań Kultury Robotniczej. Przemawia za tym szczególnie fakt skupienia wokół Stacji Naukowej MOBN w Żyrardowie grona badaczy — etno­ grafów, historyków i ostatnio socjologów poważnie zainteresowanych dalszymi, pogłębionymi i dynamicznymi badaniami nad kulturą robotniczą. Od 1976 r. trzon tego zespołu stanowią: dr Andrzej Woźniak ( I H K M PAN), dr Anna Kuczyńska -Skrzypek ( K E i A K UW), dr Andrzej Stawarz (Archiwum P a ń s t w o w e m. st. War­ szawy), mgr Krzysztof Braun (MOBN), od 1979 r. — mgr Andrzej Góralski (Ar­ chiwum P a ń s t w o w e w Żyrardowie) i od 1980 r. — mgr Maria Idźkowska ( K E i A K UW). Ponadto w badaniach uczestniczyli: dr Andrzej Notkowski ( I B L PAN), mgr Krzysztof Kubiak ( K E i A K UW), mgr E . Cieślak, M. Dybowska, W. Eisele, G. K a ­ raś ( K E i A K UW) oraz B. Rzeczycka (Muzeum Okręgowe w Żyrardowie). W ostat­ nich latach zaś materiały zbierali: mgr Joanna Kiwilszo (Biblioteka Narodowa), Grzegorz Majchrzyk (student etnografii UW), Piotr Dudkiewicz (ZPL. w Żyrardo­ wie). Bardzo interesującym współpracownikiem była E . Hulka-Laskowska — córka wybitnego żyrardowskiego pisarza, która przekazała badaczom wiele w a r t o ś c i o ­ wych relacji i materiałów. Ponadto kilka osób biorących udział w odbywających się w Stacji Naukowej MOBN w Żyrardowie seminariach doktorskich, prowadzo­ nych przez doc. dr. hab. B. Dymka, zamierza opracować dysertacje! wiążące się z kulturą miasta. P o w o ł a n i e Centrum Badań Kultury Robotniczej pozwoliłoby zin­ tegrować zespół badawczy, co stworzyłoby szansę stosunkowo szybkiego rozwoju badań w ciągu 3-5 lat. Jest to istotne, szczególnie w sytuacji, gdy wiele zagad­ nień czeka nadal na gruntowne opracowanie, a zespół, który 10 lat temu zaini­ cjował badania, stawia sobie za cel przygotowanie do druku pełnej monografii kultury robotniczej Żyrardowa X I X - X X w. �180 KRONIKA LITERATURA 2 A d a m o w i c z , M. 1981 Ubiór mieszkańców Żyrardowa na przełomie XIX i XX wieku, Ż y ­ rardów. 1982 Z badań nad ubiorem robotników Żyrardowa w początkach XX w., ,[w:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Żyrardów, s. 70-80. G ó r a l s k i , A. 1980 Cudzoziemcy w Żyrardowie na przełomie XIX i XX wieku, Ży­ rardów. 1982 Urzędnicy i kadra techniczna Zakładów Żyrardowskich w latach 1885-1914, Żyrardów. H u l k a - L a s k o w s k a , E. 1982 Religijność, wierzenia i tradycyjna wiedza robotników Żyrardowa drugiej połowy XIX w. we wspomnieniach Pawła Hulki-Laskowskiego, [w:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Żyrardów, s. 107-110. 1985 Żyrardowscy Żydzi w mojej pamięci, Żyrardów. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , A. 1978 Urządzenie mieszkań rodzin robotniczych Żyrardowa w końcu XIX i na początku XX wieku, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32, nr 1, s. 43-50. 1981 Badania nad kulturą robotniczą w etnografii, [w:] Klasa robotnicza i ruch robotniczy na zachodnim Mazowszu 1878-1948, Warszawa, B. Kołodziejczyk (red.), s. 125-138. 1982a Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa początków XX wieku, i[w:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Żyrardów, s. 46-69. 1982b Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrardowa końca XIX i po­ czątku XX w., „Łódzkie Studia Etnograficzne", R. 21, s. 67-74. 1984 Prace na temat kultury robotników Żyrardowa — nota bibliogra­ ficzna, „Kultura i Społeczeństwo", t. 28, nr 1, s. 287-288. 1985 Tradycja i obyczaj w kulturze robotniczej Żyrardowa XIX/XX w. Żyrardowski rok obrzędowy, [w:] Tradycje kultury robotniczej w Pol­ sce, A. Żarnowska (red.), Warszawa. S t a w a r z , A. 1978a Badania etnograficzne nad kulturą robotniczą Żyrardowa, „Etno­ grafia Polska", t. 22, z. 1, s. 233-234. 1978b R e c : Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, Łódź 1976, „Et­ nografia Polska", t. 22, z. 1, s. 239-243. 1979 Badania etnograficzne nad kulturą środowiska robotniczego i ich społeczne znaczenie. Przykład Żyrardowa, [w:] Funkcje społeczne etnologii, Z. Jasiewicz (red.), Poznań, s. 68-75. 2 Wykaz zawiera prace, które ukazały się drukiem. Ponadto w druku znaj­ dują się następujące pozycje: A. S t a w a r z , A. W o ź n i a k , Z badań etnogra­ ficznych nad kulturą robotniczą w Żyrardowie XIXIXX w. (jęz. ang.), „Ethnologia Polona"; A. W o ź n i a k , Obyczaj i moda w środowisku robotniczym Żyrardowa, „Rocznik Mazowiecki", t. 9; E . H e i d r i c h , "Wspomnienia sentymentalne (okres 20-lecia w Żyrardowie). W przygotowaniu znajduje się praca zbiorowa, w której znajdą się m. in. artykuły o badaniach nad upowszechnianiem kultury oraz reli­ gijnością współczesnych robotników oparte na referatach wygłoszonych podczas sesji naukowej w Żyrardowie przez M. Idźkowską i A. Stawarza. Praca nosi ty­ tuł Z kart najnowszej historii Żyrardowa. Materiały z sesji naukowej (Żyrardów 13 I I 1985 г.). �KRONIKA 1980a 1980b 1981a 1981b 1981c 1982a 1982b 1982c 1982d 1983 1984 1985a 1985b 1985c Tradycyjna.. 1982 Woźniak, 1981a 1981b 1982a 1982b 1982c 1983 181 Rodowody mieszkańców Żyrardowa, Żyrardów. Sympozjum „Zabytkowy zespól urbanistyczno-architektoniczny i kul­ tura robotnicza Żyrardowa", „Etnografia Polska", t. 24, z. 2, s. 182183. Narodziny robotniczego obyczaju w Żyrardowie (na podstawie akt stanu cywilnego), Żyrardów. Kultura środowisk robotniczych zachodniego Mazowsza jako pr2edmiot badań etnograficznych, :[w:] Klasa robotnicza i ruch robotni­ czy na zachodnim Mazowszu 1878-1948, R. Kołodziejczyk (red.), Warszawa, s. 139-143. Zródla ikonograficzne do badań nad kulturą robotniczą w zbiorach WAP Żyrardów, [w:] Źródła do badań nad kulturą robotniczą Ży­ rardowa XIX — I połowy X X wieku, Żyrardów, s. 11-14. Źródła i stan badań nad kulturą robotniczą Żyrardowa XIX — I połowy XX w., [w:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Żyrardów, s. 14-28. Z badań nad pochodzeniem i strukturą społeczeństwa Żyrardowa w latach 1830-1914, [w:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Żyrardów, s. 29-45. Obyczaj robotniczy połowy XIX wieku w świetle akt stanu cywil­ nego (na przykładzie Żyrardowa), „Etnografia Polska", t. 26, z. 2, s. 215-228. Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem badań najnowszych), „Etnografia Polska", t. 26, z. 1, s. 143-166. Zycie codzienne w dawnym Żyrardowie 1830-1880, Żyrardów. Kultura pracy, [w:] Encyklopedia ekonomiczno-rolnicza, Warszawa. Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warszawa —• Żyrar­ dów. R e a : Stara dělnická Praha, Praha 1981, „Etnografia Polska", t. 29, z. 1, s. 243-248. Zwyczaje rodzinne w środowisku robotniczym Żyrardowa w poło­ wie XIX wieku, [w:] Tradycje kultury robotniczej w Polsce, A. Żarnowska (red.), Warszawa. Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. Materiały do etnografii miasta, Warszawa, A. Woźniak (red.). A. Zwyczaje doroczne i rodzinne w Żyrardowie (od przełomu XIX г XX w. do I I wojny światowej), Żyrardów. Kultura robotnicza Żyrardowa we wspomnieniach Pawła Hulki-Laskowskiego, [w:] Źródła do badań nad kulturą robotniczą Ży­ rardowa XIX — i połowy X X w., Żyrardów, s. 3-11. Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa XIX — początków XX wieku, [w:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Żyrardów, s. 9-13. Obrzędowość doroczna w środowisku robotniczym Żyrardowa w po­ czątkach XX w., fw:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Żyrardów, s. 81-106. Badania nad obyczajem i modą w środowisku robotniczym Żyrar­ dowa, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 21, s. 59-66. Dittricřiowte a kultura robotnicza Żyrardowa, Żyrardów. �182 KRONIKA 1985 W sobotę po wypłacie... robotniczym Żyrardowa), (z badań nad czasem wolnym w Żyrardów. środowisku Żródia... 1981 UZUPEŁNIENIE DO I N F O R M A C J I O DZIAŁALNOŚCI B A D A W C Z E J K A T E D R Y E T N O G R A F I I U N I W E R S Y T E T U WROCŁAWSKIEGO * Zespół pracowników tej jednostki uważa, że obraz działalności naukowej K a ­ tedry przedstawiony w tomie 29 „Etnografii Polskiej" jest niepełny. W związku z tym chcielibyśmy go uzupełnić. Tak jak prace badawcze dotyczące Śląska (szczególnie Dolnego), prowadzone obecnie przez nasz ośrodek, są kontynuacją badań i analiz, które prowadził i koor­ dynował w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego doc. Adolf Nasz, tak samo badania z zakresu etnografii Oceanii i Australii zostały zainspirowane w n a ­ szym środowisku i łączą się ściśle z osobą prof. Aleksandra Lecha Godlewskiego, który w 1961 r. rozpoczął pracę na Uniwersytecie Wrocławskim zakładając przy ówczesnej Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Pracownię Kultur L u d ó w Ocea­ nii. Obaj już odeszli, jednak tematy, zagadnienia, „obszary", które ich tak zaj­ m o w a ł y , kontynuowane są u nas nadal. Pięć osób, które promował prof. A. L . Godlewski, pracuje obecnie w Katedrze i w jakiś sposób nadal kontynuuje problematykę zapoczątkowaną przez tego ba­ dacza. Mimo iż nieraz odchodzą w swych badaniach do innych „obszarów" k u l ­ tury, to jednak często na antypody powracają. Wyraża się to na ogół w; sposób szczególny: inspirowanie i organizowanie cyklicznie odbywających się ogólnopol­ skich sesji naukowych poświęconych kulturom Australii i Oceanii. Jak dotąd od­ były się trzy tego rodzaju imprezy; w 1976 r. (temat wiodący: „Ludy i kultury Oceanii". Sesja poświęcona pamięci A. L . Godlewskiego); 1979 r. („Australia i Ocea­ nia; kultury tradycyjne wczoraj i dziś — I"); 1983 r. („Australia i Oceania; k u l ­ tury tradycyjne wczoraj i dziś — I I . Działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą Bronisława Malinowskiego"). We wszystkich tych konferencjach czynny udział brali nasi pra­ cownicy. Plonem tych spotkań są opracowania, które ukazały się drukiem w „Acta Universitatis Wratislaviensis" w roku 1979 (red. A. Paluch) i 1983 (red. E . Pietra­ szek). Materiały z ostatniej sesji są już w druku (red. E . Pietraszek). Wspomnieć także należy, że przygotowujemy się do zorganizowania kolejnej sesji z tego cyklu К Kolejny obszar naszych zainteresowań to Europa. Przeprowadzano badania nad pasterstwem w Rumunii, które realizowane były w ramach trzech studenckich obozów naukowych (1978-1980) w Górach Kelimeńskich, Rodniańskich, Tibies i M i r ramures. Ostatnio materiały z tych badań zostały opracowane przez uczestników obozów (m. in. przez mgr. E . Kłoska) i oddane do druku w Wydawnictwach U n i ­ wersytetu Wrocławskiego (red. E . Pietraszek). * Informacja ta ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. 29: 1985, z. 1, s. 193-194. Będąc przy problematyce pozaeuropejskiej należy zaznaczyć, że zorganizowa­ liśmy także sesję nt. „Wkład, P o l a k ó w w poznanie kultur ludowych świata" (1978 г.). Materiały z niej ukazały się drukiem w 1981 r. (red. E . Pietraszek). Na margine­ sie zagadnień pozaeuropejskich można wspomnieć, że przez ponad dwa lata trwa­ ły pod moją opieką przygotowania do studenckiej wyprawy etnograficznej do Afryki Zachodniej („łuk Nigru" — plemiona m. in. Bozo, Dogoń), która w y r u s z y ł a 9 marca 1985 r. 1 �183 KRONIKA Do powyższej tematyki w jakimś stopniu nawiązują badania prowadzone przez dr B. Kopydłowską-Kaczorowską i mgr. E . Kłoska. Dotyczą one polskiej zbioro­ wości górali na Bukowinie, a także adaptacji i integracji części z nich osiedlo­ nych po I I wojnie ś w i a t o w e j na Dolnym Śląsku. Częściowe rezultaty tych badań ukażą się w „Przeglądzie Polonijnym", a praca nad tą problematyką potrwa jesz­ cze przez kilka lat. Z kolei w pracach prowadzonych z zakresu etnografii Polski można wydzie­ lić trzy główne tematy: „zderzenie kulturowe", folklor, etnobotanikę. W roku 1983 zespół badawczy: dr Z. Kłodnicki, mgr E . Kłosek i mgr M. Tro­ jan, zainicjował badania grup osadniczych na Dolnym Śląsku pod k ą t e m wza­ jemnych w p ł y w ó w , oddziaływań kulturowych. Przedsięwzięciu temu patronuje r ó w ­ nież Oddział Wrocławski P T L . Problematyka folkloru krajowego podejmowana jest przez dwóch pracowni­ ków. Dr B. Kopydłowska-Kaczorowska przygotowuje do druku pracę z zakresu folkloru pszczelarskiego, m. in. na podstawie w ł a s n e j pracy doktorskiej „Folklor pszczelarski na Śląsku Cieszyńskim i Żywiecczyźnie" (1982 г.), natomiast mgr M. Trojan prowadzi badania nad tradycyjną prozą w rejonie jeleniogórskim (pierw­ sze komunikaty ukazały się w piśmie „Karkonosze" — organ Domu Kultury w J e ­ leniej Górze). Od 1979 г., z mojej inicjatywy, w Katedrze Etnografii zajęto się sporadycznie poruszaną w Polsce problematyką — e t n o b o t a n i k ą . Wraz ze Studenckim K o ł e m Naukowym Etnografów, w porozumieniu z dyrekcją Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, na terenie zamieszkanym przez L a s o w i a k ó w (widły Wisły i Sanu) przeprowadzano przez cztery kolejne lata (1979-1982) badania terenowe z zakresu funkcjonowania rośliny w kulturze ludowej. Zebrany materiał ma stać się pod­ stawą do monograficznego opracowania z tego zakresu (zakończenie opracowania przey-iduje się na lata 1986-1987. Podobne badania terenowe rozpoczęto w roku 1984 na terenie Sądecczyzny w porozumieniu z Muzeum i Skansenem w Nowym Sączu. Penetracja na tym terenie przewidziana jest do roku 1988. (W badaniach tych w e ź m i e także udział dr E w a Nowina-Sroczyńska, pracownik Katedry Etno­ grafii w Łodzi wraz z grupą studentów. Należy także wspomnieć o indywidualnych pracach badawczych, które mają stać się dysertacjami. Dr B. Kopydłowska-Kaczorowska prowadzi prace z zakresu p o c h ó w k ó w na obszarach Pacyfiku (przewidziane zakończenie w 1990 г.), mgr M. Trojan rozpoczął w 1983 r. prace dotyczące młocki i czyszczenia zbóż w gospo­ darstwach chłopskich w Polsce (przewidziane zakończenie w 1987 г.), natomiast mgr E . Kłosek podjął jako temat pracy doktorskiej problem „zderzenia kulturo­ wego" i konfliktów z tego wynikających na przykładzie ludności autochtonicznej i n a p ł y w o w e j na Górnym Śląsku. Praca ta oparta będzie głównie na w ł a s n y c h ba­ daniach terenowych, a jej zakończenie przewiduje się na lata 1989-1990. 2 Adam Paluch W Y S T A W A : K O R A N W Z B I O R A C H MUZUŁMANÓW P O L S K I C H Wystawa ta zorganizowana została przez Muzeum Misyjno-Etnograficzne Se­ minarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie i Imamat Muzułmański w Warszawie. Opracowali ją: Imam Mahmud Taha Żuk, ks. Eugeniusz Śliwka, г Obszerniej na ten temat patrz art. A. P a l u c h a , Pierwsze kroki uniwer­ syteckiego środowiska wrocławskiego w badaniach etnobotanicznych, „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1, s. 119-124. �184 KRONIKA F r . Marek Kalinowski, Maciej Konopacki i Aleksander Czapliński. Otwarcie w y ­ stawy nastąpiło w Pieniężnie 15 czerwca 1985 r. Jak czytamy w informatorze na­ desłanym do Redakcji przez organizatorów, ma ona „przybliżyć polskiemu spo­ łeczeństwu katolickiemu islam, ma nauczyć szacunku w z g l ę d e m jego w y z n a w c ó w , przybliżyć piękne tradycje religijne, zapoznać ze świętą księgą islamu Koranem. Ma także za zadanie przedstawić w skrócie przeszłość tatarskich w y z n a w c ó w A ł ł a cha, od blisko 600 lat zamieszkujących Polskę" . W y s t a w ę zorganizowano w następujących działach: 1. Teksty święte m u z u ł ­ mańskich szyitów; 2. Teksty święte muzułmańskich sunnitów; 3. Teksty święte muzułmańskich Ahmadi; 4. Koran w tłumaczeniu wybitnych orientalistów; 5. Nau­ ka czytania i pisania języka arabskiego; 6. Przedmioty związane z kultem m u z u ł ­ mańskim; 7. Z pamiątek przeszłości m u z u ł m a n ó w polskich; 8. Literatura dotyczą­ ca islamu i kultury arabskiej; 9. Dialog między religiami: islam — chrześcijań­ stwo. W grupie pierwszej zaprezentowano teksty Koranu wraz z komentarzem; m. in. znalazła się tu Sunna Alego, inaczej Hadisy, zawierająca wypowiedzi Pro­ roka np. na temat modlitwy, małżeństwa, nauki i in. (tłumaczenie w jęz. angiel­ skim). W grupie tekstów sunnickich zaprezentowano egzemplarze Koranu wraz z komentarzem w jęz. arabskim (w trzech tomach). W tej grupie możemy oglą­ dać również tłumaczenia Koranu na kilka języków (np. angielski, francuski, serb­ ski, urdu), w tym także tekst pierwszego kompletnego tłumaczenia Koranu na jęz. polski. Przekładu z francuskiego dokonał J a n Buczacki. Autorem objaśnień jest Władysław Kościuszko. Koran wydano w Warszawie w 1858 r. Autorem tek­ stu francuskiego, który posłużył do przekładu, był także Polak K a ź m i r s k i . Cen­ nym zabytkiem w tej grupie eksponatów jest Koran m u z u ł m a n ó w polskich (w jęz. arabskim) przywieziony z Kazania w 1886 r. Obok Koranu z końca X I X , w. na 1 2 1 Muzułmanie polscy to ludność pochodzenia tatarskiego. Osady tatarskie ist­ niały na terenie Księstwa Litewskiego oraz na wschodnich rubieżach Korony. Po­ czątkowo byli to jeńcy, zabrani do niewoli w okresie wzajemnych walk. Na pocz. X V w. szukali schronienia w czasie walk o kołpak chański Złotej Ordy. Byli także w służbie wojskowej Wielkiego Księstwa i Korony. Uczestniczyli w wojnach z zakonem krzyżackim. Byli posłańcami do Porty Ottomańskiej i chanatu k r y m ­ skiego. W 1677 r. szlachta tatarska otrzymała przywilej zrównujący ją w prawach ze szlachtą polską. Tatarzy byli u boku Jana I I I Sobieskiego, brali udział w wy­ padkach wojennych 1792 г., w insurekcji kościuszkowskiej, w powstaniach na­ rodowych — listopadowym i styczniowym. W granicach odrodzonego p a ń s t w a pol­ skiego mieszkało ok. 6 tys. Tatarów. W> 1925 r. ogłosili autokefalię, dotąd bowiem uzależnieni byli od muftiego Krymu, którego siedziba znajdowała się w Symfe­ ropolu. Muftiat wyznania muzułmańskiego w Polsce, kierujący działalnojścią 19 gmin, utworzony został w Wilnie. Nawiązując do bogatej tradycji wojskowej mu­ zułmanów polskich utworzono w 1936 r. w ramach 13 Pułku U ł a n ó w Wileńskich szwadron tatarski. Tatarzy walczyli w obronie Ojczyzny we wrześniu 1939 г., później w I I Korpusie Polskim na ziemi w ł o s k i e j oraz* w I i I I Armii Wojska Polskiego. Po wojnie głównymi skupiskami tatarskimi były: Gdańsk, Warszawa, Gorzów Wlkp., Wrocław, Olsztyn, Białystok, Elbląg, Szczecin. Obecnie w Polsce mamy ponad 2 tys. osób pochodzenia tatarskiego, wyznających islam. G ł ó w n y m i centralami kultu są Bohoniki i Kruszyniany na ziemi białostockiej. Oficjalnie na terenie Polski działają dwie grupy islamskie: Muzułmański Związek Religijny P R L — szkoła sunnicko-hanaficka oraz Stowarzyszenie Jedności Muzułmańskiej, związane z ruchem ahmadija (z „Informatora Wystawy", s. 2-3). * Obecnie ukazało się wydanie Koranu w tłum. J . Buczackiego w for­ mie reprintu. Nowe tłumaczenie polskiego orientalisty z Uniwersytetu Warszaw­ skiego Józefa Bielawskiego znajduje się w druku. Nadto, przygotowuje się t ł u ­ maczenie Koranu przy współpracy m u z u ł m a n ó w pakistańskich znających jęz. pol­ ski. Tekst Koranu tłumaczony jest z arabskiego, komentarze natomiast opraco­ wywane są na podstawie pozycji angielskich. Na czele komitetu wydawniczego stoi kalif I V Mirza Tahir Ahmad z Rabwah k. Lahore, głowa ruchu Muzułmanów Ahmadi (z „Informatora Wystawy", s. 10). �KRONIKA 185 u w a g ę zasługują także tafsiry — komentarze m u z u ł m a n ó w polskich z Kazania z 1907 r. Interesujący jest również egzemplarz konkordancji Koranu. N ł Wystawie pokazano również wiele w y d a ń Koranu i komentarzy m u z u ł ­ m a n ó w Ahmadi w tłumaczeniu na kilka języków (niemiecki, angielski, holender­ ski, malajski, urdu, suahili i in.). Odrębny dział, to podręczniki i próbki pisma uczniów szkół koranicznych z te­ renu Polski z okresu międzywojennego . W grupie przedmiotów związanych z kultem m u z u ł m a ń s k i m pokazano m. in. •namazlyk — dywanik służący do modlitw, który wyraża skupienie i oderwanie się modlącego od otaczającego go świata, ponadto — obrzędowe nakrycie g ł o w y imama z czerwonej materii z białą wstęgą, tasbih — różaniec o 99 paciorkach, na którym odmawia się 99 imion Boga występujących w Koranie, chamaił — zbiór modlitw rytualnych (własność Alego Smajkiewicza, syna Ibrahima Smajkiewicza, ostatniego imama meczetu w Wilnie), korzeń z Mekki przywieziony przez pielgrzy­ m ó w na pamiątkę, muhiry — ozdobne wersety z Koranu. Pamiątki przeszłości m u z u ł m a n ó w polskich dotyczą w zasadzie okresu między­ wojennego. Inne będzie można oglądać w tworzącym się muzeum w Sokółce. Дпteresującym przykładem przeszłości i teraźniejszości m u z u ł m a n ó w polskich są me­ czety w Bohonikach i Kruszynianach na terenie Białostocczyzny. Organizatorzy Wystawy przygotowali także „Informator", w którym znalazły się •— z konieczności w wielkim skrócie — zasadnicze informacje dotyczące powsta­ nia islamu, Proroka Muhammada, m u z u ł m a n ó w po śmierci Proroka, m u z u ł m a ­ n ó w polskich wierzeń, świętej księgi Koranu, osoby imama, meczetu, świąt mu­ zułmańskich, obrzędów związanych z istotnymi momentami życia ludzkiego, a tak­ że dialogu chrześcijaństwa z islamem. Wystawa była czynna do 28 września 1985 r. Myślę, że powinna ona zostać za­ prezentowana w w i ę k s z y c h miastach Polski. Tylko w ó w c z a s cele — tak pięknie sformułowane przez organizatorów — mogłyby zostać osiągnięte, a przynajmniej można by pokusić się o ich osiągnięcie prezentując W y s t a w ę szerszemu gronu od­ biorców. a Na podstawie „Informatora Wystawy" tekst przygotowała Iwona Kabzińska-Stawarz SAKARTWELOS ISTORIISA DA K U L T U R I S D Z E G L T A DACWIS S A Z O G A D O E B A — GRUZIŃSKIE T O W A R Z Y S T W O O C H R O N Y Z A B Y T K Ó W W starej części Tbilisi, na wybrzeżu Mtkwari, obok najstarszej tbiliskiej ś w i ą ­ tyni, pochodzącej z V I w. bazyliki Anczischati, mieści się siedziba Gruzińskiego Towarzystwa Ochrony P o m n i k ó w Przeszłości i Kultury, bo chyba tak brzmieć po­ winno dosłowniejsze tłumaczenie jego nazwy. Towarzystwo powstało w roku 1959, ale starania o powołanie do życia tego rodzaju organizacji mają znacznie dłuższą historię. Do jego statutowych celów należy „odkrywanie, restauracja i naukowe badanie zabytków gruzińskiej kultury materialnej znajdujących się na terytorium Gruzji oraz poza jej granicami". W roku 1979 Towarzystwo zrzeszało około 600 tysięcy członków indywidualnych (osób fizycznych) i kilka tysięcy zbiorowych (osób prawnych — instytucji, organizacji itp.). N a j w y ż s z y m jego organem jest * Warto dodać, że pewna grupa m u z u ł m a n ó w zajmowała się ręcznym prze^ pisywaniem Koranu. Czynność tę uważano za świętą (z „Informatora Wystawy", s. 11). �.186 KRONIKA zjazd republikański, między zjazdami zaś rada republikańska, która wybiera ze swego grona prezydium kierujące codzienną działalnością statutową; lokalnymi oddziałami Towarzystwa kierują rady obwodowe, miejskie i rejonowe. Na czym polega ta „codzienna" działalność Towarzystwa? Organizuje ono konferencje nau­ kowe i popularnonaukowe sesje poświęcone sprawom ochrony zabytków i ich konserwacji, inicjuje prace zbiorowe mające na celu zabezpieczenie i porządko­ wanie obiektów zabytkowych, organizuje imprezy je popularyzujące. Prowadzi też szeroko zakrojoną działalność w y d a w n i c z ą ; wydaje corocznie dziesiątki poświęco­ nych zabytkom folderów, broszur, a l b u m ó w i książek, a od lat 60-tych także periodyk (obecnie kwartalnik) „Dzeglis Megobari" („Przyjaciel Zabytków"). F i n a n ­ suje ze środków społecznych (składki członkowskie, a przede wszystkim chyba do­ tacje członków zbiorowych) prace restauracyjne i konserwatorskie w wielu obiek­ tach zabytkowych (na początku lat 80-tych liczba ich przekroczyła 100); przy nie­ których z nich organizuje muzea i wystawy. Z problematyką wchodzącą w zakres zainteresowań Gruzińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków nieco szerzej zaznajomić nas może przegląd treści paru cho­ ciażby n u m e r ó w „Dzeglis Megobari". Czasopismo wydawane jest w języku gru­ zińskim, z rosyjskimi i angielskimi streszczeniami artykułów. W skład kolegium redakcyjnego wchodzą najwybitniejsi przedstawiciele gruzińskich środowisk nau­ kowych i artystycznych: historycy, etnografowie, historycy sztuki, architekci, pisa­ rze i malarze. Redaktorem naukowym jest Irakli Ciciszwili, ale poszczególne nu­ mery, przeważnie jednotematyczne lub o przewadze określonej problematyki, re­ dagują różni członkowie kolegium redakcyjnego. T a k np. nr 3 z roku 1964 p o ś w i ę ­ cony był prawie w całości wykutym w skałach kompleksom architektonicznym rezydencjalno-obronnym, klasztorom i świątyniom, takim jak Dawid-Garedża, U p liscyche, Wani czy Wardzja. Zabytków epoki Szoty Rustaweli dotyczył wydany z okazji jubileuszu 800-lecia urodzin poety nr 8 z 1966 r. W numerze 65 z 1984 r. przeważają zagadnienia ochrony zabytków i prac konserwatorskich, numer na­ stępny zaś (66) z tego samego roku wypełniają artykuły o tematyce archeologicz­ nej. Często na łamach „Dzeglis Megobari" gości również tematyka etnograficzna, a prof. Giorgi Czitaja od pierwszych n u m e r ó w jest nieprzerwanie członkiem ko­ legium redakcyjnego. O n też był redaktorem numeru 34 kwartalnika z 1974 )c., poświęconego niemal w całości gruzińskiej kulturze ludowej, przede wszystkim, ale nie wyłącznie, materialnej. K i l k a lat wcześniej, w 1966 r. podjęli w „Dzeglis Megobari" (nr 7) dyskusję nad jednym z największych przedsięwzięć Towarzy­ stwa — organizacją i budową w Tbilisi muzeum gruzińskiego budownictwa ludo­ wego, etnograf prof. G . Czitaja i architekt doc. Longinoz Sumbadze. Oprócz ich artykułów numer zawiera jeszcze kilka innych o tematyce etnograficznej, w w i ę ­ kszości z dziedziny budownictwa ludowego. Pierwszą lub jedną z pierwszych budowli wzniesionych w tbiliskim skansenie był dom-twierdza ze Swanetii (Zach. Gruzja). Rysunek takiego właśnie domu-twierdzy i dwu ochraniających go dłoni stanowi odznakę Gruzińskiego T o w a ­ rzystwa Ochrony Zabytków. Widnieje on na okładkach „Dzeglis Megobari", na folderach i książkach wydawanych przez Towarzystwo; podobny, kuty w metalu duży znak, zdobi ścianę jego siedziby-domu obok bazyliki Anczischati. T e n nie­ wielki jednopiętrowy budynek z drewnianymi, ażurowymi balkonami i galeriami, zabytek XIX-wiecznej tyfliskiej architektury oraz inne, podobne domy w sąsiedz­ twie zostały w ostatnich latach odrestaurowane, a ich otoczenie uporządkowane. Takie same prace restauracyjne i porządkowe, od lat już przez Towarzystwo po­ stulowane, przeprowadzono niedawno w paru kwartałach Starego Tbilisi i trwają nadal. Trudno mi określić udział Towarzystwa w tych pracach, choć oczywiste jest, że nie ograniczał się on jedynie do postulatów i inspiracji. Jednym z n a j - �187 KRONIKA bardziej widomych przykładów jego współdziałania w restauracji tbiliskich zabyt­ k ó w jest otwarte jesienią 1984 r. tzw. Muzeum-Karawanseraj, tj. przeniesione do odrestaurowanego m. in. również staraniem Towarzystwa, budynku XIX-wiecznego karawanseraju, Muzeum Historyczno-Etnograficzne m. Tbilisi im. J . Griszaszwili. Założone w 1910 r. w początkach lat 80-tych miało sto kilkadziesiąt tysięcy eksponatów obrazujących przeszłość tego liczącego sobie kilkanaście stuleci mia­ sta. Są tu zatem archeologiczne znaleziska z jego terenu, dokumenty, plany i w i ­ doki miasta z różnych okresów, wyroby i narzędzia tbiliskich rzemieślników ce­ chowych (amkarów), eksponaty i zdjęcia mówiące o początkach tbiliskiego prze­ mysłu, ubiory, przedmioty codziennego użytku i liczne fotografie obrazujące ż y ­ cie mieszkańców miasta w X I X w. i początkach X X w.; wreszcie obszerny dział sztuki, głównie malarstwa i grafiki o tbiliskiej tematyce. Sale, w k t ó r y c h znaj­ duje się ekspozycja, rozmieszczone są wokół w e w n ę t r z n y c h galerii na dwu kon­ dygnacjach — w środku rodzaj zamkniętego pasażu. Niegdyś na jednej z tych kondygnacji były sklepy i kramy, na drugiej pokoje umeblowane, w piwnicach zaś podziemne składy. B y ć może, że i ten karawanseraj przy ulicy Sioni zwiedzał podczas pobytu w Tyflisie, zesłany na Kaukaz w latach 90-tych X I X w. znany później botanik polski, Edward Strumpf, który w swoich Obrazach Kaukazu tak pisai: ,,Tu i owdzie wznoszą się wielkie halle (karawan seraje), gdzie napotyka się góry wszelkiego rodzaju towarów — od zapasów żywności, ryb suszonych, k w i a t ó w i wonnych eliksirów •— do smoły, skóry, broni, farb, prochu, d y w a n ó w kosztownych i materyj jedwabnych, a ścisk, wrzawa i powietrze tu tak nieznośne, że trudno przez dłuższą chwilę wytrzymać". Dziś o dawnych funkcjach tego wzniesionego w latach 20-tych X I X w. ka[rawanseraju przypominają umieszczone w podziemiu sklepiki i kioski z pamiąt­ kami, książkami, czasopismami itp., jest tam również zakład fotograficzny i k a ­ wiarenka ciesząca się sporym powodzeniem wśród zwiedzających. Andrzej Woźniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7f1af5255bac0eab576079a025fcfc5.pdf fbc7ffbe493721c09f01bccc88bf74fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1179 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.213-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 INNOWACJE W Z W Y C Z A J A C H ŻYWIENIOWYCH. VI MIĘDZYNARODOWA K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA E T N O L O G I C Z N Y M BADANIOM N A D POŻYWIENIEM, K A R N I O W I C E POD K R A K O W E M , 9-12 X 1985 r. Gdy 15 lat temu, w 1970 г., po raz pierwszy etnolodzy interesujący się problematyką pożywienia spotkali się w Lund, w Szwecji — postanawiając zbierać się odtąd co trzy lata w różnych częściach świata, aby kontynuować wymianę doświadczeń i dyskutować nad swymi pracami — wysunęli już wówczas propozycję i życzenie przyjazdu do Polski jako miejsca następnego spotkania . Propozycja ta powtarzana byla niemal na każdej z kolejnych konfe­ rencji, ale mogła zrealizować się dopiero w 1985 r. dzięki zabiegom i energii dr A. Kowalskiej-Lewickiej, prezesa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, której zasługą jest dopro­ wadzenie do spotkania w naszym kraju. Ona to wzięła na siebie cały trud organizacji i odpowiedzialności za to duże — w skali polskiej etnografii — przedsięwzięcie. Szósta więc „etnologiczna konferencja pożywieniowa" odbyła się w Polsce, w Karniowicach pod Krakowem, w nowoczesnym Ośrodku Szkolenia Rolniczego, gdzie stworzono uczestnikom dobre warunki do obrad, izolując ich w pewnym sensie od miasta, co zresztą uznano za sukces organiza­ cyjny. Nawet malownicze położenie Ośrodka w paśmie jurajskich skałek wapiennych, wycieczko­ wym miejscu mieszkańców Krakowa, nie odciągało od obrad, dyskusji i spotkań kuluarowych, które trwały do późnych godzin wieczornych. Starano się bowiem maksymalnie wykorzystać to spotkanie etnologów, a także i historyków, interesujących się właściwie tym samym zagad­ nieniem, ale rozwiązujących je w różny sposób i różnymi metodami. Może dzięki coraz lepszej znajomości spotykających się od lat tych samych na ogół o s ó b , a może dzięki życzliwej i pogodnej atmosferze, którą udało się stworzyć na konferencji, goście zagraniczni uznali ją za niezwykle udaną. Uczestniczyły w niej 44 osoby (ze zgłoszonych na liście 77) z nastę­ pujących krajów: Austria (1), Bułgaria (1), Czechosłowacja (2), Francja (1), Holandia (1), Irlandia (1), Norwegia (2), N R D (2), Polska (7), R F N (4), Stany Zjednoczone Ameryki Północnej (8), Szwecja (7), Węgry (4), Wielka Brytania (1), ZSRR (i) oraz Berlin Zachodni (1). Obrady odbywały się na posiedzeniach plenarnych i w sekcjach, na których wygłaszano referaty w języku angielskim lub niemieckim. 1 2 Tematyka omawianej konferencji sformułowana została jako „innowacje w zwyczajach żywie­ niowych", zgodnie z zasadą koncentrowania problematyki obrad wokół ustalonego na poprzedniej konferencji tematu . Temat ten okazał się szeroki i interesujący, również ze względu na 3 1 Zob. R. V a l e r i , The First International Symposium for Ethnological Food Research, Lund, August 1970, „Ethnologia Scandinavica", 1971, s. 185-186. Na konferencji tej zaproponowano nawet temat następnych obrad w Polsce, jakim miało być „pożywienie głodowe". Z 40 uczestników pierwszej konferencji w obecnej wzięło udział 9 osób, w tym dwie z Polski: M. Dembińska z Warszawy i A. Kowalska-Lewicka z Krakowa. Dotychczas poruszane były następujące zagadnienia: 1) stan i metody badań nad poży­ wieniem w Europie i USA (Lund, 1970); 2) dominujące cechy regionalnego sposobu odżywiania (Helsinki, 1973); 3) preferencje i tabu potraw i napojów (Cardiff, 1977); 4) pożywienie jako komunikacja (Stainz, 1980); 5) okresy i punkty zwrotne w historii pożywienia (Matrafüred, 2 3 �214 KRONIKA prezentowane przez referentów różne sposoby ujęcia zagadnienia, przedmiot, zakres czasowy i badane środowisko, którym była zarówno wieś, jak i miasto. Prof. dr Nils-Arvid Bringéus, dyrektor Instytutu Etnologicznego w Lund, inicjator spotkań i duża osobowość w etnologii światowej, otwierając obrady podkreślił wagę, wieloaspektowość i miejsce pożywienia w całym kontekście badań nad człowiekiem i jego kulturą, w której śledzeniem innowacji, jej kierunków i konsekwencji zajmowali się takiej miary uczeni, jak Sigfrid Svensson z Lund i Gunter Wiegelmann z Munster, niestety nieobecny na konferencji z powodu choroby. Dwa pierwsze referaty dotyczyły zmian w ideologii i praktyce odżywiania w Stanach Zjednoczonych i Euro­ pie Zachodniej. Pierwszy z nich wygłosiła N. W. Jerome z Wydziału Medycyny Uniwersytetu w Kansas City, drugi C. D. Rath z Instytutu Semiotyki i Teorii Komunikacji Uniwersytetu w Berlinie Zachodnim. W referatach tych z jednej strony podkreślono teoretyczne aspekty badań nad współczesnymi tendencjami w dziedzinie wyżywienia, z drugiej wskazano na aktualną sytuację i praktyczną działalność m. in. różnego rodzaju barów szybkiej obsługi, krytyczne głosy ekologów i propagatorów tzw. „powrotu do natury", poruszając istotny we współ­ czesnym świecie problem zmian w systemie odżywiania, nie zawsze korzystnych dla organizmu ludzkiego i społeczeństwa. W badaniach etnologicznych współczesność zawsze przeplata się z przeszłością, tym bardziej że zagadnienie innowacji często wymaga ujęcia diachronicznego. Stosunkowo wiele uwagi poświęcono więc wprowadzeniu i rozpowszechnianiu się spożycia alkoholu, herbaty i innych używek (A. Fenton, P. Lysagth. U. Meiners. R. Sandgruber, R. Weinhold), warzyw (M. Ludvíkova), nowych środków żywnościowych i potraw (E. Kisban, M. Markus, L . Radewa, E . Sergó), czy też zmian w urządzeniach ogniowych (G. Benker). Kulturową analizę zwyczajów świątecznych w południowej Szwecji na podstawie źródeł archi­ walnych z lat 1860-1920 przedstawiła I. Nordstrom z Lund, omawiając wprowadzane do posiłków świątecznych innowacje w zakresie potraw, sposobu ich podania, zachowania się biesiadników przy stole. Zwróciła uwagę na prestiżową funkcję innowacji kulinarnych, konsta­ tując, iż święto bywa mierzone rodzajem podawanych potraw, a jego rytuał wyznaczają kolejne posiłki. Uczestniczący w konferencji historycy przedstawili ciekawy sposób ujęcia pro­ blematyki badawczej, zajmując się m. in. — jak np. H . J. Teutenberg z Munster — narodzinami kuchni mieszczańskiej i kryjącymi się pod tym pojęciem wartościami, prezentując interesujące etnologów dane źródłowe do przemian pożywienia okresu industrializacji w niemieckojęzycznej Europie środkowej. Analizie pojawiających się i znikających środków żywności we francuskich książkach kucharskich od X I V do XVIII w. poświęcony był referat J. L . Flandrina z Paryża, który szczególną uwagę skupił na użyciu w kuchni francuskiej ostrych przypraw, zabijających nieraz smak potraw, maskujących ich nieświeżość lub podniecających apetyty. Ilość i rodzaj tych przypraw ulegała zmianie w ciągu wieków, od nadużywania ich w średniowieczu do rezygnacji z wielu w ciągu wieku X V I I i zastępowania wschodnich przypraw przez pochodzenia rodzimego. Różnice między polską kuchnią średniowieczną a nowożytną omówiła M. Dem­ bińska z Warszawy, odwołując się nieraz do sformułowań ww. historyka francuskiego, który zwrócił uwagę na znamienne dla kuchni nowożytnej zmiany m. in. w ocenie użycia masła czy wszelkiego rodzaju sosów. Wiek X V I I można uznać za przełom między średnio wiecznością a nowożytnością kuchni europejskiej, przy czym na skutek rożnych czynników, przezwyczajeń, a przede wszystkim możliwości zdobywania produktów i przypraw, różnicowały się kuchnie i w różnym czasie następowały zmiany. Na koniec tego krótkiego przeglądu — nie wszyst­ kich zresztą referatów, których druk przygotowywany jest obecnie — przenieśmy się raz jeszcze do czasów nam współczesnych, do jednej z dzielnic Paryża, w której przeprowadziła badania A. Sjogren ze Sztokholmu, ukazując zmiany w funkcji jadalni, jej usytuowaniu w mieszkaniu (od znacznego oddalenia od kuchni do zbliżania się do niej), rozplanowaniu mebli, a przede wszystkim stołu jadalnego oraz wynikające z tego zmiany w rytuale spożywania posiłków 1983). Zob. też M. D e m b i ń s k a , Dziesięciolecie międzynarodowych spotkań naukowych poświęco­ nych etnologicznym i historycznym badaniom nad pożywieniem, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 29: 1981, nr 4, s. 557-561. �215 KRONIKA w rodzinie. Tytuł referatu: „Czy pokój jadalny należy do przeszłości?" kryje w sobie powszechne — nie tylko w stolicy Francji — tendencje zmian w sposobie bycia mieszkańców miast. Na konferencji poruszano też sprawy organizacyjne tego nieformalnego zrzeszenia, któremu przewodniczył dotąd prof, dr N. A. Bringeus. W związku jednak z powołaniem go na przewodniczącego Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folkloru [SIEF] funkcję tę przekazał swemu współpracownikowi z Uniwersytetu z Lund, A. Salomonssonowi. Omawiano też sprawy wydawnicze oraz miejsce i temat następnego spotkania. Wybór padł na Norwegię, której przedstawiciele zaproponowali „konserwację i przechowywanie żywności" jako przedmiot następnych obrad. Uczestnikom Konferencji w Karniowicach udostępniono do wglądu niektóre wydane ostatnio publikacje z zakresu interesującego wszystkich zagadnienia, jak też mapy dotyczące pożywienia, opracowane przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego I H K M P A N we Wrocławiu. Mieli też oni okazję zapoznać się z polskimi potrawami narodowymi na okolicznościowym obiedzie w jednej z renomowanych restauracji Krakowa oraz zwiedzić skansen w Falkowej koło Nowego Sącza, gdzie zaproszono ich na ucztę weselną z licznymi regionalnymi potrawami. W czasie zwiedzania tego pięknie usytuowanego muzeum na wolnym powietrzu gościom demonstrowano sposoby przetwórstwa żywności (np. wyrób oleju, masła i sera, suszenie śliwek, pieczenie chleba i in.) oraz pracę twórców ludowych. Występy folklorystycznych zespołów tanecznych zamknęły tę bardzo dobrze zorganizowaną wycieczkę, która była ostatnim punktem programu Konferencji. Liczne słowa podziękowania, jakie skierowane były do dr A. Kowalskiej-Lewickiej i osób pomagających jej w przygotowaniu Konferencji pozwalają sądzić 0 dużym zadowoleniu uczestników, rozjeżdżających się do swych krajów z uczuciem sympatii 1 uznania dla wysiłków i gościnności organizatorów tego spotkania. Zofia Szromba-Rysowa K O N F E R E N C J A E T N O G R A F I C Z N A O ŚLĄSKU Staraniem Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu, przy współudziale Dolnośląskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego we Wrocławiu i Wroc­ ławskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dn. 5-7 grudnia 1985 r. odbyła się konferencja o tematyce etnograficznej pod nazwą „Kultura ludowa sercem Śląska". W jej inauguracji uczestniczyli przedstawiciele władz wojewódzkich, organizacji społecznych, radia i prasy oraz władz uczelnianych. Dla podkreślenia szczególnego charakteru konferencji na miejsce obrad wybrano barokową aulę Leopoldina w głównym gmachu Uniwersytetu. Za rządów pruskich, od początku powstania Uniwersytetu studiowało tutaj wielu Polaków, któ­ rych los nie był zawsze łatwy na skutek różnych represji. Program nauk humanistycznych był w Uniwersytecie na ogół słabo rozwinięty, wymagał więc od studentów zdwojonej uwagi i pracy nad sobą. Podkreślał również niemieckość śląskich ziem i ich mieszkańców, argumentując to statystycznymi danymi, dotyczącymi rozprzestrzenienia języka niemieckiego. Tymczasem autentyczne spisy ludności wykazują, że w pruskich rejencjach jeszcze na początku X X w. liczba Polaków wcale nie była taka mała. Potwierdzają to także realia kulturowe oraz gwara śląska. Przetrwały one tutaj do czasów współczesnych i częściowo wtopiły się w nową rzeczywistość. Nie trzeba szczególnie udowadniać, że lud śląski na tych ziemiach odegrał decydującą rolę w walce o polityczne, narodowe i społeczne wyzwolenie, gdyż wiele już na ten temat napisano. Niejako jednak w hołdzie tym, którzy bronili polskości i którzy w jej imię polegli, oraz dla podkreślenia wagi i znaczenia, jakie odegrał lud przyczyniając się do kształtowania kultury narodowej Śląska, wybrano Wrocław — jako stolicę tego regionu — na miejsce konferencji. Przyczyn jej zorganizowania było kilka. Po pierwsze: w bieżącym roku Uniwersytet Wrocławski obchodził 40 rocznicę swego istnienia. Chodziło więc o za- �216 KRONIKA akcentowanie tej uroczystości m. in. udziałem etnografii. Po drugie — kultura ludowa na Śląsku w takim ujęciu, jak to uczyniono obecnie, nie była dotąd tematem żadnej konferencji. Odbywały się jedynie sesje poświęcone wybranym zagadnieniom lub regionom. Tym razem skierowano zaproszenie do przedstawicieli wszystkich okręgów należących etnicznie do terenu, który pomimo różnych zmian granic administracyjnych i państwowych oraz zmian ludności zachował swoje historyczne nazwy i oblicze. Byli więc przedstawiciele Śląska Cieszyńskiego, Górnego, Opolskiego, Dolnego, Opawskiego oraz łużyckiej części należącej administracyjnie przez ponad sto lat do Śląska. Organizatorom chodziło o dokonanie podsumowania, co dotąd uczyniono w zakresie badań nad ludową kulturą Śląska, pogłębienia wiedzy o niej i jej upowszechnienia, i o ukazanie, w jakim kierunku podążają lub winny podążać dalsze działania. Chodziło również o uczynie­ nie pierwszego kroku zmierzającego do integracji i współpracy badaczy i instytucji, których uwagą i podstawą działania jest ludowa kultura na Śląsku. Nadanie konferencji tytułu „Kultura ludowa sercem Śląska" miało zaakcentować fakt, iż na tych ziemiach lud odegrał najważniejszą rolę w utrzymaniu oblicza słowiańskiego i narodo­ wego oraz trwałych wartości kulturowych. Winni o tym pamiętać nie tylko tutejsi mieszkańcy, ale także badacze zajmujący się innymi regionami, teorią kultury i jej syntezą. Program, jaki ustalono, można by scharakteryzować w skrócie: wczoraj, dziś i jutro kultury ludowej na Śląsku. Tak więc, pierwsza część uwzględniała referaty, które dotyczyły uwarunkowań historycznych rozwoju kultury ludowej na Śląsku (doc. dr hab. Aleksander Nyrek z Instytutu Historii Uniwersytetu Wrocławskiego), folkloru śląskiego jako oręża w walce o polskość (prof, dr hab. Dorota Simonides - Instytut Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu) i świadomości narodowej ludności na polskim obszarze etnicznym Śląska (prof, dr hab. Andrzej Brożek — z Instytutu Badań Polonijnych Uniwersytetu Jagielloń­ skiego w Krakowie). Uzupełnienie stanowiło omówienie stanu i wyniku badań nad ludową kulturą Śląska do 1945 r. (mgr Eugeniusz Kłosek z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocław­ skiego) oraz dorobku nauki niemieckiej w zakresie folkloru do 1939 r. (doc. dr hab. Jerzy Pośpiech z Instytutu Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu). Z uwagi na fakt, że obszar Śląska potraktowano jako makroregion, w tej grupie referatów znalazło miejsce omówienie ludowej kultury Śląska Opawskiego (dr Zdena Váchova z Slezského Muzea v Opavie) oraz stanu tradycyjnej kultury ludowej na Górnych Łużycach, w okolicy Hoyerswerda (dipl. et. Albrecht Lange z Instytutu Serbo-Łużyckiego w Budziszynie). Cykl ten zamykał referat dotyczący specyfiki kultury ludowej Śląska w świetle Polskiego Atlasu Etnograficznego (dr Janusz Bohdanowicz z Pracowni Polskiego Atlasu Etno­ graficznego Zakładu I H K M PAN we Wrocławiu). Współczesny dorobek badaczy i metody działania oraz obecny stan kultury uwzględniały kolejne referaty, z których jako pierwszy wymienić należy referat dotyczący zderzenia kultur na Dolnym Śląsku (dr Magdalena Rostworowska z Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu). Nad problematyką tą koncentrowali uwagę różni badacze i instytucje naukowe, co znalazło wyraz w licznych publikacjach. Ich omówienie było przedmiotem dwu innych referatów; na temat ośrodków badawczo-naukowych i upowszechnieniowych na Śląsku (mgr Krystyna Kaczko z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu) oraz zakresu i metod badań kultury ludowej na Śląsku w 40-leciu P R L (dr Henryka Wesołowska z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Rzeczywisty stan kultury na Górnym Śląsku przedstawiały referaty pt. „Kultura ludowa w świetle tradycji i współczesności" (doc. dr hab. Barbara Bazielich z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego) oraz „Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształto­ wanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na Górnym Śląsku" (dr Irena BukowskaFloreńska z Instytutu Nauk Pedagogiczno-Społecznych Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cie­ szynie). Żywą ilustracją powojennej rzeczywistości Dolnego Śląska była wystawa pt. „Stare i nowe na wsi dolnośląskiej", którą otwarto z okazji konferencji jako stałą ekspozycję w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Pokazuje ona zjednej strony część kultury materialnej, zastaną w obrębie wsi i zagrody przez ludność osiedlającą się tutaj po 1945 г.; drugą natomiast �217 KRONIKA kolekcję stanowią przedmioty gospodarczego i osobistego użytku, jakie przywieziono na Dolny Śląsk z poprzednich miejsc zamieszkania. Kontynuację obecnego stanu kultury ludowej z uwzględnieniem perspektywicznych kie­ runków i zachodzących w niej zmian zaprezentowano w trzeciej grupie referatów. Rozpoczął ją referat ukazujący obraz współczesnej społeczności wiejskiej na Śląsku (doc. dr hab. Edward Pietraszek z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Autor wystąpienia zwrócił przy tym uwagę na wszystkie większe i specyficzne subregiony, poczynając od Beskidu Śląskiego na południu, a kończąc na zachodnich krańcach Dolnego Śląska. Jako konkretny przykład rzeczywistości zaistniałej tutaj po II wojnie światowej ukazano problem adaptacji i integracji kulturowo-społecznej omawiając więzi rodzinne i krewniacze (dr Wanda Czapran z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Referat ten był wynikiem indywidualnych badań terenowych autorki, przeprowadzonych w latach 70-tych. Otwierał on drogę innym referatom, z których pierwszy zwracał uwagę na społeczne potrzeby funkcjonowania kultury na Dolnym Śląsku (mgr Maria Gołubkowa z Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu), drugi — na współczesną twórczość ludową i kierunki jej rozwoju na Górnym Śląsku (mgr Maria Lipa-Kuczyńska z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu) i trzeci, który dotyczył roli skansenu w środo­ wiskach zindustrializowanych i zurbanizowanych na przykładzie Śląska (mgr Krystyna Wicher-Jesionowska z Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach). Podnosiły one zarówno wartość i znaczenie tradycji ludowych jako czynnika integrującego, patriotycznego i kształtującego świadomość narodową, jak też rodzącego stale artystyczne potrzeby, wprawdzie jakościowo inne, często zupełnie nowe, lecz nawiązujące w jakimś stopniu do różnych znanych wątków, uznawanych za dziedzictwo pokoleń. Doświadczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z pracy badawczo-naukowej czy dokumentacyjnej, lecz także upowszechnieniowej, reprezentowanej przez śląskie uczelnie, instytuty oraz państwowe i społeczne muzea i skanseny. Ich intensywna działalność na Śląsku, zwłaszcza w latach minionego 40-lecia, wyraża się w licznych akcjach badawczych, publikacjach, wystawach, nowo zorganizowanych placówkach muzealnych uwzględ­ niających szeroko problematykę kultury ludowej na Śląsku, kształtującej się zawsze w specyficz­ nych i szczególnie trudnych warunkach. Dla zaprezentowania chociaż części wyników prowa­ dzonych prac zorganizowano także w gmachu Uniwersytetu wystawę książki o tematyce etnograficznej poświęconej Śląskowi. Barbara Bazielich DZIEŃ MUZUŁMAŃSKI W PIENIĘŻNIE Dnia 28 września 1985 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pie­ niężnie zorganizowano Dzień muzułmański. Z tej okazji przybyli muzułmanie polscy z Warszawy, Białegostoku i Gdańska oraz zaproszeni goście. Dzień rozpoczęto mszą, na której byli obecni wszyscy uczestnicy Sesji. Mszy przewodniczył o. Stanisław Wyparło SVD, misjonarz pracujący od 20 lat w Indonezji. Przedstawił on konkretne przykłady współpracy między katolikami i muzułmanami, takie jak: pomoc przy budowie obiektów sakralnych, uczestnictwo duchownych obu religii w większych świętach chrześcijańskich lub islamskich. Oficjalnego otwarcia Dnia muzułmańskiego dokonał o. dr H. Gzella — dyrektor studiów Misyjnego Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Podkreślił on, iż płaszczyzną jedności i dialogu jest wiara w Jedynego Boga. O. dr E . Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, zapoznał zebranych z genezą tego nietypowego spotkania oraz nakreślił perspektywiczne plany tego rodzaju spotkań. Przedstawił również cele, jakie miała wystawa „Koran ze zbiorów muzułmanów polskich", która była prezentowana w Pieniężnie od 15 VI 1985 r . Podkreślił również, iż 1 1 Dokładniejsza relacja z tej Wystawy została zamieszczona w „Etnografii Polskiej", t. 31: 1986, z. 2, s. 183-185. �218 KRONIKA islam, podobnie jak chrześcijaństwo, nie unikną) podziałów wewnętrznych. Żywym tego przy­ kładem jest obecność na sesji muzułmanów sunnitów (islam ortodoksyjny) oraz muzułmanów Ahmadi (modernistyczny prąd religijny odchodzący wyraźnie od ortodoksji sunnickiej). W dalszej części Sesji głos zabrali prelegenci. Jako pierwszy wystąpił imam mgr Mahmud Taha Żuk, reprezentant grupy muzułmanów Ahmadi. Ukazał on, iż islam to nie tylko religia, moralność, ale również system prawno-społeczny oparty na świętej księdze — Koranie, oraz na Sunnie, czyli tradycji muzułmańskiej. Przedstawił artykuły wiary oraz zasady, które musi wypełniać prawowity muzułmanin. Nakreślił także historyczny rys islamu. O wspólnotach Tatarów polskich w latach 1918-1939 mówił dr Ali Miśkiewicz, przedsta­ wiciel grupy muzułmanów sunnitów, adiunkt Pracowni Badań Regionalnych Instytutu Historii filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. W Polsce północno-wschodniej okresu mię­ dzywojennego Tatarzy tworzyli jedną z najsilniejszych grup etnicznoreligijnych. W granicach całej Rzeczypospolitej było ich ok. 6 tys. Kulturalnie zbliżeni byli do Polaków i Białorusinów. Odróżniali się od nich obrzędowością religijną. Inteligencja tatarska mówiła językiem polskim, a znała także francuski i rosyjski. Pozostali mówili po białorusku lub używali dialektu kresowego. Młodzież uczęszczała do polskich szkół, gdyż własnych Tatarzy nie posiadali. Języka arabskiego i Koranu uczono w szkołach przyświątynnych. W 1925 r. zwołano w Wilnie Ogólnopolski Zjazd Muzułmanów. Na Zjeździe powołano Muzułmański Związek Religijny Rzeczypospolitej Polski, zrywając przy tym więzy z zarządem duchownym (muftiatem) w Symferopolu. Utworzono autokefalię związku uniezależniając go od jakiejkolwiek władzy religijnej muzułmanów za granicą. Powołano także organ zarządzający Związku — muftiat, powierzając godność muftiego doktorowi nauk orientalistycznych Jakubowi Szynkiewiczowi. Siedzibą muftiatu i nowo utworzonego Związku Kulturalno-oświatowego Tata­ rów Rzeczypospolitej Polski zostało Wilno. W 1936 r. utworzono w ramach 13 Pułku Ułanów Wileńskich szwadron tatarski. Walczył on w kampanii wrześniowej, a potem w II Korpusie Polskim na ziemi włoskiej oraz w I i II Ryc. 1. Modlitwa Fot. Józef Roszyński. SVD �219 KRONIKA Ryc. 2. Uczestnicy „Dnia muzułmańskiego" podczas wspólnej modlitwy Г 0 1 . Jo/cl' Ros/jibki SVD Armii Wojska Polskiego. Związek Kulturalno-Oświatowy organizował świetlice tatarskie, biblio­ teki, amatorskie zespoły artystyczne. Wydawano także: Roczniki Tatarskie (3 tomy — 1932, 1935, 1938), miesięcznik „Życie Tatarskie" (w latach 1934-1938) oraz kwartalnik „Przegląd Islamski" (w latach 1930-1937). Ogromnie ciepło przyjęta została przez słuchaczy jedyna kobieta wśród prelegentów — Dżennet Dżabagi Skibniewska z grupy muzułmanów sunnitów, pedagog, redaktor, działacz społeczno-kulturalno-religijny. Z wielkim zaangażowaniem emocjonalnym opowiadała ona o życiu muzułmanów Warszawy 20-lecia międzywojennego, gdyż wiązało się to także z jej osobistymi losami. Dżabagi Skibniewska jest córką Wassan-Gireja Dżabagi. redaktora naczelnego ..Prze­ glądu Islamskiego", pisma przeznaczonego dla społeczności muzułmańskiej, które wydawane było w Warszawie. Osoba W. G. Dżabagi nadawała ton życiu inteligencji tatarskiej w stolicy. Wokół jego domu zbierało się jej grono. Należeli do niego imamowie. dyplomaci, literaci oraz takie osoby, jak: ks. Z. Choromański, późniejszy biskup, sekretarz Episkopatu Polski, czy prof. Alfred Górka, orientalista, kierownik Instytutu Wschodniego, mającego w tym czasie siedzibę w Warszawie. W godzinach popołudniowych uczestnicy Dnia muzułmańskiego zwiedzili wystawę „Koran ze zbiorów muzułmanów polskich". Wystawę objaśniali: imam mgr Mahmud Taha Żuk oraz dr Ali Miśkiewicz. Na wystawie zgromadzono m. in.: teksty Koranu z komentarzem, Sunnę Alego zawierającą wypowiedzi Proroka dotyczące modlitwy, małżeństwa, nauki itp., podręczniki, za pomocą których dzieci muzułmańskie zdobywały w szkołach przyświątynnych znajomość języka i pisma arabskiego oraz próbki pisma tych uczniów z terenu Polski okresu między­ wojennego. Inną grupę stanowiły przedmioty związane z kultem muzułmańskim (m. in. namaziyk — dywanik służący do modlitw, który ma wyrażać skupienie i oderwanie się modlącego od otaczającego go świata; obrzędowe nakrycie głowy imama muzułmańskiego; tazbich — róża­ niec o 99 paciorkach, na którym odmawia się 99 imion Boga zawartych w Koranie, chamail — zbiór modlitw rytualnych: korzeń z Mekki przywieziony na pamiątkę przez pielgrzymów oraz �220 KRONIKA Ryc. 3. Członkowie prezydium Fot. Józef Roszyński SVD muhiry — ozdobne wersety z Koranu. Prezentowane były także pamiątki i zdjęcia dotyczące islamu wraz z czasopismami wydawanymi przez polskich muzułmanów. Dzień muzułmański był również dniem zamknięcia tej wystawy. Od chwili otwarcia zwiedziło ją ponad 20 tys. osób. Po zwiedzeniu wystawy wznowiono Sesję. Wiceprzewodniczący Gdańskiego Oddziału Pol­ skiego Towarzystwa Orientalistycznego, mgr Maciej Konopacki, z grupy muzułmanów sunnitów, zapoznał obecnych z wartościami polskiego Orientu. Na północnym wschodzie można było spotkać mozaikę religijną: katolicy, Żydzi, muzułmanie. Pośród różnych religii przyszły — szeroko pojęty — ekumenizm kreślił swe niepisane zasady. Ta osobliwa aura Wileńszczyzny oddziaływała na twórców, np. Słowackiego, który wyraził to w poemacie „Beniowski", czy np. Cz. Miłosza. Korzystanie z dziedzictwa więcej niż jednej kultury i gromadzenie wartości z kilku jednocześnie zrębów cywilizacyjnych zawsze wzbogacało ludzkość. To, co muzułmańskie, nie łączy się z tym, co polskie, w sposób mechaniczny, pozwalający na rozgraniczenie dwóch części — mówił Ahmed Misbah, z grupy muzułmanów Ahmadi z Warszawy. Przedstawił on duchowność muzułmanów polskich w aspekcie spotkania dwóch kultur. Uwagi jego miały charakter hipotetyczny. Opierając się na analizie pisma „Al-Islam" (wydawanego w formie biuletynu przez muzułmanów Ahmadi w Warszawie) próbował wykazać budowanie swego rodzaju subkultury łączącej dwie kulturowe tradycje. Uważał, iż badania porównawcze obej­ mujące muzułmanów innych kręgów kulturowych pozwoliłyby ukazać to. co sprawia, iż muzułmanie polscy różnią się od swych współwyznawców z zagranicy. Poruszył on także problem Polonii muzułmańskiej, twierdząc, że tożsamość polskich muzułmanów okazuje się trudna do utrzymania poza granicami kraju. Jako ostatni z prelegentów wystąpił Selim Chazbijewicz, z grupy muzułmanów sunnitów, literat i poeta, który przedstawił myśl mesjańską muzułmanów polskich. Wszystkie kierunki mistyczne zakładają, iż nosicielem tajemnicy, która daje wręcz nieograniczoną moc. będzie Mesjasz (Mahdi). On przygotuje ludzi do wypełnienia się czasów i sądu ostatecznego oraz zaprowadzi prawo Jedynego Boga. Podczas swego wystąpienia Selim Chazbijewicz wska­ zywał na przykłady istnienia tradycji mesjańskiej w polskiej poezji (tradycja mickiewiczow- �221 KRONIKA ska). Mesjanizm tatarski ma swe korzenie nie tylko w idei religijnej, ale także w idei współistnienia i współprzenikania dwóch kultur: azjatyckiej i europejskiej. Jest propozycją kontemplacji własnej natury w relacji ze światem. Kończąc swoją relację prelegent po­ wiedział: „Życie polskich Tatarów jest przykładem na to, że można być w każdym calu Europejczykiem, zachowując rdzeń islamski — na dnie duszy ukrytą tęsknotę stepu". Wystąpienie to wzbudziło ożywioną dyskusję, po której głos zabrał mgr M. Konopacki. Podzielił się on swymi refleksjami na temat Dnia muzułmańskiego oraz podziękował organiza­ torom za zaproszenie w imieniu prelegentów. Podsumowując Sesję o. mgr M. Faliszek, rektor seminarium, powiedział, iż tego dnia spot­ kaliśmy się z budującym świadectwem wiary. Na zakończenie spotkania wystąpił o. dr K. Keler, wiceprowincjał werbistów. Zaznaczył on, że dzięki temu wyjątkowemu spotkaniu mogliśmy pogłębić pojęcie dialogu. Stwierdził również, iż „demon nietolerancji i fanatyzmu dzieli i niszczy wiele społeczności. Dlatego dobrze byłoby, gdyby to spotkanie nauczyło nas tole­ rancji, która jest punktem wyjścia do wspólnego działania ludzi o różnych zapatrywaniach". Sesję wzbogaciły modlitwy muzułmanów i katolików oraz film na temat islamu. Wystawa oraz Dzień muzułmański zostały zorganizowane w 20 lat po ogłoszeniu przez Sobór Watykański I I deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich i były konkretną realizacją uchwał soborowych. Organizatorom chodziło o zapoznanie uczestników z islamem i Koranem, a przez to — o ułatwienie wypracowania postawy szacunku i tolerancji wobec wyznawców innych religii. Wystawa miała ukazać przeszłość tatarskich wyznawców Allaha od 600 lat zamieszkujących Polskę (ich liczba nie przekracza obecnie 3 tys.). Dzień muzułmański służył też m. in. przygotowaniu kleryków seminarium misyjnego do przyszłego — już bezpośredniego — kontaktu z wyznawcami islamu w krajach misyjnych. Uczestnicy żegnali się z nadzieją na przyszłe spotkanie tego rodzaju. Sławomir Więcek SVD Ryc. 4. W czasie modlitwy Fot. Józef Roszyński SVD �222 KRONIKA VI I N T E R N A T I O N A L M O L I N O L O G I C A L SYMPOSIUM W dniach od 14 do 20 lipca 1985 r. w Gent (Belgia) odbyło się kolejne, VI Między­ narodowe Sympozjum Molinologiczne, zorganizowane przez Międzynarodowe Towarzystwo Molinologiczne (The International Molinological Society, zwane dalej TIMS) oraz Belgijski Oddział Tl MS (Levende Molens — Vereniging Zonder Winstoogmerk). W tym miejscu wydaje się celowe przedstawienie krótkiej historii powstania Towarzystwa. W 1962 r. w gronie osób zrzeszonych w Portugalskim Stowarzyszeniu Przyjaciół Młynów Wietrznych i Wodnych (Associacao Portuguesa de Amigos dos Moinhos) narodziła się idea zorganizowania Międzynarodowej Konferencji poświęconej problematyce młynarskiej. Przygoto­ wania trwały blisko trzy lata. Opracowano propozycje tematyczne, zaproszono przedstawicieli stowarzyszeń już istniejących w Europie, jak również osoby prywatne reprezentujące placówki naukowe, muzealne, wydawnictwa, etc. Na przełomie września i października 1965 г., w Cascai (Portugalia) doszło do spotkania uczestników I Międzynarodowego Sympozjum Molinologicznego (The First International Symposium on Molinology). W ciągu blisko 14 dni wygłoszono trzydzieści referatów, zwiedzono placówki naukowe, muzea, liczne młyny wietrzne i wodne na obszarze północnej Portugalii. Na spotkaniach plenarnych dyskutowano nad — prezentowanymi przez Simoesa Santos — założeniami przyszłego ogólnoeuropejskiego stowarzyszenia. W wyniku wspomnianych wyżej spotkań plenarnych oraz prac w jedenastu zespołach tematycznych, powo­ łano Międzynarodowe Towarzystwo Molinologiczne (The International Molinological Society). Opracowano dokumenty, które pozwoliły w ogólnych ramach nakreślić kierunki działalności TIMS, zarówno pod względem merytorycznym, jak i organizacyjnym. Wybrano 5-osobowe Prezydium: prezydenta, dwóch zastępców i dwóch członków. Ustalono, iż wybory nowych władz Towarzystwa odbywać się będą co cztery lata, przy czym w trakcie spotkań plenarnych dokonany zostanie wybór nowych władz, siedzibą władz TIMS będzie kraj, w którym za­ mieszkuje wybrany Prezydent. Jednocześnie dla sprawnej organizacji przyszłych sympozjów powołano Międzynarodowy Komitet do Organizowania Sympozjów Molinologicznych (Interna­ tional Permanent Committee for the Organization of Symposia of Molinology) . W jego skład weszli przedstawiciele krajów uczestniczących w I Sympozjum, w Cascai. Ustalono, iż językiem oficjalnym TIMS będzie angielski i francuski, a także język kraju, w którym odbywa się kolejne sympozjum. Zaproponowano również opracowanie Międzynarodowego Słownika Molinologicznego (International Molinographic Glossary), co jest aktualnie realizowane. Cenną inicjatywą było powołanie Europejskiego Atlasu Molinologicznego . Swoim zasięgiem objął on wszystkie państwa europejskie. Bliski Wschód i północną Afrykę. Niezależnie od powołania 1 2 3 4 1 Postacią wiodącą w tej grupie był J. M. dos Santos Simoes, były przewodniczący Portugalskiego Towarzystwa Młynów (APDADM). Termin „molinologia" utworzono łącząc dwa wyrazy: molinum (łac.) — przyjęty w czasach Cesarstwa Rzymskiego dla oznaczenia młyna — i logia (gr.) A o y o c — nauka. Molinologia. w ujęciu lapidarnym, jest dyscypliną obejmującą swoim zasięgiem badawczym m. in. takie zagadnienia, jak budowę i formę architektoniczną młynów wszelkiego typu, funkcję, urządze­ nia wewnętrzne: z zagadnień teoretycznych: ewolucję młynów, hipotezy na temat ich pocho­ dzenia, uwarunkowania ekonomiczne i społeczne, terminologia, nazewnictwo etc. Molinologia jest interdyscyplinarną dziedziną nauki, posiłkuje się bowiem częstokroć problematyką z zakresu technologii, etnografii, architektury, etnologii, historii, prawa itd. Członkowie Komitetu spotykają się każdego roku. Ich głównym zadaniem jest ustalenie miejsca i terminu najbliższego sympozjum — co wiąże się z szeregiem działań poprzedzają­ cych, sondażami itd. — przedstawienie gotowych propozycji Prezydium TIMS. Komitet koordy­ nuje i aktywnie uczestniczy w pracach organizacyjnych, związanych z przygotowaniem kolej­ nych sympozjów. W roku 1975 przyjęto nowy — zmodernizowany — układ klasyfikacyjny, co pozwoliło uwzględnić w Atlasie państwa Ameryki Północnej i Południowej. 2 3 4 �KRONIKA 223 wyżej przedstawionych wydawnictw uznano, iż po każdym odbytym sympozjum opublikowany zostanie kolejny tom, w którym uwzględni się referaty, dyskusję, program, listę uczestników wraz z adresami itd. Założenie to jest konsekwentnie realizowane, a nawet wzbogacane o treści dodatkowe, na co ma wpływ specyfika każdego z sympozjów. Na podkreślenie zasługuje ponadto fakt ukazywania się publikacji — głównie o charakterze monograficznym — w ramach powołanego na początku lat siedemdziesiątych czasopisma „Bibliotheca Molinologica". Dla bieżącej informacji redagowane są przez Prezydium Towarzystwa „Biuletyny" — ostatni z numerem 32 — spełniające nie tylko funkcje informacyjne, ale również inspirujące do podejmowania badań nad problematyką, która została opracowana w innych krajach. Charakter informacyjny „Biuletynów" przejawia się w zamieszczaniu m. in. komunikatów o sympozjach międzynarodowych, lokalnych, o otwarciu nowych placówek badawczych, muzealnych. Podawane są wykazy bibliograficzne opracowań molinologicznych, recenzje, sprawozdania itd. Interesująco rozwiązano sposób przynależności do Towarzystwa oraz komunikowania się między członkami a Prezydium TIMS. Otóż ustalono trzy formy członkostwa: indywidualne (roczne i dożywotnie) instytucjonalne oraz subskrypcyjne. Aktualnie TIMS skupia 253 członków indywidualnych z państw Europy, Azji, Ameryki Północnej i Południowej oraz 10 członków instytucjonalnych Towarzystwo prowadzi również działalność handlową w zakresie sprzedaży opublikowanych prac. ogłaszając raz w roku — w „Biuletynie" — wykaz bibliograficzny wraz z aktualnymi cenami. W okresie minionych 20 lat odbyło się — wyłączając ostatnie — pięć sympozjów. Pierwsze, o czym była mowa wyżej, w Portugalii, drugie w 1969 r. w Danii, trzecie w 1973 r. w Holandii, czwarte w 1977 r. w Wielkiej Brytanii, piąte w 1982 r. we Francji. Problematyka prezentowanych referatów ulegała z czasem wzbogaceniu nowymi zagadnieniami. O ile na po­ czątku dominowały głównie tematy z zakresu morfologii młynów, to później coraz bardziej widoczne stają się dążenia badaczy kierujących swoje zainteresowania w sferę genezy młynów, uwarunkowań decydujących o rozpowszechnianiu się bądź zaniku określonych typów, czy też posiłkowanie się wręcz wyższą matematyką, np. w przypadku przedstawiania możliwości wykorzystania energii wiatru i wody. Jeśli by przytoczyć statystykę opublikowanych 158 refe­ ratów , to pod względem tematycznym i ilościowym przedstawia się ona następująco: opraco­ wania monograficzne (młyny różnych typów w regionach, państwach) — 38; opracowania monograficzne młyna wyłącznie jednego typu (wietrznego lub wodnego) — 42; o młynie horyzon­ talnym — 1; o młynie ręcznym — 1; o młynie zwierzęcym — 3; o młynie pływającym — 1; o młynie olejowym — 1; o młynie solnym — 3; geneza, historia młynów — 10; zagadnienia techniczne (np. elementy konstrukcyjne, napęd, zasada działania, obsługa — 23; zagadnienia teoretyczne (np. uwarunkowania rozwoju młynów, analiza wydajności —11; młyny w muzeach — 1; konserwacja, restauracja młynów — 10; młynarze, budowniczowie młynów, zagadnienia z typo­ logii, terminologii, nazewnictwa — 5; ikonografia — 2; Europejski Atlas Molinologiczny — 2; 6 5 Association des Amis des Moulins de 1'Anjou — France, Associacao Portuguesa de Amigos dos Moinhos — Espagne, Danske Mailers Venner — Denmark, De Hollandsche Molen — Netherlands, Federation Francaise des Amis des Moulins — France, Koninklijke Vereniging voot Natuur-en Stedeschoon — Belgium, Molenzorg — Belgium, Provincie Limburg Project Industrieel Erfgoed — Belgium, Society for the Preservation of Old Mills — USA, Wind and Watermill section — Society for the Protection of Ancient Buildings — England. Wspomniane referaty zamieszczono w następujących opracowaniach: Transactions of the First International Symposium of Molinology — Portugal !965, Kobenhavn 1977; Transactions of the Second International Symposium on Molinology — Danmark 1969, Holte 1977 (drugie wydanie); Transactions Third Symposion — Netherlands 1973, Holte 1978 (drugie wydanie); Transactions of the Fourth Symposium — England 1977, London 1978; Transactions Fifth Symposium — France 1982. St Maurice 1983. 6 �224 KRONIKA działalność stowarzyszeń — 2. W zestawieniu powyższym uwzględniono wyłącznie referaty, pominięto natomiast — z uwagi na szczupłe ramy niniejszego komunikatu — opracowania stano­ wiące np. sprawozdania z poprzednich sympozjów, programy objazdów terenowych, odpisy korespondencji etc, które częstokroć nawiązywały bezpośrednio do problematyki molinologicznej. VI Międzynarodowe Sympozjum Molinologiczne zgromadziło 67 molinologów, w tym 25 z Wielkiej Brytanii, 10 z USA, 6 z Francji, po 5 z Belgii, Danii i R F N , 4 z Holandii, 3 z Hiszpanii oraz po 1 z Kanady, Japonii, Grecji i Polski . Program Sympozjum zakładał następujący układ: 13-14 lipca — przyjazd uczestników; 15 lipca — dzień referatowy; 16 lipca — objazd młynów wsch. Belgii i płn.-wsch. Francji; 17 lipca — dzień referatowy, wieczorem spotkanie plenarne i wybory nowych władz TIMS; 18 lipca — objazd młynów płn.-wsch. Belgii i płd-zach. Holandii; 19 lipca — wyjazd do młynów prowincji Limburg i zwiedzanie Muzeum Młynarstwa w Wachtebeke, po południu sesja referatowa, wieczorem oficjalne spotkanie pożegnalne z podsumowaniem Sympozjum; 20 lipca — wyjazd uczestników. Program ten zreali­ zowano w całości. Czas, jaki był przeznaczony do dyspozycji uczestników, poświęcono w połowie na prezentację referatów oraz na objazd młynów (po dwa i pół dnia). W sumie przedstawiono 28 referatów, przy czym wystąpienie referującego polegało na uzupełnieniu treści zawartej w referacie — z którym uczestnicy Sympozjum zapoznali się wcześniej — materiałem ilustracyjnym (przezroczami, filmem, planszami, mapami, etc.) oraz komentarzem. Prezentacja trwała nie dłużej niż 20 minut, po czym dalsze 10 minut przeznaczano na dyskusję. Ten rygor czasowy był konsekwentnie przestrzegany, również w trakcie wyjazdów w teren. Każdy z referatów wcześniej został zrecenzowany przez Andersa Jespersena (Dania), znanego molinologa, współzałożyciela TIMS. Jespersen prezentował swoje opinie, uwagi, a także materiał uzupełniający w trakcie dyskusji nad każdym referatem. 7 8 Chris Gibbings (Francja) zapoczątkował sesję referatową omówieniem młynów wodnych występujących w północnym Tyrolu, na pograniczu włosko-austriackim. Przedstawił środowisko geograficzne tego obszaru, trzy typy młynów ze względu na ich funkcję (przemiałowe-zbożowe, do cięcia drewna, do produkcji masła). W dalszej części autor omówił techniczny aspekt młynów przemiałowych w Tyrolu. Swoje wystąpienie zakończył wnioskami i postulatami 0 ochronę tych obiektów, z których wiele zbudowano w X I V i X V w. A. J. Ijzermann (Holandia) przedstawił wodny napęd młynów w regionie Vezuve, w central­ nej Holandii. Rozważania teoretyczne — odnoszące się do młynów zbożowych, papierniczych 1 olejowych — oparł na wstępnej analizie warunków geologicznych i hydrogeologicznych. W zakończeniu również postulował ochronę analizowanych obiektów, których — z wybudo­ wanych dwustu — ocalało tylko kilkanaście. Michael R. Organ (Anglia) przedstawił przemiałowe młyny lądowe i pływające, wyko­ rzystywane przez armie w trakcie kampanii wojennych. Przed omówieniem poszczególnych typów autor przedstawił strategiczne znaczenie młynów. Opierając się na bazie źródeł histo­ rycznych Organ stwierdził, iż już w czasie wyprawy Juliusza Cezara do Brytanii legiony transportowały tzw. młyny rzymskie. Również w fortyfikacjach — budowanych za czasów Hadriana — natknięto się na szczątki młynów wodnych. Drugi typ, ruchomy młyn przemiałowy montowany na wozie czterokołowym, stanowił wyposażenie wojsk hiszpańskiego generała Spinoli, w czasie jego kampanii do Niderlandów w 1606 r. Pływający typ młyna autor omawia na przykładzie wojny krymskiej. W 1855 r. wojska brytyjskie dysponowały dwoma okrętami - każdy o wyporności 600 ton — na pokładzie których zamontowano młyny prze­ miałowe. J. Kenneth Major (Anglia) podjął próbę syntetycznego ukazania budowy i wydajności 7 Polskę reprezentował Adam Szymański, z Pracowni Atlasu Etnograficznego I H K M PAN — Wrocław. Osoby uczestniczące w VI Symposium otrzymały przed przyjazdem do Gent kopie powielonych referatów. 8 �KRONIKA 225 15 małych młynów wodnych napędzających pompy. Jedyną funkcją tego urządzenia było przepompowywanie wody z obszarów niższych na położone wyżej. Inwentaryzacji wspom­ nianych młynów — pomp dokonano na terenie Wielkiej Brytanii, w okresie ostatnich 20 lat. Dawid H . Jones (Anglia) przeprowadził wszechstronną analizę czynników mających wpływ na pracę młyna wodnego. Swoje wywody oparł na badaniach zachowania się wody w mły­ nówce, w różnych warunkach klimatycznych. Całość referatu była bardzo teoretyczna. Śledze­ nie poszczególnych etapów tej rozprawy wymagało dobrego przygotowania z zakresu wyższej matematyki i fizyki. Walter Minchinton (Szkocja) zaprezentował młyny szkockie. Na podstawie materiałów źródłowych ustalił czas występowania pierwszych młynów na omawianym obszarze. Dokonał ich lokalizacji, ustali! funkcję i zasadę działania. Alan Stoyel (Anglia) na bazie swojego artykułu o typach kół wodnych — który opubli­ kował w Transactions IV Symposium — przedstawił sposoby odwadniania gruntów w Kornwalii, w okresie od X V I I do X I X w. Andre Gaucheron (Francja) omówił wpływ technicznej rewolucji przemysłowej — w poło­ wie X I X w. — na zmiany w technice przemiału poprzez wprowadzenie walców porcelanowych. W podsumowaniu autor załączył tabelę, która w układzie chronologicznym — począwszy od 1812 r. — ukazuje stopień zainteresowania badaczy i producentów tą innowacją. P. Herman Peel (Belgia) dokonal inwentaryzacji trzykondygnacyjnych zbożowych i olejo­ wych młynów wietrznych w zachodniej Flandrii. Opracowany materiał zawiera bardzo dokładne dane dotyczące historii każdego obiektu, wielkości poszczególnych elementów konstrukcyjnych, jak również rodzaju i stanu zachowania urządzeń wewnętrznych (przemiałowych i olejo­ wych). J. Nijhof de Knegt i D. H . Nijhof (Holandia) w pierwszym wystąpieniu zaprezentowali oryginalne w konstrukcji wiatraki-grzechotki, służące do odstraszania ptactwa. Urządzenia te znane były już w X V I I I w. na obszarach dzisiejszej Austrii i Jugosławii. W X I X i X X w. upowszechniły się w płd.-zach. Węgrzech. Spotykane są tam do dzisiaj na terenach, gdzie uprawia się winorośl. Autorzy wydzielili 4 typy tych interesujących urządzeń. Drugie wystąpienie — tej samej pary autorów — dotyczyło małych, węgierskich wiatraków gospodarczych. Uwzględnili oni w tym przypadku pochodzenie, budowę i funkcję obiektów. Thorkild Schieler (Dania) w trakcie pobytu w Syrii natknął się — w archiwum Instytutu Historii i Sztuki Arabskiej Uniwersytetu w Aleppo — na dokumentację XIII-wiecznych urządzeń służących do przepompowywania wody na akwedukty. Badacz przedstawił uzyskany materiał, po konsultacji z arabskimi specjalistami tego okresu, na VI Sympozjum. Jean Bruggeman (Francja) — restaurator i budowniczy młynów — dokonał w 1981 r. w Templeuve (płn.-zach. Francja), rekonstrukcji wiatraka wieżowego, zbudowanego w 1616 r. Na uwagę w tym typie zasługuje jego oryginalna konstrukcja, wraz z głowicą bowiem obracają się kondygnacje wewnątrz wiatraka, podczas gdy jego bryła jest nieruchoma. Bruggeman w swoim wystąpieniu zawarł historię obiektu oraz bardzo precyzyjnie zilustrował poszczególne etapy rekonstrukcji D. Gregory Jeane (USA) przebadał wodne młyny występujące w południowej części Stanów Zjednoczonych. Na podstawie typów charakterystycznych dla kontynentu europejskiego wydzielił młyny zbożowe i młyny-tartaki, przytoczył ich budowę i zastosowane urządzenia wewnętrzne. Anders Jespersen (Dania) rozpatrzył zastosowanie w duńskich młynach przemiałowych wietrznych i wodnych — urządzenia zwanego grubbe (ang.), które pełni tę samą funkcję, co złożenie kamieni, aczkolwiek jego budowa jest nieco inna. Badacz precyzyjnie określił obszary wystę­ powania tych urządzeń, sposoby podłączania, wydajność etc. Robert E . Nott (Anglia) przygotował historię i odbudowę wodnego młyna w Snettisham (Norfolk). We wprowadzeniu nawiązał do genezy młynów wodnych w Anglii, począwszy od roku 300 n.e. W dalszej części scharakteryzował środowisko hydrogeologiczne miejscowości, w której zlokalizowano obiekt, jego budowę, urządzenia wewnętrzne oraz ukazał proces rekonstrukcji. 15 - Etnografía Polska t. 31. z. 1 �226 KRONIKA Kenjiro Kawakami (Japonia) prowadzi badania nad sposobami wykorzystywania siły wody, w przeszłości i obecnie. W referacie przedstawił „młyn śrubowy", którego głównym elementem konstrukcyjnym jest śruba archimedesa. Urządzenie tego typu napędza stępy, które pełnią w tym przypadku funkcję cepów. Badacz stwierdził obecność — w latach od 1930 do 1940 — ok. 15000 urządzeń tego typu. J. Schoonhoven (Holandia) zaprezentował X V I I I i ХГХ -wieczne młyny prochowe, wystę­ pujące na obszarach Niderlandów. Autor dokonał ich podziału — ze względu na rodzaj zastoso­ wanego napędu — na ręczne, konne, wodne oraz — z uwagi na typ urządzenia przemiałowego — na młyny moździerzowe, stepowe, walcowe. Na trzech załączonych mapach zilustrował występowanie każdego z wymienionych typów. Boum Pyndiah (Dania) przedstawił dwa główne, XIX-wieczne ośrodki produkcji płótna wełnianego w Danii. Urządzenia zastosowane w procesie produkcji napędzane są siłą wody, za pomocą koła wodnego o dużej średnicy. Manufaktury w Rebstrup i Stampen prowadzą działalność produkcyjną do dzisiaj. Z płótna wyprodukowanego w tych małych fabrykach szyte są ubrania, koszule, obuwie domowe etc. Gerallt D. Nash (Anglia) dokonał historycznego ujęcia rozwoju młynów wietrznych w Walii, biorąc pod uwagę tło geograficzne i polityczne. Wyznaczył trzy okresy chronolo­ giczne, tj. od 1250 do 1400 г., od 1405 do 1730 г., od 1730 do 1835 г., przy czym granice tych okresów przyjął za przełomy rozwojowe. Claude Rivals (Francja) i Hermann Gleisberg (RFN) ukazali symbolikę młynów wietrznych, w obrazach malarstwa Pietera Bruegela. W swoich rozważaniach, dla analogii, uwzględnili również malarstwo mistrzów hiszpańskich i niemieckich. James G. O'Hara (RFN) przygotowuje, wraz z trzema innymi badaczami z Uniwersy­ tetu Hamburskiego, obszerne opracowanie pt. Historia młynów i mlynarstwa. W wystąpie­ niu nawiązał do koncepcji powstania pracy, jej układu, bazy źródłowej, bibliografii. Opu­ blikowanie tej pozycji przewiduje w roku 1987. Jose A. Garcia-Diego (Hiszpania) omówił referat Sekretarza Akademii Królewskiej w Madrycie, traktujący o młynach lub ich elementach konstrukcyjnych, występujących w hisz­ pańskich znakach herbowych. Nicolas Garcia Tapia (Hiszpania) na podstawie XVI-wiecznych materiałów archiwalnych opracował rozprawę o młynie wodnym zwanym „Regolfo". Podstawę źródłową stanowił manu­ skrypt Francisco Lobato z 1577 г., w którym przytoczone są dokładne opisy konstrukcyjne wraz z rysunkami. Tapia wykorzystuje również źródła późniejsze, potwierdzające m. in. import tego typu urządzenia do Francji. Carter Litchfield (USA) zainteresował się osiągnięciami dwóch budowniczych młynów. Hansa Christensena i Johna Arbo, Amerykanów niemieckiego pochodzenia. W połowie X V I I I w. wyżej wymienieni przybyli do Bethlehem (Pennsylvania), gdzie wybudowali m. in. duży kompleks młynów olejowych według niemieckiej technologii. Charles Howell (USA) zaprezentował wieżowy młyn wietrzny zbudowany według wzorów holenderskich w połowie X V I I I w. przez Nathana Wilburna. Autor przytacza szczegółowo historię, konstrukcję, wyposażenie i funkcję obecną wiatraka, który jest również muzeum in situ. Martin Watts (Anglia) zreferował zagadnienie wynalazków X V I I I i X I X w. w Anglii, które usprawniły pracę młynów wietrznych i wodnych. Szczególną uwagę poświęcił odśrodko­ wemu regulatorowi Jamesa Watta. Urządzenie to zdecydowanie wpłynęło na poprawę wydaj­ ności młynów. Adam Szymański (Polska) przedstawił systematykę młynów wietrznych występujących w X I X i X X w. w Polsce. Analizę typologiczną przeprowadził na bazie materiałów z badań terenowych, z archiwów placówek naukowych, skansenów, muzeów, z literatury i zbiorów prywatnych. W uzupełnieniu autor ukazał zróżnicowanie regionalne w występowaniu poszcze­ gólnych typów według Polskiego Atlasu Etnograficznego. Zaprezentowane wyżej referaty scharakteryzowano tu bardzo lapidarnie z uwagi na szczupłość miejsca. Należy podkreślić, iż przeszło 90% z nich uzupełniono rysunkami, rycinami, foto- �227 KRONIKA grafiami, mapami, wykresami, tabelami, zestawieniami, wykazami bibliograficznymi, etc. Wzbo­ gacone w ten sposób opracowania podkreślają olbrzymią różnorodność problematyki, jaką zajmują się molinolodzy. Sesje referatowe — jak wyżej wspomniano — uzupełniane byly wyjazdami do najbardziej interesujących młynów . Pierwszy zorganizowano do zachodniej Flandrii, do miejscowości Gistel (młyn wietrzny zbożowy i olejowy z X V I w.), Meulebeke (5-kondygnacyjny młyn wietrzny), Deerlijk (wieżowy, zbożowy i olejowy młyn wietrzny). W tym samym dniu zwiedzono 2 młyny wietrzne w płn.-wsch. Francji, w Villeneuve d'Ascq (unikalny XVIII-wieczny wiatrak olejowy) oraz w Templeuve, odrestaurowany przez J. Bruggemana . W drodze powrotnej wstąpiono do Moulbaíx (słupowy młyn wietrzny z 1614 г.), Mater (trzykondygnacyjny, słupo­ wy młyn wietrzny z X V I I w.), Welden (młyn wodny z X I I I w.), Huise (młyn wietrzny słupowy z X I I I w.). W trakcie następnego wyjazdu — do prowincji Brabancja — zwiedzono Retie (słupowy młyn wietrzny z 1794 г.), Balen (unikalny zbożowy i olejowy młyn wietrzny z X V I w.), Reppel (młyn wodny z karczmą wybudowany na początku X V I I I w.), Meeuwen (młyn wodny z X V I I w.), Opitter (przemiałowy młyn wietrzny z X V I I w.), Mol (wieżowy młyn wietrzny z XVIII w.), w trakcie remontu. Po stronie holenderskiej wstąpiono do Stramproy (przemiałowy młyn wodny z 1460 r.) i Arendonk (zbożowy i olejowy młyn wietrzny typu wieżowego z 1654 г.). Trzeci dzień objazdu — a właściwie jego przedobiednią część — przeznaczono na zwiedzanie dwóch wieżowych młynów wietrznych we wschodniej Flandrii oraz Muzeum Młynarstwa w Wachtebeke. Idea założenia tej placówki narodziła się w 1960 г., w 15 lat później przybrała ona osta­ teczny kształt. Obecnie muzeum mieści się w zaadaptowanym, zabytkowym pałacyku, do którego przylega rozległy teren z wystawionymi eksponatami naturalnej wielkości (złożenie kamieni przemiałowych, walce przemiałowe, koło młyńskie, itp.). W 3-kondygnacyjnym budynku parter przeznaczono na wyeksponowanie m. in. podświetlanych tablic, ilustrujących występo­ wanie młynów wietrznych i wodnych w pięciu prowincjach Belgii. W jednej z sal zbudowano makietę miejscowości Stekene (Ost Vlamse) z 1571 r. Odtworzono wiernie modele 25 młynów wietrznych — z końca X V I w., jak również zabudowania gospodarcze, lasy, grunty, drogi. W innych salach wyeksponowano modele młynów wietrznych, wodnych, zwierzęcych, ręcznych w skalach 1:10, 1:20, 1:40. W pomieszczeniach drugiego piętra zgromadzono publikacje molinologiczne, plakaty, informacje historyczne, serwisy fotograficzne, etc. Interesująco przedsta­ wiono na planszach zasadę działania każdego typu młyna występującego na obszarze Belgii, z uwzględnieniem procesu produkcyjnego. Trzecią kondygnację przeznaczono na wystawę prac malarskich i grafiki, nawiązujących tematycznie do młynarstwa. Naturalnie ta krótka informacja o muzeum w Wachtebeke nie odzwierciedla w pełni rangi i poziomu meryto­ rycznego ekspozycji. Dlatego też warto zaznaczyć, iż placówka ta uważana jest przez specjalistów-molinologów za jedną z najlepiej zorganizowanych tego typu w świecie. W trzecim dniu Konferencji w godzinach wieczornych odbyło się spotkanie plenarne członków TIMS. Odczytano sprawozdanie z działalności Towarzystwa za lata 1981-1985. Poparto wniosek Prezydium TIMS o wstąpienie do Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM) oraz do Międzynarodowej Rady Zabytków i Zespołów Zabytkowych (ICOMS). funkcjonują­ cych w ramach UNESCO. Wybrano nowe władze TIMS. Przedstawiciel Międzynarodowego Komitetu dla Organizowania Sympozji Molinologicznych zaproponował Hiszpanię jako miejsce następnego V I I Międzynarodowego Sympozjum Molinologicznego w 1989 r. Na zakończenie należy podkreślić sprawną organizację i znakomite warunki lokalowo-bytowe, w jakich odbywało się Sympozjum. Obrady prowadzono w języku angielskim, nato­ miast wszelkie informacje — również w trakcie objazdów młynów - przekazywano także w języku francuskim i niemieckim. Sesje referatowe odbywały się w mniejszej z dwóch sal konferen4 10 ' Należy podkreślić fakt, iż wszystkie zwiedzane obiekty są czynne, a uzyskane produkty sprzedawane są częstokroć za cenę kilkakrotnie wyższą od rynkowej. Porównaj część omawiającą referaty VI Sympozjum Molinologicznego. 1 0 �228 KRONIKA cyjnych, nagłośnionej i wyposażonej w ekrany, rzutniki, projektory, system video i komputer. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż wszystkie wyszczególnione wyżej środki audiowizualne wykorzystywano przy referowaniu poszczególnych tematów, jak również w późnych, wieczornych prezentacjach filmów, zapisów komputerowych czy przezroczy. Równolegle, w trakcie sesji referatowych prowadzono ciągłą sprzedaż i wymianę publikacji molinologicznych, pamiątkowych znaczków, krawatów z emblematem Towarzystwa, etc. Do dyspozycji uczestników Sympozjum oddano wysokiej klasy sprzęt poligraficzny, umożliwiający powielanie materiałów. VI Międzynarodowe Sympozjum Molinologiczne pozwoliło zapoznać się z najnowszymi osiągnięciami tej młodej dyscypliny, jaką jest molinologia w Europie, w szczególności zaś z prowadzonymi aktualnie badaniami w krajach Ameryki Północnej i Azji. Dalsze prace — w ramach The International Molinological Society — zostaną ukierunkowane również na prze­ badanie Europy Wschodniej, a wystąpienie niżej podpisanego zapoczątkowało ten proces. Adam Szymański R O L A K O B I E T Y W RÓŻNYCH K U L T U R A C H . PANNA MŁODA: K O C H A N A , KUPIONA, WYMIENIONA I PORWANA Wystawa Rautenstrauch-Joest-Museum für Volkerkunde w Kolonii zajmuje dwa piętra olbrzymiej hali wystaw czasowych i została przygotowana zbiorowym wysiłkiem całego zespołu specjalistów w postaci 32 małych ekspozacji złożonych z eksponatów wypożyczonych z muzeów wszystkich niemal krajów zachodniej i południowej Europy, Stanów Zjednoczonych oraz ze zbiorów prywatnych. Organizując tę wystawę postawiono sobie niezmiernie trudne zadanie przedstawienia zagadnienia z zakresu historii mentalności za pomocą przedmiotów należących do tzw. kultury materialnej. Organizatorom wystawy chodziło o ukazanie warunków, w jakich zawierano związek małżeński w różnych kulturach świata, rzutujących na rolę i pozycję kobiety w dalszym jej życiu. W nowoczesnym muzealnictwie kładzie się coraz większy nacisk na wizualne przedstawienie złożonych zagadnień, wykraczając poza tradycyjny przekaz informacji artystycznych czy technicznych. Zrozumienie głównych założeń organizatorów miały ułatwiać widzowi liczne napisy i katalogi. Trzy pierwsze ekspozycje ukazywały wesela u ludów łowieckich i zbierackich. Są to: Indianie z Ameryki Północnej, ze świętem „Potlatch", oraz Buszmeni i Eskimosi z zachodniej Grenlandii. Wesela chłopskie ukazano na przykładach Indian znad Amazonki, wyspy Skyros w Grecji, domu dziedziczonego przez kobietę w zachodniej części Sumatry w Indonezji, obyczajów kobiet na Nowej Gwinei i wozu z posagiem chłopki niemieckiej. W zespole zagadnień tradycyjnych kultur miejskich przedstawiono przechodzenie panny młodej z rąk ojca do męża w północnym Afganistanie, różne typy haremów od władców z dynastii Achemenidów (700-330 p.n.e.) do tureckich, wesele książąt w Gudżaracie w północnych Indiach, zawieranie małżeństw u Żydów i kontrakly ślubne w Maroku, .lako przejściowe zwyczaje określono rodzaj aukcji niezamężnych kobiet w Nadrenii około 1500 r. czy haftowanych rękawiczek stanowiących symbol zamążpójścia w Niderlandach XVI i XVII w. W dalszej części ekspozycji powrócono do zwyczajów weselnych różnych grup nomadów, jak np. rytualne znieważanie panny młodej przez grupę kobiet u Masajów we wschodniej Afryce, kupowanie jej u Beduinów, zaręczania dzieci u Indian w północno-zachodniej Amery­ ce, budowanie nowej jurty u Mongołów i wreszcie lokowanie majątku w klejnotach żony w Turkmenii. Przegląd ten kończy ukazanie zmienności zwyczajów weselnych w Japonii, Chinach, Turcji i Niemczech w związku z wymogami nowoczesnego życia. Mody weselne są odbiciem społecznej rzeczywistości, co starano się pokazać na przykładzie różnych sukni panny młodej w kilku okresach z europejskiej historii ubiorów. Ukazano także śluby zakonne, niechęć do zawierania kontraktów małżeńskich w wysoko uprzemysłowionych krajach. Na zakończenie wystawy podano obrazy małżonek starożytnego Egiptu. Grecji i Rzymu. �229 KRONIKA To wyliczenie tematyki wystawy ukazuje trudności w jej odbiorze. Porządek scen zależał w pewnym stopniu od możliwości ekspozycyjnych. Stąd po części wynikło przedstawianie noma­ dów po kulturach miejskich czy starożytności po sukniach weselnych ostatnich dwóch stuleci. Poszczególne zagadnienia starano się przedstawić w postaci uteatralizowanych scen z bardzo starannie opracowanymi szczegółami kostiumologicznymi czy elementami wyposażenia wnętrz. Jednakże nawet najlepiej przygotowane scenki nie mogły oddać przekazywanych informacji z zakresu historii mentalności różnych społeczeństw. Dlatego też obok scenek znalazły się dość duże teksty opublikowane także w dwóch typach katalogów. Tam też podano wiele statystyk dotyczących zawierania małżeństw i informacji o rozmiarach wymaganych posagów. Informacje te jednak mają niewielkie szanse trafienia do przeciętnego widza odbierającego raczej egzotyczne dla niego ubiory czy w najlepszym wypadku zwyczaje weselne. Tak więc tę próbę przekazania w formie wystawy treści z zakresu kultury duchowej czy społecznej można uznać za bardzo interesującą, ale w sumie niezupełnie udaną. Może bardziej staro­ świeckie ujęcie ukazujące same podstawowe zwyczaje i ubiory weselne u różnych ludów miałoby większą wartość popularyzatorską? Jednakże opisane powyżej ujęcie zagadnienia wiąże się ściśle z rozpowszechnionym tak w R F N , jak w innych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych zwyczajem rezygnowania z jakiejkolwiek rejestracji stosunku dwóch partnerów mieszkających razem latami i wychowujących nieraz kilkoro dzieci. W R F N i w Stanach Zjednoczonych mieszka w ten sposób ok, 25% par typu małżeńskiego, a w Szwecji liczba ta dochodzi do 44% . Stanowi to problem społeczny i zorganizowanie wystawy przedstawia­ jącej panny młode jest z nim pośrednio związane. l Irena Turnau WŁÓKIENNICTWO I N D O N E Z Y J S K I E J A K O D R O G A D O BOGÓW I PRZODKÓW. WYSTAWA R A U T E N S T R A U C H - J O E S T - M U S E U M W K O L O N I I , 1984-1985 Na olbrzymiej wystawie tkanin i innych wyrobów włókienniczych, zorganizowanej w kolońskim muzeum etnograficznym, ukazano zbiory Nadrenii, Westfalii z uzupełnieniami z Ho­ landii i konsultacją specjalistów z Indonezji. Kraj ten zawsze interesował specjalistów nie­ mieckich i zbiory te należą do najbogatszych w Europie. Zestawiono 758 szczegółowo opraco­ wanych zabytków'. Głównymi organizatorami wystawy byli dyrektorzy muzeum etnograficz­ nego Gisela Volger i Muzeum Włókienniczego w Krefeld Carl-Wolfgang Schumann, a przy opracowaniu katalogowym współpracowała m. in. Brigitte Khan Majlis. Szeroko pomyślana wystawa związana była z konferencją na ten sam temat. Miała ona na celu tak opraco­ wanie naukowe, jak i popularyzację wspaniałego dorobku artystycznego tkactwa i technik drukarskich Indonezji. Skrócona wersja katalogu ukazuje główne techniki zdobnicze i podsta­ wowe podziały regionalne związane z wyspiarskim charakterem kraju . Tytuł wystawy wiąże się z wierzeniami kształtującymi rozwiązania zdobnicze występu­ jące zwłaszcza w tkaninach zdobionych techniką batiku i ikatu. Nazwy batikarskich deseni nieraz miały znaczenie magiczne przenoszone na użytkownika tkaniny. Ornament wykonany techniką batiku był także rodzajem znaku wzbudzającym określone uczucia i treści, można też było w nim rozpoznać pochodzenie i rangę społeczną właściciela. Teraz europejscy 2 1 Die Br aul. Geliebl — verkauft — getauscht — geraubl. Zur Rolle der Frau im Kulturvergleich. Führer zur Ausstellung des Rautenstrauch-Joest-Museums für Vólkerkunde in der Josef-Haubrich-Kunsthalle Koln, Koln 1985, s. 130-135. Brigitte K h a n Majlis, Indonesische Textilien. Wege zu Góttern und Ahnen. Bestanskatalog der Museen in Nordrhein-Westfalen, Etimológica, Neue Folgę, t. 10, Koln 1984. Indonesische Textilien. Wege zu Góttern und Ahnen, Kurzführer zu einer Ausstellung. Rautenstrauch-Joest-Museum fur Vólkerkunde, Koln 1984. 1 2 �230 KRONIKA specjaliści dostrzegali już tylko zadziwiającą różnorodność stylów, barwnych zestawień i skompli­ kowanie motywów. Opisywana wystawa miała za zadanie przybliżenie szczególnych treści ornamentalnych europejskiemu widzowi. Starannie rozróżniano przy tym wyroby pochodzące z ponad 20 wysp. Największe z nich, jak Sumatra, Jawa, Borneo i Celebes, posiadały stroje i odrębne rozwiązania zdobnicze zaznaczające się w kilku (do siedmiu) regionach. Dla większości z nich na wystawie wyróżniono świąteczny, codzienny i obrzędowy ubiór mężczyzn i kobiet, stroje wojowników, ubiory o znaczeniu symbolicznym. Ukazano także stosowane najczęściej rozwiązania ornamentacyjne, głównie uzyskiwane technikami batiku i ikatu, a także inne techniki włókiennicze, jak sprang, koronkarstwo, hafciarstwo oraz rozwiązania pasamoniczne i plecionkarskie. Nie udało się ukazać zabytków starszych niż z ubiegłego stulecia, chociaż tradycje rozwiązań zdobniczych i kostiumologicznych są znacznie dawniejsze. Starannie skatalogowany zestaw znacznej liczby zabytków ilustruje olbrzymie zróżnicowa­ nie regionalne pomiędzy położonymi nieraz obok siebie wyspami, dotyczące m. in. użytko­ wania drapowanych i szytych ubiorów oraz typów ornamentu. Ukazano zarazem wpływy hinduskie, chińskie i europejskie z różnych okresów. Nie dla wszystkich wysp udalo się zgromadzić stroje i tkaniny, przedstawiające różne okoliczności życia mieszkańców. Zaprezento­ wano jednak komplety strojów orszaku weselnego i uroczystości pogrzebowe z niektórych wysp. Wystawa ta, wraz ze szczegółowym katalogiem zaopatrzonym w fotografię każdego eksponatu, stanowi ważny wkład w historię i współczesność włókiennictwa indonezyjskiego. Bez uwzględnienia tego faktu nie można sobie wyobrazić dalszej pracy nad tą tematyką. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36af1abdef38d3592f5a53b4516ff0bd.pdf 394023c922b7e02a3bbf651e6fd6a716 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1290 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1191 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.219-226 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 W ROCZNICĘ ŚMIERCI PROF. 5 marca 1986 DR. T A D E U S Z A r. minęło dwadzieścia lat od MILEWSKIEGO dnia śmierci prof. Tadeusza Milewskiego 1 (1906-1966), wybitnego j ę z y k o z n a w c y , w okresie powojennym silnie z w i ą z a n e g o ze środowi­ skiem etnograficznym. Te związki, poniekąd naturalne — jeśli zważyć, jak wiele łączy j ę z y k o z n a w ­ stwo ogólne i etnografię p o w s z e c h n ą 2 — miały jednak charakter bardziej osobisty, co znalazło wyraz m. in. w pełnieniu w latach 1963-1966 funkcji prezesa krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Miały one ponadto swój specjalny, dodatkowy wymiar, którym było zainteresowanie już nie tylko j ę z y k a m i , ale także kulturą i dziejami Indian, przede 3 wszystkim z obszaru Mezoameryki, szczególnie intensywne w kilkunastu ostatnich latach ż y c i a . Wiele prac z tego zakresu opublikowanych zostało w czasopismach etnograficznych. Nie był to więc przypadek, że o k o l i c z n o ś c i o w a sesja p o ś w i ę c o n a osobie i dziełu Tadeusza Milewskiego zorganizowana została przez ś r o d o w i s k o etnograficzne. Odbyła się ona w Krakowie 5 marca 1986 r. podczas w s p ó l n e g o posiedzenia Komisji Etnograficznej pod przewodnictwem prof. dr. Romana Reinfussa, oraz Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, którego prezesem jest mgr Aleksandra Tyszkowa. Prócz etnografów w sesji uczestni­ czyli j ę z y k o z n a w c y i oriehtaliści. D o udziału w sesji zaproszono r ó w n i e ż osoby spoza K r a ­ kowa zajmujące się problematyką zbliżoną do tej, którą p o d e j m o w a ł prof. Tadeusz Milewski. Uroczyste posiedzenie rozpoczęło w Krakowie przy ul. Sławkowskiej się 17, o godz. 17 w sali gmachu gdzie zebrani mieli też Polskiej okazję Akademii obejrzeć wystawę wybranych publikacji Tadeusza Milewskiego, obrazującą główne nurty jego prac badawczych. Otwarcia sesji d o k o n a ł a prof, dr Jadwiga Klimaszewska (w zastępstwie prof. dr. R . Rein­ fussa, który z przyczyn obiektywnych przybył nieco później). Następnie mgr Aleksandra Tyszkowa przypominała związki prof. Т. Milewskiego z krakowskim Oddziałem P T L . Poinfor­ mowała też zgromadzonych, że uczonego, a w dniu 6 marca 4 marca specjalna w kościele Św. delegacja Anny złożyła kwiaty odprawiona będzie na grobie msza w intencji zmarłego. Naukowy program posiedzenia przewidywał dwa referaty. Oba przygotowane zotały przez ludzi, którzy i mieli m o ż n o ś ć seminariach, 1 znać współpracować Por. J . K u r y ł o w i c z , z Tadeusza nim Milewski Tadeusz Milewski, Prace prof. Т. Milewskiego Pierwszym ogólnego (w tym Etnologiczne śladem uczestniczyć w jego zaineresowania. [w:] Polski „Lud", t. 51: 1966 (1967), cz. słownik referat, biograficzny, Kuraszkiewicz, 1, s. 222-225; J . indoeuropejskiego wykładach Pierwszy 1976, t. X X I / 2 , 89, s. 214-216; W. z zakresu językoznawstwa Posnaniensis", t. 12/13: 1968, 2 podobne Tadeusz (¡906-1966), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Prof. dr Milewskiego, i dzielić Safarewicz, i ogólnego, „Lingua s. 223-227. tych z w i ą z k ó w jest fakt Atlasu lingwistycznego języków wydawanej przez P T L pod opublikowania świata) red. E. Zarysu językoznawstwa jako pierwszego tomu serii Frankowskiego i J. Gajka (w Prace latach 1947-1948). 3 Por. A . K o w a l s k a - L e w i c k a , światowej, „Lud", t. 46: 1961, s. Zainteresowania amerykanistyczne 434-437; A. w Polsce po II wojnie Kowalska-Lewicka, 1906-1966, „Etnografia Polska", t. X I I : 1968, s. 359-361. Tadeusz Milewski �220 KRONIKA pt. „ D o r o b e k językoznawczy prof. dr. Tadeusza Milewskiego", wygłosi) doc. dr hab. Leszek Bednarczuk. j ę z y k o z n a w c a . Przedstawił on pokrótce życiorys i drogę naukową uczonego, a następnie wyczerpująco scharakteryzował kolejne etapy rozwoju jego zainteresowań naukowych. M ó w c a podkreślił, iż prof. Milewski wniósł wkład do wszystkich niemal dziedzin j ę z y k o z n a w ­ stwa, zwłaszcza indoeuropejskiego oraz indoamerykańskiego. Wskazał rosnące zainteresowanie wieloma pracami uczonego, głównie dotyczącymi typologii j ę z y k ó w , przejawiające się m. in. 4 w tłumaczeniu ich na języki obce . językoznawstwa ogólnego, W kręgu nauki polskiej takie opracowania, jak Zarys były i pozostały pracami pionierskimi. Kolejny referat, pt. „Azjatyckie paralele niektórych zjawisk kulturowych i j ę z y k o w y c h przedkolumbijskiego Meksyku w oświetleniu prof. Tadeusza Milewskiego", przedstawił doc. dr hab. Tadeusz Marszewski, orientalista. Autor przypomniał, że zainteresowanie cywilizacją Mezoameryki i specjalnie kulturą aztecką rodziło się w latach pięćdziesiątych w konsekwencji badań nad językami Indian p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i c h . M i a ł o ono jednak charakter trwały i dogłębny. M ó w c a skoncentrował się na prezentacji oryginalnych badań Tadeusza Milewskiego nad antro­ ponimią aztecką i indoeuropejską. których wyniki stanowiły podstawę do ogólniejszych w n i o s k ó w dotyczących ewentualnych kontaktów między Nowym i Starym Światem, a także pochodzenia ludności Po obu Ameryki'. referatach glos zabrał były dwie sfery działalności Przedmiotem krótkiego prof. Tadeusza Milewskiego: przekłady piszący te słowa. z języka wystąpienia náhuatl na polski oraz działalność organizatorska. Podkreślona została pionierska rola uczonego w bada­ niach nad kulturą Tadeusz i dziejami l u d ó w Milewski był pierwszym Nahua w Polsce, tym litera­ został w „Biuletynie Dwie najważniejsze systémes anthroponimiąues tenże, Pochodzenie Polska", t. prace z tego zakresu to: azteąues ludności et indoeuropeéns, Ameryki 10: 1966, s. 253-279. uwzględnione zostały Polskiego T o ­ t. 26: 1968, s. 219-232. Nie jest to wykaz kompletny, szereg prac zostało wznowionych lub wydanych w przekładach 5 był Przypomniano ponadto, że dzięki inicjatywie prof. Milew- Wykaz publikacji T . Milewskiego zamieszczony warzystwa J ę z y k o z n a w c z e g o " , który iż tłumaczyć z oryginału źródłowe teksty azteckie, nie pozbawione przy tym w a l o r ó w 4 badaczem, pamięci, stanie 6 jedynym bardziej godna w ckich i o g ó l n o h u m a n i s t y c z n y c h . i jak dotąd T. gdyż w latach późniejszych. M i l e w s k i , La comparaison des „Onomastica", t. 5: 1959, z. 1, s. 119-176; przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, „Etnografia Wszystkie publikacje T . Milewskiego dotyczące Meksyku w Bibliografii polskiej literatury latynoameryk-anistycznej opracowanej przez R . Schnepfa i K . Smolanę i wydanej staraniem Biblioteki Narodowej w Warszawie w 1978 r. 6 Por. A z t e k - A n o n im, Zdobycie Wrocław—Kraków tłumaczenie X I I księgi franciszkanina (t. 46: 1960 Meksyku, przetłumaczył i opracował Tadeusz Milewski, 1959 (Biblioteka Narodowa, Seria tzw. Kodeksu Florentyńskiego, Bernardino de Sahagún (1961), s. 437-440) II, Nr 116). Praca ta, zawierająca tj. materiałów zgromadzonych przez w 2 poł. X V I w., recenzowana była przez R . H . Noconia. Nie spotkała w z większym zainteresowaniem środowiska etnograficznego, jak m o ż n a uwagi K . M o s z y ń s k i e g o , w trakcie tłumaczenia, dzięki kontaktom pracy Człowiek. 1958. s. który treść dzieła jeszcze z T . Milewskim. Otóż Wstęp dzieło ciekawy pod względem omawiając do etnografii powszechnej 138) K . Moszyński m. in. ogromne znał wymienia wśród B. de Sahagúna sądzić na dzieje etnografii i etnologii etnograficznym, tłumaczy z. historiografii w poznanie dziejów podboju „Fragment z oryginału Ameryki, zapewne w swej (Wrocław— Kraków— Warszawa wiedzy tegoż dzieła, prof. Т. „Etnografia w X V I w. niestety mało Milewski". Pewną zmianę p o g l ą d ó w na ten temat sygnalizował artykuł M . P o s e r n - Z i e l i ń s k i e j , skiej podstawie i etnologii zdobyczy etnograficznej i dodaje: „Ludzie" się chyba jednak Wkład Polska", t. indiań­ 13: 1969, 1, s. 243-263. Niewątpliwie, ocena zawartości przetłumaczonej przez T . Milewskiego re­ lacji indiańskiej antropologii). zależy od sposobu rozumienia przedmiotu Znacznie mniej kontrowersyjny, jeśli chodzi i celów o „aspekt etnografii (etnologii, etnograficzny", jest �221 KRONIKA skiego w 1963 r. o d b y ł o się w Krakowie I O g ó l n o p o l s k i e kontynuowane w latach późniejszych Seminarium Amerykanistyczne, w Poznaniu pod nazwą Etnograficznych Seminariów Amerykanistycznych. Odegrał on także aktywną rolę w p o w o ł a n i u w 1965 r. sekcji amerykanistycznej przy Zarządzie G ł ó w n y m Sesję z a k o ń c z y ł o parę 7 PTL . osobistych wspomnień, w których mówiono o zafascynowaniu Tadeusza Milewskiego kulturą aztecką i z a a n g a ż o w a n i u w pracy translatorskiej. przypomniano wykorzystanie jego przekładów w przedstawieniach Teatru Rapsodycznego, wskazywano na aktyw­ ność naukową funkcji prezesa. przez środowisko naukowe nie od rzeczy będzie wspomnieć, iż rocznica śmierci prof. Tadeusza Milewskiego uczczona została Na krakowskiego także przez grupę studentów Ameryki ta Oddziału P T L w czasie zakończenie tej notatki z sesji zorganizowanej Uniwersytetu sesję przezeń Warszawskiego, skupioną przy Katedrze Etnologii i Antropologii /organizowała pełnienia popularnonaukową pod Kultury. nazwą W dniu ..Kultura w Kole Antropologii 15 marca 1986 r. grupa indiańskich społeczności Meksyku", d e d y k o w a n ą pamięci Tadeusza Milewskiego — meksykanisty. Podczas sesji wygło­ szony został referat omawiający wkład uczonego w poznanie i przybliżenie Polakom kultury azteckiej. Ryszard PIENIĘŻNIEŃSKIE SPOTKANIA Z R E L I G I A M I - Tomicki DNI J U D A I S T Y C Z N E W ramach Pieniężnieriskich Spotkań z Religiami odbyły się w dniach 16 i 17 kwietnia 1 1986 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów Dni Judaistyczne . kowość tego spotkania polegała na tym, że korzenie Kościoła katolickiego tkwią Wyjąt­ głęboko w religii judaistycznej. G ł ó w n y m i organizatorami D n i Judaistycznych byli: z ramienia Seminarium w Pieniężnie ks. E . Śliwka, dyrektor Muzeum, oraz ze strony żydowskiej — państwo M . i S. Krajewscy z Warszawy. Już długo przed sympozjum napływały zgłoszenia osób chętnych do udziału w nim i zainteresowanych tą problematyką. Ostatecznie w spotkaniu, poza mieszkańcami seminarium, wzięło udział blisko 140 osób, c h o ć zgłoszeń było o wiele więcej. Dni Judaistyczne rozpoczęła msza św. koncelebrowana, którą odprawił ks. bp E . Piszcz, przewodniczący Komisji Misyjnej Episkopatu Polski, administrator apostolski diecezji warmiń­ skiej. K s . biskup d o k o n a ł także otwarcia okolicznościowej wystawy obrazującej życie religijne w y z n a w c ó w mozaizmu. zorganizowanej dzięki pomocy Muzeum Ż y d o w s k i e g o storycznego Instytutu Hi­ w Warszawie i Muzeum Synagogi w Tykocinie. Zebrano na niej m. in. przed­ mioty używane w czasie świąt żydowskich, takich j a k : szabat. Nowy Rok, D z i e ń Pojednania, Pascha oraz przedmioty kultu używane w synagogach. Obok tego zaprezentowano malarstwo. drugi fragment ckich, por. T. M i l e w s k i , Kodeksu Florentyńskiego przełożony Wyprawy kupców na polski, azteckich a dotyczący na przełomie XV czenie tekstu ź r ó d ł o w e g o . Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska). kupców i XVI azte­ w. (Tłuma­ „Etnografia Polska", t. X I I : 1968. s. 362-395. 7 Por. T . Oddział Milewski, / Polskiego Seminarium amerykanistyczne Towarzystwa Ludoznawczego, M . P a r a d o w s k a , / / Etnograficzne Seminarium zorganizowane przez Krakowski „Lud", t. 50: 1964-65 (1966). cz. 2, s. 772-773: Amerykanistyczne, Poznań 2-4 IV 1965, „Etno­ grafia Polska", t. X : 1966, s. 492-493. 1 W roku 1985 miało miejsce pierwsze tego typu spotkanie z religiami niechrześcijań­ skimi, p o ś w i ę c o n e wyznawcom islamu. Informację o tym spotkaniu zamieściliśmy w „Etnografii Polskiej", t. X X X I : 1987. г. I. �222 KRONIKA Fot. 1. W czasie obrad Fol. J. Roszyński SVD Po krótkiej przerwie r o z p o c z ę t o obrady. Licznie zebranych gości i gospodarzy, nich braci i W Żydów, przedstawicieli kleryków z kilku swym wystąpieniu charakter dialogu diecezji środowisk i seminariów zachęcił i odbywało wszystkich naukowych, zakonnych, uczestników się w atmosferze studentów, powitał do tego, wzajemnego wśród dziennikarzy, ks. dr aby to księży E . Śliwka SVD. spotkanie miało zrozumienia i poszanowania przekonań innych. Nawiązując do uchwał Soboru Watykańskiego I I stwierdził on wyjątkowość tego spotkania na drodze poszukiwania właściwych rozwiązań problemów współczesnego człowieka. Pierwszym prelegentem był ks. mgr lic. M. Magda S V D , wykładowca Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. „ W kierunku dialogu judeo-chrześcijańskiego", to tytuł jego wystąpienia. Ukazując szansę dialogu między religiami mówca przedstawił w i e l o w i e k o w ą historię s t o s u n k ó w , jakie p a n o w a ł y między wyznawcami chrześcijań­ stwa i judaizmu. Stwierdził, że dialog powinien być środkiem apostolstwa, narzędziem jed­ nania u m y s ł ó w i nie m o ż e być w żadnym wypadku taktyczną grą p r o w a d z ą c ą w k o ń c o w e j fazie do konwersji. Na tej bazie przedstawiona została problematyka antysemityzmu, która wzbudziła d o ś ć burzliwą dyskusję. W dalszej części wystąpienia m ó w c a przedstawił elementy łączące chrześcijan i Ż y d ó w , wśród nich: wiara w jednego Boga, modlitwa, nadzieja, moral­ ność. Dowodem na zbliżenie są rozliczne komisje mieszane chrześcijańsko-żydowskie, spotkania Jana Pawła I I podczas jego podróży apostolskich z wyznawcami mozaizmu. a ostatnio 13 I V 1986 r. pierwsza od d w ó c h tysięcy lat wizyta głowy K o ś c i o ł a katolickiego w synagodze żydowskiej w Rzymie (i w świecie w ogóle). Kolejny wykład przedstawił ks. dr B. Wodecki S V D , w y k ł a d o w c a Katolickiej w Warszawie i Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Akademii Teologii Mówił o poglądach religijnych judaizmu, jego genezie, etapach kształtowania się, doktrynie i jej zasadniczym zrębie. i literatury sapiencjalnej. Podkreślił znaczenie etyki, a w niej rolę czasu poświęcił założeniom doktrynalnym Talmudu. Tory Sporo �223 KRONIKA T e n sam problem, ale od strony judaistycznej, przedstawi) dr S. Krajewski z Warszawy, w referacie pt. „Trzy filary judaizmu". Te filary to: Tora, służba Boża, dawniej ofiarnicza, dzisiaj ofiara serc, czyli modlitwa, oraz dobre uczynki, czyli etyka. Są to zarazem środki do osiągnięcia trzech c e l ó w : sprawiedliwości, prawdy i pokoju. Sesję przedpołudniową prowadził imam mgr Taha Zuk z Warszawy, jeden z głównych organizatorów ubiegłorocznej sesji muzułmańskiej w Pieniężnie. W części p o p o ł u d n i o w e j , którą r o z p o c z ę t o modlitwą, przedstawicieli obu religii — zostały wygłoszone trzy referaty: Z . Targielski z Żydowskiego Instytutu Historycznego w War­ szawie o m ó w i ł elementy s k ł a d o w e żydowskiej modlitwy porannej, mgr K . Gebert z Warszawy zaprezentował liturgię d o m o w ą szabatu, dnia, na który czeka się cały tydzień, dnia, który — jak powiedział — jest dla Izraelity świątynią w czasie. Ostatnie w tym dniu było wystąpienie dr A . Żuk z U M C S w Lublinie na temat głównych idei chasydyzmu. Istota tego kierunku religii judaistycznej p o w s t a ł e g o w X V I I w. na Podolu polega na przekształcaniu głównych idei mozaizmu na kategorie wewnętrzne. Chasydyzm i wyrosły z niego cadykizm kładzie nacisk i smutku: radości Boga, by później na rolę religii serca. Wypływa stąd szczególna teoria radości jako podstawowej wartości życia i smutku, czyli czasu odsunięcia się od jeszcze bardziej się do Niego zbliżyć. Obrady prowadziła doc. dr hab. B. Bazielich, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zakończenie pierwszego dnia w godzinach wieczornych odbył się przegląd filmów judaistycznych. D o t y c z y ł y one p o m n i k ó w kultury Ż y d ó w polskich oraz martyrologii Narodu Wybranego w okresie I I wojny światowej. Drugi dzień spotkania z judaizmem, podobnie jak poprzedni, r o z p o c z ę t o m s z ą św. kon­ celebrowaną pod przewodnictwem prowincjała ks. dr. K . Kelera S V D . Obradom tego dnia w części przedpołudniowej przewodniczył dr S. Krajewski, a po p o ł u d n i u doc. dr hab. E . Pie­ traszek, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. �224 KRONIKA �225 KRONIKA Fot. 5. Podczas przerwy w obradach Fot. .1. Kaszyński SVD Pierwszy referat, pt. „ S t a n o w i s k o prawne ludności żydowskiej w Rzeczypospolitej Polskiej od X V do X V I I I w.", wygłosił dr A . Leszczyński, adiunkt Ż y d o w s k i e g o Instytutu Historycz­ nego w Warszawie. Drugi referat prof. M . Horna, również pracownika naukowego Ż y d o w ­ skiego Instytutu Historycznego w Warszawie, dotyczył kultury umysłowej Ż y d ó w w dawnej Polsce. Oba wystąpienia bardzo dobitnie uzmysłowiły słuchaczom, że stosunki Ż y d ó w z lud­ nością polską antagonizmów, nie układały nienawiści się pomyślnie. Dzieje bowiem znają przykłady z obu stron. Polska jednak była jedynym wzajemnych krajem europejskim, z którego Ż y d ó w nie wypędzano, c h o ć ich sytuacja społeczno-prawna była mocno skompli­ kowana. Trochę refleksji filozoficznej dostarczyły uczestnikom sesji dwa następne referaty: dr A . Żuk na temat mesjanizmu ż y d o w s k i e g o i polskiego oraz dr. B. K o s a z Warszawy na temat kabały — tajemnej nauki i mistyki żydowskiej. Mesjanizm, tak charakterystyczny dla polskiego romantyzmu, stanowi — zdaniem gentki — interpretację filozoficzną mesjanizmu żydowskiego, głównie w religii. C o zaś tyczy kabały, odbicie który swoje oparcie prele­ znajduje w niej znalazła mistyka religijna judaizmu. Kabaliści twierdzili, że świat materialny jest tylko odbiciem boskiego świata idei, i m e t o d ą czysto spekulatywną wyodrębnili aż 10 sęfirot — p r o m i e n i o w a ń światła boskiego pomiędzy światem z m y s ł o w y m a Bogiem. Okrasą drugiego dnia był wykład M . Krajewskiej, artysty-plastyka, na temat symboliki cmentarzy ż y d o w s k i c h , ilustrowany zestawem przezroczy. C z ę s t o zapomniane, w większości zniszczone cmentarze żydowskie, to skarbiec i świadek kwitnącej niegdyś kultury żydowskiej na ziemiach polskich. Maceby nagrobne, architektonicznej, ż y w c e m przeniesionej to zabytki z żydowskich efekt jej kilkuletnich badań, p o s z u k i w a ń sztuki zdobniczej i kamieniarskiej, synagog. Wykład M . Krajewskiej, i działalności w Społecznym Komitecie to Ochrony Cmentarzy Ż y d o w s k i c h . W trakcie obrad pierwszego oraz drugiego dnia toczyła się dość dyskusja. Najwięcej kontrowersji wzbudził problem antysemityzmu. 15 - Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2 burzliwa i gorąca Balast przeszłości, długie �226 KRONIKA lata wzajemnej wrogości, a także lata milczenia s p o w o d o w a ł y , ż e w dyskusji m o ż n a wyczuć wzajemne uprzedzenia oraz chęć c a ł k o w i t e g o , było za wszelką cenę odparcia zarzutów przez obie strony. Mimo różnicy zdań atmosfera spotkania była jednak bardzo serdeczna. K a ż d y ze ś w i a d k ó w tego niezwykłego religijnego wydarzenia wyszedł zeń wzbogacony kolejnym zasobem wiedzy o człowieku i jego religii i nowymi doświadczeniami, b ę d ą c e swego rodzaju oczyszczeniem narosłych pozaracjonalnych i empirycznych opinii i twierdzeń. N a zakończenie zebrania głos zabrał ks. dr K . Keler, prowincjał werbistów w Polsce. Dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom wyraził zadowolenie, że takie spotkanie mogło się odbyć. Stwierdził, że judaizm o m ó w i o n o w całej szerokości i głębi tematu, c h o ć go nie wyczerpano. Były bowiem poruszone problemy natury doktrynalnej, liturgicznej i kulturalnej, a wszystko to odbywało się w atmosferze dialogu, tak bardzo w a ż n e g o w każdej dziedzinie życia, również na gruncie szeroko pojętego ekumenizmu. Atmosfera spotkania udzieliła się wszystkim jego uczestnikom. N a w i ą z a n o wiele k o n t a k t ó w , znajomości. Wiele z nich m o ż e stać się początkiem dalszej znajomości, szukania tego, co łączy i pomaga współistnieniu dwom tak różnym, a jednocześnie tak bliskim sobie religiom. Oby takich spotkań było coraz więcej! Janusz Walerowski S V D � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd6d053428c1d6714eabdb86a3a9793e.pdf 6c46ff00e7ff7eae93a3952b15474b2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1353 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1250 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.235-260 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R к О N I К А „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 III K O N G R E S M I Ę D Z Y N A R O D O W E G O ETNOLOGICZNEGO I W TOWARZYSTWA FOLKLORYSTYCZNEGO ZÜR1CHU W dniach od 8 do 12 kwietnia 1987 r. odbyl się w Zürichu I I I Kongres Między­ narodowego Towarzystwa Etnologicznego i Folklorystycznego (Societě Internationale d'Ethnologie et de Folklore — S I E F ) oraz zebranie plenarne Zarządu. Ukonstynuowane w 1964 r. S I E F w swojej działalności nawiązało do M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do B a d a ń Sztuki i Tradycji Ludowych (Commision Internationale des Arts et Traditions Populaires — C I A P ) p o w o ł a n e j w 1928 r . ' G ł ó w n y m zadaniem S I E F , tak jak i C I A P , jest integracja europejskich etnologicznych i folklorystycznych środowisk naukowych oraz wymiana doświadczeń badawczych i osiągnięć metodologicznych. Współpraca między badaczami oraz organizacjami naukowymi, koncentrującymi się na studiach nad człowiekiem, w myśl statutu przyczynić się ma nie tylko do rozwoju nauki, ale s t a n o w i ć ważne ogniwo w procesie pogłębiania k o n t a k t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h . Prezydium S I E F przyjęło „Cykl życia" za temat naczelny konferencji. Szeroki zakres p r o b l e m ó w związanych z tym zagadnieniem, rozumianym z a r ó w n o jako proces indywidualnego rozwoju człowieka, jak i w kontekście życia zbiorowego, uznano za problem szczególnie ważny w aspekcie współczesnych, g w a ł t o w n y c h i głębokich przeobrażeń s p o ł e c z n o - e k o n o micznych. W konferencji wzięli udział przedstawiciele 30 krajów. W skład delegacji polskiej wcho­ dziły następujące osoby: prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (członek Rady S I E F ) , prof, dr Józef Burszta, prof, dr Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , prof, dr Dorota Simonides, doc. dr Jadwiga Kucharska oraz prof, dr Wanda Paprocka. W bogatym programie Kongresu znalazło się 6 referatów w y g ł o s z o n y c h na posiedzeniach plenarnych oraz 164 referaty, które przedstawiono w dziesięciu sekcjach tematycznych. Kongres otworzył przewodniczący S I E F , prof, dr Nils Avid Bringeus. Witając d e l e g a t ó w podkreślił znaczenie spotkania jako jednego z ważniejszych forum służących wymianie myśli, d o ś w i a d c z e ń i rozwijaniu k o n t a k t ó w naukowych p o m i ę d z y etnologami a folklorystami euro­ pejskimi. Wybór miejsca spotkania został zaproponowany przez Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde, które z o r g a n i z o w a ł o obecny Kongres przy aktywnej współpracy Volkskundliche Seminar der Universitát Zurich. Szczególne p o d z i ę k o w a n i a za ogromny wysiłek organiza­ cyjny złożył N . A . Bringeus prof. dr. Paulowi Huggerowi, prof. dr. Arnoldowi Niedererowi, dr Ueli G y r z Zürichu, jak r ó w n i e ż sekreatrzowi generalnemu Ulli Bruck ze Sztokholmu. Wyraził również satysfakcję z faktu wyboru na miejsce Kongresu Szwajcarii, która jest atrakcyjna nie tylko jako ważny ośrodek naukowy, ale r ó w n i e ż ze względu na jej walory turystyczne. W czasie obrad plenarnych pierwszy referat wygłosił prof, dr Artur E . Imhof reprezentujący Wydział Historii Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego ( R F N ) zatytułowany 1 D z i a ł a l n o ś ć obu tych organizacji omawiano szeroko w następujących artykułach: A. L . G o d l e w s k i , Statui prowizoryczny CIAP. Informacje dotyczące działalności CIAP, „Lud", t. 49: 1965, s. 804-810; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , / Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu, „Lud", t. 55: 1971, s. 372; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , / / Kongres Europejskiej Etnografii i Folkloru, „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1, s. 231-237. �236 KRONIKA Planowanie kariery życiowej. Badanie konsekwencji wzrostu długości życia i stabilizacji życiowej na przestrzeni 300 lat. N a podstawie zgromadzonego materiału demograficznego z lat 1680-1980 autor dokonal analizy możliwości rozwoju indywidualnej drogi życiowej człowieka i jego aktywności, uzależniając je od długości życia i oddziaływania c z y n n i k ó w zabezpiecza­ jących stabilizację jego l o s ó w . A . E . ł m h o f badając cykle życia w okresie 300 lat wysuwał tezę, że niska średnia życia (wynosząca ok. 30 lat) oraz wysoka śmiertelność w dawnych wiekach uniemożliwiały indywidualizację drogi życiowej człowieka. Zmuszały go do rozwinięcia specjalnej strategii w s p ó l n e g o działania, do tworzenia wartości bardziej trwałych bazujących nie na jednostkowych, ale społecznych działaniach grupy, na zgodności woli i harmonii ukształtowanej na podstawie tradycyjnych s p o s o b ó w zachowania, zwyczajów i religii, a także ladu społecznego o d p o w i a d a j ą c e g o z e s p o ł o m typu Gemeinschali. N i e p e w n o ś ć życia ziemskiego kierowała myśl człowieka i jego działania ku zapewnieniu życia wiecznego. D o k o n u j ą c e się współcześnie przedłużenie przeciętnego wieku człowieka i zmniejszenie śmiertelności w poszczególnych okresach życia p o z w o l i ł o ludziom rozwinąć indywidualne formy kariery. R ó w n o c z e ś n i e pełniejsze korzytanie z życia doczesnego i związane z tym tworzenie się nowych wartości ograniczyło powszechną wiarę w życie wieczne. Jest jednak pewnym para­ doksem, jak stwierdził autor referatu, że właśnie ta swoista sekularyzacja uczyniła życie w s p ó ł c z e s n e g o człowieka krótszym niż jego przodków. Wzrost wiary w długie życie p o w o d o w a ł zarzucenie dawnej strategi i zmianę typu s t o s u n k ó w społecznych z Gemeinschaft na Gesellschaft. Jednostka, uzyskując znaczną nie­ zależność i a n o n i m o w o ś ć , wchodzi ś w i a d o m i e w określone związki dla osiągnięcia zindywidu­ alizowanych celów. Statystyczna ewidencja tych zmian jest widoczna we wzroście liczby rodzin małych. D ł u g o w i e c z n o ś ć ma zasadnicze znaczenie dla zachowania r ó w n o w a g i w po­ dziale na poszczególne okresy życia człowieka. A. E . Imhof zwrócił uwagę na potrzebę włączenia do p r o g r a m ó w badań w większym niż dotychczas stopniu tych, jak określa, „odzyskanych lat". Szczególnie dotyczy to kresu starości, równie ważnej w cyklu życia, jak dzieciństwo i wiek produkcyjny. Martin Segalen z Francuskiego Centrum Etnologicznego w swoim referacie Rodzina i krewni; perspektywy badawcze we Francji zwróciła szczególną u w a g ę na potrzeby badań interdyscyplinarynych w zakresie s t u d i ó w nad rodziną. Od momentu, kiedy przedmiotem badań socjologicznych są środowiska miejskie, staje się rzeczą konieczną jak stwierdziła referentka podjęcie tego tematu również przez e t n o l o g ó w . Pozwoli to wykorzystać i spraw­ dzić wypracowane przez tę dyscyplinę pojęcia i definicje dotyczące małych społeczności. Przykładem takich interdyscyplinarnych studiów są, wg Segalen. ostatnie projekty badań socjologicznych i historycznych nad rodziną obejmujące kilka generacji. Ostatnio zachodzące zmiany w procesie rozwoju ekonomicznego nadają nowe znaczenie rodzinie szczególnie w społeczeństwach zachodnich, które przeszły okres intensywnego uprzemysłowienia. W a ż n y m zagadnieniem badawczym jest również obserwacja zjawiska rozszerzania się zachodnich koncepcji badawczych, dotyczących rodziny, w krajach p o ł o ż o n y c h na kontynencie azjatyckim i afrykańskim. W w y g ł o s z o n y m n a s t ę p n e g o dnia na posiedzeniu plenarnym referacie prof. dr. Ingeborgi Weber-Kellermann ( R F N ) Zwyczaje w rodzinie. Cykl życia a podziały społeczne znajdujemy nawiązanie do myśli zawartych w wypowiedziach A . E . Imhofa. Autorka analizując współ­ czesny kierunek rozwoju społeczeństw zwraca u w a g ę przede wszystkim na proces indywiduali­ zacji jednostki, na odrzucanie tych wartości, które łączyły ją z układem s t o s u n k ó w od­ powiadających dawnemu Gemeinschaft. Zmiany występujące w tym zakresie dokonują się w różnym tempie. R ó ż n e są również w poszczególnych warstwach społecznych możliwości samostanowienia i samorealizacji. Ten nowy układ s t o s u n k ó w społecznych niesie jednak pewne niebezpieczeństwo wynikające z utraty zabezpieczenia, jakie gwarantowała grupa. W dążeniu do przeciwdziałania temu niekorzystnemu zjawisku należy, j a k stwierdziła referentka, znaleźć nowe formy komunikowania się ludzi. W tym zakresie dużą p o m o c ą powinny być badania e t n o l o g ó w europejskich nad cyklem życia w przeszłości i teraźniejszości, m. in. próby interpretacji znaczenia o b r z ę d ó w i zwyczajów. Studia te pozwalają nie tylko �237 KRONIKA zrozumieć i p a n o w a ć nad zmianami, ale także kierować nimi we współczesnym pluralistycz­ nym społeczeństwie. Z przyjętego o g ó l n i e podziału cyklu życia na dzieciństwo, okres aktywności zawodowej i starość I. Weber-Kellerman wybrała do szczegółowej analizy interesujących ją zjawisk okres dzieciństwa, dając szereg przykładów różnic zarysowujących się w procesie historycz­ n o - s p o ł e c z n e g o rozwoju, m. in. w zakresie ubioru, szczególnie kontrastowo i wyraźnie rysujących się w świetle przedstawionego przez referentkę materiału ikonograficznego. Prof. dr John Gillis reprezentujący Wydział Historii Uniwersytetu Rutgers w New Bsunswick ( U S A ) poświęcił swój referat zatytułowany Historycy a cykl życia zagadnieniu chronologizacji o k r e s ó w życia i czynnikom warunkującym ten podział prezentując wwiiki anglo-amerykańskich badań prowadzonych w ciągu ostatnich 20 lat. W przeciwieństwie do przeprowadzanych analiz strukturalno-funkcjonalnych dotyczących chronologii, które ograniczają się do b a d a ń ilościowych cech o g ó l n y c h , pomijając zróżnicowania klasowe, etniczne czy pleć. historycy podejmują analizę e l e m e n t ó w konstytuujących indywidualną drogę życiową człowieka. W zakresie chronologii c y k l ó w życia w poszczególnych okresach historycznych m o ż n a z a o b s e r w o w a ć , jak stwierdza autor referatu, różnice w wyborze kryteriów podziału na poszczególne cykle. N a początku c z a s ó w nowożytnych (1500-1850) podział ten nie był zależny od wieku. P o s z c z e g ó l n e okresy życia były natomiast determino­ wane statusem jednostki i okolicznościami zewnętrznymi. Ścisłe rygory określające postępo­ wanie człowieka prowadziły do wysokiego stopnia rytualizacji, uniemożliwiając indywidualne planowanie drogi życiowej. W okresie 1850-1950 uznawano wiek za naturalny czynnik dzielący poszczególne okresy życia i wyznaczający ich granice. Obecnie (od 1950 r.) brak jednoznacznie określonych w z o r ó w życia powoduje stan niepewności i uczucia braku stabilizacji c z ł o w i e k a w kolejnych fazach jego życia, charakterystyczny także dla początku c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , jakkolwiek przyczyny takiej sytuacji są różne w obu okresach. Obserwowana współcześnie r ó ż n o r o d n o ś ć prowadzi do nowej rytualizacji c y k l ó w życia. W tej szczególnej sytuacji duża jest rola etnologa badającego procesy rytualizacji w s p o ł e c z n y m i kulturowym kontekście. W referacie prof, dr Carli Bianko (Włochy) z a t y t u ł o w a n y m Zmiany ról w systemie pokrewieństwa w cyklach życia przedstawione zostały wyniki badań prowadzonych w społecz­ nościach wiejskich Tuscany. N . A. Bringeus zaprezentował w swoim referacie Cykl życia w ohra:ach materia) ikonograficzny p o c h o d z ą c y głównie ze Skandynawii z okresu od średniowiecza do współ­ czesności, analizując prezentowane obrazy w ich kontekście społecznym i politycznym. Średniowieczne obrazy c y k l ó w życia wyryte w kamieniu i przedstawione na malowidłach ściennych k o ś c i o ł ó w wywoływały poczucie marności bytu doczesnego (sic transit gloria mundi). W wiekach średnich przedstawiano cykl życia jako kolo losu stosując wyobrażenia grzechu i cnoty dla umoralnienia i odstraszenia od złego. Ukazywanie życia podzielonego na cykle według wieku h\lo motywem popularnym. Najstarsze przykłady ikonograficzne dzielą życie na cztei\ okresy. Istniały również podziały na siedem, d w a n a ś c i e lub (najbardziej powszechne) na dziesięć okresów. Najwcześniejsze obrazy, jak stwierdził Bringeus. w y w o ł y w a ł y reminiscencje śmierci i życia wiecznego. T o religijne posianie bylo w późniejszym okresie zastąpione c z ę ś c i o w o przez przekazy o treści moralnej i etycznej. Obrazy przedstawiające poszczególne okresy w życiu człowieka wyrażały jego p o s ł a n n i c t w o biologiczne i kulturowe. K a ż d y wiek miał swoje miejsce z odpowiadającymi mu formami aktywności zawodowej i funkcji społecznej. Niezależnie od referatów w y g ł o s z o n y c h na sekcjach plenarnych prowadzone w 10 sekcjach p o ś w i ę c o n y c h następującym tematom. prace Kongresu były 1. C y k l życia: różne ujęcia tematu; badania cyklu życia w różnych krajach: 2. S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e podstawy strukturalizacji o k r e s ó w życia; badanie cyklu życia w różnych zawodach; grupy wieku: 3. C y k l życia i podstawowe społeczne instytucje; cykl życia i k o b i e c o ś ć ; cykl życia i religijne rytuały; �238 KRONIKA 4. Dzieciństwo, wychowanie, m ł o d o ś ć : 5. Narodziny i chrzest; wybór partnera, m a ł ż e ń s t w o ; ň. Prawne i historyczne aspekty sekularyzacji rytuałów: starość, społeczne oznaki wieku i rangi: 7. Święta i rytuały; śmierć i pogrzeb; 8. C y k l życia jako proces indywidualny; migracje i mniejszości; 9. Słowne przedstawienie c y k l ó w życia; 10. Okresy życia w literaturze popularnej; cykl życia i popularna ikonografia. Referaty były wygłaszane w trzech j ę z y k a c h : niemieckim, francuskim i angielskim (wyjątkowo w jęz. włoskim). Delegacja polska przedstawiła 6 referatów (w pięciu sekcjach). Byly one p o ś w i ę c o n e następującym tematom: Dziecko w rodzinie wiejskiej. Między tradycją a postępem na przykładzie polskim A. Kutrzeba-Pojnarowa (sekcja 4), Życiorysy w świetle polskich pamiętników chłopskich — J . Burszta (sekcja 9), Przemiany w stroju ślubnym robot­ ników Lodzi B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (sekcja 5), Przekaz wartości etycznych w zbiorach polskiej poezji dziecięcej i młodzieżowej D . Simonides (sekcja 9), Nocne czuwanie przy zwłokach w wietle ludowych zwyczajów— J . Kucharska (sekcja 7). Współczesne zmiany w tradycyjnym przekazie kulturowym w polskiej rodzinie wiejskiej — W. Paprocka (sekcja 2). Problematykę polską podjęła również w swoim referacie z a t y t u ł o w a n y m Szeine Ud. Stereotyp «mądrego Żyda» w żydowskiej i polskiej kulturze ludowej Olga Mulkiewicz-Goldbergowa (Izrael). W trzecim dniu obrad odbylo się zebranie Rady Administracyjnej S I E F . Posiedzenie otworzył A. N. Bringeus. Po podziękowaniu z ł o ż o n y m gospodarzom Kongresu, przedstawi) sprawozdanie z działalności S I E F za lata 1983-1987. w których pełnił funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o . Na zakończenie swego wystąpienia A . N. Bringeus złożył rezygnację z zajmowanego stano­ wiska. Następnie przedstawił w imieniu Rady propozycję nadania c z ł o n k o s t w a honorowego S I E F A. Nidererowi oraz (na wniosek k o l e g ó w polskich) prof, dr Marii Znamierowskiej-Prüfferowej. A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła krótki życiorys M . Znamierowskiej-Prüfferowej oraz podkreśliła jej czynny udział w pracach i konferencjach C I A P i S I E F . Obie propozycje przeszły jednogłośnie. Nowym przewodniczącym S I E F został wybrany przedstawiciel Norwegii Reimund Kvideland. Następnie przystąpiono do w y b o r ó w c z ł o n k ó w Rady, przy czym zastosowano zasadę pozostawienia w miarę możliwości — w Radzie dotychczasowych c z ł o n k ó w . Jedynie w kilku przypadkach dokonano zmian na wniosek c z ł o n k ó w Rady proponujących nowych przed­ stawicieli swoich krajów. Z g ł o s z o n o następujące osoby: p. Meuille (Belgia). Vaclav Frolec (Czechosłowacja), Martine Segalen (Francja), Dunja Rihtman-Augustin (Jugosławia), Ute Mohrmann ( N R D ) . Vilmos Voigt (Węgry), Venetia Newall (Wielka Brytania), Giovanni Bronzini (Włochy). Ponadto wprowadzono do Rady przedstawicieli krajów dotąd w niej nie reprezento­ wanych. Zostali nimi: Julio Caro Barocha (Hiszpania), Patricia Lysagh (Irlandia), Halfredur Orn Eiriksson (Islandia). Olga Mulkiewicz-Goldberg (Izrael). Joseph Cassar Pullicino (Malta). A. de Breto (Portugalia), Ueli G y r (Szwajcaria). Przedstawicielem Polski p o z o s t a ł a A . Kutrzeba-Pojnarowa. Po dyskusji ustalono skład zarządu: przewodniczący R. Kvideland (Norwegia); zastępcy: Y . Bromley ( Z S R R ) , A. N . Bringeus (Szwecja), J . Cuisenier (Francja); skarbnik B. S. Frykman (Norwegia). Nowy przewodniczący p o d z i ę k o w a ł zebranym za wybranie go na to stanowisko i gospodarzom za zorganizowanie Kongresu. W dalszej dyskusji B. S. Frykman przedstawiła sprawy komisji do badań kultury robotniczej działającej w Szwecji, która współpracuje z ośrodkami badawczymi w R F N . Z ich inicjatywy ma zostać zorganizowane sympozjum (prace przygotowawcze j u ż roz­ poczęto). R. Kvideland zwrócił się do zebranych o składanie propozycji tematów następnego Kongresu. Y . Bromley zgłosił temat dotyczący zagadnień s t o s u n k ó w etnicznych. Wysunięto �239 KRONIKA również propozycje poświęcenia następnego Kongresu problemom sztuki ludowej. Miejscem I V Kongresu będzie prawdopodobnie Bergen (Norwegia). Na zakończenie należy podkreślić znakomita organizację Kongresu. Obrady odbywały się w d w ó c h gmachach Uniwersytetu. Ogromna liczba sekcji, na których w y g ł a s z o n o referaty w trzech językach, wszystkim nie nie miała jednak zawsze spójną stałych tematyką audytoriów, referatów co spowodowane danej sekcji. To również bylo przede miało wpływ na zakres dyskusji. Organizatorzy bardzo starannie przygotowali imprezy towarzyszące gresowi. W gmachu Uniwersytetu, gdzie odbywały się obrady, zaprezentowano Kon­ wystawę fotograficzną Alberta Nyfelera p o ś w i ę c o n ą chrztom, ś l u b o m i pogrzebom w kantonie Valais w latach 1910-1935. Zorganizowano również wystawę połączoną związanych z problematyką cyklu życia. N a l e ż y przy tym Kongresu bibliografii Bułgarii, Finlandii, obejmującej NRD, prace z lat 1970-1980, Irlandii, Norwegii, Szwajcarii, Zorganizowano również pokaz filmów ze sprzedażą wspomnieć o które wydawnictw wydanej z ukazały się w okazji Austrii, Szwecji, na Węgrzech i w ZSRR. etnograficznych oraz występy z e s p o ł ó w regionalnych. Po z a k o ń c z e n i u obrad Kongresu zorganizowano 5 c a ł o d n i o w y c h wycieczek autokarowych (do wyboru). Zorganizowano wyjazdy i zwiedzanie następujących miejsc: Trogen narodowej wioski dzieci. Bazylei. Lucerny. Einsideln najbardziej znanego między­ w Szwajcarii miejsca pielgrzymek oraz wodospadu Renu. Każdy z uczestników wygłaszanych The Life na Cycle. sesjach Kongresu otrzymał dwujęzyczne plenarnych, jak i w sekcjach streszczenia z a r ó w n o oraz międzynarodową Pełny zestaw materiałów znajduje się w Ośrodku Dokumentacji i referatów biliografię Informacji Etnograficznej P T L , Ł ó d ź , ul. Jaracza 78. Wanda Paprocka AZJA ŚRODKOWA TRADYCJA I ZMIANA. II E U R O P E J S K I E S E M I N A R I U M Ś R O D K O W O A Z J A T Y C K 1 E W LONDYNIE Seminarium (Second European Seminar on Central Asian Studies) p r a c o w a ł o w Londynie w dniach od 7 do 10 kwietnia 1987 roku. Zorganizowane zostało przez dr Shirin Akiner przy pomocy p r a c o w n i k ó w Centrum i Departamentu S t u d i ó w Blisko- i Ś r o d k o w o w s c h o d n i c h (The Centre and the Department of Near and Middle Eastern Studies) Szkoły Studiów Orientalnych i Afrykańskich Uniwersytetu w Londynie. S t a n o w i ł o kontynuację spotkań ś r o d k o w o azjatyckich z a p o c z ą t k o w a n y c h przez I Seminarium z w o ł a n e do Utrechtu przez prof. .1. Waardenburga w grudniu 1985 r o k u . 1 Seminarium językoznawców, w Londynie historyków zgromadziło kultury, przedstawicieli antropologów różnych (etnologów), dyscyplin: socjologów, historyków, ekonomistów, p o l i t o l o g ó w , a r c h e o l o g ó w , d e m o g r a f ó w i m u z y k o l o g ó w zainteresowanych problematyką Środkowej. B y ł o ich w sumie ponad 400. W trakcie Seminarium wygłoszono około Azji 130 referatów zaprezentowanych przez przedstawicieli o k o ł o 20 krajów Europy, Azji i Ameryki. Obecni byli m. in. naukowcy z Chińskiej Republiki w skład której obok p r a c o w n i k ó w Zarządu Religijnego M u z u ł m a n ó w 1 Ludowej, a także delegacja radziecka, instytucji naukowych wchodzili również przedstawiciele Azji Środkowej i Kazachstanu w Taszkiencie. Specjalna Materiały z Senimarium opublikowane zostały w: Utrecht Papers on Central Asia. Proceedings of the First European Seminar on Central Asian Studies held at Utrecht, 16-18 Decemhr 1985, Utrecht, Mark van Damme and Hendrik E . Boeschoten (eds). Turkological Series. No 2. Utrecht 1987. �240 KRONIKA sesja Seminarium p o ś w i ę c o n a została zbiorom środkowoazjatyckim i bibliotekach. W przerwach obrad prezentowano azjatyckiej sztuki dekoracyjnej oraz publikacje slajdy, w brytyjskim muzykę przedstawione i wytwory przez muzeach środkowo- bibliotekę School of Oriental and African Studies oraz w y d a w c ó w . W pracach Seminarium przyjęto szerokie rozumienie terminiu Azja Ś r o d k o w a . nim radziecką Azję Ś r o d k o w ą i Kazachstan, Objęto p o ł u d n i o w ą Syberię, M o n g o l i ę , Sinkiang, Tybet, Afganistan i p ó ł n o c n y Iran. Skoncentrowanie uwagi na wydzielonym terytorium oraz inter­ dyscyplinarny charakter Seminarium pozwalają traktować je jako przejaw atrakcyjności i popularności tzw. „studiów obszaru", rozwijanych w wielu ośrodkach naukowych. W y j ą t k o w o obecnie duże zainteresowanie Azją Ś r o d k o w ą wynika z trzech, jak się wydaje, przyczyn: 1. Bogatej historii i różnorodności kulturowej regionu; 2. G ł ę b o k i c h przeobrażeń społeczno- -kulturowych i konfrontacji na tym terenie, często dramatycznej, odrębnych wzorów kultu­ rowych: kultury islamu, m. in. islamu tradycyjno-ludowego, islamu zmodernizowanego i funda­ mentalizmu islamskiego oraz kultury euroamerykańskiej w ich różnych odmianach i konstelacjach; 3. Wieloletnich już badań. m. in. m i ę d z y n a r o d o w y c h , których przykładem był projekt U N E S C O ..Badanie cywilizacji Azji Centralnej", realizowany od roku I966-. Problematyka antropologiczna (etnologiczna) najszerzej przedstawiona została w ramach Seminarium nich referatów wymienić warto wystąpienie N . Tapper (King's College. London) Kobieta i władza. przez a n t r o p o l o g ó w Perspek­ tywa w małżeństwie wśród brytyjskich. Pasztunów Antony's College, Oxford) Zakres radzieckich: i zmiana R . Tapper wśród (School nomadów Polytechnic) różnych podstaw kulturowych. czesność Dobre w Sinkiangu. Tzw. druga .1. Scarce w ubiorze muzułmanów zachowanie się w ekonomia and w afgańskiego, i zmianą. African G. przez Życie Studies, Mars Uzbekátanie T. Dragadze domowe Londyn) i Y. AItman i Gruzji jako (St. Tadżyków Osiedlenie (North się East wytwór dwóch (Corpus Christi College, Cambridge) Etniczne (Royal Scolish Azji Środkowej Mongolii. tradycją afgańskiego. C . Hann wygłoszonych Turkiestanu nad Oriental Turkiestanu London sportowe Dur ariów dyskusji of Spośród Museum. Edynburg) Kontynuacja gry i nowo­ oraz C . Humphrey (University of Cambridge) Zwyczaje obowiązujące gospodarza i gości. Z dużym zainteresowaniem spotkał się referat znanego ze s t u d i ó w etnoreligioznawczych etnografa ra­ dzieckiego W. Basilowa (Instytut Etnografii A . N . ZSRR Środkowej w i Kazachstanie oraz Polki South Jutland) Rytualizm w życiu pracującej rodzinnym w Moskwie) Islam ludowy w Danii w radzieckiej E . Chylińskiej Azji Środkowej. zanie. Z. Jasiewicz (Uniwersytet im. A . Mickiewicza) wygłosił referat pt. rzemieślników referatów Azji Środkowej. etnologicznych Interpretacja genetyczna i funkcjonalna. była próba dotarcia do czynników Azji (University of Sunnat — obrze­ Wierzenia i rytuały W s p ó l n ą cechą większości sprawczych i mechanizmów kontynuacji i przemiany społeczno-kulturowej zawartych w świadomości i działaniach jednostek i małych, pierwotnych grup społecznych. strzegalne również w opracowaniach Polskie badania wystąpieniem środkowoazjatyckie etnologa, dzięki Stąd też tak przedstawicieli duże zainteresowanie rodziną, innych zaprezentowane referatom niż antropologia zostały, poza orientalistów — j ę z y k o z n a w c ó w do­ dyscyplin. wspomnianym już i literaturoznawcy oraz historyka. Przedstawili oni następujące opracowania: W. D u l ę b a (Uniwersytet Jagielloński) wygłosił referat Legendarne i historyczne wolska (Uniwersytet Jagielloński) Irańska sińska (Uniwersytet Jagielloński, dynastie w pierwszej części rewolucja Szach Name, A. Krasno- jej propagandy, J . Pstu- islamska i język staż stypendialny w Uniwersytecie w Oxfordzie) Zmiany demograficzne w Afganistanie od 1978 roku. natomiast E . Szczepanik (Instytut Krajów listycznyh P A N w Warszawie) m ó w i ł a o Trudnościach II Wojny w radzieckiej Azji Środkowej Socja- w czasie Światowej. Seminaria środkowoazjatyckie. z których następne ma się o d b y ć we Francji, inicjowane są i organizowane przez Central Asian Studies Association. Z a r ó w n o spotkania specjalistów. - Por. B. G . G a f u r o v , meždunarodnogo sotrudničestva L . I. M i r o š n i k o v , Izučenie civilizaci/ po proektu UNESCO, Moskva 1976. Central'noj Azii. Opyl �KRONIKA 241 jak i inne formy działalności Stowarzyszenia godne są uwagi polskich e t n o l o g ó w na ich z a a n g a ż o w a n i e w badania na tym terenie. Azja Środkowa z racji jest regionem poza­ europejskim, który stał się przedmiotem zainteresowania i terenem badań kilkunastu polskich etnologów. Przez wiele lat studia terenowe prowadziła Ekspedycja Mongolska Zakładu Etnografii I H K M P A N , kierowana przez prof. dr. W. Dynowskiego. W Katedrze Etnogra­ fii U A M działał Zespół do B a d a ń nad Kulturą Azji Ś r o d k o w e j , który w roku 1976 zorga­ nizował wyprawę do Afganistanu. N a terenie Azji Ś r o d k o w e j nie zabrakło również badaczy polskich pracujących indywidualnie. W polskich etnologicznych właśnie Azja Ś r o d k o w a jest regionem, dla którego badaniach pozaeuropejskich nagromadzono najbogatsze .materiały z b a d a ń prowadzonych w okresie powojennym i opublikowano najwięcej o p r a c o w a ń . Dorobek polskich b a d a ń etnologicznych w zakresie problematyki środkowoazjatyckiej skłania do kontynu­ acji tych prac i włączenia się do m i ę d z y n a r o d o w y c h studiów nad Azją Ś t o d k o w ą . Zbigniew V ŚWIATOWY K O N G R E S Jasiewicz MONGOLISTÓW, U Ł A N B A T O R , 14-20 W R Z E Ś N I A 1987 Już po raz piąty stolica Mongolii gościła u c z e s t n i k ó w m i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu M o n g o l i s t ó w . T y m razem wzięły w nim udział delegacje z 30 krajów (w sumie ponad 250 o s ó b ) , w tym także z Kampuczy, C h R L i Afganistanu, co miało ważką w y m o w ę p o z a n a u k o w ą . Delegacja polska składała się z trzech o s ó b . Przewodniczył jej prof, dr Bohdan Jaczewski, historyk, zastępca sekretarza Wydziału I P A N . W skład delegacji wchodzili ponadto: doc. dr Stefan K o j ł o (Instytut K r a j ó w Socjalistycznych P A N ) i dr Iwona Kabzińska-Stawarz (Instytut Historii Kultury Materialnej P A N ) . Choroba zatrzymała w Polsce prof. dr. Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o z Instytutu Orientalistyki U W . D o U ł a n Bator przybył jednak inny pracownik tego Instytutu, dr Jerzy Tulisow. Jak podkreślił w przemówieniu powitalnym N . Sodnom (prezes A N M R L ) , „ K o n g r e s jest miejscem spotkania tych, którzy zapisali najlepsze strony światowej mongolistyki, i tych, którzy je dopiero zapiszą w przyszłości". Istotnie, obok wielu znakomitych badaczy, takich jak C h . Bawden, G . K a r a , J . Szima, R . Hamayon, J . Legrand i in., wśród uczest­ n i k ó w znajdowała się znaczna grupa m ł o d y c h , prężnych n a u k o w c ó w (np. delegacje j a p o ń s k a , mongolska, radziecka). M ó w i ą c o dotychczasowych zdobyczach mongolistyki, N . Sodnom w s p o m n i a ł tych wybitnych badaczy, którzy zmarli w okresie 5 lat, jakie minęły od ostat­ niego Kongresu. P a d ł o tu m. in. tak bliskie polskim etnologom nazwisko prof. dr. Witolda Dynowskiego. Poza N i m wymienione zostały także nazwiska L . Ligettiego, G . S. Sandżeewa, C . D a m d i n s ü r e n a i in. P a m i ę ć zmarłych uczczono minutą ciszy. O zadaniach współczesnej mongolistyki m ó w i ł następnie generalny sekretarz Stałego Komitetu Ś w i a t o w e g o Kongresu M o n g o l i s t ó w ( I C M ) S. Luwsanwandan, zwracając m. in. u w a g ę na potrzebę analizy i podsumowania dotychczasowych d o ś w i a d c z e ń naukowo-badawczych w dziedzinie historii Mongolii, ekonomicznego rozwoju kraju, języka, kultury, sztuki, twór­ czości ludowej, archeologii, etnografii, a także na k o n i e c z n o ś ć kompleksowego badania wszystkich sfer życia M o n g o ł ó w , prac w zakresie historii, problematyki społecznej, kultury itp. W dniu otwarcia Kongresu w y g ł o s z o n e zostały ponadto referaty: Sz. N a c a g d o r d ż a , w którym z w r ó c o n o m. in. u w a g ę na badanie procesu zmian społeczno-historycznych w Mongolii i przechodzenia od nomadyzmu do osiadłości, B . M . S o ł n c e w a dotyczący kwestii studiów j ę z y k o z n a w c z y c h i p o r ó w n a w c z y c h w zakresie języka mongolskiego i j ę z y k ó w p o ł u d n i o w o -wschodniej Azji, W . Heissiga na temat r e a l i ó w historycznych w eposie mongolskim oraz A . P. Derewjanki prezentujący dotychczasowe wyniki prac ekspedycji radziecko-mongolskiej w zakresie badania historii kultury Mongolii. Przykłady działania tej ekspedycji, zwłaszcza prac prowadzonych przez a r c h e o l o g ó w , zaprezentowane zostały także na wystawie, 16 — Etnografia Polska, t. 33. z. 1 �242 KRONIKA którą otwarto w pierwszym dniu Kongresu. Pokazano tam ponadto wybrane książki p o ś w i ę c o n e Mongolii dzieła uczonych z wielu krajów. Niestety, zabrakło prac polskich etnologów i językoznawców. Od 15 do 17 września (w godzinach: 9-13 i 15-17) trwały prace w trzech sekcjach. W sekcji I d o m i n o w a ł y zagadnienia związane z historią, e k o n o m i ą i filozofią, w I I z językiem, literaturą i sztuką, hasłem sekcji I I I były natomiast „Związki kultury i cywilizacji l u d ó w mongolskich z Azją Centralną". W sekcji I i II w y g ł o s z o n o po 80 referatów, w sekcji I I I — 65. Uczestnikom u d o s t ę p n i o n o także maszynopisy 34 referatów n a u k o w c ó w mongolskich, które nie zostały zaprezentowane w czasie Kongresu. Zakres tematyczny przedstawionych referatów był niezwykle różnorodny. Wystąpienia w sekcji I koncentrowały się głównie na wybranych zagadnieniach dotyczących rozwoju Mongolii, niektórych p r o c e s ó w i wydarzeń z jej historii, k o n t a k t ó w z innymi ludami Azji Centralnej, źródeł historycznych i archiwaliów. Część referatów dotyczyła k o c z o w n i k ó w ich roli w procesie feudalizacji Mongolii w X I I - X I I I w., jak również w procesie zmian s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h , jakie miały miejsce po rewolucji 1921 г., stosunku n o m a d ó w i ludności osiadłej we współczesnej Mongolii, zmian w strukturze społecznej, nowych metod hodowli, przeobrażeń w sposobie życia pasterzy. W części referatów poruszono problemy tradycji i n o w o c z e s n o ś c i w rolnictwie i rozwoju kompleksu agrarno-przemysłowego. Wiele uwagi p o ś w i ę c o n o zmianom społecznym we współczesnej Mongolii, formowaniu się inteligencji, sytuacji klasy robotniczej, kobiety, a także - wspomnianym j u ż zmianom w społeczności pasterskiej. Omawiano też zmiany ekonomiczne w różnych okresach historii Mongolii, zwłaszcza zaś w okresie przejściowym od feudalizmu do socjalizmu. Część przedstawionych tu referatów dotyczyła współpracy naukowej Mongolii z innymi krajami (np. Polską, Bułgarią, Z S R R ) . Tematem referatów było ponadto życie duchowe i jego przemiany, funkcjonowanie klasztorów, składanie ofiar, pochodzenie świątyni Czyngiz C h a n a w Ordosie, terminy oznaczające sakralność władcy. Pojedyncze wystąpienia poruszały problem ochrony środowiska naturalnego w M R L i bezpieczeństwa w azjatyckim regionie Oceanu Spokojnego. Przedstawione zostały ponadto przyczynki do biografii Altan Chana oraz p o d r ó ż n i k a Giovanni Marinoliego. W sekcji I I zaprezentowano referaty j ę z y k o z n a w c ó w , folklorystów, m u z y k o l o g ó w i historyków sztuki. Badacze języka mongolskiego poruszyli m. in. zagadnienia jego struktury, pojmowania niektórych słów, ich genezy, wzbogacania leksyki, tradycyjnych terminów lingwistycznych, z w i ą z k ó w języka mongolskiego z innymi językami oraz p r o b l e m ó w , jakich przysparzają przekłady na języki obce, np. niemiecki; wspomniano ponadto o trudnościach w tłumaczeniu k a n o n ó w buddyjskich. M ó w i o n o także m. in. o nowych metodach badania i opracowywania źródeł i języka (np. z zastosowaniem k o m p u t e r ó w ) . Wiele referatów p o ś w i ę c o n o Tajnej historii Mongołów niektórym stosowanym w niej terminom, formom słów, gramatyce, badaniom leksykalno-morfologicznym nad tym źródłem do historii Mongolii, zmianom w nume­ racji p o s z c z e g ó l n y c h paragrafów, interpretacji itp. Część wystąpień w tej sekcji dotyczyła różnych g a t u n k ó w literatury i folkloru, m i t ó w , literatury o b r z ę d o w e j , przysłów, przede wszystkim zaś eposu jego historii, ewolucji i w y s t ę p o w a n i a poza granicami Mongolii. Przypomniane też zostały postacie niektórych twórców, np. D . N a c a g d o r d ż a , D . Mjagmara i in. O m ó w i o n o ponadto niektóre motywy występujące w twórczości mongolskiej, np. walki wyzwoleńczej, wspomniano także o związkach twórczości literackiej M o n g o ł ó w z literaturą Azji P o ł u d n i o w e j i Centralnej. Wystąpienia m u z y k o l o g ó w dotyczyły głównie badania folkloru, analizy spektralnej śpiewu gardłowego, budowy u t w o r ó w , strojenia instrumentów i jego znaczenia dla odbioru muzyki. Sekcja I I I zdominowana była przez a r c h e o l o g ó w i historyków sztuki. Znalazły się tu jednak r ó w n i e ż referaty na temat różnych a s p e k t ó w badania historii, literatury, antropologii fizycznej, technologii, folkloru i in. Jak j u ż w s p o m n i a ł a m , motywem w i o d ą c y m było zagadnie­ nie k o n t a k t ó w l u d ó w mongolskich z innymi ludami zamieszkujących Azję Centralną w różnych okresach. Wiele miejsca p o ś w i ę c o n o np. etapom zasiedlania Azji Centralnej, prezentacji niektórych stanowisk archeologicznych, problematyce datowania i interpretacji znalezisk. �KRONIKA 243 a także określania ich przynależności kulturowej, rozszyfrowaniu r y s u n k ó w naskalnych, badaniu petroglifów w aspekcie problemu pochodzenia pasterstwa mongolskiego, chronologii z a b y t k ó w archeologicznych, rekonstrukcji w y t w o r ó w kultury materialnej na podstawie odkryć a r c h e o l o g ó w i in. W referatach p o ś w i ę c o n y c h architekturze poruszono zagadnienie e l e m e n t ó w tybetańskich w budownictwie mongolskim, zwłaszcza sakralnym oraz kwestię wpływu r y t m ó w klimatycznych na budownictwo u k o c z o w n i k ó w . Wiele m ó w i ł o się o etnogenezie (m. in. w świetle danych genetyki), kilkakrotnie powracano do problemu H u n ó w , zwracając np. uwagę na heterogeniczność ich składu antropologicznego itp. M ó w i ą c o kontaktach M o n g o ł ó w z innymi ludami Azji Centralnej wspomniano m. in. o ich związkach z Chorezmem. Kontakty ludności mongolskiej z innymi mieszkańcami Azji znalazły odbicie np. w języku poszczególnych l u d ó w . Podczas obrad m ó w i o n o również o związkach języka mongolskiego z językiem tureckim, kirgiskim, osetyńskim. Wspomniano też o leningradzkim rękopisie Gandżuru i przekładzie D a n d ż u r u na mongolski, a także o ormiańskich źródłach z X I I I - X I V w. d o t y c z ą c y c h Mongolii. W referatach poruszano ponadto niektóre aspekty badania kultury duchowej M o n g o ł ó w . N i e k t ó r e wystąpienia informowały o badaniach mongolistycznych, np. w Czechosłowacji, Buriacji, o pierwszych mongolistach brytyjskich i badaniu historii Mongolii w Japonii, a także o dokumentach znajdujących się w archiwach R F N , m o g ą c y c h zainteresować m o n g o l i s t ó w . W sekcji I I I znalazł się również referat o wykorzystaniu wojłoku przez k o c z o w n i k ó w , o technologii p r o d u k t ó w mlecznych w Mongolii i innych krajach, jeden referat zaś dotyczył m i t ó w mongolskich i ich klasyfikacji z uwagi na tematykę, a także udział w przekazie informacji. Jak wynika z podanego przeglądu, na Kongresie przeważały zagadnienia dotyczące historii, ekonomii, języka i literatury, archeologii, organizacji badań mongolistycznych i współ­ pracy naukowej. Badania etnograficzne reprezentowane były natomiast przez wąską grupę specjalistów. Odzwierciedla to aktualne zainteresowania m o n g o l i s t ó w i potwierdza fakt. że niewielu jest dziś na świecie etnografów specjalizujących się w badaniu kultury mongolskiej (niezależnie od tego, że nie wszyscy mogli być obecni na Kongresie). Spośród referatów poruszających zagadnienia bliskie etnografom, moją u w a g ę zwróciło m. in. wystąpienie K . Chabros (Wielka Brytania) zatytułowane Man in lime and space. An interpretation of some symbolic aspects of nomadisation in Mongolia. M ó w i ł a ona m. in. o zwyczajach związanych z sezonowymi przekoczowaniami. Zachowania te w symboliczny s p o s ó b podkreślają sytuację zmiany i n o w o ś c i . Wiele działań pasterzy przybywających na nowe pastwiska wiąże się z oswajaniem i kontrolą przestrzeni, jej konsekracją. Przybysze inkorporowani są przez tych, którzy przyszli wcześniej, czemu towarzyszą r ó w n i e ż specjalne formy z a c h o w a ń . Zmiany koczowisk wplatają pasterzy w rytm natury. Ten ruch jest symbolem życia, ma on także znaczenie dla życia świata. Referat K . Chabros oparty został w dużej mierze na wynikach badań c z ł o n k ó w nie istniejącej już, niestety, ekspedycji etnograficznej P A N do Mongolii, zwłaszcza J . S. Wasilewskiego, L . M r o z a i autorki tego sprawoz­ dania. Interesujące informacje o materiałach archiwalnych zawierających dane na temat historii, wiedzy, kosmogonii, folkloru, obyczajów, s p o s o b ó w zawierania przyjaźni, historii i in. u K a ł m u k ó w w X V I I I - X X w. p o d a ł a E . Taube ( N R D ) . Jej wystąpienie nosiło tytuł Neizvestnye materiały po etnografii i folkloru kalmykov. W przygotowaniu znajduje się obecnie monograficzne opracowanie archiwalnych d o k u m e n t ó w kałmuckich. S. Ju. Nekljudow ( Z S R R ) przedstawił klasyfikację m i t ó w mongolskich p r z e p r o w a d z o n ą ze względu na ich tematykę i udział w przekazie informacji. Wyróżnił on п р . : 1) mity historyczne, d o t y c z ą c e pochodzenia niektórych postaci, powstania świata, nieba, g w i a z d o z b i o r ó w ; 2) mity o życiu pierwszych ludzi, p r z o d k ó w , w o d z ó w plemiennych, genealogiczne; 3) mity, których tematem jest walka, stosunki rodowe, wewnątrzplemienne; 4) mity zawierające wątki religijne, wierzenia szamańskie, buddyjskie i in.; 5) mity i epizody z życia pieśniarzy, bajarzy, przekazujących tradycje. Referat nosił tytuł; Istoričeskoepredanie v centralno-aziatskich tradicijach. Historii ewolucji eposu mongolskiego p o ś w i ę c o n e było natomiast wystąpienie P. Chorloo �244 KRONIKA ( M R L ) pt. Mongolyn baatarlag tuulijn tüüchen chuwslyn asuudal. Korzenie tego gatunku sięgają — według P. Chorloo — okresu H u n ó w ( I I I w. p.n.e.). Kolejnym etapem rozkwitu ustnej twórczości M o n g o ł ó w był wiek X I I I - X I V i X V - X V I I , kiedy to epos rozwijał się m. in. dzięki w p ł y w o m literatury klasycznej i p r z e k ł a d o m obcej twórczości. Z czasem uformo­ wały się cztery centra eposu: kałmuckie, buriackie, zachodniomongolskie i chałchaskie. Eposowi mongolskiemu p o ś w i ę c o n e było sygnalizowane j u ż wystąpienie W. Heissiga ( R F N ) , Historical Realities in the Mongol Epics. W. Heissig wspomniał o wynikach badania folkloru europejskiego, zgodnie z którymi przyjmuje się, że w eposach zawarte są informacje o realiach dawnych czasów, np. o rodzaju używanej broni lub sposobu zaspokajania pewnych potrzeb. W eposie mongolskim m o ż n a również odnaleźć ślady wydarzeń z przeszłości, np. epoki kamienia lub metalu, panowania społeczeństw myśliwskich, pasterskich i in. Wspomnieniem o epoce kamienia jest np. informacja o nożu kamiennym, który okazuje się bardziej użyteczny od metalowego, gdy trzeba np. odciąć p ę p o w i n ę bohatera. Służy on też za oręż przeciwko wrogowi, k t ó r e g o ciało nie poddaje się metalowemu mieczowi. D o kategorii dawnych wierzeń obecnych w eposach, a potwierdzonych np. przez badania etnograficzne przeprowadzone wśród l u d ó w myśliwskich, należą m. in. przekonania o sile kamienia i skały oraz różne pojęcia duszy, czy też np. wiara, iż tylko cały szkielet daje m o ż l i w o ś ć ożywienia zmarłego. W eposach spotyka się często informacje o zamykaniu g r o b ó w lub o zatykaniu ran kamieniem, by zapobiec powrotowi duszy lub jej ucieczce. Epos wskazuje też np. na ewolucję narzędzi i broni oraz. technik posługiwania się nimi. Zagadnienie o b r z ę d ó w przejścia u l u d ó w mongolskich o m ó w i ł a G . R . G a ł d a n o w a ( Z S R R ) . W referacie pt. Vozrastnye perechodnye ohrjady u mongolov i burjat ukazała ona obrzędy towarzyszące zmianie przynależności do poszczególnych grup wieku. Referat oparty byl na materiałach archiwalnych oraz wynikach badań terenowych przeprowadzonych przez G . Gałda­ nowa. Pora w s p o m n i e ć o wystąpieniach c z ł o n k ó w delegacji polskiej. W swoim referacie zatytuło­ wanym Igry mongolskich skotovodov — novaja stadija issledovanij zaprezentowałam pewne propozycje analizy i metody badania gier mongolskich, a także próby interpretacji niektórych z a c h o w a ń ludycznych. Zwróciłam przede wszystkim uwagę na sezonowy p o d z i a ł gier oraz ich związki z cyklem kalendarzowym i rocznym, szukając wytłumaczenia tego typu p o w i ą z a ń m. in. w symbolice gier i ich udziale w procesie komunikowania. Przedstawiłam ponadto hipotezy dotyczące m. in. genezy gier typowych dla początku lata, znakowego charakteru gier, symboliki ich e l e m e n t ó w , a także sposobu interpretowania gier, polemizując przede wszystkim z przyjętym przez badaczy dotychczasowym sposobem widzenia tego rodzaju z a c h o w a ń ludycznych i traktowania ich jak odbicia rzeczywistych wydarzeń — wojny, polowania, wyścigów, sporu k o c z o w n i k ó w , napadu drapieżnika na stada i in. W s p o m n i a ł a m ponadto 0 związkach gier z magią i przypisywanej im przez pasterzy roli daru dla Natury. S. K o j ł o w referacie Nekotorye voprosy teorii i praktiki v period perechoda Mongolii к socializmu poruszył m. in. zagadnienie nacjonalizacji i jej udział w rozwiązaniu problemu agrarnego w kraju pasterskim. Postawił również pytanie, czy treści rozwoju niekapitalistycznego są realizowane w Mongolii w całym okresie przejściowym, czy tylko w jego pierwszym etapie i czy okres przejściowy został j u ż w Mongolii z a k o ń c z o n y . B. Jaczewski m ó w i ł natomiast o organizacji współpracy naukowej między P o l s k ą 1 M o n g o l i ą , o jej tradycjach i obrazie współczesnym (Organizacija pol'sko-mongol'skogo naučnogo vzaimootnošenija), W tym miejscu m o ż n a wyrazić żal, że współpraca ta nie obejmuje j u ż etnologii. Kongres zorganizowany został z rozmachem, ogromnym nakładem wysiłków i k o s z t ó w . N i e m a ł ą pomoc wyświadczyło tu U N E S C O , którego przedstawiciel, G . Malempre, obecny byl przez cały czas spotkania. N a s u w a j ą się jednak dwie uwagi krytyczne. P o k a ź n a liczba referatów s p o w o d o w a ł a , że często b r a k o w a ł o czasu na dyskusję (nawet przy ograniczeniu wystąpień do 10 minut). Dyskusje toczyły się więc najczęściej poza salą obrad, w przerwach i chwilach wolnych od zajęć wynikających z programu. Ograniczenie czasu referatu, aczkolwiek �245 KRONIKA zrozumiałe i konieczne, w y w o ł y w a ł o jednak nerwowy pośpiech, a przestrzeganie tej zasady z żelazną konsekwencją przez p r z e w o d n i c z ą c e g o obrad p o w o d o w a ł o niejednokrotnie przerwanie wystąpienia zasad w najciekawszym momencie, zakwalifikowania p o s z c z e g ó l n y c h np. przed konkuluzją. wystąpień do Kolejna określonych uwaga dotyczy sekcji. Zasady te były dla wielu u c z e s t n i k ó w niezrozumiałe. Jak widać z przedstawionej tu problematyki referatów, zdarzały się wyraźne rozbieżności między hasłem referaty j ę z y k o z n a w c z e znalazły się nieoczekiwanie historyczno-polityczne je usłyszeć i którzy samej dziedziny sekcji a treścią wystąpień. Tak np. w sekcji I lub I I I , etnograficzne — w I , w I I i I I I . Nie zawsze więc wygłaszano je do tych, którzy chcieliby mogliby (lub o się nimi zainteresować zbliżonej tematyce) bliżej. Rozproszenie referatów w trzech sekcjach uniemożliwiło niektórych z nich. D z i a ł o się to zwłaszcza w sytuacji, gdy wystąpienia tego typu w tym samym czasie. Nie zawsze decyzje o r g a n i z a t o r ó w m o ż n a wytłumaczyć z tej wysłuchanie wypadły nieznajomością tematów. Tytuły wystąpień podane były bowiem na d ł u g o przed Kongresem. Trudno tu znaleźć wyjście, które usatysfakcjonowałoby wszystkich uczestników i organiza­ torów. Nie jest nim zapewne ani zmniejszenie liczby wystąpień, ani przedłużenie czasu spotkania, ani też np. wcześniejszy druk referatów i dyskusja nad nimi w grupach o ściśle określonej tematyce. Wprawdzie wystąpienia delegacji radzieckiej i mongolskiej zostały opublikowane w specjal­ nych wydawnictwach kongresowych, referatów mongolskich delegaci nie dla wszystkich były one jednak dostępne na Kongres otrzymali dopiero a wystąpienia m o n g o l i s t ó w radzieckich opublikowano (skróty w dniu zamknięcia w niewielkim nakładzie i obrad, ofiarowano je tylko nielicznym. W tym miejscu chciałabym wyrazić o g r o m n ą wdzięczność Pani G . I . Slesarczuk. Dzięki jej uprzejmości delegacja polska otrzymała trzy komplety wydawnictwa kongresowego, przygotowanego przez A k a d e m i ę Nauk Z S R R , Instytut Vostokovedenija i W s z e c h z w i ą z k o w ą Asocjację Mongolistów. Jeden z kompletów przekazałam bibliotece Zakladu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Wspomniane wydawnictwo składa się z 5 części, 3 z nich zawierają referaty członków delegacji radzieckiej; w komplecie znajduje się ponadto opracowanie pt. Sovetskoe vedenie ¡917-1987 oraz bibliografia zawierająca wykaz najważniejszych pozycji mongoloz zakresu mongolistyki, jakie ukazały się> w Z S R R w latach 1980-1986. Obydwa opracowania ukazują zarazem podstawowe kierunki i problemy, jakimi zajmują się mongoliści radzieccy. Historycznym wydarzeniem bylo p o w o ł a n i e M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Mongolistycznego (IMS) z siedzibą O. Lattimore ( U S A ) . w Ułan Bator i wybór jego władz. którego weszło 48 o s ó b . Polskę reprezentuje prof. S. Kałużyński. S. Kojło) weszło do Prezydentem ISM został Wybrano także 7 wiceprezydentów i Komitet Wykonawczy, w skład Sekretariatu Towarzystwa. Celem nowo 12 o s ó b (w tym również powstałej organizacji jest m. in. wzrost udziału uczonych, stowarzyszeń i innych organizacji badawczych w dalszych pracach oraz wzbogacanie metod i form współpracy m o n g o l i s t ó w na świecie. I M S zamierza w y d a w a ć rocznik. „ M o n g o ł Studies" oraz biuletyn informacyjny „ W o r k s of Mongol Studies". Jeśli mowa o wydawnictwach, to należy o d n o t o w a ć , Zawodowych, przede nabyć w którym wszystkim zarówno odbywały mongolskich, najnowsze się obrady, otwarto czasopisma, iż w Pałacu stoisko wydawnictwa prace, jak też dzieła sprzed Kultury Związków oferujące prace uczonych, itp. Można kilkunastu lat. zbiorowe Stoisko tu było cieszyło się ogromnym powodzeniem, stwarzając uczestnikom Kongresu m o ż l i w o ś ć uzupełnienia księgo­ z b i o r ó w o interesujące, a często niezbędne do pracy pozycje. N a zakończenie chciałabym w s p o m n i e ć o imprezach towarzyszących Kongresowi, m. in. o koncercie muzyki mongolskiej, pokazie Szczególną atrakcją byla samolotowa Char Chorinu (Karakorum) walk zapaśniczych, zwiedzaniu Muzeum Sztuki. wycieczka do dawnej stolicy imperium mongolskiego i znajdującego się w jej pobliżu kompleksu, a raczej jego fragmentu, z a b u d o w a ń klasztornych Erdene dzuu. Zabytki te mieszczą się obecnie na terenie somonu-spółdzielni Chudzin w ajmaku owórchangajskim. Znajduje się tu również znane sanatorium z ciepłymi źródłami w ó d leczniczych. Władze spółdzielni — j a k nakazuje tradycja — przyjęły gości z różnych stron świata bardzo serdecznie, częstując kumysem, herbatą z mlekiem, �246 KRONIKA wyrobami mlecznymi. Zorganizowany też został wyścig koni zwierząt na arkan. Wyścigi, podobnie jak zaprezentowany oraz pokaz chwytania tych nam w U ł a n Bator pokaz walk zapaśniczych, przebiegały zgodnie z u ś w i ę c o n y m tradycją porządkiem, z zachowaniem odpo­ wiednich gestów, formuł słownych itp. Czas oczekiwania na uatrakcyjnił występ kilkuosobowego zespołu wokalno-muzycznego przybycie Iwona KULTURA na metę Kabzińska-Stawarz WIEJSKA I MIEJSKA X X WIEKU W KRAJACH III S E M I N A R I U M koni z centrum ajmaku. F I N O U G R Y J S K I C H I SĄSIEDNICH FIŃSKO-RADZIECKIE W L A P P E N R A N C I E ( F I N L A N D I A ) , 2-6 C Z E R W C A 1986 R . W ramach prac Komitetu Współpracy Naukowo-Technicznej między Finlandią i Z S R R w dziedzinie etnologii i antropologii naukowcy obu krajów współdziałają od 1970 r. Podczas spotkań wymieniają poglądy na temat badań nad kulturą własnych krajów oraz d o ś w i a d c z e ń metodologicznych i teoretycznych rozwiązań. W 1974 r. w Helsinkach omawiano kartograficzne metody w etnografii , a w 1984 r. w Moskwie dyskutowano na temat zmian urbanizacyjnych po I wojnie ś w i a t o w e j . Plon obu spotkań został przedstawiony w publikacjach. 1 2 W 1986 r. naukowcy z różnych instytucji w Finlandii i Z S R R spotkali się na seminarium w Lappenrancie - niewielkim miasteczku fińskim niedaleko granicy z Z S R R . Podczas spotkania poruszane były różne problemy nurtujące e t n o l o g i ę obu krajów. Szukano odpowiedzi na następujące pytania: jakie są funkcje miast, w jaki s p o s ó b funkcjonują tradycje we współ­ czesnym mieście, jak powstaje tradycja w nowych miasteczkach? Najciekawsze były informacje ukazujące specyfikę miast fińskich i radzieckich wynikającą z historii tych krajów oraz rozwoju gospodarczego. C h o c i a ż tematem spotkania była kultura wsi i miasta więcej uwagi p o ś w i ę c o n o miastom. Wsie i miasta od niedawna są przedmiotem badań fińskiej etnologii. O d lat sześćdziesiątych prowadzi się badania wsi (grupa n a u k o w c ó w z Uniwersytetu w Turku). P o ś w i ę c o n o je przeważnie warunkom życia ludności wiejskiej oraz ich tradycjom. Najnowsze badania w małej społeczności skupiają się na tradycji ustnej oraz życiu r o b o t n i k ó w ich pracy i warunkach mieszkaniowych. W Z S R R badaniami miast zajęli się w latach pięćdziesiątych przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych: etnografowie, socjologowie i geografowie. Zajmowano się m. in. funkcjami miast od średniowiecza do współczesności, a także przemianami związanymi z wielonarodowością Z S R R , przemianami w rodzinie miejskiej, kontynuacją tradycyjnych e l e m e n t ó w etnicznych. G ł ó w n ą uwagę zwracano na stosunki społeczne, potem dopiero zajęto się kulturą materialną. Odmiennie wyglądało to w Finlandii, gdzie najpierw zajęto się warunkami byto­ wymi ludności oraz stosunkami etnicznymi między Szwedami a Finami (93.2% ludności posługuje się językiem fińskim, 6,6% szwedzkim). 3 W swoim wystąpieniu prof. Matti R e s a n e n z Uniwersytetu w Jyvaskylá przedstawił główne kierunki badań nad miastami Finlandii, Z S R R , Czechosłowacji, N R D , Jugosławii 1 Ostseefinnische Untersuchungen Keskinen Jyváskylassa 2 Der Wandel, der Dorfer dem er sten Weltkrieg, Ergebniss eines Finnisch-Sowietisch Symposion, Heiki 1982. und Stddte II fmnisch - und gegenseitige sowjetisch ethnographisches Beeinflussung Symposjum in der Zeil in Moskau, nach 18-22 April 1983, Helsinki 1985. L ó n n g v o s t , Matti R á s á n e n [орг.]. 3 M. Rásánen, Der weisen der ethnologischen Volk in der Stadt. Stadtforschung. Über die theoretisch-methodischen Annáherungs- �247 KRONIKA oraz Polski. Zwrócił on uwagę, że kraje socjalistyczne koncentrują się na badaniach proletariatu, jego kultury i sposobu życia. W Europie badania nad miastami prowadzone są w ramach projektu siedmiu krajów i koordynowane przez Centrum w Wiedniu. Ich przedmiotem jest głównie problem rodziny wiejskiej i miejskiej. W Europie Zachodniej badania e t n o l o g ó w idą w dwu kierunkach: kultura klasy robotniczej i kultura d u ż e g o miasta. 4 Prof. S. I . B r u k z Instytutu Etnografii A N Z S R R stwierdził, że przy badaniu miast należy u w z g l ę d n i ć strukturę ludności, rolę industralizacji oraz agrarnych p r o b l e m ó w w gospo­ darce. Zwrócił też uwagę, że l u d n o ś ć miejska różni się od wiejskiej parametrami demograficz­ nymi: wielkością reprodukcji, strukturą wieku, aktywnością migracyjną. Poruszył ponadto zagadnienie różnic w nomenklaturze miasta, osiedla czy wsi w zależności od liczby mieszkańców, liczby m i e s z k a ń c ó w na k m , poziomu gospodarki komunalnej: elektryczności, w o d o c i ą g ó w oraz struktury społeczno-kulturowej. Jednym z kryteriów pozwalających odróżnić miasto od wsi jest struktura zawodowa. W badaniach radzieckich miasta ujmowane są z a r ó w n o historycznie, j a k i statystycznie. W mniejszych miastach widoczne jest przenikanie kultury miejskiej i wiejskiej. Najczęściej też na ich przykładzie pokazywane są poszczególne elementy kultury. Szuka się m. in. odpowiedzi na pytania, jakie jest miejsce osiedla miejskiego we współczesnym świecie i jak d ł u g o będą utrzymywały się granice między miastem a wsią oraz miejskim i wiejskim sposobem życia? Prof. Bruk uważa, że na podstawie określenia s t o s u n k ó w między miastem a wsią m o ż n a ukazać charakterystykę s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n ą i geograficzną kraju lub regionu. 2 Kontakty kulturalne między miastem a wsią jako czynnik etnokulturowego rozwoju Rosjan przedstawiła O . R . B u d í n a z Instytutu Etnografii A N Z S R R . W latach osiemdzie­ siątych prowadzono badania etnograficzne w centralnym regionie Z S R R , najbardziej zurbanizo­ wanym. Miasta i centra wiejskie tego regionu są zamieszkane prawie wyłącznie przez Rosjan. W czasie badań starano się m. in. uzyskać o d p o w i e d ź na pytania, j a k liczba k o n t a k t ó w między wiejską i miejską populacją wyraża się w kulturze. Wzajemne oddziaływanie najbardziej widoczne jest w kulturze materialnej (np. w budownictwie obserwuje się wpływy tradycyjnej kultury ludowej). Odmiennie wygląda sprawa stroju, gdzie nowa moda przenikała z miasta na wieś. Obecny ubiór chrakteryzuje się postępującą standaryzacją. Istnieją jednak pewne elementy tradycyjnego stroju rosyjskiego: filcowe buty, rękawice z jednym palcem, chustki, fartuchy itp. 5 Mieszkańcy miast i wsi uczestniczą w festiwalach, tzn. obchodach jubileuszy miast, uroczystościach dla uczczenia wykonywanego zawodu czy rolniczych zwyczajach związanych z kalendarzem, np. w m a ł y m miasteczku Soligalich (region Kostroma) odbywa się festiwal hodowli bydła, który od przeszło 20 lat o b c h o d z ą wspólnie mieszkańcy miasta i hodowcy. R o z w ó j obrzędu weselnego wskazuje tendencję włączenia do uroczystości elementów, które są popularnymi rosyjskimi tradycjami, np. witanie państwa m ł o d y c h chlebem i solą. Elementy zabawowe drugiego dnia wesela wzajemnie się przenikają, np. wiejskie tłuczenie garnków, zamiatanie p o d ł o g i przez p a n n ę m ł o d ą z miejskim odczytywaniem telegramów, pokazywaniem g o ś c i o m prezentów. W ZSRR życia, zwraca styl tworzony ten przebiega problem adaptacji m i g r a n t ó w w mieście, ich włączenie się w miejski sposób uwagę historyków, etnografów, s o c j o l o g ó w . W e d ł u g O . Szkaratana miejski jest przede wszystkim w dużych miastach, w mniejszych i na wsi proces znacznie wolniej. Kierunki i tendencje z a c h o w a ń m i g r a n t ó w są determinowane 6 4 S. I. B r u k , Stádte s O. R . B u d i n a , Cultural of ethnological in der gegenwartigen Well. and everyday life interaction of town und country as a factor development of the Russians (based on the materials of expeditions organized in the 1980-s). 6 O . I. S h k a r a t a n , Migrants behavior (wyniki badań z lat maszynowego). in Leningrad: the character 1976-1977 przeprowadzonych of culture and wśród p r a c o w n i k ó w everyday przemysłu �248 KRONIKA przez zbliżenie kultur i s p o s o b ó w życia w miastach różnych t y p ó w i we wsiach. Współ­ czesne środki masowej komunikacji ułatwiają wzrost interregionalnych p o w i ą z a ń , przyczyniają się do formowania s t e r e o t y p ó w z a c h o w a ń na bazie kultury wielkich miast. Masowa komunikacja ma jednak destrukcyjny wpływ na dawne formy kultury (folklor, sztukę ludową, osobowe). Wielkie miasta nawet z dominującą n a r o d o w o ś c i ą rodzimą są zawsze W Leningradzie np. mieszkają ich przedstawicieli Wszystkie grupy zachowuje mają ich życia m o ż n a reprezentacje swój język, prawie j e d n a k o w ą wiązać więcej niż 100 tradycje podstawę z "odrębnościami narodowości. kulturowe do i kontakty polietniczne. Wielu przyjacielskie działalności. Różnice kultury, a nie np. z różnicami spośród kontakty. w w sposobie standardzie ż y c i o w y m . Podczas przeprowadzonych badań zwracano u w a g ę na liczbę książek w bibliotece prywatnej, uczęszczanie do teatru, organizowanie czasu wolnego, sposób rekreacji oraz ś r o d o w i s k o materialne: urządzenie gospodarstwa domowego, meble, środki transportu i sprzęt sportowy, rodzaje aktywności kulturalnej. W tej ostatniej dziedzinie występują znaczne różnice między leningradczykami a migrantami. Jedną z metod badania miasta w Finlandii na przykładzie analizy źródeł ludnościowych i danych demograficznych dotyczących miasta Lappenranta w latach 1918-1967 (miasto liczące ponad 50 tys. mieszkańców) 7 przedstawił J . Antikainen . Wykorzystał on archiwa oraz materiał statystyczny klasyfikujący i określający m i e s z k a ń c ó w pod względem struktury wieku, płci. Autor stwierdził, że spisy ludności mają ogromną wartość przede wszystkim przy badaniu d u ż y c h miast. N a podstawie materiałów statystycznych, a r c h i w ó w cywilnych i rejestrów o k r ę g o w y c h m o ż n a bowiem ustalić strukturę z a w o d o w ą i rodzaj pracy, określić działające organizacje, scharakteryzować rodziny mieszkające w mieście itp. 8 R ó w n i e ż na podstawie materiału statystycznego Pekka T o i v a n e n ukazał etapy industralizacji miasta Pietrasaari p o ł o ż o n e g o nad Z a t o k ą Botnicką. Pierwszy jej etap miał miejsce w latach sześćdziesiątych X I X w., dzięki cykorii, rozwojowi przemysłu cukrownia). Kolejny etap na przełomie spożywczego wieków to (browar, mechanizacja przetwórstwo fabryki oraz innych zakładów. Nastąpił w ó w c z a s znaczny wzrost liczby mieszkańców, struktura ludności: największą grupą stali się robotnicy, liczba kupców i tytoniu zmieniła się rzemieślników p o z o s t a ł a natomiast na tym samym poziomie, co p ó ł wieku wcześniej. N a początku X X w. nasiliła się emigracja ze w z g l ę d ó w ekonomicznych i politycznych. Do Ameryki wędrowali przede wszystkim Szwedzi, w związku z czym Finowie stali się g ł ó w n ą grupą n a r o d o w o ś c i o w ą w mieście. Sytuacja l u d n o ś c i o w a uległa zmianie, przed i po I wojnie światowej, kiedy Szwedzi wracali do Pietarsaari, a Finowie emigrowali. 9 Kolejny s p o s ó b badania miast Finlandii ukazał T . V i r t a n e n omawiając małą s p o ł e c z n o ś ć osiedla Pihlava k o ł o w różnych Pori. okresach. W Przedstawił 1920 on zajęcia r. w Halssi został ludności założony oraz charakter tartak. D o społeczności osiedla napłynęła ludność wiejska. Zaczęła się tworzyć nowa s p o ł e c z n o ś ć charakteryzująca się cechami agrarnymi. W latach czterdziestych nastąpiła integracja. W p o ł o w i e X X w. dokonywano napraw tartaku. Mimo modernizacji wyprowadzali miał miejsce odpływ pracowników, się. W latach siedemdziesiątych a próbowano mieszkańcy rozebrać osiedla tartak. Na stopniowo początku lat osiemdziesiątych osiedlem zajęło się Towarzystwo budowlane w Pori, wykonując renowację d o m ó w . Napłynęli nowi mieszkańcy i zaczął się nowy okres dla osiedla. Inny rodzaj materiału wykorzystano do ukazania struktury życia codziennego 30 rodzin zamieszkujących w Helsinkach na początku naszego stulecia. N a podstawie p y t a ń kwestionariusza starano się u z y s k a ć dane na temat mieszkania, domu, ś r o d k ó w utrzymania, scharakteryzować rodzinę, jej życie codzienne, 7 J . A n t i k a i n e n , Die Bedeutung fur die Stadtforschung. 8 9 prace domowe oraz kontakty z sąsiadami. Wyniki tych der Bevólkerungsquellen Am Beispie! der Stadt Lappenranta P. T o i v a n e n , The industrialisation of Pietrasaari T. Virtanen, A Pihlava sawmill. small community? As an und der badań Bevólkerunsforschung 1918-1967. (Jacobstad) example Halssi 1860-1910. a residental ares of A �249 KRONIKA 1 0 przedstawiła A . M . Astrom . Przy doborze rodzin zwracano uwagę na z a w ó d głowy rodziny. Jak wykazały badania w latach 1910-1920 większość z przebadanych rodzin miała przeważnie jeden p o k ó j (były to mieszkania w domach drewnianych, dwupiętrowych). Wszystkie czynności ż y c i o w e : jedzenie, odpoczynek, sen odbywały się więc na ograniczonej przestrzeni. W rodzinie robotniczej było od 1 do 6 dzieci. W rodzinach mieszczańskich od 2 do 5. W rodzinach tych była przeważnie zatrudniana służba. W mieszkaniach znajdowała się sypialnia rodziców, p o k ó j dziecinny, jadalnia, salon, p o k ó j głowy rodziny, kuchnia, służbówka, łazienka, ubikacja oraz kredens. Przedstawiciele tej grupy to: urzędnicy, lekarze, wojskowi, kupcy. R ó ż n i e wyglądał dzień powszedni w p o s z c z e g ó l n y c h grupach. W rodzinach robotniczych ojciec pracował od 6 rano do 17, nieraz dłużej. Matka z a j m o w a ł a się domem, często pracowała jako sprzątaczka lub praczka. Dzieci zbierały drewno, o p i e k o w a ł y się m ł o d s z y m r o d z e ń s t w e m . W rodzinach mieszczańskich była rytualizacja życia codziennego: ustalone godziny p o s i ł k ó w oraz o b o w i ą z k i . Matka zajmowała się domem korzystając z pomocy kucharki i p o k o j ó w e k . R o d z i n ę utrzymywał ojciec. Wszelkie stosunki były bardziej czytelne w rodzinie mieszczańskiej niż w robotniczej. Rodzina robotnicza to grupa koherentna: z jednej strony matka i dzieci, z drugiej ojciec. W rodzinie mieszczańskiej widoczne były trzy „pola": matki, dzieci, ojca — podzielone przez matkę. Czas wolny rodziny mieszczańskiej organizowała matka. B y ł o to najczęściej w s p ó l n e czytanie, muzykowanie, słuchanie gramofonu, wizyta s ą s i a d ó w lub u sąsiadów, zajęcia i zabawy dla dzieci: rysowanie, malowanie, modelowanie, teatrzyk. Życie rodzinne i sąsiedzkie r o b o t n i k ó w wyglądało zupełnie inaczej. Wieczorem matka reperowała ubrania, dzieci bawiły się, odrabiały lekcje, czytały książki z wypożyczalni, ojciec czytał gazetę lub wykonywał drobne naprawy w domu. Chodzono do kina lub na festyny. Miejscem zabaw było przeważnie p o d w ó r k o albo ulica. W środowisku wiejskim Finlandii w latach dwudziestych dzieci bawiły się w dużych grupach. Nie miały specjalnych zabawek, zastępując j e różnymi przedmiotami. W tych zabawach odgrywały one określone role. Miejsce do zabaw było pod stołem w izbie lub w warsztacie ojca. Bawiono się w lesie, na polu bez oznaczonych granic. Znaczny w p ł y w na a k t y w n o ś ć w grach i zabawach miały pory roku. W lecie grano w piłkę, urządzano biegi, bawiono się w chowanego, imitowano także prace ludzi dorosłych lub czynności wykonywane w czasie świąt czy o b r z ę d ó w . W zimie w związku z koniecznością pozostawania w domu było mniej miejsca do zabaw. W mieście dzieci bawiły się w piwnicach, na dachach, placach budowy, drogach do szkoły, ulicach, w sklepach. Dzieci wiejskie miały wiele o b o w i ą z k ó w . D z i e c i ń s t w o u p ł y w a ł o im przeważnie na pracy w gospodarstwie. Zabawkami ich były głównie wyobrażenia zwierząt, piłki, wyroby gliniane. W latach trzy­ dziestych zaczęto k u p o w a ć dzieciom zabawki jako prezenty urodzinowe i b o ż o n a r o d z e n i o w e . Dzieci miejskie otrzymywały natomiast po raz pierwszy zabawki mechaniczne, głównie zwierzęta. U w a ż a n o , że dzieci nie powinny za d u ż o się bawić. P r ó b o w a n o od razu p r z y g o t o w a ć je do d o r o s ł e g o życia. W rodzajach zabaw widoczne są sfery zainteresowań dziecięcych, w zabawach zaś pozycja dziecka w społeczeństwie, stwierdził autor kolejnego wystąpienia — B. L ó n n g v i s t . 11 Jedną z nowych form spędzania czasu wolnego we współczesnej Finlandii są spotkania w „pubach". Próbę analizy kultury „ p u b u " podjął P. A l a s u u t a r i . Kulturowe formy życia zostały ukształtowane przez warunki rolniczej produkcji. Zwrócił on u w a g ę na rodziny mieszkające w o k ó ł miast, a zwłaszcza na podział prac kobiecych i męskich. Dyskusyjne jest jego stwierdzenie o p o d o b i e ń s t w i e funkcji p e ł n i o n y c h przez dom, ż o n ę i m ę ż a oraz „pub", portiera (ojciec, kierownik) i kelnerkę (obiekt flirtów, p o s t a ć matki). 12 1 0 dieses A . M . A s t r o m , Die Struktiermg Jahrhunderts. des Altagsleben in 30 Familien in Helsinki 1 1 Bo L ó n n g v i s t , Die Spielverháltnisse 1 2 P. A l a s u u t a r i , The study of the suburban pubpresentation der Kinder im Land-und Stadtmilieu. of the method. am Anfang �250 KRONIKA Radzieckie badania nad rodziną w ZSRR, stwierdził 1 I. A . Griszajew '. wspólne kierunki rozwoju rodzin wśród różnych n a r o d o w o ś c i Z S R R . odnotowują Liczne dane pokazują, że urbanizacja i towarzyszące temu procesy prowadzą do zwiększenia więzi między i żoną, do kształtowania stylu małżeńskich ilustracją jest tych procesów stan stosunków małżeńskich i sposobu i rodzinnych mężem życia rodzinnego. norm w Żywą Estońskiej S R R , gdzie miasta i osiedla charakteryzują się dużym stopniem urbanizacji. Materialne p o ł o ż e n i e rodziny aktualnie w dużym stopniu zależy od z a r o b k ó w kobiet, w wielu rodzinach bowiem żony zarabiają więcej niż m ę ż o w i e . W ocenach cech przypisywanych kobietom i m ę ż c z y z n o m odnajdujemy natomiast ślady tradycyjnych p o g l ą d ó w . Niemal p o ł o w a mieszkańców miast uważa, że głównymi zaletami kobiet są dobre zarządzanie gospodarstwem domowym i oszczęd­ ność. Mniej ważna jest atrakcyjność i urok osobisty. Najniżej oceniano zaangażowanie zawodowe żony oraz jej a k t y w n o ś ć społeczną. U mężczyzn cenione jest dobre następnie poświęcenie się zawodowi zarządzanie gospodarstwem domowym oraz pilność, i działalności społecznej. N a k o ń c u znajduje się urok osobisty m ę ż c z y z n y i jego wygląd. Opinia m i e s z k a ń c ó w wsi na ogół pokrywa się z opinią m i e s z k a ń c ó w miast. Kobiety estońskie twierdzą, że przeważnie rozwiązują większość ważnych p r o b l e m ó w rodzinnych. Liczba rodzin, w których m ą ż i ż o n a wspólnie rozwiązują problemy, wzrasta wśród młodszych grup wiekowych oraz o s ó b z wyższym wykształceniem i poziomem kultury. Wykształcenie kobiet odgrywa dużą rolę w zmianie s t o s u n k ó w rodzinnych. Coraz mniejsze są różnice między rodzinami miejskimi i wiejskimi. Griszajew podkreślił, że opisane procesy nie są charakterystyczne tylko dla E s t o ń c z y k ó w . Występują one także wśród innych grup etnicznych w Z S R R . Kolejny referat p o ś w i ę c o n y był weselu w Estonii. Jak stwierdzili N . Szligina i W. K a t i t s zaczęło się ono zmieniać w końcu X I X w., obrzęd uległ skróceniu. w wiejskiej obrzędowości odgrywał śłub kościelny. Ważną rolę Wesele bez tego elementu znane tylko wśród r o b o t n i k ó w i inteligencji miejskiej. Dopiero w latach pięćdziesiątych w Tartu komisję do spraw obrzędowości. W 1958 r. opracowano rytuał 14 zwłaszcza było utworzono ślubu cywil­ nego. W latach 1985-1986 przeprowadzono badania statystyczno-etnograficzne ludności lapońskiej w rejonie M u r m a ń s k a . Jak podaje T . W. Lukjaczenko'-\ zajmowano się zajęciami ludności, awansem s p o ł e c z n o - z a w o d o w y m , kulturą materialną, językiem, zwyczajami, kontaktami międzyetnicznymi, rodziną itd. Zestawienie e l e m e n t ó w tradycyjnych i współczesnych stworzyło obraz społeczności zamieszkującej te tereny. Badaniami objęto 450 o s ó b od 16 lat wzwyż. W ZSRR Lapończycy mieszkają na wyspie Lovosersk i w okręgu Kola w rejonie murmańskim. Oprócz L a p o ń c z y k ó w mieszkają tam także K o m i , N e ń c y , Rosjanie. Ze wstępnych opracowań wynika, że kontakty międzygrupowe są w a ż n y m czynnikiem p r o c e s ó w etnicz­ nych. Język lapoński u ż y w a n y na Płw. K o l a dzieli się na trzy dialekty: notoserisz, okangisz. Mają one 10 narzeczy, stąd trudności w porozumieniu się. 80% kildisz, Lapończyków zna lapoński, ale tylko 1/3 rozumie swoich r o d a k ó w z różnych miejscowości. Informatorzy podawali, że rozumieją tylko swoich sąsiadów. Utrudnia to rozwój języka pisanego oraz naukę kildisz). w szkole (elementarz wydany jest w W 1985 lapońsko-rosyjski. Obejmuje on 8000 s ł ó w i różnych dialektów. r. ukazał się W codziennych słownik kontaktach u ż y w a się dielektów lapońskich, języka komi i rosyjskiego. P o ł o w a L a p o ń c z y k ó w w rodzinach jednonarodowych mówi w domu po lapońsku, 30% po " I. A . G r i s h a e v , Chandes in the family attitudes of the 1 4 1 ? lapońsku i rosyjsku. Wzrasta Estonians. N . V . S c h l i g i n a , W. K a l i t s , Das modeme Hochzeitzeremoniell in Estland. Т. V. L u k j a t s c h e n k o , R . A . G r i g o r e v a , Etnosprachliche Situation Saamen (nach dem vorlaufigen Angaben der statistisch — ethnographischen 1985-86). bei den Kola Expedition von �251 KRONIKA znaczenie jeżyka rosyjskiego z uwagi na potrzebę jego znajomości w pracy, w rozmowach z kolegami, przy czytaniu gazet i książek oraz słuchaniu radia. Wszyscy Lapończycy zamieszkujący na terenie obszaru m u r m a ń s k i e g o znają rosyjski. Przywiązują jednak dużą wagę do posługiwania się własnym językiem jako symbolem przynależności etnicznej. 1 6 R. Rásánen z Uniwersytetu w Y y v á s k y l á oraz N . Poliszczuk z Instytutu Etnografii AN ZSRR zajęły się świętami p a ń s t w o w y m i swoich krajów. R . Rasanen uważa, że „praktyka świąteczna jest lustrem społeczeństwa". Święta odgrywają dużą rolę w życiu całego społeczeństwa, grup społecznych, rodziny. We współczesnym społeczeństwie zwyczaje związane ze świętami charakteryzują się dużą dynamiką. Zmiany te są odzwierciedleniem przemian p r o c e s ó w społecznych. Przy omawianiu różnych zwyczajów należy uwzględnić obok potrzeb ludzkich także czynniki ideologiczne. Trzeba też zwrócić uwagę na mechanizmy sterowania świętami, czynniki p o w o d u j ą c e manifestacje. Ł a t w o poznać, jak pewne święta panującego systemu s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o umacniają się, podczas gdy inne tworzą „przeciwświęta" odpowiadające odmiennej ideologii. R . Rasanen swój referat zilustrowała wynikami badań przeprowadzonymi w Lappenrancie na podstawie analizy prasy od lat osiemdziesiątych X I X w. do sześćdziesiątych X X w. 1 7 W charakterze świąt widoczna jest polityczna historia i społeczny rozwój Finlandii. Znaczny wpływ na strukturę świąt wywarły zwyczaje z c z a s ó w carskich, kiedy to Finlandia była pod panowaniem Rosji. Władza ma zawsze swoich przeciwników, a kultura panujących swoją kontrkulturę. W X I X w. mieszczańsko-liberalna ideologia narodowa i opozycja spo­ łeczna w Finlandii utworzyły swoje święta, symbole, wzory. W świętach miejskich w dalszym ciągu znaczną rolę odgrywały formy zaczerpnięte z uroczystości wojskowych: marsze, parady, muzyka, inspekcje, festyny. W latach dwudziestych i trzydziestych zamiast symboli panujących w okresie caratu wprowadzono tzw. dni flagowe (nastąpiła zmiana barw flagowych z czerwono-żółtych na biało-niebieskie). Pod koniec X I X w. przeciwwagą dla o b c h o d ó w świąt związanych z kultem cara były obchody dni wielkich F i n ó w : Snellmana, Runeberga, Lónrota. O d 1928 r. obchodzony jest dzień Kalevali jako dzień narodowy oraz łączności z narodami ugryjskimi: Estami i Węgrami. D z i e ń niepodległości świętuje się 6 grudnia. Przed wojną obchodzono także 1 maja. Po I I wojnie światowej dawne święta kościelne (np. dzień zmarłych 1, 2 listopada) zmieniły swoje znaczenie. P o z o s t a ł o ś ć kultu b o h a t e r ó w widoczna jest zwłaszcza w świętach obchodzonych przez przesiedleńców z Karelii (czczenie dusz pozostałych na opuszczonych terenach zmarłych). Obchodzone są wieczory p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m : na cmentarzu składa się wiązanki. Duchowni odprawiają msze. Władze miasta Lappenranta organizują także Sylwestra, dni flagowe, obchody ku czci „wielkich ludzi". D z i e ń Kalevali (28 lutego), św. Jana (24 czerwca) oraz dzień urodzin gen. Mannerheima (4 czerwca). N . Poliszczuk zwróciła uwagę na historię świąt państwowych w Z S R R , od nowych, tworzonych po Rewolucji do obchodzonych współcześnie. P o c z ą t k o w o charakterystyczne były mityngi i demonstracje, podczas których starano się osiągnąć cele ideologiczne poprzez mowy i obrazy historyczne. N a placach miast o d b y w a ł y się masowe koncerty. W latach dwudziestych popularne były „czerwone śluby" i chrzciny, tzw. „oktiabriny". Aktywizacja procesu tworzenia nowych o b r z ę d ó w miała miejsce w latach sześćdziesiątych. U k a z a ł y się w ó w c z a s wydanictwa zawierające scenariusze o b r z ę d ó w socjalistycznych. Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte charakteryzują się zwrotem ku tradycji etnicznej. Są obchodzone dni miast, wsi, ulic, rejonów i dzielnic. Kultywuje się święta i zwyczaje związane z pracą: dni zawodowe, wieczory ku czci pracy, hołd starym rodzinom robotniczym, święto m ł o d y c h r o b o t n i k ó w . Obchodzone są święta regionalne i narodowe, uroczystości ku czci bohaterów oraz 7 listopada, 1 maja. dzień konstytucji Z S R R , 8 marca. 1 0 R . R a s a n e n , Die ort lichen Festtradition. 1 7 Spiegelung vor herrschender Ideologie und Gegenideologie N . S. P o l i s c h t s c h u k , Rolle der gegenwdrtigen Stadt in der Erhaltung und der Jestuchen Tradition (am Beispiel der Geselschaftfeste). in der Entwicklung �252 KRONIKA Przysłuchując się wszystkim referatom stwierdziłam, że konieczne jest uściślenie roz­ wiązań badawczych i metodologicznych. Zebrani postanowili, że najlepszym rozwiązaniem byłoby przeprowadzenie wspólnych b a d a ń w dwu miastach (jednym w Finlandii, drugim w Z S R R ) oraz prześledzenie historii i współczesnych przemian w e d ł u g wspólnie opracowanego kwestionariusza. Małgorzata Orlewicz DZIEŃ K A R A I M S K I W PIENIĘŻNIE 25 kwietnia Werbistów w 1987 r. Pieniężnie zorganizowano „Dzień w Misyjnym karaimski". Seminarium B y ł o .to już trzecie Duchownym Księży kolei — po islamie z i judaizmie — „ P i e n i ę ż n i e ń s k i e spotkanie z religiami". Obecna sesja p o ś w i ę c o n a została religii karaimskiej, która za p o d s t a w ę wiary ma Pięcioksiąg, a Chrystus i Muhammad są przez nią uznawani za p r o r o k ó w . Karaimi to nie tylko religia, ale także naród. „ D z i e ń karaimski" rozpoczął się uroczystą mszą, po której dokonano otwarcia wystawy pamiątek K a r a i m ó w polskich, przygotowanej w Muzeum Misyjno-Etnograficznym Seminarium. Po wystawie o p r o w a d z a ł dr Aleksander D u b i ń s k i , sekretarz zarządu Karaimskiego Związku Religijnego w Polsce. Przed rozpoczęciem sesji słowo wstępne wygłosił ks. dr Eugeniusz Śliwka, główny organizator„Pieniężnieńskich s p o t k a ń z religiami" i dyrektor Muzeum podkreślając, że chciałby, aby Pieniężno stało się miejscem prezentacji zwłaszcza tych religii, które mają wyznawców w naszym kraju. Ich o b e c n o ś ć jest dobrą nauczycielką życia w okresie wzajemnego porozu­ mienia i dialogu. Oficjalnego otwarcia sympozjum d o k o n a ł ks. mgr Stanisław Piotrowski — rektor Semi­ narium. N a temat Karaimów w Polsce i na Litwie do 1945 r. m ó w i ł a Anna Sulimowicz z Warszawy. U k a z a ł a ona genezę i rozprzestrzenianie się K a r a i m ó w w Europie i p ó ł n o c n e j Afryce oraz historię ich dotarcia na Karaimów w latach 1918-1939 o m ó w i ł pt. Z życia Karaimów trockich Karaimi w Polsce Szymona Pileckiego, miejsce osiedlenia, po tereny w okresie 1945 r. to dawnej szczegółowo Polski i Litwy. Aleksander Sytuację Dubiński w społeczną wystąpieniu międzywojennym. tytuł referatu przedstawionego przez doc. prezesa Karaimskiego Związku Religijnego dr hab. w P R L . Prelegent życie społeczne i status prawny K a r a i m ó w w Polsce ukazał od c z a s ó w wojny do dnia dzisiejszego. Mgr Grzegorz Pełczyński z Uniwersytetu A d a m a Mickiewicza w Poznaniu m ó w i ł o ś w i a d o m o ś c i etnicznej Karaimów polskich. Skupiska karaimskie poza Polską to temat wystąpienia mgr Ireny Jaroszyńskiej z Warszawy. Obecnie żyje na świecie ok. 20 tys. Karaimów, a największe ich skupiska istnieją w ZSRR. Polsce, Izraelu, Turcji i USA. Trzy podstawy nauki K a r a i m ó w : Biblię, analogię i trwałą tradycję przedstawiła Mariola Abkowicz z Wrocławia w referacie pt. Główne zasady doktrynalne i etyczne religii karaim­ skiej. O obrzędowości i obyczajach Karaimów mówiła mgr Kamila Traczyk, zapoznając zebranych ze świętami i postami karaimskimi, a także najważniejszymi wydarzeniami w życiu rodziny karaimskiej, tj. narodzinami dziecka, śłubami i pogrzebami. Sesję p o d s u m o w a ł ks. dr K o n r a d Keler, prowincjał Zgromadzenia S ł o w a B o ż e g o (Księży Werbistów). N a zakończenie „ D n i a karaimskiego" zaprezentowano film pt. „Ostatni Hazzan". reż. E w y Straburzyńskiej z O ś r o d k a T V we Wrocławiu, przedstawiający życie Karaimów polskich. „Pieniężnieńskie spotkania z religiami" są na pewno wzajemnym ubogaceniem i utrwalają we wszystkich uczestnikach szacunek oraz tolerancję dla ludzi inaczej wierzących i myślących. D z i ś najbardziej potrzeba ludziom nadziei, a religia najmocniej tę nadzieję w człowieku wyraża. Sławomir Więcek SVD �253 KRONIKA KULTURA I SZTUKA INDONEZJI 28 kwietnia 1987 r. w Muzeum Archeologicznym w G d a ń s k u otwarto wystawę obrazującą" kulturę i sztukę Indonezji. Eksponaty zaprezentowane na tej wystawie p o c h o d z ą ze z b i o r ó w Muzeum Misyjno-Etnograficznego znajdującego się przy Misyjnym w całości Seminarium Duchownym Księży W e r b i s t ó w w Pieniężnie. Inicjatorem zorganizowania powyższej wystawy był kustosz Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , mgr Marian Kochanowski. Podczas otwarcia wystawy słowo wstępne wygłosił dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , podkreślając znaczenie wystawy, jak również z b i o r ó w pieniężnieńskich dla polskiej etnografii. Wprowadzenia do wystawy oraz problematyki z nią związanej dokonał dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego, ks. dr Eugeniusz Śliwka. Zaznaczył on w swojej wypowiedzi, iż wystawione eksponaty będące wytworami autentycznej sztuki ludowej Indonezji, w tym również sztuki chrześcijańskiej, są w całości darami polskich misjonarzy pracujących między innymi w Indonezji. Oprowadzeniem po wystawie zajął się mgr autor scenariusza i aranżacji Dariusz Piwowarczyk, student Seminarium, wystawy. Wystawa podzielona została na następujące działy merytoryczne: przedmioty codziennego użytku, tkaniny, ubiór, ozdoby strojów, instrumenty, broń, przedmioty z teatru cieni. Nie zabrakło r ó w n i e ż w y t w o r ó w związanych z tradycyjnym kultem religijnym Indonezji, jak też d e w o c j o n a l i ó w chrześcijańskich. N a j w i ę k s z y m zaintereso­ waniem cieszyły się maski kultowe oraz marionetki z teatru religijnego — wayang. Niemałe zaciekawienie wzbudziła również droga krzyżowa przedstawiona na tradycyjnych indonezyj­ skich batikách. Po uroczystości otwarcia wystawy odbyła się prelekcja ks. dr. E . Śliwki, który w swoim referacie o m ó w i ł wkład werbistów w takie dziedziny nauki, j a k : etnografia, religioznawstwo, muzealnictwo. N i e k t ó r e zagadnienia związane z kulturą i religią indonezyjską przedstawił wieloletni misjonarz na wyspach indonezyjskich, o. Jan Chachorek. Wystawa z pewnością przybliży problemy z zakresu wiedzy kulturoznawczej, ukaże pola i metody pracy misyjnej, a także uczuli wierzących na potrzebę misyjnego zaangażo­ wania. Artur Chludziński SVD DRUGI WYJAZD STUDENTÓW ETNOGRAFII U N I W E R S Y T E T U WARSZAWSKIEGO DO INDII Od 3 września do 20 listopada 1986 r. miał miejsce drugi wyjazd s t u d e n t ó w z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W do Indii (poprzedni odbył się w 1984 г.; informacje o nim patrz: „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, wane przez tę samą Anna Demska, -Kuśmierz, grupę studentów. D a g n o s ł a w Demski, Mateusz Wierciński, Tym Mariola z. I). Obydwa wyjazdy zostały zorganizo­ razem w Kander, udział 11 Jolanta Mróz, adiunkt w osób: Adamiak- (w tym okresie studentki V roku tłumaczki hindi) oraz Tomasz Fryźlewicz (lekarz). był dr Lech wzięło Kuśmierz, Magdalena Złocka (ówcześni studenci I V i V roku grafii), G r a ż y n a Grabowska i Anna Tarnowska przednio - wyjeździe Jacek etno­ indologii, Kierownikiem grupy — podobnie jak Katedrze Etnologii i Antropologii po­ Kulturowej UW. Efekty prac badawczych z w Katedrze i w Sekcji wystawy fotograficznej w Pałacu dydaktyczną przekazano Sekcji katalogu o m a w i a j ą c e g o 1984 r. były prezentowane na spotkaniach Indologii przy Instytucie Orientalistyki U W , Kazimierzowskim UW. Indologii. Komentarz do tematy opracowane w Indiach materiałem fotograficznym. Część seminaryjnych a także — w postaci fotogramów jako wystawy przygotowano w przez c z ł o n k ó w grupy, pomoc formie ilustrowane �254 KRONIKA D o s t r z e ż o n a konieczność uzupełnienia zebranych materiałów terenowych oraz ś w i a d o m o ś ć ich b r a k ó w stanęły na przeszkodzie wcześniejszych publikacji efektów badań. Indywidualnie natomiast były prowadzone prace, których perspektywę stanowiło przygotowanie rozpraw magisterskich. Jednoznacznie określone zainteresowania zjawiskami kulturowymi Indii i c h ę ć dalszego ich studiowania były przyczyną powstania projektu kolejnego wyjazdu. Myśl zebrania peł­ niejszych materiałów do prac magisterskich, jak i sprawdzenia własnych umiejętności prowa­ dzenia badań terenowych, przyświecała idei kolejnych prac badawczych. Niezależnie więc od prac nad tematami i materiałami przywiezionymi z Indii w roku 1984 podjęte zostały prace organizacyjne przygotowujące następne przedsięwzięcie. Rozpo­ częło je opracowanie projektu badań w Indiach — wybór czasu i miejsca pobytu grupy oraz skonkretyzowanie tematów, które będą realizowane przez poszczególne osoby. Znaczny wkład w przygotowania do wyjazdu (oprócz o s ó b . które wzięły w nim udział) mieli także Danuta Stasik - lektor hindi na U W (której ostatecznie stan zdrowia nie pozwolił na wzięcie udziału w samych pracach badawczych) oraz Andrzej Mirga pracownik Katedry Etnografii Słowian U J . przewidziany na opiekuna jednej z grup tematycznych (którego wyjazd niestety także nie doszedł do skutku). Jeżeli idzie o teren przyszłych badań zdecydowaliśmy, że musi to być obszar kulturowo i j ę z y k o w o zbliżony do tego, który poznawaliśmy w roku 1984. T o , co obserwowaliśmy w Riszikeś wielość świątyń, aśramów, instytucji związanych z kultem, tysiące pielgrzymów, i to, co wiąże się z ruchem pielgrzymowym handel różnorodnymi dewocjonaliami, roz­ maitość j ę z y k ó w , ubiorów, wspólwystępowanie e l e m e n t ó w siwaickich i wisznuickich, nastawienie się niektórych a ś r a m ó w na obsługę przybyszów spoza Indii, głównie z Ameryki Północnej i Europy, stanowiło niezwykle złożoną całość i na tyle s k o m p l i k o w a n ą , że w y m a g a ł o długotrwałych studiów. Jednakże dzięki swojemu charakterowi, pobyt w Riszikeś i później w himalajskich ośrodkach pielgrzymkowych (Badrinath, Kedarnath, Gangotri), dały znaczną s u m ę doświadczeń, bezpośrednie odczucie i u ś w i a d o m i e n i e złożoności kulturowej Indii, oswojenie się z jej wieloelementowością i zasadami funkcjonowania tych rozmaitych elementów. M o ż e m y powiedzieć — wybierając nieco w czas późniejszy — że gdyby właśnie nie pobyt w trudnym i skomplikowanym obrazie Riszikeś, nie byłoby w takim stopniu zadowalających rezultatów kolejnego wyjazdu. Znaczna część pielgrzymów przybywających do Riszikeś p o c h o d z i ł a z różnych rejonów Radżastanu. Wyróżniali się na tle innych i zwracali uwagę ubiorami i bogactwem o z d ó b . Z Radżastanu przybywały do Riszikeś nie pojedyncze osoby czy rodziny, nie grupy zorganizo­ wane przez rozmaite agencje, ale całe społeczności, lokalne wspólnoty z ludźmi starymi, kobietami, dziećmi, z własnym dobytkiem i żywnością, z naczyniami, posłaniami, a nawet o p a ł e m . Lecz także wśród nich m o ż n a było dostrzec znaczne różnice wskazujące na po­ chodzenie z różnych r e g i o n ó w i na przynależność do różnych wspólnot. Rodziły się wtedy pytania o kontekst kulturowy tych społeczności, a chęć znalezienia odpowiedzi kierowała w stronę Radżastanu. W s p o s ó b więc niemal oczywisty Radżastan stał się rejonem, na który zwróciliśmy szczególną uwagę wybierając teren przyszłych badań. Po zapoznaniu się z literaturą etnograficzną dotyczącą Radżastanu zdecydowaliśmy, że właśnie ten rejon będzie przyszłym miejscem naszego pobytu i prowadzonych obserwacji. Czas wyjazdu p o c z ą t k o w o przewidywany był na przełom grudnia 1985 i stycznia 1986, a okres pobytu na dwa i pół do trzech miesięcy. Jeśli chodzi o tematy, jakie mieliśmy zamiar realizować, to w części były one bezpośrednią kontynuacją zagadnień, nad którymi prowadziliśmy prace w Riszikeś, w części uległy przeformułowaniu i uściśleniu; podjęto też tematy zupełnie nowe. Rok 1985 poświęciliśmy na indywidualne prace nad wybranymi tematami, poszukiwanie i studiowanie literatury oraz na uciążliwe prace organizacyjne. Jednym z istotnych e l e m e n t ó w p r z y g o t o w a ń była nauka podstaw hindi prowadzona przez w c h o d z ą c ą w skład grupy D a n u t ę Stasik. Powszechne dosyć trudności finansowe, zdobywanie pieniędzy od różnych instytucji �255 KRONIKA (a szczodrobliwość s p o n s o r ó w była tym razem znacznie skromniejsza) i kolejne bariery administracyjne przesunęły planowany wyjazd na dalsze miesiące roku 1986. Pierwotnie planowany termin wyjazdu podyktowany był między innymi klimatem Radżastanu chcieliśmy nasze prace z a k o ń c z y ć przed upałami i przed porą deszczową. Trudności finansowe zmusiły nas do przesunięcia wyjazdu na czas po monsunie, czyli na początek września. Pierwsza p o ł o w a roku 1986 wypełniona była prócz p r z y g o t o w a ń organizacyjnych cotygodniowymi spotkaniami seminaryjnymi; uczestnicy ich kolejno przedstawiali swoją wiedzę o zagadnieniach, nad którymi pracują, projekty pracy w Indii oraz przygotowywane kwestionariusze. Rozmowy, dyskusje i dostrzegane w ich efekcie braki p o w o d o w a ł y , że do poszczególnych t e m a t ó w powracano niekiedy kilkakrotnie. Krokiem kolejnym były prace nad tłumaczeniem kwestionariuszy na hindi. M i a ł o to ułatwić pracę tłumaczom, a zarazem wprowadzić ich pełniej w sferę podejmowanych zagadnień. Przygotowaniem tłumaczeń zajęła się Danuta Stasik oraz pan Anwar, doktorant U J od wielu lat zamieszkały w Polsce. Dwoje spośród uczestników grupy, najbardziej w pracy zaawansowanych, p r z y g o t o w y w a ł o jednocześnie swoje prace magisterskie wyjazd miał im dostarczyć dodatkowego materiału porównawczego. Przygotowywane i realizowane później w Radżastanie tematy tworzyły kilka grup: I. Zagadnienia związane z sytemem religijnym: a. Kult domowy i świątynny pudża (M. Złocka); b. Ascetyzm indyjski jako alternatywna forma ludzkiej egzystencji (D. Demski); c. Drzewa kultowe w Indiach P ó ł n o c n y c h (M. Wierciński). I I . Tematy związane ze sztuką l u d o w ą : a. Mehendi sztuka zdobienia dłoni i stóp jej symbolika i znaczenie w tradycyjnej rodzinie hinduskiej (J. A d a m i a k - K u ś m i e r z ) ; b. Sańdżia świąteczne zdobienie d o m ó w (A. Demska); c. Techniki tkackie i metody ozdabiania tkanin i w y r o b ó w tkanych w Indiach Północnych (M. Kander); d. Wieś Molela jako miejsce produkcji wyobrażeń b ó s t w lokalnych mediacja między Wielką i Małą Tradycją (I. Kuśmierz). I I I . Zagadnienia dotyczące genezy C y g a n ó w : a. Badania nad grupami Bandżara i Gadulja Lohar (Lech Mróz). Pobyt w terenie nie wprowadził wane tak, jak je planowano, liśmy się. Jedynie były realizo­ i z mniejszymi nawet trudnościami, niż p o c z ą t k o w o obawia­ dodatkowo w zasadzie (na marginesie istotnych własnych zmian. Tematy prac podstawowych) kilka osób zainteresowało się plemienną społecznością Bhilów. Dwukrotnie uczestniczyliśmy w ich tanecz­ nych uroczystościach dokumentacja (w r ó ż n y c h miejscach) i przy okazji wykonana została d o s y ć bogata fotograficzna. W kilka dni po przylocie grupy do Delhi nastąpił wyjazd do Radżastanu. na bliskość ważnych c e n t r ó w religijnych oraz ze względu na tematy dotyczące Z uwagi społeczności koczowniczych (Bandżara i Gadulja Lohar) na podstawie miejsc pobytu wybraliśmy Udaipur, leżący w południowej części R a d ż a s t a n u , w okręgu Mewar. Wprawdzie już w Dehli odradzano nam ten teren przekonując choćby, że Bandżarowie i Gadulja Lohar nie zamieszkują w okolicach Udaipuru, jednakże zawierzyliśmy informacjom p o c h o d z ą c y m z literatury, decydu­ jąc się r o z p o c z ą ć badania właśnie od Udaipuru. Wkrótce przekonaliśmy się, że trudno było o lepszy wybór. Jednak początek pobytu nie był zbyt zachęcający. Wiele czasu zajęły poszukiwania instytucji i o s ó b , które m o g ł y b y służyć nam pierwszymi w i a d o m o ś c i a m i i p o m o c ą w nawiązaniu potrzebnych kontaktów, Lecz j u ż po kilku a także dniach udało badań terenowych. się nam uzyskać bardzo istotną pomoc od radą w wyborze miejsc pierwszych miejscowych instytucji. Przede wszystkim znaleźliśmy r o z m ó w c ó w i zasobne biblioteki w Tribal Research Institute i uzyskaliśmy w od Anthropological Survey Maharana Mewar of Institute India. Najbardziej i osobiście od wydatną dyrektora pomoc tej i opiekę instytucji, dr. �256 KRONIKA P. L . Menarii — p r ó c z pomocy w postaci literatury, w uzyskaniu potrzebnych informacji, znalezieniu odpowiednich r o z m ó w c ó w , w s k a z ó w e k co do miejsca badań. Instytut ten ofiarował nam bezpłatnie, na cały czas pobytu w Udaipurze, zakwaterowanie w swoim hotelu — aśramie, czyli ogromnie d u ż o , zważywszy s k r o m n o ś ć naszych z a s o b ó w finansowych. W bibliotekach tych instytucji znaleźliśmy znacznie więcej literatury i to bardzo wartościo­ wej, niż podczas p o s z u k i w a ń w kraju i poza P o l s k ą (nawet więcej niż w Delhi). Dzięki kierownikowi działu etnograficznego w L o k K a l a Mandal, panu Asha, m o g l i ś m y też o g l ą d a ć tańce Gauri w wioskach Bhilów, kończące cykl o b r z ę d o w y c h uroczystości. W czasie pierwszych trzech tygodni praca w bilbliotekach i rozmowy z pracownikami różnych instytucji przeplatały się z wyjazdami w teren i wywiadami prowadzonymi w Udaipurze. N a s t ę p n e tygodnie przeznaczone były na wywiady i wyjazdy w teren. Takie tematy, jak zdobienie d o m ó w , malowanie dłoni i stóp czy tkactwo, znacznie więcej szans dawały na uzyskanie odpowiedniego materiału w samym, bardzo z r ó ż n i c o w a n y m Udaipurze i jego najbliższych okolicach. Natomiast zbieranie w i a d o m o ś c i na temat Bandżara i Gadulja Lohar musiało o d b y w a ć się głównie poza Udaipurem. W pierwszych tygodniach pobytu cała grupa dwukrotnie wyjeżdżała na kilka Eklingdżi i do Nathdwary. Obie miejscowości sławne są ze znajdujących się tam stanowiących cel licznych pielgrzymek zwłaszcza Nathdwara daje się p o r ó w n a ć z pod względem liczby pielgrzymów. Badania prowadziliśmy w samych miasteczkach bliskich miejscowościach. dni do świątyń, Riszikeś i w po­ Mimo pomocy wymienionych wyżej instytucji, wiele trudu k o s z t o w a ł o ustalenie miejscowości, w których znajdują się większe skupiska grup koczowniczych. Lecz pobyt w Nathdwarze przyniósł efekty także w poszukiwaniu Bandżarów. Nie tylko udało się z l o k a l i z o w a ć ich skupiska, ale także wyjechać do kilku zamieszkałych przez nich wiosek i przeprowadzić tam wywiady. Czasami były to wyjazdy w odległe okolice, leżące w promieniu 40, 60 kilomterów Haldikhati, Rupakhera, Piawli, Samumfara i Bamania. Zwłaszcza ta ostatnia pełni ważną rolę dla Bandżarów, znajduje się tam świątynia i miejsce corocznych pielgrzymek Bandżarów Bamania (jednej z podgrup bandżarskich). W poszukiwaniu materiałów dotyczących sandżi, mehendi, tkactwa, poszczególne osoby odwiedzały też inne wioski okolic Nathdwary. W późniejszym czasie realizowanie t e m a t ó w p r o w a d z i ł o do jedno- lub kilkudniowych w y j a z d ó w do różnych miasteczek i wsi (Gokunda, Barwara, Molela). Większość z tych miejscowości leży w okręgu Mewar. Bardzo dobry okazał się p o m y s ł przygotowania (prócz kwestionariuszy) krótkich ankiet na temat tkactwa, mehendi i zdobienia d o m ó w . Rozdawane w Udaipurze i najbliższej okolicy przyniosły sporo odpowiedzi i potrzebnych informacji. Znaczną pomoc w badaniach nad kultem domowym i świątynnym okazali zaprzyjaźnieni mieszkańcy Udaipuru — Sudhir K u m a r i A . S. Chauhan. Pomagali w nawiązywaniu k o n t a k t ó w z kapłanami, pośredniczyli w rozmowach, pełniąc czasami rolę tłumaczy za co należą im się serdeczne p o d z i ę k o ­ wania. W drugiej p o ł o w i e naszego pobytu w Indiach jeden z u c z e s t n i k ó w grupy (D. Demski) przeniósł się z Udaipuru do Puszkaru na czas d w ó c h tygodni. W y n i k a ł o to z potrzeby poszukiwania r o z m ó w c ó w sadhu. Puszkar z wielością świątyń (i j e d n ą w Indiach świątynią Brahmy), sannjasinami, tłumami p i e l g r z y m ó w dawał znaczną gwarancję znalezienia odpowiednich informatorów, tym bardziej że zbliżało się Święto Światła (Diwali) — Nowy Rok, przypadające na 1 listopada, a później wielkie, doroczne targi wielbłądów. W tym czasie reszta grupy pracowała nadal w stolicy okręgu Mewar i w pobliskich miejscowościach. Celem kolejnych dwu- lub trzyosobowych wyjazdów było A b u Road i Mount A b u (sławny ośrodek pielgrzymkowy) oraz Chittogarh — dawna stolica okręgu Mewar (ważne miejsce w historii B a n d ż a r ó w i Gadulja Lohar) oraz wioska Bandżarakhera w całości zamieszkana przez B a n d ż a r ó w . Przedostatniego października z a k o ń c z o n o prace badawcze. W tym dniu grupa została zaproszona na r o z m o w ę przez maharadżę Udaipuru do Pałacu Śiwniwas, a wieczorem opuściła Udaipur. Dwie osoby pojechały do A d ź m e r u i Puszkaru, a reszta na Wyspę D i u , która do niedawna była enklawą — k o l o n i ą portugalską. Mimo wypoczynkowego i turystycznego �257 KRONIKA charakteru tego wyjazdu, miejsce nie było przypadkowe. Chcieliśmy zobaczyć kolonialno- -europejskie, a zarazem chrześcijańskie pozostałości i wpływ, j a k i wywarły na subkontynencie indyjskim, widoczny w architekturze, sposobie życia, zajęciach, cechach antropologicznych. Z Diu udaliśmy się do Adźmeru dni później wyruszyliśmy do książek i innych publikacji i Puszkaru — z b l i ż a ł y się bowiem targi wielbłądów. Delhi. Większość czasu zajęły nam oraz kontakty z zaprzyjaźnionymi Trzy tu jeszcze poszukiwania wykładowcami Uniwersytetu Delhijskiego — prof. J . P. S. Uberoiem i prof. Veena Das oraz innymi badaczami prowadzą­ cymi prace w zakresie interesujących nas tematów. Wynikiem pobytu grupy w Radżastanie są przede wszystkim wywiady i inne materiały terenowe (ankiety i dokumentacja fotograficzna) oraz d o s y ć bogata literatura. Widocznym efektem jest napisanie d w ó c h prac magisterskich d o t y c z ą c y c h Indii — zdanie egzaminu i uzyskanie tytułu magistra (D. Demski. M . Złocka). W trakcie p r z y g o t o w a ń magisterskie. Poza tym obie tłumaczki grupy p o d s t a w ą syoich p są kolejne cztery prace magisterskich uczyniły r a c materiały przywiezione z Radżastanu. G . Grabowska przygotowała pracę opartą na teksach mewarskich opowieści ludowych, a A . Tarnowska na legendarnych opowieściach Bandżarów. Mamy także zamiar przygotować artykuł do ..Etnografii Polskiej" oraz kilka innych publikacji. N a wiosnę 1987 przewidujemy zorganizowanie wystawy fotograficznej na Uniwersytecie oraz kilka spotkań seminaryjnych w Katedrze Etnografii i Antropologii Kulturowej U W i w Sekcji Indologii U W . W czasie pobytu Muzeum Azji w Radżastanie i Pacyfiku zakupiony został niewielki sztuk, mewarski, m a ł o m i a s t e c z k o w y ubiór zbiór przedmiotów dla malowanych na jedwabiu — 1 0 w Warszawie (kolekcja o b r a z ó w kobiecy wraz z ozdobami oraz zestaw stempli do druku tkanin — 11 sztuk). Wykonana została także dokumentacja fotograficzna poszczegól­ nych etapów i Pacyfiku powstawania obrazów zaowocuje dalszą K o ń c z ą c informację na współpracą jedwabiu. Być może i przygotowaniem o kolejnym wyjeździe s t u d e n t ó w serdecznie p o d z i ę k o w a ć tym. Przede wszystkim w ł a d z o m którzy przyczynili się do kontakt wystawy etnografii realizacji w UW z Muzeum galerii do Indii, naszych prac Azji Muzeum. chcemy badawczych. Uniwersytetu Warszawskiego i wielu osobom różnych instancji uniwersyteckich, które nam p o m a g a ł y . T a k ż e kierownikowi Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W Orientalistyki prof, dr Zofii UW doc. dr. Sokolewicz, kierownikowi Sekcji M. Krzysztofowi Indologii. którzy pomagali nam, służyli dobrą W zupełnie szczególny s p o s ó b w Indiach — bez dziękujemy dr. dr. ich pomocy Kumarowi Byrskiemyi wdzięczną nie i jego udałoby radą Indologii przy i tolerowali stałe zajmowanie nam uzyskać współpracownikom kierownikowi działu Sekcji czasu. pamięć zachowamy o osobach i instytucjach się z tych efektów. Antropological Survey Misra — dyrektorowi Tribal Research Institute, jego w s p ó ł p r a c o w n i k o m , panu Kachava. Instytucie oraz innym pracownikom etnograficznego 1 w Lok Kala Mandal a Serdecznie of India, szczególnie i panu Asha. Nade wszystko zaś z serdeczną wdzięcznością myślimy o dr. P. L . Menarii, dyrektorze Maharana Mewar Research Institute, którego serdecznej opiece, pomocy, pośredniczeniu w nawiązaniu k o n t a k t ó w , zdobywaniu literatury zawdzięczamy p o ł o w ę rezultatów naszej pracy. Wszystkim im najserdeczniej dziękujemy. ' ZAGŁĘBIE DĄBROWSKIE I J E G O NA STAREJ F O T O G R A F I I Lech Mróz, Magdalena Zlocka MIESZKAŃCY ( D O 1939 R . ) KONKURS I WYSTAWA Ikonografia, w tym fotografia, stanowi od dawna znaczące źródło w różnych dziedzinach badań humanistycznych, również w etnografii. Traktowana jest wielorako — najczęściej jednak jako pomocnicze narzędzie warsztatu badawczego lub jako wizualne uzupełnienie 17— Etnografia Polska. I . 33. z. I opracowań �258 KRONIKA naukowych, jako ilustracja opisywanych zjawisk. W niewystarczającym stopniu wykorzysty­ wano dotychczas fotografie jako rzeczywiste, masowe źródło zwłaszcza do badań historycznych i etnograficznych. Tymczasem wyniki d w ó c h o g ó l n o p o l s k i c h k o n k u r s ó w , próbujących odtworzyć fotograficzny wizerunek c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w polskich, dały nowy pogląd na znaczenie tego typu źródeł. Próbą kontynuacji tych k o n k u r s ó w (tym razem w wymiarze regionalnym) był konkurs o g ł o s z o n y 3 października 1986 r. w Muzeum Zagłębia w Będzinie przy współ­ pracy regionalnego tygodnika „ W i a d o m o ś c i Zagłębia". Celem jego było zgromadzenie materiałów do wystawy, która miałaby o d t w o r z y ć realia życia politycznego, gospodarczego, kulturalnego i s p o ł e c z n e g o regionu od czasu pierwszych rejestracji obrazu za p o m o c ą fotografii aż po rok 1939. W regulaminie konkursu zaznaczono, że organizatorów interesują fotografie obrazujące pracę w fabrykach, kopalniach i warsztatach rzemieślniczych, dokumentujące działalność w organizacjach i instytucjach politycznych, społecznych i kulturalnych, fotografie i stare w i d o k ó w k i rejestrujące zagłębiowskie ulice miast, osad i wiosek, zabytki, architekturę miejską i zabudowania wiejskie. Prosiliśmy o zdjęcia z życia prywatnego: szkolne, narzeczeńskie, ślubne i żałobne, oraz o d o k ł a d n e opisanie nadesłanych fotografii, zaznaczając, że ich wartość dokumentalna będzie tym większa, im dokładniej zostaną opisane. Konkurs z a m k n i ę t o 30 kwietnia 1987 r. N a p ł y n ę ł o 1457 fotografii, p o c z t ó w e k i szklanych klisz od 51 o s ó b i instytucji. Jury pod przewodnictwem doc. dr hab. Barbary Bazielich i prof. dr. hab. Jerzego Jarosa nagromadziło 18 i wyróżniło dalszych 14 o s ó b . Wystawę c z a s o w ą „Zagłębie D ą b r o w s k i e i jego mieszkańcy na starej fotografii (do 1939 г.)" otwarto 28 października 1987 r. O p r ó c z materiałów uzyskanych drogą konkursu do wystawy przeznaczono najciekawsze fotografie ze z b i o r ó w własnych (m. in. z zespołu 900 n e g a t y w ó w szklanych z atelier Arciszewskich w Będzinie), Muzeum Ruchu Robotniczego im. A . Zawadzkiego w D ą b r o w i e Górniczej, z b i o r ó w prywatnych Stanisława Bocianowskiego w D ą b r o w i e Górniczej oraz o ś r o d k a muzealno-dydaktycznego przy dąbrowskiej „Sztygarce". W ten s p o s ó b sporządzając scenariusz wystawy dysponowano prawie 1800 fotografiami, z których wybrano na wystawę 1/3 zbioru, tj. 600 fotografii i w i d o k ó w e k . Fotografie zgrupowano Rodzina. w 4 działach: Krajobraz, Praca, Życie kulturalne i społeczne. Zgromadzony materiał fotograficzny nie był jednolity pod względem dokumentacji; niektóre fotografie czy kolekcje fotografii posiadały wnikliwie sporządzone opisy, z niezwykle cennymi danymi (wzorcowe pod tym względem było opracowanie 59 fotografii Andrzeja Krakowskiego z Warszawy pt. „ W s p o m n i e n i a o Gzichowie i Zagłębiu D ą b r o w s k i m z okresu 1913-1939 г."), część jednak materiału była takich o p i s ó w pozbawiona. W sytuacji tej zrezygnowano z bogatej dokumentacji uznając, że ten „ ż y w i o ł o w y " charakter wystawy bez dokładniejszych badań nie deprecjonuje jej, pozwala natomiast ogólnie zorientować się w bogac­ twie materiału i jego wartości źródłowej. Rozpisując konkurs zakres przestrzenny celowo „ograniczyliśmy" jedynie pojęciem „Zagłębie Dąbrowskie", bliżej jego nie precyzując. W rezultacie otrzymaliśmy najliczniejsze fotografie z miast Sosnowca, D ą b r o w y Górniczej, Będzina i Czeladzi, sporadycznie zaś z Zawiercia, Siewierza, Myszkowa i S ł a w k o w a oraz okolicznych gmin. T a k zostało Zagłębie D ą b r o w s k i e zaprezentowane r ó w n i e ż na wystawie. Najstarszym eksponatem jest pamiątka związana z powstaniem styczniowym płasko­ rzeźba drewniana przedstawiająca zamek będziński z ukrytym napisem w otoku. O J C Z Y Z N Ę W O L N O Ś Ć R A C Z N A M W R Ó C I Ć P A N I E , z 4 fotografiami rodziny będzińskiej Żyburskich z roku 1886. C a ł o ś ć ekspozycji wzbogacają przykłady stosowanych w ó w c z a s aparatów fotograficznych, p o c z ą w s z y od kamery zakładowej ze statywem firmy F r . Wilde und Sohn z ok. 1890 г., a skończywszy na amatorskim aparacie typu B O X , firmy Eastman K O D A K C o . , Rochester, rok ok. 1923. O g ó ł e m na wystawie pokazano 8 aparatów z wyposażeniem. Wystawa zamyka ponad roczny okres pracy nad materiałami uzyskanymi w drodze konkursu, z własnych z b i o r ó w oraz obserwacji niektórych innych zaglębiowskich placówek kultury. Aby nie zaprzepaścić ogromnej wartości tego zbioru należy podjąć długoletnie �259 KRONIKA nad nim badania, tym bardziej że narzucają one o g r o m n ą liczbę t e m a t ó w do obserwacji: np. rozwoju miast zagłębiowskich, osadnictwa; rozwoju przemysłu, rzemiosła; dziejów instytucji i organizacji społecznych, oświaty, sportu i wypoczynku, teatru i amatorskich grup scenicznych, c h ó r ó w , regionalnych wydarzeń i uroczystości, a wreszcie obyczaju i mody. Andrzej Szymczyk POWSTAŁ OŚRODEK B A D A N I A K U L T U R Y MIASTA I M . P. H U L K I - L A S K O W S K I E G O W Ż Y R A R D O W I E W dniu 19 marca 1987 r. uchwałą Walnego Zgromadzenia c z ł o n k ó w Towarzystwa Przyjaciół m. Żyrardowa p o w o ł a n o do życia Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki- Laskowskiego. Fakt utworzenia O ś r o d k a jest konsekwencją rozwoju prac badawczych (głównie etnograficznych) p o ś w i ę c o n y c h kulturze miasta, w szczególności zaś środowiska robotniczego Nowo powstały Ośrodek jest p l a c ó w k ą społeczną opierającą się na ścisłej współpracy Towarzystwa Przyjaciół m. Żyrardowa i Mazowieckiego O ś r o d k a B a d a ń Naukowych (Stacja Naukowa w Żyrardowie), a przede wszystkim badaczy reprezentujących różne placówki naukowe czy wyższe uczelnie Warszawy oraz Łodzi. W praktyce Ośrodek jest zespołem badawczym w s p o s ó b m a ł o sformalizowany organizujący się w związku z badaniami nad kulturą miasta p r z e m y s ł o w e g o . Ośrodek uzyskał w krótkim czasie własną siedzibę, otrzymując do dyspozycji (wspólnie ze Stacją N a u k o w ą M O B N ) dawne mieszkanie Pawła Hulki-Laskow­ skiego-. W tej sytuacji Towarzystwo Przyjaciół m. Żyrardowa z d e c y d o w a ł o się również na podjecie p r ó b y utworzenia Muzeum Biograficznego P. Hulki-Laskowskiego z możliwością rekonstrukcji gabinetu pisarza. Będzie to miało również istotne znaczenie dla określenia struktury organizacji pracy merytorycznej Ośrodka. Przewiduje się bowiem utworzenie d w ó c h podstawowych d z i a ł ó w naukowych: 1) badań kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o , 2) badań i dokumentacji twórczości oraz działalności P. Hulki-Laskowskiego. N i e w ą t p l i w i e celem działalności O ś r o d k a będzie kontynuacja dotychczasowych kierunków badań (także prac dokumentacyjnych) oraz upowszechnianie w y n i k ó w prowadzonych prac. Na okres do 1990 r. przyjęto następujące g ł ó w n e kierunki prac badawczych: organizacja badań humanistycznych nad przeszłością i teraźniejszością kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o (Żyrardowa) na tle p o r ó w n a w c z y m (Mazowsze: tzw. linia przemysłowa, inne miasta i osady fabryczne regionu, wybrane ośrodki p r z e m y s ł o w e w innych regionach kraju); wszechstronna popularyzacja wiedzy o kulturze i społeczeństwie miasta p r z e m y s ł o w e g o (sesje naukowe i popularnonaukowe, odczyty, wydawnictwa własne, udział w wydawnictwach obcych itd.); gromadzenie i opracowywanie relacji, w s p o m n i e ń , u t w o r ó w literackich wiążących się z proble­ matyką kultury miasta (kultury środowisk robotniczych); 1 Zob. A. Stawarz, 10 lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego, „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2, s. 177-182 (tamże bibliografia). - Paweł Hulka-Laskowski (1881-1946), znany żyrardowski literacki, religioznawca. Autor m. in. książki Mój Żyrardów przyczyniła się do zainteresowania etnografów kulturą pisarz i publicysta, krytyk (1934), która w znacznym stopniu środowiska robotniczego Żyrardowa. Pisarz ten wniósł także znaczny wkład pracy w rozwój kultury Żyrardowa. W przygotowaniu do druku znajduje się książka Paweł Hulka-Laskowski pisarz z robotniczym rodowodem (pod red. R . Leszczyńskiego), będąca p o k ł o s i e m sesji naukowej zorganizowanej w 40 rocznicę śmierci pisarza. Imię tego pisarza nosi również Miejska Biblioteka Publiczna w Żyrardowie. �260 KRONIKA popularyzacja dorobku t w ó r c z e g o oraz osiągnięć w działalności oświatowej i kulturalnej P. Hulki-Laskowskiego, patrona Ośrodka. Organizatorzy O ś r o d k a przewidują następujące formy prowadzenia prac badawczych: w ramach ścisłej współpracy O ś r o d k a z instytutami naukowymi i wyższymi uczelniami, w ramach małych z e s p o ł ó w tworzonych przez T P Ż i M O B N , w ramach przygotowywanych rozpraw doktorskich, a także poprzez organizację m ł o d z i e ż o w e g o koła naukowego. D o współpracy z Ośrodkiem zaproszeni zostali specjaliści zajmujący się od lat proble­ matyką kultury miasta przemysłowego. D o Rady Naukowej Ośrodka mającej p r o g r a m o w a ć działalność placówki w c h o d z ą m. in.: prof, dr hab. Anna Żarnowska ( I H U W ) , prof, dr hab. Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (Katedra Etnografii U Ł ) , prof, dr hab. Maria Ciechocińska (Instytut Geografii P A N ) , prof, dr hab. Rafał Leszczyński, doc. dr hab. Benon Dymek ( A N S ) , dr Andrzej Woźniak ( I H K M P A N ) , dr Marian Gerlich (Śląski Instytut Naukowy), dr Anna Kuczyńska-Skrzypek ( K E i A K U W ) i inni. W skład zespołu badawczego wchodzi obecnie blisko 20 o s ó b reprezentujących takie dyscypliny nauki, j a k : etnografia, historia, socjologia, geografia, kulturoznawstwo. Trzon zespołu stanowi grupa o s ó b , która uczestniczy w badaniach żyrardowskich od 8 do 10 lat. W roku 1987 badacze skupieni w O ś r o d k u wzięli udział w sesji naukowej „Kultura miasta p r z e m y s ł o w e g o X I X — I p o ł o w a X X w." (Żyrardów, 30 I V ) ' . a także uczestniczyli w badaniach realizowanych przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej U W oraz Instytut Geografii P A N . W badaniach etnograficznych (prowadzonych przez studentów) uzyskano ciekawe materiały uzupełniające do tematu „ R o b o t n i c z y savoir-vivre w latach 1918-1939 (Żyrardów)", natomiast badania I G P A N dotyczyły roli Warszawy w życiu kulturalnym młodzieży żyrardowskiej. Raport z tych ostatnich badań prezentowany był w Żyrardowie w styczniu 1988 r. podczas sesji naukowej poświęconej nowemu etapowi badań nad tym o ś r o d k i e m . Ponadto o d b y ł o się kilka s p o t k a ń i seminariów, podczas których c z ł o n k o w i e zespołu omawiali sprawy metodyki badań, gromadzenia bibliografii tematycznej, a także prezentowane były osiągnięcia nauki zachodniej w zakresie etnografii miasta (np. referat dr A . Kuczyńskiej-Skrzypek o badaniach H . Bausingera w R F N ) . Przewiduje się, że w latach 1988-1989 Ośrodek zorganizuje 2-3 sesje naukowe we współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem B a d a ń Naukowych, Katedrą Etnografii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o oraz Śląskim Instytutem Naukowym. W ramach badań własnych realizowany będzie tylko jeden zasadniczy temat: „ D o m rodzina — sąsiedztwo w środowisku robotniczym Żyrardowa w X X w." Ponadto niektórzy badacze wycinkowo będą się zajmowali poszczegól­ nymi dziedzinami kultury miasta (zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie, religijność, etos pracy, życie kulturalne). Zasadniczo j e d n a k ż e Ośrodek dążyć będzie do zainteresowania różnych instytutów naukowych i uczelni problematyką kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o w celu prowadze­ nia konkretnych badań przede wszystkim w Żyrardowie lub też prac p o r ó w n a w c z y c h w kilku miastach. N a j w i ę k s z y m problemem w pracy O ś r o d k a jest sprawa uruchomienia własnych wydawnictw. Prawdopodobnie p o c z ą t k o w o uda się zainicjować wydawanie zeszytów naukowych o nie­ wielkiej objętości. Pierwsze zeszyty będą zawierały materiały bibliograficzne oraz metodyczne, także o g ó l n e informacje o badaniach prowadzonych w Żyrardowie i innych ośrodkach. Natomiast prezentacja w y n i k ó w nowych b a d a ń nastąpi p o c z ą w s z y od 1989 r. Ponadto nie wyklucza się możliwości wydawania większych o p r a c o w a ń wspólnie z innymi p l a c ó w k a m i krajowymi. Ośrodek zaprasza do współpracy naukowej oraz wymiany wydawnictw placówki, a także indywidualne osoby, bezpośrednio zainteresowane problematyką kultury miasta, szczególnie miasta przemysłowego. Adres O ś r o d k a : 96-300 Żyrardów, ul. Dzierżyńskiego 34. Andrzej ' Szersze oraz „ R o c z n i k u omówienie przebiegu tej sesji Mazowieckim". Natomiast będzie publikowane materiały z sesji będą „Łódzkich Studiów Etnograficznych" (t. 29: 1989). w Stawarz „Zaraniu drukowane Śląskim" na łamach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af042941b04f5ca234c1a1a2ceb2c45e.pdf a586d2a3005af3b0e3b1d838654c4763 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1279 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.219-250 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1 2 P L ISSN 0071-1861 WSPÓŁPRACA ETNOGRAFÓW P O L S K I I BIAŁORUSI 20 lutego 1985 r. zawarta została umowa o współpracy naukowej w latach 1986- 1990 pomiędzy Instytutem Sztuki, Etnografii i Folkloru (IIEF) Akademii Nauk BSRR a Instytutem Historii Kultury Materialnej (IHKM) PAN. Przedmiotem badań jest problematyka związków etnicznych (w zakresie kultury materialnej) łączących Białorusinów i Polaków w XVIII i XIX w. Nie analizując poszczególnych paragrafów umowy dotyczących zagadnień formalnych, np. terminu wykonania pracy, ochrony prawnej wvników badań itp, warto słów kilka poświęcić problematyce badań. Plan pracy przewiduje badania nad zagadnieniem „związków etnicznych pomiędzy Białorusinami i Polakami na przykładzie technik rolniczych, mieszkania, odzieży, pożywienia, przemysłu i rzemiosła". Ponadto obie strony zadeklarowały poszukiwania w literaturze i ar­ chiwach, zarówno radzieckich jak i polskich, a także opracowanie publikacji poświęconych badanej problematyce. Realizacja planów jak dotychczas przebiega bez specjalnych zakłóceń. W 1986 r. przebywał w Polsce przez miesiąc kandydat nauk historycznych S. Miluczenkow, który zapoznał się z zawartością archiwów pracowni I H K M w Warszawie, Wrocławiu i Krakowie. W 1987 r. rewizytował Białoruską Akademię Nauk dr J. Bohdanowicz, Kierownik Pracowni Atlasu, która to pracownia z ramienia Zakładu Etnografii I H K M przejęła wiodącą rolę przy realizacji umowy 0 współpracy. Taki stan rzeczy wynikał z faktu, że w profilu pracy atlasowej przez długi okres dominowała tematyka kultury materialnej. We Wrocławiu zlokalizowane jest też archiwum materiałów rękopiśmiennych oraz czystorysów związanych z tą tematyką, jak też bogate archiwum fotograficzno-rysunkowe. W październiku 1988 r. odbyło się w Mińsku (Białoruś) dwudniowe seminarium, na którym etnografowie białoruscy i polscy wygłosili szereg interesujących referatów. Układom demograficz­ nym, socjologicznym i wyznaniowym, jakie istniały na pograniczu polsko-białoruskim, poświęcone były wystąpienia I. W. Czakwina (IIEF) - „Etnodemograficzna i wyznaniowa sytuacja na pograniczu białorusko-polskim w końcu XVIII i pierwszej połowie XIX w." i I. W. Tercszkowicza (IIEF), „Etnosocjologiczne procesy w regionie białorusko-polskiego pogranicza W drugiej połowic XIX i na początku XX w." Referaty z pogranicza historii i etnografii wygłosili pracownicy I H K M : I. Turnau („Klasyfikacja narzędzi i technik tkackich na Białorusi w XVIII i XIX w.") i A. Wożniak („Dom i zagroda pogranicza mazowiecko-podlaskiego w końcu XVIII w.") oraz N. I. Burakowska („Białorusko-polskie pararcle w rzemiośle kuśnierskim XVIII-XIX w") i C. F . Terechin z I I E F (referat ten poświęcony był źródłom historycznym do bartnictwa Białorusinów i Polaków). Charakter par exellence etnograficzny miały wystąpienia dotyczące wybranych zagadnień z zakresu kultury materialnej: L . A. Mołczanowcj (IIEF) - „Białorusko-polskie pararele i rozwój narzędzi do obróbki gleby (radło, socha, pług, brona)"; I. Marczyk (IHKM) - „Polsko-białoruskie związki w zakresie tradycyjnych form narzędzi do uprawy ziemi"; L. I. Minka (IIEF) - „Narzędzia 1 zabudowania związane z omłotem i obróbką ziarna na terytorium Białorusi i Polski w XIX i pocz. XX wieku"; J. Bohdanowicza (IHKM) - „Powiązania polsko-białoruskie w zakresie pożywienia ludowego"; B. Dołżyckiej (IHKM) - „Tradycyjne formy transportu na pograniczu polsko-białoruskim"; W. S. Titowa (IIEF) - „Chleb w tradycyjnej kulturze Białorusinów i Polaków" oraz S. A. Miluczenkowa (IIEF) - „Tradycje ludowe w garncarstwie pogranicza bialorusk o- polsk iego". W drugim dniu obrad zainteresowania uczestników sesji skupiły się głównie na problemach folklorystycznych, którym były poświęcone referaty A. S. Fedosika, K. P. Kabarznikowa, G. A. Bartoszewicza (wszyscy z IIEF) dotyczące folkloru związanego z II wojna światowa. Największe zainteresowanie wywołało wystąpienie R. Górskiego (Polska). Referent omówi! wkład Polaków w bci(i ¡3. nic folkloru Białorusi w XIX i XX w. Niezwykle ciekawy byl również referat E. Fryś-Pietraszkowej (PIS) - „Problemy sztuki ludowej na pograniczu polsko-białoruskim" (przeniesiony z odbywającej się równolegle sesji poświęconej sztuce). Ze względu na tematykę �1 220 KRONIKA odbiegającą znacznie od wystąpień poświęconych głównie sztuce współczesnej (teatr, telewizja, filml referat ten (na prośbę autorki) został przez nią wygłoszony wśród etnografów i folklorystów. Ciekawe wycieczki do Chatynia, Nieświeża, Nowogródka i Grodna - miast tak bliskich sercom polskim - uzupełniły pobyt uczestników sesji na Białorusi. Janusz Bohdanowicz T H E I N T E R N A T I O N A L E ORGANIZATION O F F O L K ART (IOFA, IOV) IOFA jest światową organizacją zajmującą się sztuką i kulturą ludową, jej zachowaniem, kultywowaniem, umiejętnym przekazywaniem i popularyzowaniem. Objęta statusem C U N E S C O posiada siedzibę w Mośdling (Austria). Przedmiot jej zainteresowań i działalność dotyczy wszystkich gałęzi sztuki i kultury ludowej. Jak zanotowano w programie: „od artystów i rzemieślników do dramatu, od ludowej piosenki do błyskotliwego opowiadania, od narodowego kostiumu do wiary, od literatury po zwyczaj i tradycję, od języka do ludowego tańca, od opowieści do ludowej muzyki, od dialektu do rozwoju osobowości, od kulturowych faktów jednostkowych i kompleksu kulturowego do zmian kulturo­ wych [...] cała kultura ludowa ma być włączona". Zrozumienie sztuki i kultury ludowej wymaga znajomości ewolucji i rozwoju jej wszystkich, zawsze ożywianych dziedzin, zawierają się w nich bowiem tradycje przeszłości, teraźniejszości i perspektywy przyszłości. Aktywna działalność na polu sztuki i kultury ludowej ma służyć międzynarodowemu zrozumieniu i podejmowaniu prac popierających pokój w świecie, realizujących program UNESCO. Organizacja zrzesza przedstawicieli całego globu bez względu na rasę, płeć, język i religię. Jej członkami są towarzystwa nierządowe, instytucje, muzea i osoby prywatne (naukowcy, praktycy, pracownicy organizacji zajmujących się sztuką i kulturą ludową). W imię przyjaźni, solidarności, humanizmu, etyki i estetyki organizacja postawiła sobie za cel międzynarodową naukową wymianę doświadczeń, informacji i dokumentacji oraz promowanie kultury i sztuki ludowej, popularyzowa­ nie i wymianę zespołów folklorystycznych miedzy wszystkimi krajami świata. Proeram pracy IOFA odnosi się z szacunkiem do ich kulturyHradycji, charakteru i wolności wszystkich ludzi świata. Struktura organizacyjna IOV opiera się na pracy Komisji specjalistycznych. Kraje członkow­ skie IOV posiadają na swoim terenie Sekcje Krajowe (Narodowe), w ramach których działają Komisje będące odpowiednikami Komisji specjalistycznych IOV, tzw. Komisje Krajowe czy Narodowe. W tym miejscu ograniczę się do scharakteryzowania programu działalności Między­ narodowej Komisji Nauki i Badań IOV jako najbliższej moim zainteresowaniom. Jej program zakreśla następujące cele: 1. Zbieranie informacji o miejscu i kierunkach badań w zakresie sztuki i kultury ludowej w krajach zrzeszonych w IOV przez ich Krajowe Komisje Nauki i Badań; 2. Publikowanie tych informacji we wszystkich krajach świata; 3. Doskonalenie badań na polu sztuki i kultury ludowej oraz przedstawianie pytań badawczych i wyników prac naukowych zrealizowanych w Sekcjach Krajowych IOV narodowvm komisjom przy UNESCO; 4. Współpracę Komisji Krajowych IOV z Komisjami Narodowymi U N E S C O w orga­ nizowaniu konferencji i seminariów naukowych poświęconych problemom związanym z kulturą i sztuką ludową oraz metodologią ich badań; . 5. Przygotowanie i rozpowszechnianie publikacji o rezultatach naukowych oraz materiałów seminaryjnych i konferencyjnych dotyczących sztuki ludowej; 6. Czuwanie nad rozwojem współpracy między krajowymi komisjami nauki i badań IOV i ich publikacji służącymi pokojowi w świecie. Przewodniczącym Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOV jest Polak doc. Mieczysław Marczuk z Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Każda Sekcja Krajowa (Narodowa) IOV posiadająca Komisję Nauki i Badań skupia specjalistów - naukowców (etnografów, etnologów, muzykologów, choreografów, psychologów, socjologów kultury, nauczycieli, krytyków artystycznych etc). Może ona współpracować z uniwer­ sytetami i innymi organizacjami i placówkami naukowymi oraz tymi wszystkimi, którzy realizują prace z zakresu sztuki i kultury ludowej. �221 KRONIKA Pole działania Komisji Krajowych Nauki i Badań IOV obejmuje: 1. Ochronę, podtrzymanie i zachowanie różnorodnych form sztuki ludowej (zwłaszcza ludowvch zwyczajów i obyczajów, folkloru słownego, ludowych pieśni, muzyki i tańca); 2. Współpracę z narodowymi komisjami przy UNESCO i innymi instytucjami, organizacjami oraz osobami prywatnymi zainteresowanymi kolekcjonowaniem i ochroną wartości kultury ludowej; 3. Opiekę i rozwój współpracy z instytucjami naukowymi w pracach badawczych dotyczących m.in.: a> - genezy, istoty, ewolucji i zróżnicowania różnych gałęzi sztuki i kultury ludowej, miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze (statusu społecznego twórców ludowych; kulturalnych, psycho­ logicznych i cywilizacyjnych uwarunkowań ludowej twórczości; społecznej percepcji twórczości ludowej); b) - etosu współczesnego życia wiejskiego jako wzoru kariery i kontynuacji kultury ludowej (miejsca kultury ludowej w życiu społeczności wiejskiej; autentycznych i spektakularnych elemen­ tów kultury ludowej we współczesnym Życiu wiejskim); c) - miejsca sztuki i kultury ludowej w kulturze narodowej, jej funkcji społecznych (wiedzy społecznej o kulturze ludowej; postaw różnych środowisk i warstw (klas) społecznych wobec tradycji ludowej; treści prezentowanych na pokazach folklorystycznych; udziału treści ludowych w aktywizowaniu zespołów folklorystycznych); d) - sytuacji kultury i sztuki ludowej pod wpływem współczesnych przemian cywilizacyjnych (wpływu postępu technicznego na kulturę ludową; elementów kultury ludowej funkcjonujących w kulturze masowej; procesu adaptacji folkloru do współczesnych przemian cywilizacyjnych; polityki kulturalnej państwa wobec folkloru; perspektyw kultury ludowej wobec współczesnych przemian etc); 4. Popularyzację sztuki i kultury ludowej przez instytucje profesjonalne, kulturalne i społeczne oraz wyłanianie twórców ludowych (m.in. na drodze festiwali, ekspozycji sztuki, pokazów, nagradzania twórców ludowych itd.fc 5. Organizowanie krajowych i międzynarodowych konferencji naukowych, seminariów także we współpracy z akademiami, instytucjami naukowymi i kulturalnymi oraz publikowanie rezultatów naukowych z zakresu sztuki i kultury ludowej; 6. Organizowanie i popieranie różnorodnych lokalnych prezentacji folklorystycznych celem popularyzacji ludowych tradycji; 7. Przygotowywanie i rozpowszechnianie publikacji dotyczących sztuki i kultury ludowej w kraju i za granicą, wymianę literatury naukowej z tego zakresu z komisjami naukowymi innych krajów; 8. Wpływanie na instytucje przystosowane do edukacji społecznej (zwłaszcza edukacji dzieci i młodzieży), aby w swoich programach nauczania uwzględniały problemy związane ze sztuką i kulturą ludową. Komisje Krajowe Nauki i Badań mają swobodę w wyborze kierunków oraz rozwiązań metodologicznych i merytorycznych, celem ich pracy jest bowiem wzbogacanie wiedzy i po­ szerzenie spojrzenia na sztukę i kulturę ludową. W dniu 9 stycznia 1989 r. po długoletnich staraniach została zarejestrowana obejmująca cały kraj polska Krajowa (Narodowa) Sekcja !OV z siedzibą w Lublinie. W tym samym miesiącu odbyło się I Walne Zebranie Członków Sekcji, na którym dokonano wyboru jej władz, przyjęto statut oraz nakreślono cele i założenia funkcjonowania Organizacji- Przewodniczącym Sekcji został wybrany doc. Mieczysław Marczuk, pełniący również funkcję przewodniczącego Mię­ dzynarodowej Komisji Nauki i Badań !OV, o czym pisałam wyżej. Zaproponowano także wyłonienie w obrębie Sekcji komisji problemowych, których tym­ czasowe „robocze" nazwy brzmią: 1. Komisja badań i popularyzacji kultury ludowej (inaczej naukowa); 2. Komisja promocji i wymiany zespołów folklorystycznych i twórczości ludowej; 3. Komisja promocji twórczości ludowej; 4. Komisja edukacji w zakresie kultury ludowej; 5. Komisja organizacyjna (imprezy, obsługa delegacji Ud.). Opracowała Mirosława Drozd-Piasecka W POSZUKIWANIU K O R Z E N I TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ W dniach 23-27 sierpnia 1988 r. we włoskim miasteczku Gorizja położonym przy gra­ nicy włosko-jugosłowiańskiej odbył się I światowy Kongres Sztuki i Kultury Ludowej. Jego �1 222 KRONIKA 1 organizatorem była „The Internationale Orgamzation of Folk Art" (IOFA lub I O V ) objęta statusem C U N E S C O z siedzibą w Móśdling - Austria, którą wspierali w tym przedsięwzięciu liczni włoscy sponsorzy (instytucje, firmy, banki, towarzystwa oraz osoby prywatne, np. firnia Zanussi oraz Izba Handlowa w Gorizii i Undine). Tematem Kongresu byf wkład kultury ludowej w pokój i zrozumienie między ludźmi - Aktualnv stan i wartość sztuki i kultury ludowej w różnych krajach świata i ich perspektywy w 2000 r. W Kongresie wzięło udział 99 delegatów z 44 krajów i 5 kontynentów. Polskę reprezentowali: doc. dr hab. Mieczysław Marczuk z Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu M. Curie-Sklodowskiej w Lublinie, mgr Elżbieta Sendejcwicz z tegoż Instytutu - Przewodnicząca Festiwalu Śpiewaków i Kapel Ludowvch w Kazimierzu nad Wisłą, mgr Teresa Ochab z Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie, dr Krzysztof Ciejpa-Znamierowski z Lublina - członek prezydium IOV - skarbnik tej organizacji, oraz doc. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka z Zakładu Etnografii IHKM PAN w Warszawie. Wśród zaproszonych gości byli Madelaine Gobcil, sekretarz generalny UNESCO, ponadto nauczyciele, badacze, eksperci, delegaci dyplomatyczni, dziennikarze, przed­ stawiciele ministerstw kultury oraz miejscowych władz, m.in. prezydent Friuli Gianni Bravo, Sergio Piemonti - prezydent banku w Gorizii. Przedstawione referaty i komunikaty dotyczyły wartości przeszłego, obecnego i przyszłego miejsca i roli różnych dziedzin sztuki ludowej (zwłaszcza pieśni, stroju, muzyki, tańca, plastyki) w poszczególnych krajach. Powszechnie stwierdzano w nich zmiany zachodzące w obrębie tradycyjnej sztuki i kultury ludowej, ich komercjalizację, zanik, liczne transformacje dla potrzeb turystyki, estrady i sceny kosztem „autentyku". Zjawiska tc niezależnie od kraju oceniano jako negatywne z punktu widzenia poczucia tożsamości kulturowej poszczególnych narodów, postulo­ wano i przedstawiano plany opieki, zachowania, rozwoju tych dziedzin w przyszłości. Wśród uczestników Kongresu było wielu przedstawicieli organizacji i instytucji opiekujących się ze­ społami ludowymi pieśni i tańca, stąd liczne propozycje praktyczne dotyczące sposobów zachowania jak najwięcej „autentyków". Oczywiście nie będę przedstawiać wystąpień wszvstkich delegatów. Ograniczę się jedynie do scharakteryzowania tych najbardziej reprezentatywnych dla ogólnego kierunku obrad Kongresu. Po oficjalnych wystąpieniach powitalnych zabrał głos Mieczysław Marczuk, przewodniczący Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOFA, który wygłosił referat pt. „Główne założenia światowej dekady rozwoju kulturalnego a zadania Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOFA". Na wstępie zaznaczył, że Kongres otwiera cykl prac w ramach Światowej Dekady Rozwoju Kultury ogłoszonej przez UNESCO na lata 1988 1997. Koncentrują się one na tak żywotnych kwestiach, jak określenie rozmiarów kulturalnego rozwoju i stymulowanie zdolności ludzkich oraz życia kulturalnego w całości. Zadania te wymagają nakreślenia generalnej strategii postępowania, w której pragnie partycypować Międzynarodowa Komisja Nauki i Badań IOFA, z myślą o ich wadze i aktualności w XXI w. IOFA od początku pracowała w dziedzinie intensyfikacji poczucia tożsamości kulturowej. Było to jej głównym zadaniem statutowym i programem działania. Teraz będzie zwracać szczególną uwagę na wzbogacanie form i środków wyrażających najpełniej tożsamości kulturowe różnych narodów (m.in. przez prezentowanie autentycznych erup folklorystycznych, popularyzo­ wanie twórczości materialnej zarówno na terenie kraju, jak i za granicą, zbieranie i dokumen­ towanie różnych dziedzin kultury ludowej, szczególnie tych zanikających). IOFA poświęci wiele uwagi naukowym badaniom kulturv i popularyzacji ich rezultatów na seminariach, konferencjach i w oddzielnych publikacjach oraz podejmie na wszystkich kontynen­ tach program edukacji społecznej młodzieży w zakresie sztuki i kultury ludowej. Jak stwierdził na zakończenie mówca, Program Światowej Dekady Rozwoju Kultury jest otwarty na wszelkie propozvcje wzbogacenia aktywności kulturalnej w zmieniającym się świecie bieżącego XX w. I O F A jako międzynarodowa organizacja sztuki i kultury ludowej będzie brać udział w Dekadzie na drodze aktywności swych sekcji krajowych i indywidualnego uczestnictwa członków 100 krajów. Będzie działać w zgodzie z potrzebami i specyficznym charakterem róznvch kultur narodowych, jak również i w zgodzie z ramami pracv programu Dekady. 1 Por. szerzej na ten temat tekst pt. The Internationale Organization'of Folk Art (IOV, IOFA) zamieszczony w tym zeszycie „Etnografii Polskiej". �KRONIKA 223 Poszukiwanie korzeni tożsamości kulturowej i odrębności narodowej w sztuce i kulturze ludowej było szczególnie widoczne w referatach przedstawicieli pozaeuropejskich krajów roz­ wijających się. Wvdaje się, że Europejczycy „odkrycia" tego skarbca dla celów budzenia świadomości i poczucia wartości własnej kultury dokonali już wcześniej, w większości w XIX w., i obecnie koncentrują się na badaniach i popularyzowaniu jego różnorodnych dziedzin już bez stałego odwoływania się do znaczenia tego dziedzictwa kulturowego. Natomiast narody, zwłaszcza będące do niedawna pod wpłwyem kolonialnym, dopiero teraz uświadomiły sobie jego rangę oraz rolę i koncentrują zdwojone wysiłki dla ich udokumentowania, a następnie utrzymania. Mbabi Katana (Uganda) z Departamentu Muzyki, Tańca i Dramatu Uniwersytetu w Makerere mówił o obecnym miejscu sztuki i kultury ludowej w Ugandzie z ogólnym spojrzeniem na ich przyszłość w latach 2000. Skoncentrował się przede wszystkim na pieśni ludowej podkreślając bardzo silnie jej związek z całokształtem kultury wschodniej Afryki. Modelowo przedstawił miejsce pieśni w podstawowych momentach życia człowieka, takich jak narodziny, zawarcie małżeństwa, śmierć w afrykańskiej kulturze tradycyjnej. Następnie scharakteryzował rolę pieśni ludowej w tradycyjnym systemie edukacji Afrykanów wskazując na te dotyczące genealogii i historii, dramatyczne - opowiadające (narracyjne), przekazujące wiedzę, związane z muzyką artystyczną, tańcem, poezją oraz zaprezentował diagram ilustrujący główne cykle życia społeczności rolniczej, która wykorzystuje pieśń jako środek komunikacji (mediacji) między sobą a Bogiem celem zapewnienia pomyślnych zbiorów i dobrobytu. W kulturze tradycyjnej pieśń towarzyszyła Afrykanom nieomal w każdej sytuacji. Z jej akompaniamentem obchodzono święta i wykonywano pracę. Obecnie miejsce pieśni ludowej na tym kontynencie jest już inne. Zmieniło się życie mieszkańców i ona również zatraciła swój dawny charakter. Przestała towarzyszyć w życiu i pracy, a stała się pieśnią szkolną. Jest wykorzystywana w chóralnych śpiewach i przedstawieniach, występuje także w oficjalnych ceremoniach. Zupełnie nową praktyką jest jej obecność na Narodowych (Krajowych) Festiwalach Kultury. Organizacje społeczne, szkoły, uniwersytety mające własne zespoły konsekwentnie wprowadzają „pod obce gusty" nie tylko pieśni i muzykę, ale i całe przedstawienia zupełnie zewnętrzne w stosunku do ich tradycyjnego kontekstu kulturowego, co powoduje dewaluację rodzimej kultury. W istniejącej sytuacji konieczna jest więc edukacja dzieci w taki sposób, żeby wiedziały, iż pieśń jest kluczem do poznania afrykańskiej lingwistyki, antropologii i poezji. W trosce o przyszłość pieśni afrykańskiej szkoły i uniwersytety aktywnie zachęcają i stymulują do ich zachowania i ochrony. Nauczyciele akademiccy podejmują badania naukowe nad różnymi dziedzinami sztuki afrykańskiej, a szczególnie pieśnią w jej etnicznym oryginale. Podobnymi studiami obejmowana jest muzyka. Równocześnie Departament Muzyki, Tańca i Dramatu w Makerere oferuje na przykład satysfakcjonujący, niezależny program studiów afrykańskiej Muzyki przeznaczony dla wykonawców państwowych Afrykańskich Przedstawień Artystycznych. Przygotowano też program 2-letnich studiów Pieśni Afrykańskiej dla nauczycieli muzyki w różnego typu szkołach niższych i wyższych. Jest on przeznaczony dla społecznych i etatowych pracowników kulturalnych, przedstawicieli radia i telewizji, zespołów folklorystycz­ nych, producentów i dyrektorów teatrów objazdowych. Zohou Comlanvi (Togo) mówił głównie o stanie kultury ludowej w swoim kraju. Scharak­ teryzował stan ludowej sztuki plastycznej, folkloru muzycznego i ustnego (pieśni, muzyka, opowiadania, legendy, przysłowia, przepowiednie, zagadki). Odwoływał się do ludowych form tradycyjnego teatru świątecznego. Różnego rodzaju święta - w tym także gospodarcze, historycz­ ne, religijne - były w przeszłości impulsem powstawania tańców o intencjach magiczno-religijnych wykonywanych w różnych grupach wieku i płci. Wychodząc od twierdzenia, że w Togo dla poczucia tożsamości kulturowej i narodowej fundamentalną wartością jest sztuka ludowa, scharakteryzował perspektywiczne prace w tym zakresie. W Togo będą wiec prowadzone badania naukowe nad własną kulturą. Na podstawie zebranych danych odpowiednie instytucje specjalis­ tyczne podejmą starania dotyczące zachowania i rewaloryzacji tych wszystkich tradycji kulturo­ wych, które według wyników badan na to zasłużą. Równocześnie kontynuowane będą nowe formy wypowiedzi artystycznych, te, które społeczeństwo przekształciło według swoich potrzeb i aspiracji. Równolegle zostaną skoncentrowane wysiłki w zakresie publikowania dokumentów ochrony tradycyjnej i współczesnej sztuki ludowej, organizowania na podłożu ruchu społeczno-kultural¬ nego nowoczesnych banków informacji o kulturze ludowej i warsztatów służących edukacji artystycznej, które mogą być przydatne przy modernizacji kultury „wyrosłej z nas i dla wszystkich nas". Anabela Roldan (Mozambik) rozpatrywała problem podstawowy, jak nauczać tańca narodo­ wego. Jej zdaniem, obok wypracowania odpowiedniej metodologii równie ważny jest program rozwoju. �224 KRONIKA Raport przewodniczącego delegacji Burundii zawierał m.in. informacje o folklorze słownym tego kraju, publikacjach naukowych i tych w językach narodowych, literaturze, muzyce, rękodziele, rzemiosłach. Autor mówił o ich historycznych uwarunkowaniach, opiece prawnej, infrastrukturze kulturalnej (muzeach, wymianie kulturalnej z zagranicą). Ebrahim Al Shukrt (Kuwejt), przedstawiciel beduińskiej Reprezentacji Międzynarodowej Organizacji Sztuki Ludowej na Środkowym Wschodzie i Krajach Afrykańskich, mówił o jej roli w zachowaniu folkloru. Podkreślił znaczenie folkloru i kultury materialnej jako źródła wiedzy historycznej, szczególnie ważnego dla społeczności arabskich. Ponieważ kraje zachodnie zajmują się głównie Własną kulturą, zadaniem organizacji beduińskiej jest propagowanie, zachowanie i badanie kultury beduińskiej. Salafc el Mahdi (Arabia Saudyjska) skoncentrował się na architekturze bardzo charakterys­ tycznej w rozplanowaniu arabskich domów i ich wnętrz. Była ona dostosowana do sposobu życia i zajęć rodziny arabskiej. Na przykład uwzględniała potrzeby kobiet, które rzadko wychodziły na zewnątrz. W budynkach znajdowały się też osobne pomieszczenia dla rodziców, dorosłych synów i krewnych. Jako szczególnie istotny element kultury arabskiej - obok innych działów sztuki - powinna zostać objęta programem ochrony, dokumentacji, a nawet kontynuacji i rozwoju. Natomiast propagandą tego programu i jego realizacją zdaniem referenta powinny zająć się Środki masowego przekazu, szkoły i instytucje specjalistyczne. Podjęcie tej problematyki przez IOV daje większe gwarancje wykonania tych prac. Joshi Mansuh (India), dyrektor Centrum Naukowego Przedstawień Sztuki Ludowej Hindus­ kiego Teatru Narodowego w Bombaju, w swoim wystąpieniu mówił o cechach charakterystycz­ nych tańca tradycyjnego oraz o choreografii związanej z przedstawianiem tych tańców. Poruszył zwłaszcza zagadnienia dotyczące obecnego stanu tańca ludowego w Indii, tradycji folklorystycz­ nych w kilku regionach tego kraju, językach etnicznych i różnych sposobach przekazywania dzieciom tradycji własnej kultury. Za podstawowe zadanie w zakresie kultury i sztuki ludowej uważał zwrócenie uwagi na: istniejące organizacje i instytucje kulturalne i wyeliminowanie tych, które nie pracują efektywnie; wytypowanie komponentów kulturowych i wyselekcjonowanie wśród nich tych, które świadczą o zróżnicowaniu kulturowym oraz takich, które są wartościami kulturowo większościowymi i z tej racji należy je propagować i ochraniać; stwierdzenie, czy istnieją instytucje mogące podjąć się tej działalności, oraz powołanie komisji kulturalnej koordynującej programy i projekty kulturalne z innymi komisjami krajowymi na świecie. Działalnością komisji w Indii powinny być objęte różne dziedziny sztuki i kultury ludowej oraz ich twórcy. Następnie jej program powinien się skoncentrować na międzynarodowej kooperacji w rejonie Azji i objąć przede wszystkim studia uniwersyteckie nad wpływami kulturowymi, publikacje prac hinduskich, wymia­ nę dokumentacji, badania naukowe w kraju, opracowywanie monografii i reprodukcji kolekcji pokazujących sztukę ludową, powołanie regionalnego centrum międzynarodowej organizacji sztuki ludowej we współpracy z Azją. Shirley Perera (Sri Lanka) scharakteryzowała krótko ludowy taniec, muzykę, malarstwo, rzeźbę, snycerkę oraz kukiełki, dramaty i maski jako najbardziej typowe dziedziny sztuki w swoim kraju. Enver Keskin (Turcja) mówił o ludowym tańcu, pieśni, stroju i rzemiosłach jako polu specjalnych prac dzisiaj i w przyszłości. T. S. Karetu z Nowej Zelandii przedstawił spojrzenie na różne gałęzie kultury Maorysów. Raport Boauerges Mideros Navarrete (Ekwador) z Andyjskiego Instytutu Sztuki i Rękodzieła dotyczył regionu Andean, czyli Boliwii. Chile, Kolumbii, Ekwadoru, Panamy, Peru i Wenezueli. Informował o pracach tego Instytutu w zakresie ocalenia jak najwięcej elementów sztuki i rękodzieła ludowego powstałych w rejonie Andów. Cesar Delgado Martinez (Meksyk) przedstawił osiągnięcia w zakresie kultywowania mek­ sykańskich tańców ludowych; natomiast Adelina Brenes Blanco (Kostaryka) różne aspekty sztuki i kultury w Kostaryce, zwłaszcza tańce w Centralnej Dolinie. Autorka wychodząc od społecznych funkcji folkloru scharakteryzowała folklorystyczne formy stroju i tańca i ich zróżnicowanie na obszarze swojego kraju. Wystąpienie L. De Wayne Young (USA), zatytułowane „Współczesne miejsce sztuki i kultury ludowej w USA" ze spojrzeniem na nie w przyszłość do roku 2000, było rodzajem raportu o stanie sztuki i kultury ludowej w tym kraju, formach propagandy i ochrony zwłaszcza folkloru. Druga część referatu została poświęcona omówieniu działań w tym zakresie projektowanych w przy­ szłości. Referaty związane z europejską sztuką i kulturą ludową dotyczyły w większości folkloru muzycznego i tanecznego w poszczególnych krajach. �225 KRONIKA Dragosiav Devic (Jugosławia) mówił o badaniach folkloru muzycznego oraz zachowanych tradycyjnych formach muzyki w Jugosławii. Eva i Radomil Rejskovie (Czechosłowacja), o tańcu ludowym w amatorskich zespołach tańca i perspektywach jego rozwoju; Pedro Pardo (Hiszpania) analizując kilkanaście tańców hiszpańskich z różnych regionów tego kraju postawił tezę, że wyrażają one charakter narodowy poszczególnych dzielnic i ich mieszkańców. Mieczysław Marczuk (Polska) skoncentrował się na różnych funkcjach ludowej muzyki, pieśni i tańca (m.in. poznawczych, estetycznych, wychowawczych, rekreacyjnych, terapeutycznych) w Polsce oraz instytucjach i programach, które zajmują się ich zachowaniem i rozwojem. Geraldine Haid (Austria) przedstawiła raport o muzyce ludowej w Austrii. Wychodząc od jej roli i znaczenia w przeszłości, referentka skupiła się na historii i głównych problemach związanych z uprawianiem muzyki ludowej. Podkreśliła znaczenie autentycznej muzyki ludowej jako specjal­ nego doświadczenia w życiu jednostki, krytykując równocześnie „domorosłe" jej wykonywanie. Muzyka, tak jak i inne dziedziny kultury i sztuki ludowej, świadczy o korzeniach kultury narodowej. Z tego wynika konieczność rozsądnej polityki w tym zakresie oraz racjonalnego stosowania różnych dekoracji folklorystycznych. Hans Haid (Austria) w wystąpieniu zatytułowanym J a k oszukiwać lud za pośrednictwem kultury ludowej" wskazał na ogólnoświatową tendencję wykorzystywania różnych wytworów kultury ludowej, zwłaszcza sztuki, do zaspokojenia potrzeb turystycznych. Jej skutkiem jest upadek jakości, wulgaryzacja, komercjalizacja, oferowanie lichych substytutów sztuki, namiastki kultury danego kraju. Taki sam świat oferuje telewizja, w której dominuje stylizowana muzyka i strój ludowy. Przedstawiciele dużej reprezentacji gospodarzy mówili przede wszystkim o rezultatach prac prowadzonych nad różnymi dziedzinami kultury i sztuki we Włoszech. Na przykład Aurelio Rigoli skoncentrował się na zbiorach folkloru; Annamaria Amittrano Savarese *- na rezultatach badań nad ludowym strojem regionalnym; Gianni Pireddu mówił o badaniach nad ludowymi tradycjami w mieście; Gian Paolo Borghi i Renzo Zagnoni relacjonowali prace nad wpływami kultury ludowej prowadzonymi w górnej dolinie Renu; natomiast Paolo Pellarini informował o wpływach kultury ludowej w zamkniętych społeczeństwach zamieszkujących dolinę rzeki Torre, a Claudio Noliani zastanawiał się, jakie znaczenie będzie miała ludowa poezja śpiewana (muzyczna) dla młodzieży roku 2000. W moim referacie zatytułowanym „Sztuka ludowa w Polsce. Jej obecna sytuacja i perspek­ tywy rozwoju" scharakteryzowałam stan plastycznej twórczości ludowej, obecne trendy wy­ stępujące w jej obrębie, rolę mecenatu państwowego i spółdzielczego („Cepelii") oraz program zachowania i dalszego rozwoju sztuki i rękodzieła ludowego w Polsce przygotowany przez Cepelię na lata 1986 1990. Kongresowi towarzyszył XVIII Światowy Festiwal Folkloru odbywający się w Gorizii od kilkunastu lat. Wzięły w nim udział grupy folklorystyczne z; Austrii, Boliwii, Burundii, Chin, Indii, Jugosławii, Malezji, Meksyku, Szwajcarji, Tunezji, ZSRR, USA, Włoch, które codziennie prezen­ towały swoje repertuary. Brały też one udział w inauguracji Kongresu i jego uroczystym zakończeniu, na stadionie w Gorizii, jak również uczestniczyły w oficjalnych spotkaniach z przedstawicielami miejscowych władz, stanowiąc szczególnie barwny akcent tych spotkań. Uczestnicy Kongresu (i zespoły uczestniczące w Festiwalu) byli m.in. uroczyście podejmowani przez mera Gorizii, prezydenta Triestu oraz Parlament i Rząd Prowincji. Troska gospodarzy o stworzenie jak najlepszej atmosfery i klimatu dla wzajemnego, wielopłaszczyznowego porozumie­ nia wszystkich zaproszonych gości przejawiała się również w bardzo bogatym programie turystvczno-wycieczkowym, w ramach którego zwiedzano pamiątki historyczne: Cividale, Udine, Gradisca, Aquileja, Grado, Miramare i Trieste. Szczegółowe relacje z obrad Kongresu i towarzyszących mu imprez były na bieżąco podawane przez lokalną telewizję, radio i prasę nadając im dodatkową oprawę i podkreślając między­ narodową rangę. Mirosława Drozd-Piasecka KRAJOWA RADA PRZEMYSŁU SZTUKI L U D O W E J WĘGIER Określenie sztuka ludowa rozumiane jest na Węgrzech, podobnie jak w Polsce, bardzo x/croko. 7alic/a sic do niej m.in. zarówno folklor muzyczny, jak i taneczny, całą bogatą literaturę 15 - Ktnogralia Polska t. 34 7. I 2 �226 KRONIKA ustną oraz zróżnicowaną i rozległą gałąź ludowej działalności plastycznej i materialnych wytworów sztuki. Węgrzy jednak konsekwentnie odnoszą ten zakres znaczeniowy do sztuki dawnej wsi, a nie sztuki współczesnej, podczas gdy u nas występuje w tej dziedzinie duża dowolność interpretacji i zazwyczaj stosowanie wspólnego miana sztuki ludowej dla tradycyjnej (najdawniejszej) i obecnej twórczości wsi. Współczesna sztuka materialna jest traktowana na Węgrzech jako inna jakość niż sztuka dawnej wsi, której przedmioty zasiliły zbiory muzealne, i określana ludową sztuką użytkową. Według naukowców węgierskich ludowa sztuka użytkowa jest twórczością naszych czasów i wprawdzie stanowi bezpośrednią kontynuację sztuki ludowej, wzrosła i rozwija Się w ramach jej tradycji, to jednak nie można ich utożsamiać. Ludowa sztuka użytkowa, w odróżnieniu do sztuki ludowej, nie zaspokaja już codziennych potrzeb utylitarnych i chociaż niektóre jej przedmioty pełnią nadal tę rolę, to jednak służy ona głównie zaspokajaniu potrzeb estetycznych, zwłaszcza mieszkańców miast. Na sztukę ludową w węższym rozumieniu składały się przedmioty dekoracyjne, czyli - jak to określają Węgrzy - ludowa sztuka dekoracyjna. Odrodzenie tej twórczości nastąpiło na Węgrzech stosunkowo niedawno. Stało się to możliwe, dzięki ścisłej współpracy specjalistów (teoretyków i praktyków) dążących do sprowadzenia ludowej sztuki użytkowej do pierwotnego źródła. Owocem tej współpracy było reaktywowanie dawno zapomnianych rzemiosł i technik wy­ twarzania, m.in. wyrobu armiaków, farbowania naturalnymi barwnikami. W ten sposób - jak twierdzą uczeni węgierscy - sztuka ludowa przekształciła się w ludową sztukę użytkową. Pewne przedmioty codziennego użytku zaczęły pełnić funkcje dekoracyjne, inne zachowały swoje dawne przeznaczenie. Wybitny teoretyk węgierskiej sztuki użytkowej, Gyórgy Domanovsky, charakteryzując tę kategorię artystyczną m.in. stwierdził: „Ludowa sztuka użytkowa rozwija się na bazie spuścizny sztuki ludowej, świadomie stara się wzbogacać tradycje elementami spoza niej uwzględniając zapotrzebowanie kupujących. Zmiana ta spowodowała, że przedmioty mające kiedyś praktyczne zastosowanie przekształciły się w przedmioty dekoracyjne" . Węgierska szkoła współczesnej sztuki dekoracyjno-użytkowej kształtowała się i rozwija nadal na podstawie szeroko i swobodnie wykorzystywanych narodowych tradycji sztuki ludowej. Źródłem inspiracji twórczej jest dla niej dawne tkactwo, hafty, ceramika, stroje i malowane ludowe skrzynie. Instytucją decydującą o całokształcie spraw związanych ze współczesną węgierską ludową • sztuką użytkową i jej rozwojem jest istniejąca od 1953 r. Krajowa Rada Przemysłu Sztuki Ludowej Węgier z siedzibą w Budapeszcie oraz stałą okazałą ekspozycją i magazynami w odległym o ponad 100 km od stolicy Kecsemet. W skład Rady wchodzi ok. 40 osób związanych zawodowo ze sztuką i rękodziełem ludowym, wśród których są etnografowie, artyści plastycy, twórcy ludowi, a także reprezentanci spółdzielni zajmujących się wytwarzaniem przedmiotów ludowej sztuki użytkowej oraz przedstawiciele placówek naukowych i kulturalnych zajmujących się jej badaniem i rozpowszechnianiem. Podstawową działalnością Rady jest opieka i czuwanie nad rozwojem tej dziedziny kultury na terenie całych Węgier. Na cyklicznych komisjach opiniowane są poszczególne przedmioty z różnych gałęzi ludowej sztuki użytkowej i tylko tc z nich, których wzory uzyskały aprobatę, otrzymały znak (metkę) w postaci stylizowanego pawia i napisem „hand made Hungary", są dopuszczane do obrotu towarowego w specjalnych sklepach (w tym także ajencyjnych). Rada jest nic tylko najważniejszym organem opiniującym, ale i propagującym w zakresie ludowej sztuki użytkowej. Organizuje jej wystawy , pokazy, konkursy , wydaje specjalne foldery i publikacje. W budapeszteńskim budynku Rady znajduje się niewielka stała ekspozycja, ukazująca najlepsze, nagrodzone na różnych konkursach prace garncarzy, tkaczy, hafciarzy itd. Pełni ona rolę wizytówki możliwości artystycznych twórców węgierskich. Natomiast zorganizowane przez Radę 1 2 1 3 Węgierska ludowa sztuka użytkowa, oprać. L. Nagy (przewodniczący Krajowej Rady Przemysłu Sztuki Ludowej Węgierskiej Republiki Ludowej), wyd. Węgierski Instytut Kultury w Warszawie, Warszawa 1987, maszyuop. pow. s. 3. - Wystawę węgierskiej sztuki użytkowej ostatniego 40-lecia otwarto w kwietniu 1987 r w Sali Marmurowej PKiN w Warszawie. Zorganizowana przez Krajową Radę Przemysłu Sztuki Ludowej W R L oraz CZSRLiA „Cepelia" zgromadziła blisko 400 eksponatów będących przy­ kładami garncarstwa i ceramiki ludowej, haftów, przedmiotów użytkowych ze skóry, metalu, kości i rogów, rzeźby (rzeźbione laski pasterskie). Znakomicie zakomponowana ekspozycja uwypuklała bogactwo tradycyjnych wzorów ludowych poszczególnych regionów Węgier, ich odrębność i cechy 2 �KRONIKA 227 4 Muzeum węgierskiej współczesnej sztuki i rękodzieła ludowego znajduje się w mieście Kecsemet Tu w przestrzennym parterowym budynku mieści się I I sal wystawowych, w których pokazano eksponaty z różnych regionów kraju oraz magazyny. W hału oferowane są przedmioty ludowej sztuki użytkowej do sprzedaży. Tutaj też na ścianach wiszą fotografie przedstawiające ważne wydarzenia z historii Rady i jej działalności, w gablotach umieszczono publikacje. W scenariuszu ekspozycji każdej z prezentowanych dziedzin sztuki w poszczególnych salach starano się uwzględnić przede wszystkim ich zróżnicowanie regionalne oraz rozwój i zmiany technik, form, kolorystyki, surowca itd. najstarszych wzorów zachodzące w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat wraz z nazwiskami najwybitniejszych twórców. Zgodnie z tym założeniem kolejno ukazano: Snycerstwo, rzeźbione przedmioty użytkowe z drewna, rogu i kości (laski pasterskie, szkatułki itd.), wykonane przez chłopów i rzemieślników. G a r n c a r s t w o , będące silną i rozwiniętą gałęzią w całym kraju, charakteryzujące się dużym zróżnicowaniem form regionalnych. Rozwój tej dyscypliny sztuki w ostatnich latach był możliwy dzięki nakładom państwa przeznaczonym na postęp technologiczny. Obok dużych ośrodków ceramicznych istnieją na Węgrzech małe pracownie garncarskie prowadzone przez wybitnych mistrzów. Ta dziedzina sztuki była szczególnie utylitarna i pełni tę rolę do dziś. D r o b n e r z e m i o s ł o wykonywane przez specjalistów na potrzeby wsi (np. wyroby ze skóry, torby, siodła, uprząż, kożuchy), charakteryzujące się bogatą ornamentyką i wyszyciami (kożuchy). W tej grupie pokazano też przedmioty z żelaza przetworzone współcześnie na podstawie starych wzorów oraz wykonane różnymi technikami metalowe elementy stroju ludowego. Haft, bardzo popularna i rozwinięta gałąź ludowej sztuki i rzemiosła artystycznego. Reprezentuje ona do dziś ogromną różnorodność regionalnych stylów, motywów, zdobnictwa. Współczesne zainteresowania ludowymi tradycjami hafciarskimi występują na Węgrzech od początku lat sześćdziesiątych XX w. Wówczas to na pokazach mody pojawiły się kolekcje sukni damskich z motywami haftu z różnych regionów kraju. Wzory te, z upływem czasu, zaczęto przenosić również 1 na inne przedmioty codziennego użytku (obrusy, serwety) i upominki. T k a n i n y modre („modrotiski"). Z umiejętności farbowania tkanin na niebiesko słynęły niektóre regiony kraju. Natomiast w XIX w. w każdym miasteczku targowym był już specjalista trudniący się tym zajęciem. Na początku naszego stulecia moda na te tkaniny przestaje obowiązywać powodując zanik i zapomnienie technik ich wytwarzania. Jako bardzo charakterys­ tyczna gałąź rękodzieła ludowego Węgier została ona współcześnie reaktywowana (m.in. staraniem Rady), a jej wytwarzania podjęły się spółdzielnie rozmieszczone w różnych stronach kraju. Uzupełnieniem tej ekspozycji są meble, koszyki, przedmioty z gliny i metalu. T k a c t w o , potwierdzone w dokumentach z połowy XIV w., jedna z najbardziej efektownych gałęzi sztuki ludowej, szeroko wykorzystywana od polowy XIX w. w takich wyrobach użytkowych, jak zasłony, dywaniki itp. Ze swej istoty zbliżone do sztuki dekoracyjnej obecnie szeroko wykorzystuje tradycyjne motywy tkackie we współczesnych przedmiotach sztuki użytkowej. Meble i dywany stanowią wyposażenie ostatniej sali. Są to współczesne adaptacje i inspiracje nawiązujące często dość dowolnie do tradycyjnych ludowych form i motywów regionalnych wykonane przez artystów plastyków. Rada koncentruje swoje prace na opiniowaniu i propagowaniu sztuki ludowej. Zakres jej działalności w porównaniu z naszą „Cepelią" jest znacznie węższy (np. nie zajmuje się skupem przedmiotów sztuki, nie wytwarza też ich we własnym zakresie, ani też nie pośredniczy w rozprowadzaniu surowców i narzędzi chałupnikom i - co wydaje mi się szczególnie ważne - nie ma kontroli nad jakością wytwarzanych przedmiotów, ponieważ ocenia głównie wzory - prototypy). Ten stan rzeczy, jak sądzę, wpływa na to, że ogólny poziom artystyczny i techniczny charakterystyczne. Przedstawiono eksponaty z zakresu 5 grup tematycznych składających się na pojęcie sztuki użytkowej na Węgrzech, a więc: haft, tkaninę, rzeźbę w drewnie, garncarstwo i ceramikę oraz rzemiosło artystyczne. Natomiast w styczniu 1989 r. przy współpracy Rady i Węgierskiego Instytutu Kultury w Warszawie otwarto w sali wystawowej tej placówki wystawę pt. Dawny i nowy haft węgierski. W każdej z tych dziedzin sztuki (w myśl zasady „zachować tradycje- służyć współczesnoś­ ci") przeprowadzane są co 2 lata konkursy wyłaniające najlepsze wzory przedmiotów opartych na tradycjach lokalnej sztuki ludowej. Dużą atrakcją kulturalną w Kescemet jest też Węgierskie Muzeum Sztuki Naiwnej, gdzie w niewielkich kilku salach zgromadzono obrazy i rzeźby współczesnych twórców nieprofesjonal­ nych oraz Muzeum Zabawek. W obu muzeach organizowane są też wystawy czasowe. 3 4 �228 KRONIKA współczesnej węgierskiej sztuki ludowej proponowanej w sklepach specjalistycznych nie jest wysoki. Natomiast pochodzące ze zbiorów Rady przedmioty, które zachwycały nas na wystawach, zostały wykonane z reguły jako jedyne, unikalne egzemplarze przez najwybitniejszych współczes­ nych twórców węgierskich, nie mogą więc mieć dominującego wpływu na kształtowanie powszech­ nej opinii o ludowej twórczości artystycznej tego kraju. Mirosława Drozd-Piasecka ZAINTERESOWANIE RODZIMĄ KULTURĄ TRADYCYJNĄ W DZISIEJSZEJ M O N G O L I I Po latach, w których przeszłość i tradycja kultury mongolskiej wydawały się niezbyt atrakcyjnym tematem m.in. dla badań naukowych, nastąpiła w Mongolii wyraźna zmiana orientacji. Tytułowa „dzisiejsza Mongolia" to Mongolia lat osiemdziesiątych naszego stulecia kiedy.to możemy obserwować pierwsze rezultaty przełomu w zainteresowaniach etnografów mongolskich, szczególnie predestynowanych do badania kultury swego kraju. Główną placówką badawczą jest Sektor (Zakład) Etnografii i Archeologii wchodzący w skład Instytutu Historii AN MRL, od wielu lat kierowany przez dr. S. Badamchatana. Na czele instytutu stoi natomiast prof. Sz. Nacagdordż. Obaj naukowcy są dobrze znani polskim mongolistom przede wszystkim dzięki bezpośrednim kontaktom z okresu, w którym pracowała w Mongolii ekspedycja etnograficzna PAN, kierowana przez prof. dr. Witolda Dynowskiego (były to lata 1965-1980). Dla mnie okazją do ponownego spotkania był dwutygodniowy pobyt w Ułan Bator jesienią 1988 r. Z przyjemnością stwierdziłam, że pamięć o polskich badaczach jest tu niezwykle żywa, postać Profesora Dynows­ kiego budzi szacunek i uznanie tych, którzy go znali i dzięki którym mogliśmy poznawać kulturę mongolską nie tylko z książek. Kolejnym miłym zaskoczeniem były bezpośrednie kontakty z pracownikami Zakładu Etno­ grafii MAN, który rozrósł się od czasu ostatniego pobytu ekspedycji etnograficznej PAN w Mongolii, a jego działalność nabrała dynamiki. Świadczą o tym m.in. aktualnie prowadzone prace i dalsze plany badawcze placówki, a także ciekawe dyskusje profesjonalistów, w których to dyskusjach miałam okazję uczestniczyć. W Zakładzie pracuje 11 osób (3 kobiety i 8 mężczyzn). Prawie wszyscy mają ukończone studia w ZSRR (Moskwa, Leningrad, Irkuck). Utrzymują też stałe kontakty z Instytutem Etnografii w Moskwie i Leningradzie, Instytutem Nauk Humanistycznych w Ułan Udc i in. Kontaktom tym sprzyja m.in. udział etnografów mongolskich w pracach radzieckich ekspedycji archeologiczno-etnograficznych organizowanych od kilkudziesięciu lat przez wspomniane Instytuty Moskwy i Leningradu. Ciekawe efekty, zwłaszcza w zakresie badań porównawczych, dają kontakty z ośrodkiem w Ułan U d e - centrum badania kultury buriackiej. W numerze „Etnografijn sudlal" z 1987 r. S. Badamchatan krótko scharakteryzował dotychczasowe etapy etnografii mongolskiej i aktualne zadania, do których należy przede wszystkim badanie etnogenezy Mongołów, szukanie źródeł kultury mongolskiej i jej rozwoju, charakterystyka współczesnych procesów etnicznych oraz formowania i kształtowania się mongol­ skiej kultury socjalistycznej, Do pierwszoplanowych należy też zagadnienie konsolidacji i zmian kultury poszczególnych grup etnicznych, tworzenia się kultury ogólnomongolskiej i określenie specyfiki kulturowej mniejszości zamieszkujących Mongolię. Część pracowników Zakładu ma nie tylko przygotowanie do badań etnograficznych, są oni bowiem także specjalistami w zakresie archeologii, antropologii, historii i in. Rozbudzone są też zainteresowania nauką języków, w tym staromongolskiego i tybetańskiego, a także angielskiego. Nie trzeba tłumaczyć, jak takie wszechstronne przygotowanie członków zespołu znakomicie ułatwia podejmowanie złożonych zagadnień, m.in. właśnie etnogenezy. Każdy z pracowników Zakładu ma także swoje własne zainteresowania i plany badawcze. I tu znajomość różnych dyscyplin, zwłaszcza metod, którymi się posługują, ułatwia gromadzenie materiałów i ich opracowanie. Należy jeszcze wspomnieć o dwóch pracownikach, którzy ukończyli studia w za­ kresie sztuk pięknych. Ich talent służy całemu zespołowi - jest bardzo przydatny w pracach o charakterze dokumentacyjnym; rysunki Tangada i Disana zdobią też wiele prac naukowych, zwłaszcza wykonanych pod szyldem Zakładu. Etnografowie mongolscy tworzą bardzo prężny zespół. Łączy ich widoczne zaangażowanie w realizację poszczególnych zadań, wspólne plany badawcze i wydawnicze, w których każdy ma �KRONIKA 229 określone miejsce. Żywe dyskusje, przedstawianie własnych prac do oceny kolegom, częste seminaria, to główne cechy życia naukowego w Zakładzie. Owocem dotychczasowych prac są liczne artykuły w czasopismach naukowych („Etnografijn sudlal", „Studia mohgolica", „Szindżlech uchaany am' dra!" i in.). W 1986 r. ukazał się pierwszy z czterech zaplanowanych tomów etnografii MRL, poświęcony Chałchasom (Cnalchyn ugsaatny dzuj). W kolejnych rozdziałach monografii przedstawione zostały następujące zagadnienia: ł) ogólne informacje o etnosie chałchaskkn; 2) praca i domostwo; 3) kultura materialna i 4) kultura duchowa. Obecnie gromadzone są materiały do tomu drugiego. Jego autorzy zamierzają ukazać zasadnicze rysy kultury Ojratów (Mongołów zachodnich). Podobnie jak tom pierwszy, jest to praca zbiorowa redagowana przez S. Badamchatana. Każdy z pracowników Zakładu pisze rozdział obrazujący kulturę wybranej grupy ojrackiej, a oprócz tego przygotowuje odrębną monografię książkową badanej mniejszości. Poza sezonem prac terenowych, który trwa zwykłe około dwóch miesięcy, etnografowie prowadzą wywiady wśród mieszkańców stolicy przybyłych tu z różnych stron Mongolii. Tak się szczęśliwie składa, że badacze mongolscy wywodzą się z różnych grup etnicznych. Jest tu więc przedstawicie] Bordżiginów, Chałchasów, Derbetów, Dzachczinów, Eletów, Torgutów, Urianchajów ałtajskich i tureckich. Taka mozaika etniczna jest korzystna z wielu względów. Umożliwia m.in. ogląd kultury mongolskiej z różnych pól widzenia, a dyskusje nad jej różnorodnością i specyfiką stają się pełniejsze, wielostronne, bardziej rzeczowe i po prostu ciekawsze. Świadomość wspólnoty etnicznej sprawia, że badacze przyjmowani są przez członków badanej grupy jak swoi, bliscy, co znacznie ułatwia prace terenowe, znosząc natychmiast wszelkie uprzedzenia i bariery. Otworem stoją też drzwi wielu mieszkań w Ulan Bator, za którymi mieszkają ziomkowie, choć oczywiście badania prowadzone są nie tylko wśród członków jednej grupy etnicznej. Kolejnym punktem w planach badawczych Zakładu jest zbieranie materiałów terenowych do monografii ukazującej kulturę Mongołów wschodnich, a następnie - drugiej co do wielkości grupy etnicznej zamieszkującej Mongolię, tj. Kazachów (w 1979 r. na 1,2 min Chałchasów przy­ padało ponad 84 tys. Kazachów). Tu rodzi się jednak problem bariery językowej. Etnografowie mongolscy posługują się w swych pracach terenowych głównie techniką wywiadów. Ich język należy jednak do innej grupy niż kazachski. Najcenniejszymi informatorami są przy tym najczęściej ludzie starsi, ci zaś władają na ogół mongolskim dość słabo. Konieczne jest więc korzystanie z pośrednictwa tłumacza. Nie wystarczy przy tym sama znajomość języka. Tłumacz powinien mieć choćby ogólną wiedzę o kulturze kazachskiej, specyficznej terminologii, etykiecie itp. Mówiono mi 0 planach stworzenia centrum do badania kultury Kazachów. Myślę, że rozwiązałoby to wiele problemów nasuwających się podczas badania tej kultury, tak odmiennej od mongolskiej. Jak już wspomniałam, etnografowie mongolscy pracują głównie w terenie. Niektórzy uczestniczą poza tym w pracach ekspedycji radzieckiej (zwłaszcza w badaniach procesów etnicznych w Mongolii). Pracują wówczas jako tłumacze, znajdując jednak czas na zbieranie materiałów do własnych tematów badawczych. Gdy przeglądałam najnowsze prace etnografów mongolskich, nasunęła mi się pewna refleksja. Otóż, wcześniejsze artykuły i książki sprawiały wrażenie nadmiernego przywiązania do opisu 1 w większości ograniczały się do prezentacji uporządkowanych materiałów terenowych. Wydawać się mogło, że sprawy analizy, interpretacji, teorii itp. były niedoceniane. Element ten pojawia się jednak coraz częściej w nowych opracowaniach, m.in. Badamchatana, Cerenchandy, Tangada. Z ogromną przyjemnością czytałam też maszynopis artykułu G . Menesa o obrzędach po­ grzebowych u Dzachczinów. Była to rzecz dojrzała, znakomicie łącząca opisy faktów z interpretac­ jami badacza i jego informatorów, świadcząca o szerokim spojrzeniu autora (który jest również archeologiem) na kulturę mongolską i na jej badany wycinek. Etnografowie mongolscy są żywo zainteresowani nowymi teoriami, a przede wszystkim zastosowaniem różnych koncepcji metodologicznych w praktyce, tj. podczas badań terenowych i opracowania ich wyników. Przekonałam się o tym m.in. podczas dyskusji po referacie ukazującym tradycje polskiej mongolistyki i jej aktualny obraz, a także niektóre rezultaty moich badań w zakresie zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Część pytań dotyczyła m.in. sposobu klasyfikowania materiału, co wskazuje na dążenie do wyjścia poza opis. Pytano mnie także o możliwość zastosowania zasad semiotyki czy strukturalizmu do badania gier i zabaw, co jest sprawą o tyle trudną, że kierunki te nie dają konkretnych wskazówek badaczowi terenowemu, a badaczowi tego typu zachowań zwłaszcza. Różne sfery kultury Mongołów i Kazachów, jej ciągłość i zmiana są coraz częściej prezentowane na lamach czasopism, m.in, wydawanej w wersji rosyjskiej i angielskiej „Mongolii", gdzie istnieje odrębny dział etnografii. Do przeszłości kultury mongolskiej sięgają dziś jednak �230 KRONIKA nie tylko etnografowie, archeologowie czy antropolodzy. Po latach odwrotu od tego, co minione, niezrozumiałego zawstydzenia przeszłością własnej kultury, rodzi się autentyczne zainteresowanie zwykłych ludzi ich dziedzictwem kulturowym, powstaje ruch zbieraczy-amatorów, pragnących utrwalić przeszłość, ukazać ją nowym pokoleniom, zbierających informacje o tradycji na własną rękę i przekazujących je innym za pośrednictwem czasopism, odczytów itp. Ze skarbnicy folkloru czerpie dziś teatr, film, balet i muzyka. Z ogromnym zainteresowaniem, także poza granicami Mongolii, został np. przyjęty program „Legenda o słońcu" przygotowany przez stołeczny Teatr Opery i Baletu. Jest to bardzo piękna opowieść wykorzystująca w libretcie wątki mitologiczne i typowe dla eposów bohaterskich, mówiąca o nich językiem tańca. Wiele uwagi poświęca się tradycyjnym grom. W 1987 r. reżyser P. Cogdzol nakręcił krótkometrażowy film o zawodach w grze szagaj chamach. Twórca powiedział mi m.in, że film ten wywołał u części widzów refleksję i poczucie wstydu, iż tak mało wiemy o własnych tradycjach, tak szybko o nich zapominamy. W Ułan Bator działa od kilku lat kilkusetosobowa sekcja miłośników tej gry. Miałam okazję uczestniczyć w spotkaniu treningowym sekcji. Mogłam obserwować zachowania graczy, zgodne z wymogami tradycji, i przeprowadzić wywiady z kilkoma z nich. Co jakiś czas (rok - trzy tata) w Ułan Bator lub stolicy ajmaku centralnego Dzuun Mod organizowane są zawody z udziałem najlepszych drużyn. Organizacja takich zawodów jest również ukłonem w stronę tradycji, co najmniej XIX-wiecznych. Kultywowane są też w Mongolii dyscypliny sportu, których rodowód potwierdzony jest dla Mongolii przez źródła pisane od czasów średniowiecza. Myślę tu przede wszystkim o zapasach, łucznictwie i wyścigach konnych. Co roku organizowany jest w stolicy centralny ich naadam (wielkie zawody), na które zjeżdżają najlepsi zapaśnicy, łucznicy i gdzie ścigają się najszybsze konie. Lokalne naadamy urządzane są ponadto w stolicach ajmaków i centrach somonowych, przy czym łączy się je najczęściej z zakończeniem najważniejszych prac pasterskich i polowych, podsumowaniem rezultatów współzawodnictwa, wręczeniem nagród i dyplomów najlepszym pracownikom. Barwnie i bogato prezentuje się wystawa rekwizytów używanych w grach, zajmująca dwie duże sale stołecznego Muzeum Centralnego. Daje ona znakomitą orientację co do różnorodności tego rodzaju zachowań. Dwa schematy przedstawiające rozwój gier i zabaw, min. w postaci drzewa genealogicznego, są dziełem D. Darambadzara - matematyka, który od dawna z zamiło­ wania zajmuje się historią gier mongolskich i ich propagowaniem. Wyczuwalne - nie tylko u profesjonalistów - zainteresowanie kulturą mongolską, jej systematyczne badanie i upowszechnianie, także poza granicami Mongolii, napełniło mnie radością i optymizmem. Jestem przekonana, że prace te będą kontynuowane i rozwijane z jeszcze większym rozmachem. Z pewnością przyczyni się do tego Międzynarodowe Stowarzyszenie Mongolistów (IAMS) mające siedzibę w Ułan Bator. Jednym z jego celów jest bowiem m.in. upowszechnianie kultury mongolskiej, języka, historii i wszystkiego, co związane z Mongolią (Statut IAMS, rozdz.T, p. 7; o celach Stowarzyszenia i wydawanym przezeń „Biuletynie" informacyjnym piszę), szerzej w dziale Recenzji. Znamiennym przykładem dokonujących się w Mongolii zmian w stosunku do przeszłości i kulturowego dziedzictwa jest oficjalne uznanie przez władze tradycyjnego święta Mongołów - Cagaan sar uważanego za początek nowego roku kalendarzowego. Po 1921 r. wytworzyła się w Mongolii następująca sytuacja: w zasadzie obchodzono nowy r«k 1 stycznia według kalendarza gregoriańskiego, oprócz tego jednak, niejako nieoficjalnie (zwłaszcza w środowisku pasterskim) świętowano Cagaan sar uważając je za prawdziwe święto Mongołów. Jest to święto ruchome, a podstawą liczenia czasu są fazy księżyca oraz tzw. kalendarz dwunastoletni, cykliczny, w którym każdy rok określany jest nazwą odpowiadającego mu zwierzęcia. Kalendarz ten wprowadzony został w 1210 r, Od 1267 r. po kolejnej reformie zaczęto obchodzić Nowy Rok, podobnie jak w Chinach, z początkiem wiosny (wcześniej Mongołowie obchodzili Cagaan sar jesienią). Na przełomie X V I i XVII w. pojawiły się dodatkowe określenia poszczególnych lat, miesięcy, dni, godzin itp. Były to nazwy jednego z pięciu elementów, żywiołów natury (wg filozofii chińskiej) i odpowiadające im kolory. 7 II 1989 r. po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat Mongołowie obchodzili oficjalnie Cagaan sar jako początek nowego roku (ognistej żmii). Kolejnym świadectwem dokonujących się przeobrażeń jest wypowiedź prof. Nacagdordża ustosunkowującego się krytycznie do dotychczasowego spojrzenia na kulturę i gospodarkę pasterską, a zwłaszcza do przypisywania jej negatywnej, hamującej roli w historycznym rozwoju Mongolii („Mongolia", nr 5-6: 1988, s. 36). W latach trzydziestych-pięćdziesiątych XX w. zniszczono wiele zabytków przypominających o przeszłości Mongolii. Niektóre zniknęły bezpowrotnie, inne można jeszcze uratować, przywrócić im dawny blask. W tym właśnie celu powstała Fundacja Kulturalna M R L pragnąca ocalić zabytki 1 -m i �231 KRONIKA kultury, architektury, literatury i historii kraju - najcenniejsze wartości tradycji Mongołów. Fundacja sfinansuje m.in. prace restauracyjne i konserwatorskie w słynnym klasztorze Erdene-dzu pochodzącym z XVI w. i stanowiącym wspaniały zabytek architektoniczny. Potrzeby są ogromne. Na ocalenie od zapomnienia i ukazanie Światu (choć może przede wszystkim Mongołom) czekają m.in. bogate archiwa klasztorne, dzieła literatury i sztuki, zabytki archeologiczne. Nie wszystko jeszcze poznano, zbyt mało wyeksponowano w muzeach i wydawnictwach. Na listę najcenniejszych zabytków, które należałoby przede wszystkim ocalić dla świata, sporządzoną przez U N E S C O , wpisany został jedyny czynny klasztor lamajski w Mongolii - stołeczny Gandan. Jest to nie tylko wspaniały zespól zabudowań, przykład architektury i sztuki lamajskiej, lecz także centrum życia religijnego. Odbywające się tu nabożeństwa są magnesem dla turystów z wielu krajów świata, niezależnie od przekonań religijnych, choć przyciągają i samych Mongołów. Być może, wyraźna zmiana w stosunku do przeszłości przyniesie wkrótce także wzrost zainteresowania religią, i to nie tylko wśród badaczy tej sfery życia mieszkańców Mongolii. Iwona Kabzińska-Stawarz SESJA N A U K O W A „WARTOŚCI K U L T U R Y P O L S K I E J A PRZEMIANY SPOŁECZNE XIX i XX w", L U B L I N 21 22 XI 1988 W Katolickim Uniwersytecie Lubelskim odbyła się interesująca sesja naukowa poświęcona funkcjonowaniu wartości kultury polskiej w niedawnej przeszłości oraz we współczesności . Obrady umożliwiły wypowiedź wielu naukowcom reprezentującym takie dyscypliny, jak historia, socjologia, etnografia, religioznawstwo, literaturoznawstwo i językoznawstwo. Tym samym stwo­ rzono dogodne warunki do wielostronnego i pogłębionego - w ujęciu wielu odmiennych orientacji badawczych - spojrzenia na bardzo złożone zagadnienie wartości kulturowych. Poszczególne referaty wygłoszone zostały w czterech wyodrębnionych merytorycznie sekwencjach: „Polska i Europa", „Kultura i społeczeństwo", „Obyczaj i patriotyzm", „Hierarchia wartości". Referat o podstawowym znaczeniu dla problematyki sesji wygłosił prof. dr hab. Janusz Ziółkowski (Poznań). Autor przedstawił w bardzo syntetycznej formie kształtowanie się wspólnoty kulturowej narodów europejskich od średniowiecza do współczesności na bazie wartości świata antycznego, a przede wszystkim chrześcijaństwa. O specyfice Europy - chociażby w stosunku do Azji - stanowi od dłuższego czasu dążenie do wolności jako naczelnej wartości we wszystkich kulturach narodowych naszego kontynentu. Dla kształtowania się kultury polskiej ostatnich kilku wieków ogromne znaczenie miało zetkniecie ze Wschodem Zagadnienie to Dodiał w swoim wystąpieniu prof dr hab Jacek Kolbuszewski (Wrocław) który dokonał podstawowego rozróż­ nienia między kulturą prawosławnej Rosji a kulturaOrientu T^tl^^o^AZm ukazLmkonsekS wiebetn^ny™ dóc! dr hab E w ^ M i o d ^ romantycznej - na wartości kształtujące się w dobie polskiego modernizmu. Obrady popołudniowe odbywające się pod hasłem „Kultura i społeczeństwo" tylko częściowo spełniły oczekiwania uczestników sesji. I tak, prof. dr hab. Ryszard Bender (Lublin) przedstawiając referat „Tradycja i postęp w polskim życiu społecznym XIX i XX w." w sposób może aż nazbyt ogólny zarysował przemiany polskiej myśli społeczno-politycznej dotyczącej pojęć takich, jak tradycja i postęp. Nawiązanie w tym wypadku do tla historycznego i zmieniających się dość szybko od schyłku XVIII w. do 1939 r. postaw społecznych nie zostało norjarte konsekwentnie odpowiednimi przykładami odnoszącymi się do poszczególnych tez wystąpień Natomiast podjętą przez prof dr hab Bronisławę Kopczyńską-Jaworską (ŁÓdź) próbę ukazania zmienności stosunku społeczeństwa polskiego do miasta i miejskości należy uznać za interesującą i znaczącą dla dalszych te o rodzaju poszukiwań badawczych również etnograficznych K o m u n i t o t T ^ i S niające tę S ś ć obrad wygłosili doc dr hab Jerzy Barimińsk (Lublin) - L u d ™ wartość 1 E 1 Sesja lubelska jest kontynuacją spotkań zainicjowanych przez prof. dr hab. Hannę Imbs-Jędruszczakową poświęconych problematyce rozwoju.kultury polskiej w dobie industrialnej (XIX-XX w.). Materiały z pierwszej konferencji zostały opublikowane w pracy: Miasto a kultura polska dobv przemysłowej. Przestrzeń, pod red. H. Imbs, Wrocław 1988. Tom następny poświęcony zagadnieniom rozwoju społeczeństwa miejskiego znajduje się w druku. �3 232 . KRONIKA w kulturze polskiej", oraz doc. dr hab. Ryszard Kantor (Kraków) - „Trwałość czy erozja tradycji w społeczności wiejskiej". Pierwszy z autorów poświęcił swoją uwagę omówieniu kwestii kształtowania się nowej ludowości o charakterze żywiołowym w latach osiemdziesiątych XX w, w dialogu z elitarnością, co dało podstawy rozwoju idei solidarności. Zarazem autor - idąc w znacznej mierze za badaniami Rocha Sulimy - podjął wątek rewizji dawnych i współczesnych sądów i ocen dotyczących ludowości jako swoistej wartości w kulturze polskiej. Z kolei doc. R. Kantor poddał zwięzłej analizie dzisiejszą sytuację kulturową wsi polskiej dochodząc do wniosku, iż polityka społeczna i kulturalna państwa po 1945 r. doprowadziła do ograniczenia roli tradycji i zahamowania autentycznej twórczości chłopskiej. W części przedpołudniowej drugiego dnia obrad w trzech bardzo ciekawych wystąpieniach wykazano wybitną rolę obyczaju w kształtowaniu polskiego patriotyzmu w czasach niewoli i walki 0 wolność (dr Barbara Jedynak, Lublin), a także poddano analizie etos pieśni patriotycznych z okresu I wojny światowej (dr Henryka Kramarz, Kraków), wreszcie przedstawiono zagadnienie trwania wartości kultury polskiej w warunkach wojny i okupacji hitlerowskiej lat 1939-1945 (doc. dr hab. Tomasz Strzembosz, Warszawa). Dopełnieniem trzeciej części obrad był komunikat doc. dr. hab. Andrzeja Tyszki pt. „Państwo a model kultury" Czwarta część obrad, mimo braku podstawowego referatu o religii jako wartości w kulturze polskiej, w znacznej" mierze usatysfakcjonowała uczestników sesji. Dzięki referatowi ks. prof. dr. hab. Daniela Olszewskiego (Kielce) zapoznano się ze stanem współczesnej religijności Polaków (w nawiązaniu do zmian w X I X i 1 poł. XX w.) zachowującej znaczną ciągłość tradycji, jak 1 zmieniającej się w warunkach cywilizacji przemysłowo-technicznej oraz pod wpływem sterowanej ateizacji i laicyzacji życia po 1945 r. Natomiast prof. dr hab. Zygmunt Komorowski (Warszawa) podjął bardzo istotny wątek uniwersalizmu kultury polskiej, sprowadzając jednakże swoją wypowiedź do skromnych „kilku uwag i przypomnień". Autor ten istotnie przypomniał zasadnicze przesłanki atrakcyjności i znaczenia kultury polskiej w przeszłości (tolerancja przekonań, działal­ ność w warunkach państwa pluralistycznego), a także podkreślił ogromną rolę inteligencji polskiej, która dla przeciwstawienia się zachodniej ideologii kultu sukcesu ukształtowała nową filozofię życia, stworzyła swoisty etos obywatelski. Dopełnieniem ostatniej części obrad plenarnych była żywa dyskusja, w której głos zabrali m.in. prof. dr J. Ziółkowski i prof. dr Antonina Kłoskowska. Szczególnie ważkie były ustalenia dotyczące wzajemnych związków między religią a kulturą. Na zakończenie sesji odbyła się dyskusja panelowa nt. „Tradycje i wartości kultury polskiej a dzień dzisiejszy". W panelu wzięli udział zarówno naukowcy (A. Kłoskowska, ks. J. Kondziela, Z. Kwieciński, R. Luźny, A. Stanowski, E. Miodońska, H. Kramarz, Z. Komorowski, B. Jedynak), jak i studenci. Wymowa większej części wypowiedzi była jednoznaczna - poważnie zachwiany został system podstawowych wartości kultury polskiej. Stąd dominacja w społeczeństwie postaw protestu bądź też rozgoryczenia, a także niejednokrotnie zagubienie w problemach życia codziennego. Kryzys gospodarczy oraz bardzo trudne położenie społeczeństwa - w szczególności młodzieży - hamują rozwój kultury polskiej, stanowiąc już teraz poważne zagrożenie dla tożsamości narodowej. Jedyną szansą uratowania kultury polskiej jest utrzymanie kanonu wartości kulturowych i przekazanie tych wartości młodemu pokoleniu. Na przeszkodzie temu stanęło wiele barier: wadliwa edukacja, porzucenie młodzieży przez rodziców (brak troski o przekazanie najistotniejszych wartości), długotrwałe ograniczanie podmiotowości. Tragizm obecnej sytuacji pogłębia nie tylko fakt niemal całkowitego braku akceptacji młodzieży w stosunku do formy funkcjonowania państwa i całokształtu rzeczywistości (życie bez perspektyw), ale przede wszystkim to, iż młode pokolenie wchodzące w dorosłe życie nie ma prawie żadnych kompetencji do kształtowania nowego ładu społecznego i kulturowego. Tylko niewielka część młodzieży uznaje wartości ogólnoludzkie, większość - jak się wydaje - zaczyna hołdować postawie bardziej „mieć" niż „być". Sesja naukowa w Lublinie przyniosła bardzo bogaty materiał dający podstawy do postawienia dość obiektywnej diagnozy stanu obecnego wartości kultury polskiej. Należy mieć nadzieję, że referaty i wypowiedzi uczestników sesji zostaną niebawem opublikowane, a wyniki spotkania będą miały istotny wpływ na kształtowanie pożądanego przez społeczeństwo ładu. Andrzej Stawarz -i �KRONIKA 233 „METODOLOGICZNE I E M P I R Y C Z N E A S P E K T Y BADAŃ NAD KULTURĄ MIASTA PRZEMYSŁOWEGO" - K O N F E R E N C J A NAUKOWA, K A T O W I C E 24-25 II 1989 Konferencja naukowa w Katowicach była kolejnym spotkaniem badaczy miasta reprezen­ tujących różne dyscypliny nauki. Zamiarem organizatorów {Śląski Instytut Naukowy im. J. Koraszewskiego w Katowicach, Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki-Laskowskiego w Żyrardowie) było ponowne' doprowadzenie do wymiany informacji, doświadczeń oraz pogłębionej refleksji w związku z badaniami kultury miasta prowadzonymi w ostatnim czasie. Z przedstawionych podczas sesji 14 referatów nie uzyskano co prawda w pełni klarownego obrazu tego, jak powinno się badać kulturę współczesnego miasta w sposób interdyscyplinarny, niemniej sformułowano kilka cennych propozycji w tej kwestii. Część wystąpień - zgodnie z zamierzeniami organizatorów - miała charakter metodoiogiczno-teoretyczny. W tej grupie wyróżnić trzeba referaty prof. dr hab. Marii Ciechocińskiej (Warszawa) i doc. dr hab. Kazimiery Wódz (Katowice). Obie autorki w sposób ogólny i skondensowany przypomniały dotychczasowy rozwój szkół i kierunków, jakie odegrały najbardziej znaczącą rolę w badaniach miasta w XX w., w szczególnoś­ ci w krajach Zachodu (socjologia miasta, antropologia społeczna). Przedstawione zostały w tych wystąpieniach wnioski dotyczące wykorzystania osiągnięć współczesnej socjologii i antropologii z pożytkiem dla badań polskich. Prof. M. Ciechocińska opowiedziała się za podjęciem takich badań nad współczesnym miastem, w których podstawę wyjściową stanowiłby dokładny pomiar zakresu dokonujących się podziałów (segregacji) społecznych i wieloaspektowych zróżnicowań społeczno-kulturowych. W warunkach podejmowanej restrukturyzacji polskiej gospodarki bada­ nia takie są pilne - mogą one mieć niebagatelne znaczenie nie tylko dla budowania teorii naukowych, ale także i dla praktyki społecznej. Z kolei doc. K . Wódz określiła zwięźle cechy podstawowe, jakimi winny charakteryzować się badania antropologii społecznej (etnografii) realizowane w odniesieniu do współczesnego miasta. Badania takie należy opierać głównie na obserwacji terenowej oraz analizie jakościowej innych źródeł tworzonych wolą badaczy (wywiady, relacje itp.), jednakże przv większej niż dotychczas otwartości na różnego rodzaju inne źródła informacji. Antropolog czv etnograf winien skupić się na poznawaniu wszelkich istotnych relacji człowiek - grupa społeczna (wzory zachowań, zwyczaje i obyczaje itp.), w znacznie mniejszym stopniu zgłębiając różnorodność postaw i świadomość jednostek. Należy też stale bacznie przyglądać się nowym sytuacjom społecznym i kulturowym, badać zmienność zjawisk, ich dynamikę. Równorzędnie z obiektywnie opisywaną rzeczywistością winny być traktowane subiek­ tywne doświadczenia badanych społeczności, szczególnie te związane z określonymi wydarzeniami. Zdecydowanie w tak projektowanych badaniach wypada antropologom kultury (etnografom) odciąć się od przyjmowanych a prwrf koncepcji kulturalistycznych, traktując kulturę miasta jako bardzo złożony organizm stanowiący przedmiot konkretnych studiów empirycznych. Zadaniem naczelnym etnografa jest przy tym nie tylko opisanie treści kulturowych funkcjonujących w różnych środowiskach i grupach, ale także ustalenie wszystkich istotnych kanałów komunikacji umożliwiających przekaz treści i ich selekcję w bardzo skomplikowanej tkance społeczeństwa miejskiego. Pozostali uczestnicy sesji starali się przy formułowaniu tez-i wniosków ogólnych odwoływać do wyników konkretnych prac badawczych. Kolejne wystąpienia dotyczyły w większej mierze przeszłości (prawda, że niezbyt odległej), w mniejszej - współczesności. Referaty o badaniach historycznych przedstawiły: prof. dr hab. Anna Żarnowska (Warszawa) i doc. dr hab. Maria Nietyksza (Warszawa). Pierwsza z autorek przedstawiła możliwości rozszerzenia wiedzy o proce­ sach kulturowych w mieście ze stanowiska historyka zajmującego się dziejami społeczeństwa. Na przykładzie Warszawy prof. A. Żarnowska ukazała złożoność i intensywność procesów ruchliwości społecznej w epoce industrializacji wielkiego miasta w XIX i początkach XX w., które miały w dalszej konsekwencji ogromny wpływ na adaptację przybyszów do życia miejskiego, a także warunkowały zjawiska przepływu i selekcji różnorodnych treści kulturowych. Z referatem tym w dużej mierze korespondowało wystąpienie doc. M. Nietykszy, która dość jednoznacznie wskazała możliwości i istotne ograniczenia źródłowe badań nad zmianami społeczno-kulturowymi miast (na przykładzie Królestwa Polskiego) ubiegłego i początków naszego stulecia. 1 Poprzednia sesja o podobnym charakterze odbyła się z inicjatywy Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych im. S. Herbsta oraz O B K M (Towarzystwo Przyjaciół m. Żyrardowa) w końcu kwietnia 1987 r. w Żyrardowie. Większą część materiałów z tej sesji opublikowano w „Łódzkich Studiach Etnograficznych", t. 29: 1989. �234 KRONIKA Pozostałe referaty dotyczące przeszłości miały charakter już bardziej etnograficzny. Tę serię wystąpień (głównie realizowanych w drugim dniu obrad) zapoczątkowała prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (Łódź) przedstawiając w świetle wyników wieloletnich badań terenowych panoramę życia łódzkiej rodziny robotniczej w okresie międzywojennym. W bardzo wszechstron­ nym referacie autorka scharakteryzowała ogólne warunki życia rodziny robotniczej, jej strukturę, układ stosunków wewnątrzrodzinnych, podział obowiązków i wykonywanych na co dzień czynności domowych, wzory wychowywania dzieci, sposoby spędzania czasu wolnego, a także wpływ dewiacji społecznych czy chorób na trwałość rodziny. Swoistą przeciwwagę dla tego referatu stanowiło wystąpienie doc. dr. hab. Edwarda Pietraszka (Kraków), który skupił swoją uwagę na problematyce oddziaływania na środowiska robotnicze instytucji społecznych działających w przeszłości i obecnie na terenie miasta. Autor w szczególności zajął się prześledzeniem zmian, jakie dokonały się w oddziaływaniu stowarzyszeń twórczych (od przełomu XIX i X X w.). Z kolei dr Ewa Karpińska (Łódź) poruszyła temat do tej pory rzadko podejmowany przez etnografów w badaniach nad miastem. Autorka omawiając zagadnienie „Robotnik w przestrzeni miasta" ukazała (na przykładzie Łodzi) podstawy zróżnicowania zabudowy urbanistyczno-archi­ tektonicznej miasta, a także ukazała w zarysie rozmaitość stylów życia robotników w zależności od charakteru zabudowy i funkcji poszczególnych dzielnic ośrodka. Następne referaty poświęcone były codzienności dwu różnych środowisk robotniczych: górników (przykład Górnego Śląska - referat dr. Mariana G . Gerlicha) oraz włókniarzy (Żyrardów, dr Andrzej Stawarz). W pierwszym przypadku autor operując szczegółowym materia­ łem wskazał na znormalizowane kulturowo wzory zachowań funkcjonujące w środowisku górników w cyklach dobowych. W drugim wystąpieniu scharakteryzowana została codzienność rodziny robotniczej również z pierwszoplanowym ukazaniem wzorów zachowań i rytmu dnia powszedniego przy uwzględnieniu materialnych ram życia (wnętrze mieszkania, odzież, pożywie­ nie), korzystania z przestrzeni miasta oraz licznych - jak to miało miejsce w przypadku Żyrardowa przełomu X1X/XX w. - urządzeń infrastruktury społecznej. Dopełnieniem etnograficznej części sesji był referat dr Haliny Gerlich (Katowice) poświęcony opisowi najbardziej trwałych elementów tradycyjnej obrzędowości rodzinnej w środowisku górniczym na Śląsku. Ogromne znaczenie dla przebiegu i rezultatów konferencji miały również referaty dotyczące współczesności. Ich autorzy reprezentowali kilka różnych dyscyplin: językoznawstwo, folklorys­ tykę, socjologię. Wypowiedzi te jasno wykazały, że w badaniach nad kulturą miasta ważkie j ą ustalenia i poszukiwania poznawcze dotyczące języka (prof. dr hab. Władysław Lubas, Kraków), współczesnych opowieści tworzonych w środowiskach wielkomiejskich (prof. dr hab. Dorota Simonides, Opole), a także oddziaływania środków masowej komunikacji i instytucji kultury (prof. dr hab. Lucyna Frąckiewicz, Katowice), wreszcie też oddziaływania różnorodnych procesów społecznych na życic codzienne mieszkańców miasta przemysłowego (prof. dr hab. Jacek Wódz, Katowice). W dyskusji, w której poza częścią wymienionych już tutaj autorów referatów wzięli udział także: prof. dr hab. Anna Szyfer (Poznań), dr Anna Kuczyńska-Skrzypek (Warszawa) i doc. dr hab. I. Floreńska-Bukowska (Cieszyn), nawiązano do głównych tez tych wystąpień, które dotyczyły przede wszystkim kultury robotników. Postulowano m.in. zwrócenie większej uwagi na zagad­ nienie różnorodności stylów życia poszczególnych grup społecznych funkcjonujących dawniej i współcześnie w obrębie miasta. Z inicjatywy prof. A. Żarnowskiej organizatorzy przyjęli wniosek w sprawie zorganizowania następnej tego rodzaju konferencji, która powinna mieć bardziej szczegółowo określony temat obrad. Wstępnie uzgodniono w gronie współpracujących ze Śląskim Instytutem Naukowym oraz Ośrodkiem Badania Kultury Miasta naukowców, że podczas następnego spotkania podjęte zostanie zagadnienie życia codziennego mieszkańców ośrodków miejsko-przemysłowych X I X - X X w., w nawiązaniu do prowadzonych badań etnograficznych, historycznych lub socjologicznych. Materiały z sesji katowickiej będą publikowane w specjalnym wydawnictwie. Marian G. Gerlich, Andrzej Stawarz �235 KRONIKA „MŁODE P O K O L E N I E EMIGRACYJNO-POLONIJNE". SYMPOZJUM POLONIJNE, L U B L I N , 16-18 V 1988 r. W dniach 16-18 maja 1988 r. odbyło się na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim sympozjum polonijne zorganizowane przez Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym K U L . Problemy związane z młodym pokoleniem emigracji polskiej, tak bardzo dzisiaj aktualne, spotkały się z dużym zainteresowaniem uczestników sesji, w której udział wzięli licznie przybyli goście z zagranicy oraz przedstawiciele krajowych placówek zajmujących się badaniami polonijnymi. Otwarcia sympozjum dokonał, w zastępstwie.nieobecnego rektora K U L ks. bpa P. Hemperka, kierownik Instytutu ks. prof. S. Kowalczyk. Następnie głos zabrał ks. bp J. Śrutwa, który wprowadził przybyłych w problematykę związaną z najnowszą emigracją z Polski, podkreślając przy tym wielką wagę i aktualność tematu. W uzupełnieniu ks. prof. S. Kowalczyk wspomniał o powinnościach i zadaniach Kościoła katolickiego wobec polskiej emigracji w świecie oraz 0 możliwościach jego pozytywnego oddziaływania na kształtowanie młodych. Temat ten został wszechstronnie rozwinięty podczas przedpołudniowej części obrad w refera­ cie „Kościół a problemy młodzieży emigracyjno-polonijnej" wygłoszonym przez ks. J. Bakalarza. Na podstawie encyklik papieskich i dokumentów Soboru Watykańskiego II, referent przedstawił doktrynalno-prawne stanowisko Kościoła wobec młodzieży i emigracji. Następnie w powiązaniu z sytuacją społeczno-ekonomiczną kraju dokonał próby analizy przyczyn tego zjawiska, dzieląc je na subiektywne i obiektywne. Podkreślił powszechność i niezbywalność praw każdego człowieka do emigracji, która sama w sobie nie jest złem ani źródłem zła. Jednakże, ukazując problem w aspekcie społeczno-wychowawczym, zwrócił uwagę na szereg zagrożeń, w obliczu których stają nie tylko rodzice - emigranci, a przede wszystkim ich dzieci jako jeszcze nie w pełni dojrzałe 1 ukształtowane jednostki. Tym większej więc wagi nabiera edukacja młodych, która powinna przebiegać pod kontrolą rodziny i przy jej współpracy ze szkołą. Kościół ma również na tym polu wiele zadań do spełnienia. Jak zaznaczył ks. J. Bakalarz, konieczne jest stworzenie nowej koncepcji duszpasterstwa zagranicą. Istnieje bowiem coraz większa społeczna potrzeba obecności Kościoła w życiu emigrantów i ich dzieci oraz jego z nimi współpracy Niezbędne staje się upodmiotowienie młodzieży i dzieci w Kościele. W dyskusji po referacie poruszano problem doskonalenia metod pracy duszpasterskiej wśród emigrantów. Zwrócono uwagę, że to właśnie młodzież - „nadzieją świata" - jak określił ją Sobór Watykański II, pada ofiarą niejednokrotnie zgubnych decyzji rodziców o emigracji (ks. bp J. Śrutwa). Ks. prof. B. Kumor, opierając się na osobistych doświadczeniach w pracy z Polakami w USA, stwierdził, iż zjawiskiem bardzo częstym jest brak duszpasterstwa młodzieży i dzieci, co wynika m in z niedostatecznej liczby księży Głos w dyskusji dzieląc sie z zebranymi własnymi przemyśleniami, zabrali również ks dr S. Nir oraz ks prał.' Z. Peszkowski. W programie popołudniowej części obrad, prowadzonych przez doc. W. Miodunkę, zaszły pewne zmiany. Nie zdołał przybyć na sympozjum A. Matejko z Kanady, który wygłosić miał referat pt. „Szanse i zagrożenia młodzieży polonijnej w Kanadzie". Jako pierwszy zabrał głos prof. W. Soroka z USA, który przedstawił referat „Młodzież polskiego pochodzenia w USA". Wystąpienie przygotowane na bazie literatury przedmiotu autor rozpoczął od zdefiniowania terminu młodzież, określając grupę tę jako zespół jednostek niesamo­ dzielnych, poprzez naukę pi/.ygotowujących się do pracy, nie pozostających w związkach małżeńskich. Następnie dokonał charakterystyki młodzieży polonijnej w USA. Uwypuklił brak jej zainteresowania w zdobywaniu średniefio i wyższeeo wykształcenia oraz zaabsorbowanie osiada­ niem i pomnażaniem dóbr materialnych Rozważając przyczyny tych zjawisk prof W Soroka zwrócił uwaee na często występująca wśród młodzeży nieznajomość jeżyka k k i u osiedlenia, co sorzyia iei izolacii i Jednocześnie sweha na marsines życia SDołeczności amerykańskiej Kończąc wysTąpienie p S W dyskusji pierwszy zabrał głos ks. dr J. Flis. Powrócił do roli duszpasterstwa w kształ­ towaniu młodych. Stwierdził, iż jego przyszłość leży w organizowaniu parafii terytorialnych, w których ksiądz winien gromadzić wokół siebie wiernych, być osobą bliską i zorientowaną w problemach rodzin. Przeprowadził porównanie tego modelu z codziennymi realiami pracy duszpasterskiej* Na temat praktycznych różnic w funkcjonowaniu parafii terytorialnej i personal­ nej wypowiedział się również ks. prof. S. Kowalczyk. Następnie ks. prał, Z. Peszkowski podniósł kwestie nozvtvwnei roli iaka spełnia naDież Jan Paweł II bedac dla młodych autorytetem i jednoczenie wzorem do naśladowania. — " . . . « �1 236 KRONIKA Kolejny referat poświecony „Młodzieży polskiej na emigracji zarobkowej w NRD, Czecho­ słowacji, na Węgrzech i w Bułgarii" wygłosił ks. J. Pawlik, Pokrótce nawiązał do historii polskiego wychodźstwa sezonowego w latach międzywojennych, a następnie dokonał analizy tego zjawiska odnośnie do lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Jako doświadczony duszpasterz przedstawił zebranym najważniejsze problemy, z jakimi stykał się sprawując duchową opiekę nad robotnikami sezonowymi w krajach socjalistycznych. Przeżywają oni trudności aklimatyzacyjne w obcym środowisku, często celowo izolując się od niego ze względu na czasowość pobytu. Nie znają języka kraju, w którym podejmują pracę, napotykają barierę kulturową i wyznaniową. Brak odgórnej, pozytywnej organizacji czasu wolnego powoduje, iż nie umiejąc wykorzystać go odpowiednio, marnotrawią zarobione pieniądze przeznaczając je na różnego rodzaju, niekiedy mało wartoś­ ciowe, rozrywki. Wielkiej więc wagi nabiera rola księdza, który powinien zadbać o kulturę spędzania czasu wolnego, wskazywać właściwe drogi do realizacji odpoczynku i uzmysławiać potrzebę zachowania w każdych warunkach ludzkiej godności. W dyskusji doc. A. Poniatowska dokonując całościowego podsumowania sygnalizowanych przez ks. J. Pawlika problemów, zabrała głos w obronie młodych i unikając uogólnień podkreśliła szereg ich cech pozytywnych. Następnie poruszono temat nie rozwinięty w referacie a dotyczący trudności w pracy duszpasterskiej z młodzieżą polską w ZSRR. Głos zabrali kolejno ks. prof. S. Kowalczyk, ks. J. Pawlik i ks. J. Bakalarz. Przedpołudniowym obradom drugiego dnia sympozjum przewodniczył ks. prał. Z. Peszkowski. Na wstępie przeprosił za zmiany w programie spowodowane nieobecnością prof. J. Smoiicza z Australii, który miał wystąpić z referatem „Młodzież polska w Australii". Następnie A. Żebrowska z Anglii zabrała głos na temat „Tożsamości narodowej młodzieży polskiej w Wielkiej Brytanii". Referentka przedstawiła wyniki badań, jakie przeprowadziła w latach 1979-1980 nad grupą stu osób mieszczących się w granicy wiekowej od 18 do 30 lat i po­ chodzących z różnych ośrodków. Odpowiedzi na ankietę, którą wypełniali respondenci, pozwoliły - zdaniem A. Żebrowskiej - na dokonanie pewnych, ostrożnych uogólnień. Wśród młodych zauważyć można widoczny awans społeczny, który dokonał się poprzez zdobycie wykształcenia. Stopniowo następuje też identyfikacja z krajem osiedlenia rodziców, choć niektórzy uważają zarówno Polskę, jak i Wielką Brytanię za ojczyznę. Interesująco ujawnił się stosunek młodego pokolenia do polskiej tradycji i religii, tylko 19 z ankietowanych potwierdziło bowiem swą przynależność do Kościoła katolickiego. Ponadto u większości doszło do wykształcenia się negatywnego stereotypu Polaka. Przeprowadzenie ankiety, co podkreśliła A. Żebrowska, nie uprawnia jednak do wyciągania wniosków uogólniającyh i problemy te wymagają dalszych jeszcze badań. W dyskusji zabrali głos kolejno ks. dr J. Flis, dr T. Paleczny, doc. A. Poniatowska, ks. prof. S. Kowalczyk oraz prof. W. Soroka. Omówiono wpływ papieża-Polaka na kształtowanie się świadomości narodowej młodzieży pochodzenia polskiego na emigracji. Dyskutowano także na temat stosunku młodych do emigracji politycznej po II wojnie światowej oraz do rządu londyńskiego (w świetle badań A. Żebrowskiej tylko 1/3 respondentów uważa swoich rodziców za emigrantów politycznych), poruszono również problem asymilacji i integracji, różnic między tymi procesami, ich cech negatywnych i pozytywnych. Następnie o zabranie głosu ks. prał. Z. Pcszkowski poprosił Gabriela Garçon z Francji, który wygłosił referat pt. „Próba analizy przemian młodzieży polonijnej we Francji na przykładzie Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej we Francji". Referent zapoznał zebranych z historią K S M P od okresu międzywojennego oraz z obecną działalnością Stowarzyszenia. Na tym tle dokonał analizy stosunku młodzieży pochodzenia polskiego do organizacji polonijnych. Po referacie, w dyskusji zabrali głos księża (m.in. ks. rektor S. Jeż, pracujący wśród Polonii we Francji). Podzielili się z uczestnikami sympozjum spostrzeżeniami na temat działalności duszpas­ terskiej wśród młodzieży pochodzenia polskiego. Jako działacze Polskiej Misji Katolickiej we Francji nawiązali także do jej prac w środowiskach polonijnych. Popołudniowa część obrad odbyła się pod przewodnictwem doc. A. Poniatowskiej. Rozpoczął ją referat E. Bolanowskjej ze Szwecji pt. „Problem młodzieży polskiej w Szwecji". Dużo miejsca poświęcono tu nauczaniu języka ojczystego w krajach osiedlenia. Władze szwedzkie gwarantują suwerenne prawo dzieci do nauki języka ojczystego w szkołach. Zajęcia z tego zakresu mogą być prowadzone zgodnie z życzeniami rodziców w przedszkolu, szkole podstawowej i średniej po dwie eodziny tygodniowo, przez nauczycieli, dla których jeżyk wykładowy iest iezvkiem oiczvstvm W dalszej części referatu w kontekście rozważań na temat nauki języka poruszony został problem adaptacji dzieci i młodzieży polskiego pochodzenia w Szwecji a także kwestia rozwoju tożsamości u młodych E Bolanowska podkreśliła również iż odmienność szwedzkich i eolskich zasad pedagogicznych bardzo często rodzi konflikty między rodzicami a nauczycielami �237 KRONIKA W dyskusji, w której zabrali głos kolejno A. Żebrowska, doc. A. Poniatowska, prof. W. Soroka, ks. prof. S. Kowalczyk i dr T. Paleczny, poruszono kwestie dotyczące nie tylko szkolnictwa, ale większości zagadnień związanych z życiem społeczności polskiej w Szwecji. Dyskutowano na temat struktury społecznej emigracji polskiej, a także kolejnych fal napływu Polaków do tego kraju. Omówiono również sytuację duszpasterska. Jako ostatni glos w dyskusji zabrał J. Oruszyński mówiąc o emigracji żydowskiej z Polski do Szwecji po roku 1968. Odczytany następnie referat D. Most win pt. „Problem tożsamości u młodzieży polonijnej w USA" stał się bodźcem do dyskusji dotyczącej sytuacji duszpasterskiej w tym kraju. Głos zabrał m.in. ks. dr J. Flis z Seminarium Polskiego w Orchard Lake, który zapoznał zebranych ze strukturą i działalnością tej instytucji. Zwrócił również uwagę na postępujący kryzys powołań do stanu duchownego w USA, także spośród społeczności polskiej w USA. Program sympozjum został poszerzony o wystąpienie J. Gruszyńskiego z Francji, który wygłosił komunikat na temat problemów młodego pokolenia na emigracji w Europie Zachodniej. Zarysował krótko obraz polskiego wychodźstwa w ostatnich latach, a także przedstawił in­ teresujące dane statystyczne. W obradach ostatniego dnia sympozjum, prowadzonych przez prof. W. Sorokę, jako pierwsi zabrali głos państwo A. i W. Romanko z Kanady, którzy uzupełniając się wzajemnie wygłosili nie planowany wcześniej referat. Jego problematyka dotyczyła w pierwszej części polskiego ruchu wychodźczego do Kanady, ze szczególnym uwzględnieniem emigracji po II wojnie światowej. Następnie omówiono, integrującą społeczność polską w Kanadzie, działalność polskich placówek duszpasterskich i organizacji polonijnych. W swym wystąpieniu A. Romanko zwróciła uwagę na szczególną rolę polityki wielokulturowości w Kanadzie. Pozwala ona na kultywowanie tradycji wyniesionych z kraju pochodzenia i stwarzając do tego odpowiednie warunki, umożliwia równocześnie stałe wzbogacanie kultury państwa kanadyjskiego. Tak więc emigranci każdej narodowości mogą wnieść pozytywny wkład w kulturę Kanady. W dyskusji po referacie kontynuowano rozważania na temat wielokulturowości. Poruszono kwestię stanowiska rządu kanadyjskiego wobec niej (dr T. Paleczny), sprawę substydiów na szkoły, w których prowadzi się nauczanie języków krajów pochodzenia. J. Gruszyński uzupełnił wypowiedzi państwa A. i W. Romanko danymi statystycznymi dotyczącymi społeczności polskiej w Kanadzie. Kolejny referat pt. „10 lat doświadczeń Studium Języka i Kultury Polskiej dla Studentów Zagranicznych" wygłosił A. Jaroszyński z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Omówił działania i osiągnięcia Studium od początków jego istnienia, tzn. od 1974 r. po dzień dzisiejszy. Prowadzone kursy, sześciotygodniowy i roczny, przeznaczone są dla studentów, którzy interesują się nauką języka polskiego, pogłębianiem znajomości polskiej kultury oraz życiem Polski współczesnej. Program przewiduje zaznajamianie studentów z polską literaturą, sztuką, teatrem i kinem, a także wycieczki krajoznawcze. Wystąpienie A. Jaroszyńskiego zakończyło czternaste sympozjum polonijne zorganizowane na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Ks. prof. S. Kowalczyk dokonał jego podsumowania podkreślając ważną rolę zarówno placówek duszpasterskich, jak i szkół oraz stowarzyszeń w kształtowaniu młodego pokolenia emigrantów polskich, w zachowaniu tożsamości narodowej i kulturowej przy jednoczesnym pełnym udziale w życiu społeczeństwa nowego kraju zamieszkania. Następnie zamknął obrady dziękując wszystkim za przybycie i aktywny udział. Zapowiedział również przyszłoroczne sympozjum, które dotyczyć będzie tematu „Jan Paweł II a Polonia w świecie - 1979-1989". Katarzyna Paradowska „NADZIEJE I OBAWY KOŚCIOŁA A M E R Y K I ŁACIŃSKIEJ" - SESJA NAUKOWA Z OKAZJI 50-LECIA MISYJNEGO SEMINARIUM D U C H O W N E G O KSIĘŻY WERBISTÓW NA Z I E M I P O L S K I E J , 28-29 IX 1986 r. Zgromadzenie Księży Werbistów, założone w 1875 r„ znane jest nie tylko z szeroko zakrojonej działalności misyjnej w blisko 50 krajach świata, lecz również z pewnych osiągnięć na gruncie antropologii kulturowej. Werbistami byli także wybitni znawcy kultur ludów pozaeuropejskich, jak ks. Wilhelm Schmidt - twórca teorii monoteizmu pierwotnego, ks. Martin Gusinde i ks. �238 KRONIKA Wilhelm Koppers - badacze kultur wymarłych już niemal Indian Ziemi Ognistej, ks. Paul Schebesta - znany jako badacz niskorosłych ludów Afryki i Azji i in. Zgromadzenie Księży Werbistów prowadzi - założony przez W. Schmidta w 1931 r. - międzynarodowy Instytut „Anthropos", którego celem jest naukowa analiza kultur ludów misjonowanych, a od 1906 r. wydaje periodyk etnologiczno-językoznawczy o tej samej nazwie. Instytut „Anthropos" ma swoje filie w Brazylii, Zairze i Indiach. W pierwszym dniu uroczystych obchodów jubileuszu istnienia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się akademia, podczas której zebrani mieli okazję wysłuchać wykładu ks. dr. Eugeniusza Śliwki SVD na temat historii Seminarium Księży Werbistów w Polsce. W minionych 50 latach w murach tegoż Seminarium otrzymało wykształ­ cenie 418 kapłanów. Wielu z nich uwieńczyło swoje studia pracami magisterskimi z dziedziny etnoloeii na K U L - u Wiedze przekazywało im 104 profesorów. Pewna ich erupa pracowała naukowo również na polu etnologii lingwistyki i religioznawstwa W tych dziedzinach szczególnie wyróżnili się księża- Teofil Chodzidło SVD — pierwszy kierownik Katedry Historii i Etnolojrii Relirai K U L Feliks Zapłata SVD - założycel Specjalizacji Misioloeii na Akademii Teolorii Katolickiej oraz Stefan Łysik SVD - badacz kultury materialnej Śląska Ksiądz Władysław Kowalak SVD prowadził ¿adama terenowe nad synkretycznym r u c n e m U nawowej Gwinei, Aymara jest przedmiotem obecnych badań ks. Bernarda Guhsa SVD w Boliwii. Polski werbista ks. Józef Glinka jest profesorem, antropologii fizycznej na państwowym uniwersytecie w Surabaja w Indonezji, a ks. Józef Penkowski SVD kieruje Papieskim Muzeum Misyjno-Etnologicznym w Watykanie. Muzeum misyjno-etnograficzne istnieje także w seminarium w Pieniężnie. Obecnie liczy ono ok. 3 tys. eksponatów, pochodzących z darów misjonarzy polskich. Badania etnologiczne, które w różnorodnej postaci podejmują werbiści, mają na celu wzbogacenie formacji przyszłych misjonarzy wiedzą na temat kulturowego zróżnicowania na świecie oraz wyczulenia ich na problemy dialogu międzywyznaniowego. Również celem sesji naukowej, którą zorganizowano w drugim dniu obchodów jubileuszowych, było zwrócenie uwagi wszystkich na skomplikowaną rzeczywistość współczesnego świata, w którym przychodzi praco­ wać polskim misjonarzom. Referaty wygłoszone podczas tej sesji dotyczyły dzisiejszego religijnego , kulturowego status quo na kontynenc.e południowoamerykańskim oraz minionej i obecnej działalności Kościoła katolickiego w tej części globu. Ksiądz René Laurentin - znawca problematyki latynoamerykańskiej - określił kiedyś Amerykę Południową jako kontynent nadziei dla Kościoła. Już dzisiaj żyje tam blisko połowa wszystkich katolików świata, ale wyznawany przez nich katolicyzm daleki jest od ortodoksji. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, a jedną z nich są błędy w polityce misyjnej) Kościoła w przeszłości. Problematyki historii misji katolickich w Ameryce Południowej i Środkowej dotyczył pierwszy z wygłoszonych na sesji referatów. Jego autorem był ks, dr Antoni Kurek OMI z A T K w Warszawie. Działalność chryst.anizacyjna na nowo odkrytych terenach Ameryki określona została j>rzez mego jako tzw. m.sja patronacka - za ewangelizację ludów ind.anskich odpowiedzialni byli bowiem monarchowie Hiszpanii i Portugalii, których sztandary zatknęli konkwistadorzy na ziemiach Nowego Świata. Papież Aleksander VI bullą „Inter caetera" z 1493 r. zobow.ązal tych władców, aby ludy Indu Zachodnich „doprowadzili do wiary katolickiej". Rola kierowania działalnością, misyjną w imieniu króla przypadła tzw. Juncie kościelnej. Faktycznie jednak realizowała ona konkwistadorskie interesv metropolii, wdrażając Indian do życia osiadłego i próbując duszpasterzować na wzór hiszpański. O misjach w znaczeniu ewangelicznym nie było w ogóle mowy. Indian traktowano jak rodzaj podludzi, niezdolnych do przyjęcia w pełni wiary katolickiej. Wśród niektórych misjonarzy, głównie dominikanów, podniosły się jednak głosy biorące w obronę tubylczych mieszkańców Ameryki. Najbardziej znaczące były wystąpienia ojców: Antonio Montesino i Bartolomco de la Casas. Również papież Paweł III, w wydanym w 1537 r. breve „Vcritas ipse" stwierdził, że: „indianos veros homines fidei calholicae et sacramentorum capaces esse". Wypowiedź tę należy traktować jako jedną z pierwszych oficjalnych prób obrony tubylczej ludności Nowego Świata przed nadużyciami zc strony zdobywców. Praktyka nadal jednak była taka, że Indian co prawda chrzczono, ale wykluczano ich m.in. z sakramentu kapłaństwa, czego fatalne skutki obserwujemy do dzisiaj w postaci niewielkiej liczby duchownych katolickich rodzimego pochodzenia. Dopiero w 1651 r. dominikanie zdecydowali się - mocą własnego prawa partykularnego - przyjmować Indian do nowicjatu i kapłaństwa. Synod w Limie w 1772 r. ostatecznie zezwolił na wyświęcanie indiańskich księży na terenie całej Ameryki Południowej. �KRONIKA 239 Niepoślednia rola w chrystianizacji tego kontynentu przypadła również jezuitom. Na terenie dzisiejszego Paragwaju i północno-wschodniej Argentyny założyli oni sieć wiosek misyjnych, tzw. „redukcji", w których tubylcy osiedlali się dobrowolnie. „Redukcje" były prawdziwym nowum wśród rozlicznych tworów spoleczno-gospodarczych, które Hiszpanie organizowali na terenie Ameryki Południowej po konkwiście. Indianie osiedleni w „redukcjach" posiadali samorząd, który w sprawowaniu władzy kierowa! sie prawami plemiennymi oraz instrukcjami misjonarzy Dochody z gospodarowania ziemią rozdzielano według wielkości włożonej pracy Zorganiowano także siły zbrojne do obrony mieszkańców przed napadami kolonistów W duszpasterstwie misjonarze podejmowali rozliczne próby akomodacji liturgii katolickiej do miejscowych obrzędów Ułożono Tam też pierwsze słowniki jeżyków i dialektów ułównie Indian Guarani którzy stanowili trzon mieszkańców redukcji" Dodajmy jednak iż nfe ^^^^y^^y^ZkSdlZ za co uznać należjcho^ znanych też pod ich własnym etnonimem Ace. Wykorzystywano w tym celu uzbrojone oddziały' chrześcijańskich Guarani, którzy pozostawali z Ace w zadawnionym konflikcie. Po wydaleniu jezuitów z Ameryki Południowej w 1767 r. wsie misyjne rozpadły się. Idea misyjnych osiedli tubylczych odżyła na pocz. XX w., a działalność tego rodzaju podjęli m.in. werbiści. W 1910 r. założyli oni osadę misyjną właśnie wśród Indian Guarani. W 1920 r. powstała z ich inicjatywy druga taka wieś wśród guarańskiego szczepu Chiripa. Po wojnie w latach sześćdziesiątych werbiści rozpoczęli pracę między wspomnianymi już Ace, którzy byli przedmiotem wręcz ludobójczych aktów ze strony administracji paragwajskiej. Aż do chwili obecnej misjonarze walczą o biologiczne przetrwanie tej grupy. Jej liczebność oceniano w 1978 r. na ok. 400 osób. Niemałe zasługi w tej pracy ma także polski werbista ks. Aleksander Pytel. Z dużym zainteresowaniem spotkał się również wykład doc. dr. hab. Aleksandra Posern-Zielińskiego z IHK.M PAN w Poznaniu. Referat zatytułowany „Od synkretyzmu do pluralizmu - ewolucja sytuacji wyznaniowej w Andach" oparty był na wynikach badań autora w Peru w 1978 r. Współczesna sytuacja religijna na terenie Andów peruwiańskich może być znakomitą ilustracją skutków, jakie spowodowała błędna polityka misyjna Kościoła w Ameryce Południowej w minio­ nych wiekach. Masowe chrzty Indian w X V I i XVII w. przy braku mniej lub bardziej systematycznej katechizacji neofitów, którą mógłby wszakże prowadzić rodzimy kler, spowodowa­ ły, że na religijność Indian andyjskich w Peru składają się dzisiaj trzy warstwy wierzeniowe i kultyczne. Po pierwsze - są to treści i postawy religijne czysto chrześcijańskie, po drugie - elementy religii przedkolumbijskich, a w końcu - szeroki gakres treści synkretycznych, łączących elementy dwóch poprzednich warstw. Przykładem mogą być tutaj krzyże wioskowe, ustawiane na wzgórzach, które przez miejscową ludność są traktowane wprawdzie jako symbol chrześcijański, ale jednocześnie przypisuje się im funkcje, które w okresie przedkolumbijskim spełniały duchy opiekuńcze poszczególnych wspólnot rodowych. Krzyże te są ustawiane na miejscu dawnych kopczyków kamiennych, obok których Indianie przed konkwista odprawiali obrzędy religijne o charakterze agrarnym. Dzisiejszą religijność Indian andyjskich należy za­ klasyfikować do tzw. synkretyzmu religii ludowych, który obok ruchów millenarystycznych, kultów i religii synkretycznych daje się wyróżnić na mapie synkretycznych zjawisk religijnych świata. Synkrctyzm religii ludowych jest charakterystyczny zwłaszcza dla społeczności chłopskich w strefie oddziaływania denominacji chrześcijańskich. W rzeczywistości andyjskiej ukształtował się on na drodze reinterpretacji przedkolumbijskich treści religijnych na podłożu napływowego katolicyzmu hiszpańskiego, czemu często towarzyszyło zjawisko odmiennego uhierarchizowania treści chrześcijańskich, dalekiego od ortodoksyjnej postaci katolicyzmu. Nowszym fenomenem religijnym w Andach peruwiańskich jest pluralizm wyznaniowy, wyrażający się w obecności protestanckich grup religijnych obok dotychczasowych istniejących struktur Kościoła katolickiego. Grupy te, m.in. świadkowie Jehowy, metodyści, zielonoświątkowcy oraz mormoni, zaczęły zdobywać wyznawców mniej więcej od początku lat sześćdziesiątych naszego stulecia, głównie wśród mieszkańców osiedli indiańskich. Przyspieszyło to proces zmian religijnych na tym terenie, gdzie jeszcze na pocz. XX w. stosunki wyznaniowe można było opisać przez stan pewnej stagnacji i próżni, jaka zaistniała tam po zakończeniu procesu dekolonizacji i odejściu Hiszpanów w 1 poł. X I X w, Szczególnie atrakcyjna dla tamtejszej ludności jest przyniesiona przez te grupy możliwość- pełnego uczestnictwa w obrzędach wszystkich ich członków, a nie tylko wąskiego grona funkcjonariuszy religijnych. Efektem ich oddziaływania jest powstanie nowych, niewielkich, ale zwartych społeczności, oddzielonych od świata zewnętrznego przez odmienną religię i wyznawane normy moralne. Przyczynia się to jednak do rozbicia dotychczasowej jedności lokalnych grup wioskowych. Triumfalny pochód tychże ugrupowań protestanckich przez Andy ustał w końcu lat siedemdziesiątych. �240 KRONIKA Innego synkrelycznego zjawiska religijnego występującego w latynoamerykańskiej rzeczywis­ tości wyznaniowej dotyczył referat wygłoszony przez ks. dr. hab. Władysława Kowalaka SVD. Tematem referatu był umbandyzm - nowa religia synkretyczna w Brazylii. Charakteryzuje się on wyjątkową mnogością komponentów. Na umbandyzm składają się m.in. elementy zachodnioafrykańskie, wniesione przez niewolników murzyńskich, elementy katolickie, indiańskie a w końcu - spirytystyczne i ezoteryczne Wpływ misjonarzy katolickich na przywożoną ludność murzyńską był raczej niewielki. Przez długi czas ochrzczeni Murzyni nie mogli również uczestniczyć w regularnych nabożeństwach wraz z Białvmi Utrudniona bvła także ich katechizacja w odleełvch latyfundiach gdzie byli zatrudniani W pierwszym rzędzie dochodziło wiec wśród nich do wzaiemnegowymieszania Z rozmaitych r e f i ^ n y c h i n & Z i i afrykSh Na ŹLi^ko to nakładał ^rstoDniowo Iny proces przeje ^ S E reLSS &TwZ™ SSfc uwmozYcTa treśd zeimowTnk elementów iynicrciyzuj4i.a superpozycja treści rengijnycn, utyu zewnętrzne o przejmowanie eiemeniow Kaionc leich i icn ich identyfikowanie składnikami reugn religii rouzimycn. rodzimych Decvrfiii»cvm czynnikiem hvło men lueniyiiKowanie ze Miidum&dnu uecyaującym czynniKiem oyio tu m zwłaszcza utożsamienie afrykańskich duchów opiekuńczych, tzw. oriszów, ze świętymi katolickimi. W praktyce kultowej przejawiało się to m.in. w umieszczaniu za ołtarzami wielu kapHc fetyszów, które były związane z określonymi oriszami, tak że podczas nabożeństw ksiądz czcił nieświadomie na oczach całej wspólnoty stare i nowe bóstwa. Wśród oriszów umbandyjskich najważniejszy jest Oszala - najwyższy i najczystszy z nich, utożsamiany z samym Chrystusem. Pozostali oriszowie skojarzeni zostali z rozmaitymi świętymi katolickimi. Zasada tej asocjacji polegała na tym, iż wyłącznie zewnętrzne atrybuty, które w katolicyzmie ludowym przypisywano poszczególnym świętym, przybysze afrykańscy wiązali z cechami ich rodzimych bóstw. Za przykład niech posłuży tutaj Oszosse - władca lasów, decydujący o skuteczności polowań, które u Jorubów często przedstawiany był z łukiem i strzałami. W umbandyzmie został on utożsamiony ze świętym Sebastianem, który w ikonografii katolickiej również wyobrażany jest z łukiem i strzałami, gdyż poniósł męczeńską śmierć zastrzelony z luku. Zatem nie doszło tutaj do skojarzenia treśd wierzeniowych, związanych czy to ze Św. Sebastianem, czy też z Oszosse - ponieważ w systemach swoich religii postacie te pełniły odmienne funkcje, lecz jedynie do powiązania elementów podpadających pod percepcję czysto zewnętrzną, przedstawianych w ikonografii. Trudno określić dokładną liczbę umbandystów, jako że wielu z nich podaje się za katolików, a nawet uczęszcza na nabożeństwa katolickie, co nie pozostaje bez związku z istotą obrzędowej strony umbandyzm u. Znamienny jest też fakt, iż większość wyznawców tej religii stanowią ludzie biali i to zamieszkujący silnie zurbanizowany obszar stanu Guanabara, a zwłaszcza metropolię Rio de Janeiro. W południowej części obrad przedstawione zostały dwa referaty poświęcone tak żywo dyskutowanemu w Kościele i poza nim zjawisku, jakim jest teologia wyzwolenia. Pierwszy z nich wygłosił ks. dr Josef Salmen SVD z Philosophisch-Theologische Hochschule St. Gabriel w M6dling koło Wiednia. Teologia wyzwolenia jest stosunkowo nowym zjawiskiem w katolicyzmie. Inspirującą rolę w jej powstaniu odegrały przede wszystkim teologiczne analizy trudnej sytuacji społecznej i wyznaniowej w Ameryce Łacińskiej. Z jednej strony sytuację tę charakteryzuje przemoc i brak podstawowych praw ludzk.ch, a z drugiej - dążenie do reformy zarówno stosunków społecznych, jak i religijnych. Problemy te stały się przedmiotem troski Kościoła, co znalazło m.in. wyraz w dokumentach Konferencji Episkopatu Ameryki Łacińskiej - C E L A M w Medellin w Kolumbii w 1968 r. Dała ona impuls do nowych poszukiwań teologicznych, których celem było określenie roli Kościoła w rzeczywistości tego kontynentu. Drugi referat wygłoszony został przez ks. prof. Hansa Waldenfelsa SJ, przedstawiciela Uniwersytetu w Bonn. Ks.ądz Waldenfels jest znanym teologiem, który na gruncie uprawianej przez siebie nauki korzysta z osiągnięć dyscyplin religiologicznych. Wykład zatytułowany „Kościół w kontekście Ameryki Łacińskiej" byl znakomitą .lustracją teologicznych rozważań ks. Salmena. Autor rozwinął myśli zawarte w ostatnio wydanych dokumentach kościelnych na temat teologii wyzwolenia. Są to instrukcje „Libertatis nuntius" z 1984 r. oraz „Libertatis conscientia" z 1985 r. Poddano również analizie rozliczne glosy krytyczne w stosunku do teologii wyzwolenia, po­ chodzące także ze środowisk pozakościelnych. Wraz z oficjalnym zamknięciem sesji przez ks. prowincjała dr. Konrada Kelera zakończone zostały uroczystości 50-lecia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów. Uświa­ domiły one wszystkim uczestnikom znaczenie gruntownego, intelektualnego i duchowego przygo­ towania przyszłych misjonarzy do zadań, które czekają na nich w trudnej rzeczywistości współczesnego świata. Dariusz Piwowarczyk SVD �KRONIKA 241 SYMPOZJUM „LEKI N A T U R A L N E W TRADYCJI N A U K O W E J I LUDOWEJ", C I E C H A N O W I E C , 18-19 MAJA 1988 r. Jest w Polsce niewielka grupa osób, których zainteresowania naukowo-badawcze koncentrują się wokół zagadnień związanych z medycyną ludową, alternatywną. Wywodzą się z różnych środowisk i ośrodków naukowych, są specjalistami z różnych dziedzin wiedzy, wykonują różne zawody. Można spotkać tutaj lekarzy, etnografów, historyków, farmaceutów i wiele jeszcze innych specjalizacji. Jak łatwo się domyśleć, mówią także „różnymi" językami. Ale tak właśnie bywa z dyscyplinami, które wyłaniają się z wielu innych dyscyplin i osadzają się gdzieś na ich peryferiach. Odkąd pamiętam, ludzie ci zawsze odczuwali potrzebę zintegrowania się: nie posiadają swojej trybuny, nie posiadają swojego „sztandaru", nie są „scaleni" organizacyjnie. Toteż wydaje się, że głównym motorem zorganizowana sympozjum przez doc. dr hab. Barbarę Kuźnicką, kierownika Pracowni Historii Farmacji PAN w Warszawie, dzięki pomocy Muzeum Rolnictwa im. K . Kluka w Ciechanowcu, była potrzeba zintegrowania tego jakże zróżnicowanego, wielobarwnego środowi­ ska. Sympozjum odbyło się w ciechanowieckim Muzeum Rolnictwa. Uczestniczyło w nim około 50 osób. Już hasło wiodące tego spotkania, leki naturalne w tradycji naukowej i ludowej, wydzieliło niejako z góry dwie zasadnicze grupy tematyczne referatów. Ale jak to często bywa, znalazły się i takie, dla których pasowałaby etykietka varia. Były referaty, które opisywały jakiś fragment rzeczywistości, mniej lub bardziej porządkując go, i te przeważały, a także takie, które podnosiły jakiś problem i starały się go wyjaśnić. A więc kto i o czym rozprawiał. Obradv otworzył dyrektor Muzeum ciechanowieckiego Kazimierz Uszyński, a z pierwszym referatem wystąpiła B. Kuźnicka, gospodarz sympozjum. W referacie zatytułowanym „Ewolucja leków w świetle związków człowieka z przyrodą" autorka skupiła się na czterech głównych zagadnieniach: ewolucja leków w czasach nowożytnych (kamieniami milowymi w tym postępie były efekty wielkich odkryć geograficznych - nowe rośliny o dużych wartościach leczniczych, nowe spojrzenie Paracelsusa na organizm człowieka i lek naturalny, wyodrębnienie z roślin czynnych substancji leczniczych, uzyskiwanie leków drogą syntetyczną i tzw. era antybiotyków), medycyna i farmaceutyka na tle zagrożeń środowiska naturalnego, renesans ziołolecznictwa i tzw. medycyny alternatywnej, zintegrowanie badań nad lekiem naturalnym w kraju. Następnie głos zabrała doc. dr hab. Helena Kapełuś z Instytutu Badań Literackich PAN, która na podstawie materiałów z XIX w. mówiła o roli i miejscu roślin leczniczych w folklorze polskim. Dała przegląd tych roślin, które znalazły miejsce w różnych przejawach naszego folkloru. Mgr Maria Kluk, historyk sztuki, pracownik Muzeum Narodowego w Warszawie, zajęła się symboliką roślin leczniczych w malarstwie europejskim czasów nowożytnych na przykładzie obrazu Luca Signorellcgo „Madonna Medici" z końca XV w. Zwróciła uwagę na trudności w odczytywaniu tych symboli, które czerpano wówczas zarówno ze świata antycznego, jak i chrześcijańskiego. Analizowany obraz przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem w otoczeniu wielu roślin, symbolizują­ cych zamknięty ogród {hortus conciusus), co miało uosabiać czystość Marii. Z roślin rozpoznanych na obrazie były m.in. fiołki, tojad, bylica piołun, złocień, przełącznik, pietruszka. O etnologicznych zainteresowaniach rośliną mówił doc. dr hab. Adam Paluch, pracownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Skupił się na trzech zasadniczych zagadnieniach, znaczenie i miejsce świata roślin w kulturze, rozwój etnobotaniki w kraju i na świecie,fitoterapia* ludowa widziana oczami etnologa. Analizując ten ostatni temat położył szczególny nacisk na niedocenianie tzw. zjawisk natury pozaroślinnej w tego rodzaju badaniach przez ludzi spoza środowiska etnograficznego, a także przeceniania tychże przez etnografów na niekorzyść ważności świata rpślin.* Prof. Tadeusz Bieńkowski, historyk nauki i oświaty z Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN, zajął się tzw. kamykami zdrowia i szczęścia, przedstawiając zarys dziejów zainteresowania minerałami jako lekami i talizmanami, które w Europie wygasło w XIX w. Zwrócił uwagę, że dla Słowian takimi kamieniami był przede wszystkim bursztyn i opal. Dr Halina Lichocka z tegoż samego Instytutu, chemik i historyk farmacji, wystąpiła z referatem zatytułowa­ nym „Balneochemia i fitochemia - metody badawcze w 1 połowie XIX wieku". Przedstawiła w nim trendy i poszukiwania badawcze związane z wodami mineralnymi i ziołami, powszechnie stosowanymi leczniczo w tym czasie; najwcześniej skutecznych metod badawczych miała do­ pracować się balneochemia. Dr Władysław Szczepański, historyk farmacji, dyrektor Cefarmu z Olsztyna, w swoim wystąpieniu zajął się lekami pochodzenia zwierzęcego, które odnotowano w farmakopeach polskich. We wszystkich nich, a ukazało się dotąd od połowy X V I w. 12 farmakopei, występował tylko tłuszcz. Mgr Iwona Arabas, farmaceutka z Pracowni Historii 16 - Etnografia P o l s k a t. 34 Ł 1-2 �242 KRONIKA Farmacji PAN w Warszawie, zajęła się środkami narkotycznymi w herbarzach polskich XVI i XVII w. Jak twierdzi, ludzie tych czasów znali wiele roślin o działaniu narkotycznym i halucynogennym, jak np. mak lekarski, konopie siewne, pokrzyk, wilczą jagodę, sałatę jadowitą i inne. Mgr Zbigniew Libera, pracownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, zajął się tzw. magicznymi aspektami związanymi z pozyskiwaniem roślin do celów leczniczych. Na przykładzie wszystkich warunków, jakie muszą być spełnione przy pozyskiwaniu roślin w kulturze ludowej, starał sie przekonać, że zarówno uwarunkowania tzw. działań mitologicznych, jak i praktyczne współwystępują i nic wolno któregoś z nich nie doceniać lub też przeceniać. Dr Ludwika Wajda-Adamczykowa, językoznawca z WSP w Krakowie, zajęła się nazewnictwem roślin leczniczych. Dla 195 gatunków roślin zebrała ponad 660 leksemów, z czego 30 stanowią nazwy utworzone od właściwości leczniczych i „magicznych" tych roślin, a także związane są z wierzenia­ mi ludowymi. Natomiast mgr Lidia Czyż, farmaceutka z Rzeszowa, przedstawiła wyniki prac terenowych (jakimi w swoim czasie kierował F. Kotula) dotyczących tematu „Lecznictwo ludowe, magia, demonologia i zjawiska językowe". Ukazała typowe i charaktrystyczne recepty ludowe Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan w układzie: choroba - postępowanie lecznicze. Lekarz weterynarii Jerzy Jastrzębski, były pracownik Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, zajął się tradycyjnym lecznictwem ziołowym zwierząt na terenie województw: białostockiego, łomżyńskiego i suwalskiego. Wystąpienie to miało charakter komunikatu opracowanego na podstawie własnych badań przeprowadzanych w latach 1982-1987. Referat dotyczący tej samej problematyki przedstawił mgr Jacek Pieczonka, pracownik Muzeum Wsi Radomskiej. Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1979-1980 wśród Lasowiaków ukazał występowanie rośliny w weterynarii lasowiackiej. Wyniki tych badań wskazują, że Lasowiacy znają jeszcze dziś i stosują w leczeniu i zapobieganiu chorobom zwierząt około 50 gatunków roślin. Na obrady sympozjum nie dotarł prof. Radosiav Fundarek z Bratysławy z referatem „Z badań nad historią leków naturalnych w Słowacji". Materiały z sympozjum zostały przygotowane do druku przez Barbarę Kuźnicką i jej współpracowników. Ich wydanie zaplanowano na 1989 r. Adam Paluch JADĄ WOZY K O L O R O W E , C Z Y L I T E M A T CYGAŃSKI W F I L M I E Dlaczego kiedyś Żydzi zabijali chrześcijańskie dzieci na święto Paschy? - Wygrzebywał wszystkie dawne oskarżenia: - Dlaczego Żydzi zatruwali studnie? - Kiedy odpowiadałem. - Nigdy tego nie robili - padało zdanie: - Owszem, w czasie zarazy. (E. C a nett i, Pochodnia w uchu) Mniejszości narodowe i etniczne stały się od pewnego czasu obiektem znacznego zaintere­ sowania, i to nie tylko ze strony osób zajmujących się zawodowo tą problematyką. Wyrazem tego są liczne publikacje, wystawy, sesje, obchody kolejnych rocznic - wszystko po to, aby każdy, kto tylko tego chce, mógł poznać „nieznane", dostrzec bogactwo kultury „innych", a być może pokonać nawet negatywne stereotypy. Dyskusyjny Klub Filmowy im. A. Bohdziewicza przy Domu Kultury w Sławnie zorganizował drugie z kolei seminarium poświęcone mniejszościom etnicznym (poprzednie dotyczyło Żydów) pt. J a d ą wozy kolorowe, czyli temat cygański w filmie" (3-5 II 1989). Wbrew tytułowi organizatorzy nie ograniczyli się tylko do pokazu filmów. Zaprezentowali również wystawy pocztówek ze zbiorów Sławomira Staszaka, fotografii Janusza Helfera zatytułowanej „Cyganie na polskich drogach", czasopism, książek i płyt. Program sesji wzbogacony został koncertami oryginalnej i stylizowanej muzyki cygańskiej, m.in. flamenco (bardzo interesujące spotkanie z wykładowcą Akademii Muzycznej w Gdańsku, dr. Zbigniewem Dubiellą). Uczestnicy seminarium wysłuchali kilku referatów poświęconych tematyce cygańskiej. Ich teksty zostały zamieszczone w starannie wydanych materiałach z sesji. Znalazły się tam również te referaty, których autorzy z różnych względów nie mogli przyjechać: Adama Bartosza „Cygański naród" i Donaty Zielińskiej „Ptaki Boga". �243 KRONIKA Filmy pokazane w ramach seminarium, a było ich aż 16, reprezentowały różne kinematografie i gatunki filmowe począwszy od dokumentu (polski „Zanim opadną liście") poprzez film gangsterski (amerykański „Król Cyganów" w rcż. F . Piersona), melodramat (angielski „Dziewica i Cygan" w reż. Ch. Milesa), balladę (radziecki „Tabor wędruje do nieba" w reż, E . Lotianu), aż do opery (francusko-włoski „Carmen" w reż. F. Rossi). Ta różnorodność sposobów przedstawiania nie jest, niestety, równoznaczna z pełnym lub choćby tylko mniej stereotypowym ujęciem tematu cygańskiego. Zaprezentowane filmy oscylowały pomiędzy dwoma skrajnymi postawami: zafas­ cynowaniem a odrzuceniem. To pierwsze zaowocowało romantycznymi wizjami pełnymi nastrojowości. dźwięków skrzypiec i „duszy cygańskiej" (np. „Lautarzy" reż. E . Lotianu), to drugie obecne bvło w większości zaprezentowanych filmów. Uzasadnieniem takiej postawy miały być przestępcze skłonności tkwiące w Cyganach. W kilku filmach ukazane zostało „lekarstwo" na rozwiązanie problemu cygańskiego - asymilacja. Bułgarski film „Białe czaple" „to historia emancypacji i zasymilowania z bułgarskim otoczeniem młodego cygańskiego chłopca, syna niedźwiednika: dzięki przyjaźni z bułgarskim ornitologiem Iwajlo i jego córką Janką chłopiec ostatecznie zrywa z życiem swvch przodków, zamiast kraść kukurydzę dla niedźwiedzia - trafia na stację ornitologiczną. W przyszłości zdobędzie wykształcenie i będzie opiekował się ptakami: białvmi czaplami i czarnymi bocianami"'. Iście sielankowa wizja! Dokument filmowy był reprezentowany przez dwafilmy:węgierski „Cyganie" i polski „Zanim opadną Uście". Właściwie tylko w nich obraz na ekranie nie był niecygańską wizją cygańskiego życia. Nie oceniam tutaj, oczywiście, warsztatowej sprawności realizatorów, leez jedynie treść przekazywanych przez nich obrazów. Różniła się ona dość znacznie od stereotypowych wyobrażeń na temat swobodnego życia na łonie natury, kolorowych wozów, ognisk, taboru i cygańskiej gorącej miłości. Wszcchobecność tej ostatniej w filmach o Cyganach jest zdumiewająca - to ona determinuje wszystkie ich poczynania prowadząc do nieuchronnie tragicznego końca. Życie jest nieco inne - miłość jest tylko jednym z jego aspektów. Niewiedza wyzwala czasami fantazję, której efektem sąfilmoweobrazy seksu nie funkcjonującego na pokaz w cygańskim systemie kulturowym. Efektem polsko-amerykańskiej współpracy jest film „I skrzypce przestały grać" zrealizowany przez Alexandra Ramatiego na podstawie jego własnej książki pod tym samym tytułem. Film ten stał się przyczyną gwałtownej dyskusji wśród uczestników seminarium i dlatego chciałabym poświęcić jego omówieniu nieco więcej miejsca. Tematem filmu jest holocaust Cyganów w okresie II wojny światowej, bohaterami rodzina Mirgów. która w obliczu niebezpieczeństwa grożącego członkom opuszczonego wcześniej taboru, powraca do niego. Dramatyczna ucieczka kończy się niepowodzeniem - pozostali przv życiu członkowie taboru trafiają do „Zigeunerlager" w Oświęci­ miu, gdzie znajdują śmierć w komorach gazowych. Jedynym, który przeżył, aby dać świadectwo prawdzie, jest syn głównego bohatera Roman Mirga. To w skrócie treść książki i filmu, ocenę zawiera recenzja Adama Bartosza: „O ile więc sfera martyrologii oddana jest w książce stosunkowo wiernie, choć powieściowo ckliwie, rnelodramatycznie, o tyle zawarte w niej realia okupacyjne odbiegają miejscami daleko od rzeczywistości. Natomiast najmniej prawdy jest w opisie kultury Cyganów, ich obyczajowości. Jest ta książka typowym przykładem zupełnego wymieszania wątków tradycji, niezrozumienia za­ chowań i obyczajów - coś na kształt historii o Indianach w wydaniu Karola Maya. Ponieważ zaś książka ta może bvć przez kogoś potraktowana jako dokument, a niewątpliwie będzie kształtować powszechną wizję na temat Cyganów, uważam za stosowne zwrócić uwagę na szczególnie ewidentne błędy, których suma jest fałszywym obrazem ich życia. Uwagi te przekazałem zresztą autorowi po zapoznaniu się ze scenariuszem filmu z nadzieją, że je wykorzysta i uniknie powtarzania błędów, a film uczyni bliższym prawdy niż powieść. W jakim stopniu będzie to możliwe i czy autor sam zechce je uwzględnić - nie wiem" . Niestety, teraz już wiadomo, że autor nie uczynił nic w kierunku sugerowanym przez konsultantów filmu. Osiągnął to, iż filmowa wizja tchnie fałszem i nieznajomością realiów cygańskiego życia (nie jest to zarzut tylko wobec tegofilmu)lub wręcz stanowi odbicie stereotypów na temat Cyganów. Temat zbrodni, której Cyganie stali się ofiarami, zaistniał wreszcie, tyle tylko, że w dość groteskowej formie. Sceny, które w myśl założeń realizatorów miały budzić grozę, wywoływały podczas projekcji śmiech i zażenowanie z powodu współudziału Polaków w nakręceniu tego filmu. Oburzenie wzbudziło instrumentalne potraktowanie Cyganów, których udział miał uwiarygodnić 2 1 D. Z i e l i ń s k a , Ptaki Boga. Motywy cygańskie wfilmie,[w:] Filmografia, Sławno 1989, s. 9. A. Bartosz, [rec.:] A. Ramati, And the violins sloped playing. A story of the Gypsy holocaust, London 1985, „Etnografia Polska", t. 32: 1988. z. 2, s. 178. 1 �244 KRONIKA przedstawione obrazy bez względu na ich niezgodność zarówno z cygańską obyczajowością, jak i polską rzeczywistością okupacyjną. Sądzę, iż zupełnie uzasadniony, w przypadku tego filmu, będzie protest przeciwko jego rozpowszchnianiu. Wspomniany już. Adam Bartosz jest również autorem jednego z referatów pt. „Cygański naród". Uczestnicy seminarium mogli zapoznać się z jego treścią w materiałach z sesji, ponieważ autor „złożony niemocą" niestety nie przyjechał. Tematem jest proces kształtowania się świadomo­ ści narodowej Cyganów demonstrowanej m.in. podczas Światowych Kongresów Cygańskich (1971 r. w Londynie, 1978 r. w Genewie, 1981 r. w Getyndze), w działalności Romani Union na forum ONZ. Autor nie snuje prognoz: powstanie czy też nie naród cygański? Jest to problem otwarty, którego rozwiązanie - jak zawsze - przyniesie życie. U c h Mróz mówił na temat cygańskich motywów' w litaraturze i sztuce ukazując w prze­ krojowy, choć z konieczności nieco skrótowy, sposób kształtowanie się obrazu Cygana. „Najczęś­ ciej motyw cygański jest wyrazem nie wymarłych jeszcze postromantycznych tęsknot, widocznych wyraźnie w tekstach niektórych popularnych piosenek i w pośledniejszej literaturze, muzyce i plastyce" . Tożsamość Romów (Cyganów) była tematem referatu Andrzeja Mirgi. Punktem wyjścia stało się omówienie kategorii „tożsamość etniczna" po to, aby uzyskać odpowiedź na pytanie: co to znaczy „być Cyganem?" „Społeczności Cyganów określają się więc zwykle w planie kultury, w płaszczyźnie więzi społecznych. Dla ich tożsamości ważne są realizowane wartości kultury, które wypływają nie z chlubnej przeszłości, lecz z samej istoty cygańskości, bycia Romem pośród otaczającego świata gadźów [nie-Cyganów - przyp. RH]"*. Motyw cygański w sztuce, obojętne czy jest to malarstwo, muzyka czy film, służył i służy nadal utwierdzaniu stereotypowych wyobrażeń o Cyganach. O tym właśnie mogli się przekonać uczestnicy seminarium w Sławnie. Być Cyganem to po prostu być „dzieckiem natury".- dzikim, swobodnym. Swoistym podsumowaniem były słowa zacytowane przez Andrzeja Mirgę: „Cygan nawet jeżeli nic chce, to musi kraść". Czyżbyśmy rzeczywiście byli aż tak bardzo zdeterminowani? 3 Renata Hryń IV PIEN1ĘŻN1EŃSKIE SPOTKANIA Z R E L I G I A M I - DNI H I N D U I S T Y C Z N E W Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie 15 i 16 kwietnia 1988 r. odbyły się Dni Hinduistyczne, prowadzone w ramach Pieniężnieńskich Spotkań z Religiami. Głównym organizatorem tego spotkania, podobnie jak i poprzednich (z islamem, judaizmem, religią Karaimów), byłks. dr E. Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie. Dość żywe zainteresowanie taka inicjatywą widoczne było w napływających zgłoszeniach. Ostatecznie w spotkaniu wzięło udział ponad 200 osób: wyznawcy hinduizmu, reprezentanci różnych środowisk naukowych, dziennikarze, studenci, księża i klerycy seminariów diecezjalnych oraz zakonnych. Sesję rozpoczął słowem wprowadzającym ks. dr E . Śliwka, a uroczystej inauguracji dokonał ks. mgr S. Piotrowski, rektor Seminarium; po czym zostały wygłoszone trzy wykłady. Pierwszy z nich doc. dr. hab. K . Byrskiego z Uniwersytetu Warszawskiego ukazywał główne zasady dogmatyczne i etyczne obowiązujące w hinduizmie. Po nim głos zabrał doc. dr hab. T. Pobożniak z Uniwersytetu Jagiellońskiego. W sposób syntetyczny przedstawił on ewolucję hinduizmu, uwypuklając w nim trzy główne fazy rozwojowe. Pierwsza, tzw. wedyjska, obejmowała okres ok. XV X w. przed Chr. Wtedy to ukształtował się cały trzon doktrynalny hinduizmu oparty na księgach wedyjskich. Kolejna faza rozpoczęła się ok. X w. przed Chr. i trwała aż do V w. n.e. W tym okresie zasadniczymi tekstami były Upaniszady. Dopiero w ostatniej fazie rozwinął się hinduizm w formę znaną nam współcześnie. Kolejny wykład wygłosił dr R. Jagannathan, również pracownik Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. Poruszył on problem łaski Bożej, dość istotny z punktu widzenia chrześcijańskiego. Dr Jagannathan starał się ukazać jej rolę w wisznuizmie, przy czym czynił równocześnie 3 L. Mróz, Cygańskie motywy w literaturze i sztuce, [w:] Referaty wygłoszone na sesji w dniach 3 5 lutego 1989 w Sławnie, Sławno 1989, s. nlb. A. Mirga, Potrzeba historii a historia Cyganów, [w:] tamże. 4 �245 KRONIKA pewne odniesienia.do nauki zawartej w Biblii. Stwierdził przede wszystkim, że wisznuizm nie zna pojęcia cierpienia ni uzasadnionego, a kolejne wcielenia są skutkiem czynów człowieka. Toteż łaska miałaby głównie przyczynić się do wyrwania człowieka z owego koła reinkarnacji (sansary). Jego wystąpienie było ostatnim w sesji przedpołudniowej, którą prowadził ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska. Na jej zakończenie została odprawiona msza Św. koncelebrowana pod przewodnic­ twem ks. biskupa Sesję popołudniową prowadził dr A. Dubiński z Uniwersytetu Warszawskiego, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego. W czasie jej trwania również zostały wygłoszone trzy referaty. Najpierw mgr M. Zięba, pracownik naukowy K U L - u mówił na temat miejsca guru w indyjskiej tradycji duchowej. Prelegent podkreślił, że mówiąc o guru ma się najczęściej na myśli nauczyciela czy przewodnika na drodze duchowej człowieka. On to ma pomóc uczniowi wyrwać się z koła sansary. Jednak termin ten może również oznaczać ludzkie Ja", jaźń (guru wewnętrzny) lub istotę boską (guru najwyższy). Mgr Zięba poddał krótkiej analizie przyczyny pojawiania się w ostatnich czasach głównie na Zachodzie t z T fałszywych guru Następnie refleksją dotycząc! medytacji podzieliła się D Wasilczuk ze Światowego Uniwersytetu Duchowego Brahma Kumaris Raja w Warszawie Ukazała ona medytację jako drogę do wewnętrznego pokoju g szczęścia , czyli do jogi (połączenia duszy ludzkiej z Istotą Najwyższą). Ostatnim prelegentem tego dnia był doc. dr hab. T. Pobożniak. Tym razem jego wykład dotyczył stosunku hinduizmu do chrześcijaństwa. Zetkniecie się owych religii, wg tradycji chrześcijańskiej, nastąpiło już w czasach Św. Tomasza Apostoła i na przestrzeni wieków wzajemne stosunki wyglądały dość różnie, Problem nabrał szczególnego nasilenia od XVI w., kiedy to tereny Indii Zachodnich zajęli Portugalczycy, a od XVIII w. hegemonię całemu subkontynentowi narzucili Anglicy. Ogromną role na wzajemny stosunek obu religii wvwarły, zwłaszcza w XVII i XIII w tzw spory akomodacyjne czyli spory o metody pracy misyjnej w krajach o rozwiniętej kulturze rodzimej. Toczyły się one między zwolennikami zaszczepienia chrześcijaństwa na gruncie Yo r Ryc. 1. Pieniężnieńskie spotkania z religiami - Dni Hinduistyczne F o t J ó z e f R o s z y ń s k i S V D , 19SS miejscowych pojęć i obyczajów a tymi, którzy stali na stanowisku wprowadzania religii chrześcijańskiej w jej europejskiej szacie. Po wykładzie odbyła się ponad godzinna dyskusja. Drugi dzień spotkania z hinduizmem rozpoczęto mszą Św. koncelebrowaną, której przewod­ niczył ks. dr K. Keler, prowincjał Polskiej Prowincji Księży Werbistów. Przewodnictwo nad �246 KRONIKA obradami objęła natomiast dr B. Kopydłowska, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwer­ sytetu Wrocławskiego. Prezentowane tu były głównie różne systemy jogi. I tak T. Ramanowicz ze Światowego Uniwersytetu Duchowego w Warszawie przedstawił system raja jogi (królewskie­ go związku). -Ma on na drodze medytacji umożliwić powrót duszy ludzkiej do jej pierwotnego Ryc. 2. Pieniężnieńskie spotkania z religiami - Dni Hinduistyczne Fol. Rafał S o j k a S V D , 1988 stanu, do zjednoczenia z Istotą Najwyższą. J. Kaczmarski z ZSP Politechniki Wrocławskiej mówił natomiast o bhakti joga. Jego wystąpienie poprzedził kikuminutowy śpiew maha mantry (znanego nie tylko wyznawcom hinduizmu „hare kryszna"), który prowadziła grupa reprezentująca środowisko czasopisma „Weda". Jak później stwierdził prelegent, swego rodzaju podstawę bhakti jogi stanowi intonowanie tych wezwań oraz wypełnianie pewnych zasad (wegetarianizm, rezygnac­ ja z używek, hazardu itp.). Prelekcję o ajapa joga wygłosił następnie M. Wożniak ze Związku Ajapa-Jogi w Szczecinie. Jej celem jest osiągniecie stanu „bezruchu", szczęśliwości. Drogą prowadzącą do niego jest stopniowe eliminowanie „ruchu" (jednego z głównych czynników występujących w ciele ludzkim) poprzez medytację. Niezbędna jest przy tym kierownicza rola guru, który owy stan „bezruchu" już osiągnął. Kończył tę część sesji wykład W. Anada z Gdańska o tolerancji religijnej w hinduizmie. Cały problem ukazał on na tle życia swojej rodziny oraz na podstawie osobistych doświadczeń i przemyśleń jako wyznawcy hinduizmu. Rozpoczęta po nim dość żywa dyskusja wskazywała na zainteresowanie wielu jej uczestników poruszanymi wcześniej zagadnieniami. Przewodnictwo nad ostatnią częścią obrad objął ks. doc. dr hab. H. Zimoń SVD, kierownik Katedry Historii i Etnologii Religii KUL-u. Dotyczyła ona głównie problematyki dialogu Kościoła z hinduizmem. Podjął ją najpierw mgr E. Sakowicz, pracownik naukowy KUL-u. Oparł on całe zagadnienie głównie na nauce Soboru Watykańskiego II, na pewnych inicjatywach ze strony Kościoła Indii oraz stanowisku papieża Jana Pawła II. Refleksjami na temat dialogu katolików i hinduistów podzielił się po nim ks. B. Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach. Następnie przedstawiono kilka komunikatów. J �247 KRONIKA Na zakończenie sympozjum glos zabrał ks. K. Keler, prowincjał Werbistów. Podziękował on uczestnikom Dni Hinduistycznych oraz wszystkim, którzy przyczynili się do zorganizowania i przebiegu tego spotkania. Stwierdził, iż dało ono ogrom doświadczeń, płynących w ciągu tych dni jakby trzema kanałami. Byłi bowiem obecni wyznawcy hinduizmu, wzrastający w tym kręgu religijnym od urodzenia. Przybyli także młodzi ludzie, którzy w różnych systemac#jogi znaleźli swoją duchową drogę życia. Ale nie brakowało i specjalistów, znawców religii hinduistycznej. Ks. Keier wyraził jednocześnie nadzieję, że Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami będą kon­ tynuowane, dając w ten sposób wkład w dialog Kościoła z innymi religiami. Poza tym organizatorzy przygotowali inne atrakcje. I tak, czynne było muzeum, w którym została otwarta specjalna wystawa pochodząca ze zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie'! Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie. Odbywały się także projekcje filmów o tematyce religijnej. Wraz ze studentami Światowego Uniwersytetu Duchowego można było natomiast uczestniczyć w praktycznych ćwiczeniach medytacji. Atmosfera panująca w ciągu tych kilku dni udzieliła się z pewnością wielu uczestnikom. Była to też wspaniała okazja do wymiany myśli, zawarcia nowych znajomości. Ale jednocześnie skłaniała do głębszej refleksji nad własną postawą wobec wielości ludzkich przekonań, do konieczności prawdziwie ludzkiego stanięcia twarzą w twarz wobec innego spojrzenia na Boga i samego człowieka. Leszek Niewdana SVD O T W A R C I E WYSTAWY NOWOGWINEJSKIEJ Z E ZBIORÓW KSIĘŻY WERBISTÓW W PIENIĘŻNIE W M U Z E U M A R C H E O L O G I C Z N Y M W GDAŃSKU W Muzeum Archeologicznym w Gdańsku 19 lutego 1988 r. otwarto ekspozycję poświęconą kulturze i wierzeniom ludów Nowej Gwinei. Była to już druga (po Indonezji) wystawa ze zbiorów Muzeum Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie, prezentowana w Muzeum gdańskim. Otwarcia wystawy dokonał dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego. Następnie ks. dr Eugeniusz Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, ukazał wkład Zgromadzenia Słowa Bożego w badania kultur i religii różnych ludów. Podkreślił on, że zainteresowania Werbistów etnografią sięgają prawie początków tego Zgromadzenia i trwają nieprzerwanie do dziś. Wskazał przy tym również na prace Polaków, którzy aktywnie włączają się w działalność werbistowskich instytutów naukowych: „Anthropos" i „Monumenta Serica". Ks. Śliwka zaprezentował także wkład Zgromadzenia w organizowanie muzeów i ekspozycji poświęconych tematyce etnograficznej, pracę wydawniczą oraz dialog prowadzony w ramach „Pieniężnieńskich spotkań z religiami". Wprowadzenia w samą wystawę dokonał autor jej scenariusza, mgr Dariusz Piwowarczyk SVD. Przedstawiając poszczególne eksponaty, narzędzia codziennego użytku, stroje, broń, starał się przybliżyć środowisko, w jakim żyją Papuasi i Pigmeje; scharakteryzował też pokrótce zwyczaje ludów zamieszkujących Nową Gwineę, ich wierzenia oraz sztukę współczesną (głównie rzeźbę). Na zakończenie ks. Bernard Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach wygłosił wykład poświęcony ludom pierwotnym (ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Gwinei i Indii), zwłaszcza Adibasów - ludności, wśród której pracował, uznawaną za pierwotnych mieszkańców Indii. Leszek Niewdana SVD WYSTAWA NOWOGWINEJSKA W P U C K U Dnia 15 czerwca 1988 r. w Muzeum Miasta Pucka została otwarta wystawa czasowa pt. „Kultura i sztuka Nowej Gwinei", pochodząca w całości ze zbiorów Muzeum Misyjno-Etno­ graficznego w Pieniężnie. Otwarcia wystawy dokonał ks. dr Eugeniusz Śliwka, który mówił m.in. o zaangażowaniu naukowym członków naszego Zgromadzenia w dziedzinie etnologii i muzealnictwa �248 KRONIKA etnograficznego. Po wystawie oprowadził zebranych brat Dariusz Piwowarczyk, który podał charakterystykę głównych aspektów tradycyjnej kultury papuaskiej. Niemało cennych myśli wypowiedziano również podczas późniejszego spotkania przed­ stawicieli ośrodka w Pieniężnie z dyrekcją puckiego Muzeum. Mowa była m.in. o sensowności świadectwa misjonarskiego we współczesnych realiach krajów Trzeciego Świata. Niezaprzeczal­ nym faktem jest, iż po Soborze Trydenckim działalność misyjna zmierzała generalnie do unifikacji tradycji kulturowych ludów ewangelizowanych, dokonywanej według wzorów rzymskich i europej­ skich. Praktyka ta nie przyniosła żadnych pozytywnych, rezultatów, zwłaszcza na obszarach zajętych przez tzw. wielkie religie światowe i etniczne. Katolicy Chin, Japonii czy Indii stanowią niewielki odsetek tamtejszych społeczeństw, a instytucja Kościoła jawi się jako rzeczywistość wyalienowana z kontekstu kulturowego. Z kolei działalność misyjna wśród niewielkich społeczno­ ści animistycznych, prowadzona bez rozpoznania struktur tworzących ich kultury, doprowadziła w wielu wypadkach do rozkładu więzi łączących członków tych grup, a nierzadko i do zagłady biologicznej. Jaki jest więc sens misji? - pytano, jaka rola w działalności misyjnej przypada refleksji antropologiczno-etnołogicznej? Współczesne misje, to przede wszystkim dialog, zarówno z wy­ znawcami wielkich religii światowych i nosicieli starych kultur azjatyckich, jak i członkami niewielkich społeczności plemiennych, wyznających szeroko rozumiany animizm. Zwłaszcza te ostatnie narażone są dzisiaj szczególnie na skutki procesów unifikacyjnych ze strony kultury masowej o korzeniach euro-amerykańskich. Rola Kościoła polegałaby tu więc nie tylko na budowaniu infrastruktur ekonomiczno-socjalnych w ramach tzw. preewangelizacji i promotio humana, ale też na tworzeniu korzystnego gTuntu dla zachowania tożsamości kulturowej i etnicznej przez te niewielkie społeczności. Wartości tkwiące w kulturach plemiennych, szczególnie walory moralne oraz pewne koncepcje teologiczne, pozwalają z pewnością inaczej naświetlić i dać pełniejsze, ogólnoludzkie zrozumienie całości prawdy objawionej, zdeponowanej w Kościele. Kościół pragnie być obecny w kulturach ludów, wśród których sprawuje swoją misję. Dotyczy to także kultury polskiej, której korzenie są na wskroś chrześcijańskie i może właśnie dlatego polskie, że chrześcijańskie. Tego dorobku pokoleń nie sposób zaprzepaścić. Mimo niezaprzeczalnej konieczności inkulturacji misjonarza do podłoża kulturowego ludu, wśród którego pracuje, jego kultura ojczysta zawsze stanowić będzie rodzaj azylu, ożywczego źródła, niezbedngo do regeneracji sił duchowych i własnej tożsamości osobowej, której istotnym składnikiem jest także świadomość kulturowa i etniczna. Decyduje to również o skuteczności naszych poczynań misjonarskich, albowiem kto nie ukochał własnej kultury, nie będzie umiał nigdy docenić wartości tkwiących w kulturach innych. Dariusz Piwowarczyk WYSTAWA I SESJA NAUKOWA NA TEMAT: WKŁAD MISJONARZY P O L S K I C H D O N A U K I ŚWIATOWEJ Dnia 17 czerwca 1988 r. w Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce miało miejsce otwarcie wystawy prezentującej wkład misjonarzy polskich w naukę światową. Wystawa została zorganizowana przy współpracy Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia" i Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Na wystawie zaprezentowano fotografie i dzieła - rękopisy, starodruki i druki prac wybitnych polskich naukowców wywodzących się spośród polskich misjonarzy. Do grona tych osób zaliczvć należy: M. Boyma, M. Ryłło, W. Zaleskiego, a z współczesnych F. Zapłatę, T. Chodziłłę, J. Glinkę, M. Szwarka, H. Zimonia i wielu innych. Wystawę uzupełniają eksponaty etnograficzne i religioznawcze krajów misyjnych, pochodzące z Muzeum w Pieniężnie, Otwarciu wystawy towarzyszyła Sesja naukowa, w której głos zabrali: ks. dr Eugeniusz Śliwka na temat - „Zbiory etnograficzne w muzeach misyjnych w Polsce"; ks. mgr Tadeusz Dworecki - „Działalność polskich księży Zgromadzenia Słowa Bożego wśród polskich emigrantów w Argentynie w latach 1918-1939"; dr Jan Sęk - „Udział polskich księży w szkolnictwie polonijnym w Brazylii" oraz ks. Jan Pitoń - „Działalność misyjna i naukowa księży misjonarzy w Brazylii". Eugeniusz Śliwka SVD �249 KRONIKA WYSTAWA „KULTURA I SZTUKA INDONEZJI" W O L S Z T Y N K U Od 19 lutego do końca września 1988 r. w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku można było zwiedzać interesującą ekspozycję, która zawierała dwie wystawy: „Z historii kultury i sztuki Afryki" oraz „Kultura i sztuka Indonezji". Pierwsza z nich pochodziła ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie, druga natomiast z Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Ekspozycja afrykańska zawierała narzędzia gospodarcze, stroje i maski oraz bogatą kolekcję rzeźb rytualnych związanych z wierzeniami tubylców. Pochodzą one z Afryki Zachodniej i zostały uzyskane dzięki 25-letnim pracom badawczym, prowadzonym na tych terenach przez Muzeum szczecińskie. Druga z wystaw była poświęcona Indonezji. Gros prezentowanych zabytków to dar polskich misjonarzy werbistów, którzy pracowali lub pracują w tym rejonie świata. Prezentowane były przedmioty codziennego użytku: wyroby plecionkarskie (maty, rozmaitej wielkości kosze, tabakierv z trawy), z drewna (grzebienie, łyżki, naczynia) oraz z brązu i mosiądzu (naczynia, tace, lampa, kleszcze do owoców pinangu) - niektóre z nich można zaliczyć do rzemieślniczych dziel sztuki. Indonezja jest obszarem, na którym od dawna znana była obróbka żelaza, szczególnie rozwinięta na wyspie Jawie, Na wystawie zaprezentowano bogato zdobione krisy - rodzaje sztyletu o głowni prostej łub falistej. Za jego pomocą można było pokonać wroga w walce wręcz lub - jak wierzono - na odległość, przez zastosowanie odpowiednich zaklęć. Tuboki - to sztylety wykonane z grotów starych włóczni, spotykane na Jawie i Sumatrze, a goioki i parangi to rodzaj noży-mieczy pełniących funkcje obronne i gospodarcze. Militaria uzupełniały łuki, strzały i włócznie. Kolejny dztał to tkaniny, ubiory i ozdoby. Godne uwagi były tu: batik i ikat. Ikat to żmudna technika splotu różnobarwnych nici, które w efekcie dają ornamentalny wzór. Uzsykuje się to m.in. przez barwienie jednej nici na kilka kolorów, Batik wykonuje się przez długotrwałe moczenie tkaniny w barwnikach roślinnych. Chcąc osiągnąć pożądany efekt, zabezpiecza się woskiem miejsca, które maja otrzvmać inną barwę. Tym właśnie sposobem wykonano 14 stacji drogi krzyżowej, scenę Zwiastowania i Bożego Narodzenia. Można było także zobaczyć tradycyjne ubiory Indonezyjczyków, tzn. sięgające kolan lub stóp kainy, czyli płaty wzorzystej tkaniny, którymi owija się biodra. Kobiety dodatkowo zakładają selendangi. czyli długie szale zarzucone na plecy lub przewieszone przez ramię. Wśród wystawionych instrumentów muzycznych: bębnów, gongów, fletów - sulingów, niewątpliwie najciekawszy był «ender - metałofon pochodzący prawdopodobnie z Jawy. Archipelag Indonezyjski przedstawia konglomerat wielu wyznań. Główną religią jest islam, wyznawany przez przytłaczająca większość mieszkańców. Drugą co do ważności religią tego wyspiarskiego kraju jest hinduizm, którego centrum stanowi wyspa Bali. Z niej to właśnie pochodziły eksponaty związane z hinduizmem - maski kultowe oraz figuralne wyobrażenia Garudy, który według wierceń hinduistycznych ma być wierzchowcem boga Brahmy. Godne uwagi były marionetki z teatru religijnego cieni - wayang. Te i inne eksponaty można było obejrzeć w dostojnych gotyckich murach poewangeiickiego kościoła, który został odrestaurowany po zniszczeniach wojennych i adaptowany na salon wystawowy muzeum w Olsztynku. Mirosław Dorosz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34d01a74d20a0bd5cc98f6e1f226435d.pdf 6d7030461b02d1c6157ceaa8c8fa91e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1399 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1293 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.217-236 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", I X X X V ; 1991 z. 1 PL ISSN 0071-1861 K R O N I K A Przetrwanie etniczne W 1968 r. Norman Lewis opublikował w „Sunday Times" artykuł zatytuło­ wany „Genocidě in Brazil" (Ludobójstwo w Brazylii) traktujący o losie Indian. Jego treść żywo poruszyła opinię publiczną, co zmusiło parlament brazylijski do wprowadzenia ustawodawczych ograniczeń w dowolnym dotąd traktowaniu praw ludności indiańskiej przez pozostałych obywateli kraju oraz przez przed­ siębiorstwa eksploatujące bogactwa naturalne na terenach zamieszkałych przez pierwotnych autochtonów (zakładając, że autochtonami są również pozostali Brazyliczycy). Wywołał on też szerokie społeczne zainteresowanie losem lud­ ności tubylczej w ogóle, które przybrało formy zorganizowane polegające na systematycznym śledzeniu sytuacji ludów plemiennych i publicznym reagowa­ niu na gwałcenie ich prawa do istnienia. Zadania tego podjęło się założone w 1969 r. przez R. Hanbury-Tenisona stowarzyszenie International Survival (pozostaje on nadal jego przewodniczącym). Jest to międzynarodowy ruch na rzecz ochrony praw ludów plemiennych zagrożonych wyginięciem. Powstał on początkowo w Wielkiej Brytanii, obec­ nie zaś istnieją jego sekcje narodowe we Francji, Hiszpanii i USA oraz grupy lokalne w ponad 60 innych krajach. Rodowód jego tkwi w uczuleniu światlejszych umysłów na różnorodne przejawy lekceważenia praw wszelkiego rodzaju mniejszości, tak charakterystycznemu dla drugiej połowy naszego stulecia. Podczas badań terenowych etnografowie stykają się wielokrotnie z przejawami nie tylko lekceważenia praw małych grup etnicznych, lecz także ich gwałcenia a nawet celowego niszczenia takich grup. Świadomość etnografa nastawionego dawniej na dokumentowanie ginących faktów kulturowych wzbogaciła się o odruch protestu przeciwko bezmyślnej, choć nie zawsze zamierzonej, dzia­ łalności społeczeństw z kategorii cywilizowanych na szkodę tych, które do owej kategorii nie należą. Ukuty został termin etnobójstwo (por. artykuł A. Posern-Zielinskiego „Etnocyd" w Słowniku pojęć etnologicznych pod red. Z. Staszczak, 1987). W Ruchu Przetrwania Etnicznego uczestniczą etnolodzy, dziennikarze, in­ telektualiści, prawnicy a nawet politycy odczuwający moralną odpowiedzial­ ność za los kultur stojących na straconej pozycji w bezpośrednim zdarzeniu z agrsywną cywilizacją techniczną. Postawa ta więc nie ma nic wspólnego z ro­ mantyczną spuścizną ludomańską. Intencją ruchu nie jest tworzenie rezerwa­ tów ani zachowywanie na siłę wartości kulturowych, których nosiciele adaptują się do życia w otaczającym makrospołeczeństwie. Jego celem jest niesienie po- i �218 KRONIKA mocy ludziom asymilowanym pod przymusem zewnętrznym, którzy tego przy­ musu nie akceptują i pragną sami decydować o swoim losie. Są to ludy godzące się na konsekwencje akul turacj i, ale w trybie i tempie, które są dla nich do przy­ jęcia. Skrajne sytuacje dotyczą fizycznego wyniszczania plemion, których ist­ nienie przeszkadza interesom grup ulokowanych w społeczeństwie dominują­ cym. Smutnych przykładów dostarcza sytuacja ludów Ameryki Południowej i niestety wielu innych obszarów. Ruch Przetrwania Etnicznego nie ogranicza się do współczucia, lecz próbu­ je organizować protesty publiczne przeciwko takim działaniom, wywierać na­ cisk na władze polityczne i administracyjne by te realizowały swoją odpowie­ dzialność za losy wszystkich obywateli, także tych o słabej pozycji przetargo­ wej. Dzięki zdecydowanej, choć wyważonej postawie i zawodowej kompeten­ cji swych członków ruch International Survival uzyskał status organizacji kon­ sultacyjnej w ONZ. Ruch udziela pomocy prawnej małym grupom etnicznym, które chcą zachować prawo do życia według swoich zasad, czyli prawo do samookreślenia. Dąży do tego, by ich interesy były właściwie reprezentowane tam gdzie podejmuje sie decvzie dotyczące ich przyszłości Wychodząc z zało­ żenia że czynnikiem określającym los owych ludów jest gospodarka, ruch dąży do zapewnienia im tytułu własności do ziemi i innych naturalnych źródeł utrzy­ mania Stad wvnikaia m in orotestv i petvcie przeciwko rucowaniu z terenów zamieszkania Ostatnim teso przykładem a pierwszym w którym uczestniczy­ li polscy etnolodzy (choć byli leż tacv którzy odmówili udziału) była petycja w snrawie nlemion Sarawaku usuwanych z zajmowanych terenów coraz aerervwnieTnr7ez fi mv nrow.dzace eksnloatacie lasów Protesty nie dotyczą samei cLwSrTnod^ bv nrzed ich rozpoczęciem orze ™ X i ć n ^ s I T ™ usTwowe^ałTtS nrzemv że nit wystarcza samo S u s l a w l c z n a kontrola społe- Brazylia zresztą często zmienia przepisy prawne albo interpretuje je na nie­ korzyść rodzimej ludności. Ilustruje to sprawa tamy na rzece Xingu w Amazonii projektowanej za fundusze Banku Światowego. Miała ona zalać tereny zamie­ szkane przez ok. 1500 Indian Kayapo. Gdy w 1988 r. dwu ich przedstawicieli w towarzystwie etnologa udało się do siedziby Banku Światowego w Waszyng­ tonie by przekazać swe zaniepokojenie, po powrocie stanęli oni przed sądem oskarżeni z artykułu o szkalowanie dobrego imienia kraju przez cudzoziem­ ców. Kilku działaczy indiańskich walczących o pokój ekonomiczny na swoim terenie zostało zamordowanych, m. in. w aresztach policyjnych. Swoboda, z ja­ ką odmawia się im praw obywatelskich i traktuje jak obcych ludzi idzie w parzę z niedotrzymywaniem zobowiązań ustawowych. Przykładem szczególnie rażącym są Indianie Yanomami z północnej Bra­ zylii liczący niemal 10 tysięcy osób i zajmujący znaczne obszary dżungli przy granicy z Wenezuelą. Presja międzynarodowa, w tym również Ruchu Przetrwa­ nia Etnicznego, zmusiła rząd Brazylii do odstąpienia od planów podziału ich terytorium na izolowane rezerwaty. Plany te powstały tylko po to, by większość �i KRONIKA j I I j j \ ] • ; j I I • \ \ ] ' ' ' • • 1 219 ziem poddać eksploatacji przemysłowej. W 1979 r. wprowadzono zakaz inwazji tego obszaru przez ludzi z zewnątrz i przyjęto zobowiązanie utworzenia „parku indiańskiego" - autonomicznego i całościowego terenu użytkowanego przez Yanomami. Przed kilku laty jednak odkryto tam złoto i obecnie już ok. 50 tysięcy poszukiwaczy wypiera Indian, szerząc wśród nich choroby a nierzadko wystrzeliwując całe ich grupy. Powstały osady górnicze, eksploatuje się drzewo, buduje drogi z perspektywą rozwoju hutnictwa. Rząd znów powrócił do projektów pozostawienia Indianom 19 małych i izolowanych od siebie re­ zerwatów obejmujących tylko 30% dotychczasowej ich ojczyzny. Ruch na rzecz Przetrwania Etnicznego na nowo mobilizuje opinię światową przeciw tym zamierzeniom, dzięki czemu m. in. Bank Światowy wstrzymał finansowanie pewnych przedsięwzięć w Amazonii. W akcji tej uczestniczy także miejscowy kościół katolicki, zwłaszcza duchowieństwo inspirowane przez teologię wyzwolenia. Natomiast destrukcyjną rolę, i to nie tylko w Brazylii, odgrywają kolonie misyjne małych ruchów religijnych powstałych zwłaszcza w USA. Fundamentalizm tych sekt i ich fanatyczna ewangelizacja prowadzą często do drastycznej rewolucji w stylu życia i wymierania grup tubylczych, którym sekty takie narzuciły swoją kuratelę. W 20 lat po swym słynnym artykule Norman Lewis opublikował książkę The missionaries poświęconą misyjnemu imperializmowi niektórych spośród 300 takich sekt działających w Ameryce Południowej, Azji i Oceanii. Ma ona znów szeroki odbiór, tym razem jednak Ruch Przetrwania Etnicznego nie zmienia zasadniczej koncentracji swojej uwagi na agresji ekonomicznej wobec małych etnosów i na obowiązku państwa do bronienia interesów wszystkich swych obywateli, zwłaszcza stanowiących mniejszość. W ciągu 20 lat działalności Ruch Przetrwania pomógł przewartościować założenia wielu projektów, których etniczna szkodliwość nie była brana pod uwagę przez polityków i ekonomistów. Nie było to łatwe gdyż wyjątkową siłę zachowują kontrargumenty o rzekomej szkodliwości politycznej wstrzymywania nieprzemyślanych i niehumanitarnych poczynań. Niemniej pragmatycy z Banku Światowego bardziej niż ich partnerzy w rządach zainteresowanych państw skłonni są uznawać racje etniczne. W rezultacie Bank zrezygnował ze wspierania kilku inwestycji, m. in. tam energetycznych w Amazonii i Indiach. W tych ostatnich zniszczeniu miały ulec podstawy egzystencji 60 tysięcy osób należących do kilku plemion w dolinie rzeki Indravatii. Ruch podejmuje i wspiera finansowo proeramv rozwojowe tvou społecznego w Wenezueli Afryce Południowej Australii Ekwadorze Br.zylii Onanizuje dwujęzyczne szkoły podtrzymuj' ć lokalne t'radvcie kulťrowe i ucząc poczucia bezpieczeń­ stwa w kontaktach ze światem zewnętrznym. Nie unika też działalności na poeraniczu filantronii nk nn wvkum'pnie 7 niewoli u nl-intitorów kiucyuku 100 Indian Andoke ÍKoliimhiVl iodvnvrh nn.nslntvrh L v žvciu nr^edstnwir.Vli ludu l i c h e e ™ , w J nn TI TJnllZZlTw^ SneHnlnv nrn rrnrn y m t r i dVnr/vwrnrenř, < h nnrmnlnom, zvři , i .IhworVenh, ich tZlť mościT u h urowej normalnemu zyc.u odtworzeniu tozsa- �220 KRONIKA Ruch Przetrwania Etnicznego zainicjował również kampanię, która nie­ oczekiwanie stała się bardzo popularną i w pewnym sensie pokazową. Jeden z londyńskich domów aukcyjnych wystawił w 1988 r. na sprzedaż makomakai czyli zmumifikowaną głowę maoryjskiego wojownika, tatuowaną i liczącą ponad 200 lat. Napłynęły protesty z nowozelandzkiej komisji praw człowieka i z całej Wielkiej Brytanii, w wyniku czego aukcję odwołano. Z etycznego pun­ ktu widzenia protesty były usprawiedliwione, lecz ich siła była niewspółmierna do jednostkowej przecież spawy. Ofiary z życia współczesnych nam ludzi w odległych dżunglach lub bezpośredniego zagrożenia egzystencji całych grup nie wvwoluia tak żvwei reakcii. Opinia traktuje ie prawie tak normalnie jak ofiary wojny; chociaż jest to wojna między kulturami. i ni :ili j| lili! ¡¡ i| I iii l ¡L lii ni I li Jedna głowa maoryjska skoncentrowała na sobie więcej dowodów współ­ czucia niż Mapucze będący ofiarami represji w Chile, meksykańscy Zapoteko­ wie wysiedlani z powodu zamieszkiwania terenów atrakcyjnych turystycznie, tubylcy kanadyjscy spychani przez bazy wojskowe, plemiona Indonezji podda­ ne masowym przesiedleniom albo ludy Filipin bombardowane przy okazji walk z partyzantką. Szerszym, chociaż koniunkturalnym zainteresowaniem obdarzo­ no los tubylców australijskich, którzy rocznicę 200-lecia Australii ogłosili ro­ kiem żałoby, był to jednak produkt uboczny intensywnej reklamy samej rocz­ nicy przez władze kraju. Z powodu takiej oziębłości społeczeństw cywilizowanych nie zdolnych do ciągłego skupiania uwagi na nieszczęściu calych'rzesz innych ludzi Ruch Przetrwania Etnicznego musi mobilizować opinię w skali świata, by jego stanowi­ sko miało odpowiednio liczne poparcie. Publikuje on w Paryżu „Ethics", w Londynie zaś ..Survival International News", regularnie ukazujące się pisma podejmujące problematykę przetrwania. Przekazuje on też zainteresowanym biuletyny szybkiej akcji informujące o wydarzeniach wymagających podjęcia działania i zachęca do pisania petycji pod adresem odpowiednich władz lub osób. W szczególnie ważnych sprawach inicjuje centralną akcję protestacyjną, jak to ostatnio miało miejsce w przypadku masowej wyprzedaży terenów plemiennych Sarawaku kompaniom przemysłowo-handlowym. Najczęściej protesty nie przynoszą bezpośrednich skutków. Tworzą jednak atmosferę, w której coraz trudniej o otwarty gwałt na ludziach o odmiennej kulturze, w której pogarda dla odmienności zaczyna być moralnie osądzana. Tworzą też pewną nową wartość o znaczeniu ogólnym, mianowicie przekonanie, że losy np. Dajaków lub Yanomami są lub mogą być przedmio cm troski całego świata, że sami Dający i Yanomami muszą być traktowani jako obywa­ tele swych państw, lecz także są obywatelami świata. Jeśli ludzkość będzie mia­ ła mniej zaścianków, mniej wówczas będzie tolerancji dla samowoli i gwałtów. Najcenniejszym rezultatem działalności Ruchu Przetrwania jest wszakże tworzenie postawy obronnej samych zainteresowanych i wspieranie ich poczucia własnej wartości, jak też przekonanie, że powinni oni walczyć o swoje prawa. Izolowane plemiona, których polityka ograniczała się dawniej do kontaktów z sąsiadami wychodzą obecnie na arenę międzynarodową. Powstały takie organizacje jak Unia Ludów Indiańskich czy Związek Amazoński, które pro- j \ j i j ! | \ i j i ' ' ! , ; �KRONIKA 221 wadzą dyplomację, uczestniczą w działalności agend ONZ, ich działacze otrzy­ mują prestiżowe nagrody rangi światowej. Po powrocie do kraju giną często skrytobójczo ale fakty te nic są już przemilczane. Szczególnie odpowiednim forum dyplomatycznym jest podkomisja Obrony Mniejszości Etnicznych przed Dyskryminacją istniejąca przy ONZ, o działalności której w Polsce mało wia­ domo. Stanowisko zajmowane przez Polskę w tej podkomisji również nie jest znane publicznie, ani w profesjonlnym kręgu etnologów. Wiadomo, żc ONZ ogłosiła Światową Dekadę Rozwoju Kulturalnego, w programie której los małych etnosów zajmuje szczególne miejsce. Właśnie w ramach owej Dekady odbył się w 1988 r. W Filipinach Międzynarodowy Fe­ stiwal Kultur Tubylczych i Tradycyjnych, w którym uczestniczyli wysłannicy takich kultur z 20 krajów. Prócz folklorystycznego charakteru przewidywał on imprezy edukacyjne i dyskusje na temat polityki etnicznej. Zakończył się on przyjęciem tzw. deklaracji manilskiej, która m. in. głosi: „Narody Zjednoczone winny przyznać wszystkim wspólnotom etnicznym i tubylczym prawo do uz­ nawania ich członków za pełnoprawnych obywateli swych państw, prawo do zwrotu skonfiskowanych ziem ich przodków, podtrzymywania i ochrony ich kultury oraz tradycji przede wszystkiem, oraz stworzyć forum ludów plemien­ nych celem uczestniczenia w podejmowaniu decyzji dotyczących ich kultury i życia". Przebudzenie świadomości ludy le w niemałym stopniu zawdzięczają dzia­ łaniom Ruchu Przetrwania Etnicznego. Dowodzi to, żc u podstaw idei leży ide­ alistyczne, co nic znaczy nierealne, założenie, żc świat współczesny może rzą­ dzić się humanitarnymi prawami. Ruch występuje przeciwko powtarzaniu me­ tod powszechnych w przeszłości - masowym mordom, zawłaszczeniu cudzych terenów, spychaniu na obszary marginalne, wymuszonej asymilacji. Etnogene­ za większości ludów świata zawiera takie przypadki w postaci czynnej lub też w formie poddania się gwałtowi. Miejmy odwagę zapytać samych siebie czy będziemy akceptowali kontynuację tych metod również współcześnie. Pytanie to nic jest odosobnione. Liczne autorytety moralne dają na nie od­ powiedź jednoznaczną. W posłaniu z okazji Światowego Dnia Pokoju obcho­ dzonego przez Watykan Jan Paweł II powiedział ł stycznia 1989 г., że prawa mniejszości wynikają z godności jednostki ludzkiej i rozciągają się na zbioro­ wości w jakich ona fukcjonujc, oraz zc wspólnoty rodzaju ludzkiego. „Pewne ludy - kontynuował - zwłaszcza określone jako tubylcze, zawsze utrzymywały szczególny związek zc swoim terytorium, związek stanowiący o tożsamości grupowej wynikającej z plemienności tradycji społecznych i religijnych. Gdy ludy tc pozbawione zostają swej ziemi tracą podstawowy składnik swego spo­ sobu życia i narażone zostają na ryzyko wymarcia". Filozofia ruchu otrzymała ostatnio silne wsparcie wywodzące sięspoza jego kręgu, lecz motywowane podobnie silną postawą moralną. Myślę tu o przebu­ dzeniu radzieckiej opinii publicznej w kwestii losu małych narodów Syberii, zwłaszcza północnej. Ich środowisko i samo istnienie zostały poważnie zagro­ żone przez agresję ekologiczną przemysłów wydobywczych, bezmyślne dzia­ łania transportowców a częściowo dawniejsze doświadczenia jądrowe. Głosy �222 KRONIKA ' protestu wywodzą się z grona intelektualistów pochodzenia rosyjskiego oraz autochtonicznie syberyjskiego, etnolodzy nie biorą w nim na razie udziału. Wydaje się, że polscy etnolodzy są wystarczająco otwarci, by wzbudzić w sobie czynne zatroskanie sprawami, o które walczy Ruch Przetrwania Etnicznego. Przemawiają za tym względy ogólne i partykularne. Pamiętajmy bowiem o znanym prawie etnologicznym - zasadzie wzajemności. Jak powiedział trafnie dr Jackowski: gdyby świat częściej słyszał nasz głos w sprawach powszechnych, byłby bardziej skłonny wypowiadać się z większą determinacją na temat gwałtów czy etycznie wątpliwych wydarzeń w historii naszych włas­ nych stosunków etnicznych, a być może i w generalnych kwestiach naszego bytu narodowego. Sądzę, że Komitet Nauk Etnologicznych mógłby już obecnie powołać lo­ kalną grupę Przetrwania Etnicznego. Problem dotyczy nie tylko 200 milionów członków małych grup plemiennych czy też zachowania kolorowej palety róż­ norodnych kultur. Dotyczy on zastosowania - w specyficznej dla etnologów dziedzinie - zasad samookreślenia, wolności od eksploatacji i dyskryminacji, oraz przyjęcia niezależnej postawy w ocenianiu konfliktowych interesów etnicznych. Jest to zatem problem godności profesjonalnej, czyli pojęcia, którym dotąd nie mieliśmy czasu zajmować się poważniej . 1 Slcmoj Szynkicwicz ] ¡ \ ] j i 1 j ] j j 1 Osoby zainteresowane działalnością ruchu International Survival mogą kontaktować siez mgr Dagnoslawem Demskim, 1HKM PAN. ul. Świerczewskiego 105, Warszawa ¡Red.]. 750-lecie „Tajnej historii Mongołów" i triumfalny powrót Czyngis-chana. Przez dziesiątki lat władze Mongolii, wspierane przez gorliwych urzędni­ ków i - niestety - także posłusznych uczonych, próbowały wymazać imię Czyn­ gis-chana, twórcy potężnego imperium, z ludzkich serc i pamięci. Dawny wódz -jak powiadają wierzenia: zrodzony z woli Nieba i zesłany na ziemię, by ocalić ludzkość, został wykreślony z oficjalnej historii i skazany na zapomnienie. Tych, którzy upominali się o przywrócenie Czyngis-chanowi należnego mu miejsca w dziejach Mongolii karano, zarzucano im nacjonalizm i antysowietyzm, wykluczano z partii, zmuszano do emigracji . W tych warunkach prawdziwym aktem odwagi było wystawienie okazałego, pomnika w miejscowości Gurvan Nuur, w ajmaku chentejskim, tam gdzie przed 800 laty Czyngis-chan przyszedł na świat. Był rok 1962. Lokalne władze, zaskoczone tym dowodem samowoli ludności, nakazały zniszczenie kamien­ nego obelisku z portretem Wielkiego Mongoła. Wieczne Błękitne Niebo czu­ wało jednak nad swym synem. Pomnik trwa do dziś, a niedawno w tym samym ajmaku stanął kolejny głaz z napisem głoszącym, że na tej ziemi właśnie urodził 1 i «L. �KRONIKA 223 się Czyngis-chan. Obydwa monumenty pokazywane są teraz z dumą turystom, także coraz liczniejszym grupom zagranicznych przybyszów. Powracający w pełni chwały bohater spogląda dziś na swój lud z licznych plakatów, okładek książek i prezentowanych na wystawach portretów. Czyn­ gis-chan jest obecny w spektaklach teatralnych i dziełach operowych, w reper­ tuarze baletu i filmu. Poświęcane mu są utwory literackie i muzyczne, wielkie koncerty na chór i orkiestrę, wiersze i pieśni. Przedstawienia ukazujące geniusz tej postaci, przypominające jej legendę i podnoszące Czyngiza do rangi bóstwa, przyjmowane są entuzjastycznie zarówno przez bywalców stołecznych przy­ bytków sztuki, jak i przez mieszkających na prowincji pasterzy, uczestniczą­ cych w spektaklach prezentowanych przez amatorskie zespoły. Te z pozoru mało znaczące fakty świadczą jednak o ogromnych przemia­ nach dokonujących się we współczesnej nam Mongolii. Cechą tych przeobrażeń jest m. in. zmiana stosunku Mongołów do własnych tradycji narodowych, nowe spojrzenie na historię i kulturę mongolską połączone z próbą przywrócenia bla­ sku wartościom, które przez lata chciano zniszczyć i zastąpić tworami tzw. kul­ tury socjalistycznej. Dziś w dawnych i nowo otwartych muzeach coraz liczniej prezentowane są zabytki dokumentujące kulturę mongolską i jej bogate tradycje. Władze przy­ wracają też oficjalną rangę świętom, z którymi walczono widząc w nich relikty feudalnej przeszłości i zacofania, przejawy kultury pasterskiej, uznanej za ha­ mulec postępu. Swoisty proces rehabilitacji przeżywa religia Jamajska, oskar­ żana do niedawna o szerzenie zabobonów i otumanienie ludzi. Religii tej przy­ wraca się należne jej miejsce w intelektualnym rozwoju Mongołów, docenia jej wkład w kształtowaniu kultury mongolskiej od X V I w.^. Od 1970 r. działa w Ułan Bator Instytut Buddyzmu, w którym kształcą się przyszli lamowie z Mongolii i ZSRR (Buriacja). Dopiero teraz jednak działalność Instytutu uzy­ skała niejako oficjalną i powszechną akceptację. Wzrasta też zainteresowanie ludności moncolskiei lamaizmem i udziałem w oraktvkach reli<ninvch Znika obawa że przekroczenie prorów Gandanu - jedynej czynnej świątyni na obsza­ rze stolicy - może być poczytane za karygodny postępek. Na ulicach, w witrynach księgarskich, na okładkach czasopism, coraz czę­ ściej można zobaczyć napisy w języku staromongolskim. W latach czterdzies­ tych naszego stulecia obowiązujące przez wieki w Mongolii pismo ujgurskie zastąpiono zmodyfikowaną cyrylicą. Teraz powraca się do niego przede wszy­ stkim poprzez publikacje i naukę w szkołach. Niebawem zaś alfabet, którego nie udało się wyrugować mimo upływu lat, stanie się znów powszechnie obo­ wiązującym pismem Mongołów. Niemały udział w dokonujących się przemianach ma działające od marca 1990 r. Forum, które nosi nazwę „Ognisko Czyngis-chana". Celem tego stowa­ rzyszenia, powstałego z inicjatywy około stuosobowej grupy intelektualistów, jest przede wszystkim odrodzenie najcenniejszych tradycji kultury mongolskiej (w tym także religii) oraz ich propagowanie w kraju i na świecie. Głównym zadaniem jest także odkłamanie historii i przekazanie jej prawdziwego obrazu przyszłym pokoleniom. Planuje się stworzenie Muzeum Czyngis-chana ukazu- �IT 224 fi łi!" I ifí: > "¡I ¿ l! KRONIKA jąccgo również kulturę jego czasów. Nazwa stowarzyszenia ma znaczenie sym­ boliczne. „Ognisko Czyngis-chana" jest bowiem symbolem zjednoczenia Mongołów. Forum pragnie złączyć wszystkich ludzi pochodzenia mongolskiego mieszkających w MRL i poza jej granicami. Działacze Forum wierzą, że imię Czyngis-chana może pomóc w odradzaniu się narodowej tożsamości Mongo­ łów i wskrzeszeniu gasnącej, zwłaszcza w młodym pokoleniu, dumy z przyna­ leżności do tej właśnie grupy ludów świata . Miejmy nadzieję, że owym w pełni zrozumiałym dążeniom nie będą towa­ rzyszyły tak powszechne dziś w świecie przejawy narodowej megalomanii, na­ cjonalizmu, braku tolerancji, że nie staniemy sięświadkami wybuchu kolejnych konfliktów, które nie są, niestety, obce i Mongolii. Z coraz większą mocą ujaw­ niają się bowiem antagonizmy mongolsko-kazachskie (muzułmanie) i waśnie między Chałchasami a mniejszościami etnicznymi zaliczanymi do tzw. Ojratów (Mongołów zachodnich). Jawnie manifestowana jest wrogość wobec Ro­ sjan. Negatywny jest też niestety na ogół wizerunek Polaka, Mongolia odwraca się od swych tradycyjnych partnerów handlowych, politycznych i kulturalnych. Z nieukrywaną nadzieją patrzy natomiast na Japonię, kraje Europy Zachodniej, USA. Znika też wrogość w stosunkach z Chinami, na terytorium których, notabene, mieszka więcej Mongołów niż w obecnych gra­ nicach MRL. Coraz częściej można spotkać w Mongolii Japończyków. Ich prężny kapitał ma ogromne znaczenie a zarazem pole do popisu na pustym ryn­ ku mongolskim. Rozwija się także współpraca kulturalna i naukowo-technicz­ na. Wielki rozgłos nadano też w obu krajach pracom mongolsko-japońskiej eks­ pedycji etnograficzno-archeologiczncj poszukującej miejsca pochówku Czyn­ gis-chana (jest ono do dziś owiane mgłą tajemnicy). Doskonale układa się współpraca Mongolii z UNESCO. Z funduszu tej orga­ nizacji płyną ogromne sumy przeznaczone na ratowanie zabytków kultury (m. in. architektury sakralnej) oraz organizację prestiżowych kongresów i konferencji na­ ukowych o zasięgu międzynarodowym. UNESCO miało m. in. ogromny udział w organizacji V światowego Kongresu Mongolistów w 1987 r. Patronuje leż Mię­ dzynarodowemu Stowarzyszeniu Mongolistów . Przyczyniło się również do zor­ ganizowania 1 Letniej Szkoły Młodych Mongolistów w sierpniu 1989 r. 3 4 |i; # ¡I W Jednym z przedsięwzięć - mających nie tylko prestiżowe i naukowe, lecz także symboliczne znaczenie, zwłaszcza w czasie gwałtownych przemian, obejmujących m. in. stosunek Mongołów do własnego dziedzictwa kulturowego - była międzynarodowa konferencja zorganizowana w dniach 14-16 sierpnia 1990 r. w Ułan Bator, z okazji 750-lccia Tajnej historii Mongołów. Ta bezcenna Kronika, napisana prawdopodobnie w okresie od 1228 do 1240 г., ukazuje na poły mityczną, na poły rzeczywistą genealogię Czyngis-chana i niezwykle interesujące dzieje jego życia (ostatnie rozdziały poświęcone są natomiast następcy Czyngis-chana - Ógedejowi). Tajna historia jest źródłem, z którego czerpią badacze reprezentujący różne dziedziny nauki. I - jak można wnioskować chociażby na podstawie referatów wygłoszonych podczas wspo­ mnianej Konferencji - źródło to wciąż bije obficie. Trwają jeszcze np. spory o czas powstania Kroniki, nie rozstrzygnięto też, kim był autor dzieła. Nic wia- �• KRONIKA 225 domo również, jak wyglądała pierwotnie oryginalna wersja Kroniki. Podstawą do badań i przekładów jest wersja pochodząca z połowy X I V w., oddająca dźwięki języka mongolskiego znakami pisma chińskiego,. Wokół każdego tłu­ maczenia na języki obce toczą się'dyskusje wskazujące, iż żaden z tłumaczy nie zbliżył się do stanu doskonałości. Proponowane są rozmaite, niejednokrot­ nie krańcowo odmienne interpretacje poszczególnych słów, wersów, paragra­ fów. Z okazji Konferencji i - rzecz jasna - 750-lecia Kroniki badacze mongol­ scy przygotowali kolejne wydanie Tajnej historii, tym razem w języku używa­ nym współcześnie i w staromongolskim (być może tak właśnie wyglądał ory­ ginał...). Można się jednak spodziewać, że i ten najnowszy (biorąc pod uwagę rok wydania) tekst nie zadowoli mongolistów. Problemy językoznawcze, trudności przekładu, różnorodność interpretacji itp. były jednym z podstawowych zagadnień dyskutowanych podczas Konfe­ rencji. Mówiono też np. o cechach języka Kroniki, jego strukturze, związkach z językami ludów sąsiednich, o imionach własnych, sposobach określania barw, roślin itp. Niektórzy wskazywali na obecność motywów epickich i fol­ klorystycznych. Nieco uwagi poświęcono charakterystyce głównych postaci, m. in. kobiecych, przede wszytskim jednak Czyngis-chanowi. Tajna historia jest nie tylko jednym z podstawowych źródeł do badania dziejów Mongolii. Dostarcza też bezcennych danych o strukturze plemiennej i etnicznej państwa mongolskiego, etnogenezie, stosunkach społecznych i są­ siedzkich, podstawach gospodarki, prawa, taktyki wojskowej. Znajdują się w niej także interesujące informacje o obrzędach, wierzeniach, sposobie widze­ nia świata, symbolice, astrologii, wróżbiarstwie, tzw. kulturze materialnej. Nie było chyba dziedziny życia Mongołów, o której by nie wspomiano w refera­ tach, powołując się na Tajną historię... I choć badania nad Nią mają długie tra­ dycje nic nie wskazuje na to by zostały rychło zakończone Znamienny wy­ daje się też np. fakt (świadczący o wciąż, jeszcze znacznych możliwościach wy­ korzystania Kroniki dla aktualnych badań) że aż czterech uczestników Konfe­ rencji powołało sie w referatach na ten sam paragraf Tainei historii posłueuiac się zawartymi w nim informacjami dla zupełnie innych celów badawczych Jest to paragraf 57 w którym mówi sie że Mongołowie Taiczi'uci zeromadzili sie nadOnonem by wybrać nowego chana a obrawszy nim Kutułe tańczyli wokół rozłożystvch'drzew rosnących w lesie zwanym Korkonak Dżubur S Szvnkie wieżowi oarmnf ten nosłużył m in do rozważań nad problemem' kim byli Taicyi'uci C h S ^ łów do d 5 stroni níírrUdnknn n^H^wS w ^ n , T n ^ W Konferencji uczestniczyło ok. 150 osób; 86 przybyło z zagranicy (w tym 13-osobowa grupa Mongołów z Chin). Prace toczyły się w 3 sekcjach: „Języka i literatury", „Historii i filozofii" oraz „Kultury duchowej". Niestety, układ pro­ gramu nie został do końca przemyślany. Wystąpienia na podobny temat znala­ zły się bowiem w różnych zespołach, a treść niektórych referatów z kolei nie odpowiadała tematyce sekcji. �г 226 KRONIKA Wróćmy jednak do przytoczonych przeze mnie liczb. Są one - jak sądzę - znaczące. Chciałabym przede wszystkim zwrócić uwagę na dość pokaźny udział Mongołów z Chin, reprezentujących ważniejsze ośrodki naukowo-ba­ dawcze znajdujące się na terenie tzw. Mongolii Wewnętrznej. Jest on rezultatem rozwijającej się dopiero od kilku lat współpracy między naukowcami mongol­ skimi, mieszkającymi wprawdzie w różnych państwach, lecz należącymi do tego samego narodu i równie zainteresowanymi badaniami jego kultury. Domi­ nacja Mongołów wśród uczestników międzynarodowej konferencji wskazuje natomiast nie tylko na to, iż przedmiot spotkania był im szczególnie bliski, lecz - moim zdaniem - świadczy o przełamywaniu pewnych barier i kompleksów oraz pragnieniu demonstrowania własnych osiągnięć na równi z innymi bada­ czami, niekiedy zajmującymi wierzchołek światowej mongolistyki. ; ;•• 1 P I f V I,; I ¡:; ¡: L f ;: Należy dodać, że organizatorzy Konferencji (Akademia Nauk MRL, Między­ narodowe Stowarzyszenie Mongolistów, UNESCO oraz rząd mongolski) nie szczędzili wysiłków, by nadać jej odpowiednią oprawę i rozmach. Uczestnikom stworzono więc nie tylko okazję do zapoznania się z rezultatami najnowszych ba¬ dań naukowych (reprezentowanych zarówno w postaci referatów, jak też publikacji, które można było obejrzeć na wystawach i kupić na kiermaszach), umożliwiono im również udział w najważniejszych wydarzeniach kulturalnych stolicy. Roz­ maite programy kulturalne, które mogliśmy obejrzeć, połączone były postacią wielkiego bohatera Mongołów - Czyngis-chana ich twórcy zaś czerpali inspiracje z bogatych kart TaineihLrii Gości zawieziono ponadto do ajmaku chentejskieeo odzie na własne oczy modi zobaczyć stojące tam pomniki upamiętniające rocznice urodzin Czyneis chana Atrakcja wycieczki miał być także naadam - wyścigi koni zapasy i zawody łucznicze który - jak nakazuje tradycja - organizują Mongołowie m i n dh uczczeni-, wrżnych wydtrzeń podkreślenia momentów historveznego przełomu Niestety' z nie wyiasnionvch do końca przyczyn nie do¬ szło do udzitłu zagranicznych mongolistów Nie wiem, czy może być w Mongolii piękniejsze miejsce od tego, w którym w 1162 r. przyszedł na świat Tcmudżyn, znany później pod imieniem Czyngischana. Narodzinom dziecka towarzyszyły liczne znaki, znamionujące jego wielkość i rolę, jaką miał odegrać w przyszłości. Ze szczytu góry Deligiin Bolda biły promienie światła, a na niebie pojawiła się tęcza. Przez trzy doby nie było dnia, ani nocy. Rzeka Onon, do której wylano wodę z pierwszej kąpieli dziecka, stała się na trzy dni niezwykle przejrzysta i pływały w niej wielkie, złote ryby. Chłopiec przyszedł na świat trzymając w ręku grudkę zakrzepłej krwi , a na jego czole wystąpiły znaki zwiastujące, iż będzie on zdobywcą świa¬ ta. Gdy urodził się Czyngis-chan, ptak, którego pojawienie się uważane jest przez Mongołów za dobry omen, krążył przez trzy dni wokół kamienia, a następnie wpadł do jurty wołając trzykrotnie „činggis, činngis", tak więc chłopca nazwano Czyngisem . Już sama data urodzenia Temudżyna może być interepretowana przy użyciu całego aparatu pojęć z zakresu symboliki. Było to w południe dnia czerwonej pełni księżyca, w 16 dniu pierwszego miesiąca lata, roku czarnego konia (według mongolskiego badacza L . Tcrbisza, był to 1 maja 1162 г.). W relacjach o narodzinach przyszłego chana Mongołów pojawiają się 6 "i ś. 1 I I i, I •*>*•< Ш* 7 �• 227 KRONIKA ¡ i j • - w zależności od źródła - wątki centralnoazjatyckie (rodzime) i buddyjskie. Te ostatnie przedstawiają Czyngis-chana jako inkarnację (mong. chubilgan) bodhisattwy Wajrapani lub Esrua Tengri, Chormusty i in. Niektórzy badacze mongolscy, np. G. Suchbaatar, są zdania, iż sposób przedstawienia narodzin Temudżyna w Tajnej historii, podobnie jak poczęcie dziecka przez Alan Goę, wska­ zuje na wyraźne zapożyczenie z tradycji buddyjskiej . Dla mongolskich pastei rzy Czingis-chan był jednak przede wszystkim synem Wysokiego Nieba, zesła, nym na ziemię, by uchronić ludzi przed zagładą i zawojować ogromne obszary ] świata podobnie jak np. bohaterowie eposów. T. Skrynnikova (z Ułan Ude) dowodzi, że Czyngis-chan obdarzony był cha­ ryzmą. Do tego wniosku doszła ona analizując odpowiednie fragmenty tekstu Kroniki i interpretując w ten sposób m. in. termin siilde, tłumaczony dotychczas przez mongolistów przede wszystkim jako sztandar, dusza, dobry omen. We­ dług Skrynnikowej, charyzma może się przenosić z człowieka na dowolne obie­ kty, wcielać się w nie, (takimi obiektami są np. miejsca pochówku, relikwie, j sztandary, przedstawienia ikonograficzne, teksty rytualne itp.). Trwa ona, or¬ ! ganizując przestrzeń sakralną i niektóre zachowania społeczne. Dzięki chary¬ ; zmie człowiek jest obecny wśród żywych nawet w kilkaset lat po śmierci , j Akredytowani przy Konferencji dziennikarze z tokijskiej gazety „The Yoj miuri Shimbun" przeprowadzili, opublikowany następnie, wywiad z wybrany¬ ! mi uczestnikami tego spotkania, zadając m. in. pytanie o stosunek do Czyngisi chana w ich krajach. Na pytanie to odpowiedzieli m. in. mongoliści z Francji,' * Niemiec, Węgier, ZSRR, Chin, Japonii i Polski. Myślę, że Polakom Czyngis; chan kojarzy się głównie ze zniszczeniami i zagrożeniami, jakimi niewątpliwie \ były dla Europy wojska mongolskie. To żołnierze jego następcy Ógedeja zdoj byli Sandomierz, gdzie zamordowali 40 osób w kościele noszącym dziś imię św. Jakuba, a następnie zgładzili Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą. Ciekawe, że im dalej od terenów bezpośredniego działania średniowiecznych Mongołów, tym większy podziw dla potęgi i geniuszu Czyngis-chana, tym wy¬ raźniejsze wyciszenie negatywnych emocji i ocen. i 8 9 4 : Dla Mongołów Czyngis-chan jest niekwestionowanym bohaterem, symbo­ lem ich dawnej wielkości i obecnych dążeń do lepszego życia, do wyrwania się z opłotków Azji i wejścia do światowej czołówki, tam gdzie tylko to będzie możliwe. Czyngis-chan powraca do Mongolii w bardzo trudnym momencie, gdy kraj ten boryka się z problemami ekonomicznymi i przeżywa przemiany, które zachodzą także w innych krajach tzw. byłego obozu socjalistycznego. Je­ go triumfalny powrót jest z pewnością nieprzypadkowy. Etnologa ciesząjednak ' przede wszystkim przemiany kulturalne, które pozwalają na przywrócenie Mongołom (a także światu) zabytków przeszłości i obalenia niezbyt korzyst: nych dla Mongolii stereotypów. Iwona Kabzińska-Stawarz �If 228 KRONIKA Przypisy 1 Informacje m.in. za: Den roidenija Čingis chauna, „Novosti Mongolii", nr 22 z dn. 27 maja 1990 r„ s. 1. 2 Patrz пр.: Л. D a m d i n s u r e n , Vlračcnnoc „nslaJie, „Mongolija", nr 1: 1990, «. 5-7. 3 Szerzej o działalności Forum, patrz пр.: „Novosti Mongolii" nr 20 z dn. l í m a j a 1990r„ s. 13. 4 Dokładniejsze informacje o Kongresie oraz celach I organizacji Międzynarodowego Stowarzyszenia Mongolistów patrz: I. K a b z i ń s k a - S t a w a r z , „Etnografia Polska", t. 3?: 1989. z. 1, s. 241-246. 5 Według mongolskiego badacza Ch. Dalaj, studia nad Tajną historią trwały już w okresie dynastii Ming (1368-1643),. Ch. D a l a i , 77te Study of the SH in China, [v,:] Abstracts of Papers of the Conference Participants, Ulaanbaatar 1990, s. 64. 6 Niektóre źródła, пр. Koke sudur Injaanasi, informująo 2 grudkach krwi, które Temudżyn trzymał w obydwu rękach przychodząc na świat, [za:] K. Sagaster, 77te Birth of Ćinggis Khan. Tlte Development of a Motif from the Secret History of the Mongols until Injaanasi's Koke Sudur, referat wygłoszony na Konferencji. 7 8 Szerzej na ten temat mówił K. Sagaster we wspomnianym wystąpieniu podczas Konferencji. S u i h b a a t a r, TJie Mongol-Nirun Stale, Sil, referat przedstawiony na Konferencji. ' T. S k r y n n i k o v a , Tlie Ideas of ihe Mongols about the Charisma in XIII Century anil the Chingis-Khan Cull, referat wygłoszony na Konferencji w Ulan Bator; maszynopisy referatów wspomnianych w przyp. 7-9 są w moim posiadaniu. Badania etnograficzne nad kulturę ludową i plemienną w Gudżaracie j:j p I-; ÍÍ ri I |;i j" I 1; \r llj! l' ' i " ! I \ jí j; i¡ fj, JL L i! 1 ! I Gudżarat to stan w zachodniej części Indii, który kojarzy się najczęściej z postacią Mahatmy Gandhiego urodzonego w Porbandar na wybrzeżu. Obecnie uznawany jest obok Pendżabu i Maharasztry za jeden z najbogatszych i najlepiej rozwiniętych stanów Indii. To kraj, w którym tradycyjnie najwyżej cenione były pracowitość, przedsiębiorczość i zapobiegliwość. Ziemia ta leży na drodze z północnego zachodu (Pendżab, Radżastan) na południe, oraz z zachodu (Be­ ludżystan, Sind) na wschód. Takie położenie geograficzne ułatwiało zawsze liczne kontakty handlowe, a duże znaczenie miała również droga morska. Gudżarat stosunkowo wcześnie zetknął się z rozprzestrzeniającym się od zachodu islamem. To wszystko złożyło się w ciągu wieków na ukształtowanie pewnej odmienności kulturowej tego regionu. Dzisiejszy Gudżarat to połączenie elementów ortodoksyjnych i konserwatywnych z nowoczesnością i duchem przedsiębiorczości, połączenie ksenofobii z ruchliwością ludzi interesu. To właśnie ludzie interesu emigrują licznie okresowo lub na stałe do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, inni mieszkańcy wyjeżdżają do pracy w charakterze robotników niewykwalifikowanych do Arabii Saudyjskiej, Omanu lub Kuwejtu. Jak już wspomniałem, to stan bogatszy od innych, ale równocześnie o jed¬ nym z najwyższych procentowych udziałów ludności plemiennej. To także kraj bogactwa kultur i religii, których tradycje wciąż są jeszcze żywe. Znaczne wpływy przejawia wisznuizm, ale także dżajnizm, preferowany jest wegetarianizm, obowiązuje prohibicja na napoje alkoholowe. Muzułmanie stanowią zna­ czną część ludności. W czasie panowania Anglików Gudżarat wchodził w skład Bombay State. Z tego okresu pochodzą pierwsze opisy kraju i ludzi. W 1896 roku ukazał się pierwszy tom Gazetteer of the Bombay Presidency, w którym różni autorzy zamieścili swoje prace o charakterze historycznym, raporty z podróży, relacje z radżpuckich dworów, czy też pierwsze opisy etnograficzne. Jedną z pier- ; �m KRONIKA 229 wszych prac monograficznych była Rasa Mala Aleksandra Forbesa wydana w 1924. W tym samym okresie wydano także pierwsze prace słownikowe przed­ stawiające opisy wszystkich kast i plemion zamieszkujących te tereny (R. E . Enthoven). Anglicy rozpoczęli także wydawanie tzw. Census of India, czegoś w rodzaju zbioru aktualnych informacji statystycznych. Wydano je w latach 1901, 1911, 1931 i 1961. Uzyskanie niepodległości przez Indie przyniosło nowe formy zaintereso­ wania kulturą tradycyjną. W nowej sytuacji politycznej władze centralne, jak i lokalne - stanowe stanęły przed potrzebą wypracowania nowego podejścia do tego rodzaju badań. Pojawiło się zainteresowanie i pierwsze prace socjologicz­ ne i etnograficzne poświęcone grupom nawet najbardziej odległym od centr cywilizacyjnych. Powstała też potrzeba włączania coraz szerszych kręgów spo­ łecznych w życie nowoczesnego państwa. W 1960 roku Bombay State został podzielony na Maharasztrę, gdzie dominuje język marathi, oraz Gudżarat z ję­ zykiem gudżarati. Do Gudżaratu zostało również przyłączone Księstwo Kaczczu leżące na granicy z Pakistanem. W latach sześćdziesiątych na terenie prawie wszystkich stanów powołano do życia tzw. Tribal Research and Training Institute, m. in. w Ahmedabad, Udaipur, Puna, Ranczi, Czindwara, Hajdarabad. Zadaniem tych placówek najczę­ ściej związanych z ośrodkami uniwersyteckimi były prace naukowo-badawcze nad społecznościami plemiennymi. Miały one raczej opisowy charakter nawią­ zujący do brytyjskiej antropologii kultury. Innym zadaniem było szkolenie pra­ cowników państwowych, których praca wiązała się z kontaktem z tego rodzaju ludnością. Długoletnim dyrektorem Tribal Research and Training Institute w Ahmedabadzie był prof. Т. В. Naik, autor wielu prac dotyczących m. in. Bhilów. Obecnie w Instytucie swoje prace naukowe prowadzą prof. R. B. Lal, Haku Shah, S. Solanki itd. Tego rodzaju prace badawcze prowadzone są także w in­ nych ośrodkach naukowych Gudżaratu, m. in badania o charakterze socjologi­ cznym realizuia G Punalekar z South Guiarat University w Surat oraz H Patel z Saurashtra University w Raikot Prace dotyczące tradycyjnej sztuki plemien­ nej i ludowej rozpoczęli prof Muhammad Sheikh i prof J Bhatt z Faculty of Fine Arts z M. S. University w Ba roda. Dzięki stypendium przyznanemu przez Ministerstwo Kultury miałem spo­ sobność podjęcia badań terenowych pod opieką pracowników Tribal Research and Training Institute w Ahmedabadzie. Przedmiotem moich badań nie była ludność pochodzenia plemiennego, lecz pasterze Rabari traktowani jako kasta. Jest to grupa, która podobnie jak społe­ czności plemienne przez wiele lat pozostawała z dala od głównych nurtów cy­ wilizacyjnych. W sposobie zorganizowania tej grupy brak jest cech uważanych za charakterystyczne dla społeczności plemiennych. Rząd Indii powołał około 10 lat temu tzw. Bakshi Commission, czyli komi­ sję do spraw opóźnionych w rozwoju grup społecznych. Zadaniem tej komisji było przeprowadzenie szczegółowych badań nad wszystkimi grupami ludności zamieszkującymi Gudżarat bez względu na religię, status, czy rodzaj pracy. Badania te miały ustalić kondycję ekonomiczną, poziom edukacji, czy też sto- �230 KRONIKA pień adaptacji do wymogów współczesnego państwa każdej z badanych grup. Po zakończeniu pracy komisja opublikowała raport, w którym znaczną część ludności Gudżaratu zakwalifikowano do tzw. backward communities, czyli opóźnionych w rozwoju społeczności, a te z kolei podzielono na trzy rodzaje: - plemiona {scheduled tribes) - kasty tradycyjnie uważane za nieczyste (scheduled castes) - inne opóźnione w rozwoju grupy (OBC, czyli other backward communi­ ties). Warto dodać, że na liście tej znalazło się ponad 200 różnych grup społecz­ nych Gudżaratu. Umieszczenie na tej liście przynosiło pewne korzyści, ponie­ waż umożliwiało korzystanie z różnego rodzaju „opieki" państwa, czy też władz stanowych (np. zachęcano do posyłania dzieci do szkoły przydzielając rodzicom określoną pomoc materialną). Na tej ostatniej liście (OBC) znalazły się także m. in. niektóre kasty, które przejęły islam, a nawet chrześcijanie. Poprzedni rząd Indii premiera V. P. Singha próbował wprowadzić pewną ilość dodatkowych miejsc pracy dla tych ludzi, jednak wywołało to ostry sprze­ ciw pozostałej ludności. Bezrobocie i narastające konflikty religijne spowodo­ wały, że musiano się z tej decyzji wycofać. Ludność która znalazła się na tej liście stanowi około połowy mieszkańców Indii: jest jej biedniejszą warstwą, zaniedbaną najczęściej w dziedzinie eduka­ cji. Jest ona silnie związana z własną tradycyjną kulturą, która przetrwała dzięki temu, że w tradycji hinduistycznej było możlwie znalezienie miejsca dla każ­ dego. Tradycyjnie o ich pozycji w hierarchii społecznej decydował stopień za­ awansowania w hinduistycznym rytuale. Tak więc ortodoksja rytualna ozanczała równocześnie czystość rytualną i wysoki status społeczny. Obce elementy w rytuale powodowały brak idealnej czystości lub wręcz nieczystość, oraz niski status w hierarchii społecznej. Społeczności plemienne zachowały w największym stopniu elementy auto­ chtoniczne, niearyjskie, a więc obce wielkiej tradycji. Ich odrębność ma swoje lokalne korzenie. Inne społeczności opóźnione cywilizacyjnie znalazły się na peryferiach hinduizmu i to było przyczyną ich zacofania. Odpowiedź na pytanie, jakie są obce elementy w życiu i rytuale niektórych grup znajdujących się na tej liście, było jednym z głównych zadań mojej pracy w terenie. Czy była to ludność pochodzenia plemiennego wcześniej zasymilo­ wana przez świat hinduizmu, czy leż może jej pochodzenie było jeszcze inne? Rabari - pasterze z Gudżaratu także znajdują się na tej liście. Przy tak po­ stawionym sobie zadaniu moja uwaga koncentrowała się na odnajdywaniu róż­ nic i podobieństw w życiu codziennym, obrzędach rodzinnych i dorocznych, w panteonie bóstw, stroju pomiędzy Rabari a sąsiednią ludnością reprezentującą wszystkie poziomy hierarchii społecznej. W różnych częściach Gudżaratu spot­ kałem się z koncepcją ter tasli, czyli dosłownie trzynastu talerzy, co oznaczać ma kasty które zgodnie z obowiązującymi zwyczajami mogą spożywać wspól­ nie posiłek, lecz nie wymieniają swoich córek. Wszystkie te grupy, których skład i liczba zmienia się w zależności od regionu Gudżaratu, wykazują pewne podobieństwa. Moim zdaniem grupy te jako całość prezentują pewien odmień- �231 KRONIKA ny sposób życia i rytuału wobec klasycznego modelu hinduizmu z braminem jako kapłanem. Zebrane przeze mnie materiały terenowe dotyczące pasterzy Rabari z zachodniego Gudżaratu po odpowiednim opracowaniu zostaną opub­ likowane. Był to już drugi pobyt w tym terenie, pierwszy miał miejsce w marcu 1989 roku. Na zakończenie chciałbym dodać, że tematyka dotycząca różnych form lu­ dowego hinduizmu wydaje się godna dalszej kontynuacji. DagnoslawDemski Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami: „Dni buddyjskie" W dniach 20-21 kwietnia 1989 r. w Wyższym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się piąta z kolei Sesja religioznawcza dotycząca tym razem buddyzmu. Sesja ta zbiegła się z jubileuszem 25-lecia istnienia Muzeum Misyjno-Etnograficznego tegoż Seminarium, gdzie otwarto okolicznościową wystawę pod nazwą „Budda w sztuce". Eksponaty w znacznej części udostępniło warszawskie Muzeum Azji i Pacyfiku. Na tzw. „Dni buddyjskie" zostali zaproszeni znawcy tej problematyki inter­ esujący się buddyzmem od strony naukowej, sympatycy kultur Wschodu oraz wyznawcy buddyzmu skupieni w kilku stowarzyszeniach buddyjskich działa­ jących na terenie naszego kraju. W sympozjum uczestniczył też ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska. Podczas Mszy Św. koncelebrowanej wygłosił on ho­ milię, w której m. in. poruszył jakże ważną we współczesnym świecie kwestię dialogu między religiami. W związku z jubileuszowym rokiem wyżej wymienionego Muzeum pier­ wszy odczyt przedstawił alumn mgr D. Piwowarczyk SVD, omawiając dorobek pieniężnieńskicj placówki muzealnej. Doc. dr hab. T. Pobożniak (Uniwersytet Jagielloński) ukazał genezę oraz rozwój logiki, na bazie której rozwinęła się jedna z najpotężniejszych religii świata - buddyzm. Problemem afirmacji życia w buddyzmie zajął się mgr inż. M. Kalmus (UJ). Wyjaśnił on przyczyny błędnego pojmowania buddyzmu na Zachodzie, jako światopoglądu pesymistycznego skupiającego się na cierpieniu i odrzucającego pełnię życia, a zarazem przedstawił tradycję buddyjską, której idea polega na wyzwoleniu się od cierpienia i problemów otaczającego nas świata, aby przez wykorzystanie wszystkich uczuć, doświadczeń i emocji dojść do osiągnięcia stanu doskonałości, tzn. stanu Buddy. Dr A. J. Korbel (Związek Buddyjski Zen „Sangha" - Bielsko Biała) omówił narodziny buddyzmu Zen w Polsce. Z formalnego punktu widzenia buddyzm Zen istnieje w naszym kraju od 1975 г.; wówczas to przyjechał do Polski jeden z buddyjskich nauczycieli Zen. Jego uczniami została grupa około 20 osób przyjmując tzw. „wskazania buddyjskie". Obecnie w Polsce funkcjonuje 6 grup buddyjskich różniących się �232 KRONIKA między sobą pod względem tradycji, szkół i nauczycieli. Ogólna liczba prakty­ kujących buddystów wynosi ok. 5 000, nie licząc kilkudziesięciu tysięcy sym­ patyków. Ksiądz doc. dr hab. H. Zimoń SVD (Katolicki Uniwersytet Lubelski) mówił o formach architektury i symbolice budowli sakralnych w buddyzmie. Uwzględniał on zróżnicowaną architekturę stup, świątyń i klasztorów buddyj­ skich w rozwoju historycznym (od III w. p. n. e. do VIII w. po Chrystusie) na terenie Indii środkowych i północnych. Kolejne referaty wygłosili: A. Szoska z Krakowa ("O sztuce Zen") oraz mgr A. Polakowski z Gdańska ("Dzwony w kulturze buddyjskiej na tle dzwonów innych tradycji religijnych"). Omawiano ponadto przyczyny rozkwitu buddyzmu w świecie. Głos zabrał m. in. prof, dr hab M J Kiinstler (Uniwersytet Warszawski) który zaiał sie przyczynami zwycięstwa buddyzmu w Chinach Od połowy II w po Chrystusie nastały tam czasy politycznego i gospodarczego chaosu W wyniku tych niepokojów i nie­ pewności ludność zwróciła sie ku nowej wierze która głosiła że życie jest cierpieniem w kolejnych wcieleniach a celem żyda staie sie wyrwanie z tego cyklu wcieleń poprzez osiągnięcia stanu nirwany. Uczestnicy Sesji mieli także możliwość wysłuchania referatów C. Kwiat­ kowskiego (Krajowy Klub Miłośników Kultury Dalekiego Wschodu - Łódź) oraz dr. P. Karpowicza (Stowarzyszenie Buddyjskie Zen Kwan Um - Warsza­ wa), który omówił historię buddyzmu Zen koreańskiej tradycji Czogie. Nie za­ brakło też prezentacji podstawowych technik medytacji, których dokonał na­ uczyciel Dharmy A. Czarnecki przy współpracy z J. Wójcickim (obaj ze Sto­ warzyszenia Buddyjskiego Zen Kwan Um - Warszawa). Na zakończenie pier­ wszego dnia Sesji część uczestników wzięła udział w buddyjskiej medytacji Zen, jak również w projekcji filmów o omawianej tematyce. Dla chętnych pragnących uczestniczyć w porannej medytacji Zen następny dzień rozpoczął się o godzinie 4 . Wszyscy wysłuchali natomiast referatu ks. doc. dr. hab. M. Ruseckiego (Katolicki Uniwersytet Lubelski), który poruszył problem cudów w buddyzmie. Musimy pamiętać, że w każdej religii wierzący oczekują pewnej nadzwyczajnej ingerencji Boga. Także w przypadku buddy­ zmu stawiamy pytanie, czy Budda posiadał zdolności taumaturgiczne? (tzn. czynienia cudów). Badania najstarszych tradycji, dla których źródłem są m. in. teksty palijskie i sanskryckie pozwalają stwierdzić, że Budda nie przypisywał sobie takich zdolności, ani też nie przywiązywał do nich większego znaczenia. W jego przekonaniu, cuda to efekt działania pewnych sił magicznych, które są posiadaniu wielu osób. Dlatego też cud na płaszczyźnie fizycznej nie jest W przemawiającym argumentem za prawdziwością religii. Budda uznał jedynie cud nauki o możliwościach niwelowania cierpienia, a przez to dojścia do stanu nirwany. Mimo takiego stanowiska, w świętych księgach buddyzmu znajduje się wiele opisów zjawisk cudownych przypisywanych Buddzie. Nie chodzi przy tym o kwestię prawdziwości tych opisów lecz o będącą faktem wiarę w możli­ wość zaistnienia cudu na płaszczyźnie buddyzmu. 30 |[ I № jtji. Następna prelekcja mgr. E . Sakowicza (KUL) dotyczyła dialogu Kościoła katolickiego z buddyzmem. W 1965 г., na zakończenie obrad Soboru Watykań­ skiego II, papież Paweł VI podpisał deklarację „Nostra aetate" o stosunku Ko- �KRONIKA 233 ścioła do religii niechrześcijańskich. Dokument ten jest wyrazem otwarcia się Kościoła na świat, włączając dialog z religiami Wschodu, m. in. z buddyzmem. Należy tu podkreślić szczególną rolę Jana Pawła II w nawiązywaniu dialogu między wyznawcami różnych religii. Przykładem takiej postawy może być au­ diencja dla japońskich buddystów i szintoistów, która miała miejsce w 1981 roku, jak też orędzie wygłoszone przez Radio Veritas w Manilii na Filipinach do wszystkich narodów Azji. Pewnego rodzaju fenomenem jest też zorganizo­ wane przez Jana Pawła II spotkanie przedstawicieli dwunastu religii świata, które odbyło się 27 X 1986 r. w Asyżu. Byli tam również obecni reprezentanci buddyzmu z Japonii oraz przywódca buddystów tybetańskich Dalaj Lama. W dalszej części Sesji zabrali głos mgr В. K. Peczko (Ośrodek Terapii i Rozwoju Osobowości - Warszawa), który mówił o relacji buddyzmu i współ­ czesnej psychologii, a następnie - mgr M. Woźniak (Uniwersytet Warszawski), który przedstawił możliwość dialogu między Wschodem a Zachodem (pomo­ stem mogą tu być dalekowschodnie sztuki walki). A. Czarnecki zaś (Stowarzy­ szenie Buddyjskie Zen Kwan Urn - Warszawa) prezentował „Kido" - czyli me­ dytację dźwięku. Sympozjum zakończono dyskusją, praktycznymi ćwiczenia­ mi medytacji oraz projekcją filmów o tematyce buddyjskiej. Myślę, że tego rodzaju spotkania religioznawcze dają chrześcijanom głęb­ szy wgląd w naszą religię, poszerzają nasze horyzonty na inne wierzenia i kul­ tury, a co najważniejsze pobudzają do refleksji nad własną świadomością reli­ gijną i jej urzeczywistnieniem we współczesnym zmaterializowanym świecie. Każda religia niesie pozytywne wartości, które po przetransportowaniu na grunt chrześcijański mogą przyczynić się do naszego duchowego ubogacenia. Slawomir Janowic: SVD Wystawa sztuki ludowej województwa łomżyńskiego w Kazaniu. Refleksje etnografa Muzeum Okręgowe w Łomży zorganizowało w czerwcu br. w Kazaniu wy­ stawę sztuki ludowej województwa łomżyńskiego. Była ona jedną z wielu form prezentacji naszej kultury w ramach dni województwa łomżyńskiego w Tatar­ skiej ASSR, będących podsumowaniem trwającej od trzech lat współpracy kul­ turalnej i gospodarczej. Na wystawie pokazano te dziedziny sztuki ludowej, których tradycja pod­ trzymywana jest do dzisiaj. Pozwoliło to przedstawić sztukę ludową w przekro­ ju czasowym, umożliwiającym porównanie i ocenę zachodzących zmian. Mie­ szkańcy Kazania mieli okazję obejrzeć dawne i współczesne wyroby tkackie, hafciarskie, garncarskie i plecionkarskie, obok których pokazano także rzeźby, pisanki i ciasto obrzędowe, a ze zdobnictwa wnętrza wycinanki i „pająki". Dru­ gą przesłanką tej wystawy było ukazanie zróżnicowania etnograficznego wo­ jewództwa łomżyńskiego, którego północna część należy do Kurpiowskiej PuL �234 KRONIKA szczy Zielonej, południowa natomiast pozostaje pod wpływem sąsiedniego Podlasia. Eksponaty zostały dobrane i zaprezentowane w ten sposób, by zilu­ strować tę niejednorodność. Obok kraciastych, zielono-czerwonych „buroriek" kurpiowskich tkanych splotem rządkowym znalazły się piękne, dwubarwne dy­ wany dwuosnowowe ze zbiorów Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu. Wyso­ kie, smukłe siwaki podlaskie kontrastowały z nieco przysadzistymi, czerwony­ mi garnkami kurpiowskimi, a ogromny, beczkowaty kosz słomiany na zboże uzupełniał ciekawą kolekcję kurpiowskich wyplatanek z korzeni sosnowych i wilkliny. Duże zainteresowanie zwiedzających wzbudziły plecionki z okorowanych korzeni sosnowych wykonane techniką spiralną. We wsiach tatarskich do dzi­ siaj używa się analogicznych naczyń wykonanych tą samą techniką i z tego samego materiału. Także zaprezentowane obuwie kurpiowskie nawiązywało do tradycyjnego obuwia tatarskiego. Co prawda, z Tatarami kazańskimi nierozdzielnie kojarzą się piękne, kolorowo aplikowane buty skórzane, to jednak nie­ obce, zwłaszcza ludności wiejskiej, były buty plecione z łyka techniką taśmowo-krzyżową. Wiele narzędzi i sprzętów tradycyjnego gospodarstwa domowego (stępy, maglownice, tłuczki), jakie miałam możliwość oglądać w muzeach, swoim kształtem i materiałem, z jakiego zostały wykonane przypomina wytwory na­ szej kultury ludowej. Wspominając swój pobyt w Tatarii chciałabym podzielić się kilkoma jesz­ cze refleksjami. Kazań jest wielkim (1,5 min mieszkańców) miastem położonym nad Wołgą i jej dopływem - Kazanką. Jego ciekawej historii można uczyć się z zachowa­ nych zabytków. Nasi kazańscy przewodnicy pokazali nam trzy, bardzo różne, oblicza tego miasta. Część muzułmańską, z górującymi nad nią minaretami, część rosyjską, o charakterze handlowym, z nielicznymi zachowanymi kopuła­ mi cerkwi (na początku naszego stulecia Kazań był nazywany miastem tysiąca cerkwi) oraz najnowsze dzielnice będące przede wszystkim osiedlami miesz­ kaniowymi. Naszą uwagę przyciągnęła architektura części muzułmańskiej, wśród której zachowało się sporo budynków drewnianych. Zbudowane z okrą­ głych bali metodą zrębową, są aktualnie szalowane deskami i malowane róż­ nokolorowymi farbami. Jeżeli w sąsiedztwie znajdują się jakieś zabudowania gospodarcze są one także szalowane i malowane. Integralną częścią takiej za­ grody (a raczej w warunkach miejskich - podwórka) jest wysoka, dwuskrzyd­ łowa brama zdobiona podobnie jak dom. Z tradycyjnego stroju tatarskiego przetrwały jedynie wspomniane wyżej ap­ likowane buty a także nakrycia głowy, noszone zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Te ostatnie okrywają głowy chustkami innymi jednak niż znane nam polskie okrycia tego typu. Tatarska chustka ma kształt prostokąta i jest wiązana węższym bokiem pod brodą lub na karku. Prawie cała chustka spoczywa wów­ czas na plecach. Tego typu wiązanie tłumaczono względami praktycznymi - w przeszłości, gdy zbliżał się mężczyzna kobieta zasłaniała twarz częścią chustki znajdującą się na plecach. Dzisiaj kobiety nie zasłaniają twarzy, a mimo to tra- �KRONIKA 235 dycja nakrywania głowy przetrwała wśród starszego pokolenia. Dziewczęta i kobiety w średnim wieku nie noszą tego typu chustek. Dawniej chustki wyko­ nywane były z samodziałowego płótna i zdobione kolorowym haftem łańcusz­ kowym. Dzisiaj kobiety noszą kupowane w sklepach pasmanteryjnych, różno­ barwne chustki, chociaż nadal dominują białe nakrycia głów. Męskie nakrycie głowy „tubitejka" to rodzaj niewielkiego toczka wykona­ nego z czarnej miękkiej tkaniny zdobionej haftem lub koralikami. „Tubitejki" noszą mężczyźni w średnim wieku, a także starsi. Wspomniane nakrycia głowy, kobiece i męskie, spotyka się zarówno w mia­ stach, jak i na wsiach. Dobrym pretekstem do obserwacji było święto ludowe, w którym mieliśmy możliwość uczestniczyć. Święto to, zwane sabantuj (dosłownie Święto Pługa) organizowane jest po siewach, a przed żniwami. Jest to stare święto obchodzone już w IX wieku, którego genezy nie udało się naukowcom dokładnie określić. Tradycyjnie Święto Pługa urządza sięza miastem, koniecznie w brzozowym zagajniku. Istotą święta jest zabawa, w której biorą udział wszyscy uczestnicy imprezy. Było więc i przeciąganie liny przez dwie grupy mężczyzn, i bieganie w workach (tu dominowały dzieci) a także wspinanie się na wysoki słup. Słup był tak wysoki, że kiedy mężczyzna spoglądał na jego wierzchołek „tubitejka" spadała mu z głowy. Dużą liczbę kibiców zgromadziła walka workami z sianem. Dwóch męż­ czyzn siedzących na wąskiej belce, umocowanej 1,5 metra nad ziemią, biło się takimi workami. Zwyciężał ten, który potrafił siłą swoich uderzeń zwalić prze­ ciwnika na ziemię. Szczególną atrakcją Święta Pługa są wyścigi konne. Ich bohaterami są męż­ czyźni, chociaż nie brakuje w siodłach także i kobiet. W przeszłości podczas tego święta zawierano liczne małżeństwa. W związku z tym niejedna z opisy­ wanych zabaw kryła w sobie zaloty czy rywalizację o rękę oblubienicy. Był zwyczaj, że jeżeli chłopak dogonił i pocałował dziewczynę podczas wyścigu na koniach, miał wówczas prawo wprowadzenia jej do swojego domu. W przy­ padku gdy próba nie powiodła się, tracił na zawsze szanse u tej dziewczyny. Aktualnie głębszy sens tej zabawy został zagubiony, natomiast ona sama zy­ skała dodatkowy element widowiskowy gdvż dziewczyna broni sie Drzed za­ lotami uderzając chłopaka nahaika Starzy Tatarzy odnoszą siedo tego nowego zwyczaju z wyraźną dezaprobata twierdząc że dawniej było to nawet nie do pomyślenia. ' Główną jednak atrakcję święta stanowi kuresz. Jest to rodzaj zapasów. Męż­ czyzna, który pokona po kolei wszystkich walczących, otrzymuje główną na­ grodę święta - żywego barana i jest bohaterem przez cały rok, do następnego święta. Zwyczaj obdarowywania zwycięzcy żywym baranem został wprowa­ dzony przez Pieczyngów, którzy wierzyli, że przez niego spływa na człowieka łaska Boga. W przeszłości do walki z mężczyznami stawały kobiety, które nie ustępo­ wały im ani siłą, ani sprytem. Zdarzało się, że zwyciężała dziewczyna. Z bie­ giem czasu kobietę zastąpił mężczyzna z jej rodu. W ten sam sposób kuresz stał �236 KRONIKA się walką czysto męską. Zmieniły się czasy i obyczaje, ale zainteresowanie pozostaje wciąż takie same. Zawody skupiły liczną publiczność żywo dopin­ gującą swoich faworytów. Wszystkim zabawom święta towarzyszyły występy zespołów ludowych i artystów profesjonalnych. Kazańscy handlowcy ustawili wiele straganów, a ga­ stronomia zorganizowała bufety, gdzie można było zjeść prawdziwy tatarski szaszłyk i skosztować kumysu. W rytm muzyki tańczyły kobiety, podczas gdy ich mężowie i bracia stali z boku zabawiając się rozmową. Zwyczaj zakazuje mężczyznom tańczyć w miejscach publicznych, oni tańczą tylko we własnych domach.i to tylko po jednym lub dwóch kieliszkach alkoholu. Mimo to wesoła zabawa w podkazańskim lasku trwała do wieczora. O zmierzchu jej uczestnicy zaczęli rozjeżdżać się do domów, żegnając się do następnego święta za rok. Urszula Raszki ewicz ¡llii i ill i lii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e93eb294e171b4d66d436d1cb8cda97.pdf 14e43dcd19ba05e48c04d67124c62e69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1540 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1425 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.121-164 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 2 PL ISSN 0071-1861 MUZEUM IM. OSKARA K O L B E R G A W PRZYSUSZE W ramach jubileuszu stulecia śmierci Oskara Kolberga i zarysowanego w 1983 r. programu obchodów jubileuszowych, w dniu 1 czerwca 1990 r. dokonano uroczystego otwarcia Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu uświetniło jubileusz i fakt utworzenia nowej placówki wybiciem dwóch medali autor­ stwa art. rzeźbiarza Zygmunta Kaczora. Otwarcie Muzeum w zabytkowym dworze Dembińskich zamknęło prze­ szło dziesięcioletni okres wstępny, od momentu formalnego przekształcenia w końcu 1979 r. społecznego muzeum w oddział Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu ( M L I M ) . Społeczne Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze powstało w ramach obchodów 160-lecia urodzin wywodzącego się z Przysuchy Kolberga: w dniu 8 czerwca 1974 r. w jednym z pomieszczeń dworu otwarto wystawę biograficzną według scenariusza Stefana Rosińskiego . W 1978 r. Danuta Paprocka dokonała gruntownej przebudowy tej planszowej wystawy oświatowej, dodając m.in. eksponaty etnograficzne pochodzące z okolic Przysuchy. Rok później Przysuskie Towarzystwo Kulturalne im. Oskara Kolberga przekazało M L I M zgromadzone przez siebie materiały kolbergowskie i zbiory etnograficzne, z myślą o muzeum, na którego siedzibę obrano ostatecznie zabytkowy dwór Dembińskich . W 1983 r. wystawę przeniesiono do zabytkowego lamusa dworskiego, który po podjęciu w 1987 r. remontu dworu, stał się magazynem muzealiów. 1 2 3 1 Zarządzenie nr 40/79 Wojewody Radomskiego z dnia 23 listopada 1979 r. Od 1976 r. M L I M sprawowało patronat nad przysuską placówką. Do powstania społecznego muzeum doprowadziło utworzone 8 maja 1961 r. Przysuskie Towarzystwo Kulturalne im. Oskara Kolberga, którego pierwszym prezesem był Stefan Kotlarczyk, dyrektor Liceum Ogólnokształcącego w Smcgorzowie. Przyczyniło się ono do spopularyzo­ wania postaci Kolberga oraz miejscowego folkloru, czego przejawem były m.in. Dni Kolbergow­ skie urządzane od 1960 г., połączone od 1977 r. z wojewódzkim przeglądem folkloru i sztuki ludowej. Akt przekazania na podstawie uchwały walnego zgromadzenia z dnia 18 lutego 1979 г., z załącznikiem obejmującym 154 pozycje. 2 3 �122 KRONIKA Charakter Muzeum określał statut M L I M z 1979 г.: „Muzeum im. Oskara Kolberga gromadzi i udostępnia muzealia i materiały dotyczące biografii Oskara Kolberga, historii badań folklorystycznych i etnograficz­ nych w Polsce, etnografii okolic Przysuchy" . Koncepcja ekspozycji, dy4 4 Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze miało być integralną merytorycznie częścią M L I M . Jeszcze w 1975 r. zamierzano urządzić w Szydłowcu Salę im. Oskara Kolberga, która obok Sali im. Mariana i Jadwigi Sobieskich miała dokumentować badania folkloru muzycznego w Polsce na tle folklorystyki europejskiej. Problematykę tę ograniczono w Szydłowcu z konieczno- �KRONIKA 123 5 skutowana m.in. na posiedzeniu Rady Muzealnej przy M L I M w 1985 r. , przybrała w czerwcu 1989 r. formę ramowego scenariusza autorstwa Janusza Kuczyńskiego; w sierpniu tego roku powstała wersja scenariusza wykonana przez Marię Jost-Prześlakowską. Scenariusze zakładały stylową aranżację wnętrz dwóch pomieszczeń dwo­ ru i nowoczesną ekspozycję biograficzną, z podziałem na okresy życia i twór­ czości Kolberga, zawierały propozycje materiałów źródłowych i eksponatów. Recenzenci (L. Bielawski, J. Stęszewski) postulowali zobrazowanie ówczesnej sytuacji historycznej i kulturowej, uwypuklenie, w jaki sposób dzieło Kolber­ ga scala polską kulturę podzieloną przez zaborców; wskazywali na różno­ rodność kultur z jaką się kontaktował. Opowiadali się za obecnością muzyki: zarówno ludowej, jak i własnych kompozycji Kolberga. Scenariusz zaktuali­ zowała w bardzo szczegółowej recenzji Agata Skrukwa z Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga ( D W O K ) w Poznaniu. Aktualizacja, oparta 0 najnowszy stan badań nad życiem i spuścizną Kolberga, stała się podsta­ wą szczegółowego scenariusza autorstwa Danuty i Bogusława Paprockich 1 opartego na nim projektu plastycznego Andrzeja Grabiwody. Scenariusz szczegółowy poprzedziły kwerendy materiałów źródłowych odnoszących się do Kolberga i jego rodziny, dokumentujących środowiska warszawskie i krakowskie, osoby i instytuqe zasłużone dla folklorystyki. Wykorzystano przede wszystkim archiwum kolbergowskie Akademii Umie­ jętności zdeponowane w Redakcji D W O K , zbiory Instytutu Badań Litera­ ckich P A N , Biblioteki Narodowej, Warszawskiego Towarzystwa Muzycz­ nego, Towarzystwa im. F. Chopina, Archiwum Wojewódzkiego w Kielcach oraz kilkunastu muzeów. Na szczególnie cenne materiały natrafiono w ro­ dzinie Kolbergów w Poznaniu, Warszawie i w Gdańsku oraz w materiałach pośmiertnych Marii Turczyn owi czowej, współredaktorki D W O K . Źródła przysuskie udostępniła Maria Dembińska z Warszawy. Wszystkie źródła rękopiśmienne i drukowane oraz przekazy ikonograficzne udokumentowano fotograficznie. Powstały tą drogą zbiór negatywów, który uzupełniano współczesnymi fotografiami Przysuchy, Krakowa i Modlnicy, stał się pod­ stawą prac studialnych i wystawienniczych. Równolegle kompletowano dzie­ ła oryginalne, zabiegając o depozyty. Urządzenie Muzeum natrafiło na poważne przeszkody wynikające z przedłużającego się remontu dworu (na urządzenie ekspozycji pozostawio­ no dwa tygodnie). Prace remontowe prowadzono jeszcze długo po otwarciu, a skutki niedbałego i niezgodnego z dokumentacją remontu doprowadziły ści do ludowego instrumentarium muzycznego, przewidując jej zasygnalizowanie właśnie w Przy­ susze. Autorką koncepcji Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze w jego przyszłej siedzibie (zabytkowym dworze), realizowaną w latach osiemdziesiątych, była mgr Danuta Paprocka, dy­ rektor Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu. W skład Rady Muzealnej przy M L I M w 1988 r. wchodzili: doc. Jan Stęszewski - przewod­ niczący, prof. Ludwik Bielawski, dr Piotr Dahlig, dr Alojzy Kopoczek, doc. Bogusław Linette i dr Jan K . Makulski - członkowie. (Do 1987 r. członkiem rady był prof. Józef Burszta). 5 �124 KRONIKA Rye. 2. Przysucha, Muzeum im. O. Kolberga fot. M. Grychowski rychło do poważnej awarii i zamknięcia muzeum na wiele miesięcy; otwarto je ponownie w grudniu 1991 r. Okoliczności te, a także ambiwalentny stosu­ nek wojewódzkich i miejscowych władz do Muzeum w latach 1990-1992, ograniczyły poważnie jego działalność . Siedzibą Muzeum jest zabytkowy dwór Dembińskich, który powstał prawdopodobnie około 1870 r. po rozbiórce XVIII-wiecznego dworu drew­ nianego, drogą adaptacji budynku gospodarczego (składu żelaza), a następ­ nie kilkakrotnej jego rozbudowy i przekształceń . Muzeum zajęło najstarszą, parterową część dworu; w pozostałej, piętrowej - mieści się Sąd Rejonowy . Skromnej, bezporządkowej architekturze odpowiadają takież wnętrza, po­ zbawione - po zmianie w 1945 r. użytkownika - wystroju i wyposażenia, jeśli nie liczyć żeliwnego kominka i dwóch ceramicznych pieców poddanych konserwacji przez Pracownię Konserwacji Dzieł Sztuki w Szydłowcu (od­ dział M L I M ) oraz częściowo zachowanej stolarki okien i drzwi. Dokonując 6 7 8 6 Na krótko przed otwarciem rozważano zasadność organizowania Muzeum w nowej siedzi­ bie, potem odmówiono mu wszelkiej pomocy. M . Dembińska, Dembińscy z Przysuchy, mpis, b.d. Do marca 1945 r. dwór zajmowała rodzina Henryka Antoniego i Marii z Gołuchowskich Dembińskich, a po jej usunięciu - urzędy administracji państwowej, różne instytucje, partie polityczne i biblioteka. Z dawnego zespołu dworskiego pozostało - prócz niefortunnie przekształ­ conego w 1978 r. lamusa i okrojonego parku - kilka wyeksploatowanych i zrujnowanych budyn­ ków mieszkalnych i gospodarczych, m.in. ruina pięknej podcieniowej kuźni (którą zamierza się zresztą skopiować w Muzeum Wsi Radomskiej). 7 8 �125 KRONUÍCA urządzenia wnętrz dawnego salonu wykluczono jego rekonstrukcję (choć zachowały się fotografie dworu z lat międzywojennych), poprzestając na swobodnej aranżacji stylowej (autorstwa D . Paprockiej), z dominującym w meblach biedermeierem. Jeszcze swobodniej potraktowano kredens dwor­ ski. Kierowano się nie autentyzmem miejsca, z którym Kolberg nie miał nic wspólnego, a potrzebą stworzenia atmosfery - pewnego aluzyjnego obrazu epoki, w którym niepoślednią rolę odgrywają symbole patriotyczne i roman­ tyczne: Kościuszko, Mickiewicz, powstania narodowe oraz „swojszczyzna": krajobrazy ojczyste, motywy ludowe. Meble i inne przedmioty artystyczno-historyczne M L I M kompletowało przez kilka lat. D o najcenniejszych nale­ żą: późnobarokowa szafa elbląska z 1802 г., dywany i tkaniny, kufer podróż­ ny, polifon, zegarek podróżny, patera majolikowa z Pruszkowa, komplet kąpielowy z fajansu, litografie barwne Walerego Eliasza przedstawiające typy ludowe. Oprócz własnych eksponatów pozyskano wiele depozytów, głównie rzemiosła artystycznego, grafiki i malarstwa (obrazy rodzajowe T. Brzozowskiego, R. Kochanowskiego, J. Polkowskiego i J. Stockiego z muzeów narodowych w Warszawie i w Kielcach). Ekspozycję w salonie dopełniał użyczony przez Muzeum Okręgowe w Radomiu fortepian z X I X w. warszawskiej firmy Krall i Seidler. Szczególne miejsce w ekspozycji wnętrz zajęły portrety Oskara Kolberga (mai. Tadeusza Konopka ok. 1880 г., wł. P M E w Warszawie) i jego rodziców (mai. Antoni Kolberg ok. 1850 г., wł. Krzystof Kolberg w Poznaniu) oraz mapy królestwa Pol­ skiego z lat 1827 i 1862 autorstwa Juliusza Kolberga. Centralne miejsce w holu muzeum (sieni dworskiej) zajęło popiersie Oskara Kolberga z krakowskiego nagrobka autorstwa Tadeusza Błotnickiego (gipsowa kopia wykonana w 1989 г.). Wystawiono tu również kopię przywileju lokacyjnego dla miasta Przysuchy wydanego w 1745 r. przez Augusta I I I . Materiały do historii Przysuchy stanowią reprodukcje fotografii z albumu rodzinnego Dembińskich (widoki miasta i dworu, wnętrza dworu), przetworzonego graficznie rysunku A . Kędzierskiego z 1880 r. przedstawia­ jącego fragment przysuskiego rynku oraz XIX-wiecznego planu miasta. Główny trzon stałej ekspozycji urządzonej w dawnej jadalni dworskiej - wystawa biograficzna - operuje nowoczesnym stelażem opartym o alumi­ niowe elementy, gabloty, ekrany i szyby, z wewnętrznym oświetleniem. Konstrukcja poszczególnych segmentów pozwala na czytelne pokazanie te­ matu i jego rozwinięcie, np. tematowi określonemu na planszy środkowej towarzyszy ikonografia na górnej planszy i eksponaty w gablocie. Autorem opracowania plastycznego był Andrzej Zawada, fotografii - Henryk Pieczul. Wystawę podzielono na dziewięć członów tematycznych: rodzina Oskara Kolberga, dzieciństwo, okres nauki, młodość i lata dojrzałe w Warszawie, pierwsze kroki etnografa, program baidawczo-edytorski, twórczość mu­ zyczna, późniejsze lata życia, realizacja programu „ L u d " . Dominującym 9 9 W 1991 r. zastąpiono je kopiami, które wykonał art. mal. Krzysztof Jackowski. �126 KRONIKA Rye. 3. Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. Stała ekspozycja w salonie. Na ścianie portrety Juliusza i Karoliny z Mercoeurów Kolbergów, mai. Antoni Kolberg, ok. 1850 r. Oryginał, wł. Krzysztof Kolberg, Poznań fot. H. Pieczul, 1990 materiałem wystawienniczym były z konieczności reprodukcje fotograficzne i odbitki kserograficzne źródeł pisanych i drukowanych, np. metryki urodze­ nia , życiorysu, świadectw pracy i paszportów Kolberga, zapisów nutowych, notatek i rysunków terenowych, listów, zawartości tek i tp. Towarzyszyły im oryginalne dokumenty (potem kopie) dotyczące Oskara Kolberga (ręko­ pisy) i jego rodziny oraz ikonografia, grafika, obrazy, mapy, ludowe instrumenty muzyczne i ubiory. Wystawiono wszystkie znane wizerunki 10 11 1 0 W 1992 r. umieszczono w ekspozycji oryginał księgi stanu cywilnego gminy przysuskiej, zawierającej akty urodzin, małżeństw i zgonów z lat 1813-1814, użyczony przez miejscową parafię rz.-kat. Pod nr 9 kolejnego zapisu urodzin i datą 23 lutego 1814 r. figuruje nazwisko Henryka Oskara Colberga. Drugi, identyczny niemal egzemplarz księgi stanu cywilnego znajduje się w Ar­ chiwum Państwowym w Kielcach. W posiadaniu Muzeum znajdują się cztery rękopisy Oskara Kolberga (zapis terenowy szopki krakowskiej i opis wozu w krakowskiem wykorzystane w monografii Krakowskiego w 1871 г., notatka w sprawie stroju krakowskiego z 1887 r. i list do Romana Konopki w sprawie jubileuszu 50-lecia pracy literackiej K.W. Wójcickiego w 1876 r.) oraz korekta autorska z cz. I . Krakowskiego. 11 �127 KRONIKA Kolberga powstałe za jego życia: trzy wyobrażenia malarskie, trzy graficzne i pięć fotografii, m.in. mało znany portret-miniatura namalowany w 1875 r. w Modlnicy przez Tadeusza Rybkowskiego (depozyt Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze go we Wrocławiu). Obok pierwodru­ ków na wystawie pokazano wszystkie ^.vydané w reedycji dzieła Kolberga oraz wielką mapę Europy środkowej (T. Chrzanowski, Paryż 1859) z nanie­ sionymi obszarami kolbergowskich monografii etnograficznych. Twórczość kompozytorską Kolberga zaakcentowano materiałami do jego edukacji mu­ zycznej, reprodukcjami partytury opery, pieśni i utworów fortepianowych; umieszczony w ekspozycji magnetofon odtwarza nagraną w 1966 roku operę „Król pasterzy" oraz pieśni ludowe z nagrań archiwalnych . Materiały kolbergowskie zilustrowano eksponatami etnograficznymi: instrumentami muzycznymi z M L I M (dudy wielkopolskie i żywieckie, złóbcoki) i strojami ludowymi z okolic Przysuchy (kompletne stroje: męski i kobiecy). Najbliższą rodzinę Kolberga prezentowały oryginalne dokumenty i dzieła związane z ojcem Juliuszem (nominacja na profesora Uniwersytetu War­ szawskiego z 1819 г., dyplom członkostwa Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk nadany w 1822 г., Atlas Królestwa Polskiego z 1827 г.), braćmi: Wilhelmem (świadectwo ukończenia Liceum Warszawskiego w 1825 г., projekty mostu na Wiśle z 1864 r.) i Antonim (autoportret, portret Karola Marconiego, szkic portretowy „Głowa Włoszki") - wypożyczone przez żyjących obecnie potomków. Muzeum Narodowe w Warszawie udostępniło obraz „Dwaj górale" Antoniego Kolberga (ok. 1880 г.), a M u ­ zeum Narodowe w Krakowie - „Studium głów" R.P. Chojnackiego z 1844 г., z wizerunkiem portretowym Antoniego Kolberga. Ekspozycji stałych nie traktuje się jako zamkniętych, przeciwnie - w miarę pozyskiwania nowych eksponatów i materiałów są one uzupeł­ niane bądź wymieniane. Powierzchnia wystawowa Muzeum liczy 214 m , z czego na wystawy stałe przypada 175 m . W ekspozycji stałej wystawiono 123 oryginalne eksponaty (w tym 24 depozyty z Kielc, Krakowa, Warszawy, Poznania, Gdańska i Radomia) oraz 160 kopii, reprodukcji, reprintów i współczesnych pu­ blikacji. Ekspozycję zmieniono gruntownie w 1992 r. Ekspozycję zmieniono gruntownie w 1992 r. w oparciu o depozyty Muzeum Wsi Radomskiej. Pierwszą wystawę czasową urządzono na otwarcie Muzeum. Był to pokaz instrumentów muzycznych nadesłanych na I I ogólnopolski konkurs na bu­ dowę ludowych instrumentów muzycznych, zorganizowany przez M L I M ; wystawiono 98 instrumentów wykonanych przez 22 twórców. 12 13 2 2 1 2 Nagranie w Rozgłośni Polskiego Radia we Wrocławiu przez orkiestrę pod dyrekcją Jerzego Kołaczkowskiego. Wykonawcami partii wokalnych byli m.in. Zdzisław Nikodem (Wojtek) i Lidia Kobucka (Rózia). Nagrania archiwalne z lat 1950-1974, Instytutu Sztuki PAN i PWSM w Warszawie oraz ze zbiorów prywatnych Jadwigi i Mariana Sobieskich - na płycie „Grajcie dudy grajcie basy" (Polskie Nagrania, Sx 1125-1126). 1 3 �128 KRONIKA Rye. 4. Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. Fragment stałej ekspozycji biograficznej fot. H. Pieczul, 1990 1 czerwca 1991 r. otwarto wystawę (zaaranżowaną przez D . Paprocką) „Oskar Kolberg w plastyce": 42 rzeźby i obraz ze zbiorów własnych i M u ­ zeum Wsi Radomskiej, pochodzące z dwóch ogólnopolskich konkursów „Dzieło Oskara Kolberga w sztuce ludowej", zorganizowanych w 1984 r. w 170 lecie urodzin oraz w 1989 r. na stulecie śmierci Oskara Kolberga. Wystawa współczesnej plastyki nieprofesjonalnej była przyczynkiem do ikonografii Kolberga rejestrowanej przez Muzeum; udokumentowano około 80 wizerunków pośmiertnych . Równocześnie gromadzono materiały do wystaw poświęconych rodzinie Kolbergów, współpracownikom i przyjaciołom Kolberga (np. Bliziński, Gerson, Gloger, Konopkowie, Kopernicki, Lenartowicz, Wójcicki), dawnej fotografii wsi polskiej (na bazie zbiorów I H K M PAN), kulturze ludowej 14 1 4 B. Paprocki, „Wizerunki Oskara Kolberga" - komunikat wygłoszony podczas Dni Kolber­ ga w Przysusze 1 czerwca 1991 r. �129 KRONIÍLA okolic Przysuchy, historii miasta Przysuchy. Zamierzano kontynuować badania kultury ludowej pogranicza kulturowego, jakim są okolice Przysuchy . Oprócz sal wystawowych Muzeum dysponuje pomieszczeniem magazy­ nowym na muzealia (15,5 m ) wyposażonym w metalowe regały. Muzeum posiada 309 własnych eksponatów (stan w 1992 г.), w tym 247 etnograficznych i 62 artystyczno-ltiistoryczne. W 1990 r. zakupiono 11 przedmiotów artystyczno-historycznych, w tym pierwodruki ośmiu to­ mów „ L u d u " , kopie portretów Antoniego Kolberga oraz XIX-wieczny dywan. Wszystkie muzealia zostały w latach ubiegłych zinwentaryzowane przez M L I M i mają pełną dokumentację; dokumentacja nabytków dokonuje się na bieżąco. Niestety, stan większości eksponatów etnograficznych ze­ branych przez Przysuskie Towarzystwo Kulturalne im. O. Kolberga jest - na skutek kilkuletniego przechowywania w nieodpowiednich warunkach - zły, a część obiektów to destrukty. Były one częściowo zabezpieczone przez Pracownię Konserwaqi Dzieł Sztuki w Szydłowcu . W 1991 r. Muzeum zyskało bardzo cenny, długoterminowy depozyt od Krzysztofa Kolberga z Poznania: zespół oryginalnych akt, dokumentów, grafik, rysunków i fotografii dotyczących kilku pokoleń rodziny Kolbergów, począwszy od Juliusza (1819 г.). Wraz z depozytem liczącym kilkaset pozycji, Muzeum otrzymało od rodziny Kolbergów z Kanady darowiznę w wysoko­ ści 9 min. zł, którą przeznaczono - zgodnie z wolą ofiarodawców - na konserwację tych pamiątek (wykonaną przez kons. Annę Reczko) . Działalność oświatową rozwinęło Muzeum jesienią 1990 г., głównie wśród miejscowej młodzieży dwóch szkół podstawowych, szkoły zawodowej oraz Liceum Ogólnokształcącego i Studium Nauczycielskiego. Zajęcia prowadzono na ekspozycjach stałych i czasowej, wykorzystując także nagrania muzyki ludowej i opery Kolberga, film o Kolbergu reż. Niewiadomskiego (WFO, 1984) oraz film video z otwarcia muzeum w 1990 r. Rozwijającą się pomyślnie pracę z młodzieżą z Przysuchy i okolic - ponad 40 lekcji dla około 1200 uczniów - przerwała awaria wodociągu w lutym 1991 г.; do tego czasu Muzeum zwiedziło ponad 3000 osób. 15 2 16 17 18 1 5 Badania ankietowe w okolicach Przysuchy prowadzili w latach osiemdziesiątych studenci Katedry Etnografii Słowiańskiej UJ; materiały rękopiśmienne znajdują się w posiadaniu Muzeum w Przysusze. W posiadaniu Muzeum są pierwodruki ośmiu regionów etnograficznych: Sandomierskiego, Kujaw, Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lubelskiego, Kieleckiego, Radomskiego, Łęczyckiego i Kaliskiego. Wśród eksponatów przeważają stroje ludowe, głównie kobiece i dziecięce (kiecki, bluzki, gorsety, zapaski, chusty, czapeczki), meble (kredensy, skrzynie), naczynia i narzędzia gospodarcze. Do rzadkich obiektów należą: wasąg z półkoszkami, tokarka, warsztat tkacki i kołowrotek. Z instrumentów muzycznych są basy, skrzypce i bębenek. Współczesną rzeźbę ludową reprezentują głównie dzieła pozyskane z konkursów „Dzieło Oskara Kolberga w sztuce ludowej". Życzliwy stosunek i pomoc rodziny Kolbergów towarzyszyły organizatorom Muzeum od 1990 г.; ich przejawem był m.in. zjazd rodzinny w Przysusze. Z podobną życzliwością spotkano się ze strony rodziny Dembińskich, która również zjechała do Przysuchy. 1 6 1 7 1 8 �130 KRONIKA Działalność oświatowa miała przybrać nowe formy w 1991 г., m.in. poprzez propozycje tematów monograficznych związanych z dziełem Kolberga, np. literatury ludowej, zwyczajów i obyczajów, kultury materialnej i ducho­ wej. Planowane „Wieczory Kolbergowskie" miały przybliżyć także twór­ czość muzyczną Kolberga oraz współczesnych, a bliskich mu literatów, muzyków i badaczy folkloru (np. Blizińskiego, Chopina, Dobrzyńskiego, Glogera, Kraszewskiego, Lenartowicza, Moniuszki, Pola, Siarkowskiego, Wójcickiego), a także historię i kulturę ludową Przysuchy i okolic. Impre­ zy te z konieczności odbyły się poza siedzibą Muzeum - w miejscowym Domu Kultury. W 177 rocznicę urodzin Kolberga urządzono wieczór ze wspomnieniami o Kolbergu, zaprezentowanymi przez uczennice Studium Nauczycielskiego oraz odtworzoną z taśmy operą „Król pasterzy". W ramach D n i Kolberga ( 1 - 2 czerwca) odbyło się prawykonanie estra­ dowe utworów wokalnych i fortepianowych Kolberga - przez uczniów i pedagoga Liceum Muzycznego im. M . Karłowicza w Poznaniu (koncert planowano w salonie Muzeum, z możliwością poszerzenia audytorium w parku dworskim) . Kolejna prezentaqa utworów Kolberga - już w sie­ dzibie Muzeum - nastąpiła w rocznicę jego urodzin, 21 lutego 1992 r. Pieśniom wykonanym przez uczennice Szkoły Muzycznej I i I I stopnia im. Oskara Kolberga w Radomiu, towarzyszyły recytacje wierszy Teofila Lenartowicza. Z kolei podczas D n i Kolberga 6 - 7 czerwca 1992 r. uczennice Szkoły Podstawowej nr 2 w Przysusze, przygotowane przez J. Mazurka, wykonały kilkanaście pieśni ludowych z okolic Przysuchy, pochodzących z monografii kolbergowskich. Występy te udokumentowano na taśmie magnetofonowej i video. Zamierzano doprowadzić do odtworzenia wszyst kich utworów muzycznych Kolberga, we współpracy m.in. ze szkołami muzycznymi jego imienia. W ramach „Wieczorów Kolbergowskich" w 1992 r. miały miejsce od­ czyty T. Osuchowskiej „Dni Kolberga, ich znaczenie dla Przysuchy" oraz „Z dziejów Przysuchy"; B. Paprockiego „Pamiątki kolbergowskie w Przysu­ sze" i A . Penkalli „Społeczność żydowska w Przysusze". Cykl „Spotkania z folklorem" zainaugurowały Zofia Miazek i Genowefa Wrzosek ze wsi Radzice k. Przysuchy, opowiadając o zwyczajach wielkanocnych. Ponadregionalny wymiar Muzeum im. Oskara Kolberga wymaga zgod­ nej ze statutem działalności dokumentacyjno-badawczej i wystawienniczo-oświatowej, dotyczącej zarówno Kolberga i jego dzieła, jak i problematyki folklorystycznej i etnograficznej. Służy temu podjęta przez Muzeum kweren19 20 1 i g Były to fragmenty wspomnień Antoniny Konopki z okresu pobytu Kolberga w Modlnicy oraz Antoniny Kolberg-Brzozowskiej, córki bratowej Oskara, Karoliny, dla której Kolberg był ojcem chrzestnym - według rękopisów udostępnionych przez córkę Marii Turczynowiczowej z Poznania. Pieśni: „Talizman", „Wiosna", „Kukułeczko moja siwa", „Młodo zaswatana" - Agnieszka Cegłowska; utwory fortepianowe: Polonez As-dur, Mazur C-dur, Oberek A-dur, Etiuda As-dur - Maciej Pabich; akompaniament - prof. Maria Służewska-Linette. 2 0 �131 KRONIKA da źródeł i bibliografia oraz udział w organizacji sesji naukowych podczas corocznych D n i Kolberga. Na jubileuszowej sesji towarzyszącej otwarciu Muzeum w 1990 г., której program opiniowała Rada Muzealna przy M L I M w 1988 г., powołując komitet naukowy - wygłoszono 9 referatów, przy obecności wszystkich ośrodków naukowych zajmujących się problematyką kolbergowską: Poznania, Warszawy, Lublina, Olsztyna i Krakowa . M L I M przyczyniło się do opublikowania materiałów poprzednich sesji . Radoms­ kie Towarzystwo Naukowe, kontynuując publikowanie materiałów kolber­ gowskich, zamierza wydrukować niektóre referaty sesji w 1991 i 1992 r . Zarządzeniem nr 24a/92 Wojewody Radomskiego z dnia 9 kwietnia 1992 r. w sprawie wyłączenia oddziału Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze z Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu i włączenia go do Muzeum Wsi Radomskiej - stało się ono oddziałem Muzeum Wsi Radomskiej. Kierownictwo Muzeum w dniu 1 maja 1992 r. objęła etnograf mgr Katarzyna Markiewicz. 22 października otwarto wystawę jej autorstwa „Malarstwo Antoniego Kolberga (1815-1882)", na której zgromadzono 5 oryginałów, kopie i re­ produkcje innych dzieł oraz materiały biograficzne. Była to pierwsza prezen­ tacja dorobku artystycznego zapomnianego malarza, ucznia A . Kokulara, A . Brodowskiego i W,. Wacha, wybijającego się portrecisty (m.in. twórcy nie zachowanych portretów Oskara Kolberga i Fryderyka Chopina), autora kompozycji rodzajowych, obrazów ołtarzowych i polichromii ściennych, towarzysza wypraw folklorystycznych brata Oskara, ilustratora Pieśni ludu polskiego. 21 22 23 Danuta Paprocka, Bogusław Paprocki 2 1 B. Linette, „Miejsce Oskara Kolberga w polskiej kulturze narodowej"; A. Staniszewski, „Materiały kolbergowskie na łamach prasy polskiej po 1840 roku"; W.Bieńkowski, A.Gruca, „Krakowskie koneksje Oskara Kolberga"; A. Michalec, „Folklor religijny w «Dziełach Wszystkich» Oskara Kolberga a badania współczesne"; A. Skrukwa, „Dzieje i stan obecny spuścizny rękopiśmiennej Oskara Kolberga"; D. Pawlak, „Oskara Kolberga metoda dokumentacji muzyki ludowej"; W. Przewoźny, „Indeksy «Dzieł Wszystkich» Oskara Kolberga jako problem teoretycz­ ny i praktyczny"; S. Rosiński, „Rzeczywistość kolbergowską a współczesność w folklorze wojewó­ dztwa radomskiego"; A. Krzemiński, „Pieśni regionu opoczyńskiego". Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego, t. X X I V , z. 1 -4, Radom 1987 (wyd. 1990) zawiera 8 referatów autorstwa W.Bieńkowskiego, E . i P. Dahligów, A.Grucy, K . Janczewskiej-Sołomko, W. Przewoźnego i A. Skmkwy. Podczas Dni Kolberga w 1991 r. D. Idaszak wygłosiła referat „Twórczość kompozytorska Oskara Kolberga" połączony z promocją tomu 68 Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga Kompozycje wokalno-instrumentalne (Poznań 1990). W 1992 r. przedstawiono cztery referaty: A. Skrukwa, „Ikonografia etnograficzna w zbiorach Oskara Kolberga"; P. Dahlig, „Wpływ Oskara Kolberga na polską etnografię muzyczną w dwudziestoleciu międzywojennym"; T. Osuchowska, „Odbicie dziejów narodu w twórczości ludowej regionu przysuskiego według zbiorów Oskara Kolberga"; B. Paprocki, „Pamiątki kolbergowskie w Przysusze". 2 2 2 3 �132 KRONIKA ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW R O D Z I N Y KOLBERGÓW (1819-1939) W 1991 roku Krzysztof Kolberg, należący do szóstego pokolenia tej rodziny osiadłej w Polsce w początkach X I X wieku , przekazał w depozyt Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysus2:e oryginalne źródła pisane i dru­ kowane dotyczące Kolbergów: Juliusza (zm. 1831), jego syna Wilhelma (1807-1877), wnuków Bronisława (1844-1900) i Henryka (1861-1935) oraz prawnuka Oskara (ur. 1894). Dokumenty te nie były dotąd wykorzy­ stane, choć potwierdzają fakty zawarte w biogramach Juliusza i Wilhelma Kolbergów w Polskim Słowniku Biograficznym . Życie i działalność pozo­ stałych Kolbergów nie zostały udokumentowane, choć wnieśli oni znaczący wkład w rozwój techniki i przemysłu w Królestwie Polskim i w Rosji oraz w okresie I I Rzeczypospolitej. Wśród sześciu dokumentów dotyczących Juliusza Kolberga (1776-1831), kartografa i geodety, znajduje się patent na profesora zwyczajnego mier­ nictwa praktycznego i rysunku w oddziale sztuk pięknych Królewsko-Warszawskiego Uniwersytetu, wystawiony 30 stycznia 1819 r . przez Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego; z kolei pochodzący z 1823 r. dokument (oba w formie rękopisów opatrzonych pieczęcią płatkową) mianuje go profesorem radnym. Z 1820 r. pochodzi drukowany na pergaminie i opatrzony wielką pieczęcią Uniwersytetu Warszawskiego dyplom nadający Juliuszowi Kolbergowi stopień doktora filozofii i magistra sztuk pięknych U W (za wynalazek przyrządu mier­ niczego, planimetru). Dokument podpisało pięciu profesorów, wśród nich rektor Wojciech A . Szwejkowski i dziekan Fryderyk M . Szubert. W 1827 r. (rękopis z 19 X I ) Juliusz Kolberg został członkiem Komisji Najwyższej Egzaminacyjnej Królestwa Polskiego ( m i n . dla kandydatów na budow­ niczych i geometrów). Znanym i cytowanym jest rękopis przypisywany poecie i profesorowi literatury polskiej na Uniwersytecie Warszawskim, Kazimierzowi Brodzińskiemu - wspomnienie po zmarłym 8 września 1831 r. Juliuszu Kolbergu. Wspomnienie ma formę panegiryku, ale oddaje atmosferę przyjaźni, w jakiej żyli Kolbeirgowie, Brodzińscy, Chopinowie, Elsnerowie. [W zbiorach rodziny (Zofii Marconi-Blizińskiej) znajduje się jeszcze dy­ plom członkowstwa Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk nadany Juliuszowi w 1822 r. (druk opatrzony pieczęcią towarzystwa), zaś w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze - jego Atlas Królestwa Polskiego wydany w Warszawie w 1827 г.]. 1 2 3 1 Zobacz tablicę genealogiczną Kolbergów, [w:] Dębicka 1989. Z. Traczewska-Białkowa [Juliusz Kolberg], A.Drozdowska [Wilhelm Kolberg], Polski Słownik Biograficzny, t. 13, z. 57. Tamże. Jako datę powołania Juliusza Kolberga na profesora UW podano rok 1817. 2 3 �KRONIKA km: ÚÍ Rye. 1. Nominacja Juliusza Kolberga na profesora Uniwersytetu Warszaw­ skiego, 30 stycznia 1819 r. Oryginał, wł. Krzysztofa Kolberga, Poznań, depozyt w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze 133 �134 KRONIKA. 30 różnego rodzaju przekazów dotyczy Wilhelma Kolberga, inżyniera budownictwa lądowego i wodnego, kontynuującego dzieło ojca: w 1838 r. ukazało się w Warszawie drugie wydanie książki o miarach i wagach a w 1862 r. - szóste wydanie Mapy Królestwa Polskiego (w zbiorach Muzeum w Przysusze). Oryginalnymi dziełami Wilhelma Kolberga są sygnowane przez niego projekty mostu na Wiśle w Warszawie z 1864 г., będące przykładem ówczesnych upodobań estetycznych (nawiązanie do gotyku i renesansu) oraz wykorzystania nowego tworzywa, żelaza. Pracami ściśle inżynierskimi są projekty techniczne kafaru rzecznego (1872), kratow­ nicy mostu (1873) oraz obliczenia wytrzymałości mostu nad rz. Prosną w Kaliszu. Podsumowaniem prac pomiarowych rz. Wisły (zachowała się dokumentaqa techniczna sygnowana przez T. Wernera ) był wydany w 1860 r. w Warszawie przez Wilhelma Kolberga Skorowidz do planów rzeki Wisły i wykaz gmin odpowiedzialnych za slupy nadbrzeżne werstowe. Położenie geograficzne i wykreślne niektórych punktów wzdłuż rzeki Wisły. Wykaz miast, wsi i osad położonych nad Wisłą. Przebieg praktyki zawodowej dokumentują: Wykaz dzieł własnych doprowadzony do 1870 r. oraz szcze­ gółowy przebieg służby - w wersji polskiej, obejmującej okres 1825-1865 i rosyjskiej (1825-1873). Szczególnej wagi dokumentem jest oryginalne świadectwo ukończenia przez Wilhelma w 1825 r. Liceum Warszawskiego, z podpisem dyrektora Samuela B. Lindego. W tymże roku Wilhelm wstąpił do Korpusu Inżynie­ rów Wojska Polskiego, a o jego udziale w Powstaniu Listopadowym świad­ czy awans na podporucznika wydany drukowanym rozkazem dziennym Naczelnego Wodza Siły Zbrojnej Narodowej Jana Z. Skrzyneckiego w dniu 9 marca 1831 r. Wśród akt osobistych znajdują się jeszcze rękopiśmienne notatki i projekty pism, m.in. w sprawie planowanego odcinka drogi żelaznej z Łowicza do Torunia i Bydgoszczy (1857) i regulacji Wisły i Sanu. Spośród zachowanych dyplomów wyróżnia się dokument o nadaniu 27 X I 1857 r. przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma orderu Orła Czerwonego 3 klasy, w uznaniu zasług Wilhelma w układach o połączeniu dróg żelaznych Króle­ stwa Polskiego i Prus. Podobną specjalizację zawodową obrał syn Wilhelma, Bronisław Kolberg, absolwent Uniwersytetu w Gandawie (świadectwo z 1870 г.). Z 1873 r. po­ chodzi sygnowany projekt hydrotechniczny (umocnień brzegowych). Karierę zawodową zrobił Henryk Kolberg, syn Antoniego z pierwsze­ go małżeństwa z Eleonorą Marconi, należący do trzeciego pokolenia tej 4 5 6 4 Porównanie... 1838. „Przez Kommisyę Rządową Spraw Wewnętrznych i Kom. Rz. Skarbu zakupione w ilości 1000 Ex. i rozesłane wszystkim władzom w Królestwie" [Komentarz autora]. Opis postępowania przy obserwacji prędkości przepływu wody w Wiśle. Obrachowanie przepływu wody na rz. Wiśle. Wykaz profilów Wisły. Między innymi: „Wzór na słupy żelazne werstowe przy drogach bitych - 1842. Zatwier­ dzony przez Najjaśniejszego Pana, według którego ustawione są słupy żelazne w miejsce drewnianych na drogach bitych w Królestwie". 5 6 �135 KRONIKA Rye. 2. Wilhelm Kolberg - projekt mostu na Wiśle w Warszawie, rys. tuszem, lanowany, 1864 r. Oryginał, wł. Krzysztofa Kolberga, Poznań, depozyt w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze rodziny. Zachowały się świadectwa szkolne i dyplomy za dobre wyniki w nauce oraz świadectwo dojrzałości i ukończenia I V Klasycznego Gim­ nazjum Męskiego w Warszawie (1879). Naukę kontynuował w Instytucie Górniczym w Petersburgu. Był twórcą nowoczesnego przemysłu metalur­ gicznego w Rosji . W 1921 r. Henryk Kolberg założył w Warszawie Spółkę Akcyjną „ F a b ­ ryka Aparatów Optycznych i Precyzyjnych", której drukowany statut oraz akta (odpisy aktów notarialnych, protokóły posiedzeń zarządu, korespon­ dencja, sprawozdania finansowe), dokumentacja techniczna i fotograficzna znalazły się w Przysusze. Fabryka mieściła się przy ul. Grochowskiej 35. W 1931 r. dała początek Polskim Zakładom Optycznym. Wyroby Fabryki - szkła powiększające i mikroskopy, lunety, urządzenia pomiarowe i geo­ dezyjne - zyskały wiele nagród, m.in. na wystawie wynalazków w 1926 r. w Warszawie i Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu (1929). Spółka produkowała również sprzęt optyczny dla wojska, m.in. celowniki do armat przeciwlotniczych produkowanych w Zakładach Starachowickich. 7 7 Zarys działalności ś.p. inż. H. Kołobrzeg-Kolberga, mpis, b.a. i d. �136 KRONIKA Rye. 3. Świadectwo ukończenia Liceum Warszawskiego przez Wilhelma Kolberga w 1825 r. podpisane przez dyrektora Samuela B. Lindego. Oryginał, wł. Krzysztofa Kolberga, Poznań, depozyt w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze W spółce pracował syn Henryka i Stefanii z Głębickich, Oskar Kolberg, urodzony 5/17 lutego 1894 r. w Warszawie (odpisy metryki urodzeniaz 1904 i 1912 г.). Był on inżynierem-konstraktorem, autorem chronionych patentami wynalazków, kierował biurem konstrukcyjnym fabryki. Prze- �137 KRONIKA chowywane w Muzeum patenty dotyczą urządzania do otwierania i za­ mykania sprężarki (1932) oraz urządzenia do przymocowywania lunet celowniczych do ręcznej broni palnej (1937). Zachowane rysunki techniczne jego autorstwa, to projekty lunety celowniczej do K b z 1935 r. i celowników p-lot. do armaty 37 mm. Wymienieni Kolbergowie pochowani są w Warszawie; na cmentarzu ewangelicko-augsburskim (kw. 24) - Juliusz, Wilhelm i Bronisław; na cmen­ tarzu Powązkowskim - Henryk. Bogusław Paprocki LITERATURA D ę b i c k a S. 1989 W starym gnieździe. Z sagi rodu Kolbergów, Warszawa. Polski Słownik... 1967 Polski Słownik Biograficzny, t. 13, z. :57, Warszawa. Porównanie... 1838 Porównanie miar i wag teraźniejszych i dawniejszych z zagranicznemi przez Juliusza Kołobrzeg Kolbnerga... wydanie wtóre. Przerobił i powiększył Wilhelm Kolberg, Warszawa. I E U R O P E J S K A K O N F E R E N C J A MUZEÓW E T N O G R A F I C Z N Y C H - M U Z E A I SPOŁECZEŃSTWA W E U R O P I E K U L T U R , PARYŻ, 22-24 L U T E G O , 1993 r. Konferencja ta określona została odmiennie w sformułowaniu francu­ skim: I Spotkania europejskie muzeów etnograficznych, i angielskim: I K o n ­ ferencja europejska muzeów etnologicznych i muzeów historii społecznej. To drugie określenie wynikło stąd, że obok dawnych, jakby klasycznych mu­ zeów etnograficznych,, wyrastają coraz liczniejsze muzea, przedstawiające rozmaite dziedziny minionego życia oraz dziedzictwa kulturowego, łącznie z muzeami techniki urządzanymi w dawnych warsztatach pracy i fabrykach, stanowiącymi pewną całość z nowymi typami muzeów, o podobnych zada­ niach i możliwościach. Najnowszym tworem są coraz liczniejsze na zachodzie tzw. ekomuzea, dążące do ukazania pewnych dziedzin życia i kultury w po­ wiązaniu ze środowiskiem społecznym oraz naturalnym. Tego rodzaju muzea nazywane bywają ogólnie muzeami historii społecznej. Sposoby działania oraz zadania tych muzeów, jak i muzeów etnograficznych są zbieżne, stąd - potrzeba zbliżenia ich ku sobie i określenia najogólniejszych zasad działa­ nia w zmieniającej się rzeczywistości europejskiej. Omawianą konferencję wsparły i sfinansowały cztery głównie instytuqe: Dyrekcja Muzeów Francji, Stowarzyszenie Dialog Między Kulturami �138 KRONIKA A D E C , Międzynarodowy Komitet Muzeów przy UNESCO (ICOM) oraz Muzeum Narodowe Sztuki i Tradycji Ludowej w Paryżu ( M N A T P ) , które udzieliło konferencji gościny i prowadziło jej obsługę; komitetowi orga­ nizacyjnemu przewodniczyła pani Martine Jaoul, z zespołu konserwatorów tego Muzeum. Konferencja ta doszła do skutku dzięki staraniom niewielkiego, między­ narodowego gremium muzealników, które rozpoczęło swą działalność w po­ łowie 1991 r. od spotkania w Paryżu, a następnie kontynuowało ją na spotkaniach w Wiedniu, Brukseli i Grenoble, doprowadziło do ustalenia programu oraz podstawowych spraw organizacyjnych konferencji, w tym uzyskania odpowiednich funduszy, głównie od instytuqi francuskich. W jed­ nym z tych posiedzeń (w Wiedniu, X I 1991) uczestniczył przedstawiciel Polski, by potem zapoznać z ideą konferencji muzea etnograficzne w kraju i u naszych wschodnich sąsiadów. D u ż a sala widowiskowo-konferencyjna M N A T P mieściła na zebraniach plenarnych ok. 300 uczestników z 30 krajów europejskich i 4 dalszych (Kanada, Izrael, Algieria, Brazylia). Z Europy zachodniej zabrakło przed­ stawicieli Irlandii oraz Finlandii, ze wschodniej zaś - Litwy, Łotwy, Białorusi i Serbii, przy czym warto odnotować obecność dwójki Mołdawian i trójki Albańczyków, jak też zaledwie jednego Węgra. Około 275 osób zgłoszono z Europy Zachodniej (w tym 45 zaproszonych przez organizatorów) i znacz­ nie mniej, około 55 ze wschodniej (w tym 31 zaproszonych na częściowy koszt organizatorów). Najliczniej reprezentowani byli oczywiście Francuzi (135 zgłoszonych osób), poza tym Hiszpanie (23), Włosi (19) i Niemcy (15). Ze wschodniej Europy najliczniej przybyli Rumuni (15, w tym przedstawiciel Ministerstwa Kultury z referatem), Bułgarów było 6, Rosjan 5 i Ukraińców 5 (w tym etnograf, poseł do parlamentu Ukrainy). Z Polski przyjechało 7 osób, reprezentujących 3 główne muzea etnograficzne i 1 skansen ( M B L ) oraz 1 muzeum regionalne. Z ogółu uczestników muzea reprezentowało blisko 170 zgłoszonych osób, około 80 - różne urzędy i instytucje kultury (przeważnie francuskie), 30 - uniwersytety i inne uczelnie lub szkoły, blisko 20 - instytucje badaw­ cze; osób o innych powiązaniach i prywatnych było ok. 40. Przedstawiono ponad 50 referatów i przygotowanych wypowiedzi, w tym 9 z Francji, po 6 z Hiszpanii i Włoch, po 4 z Bułgarii, Chorwacji, Słowenii i Ukrainy, 1 z Polski. W pierwszym dniu (tylko sesja popołudniowa, ogólna) omawiano zagad­ nienie miejsca muzeów etnograficznych we współczesnej Europie. Referat wprowadzający wygłosił Krzysztof Pomian (profesor w EHESS, Paryż), rozważając trwałość i zmienność kulturową Europy w związku z jej zróż­ nicowaniem regionalnym i etnicznym oraz znaczenie etnologicznego ujmo­ wania kultury europejskiej. Na sesji tej poruszono jeszcze sprawę roli mu­ zeów w wymiarze narodowym i regionalnym oraz statusu i „karty europej­ skiej" muzeów etnograficznych i pokrewnych. Wskazywano na rolę tych �KRONIKA 139 muzeów jako instytucji badających, interpretujących i pośredniczących w po­ znawaniu i popularyzowaniu narodowego i lokalnego dziedzictwa. W drugim i trzecim dniu obrad zajęto się kolejno tematami: dokumentaqa zbiorów, programy badawcze muzeów etnograficznych i pokrewnych, publiczność muzeów, ich środki oddziaływania, muzea wobec współczesności oraz zagadnienie przyszłości tych placówek. Spotkania odbywały się na sesjach plenarnych oraz w mniejszych zespołach „okrągłego stołu" (razem 19 posiedzeń). Oprócz francuskiego i angielskiego dopuszczono także rosyj­ ski jako niezbędny dla niektórych delegacji ze Wschodu, przy czym dokony­ wano równoczesnych tłumaczeń (wszystkie miejsca na sali były zaopatrzone w niezbędne dla tych celów słuchawki). ELeferaty i przygotowane wypowiedzi były z reguły zwięzłe, podobnie jak wypowiedzi w dyskusji. Główną zaletą tej wymiany doświadczeń, spostrzeżeń i pomysłów była możliwość dokona­ nia przeglądu spraw nurtujących środowiska muzealne w różnych krajach europejskich i na tym tle jakby lepszego zrozumienia własnych problemów, a także uzgodnienia stanowisk. Na ostatnim plenarnym posiedzeniu konferencji przyjęto uchwałę na­ stępującej treści (według tekstu angielskiego): „Uczestnicy Europejskiej Konferencji Muzeów Etnologicznych i Historii Społecznej, która odbyła się w Muzeum Narodowym Sztuki i Tradycji Ludowych (w Paryżu) od 22 do 24 lutego 1993 r. zdecydowali się rozpocząć rozważanie spraw dotyczących: a) Europejskiej Karty Muzeów Etnologicznych i Historii Społecznej. b) Statutu Europejskiego Zrzeszenia Muzeów, afiliowanego przy I C O M . A b y d o k o n a ć tego, postanawiają niniejszym stworzyć grupę robo­ czą, złożoną z członków Komitetu, który przygotował Konferencję 1993 г., otwartą też dla tych profesjonalistów - muzealników, którzy chcieliby się do tej grupy przyłączyć. Czyniąc pierwszy krok dla przygotowania Karty postanowiono, że Zasady Karty będą rozpowszechniane i stosowane przez członków Stowa­ rzyszenia na wszelkich poziomach zróżnicowania terytorialnego (ponad­ narodowe, narodowe, regionalne, lokalne) przez wszystkich specjalistów, których ona dotyczy. Karta powinna określać deontologię ich głównych celów, którymi są: 1. Propagowanie wiedzy i zrozumienia innych narodów w celu promo­ wania postaw akceptujących ich różnice i stworzenia warunków dla pokojo­ wego współistnienia i czynnej tolerancji. 2. Praca nad zachowaniem, zbieraniem, dokumentowaniem i rozumie­ niem przyrodniczego oraz kulturowego dziedzictwa materialnego (osobi­ stego, majątków ziemskich, nietrwałego), jak i dziedzictwa niematerialnego. 3. Zachowanie czujności i gotowości do ochrony zarówno interesów narodu, jak i kultur mniejszościowych grup etnicznych. 4. Wspieranie i zabezpieczanie przys2:łości instytucji i zawodów muzeal­ nych, ich osiągnięć i wkładu w rozwój społeczeństw. �140 KRONIKA Osoby podpisujące tę Kartę proszone są o respektowanie zasad wymie­ nionych w Konwenqi Haskiej, dotyczących ochrony dziedzictwa kulturo­ wego jak i odpowiednich zasad ICOM-u. Grupa robocza będzie informować o swych postępach w pracy, wyniki zostaną przedstawione i poddane akceptacji uczestników następnej europej­ skiej konferencji, która będzie miała zarazem charakter ogólnego zgroma­ dzenia konstytutywnego". Tekst ten wzbudził zastrzeżenia niektórych uczestników, gdyż nie odnosi się wcale do spraw europejskich i jest tak ogólny, że mógłby być przed­ stawiony np. na kongresie ICOM-u. Uzgodniono więc możliwość stosow­ nego uzupełnienia. Delegacja rumuńska przedstawiła potwierdzoną przez swe Ministerstwo Kultury propozycję, aby następna, I I Konferencja Muzeów Etnograficznych odbyła się w Bukareszcie wiosną 1998 r. Na niej zostałaby przyjęta wspom­ niana wyżej Karta oraz powołano by Europejskie Stowarzyszenie Muzeów Etnologicznych i Historii Społecznej. Polskie muzea etnograficzne mają możność skierowania przynajmniej jednego przedstawiciela do pracy we wspomnianej wyżej grupie roboczej, która będzie dążyła do przygotowania statutu Stowarzyszenia i Karty. Możliwe jest też, że rozpoczną się przygoto­ wania do otwarcia pierwszej wystawy europejskiej sztuki ludowej, której pomysł przedstawili przed dwoma laty dyrektorzy muzeów etnograficznych w Wiedniu i Budapeszcie. Wzięłyby w tym udział muzea z różnych krajów europejskich, w tym oczywiście z Polski. Otwarcie takiej wystawy jeszcze u schyłku tego stulecia byłoby dużym wydarzeniem i osiągnięciem europej­ skiego muzealnictwa etnograficznego. * Warto w tym miejscu przypomnieć kilka danych o M N A T P . Istniejące od 1937 r. Muzeum mieści się od 20 lat w specjalnie zbudowanym dla jego potrzeb gmachu przy północnym skraju Lasku Bulońskiego. Jego zbiory liczą ponad 87 000 muzealiów (1991 г.). Zatrudnia ponad 60 osób, w tym 9 konserwatorów, tj. kustoszy. Dyrektorem jest konserwator pierwszego stopnia, pani Nicole Garnier. Przy Muzeum istnieje od 1966 г., współpracujący z nim ściśle ośrodek badawczy, Centre d'Ethnologie Francaise, podlegający Narodowemu Cent­ rum Badań Naukowych (CNRS) i pozostający od 1987 r pod kierownictwem Martine Segalin (poprzednio kierował nim Jean Cuisenier). W 1991 r. zatrudniano 22 osoby o statusie kwalifikowanych badaczy (charge de recherche 1 i 2 stopnia, directeur de recherche 1 i 2 stopnia, maitre de recherche) i 18 osób w pomocniczej pracowni; ponadto było tu 8 badaczy stowarzyszonych i 3 doktorantów. Ośrodek ma własną radę zarządzającą oraz komitet naukowy, któremu przewodniczy profesor College de France Maurice Agulhon. �141 KRONIKA Organem CEF i M N A T P jest kwartalnik „Ethnologie Francaise". Obie instytuqe mają wspólną bibliotekę, której zbiór liczy ponad 80 000 tomów i otrzymuje około 560 tytułów czasopism. O działalności badawczej i pu­ blikacjach obu tych instytucji za okres 4-letni 1987-1990 informuje obszerne sprawozdanie (260 stron), opublikowane w 1991 r. Edward Pietraszek EKOLOGIA I FOLKLOR W dniach 9-12 września 1992 r. odbyła się w Łodzi międzynarodowa konferencja naukowa „Ekologia i Folklor" („Ecology and Folklore"). Zo­ stała ona zorganizowana przez nowo utworzony Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego, jedyną tego rodzaju placówkę uniwersytecką w kraju. Komisarzem Naukowym konferencji była prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska, Kierownik Zakładu Folklorystyki i Katedry Wy­ chowania Muzycznego, Sekretarzem Naukowym - mgr Maria Łukowska. Szeroko zakrojona problematyka konferencji koncentrowała się wokół wiodących tematów, które sformułowano następująco: 1. Relacja Człowiek-Natura w kulturze tradycyjnej i współczesnej; 2. Sytuacja folkloru wobec zmian społecznych, politycznych i kul­ turalnych; 3. Folklor wobec ekologicznych zagrożeń współczesnego świata. Uroczystą inaugurację obrad, która odbyła się w Katedrze Wychowania Muzycznego przy ul. Smugowej, zaszczycili goście honorowi, reprezentujący Urząd Miasta Łodzi oraz władze uniwersyteckie z Jego Magnificencją Rektorem, prof. dr. hab. Michałem Seweryńskim na czele. Uczestników i gości konferencji powitała prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska, która w swym wystąpieniu przedstawiła główne założenia i merytoryczny cel konferencji: „Najnowsze pojęcia: ekologia społeczna czy ekologia kulturowa są wy­ nikiem reakcji nauk humanistyczno-społecznych na niebezpieczeństwa współczesnej cywilizacji. Do niedawna, zwłaszcza w Europie Wschodniej, pojęcie ekologii utożsamiano z ochroną środowiska naturalnego przed za­ grożeniami cywilizacyjnymi i ich konsekwencjami dla życia i zdrowia czło­ wieka. Nie dość jednak wyraźnie uwypuklano aspekt kulturowy, moralny i psychologiczny zagrożeń cywilizacyjnych. Ich wynikiem jest rozpad tra­ dycyjnych społeczności, w których jednostki mogły odnaleźć swoją kul­ turową tożsamość i moralny punkt odniesienia wobec zagrożeń współcze­ sności. K a ż d a bowiem grupa społeczna posiada swoją tożsamość, społeczne i kulturowe korzenie, wierzenia, religię, obyczaje i rytuały, sposoby tra­ dycyjnych zachowań oraz folklor zwany również kulturą tradycyjną lub �142 KRONIKA popularną. Folklor odzwierciedla społeczną i kulturową tożsamość grupy; jest przekaźnikiem jej standardów i wartości poprzez przekaz słowny, naśladownictwo lub inne środki. Istnieje więc w formie języka, literatury ustnej, muzyki, tańca, gier i zabaw, mitologii, obrzędów i zwyczajów, wierzeń i przesądów, a także rękodzieła, architektury oraz innych faktów artystycznych. Dlatego też folklor - jako forma wyrazu kulturowego - musi podlegać ochronie na rzecz tych, których tożsamość wyraża, ale także folklor powinien być chroniony przez samych zainteresowanych, a więc grupy połączone więzami rodzinnymi, zawodowymi, narodowymi, regionalnymi, etnicznymi, religijnymi itp. Ten aspekt ochrony i obrony folkloru przed zniszczeniem i dewastaqa, a także nieuc2:ciwą eksploatacją przybiera dziś wymiar międzynarodowy, czego wyrazem jest dokument «Polecenie Ochrony Kultury Tradycyjnej i Folkloru» podpisany przez kilkadziesiąt państw członkowskich UNESCO podczas 25 konferencji Generalnej w Paryżu, w 1989 r. Tak więc, z jednej strony mamy do czynienia we współczesnym świecie z uniformizacją kultury i rozpadem społeczności tradycyjnych, a także ze zjawiskami nietolerancji kulturowej, z drugiej zaś - folklor tradycyjnych społeczności odzwierciedla ich lęki i niepokoje cywilizacyjne. Dlatego też ekologiczne aspekty badań nad kulturą, tradycją i tożsamością mają dziś istotne znaczenie." Podczas uroczystości inauguracyjnej przedstawiono dwa referaty - Jana Diehla, dyrektora Wydziału Ochrony Środowiska („Raport on Environmen­ tal Protection Problems of Łódź") oraz dr. Konrada Waloszczyka z Katedry •Ekofilozofii Politechniki Łódzkiej („Biocentrism against Anthropocentrism: Three Eco-philosophical Interpretations", który za przyczynę postępującej w naszej cywilizacji degradacji środowiska naturalnego uznał antropocentryczną filozofię życia i przeciwstawił jej filozofię biocentryczną. W trwających cztery dni obradach wzięli udział reprezentanci wielu wiodących ośrodków naukowych, zarówno polskich jak i zagranicznych. Ci ostatni, reprezentujący różne dyscypliny naukowe, przybyli m.in. z Chor­ wacji, Danii, Finlandii, Grecji, Izraela, Szwajcarii, Szwecji. Na siedzibę obrad wybrano Ośrodek Wypoczynkowy w Dobieszkowie k. Łodzi, miesz­ czący się w obrębie wspaniałej strefy klimatycznej rezerwatu przyrody pod nazwą „Struga Dobieszkowska". Usytuowanie obiektu w leśnym krajobrazie sprzyjało obradom i dobrze współgrało z ich tematyką. Popołudniowa sesja pierwszego dnia obrad poświęcona była ekologicz­ nym aspektom egzotycznych kultur. Obszerny wykład dotyczący tych właś­ nie problemów wygłosił prof, dr Juha Pentikainen z Uniwersytetu w Helsin­ kach („Shamanism as Ethnic Response to National and Ecological Crisises: A Case of Khanty in Northen Russia"). Ten niezwykle interesujący wykład ilustrowany był filmem i przeźroczami. Marjut Huuskonen z Uniwersytetu w Turku (Finlandia), specjalizująca się w problematyce archaicznej i orygi­ nalnej kultury tradycyjnej Laponii, przedstawiła referat pt. ,,Mythical Aspects in the River - Saami Tradition". Na podstawie materiałów doku- �KRONIKA 143 mentacyjnych pochodzących z badań w fińskiej części Laponii referentka przedstawiła niektóre aspekty złożonej problematyki stosunku człowieka do innych istot, natury, świata nadzmysłowego, przejawiające się w folk­ lorze słownym. Kwestią wierzeń kosmologicznych wybranych plemion zachodniej Amazonii zajęła się w swoim wystąpieniu dr Magdalena Śniadecka-Kotarska z Katedry Etnologii U Ł („Ecological Aspects of Cosmology in Western Amazonian Tribes"). Wierzenia, o których mówiła tworzą zwarty system magiczno-religijny. Ich rdzeniem jest, jakże potrzebne i w naszej cywilizacji, przekonanie o potrzebie zachowywania równowagi ekologicznej. Drugi dzień obrad rozpoczął referat prof. dr. Bengta af Klintberga z Uniwersytetu w Sztokholmie, specjalizującego się w problematyce ludo­ wych legend szwedzkich, a także w zagadnieniach związanych z folklo­ rem współczesnym. Jego referat („Modern Dangers and the Creation of Legends") dotyczył obaw wyrażanych w podaniach związanych z rzeczywi­ stymi czy wyimaginowanymi zagrożeniami współczesnego świata, takimi jak np. naruszanie norm, ale także z kataklizmami natury technologicznej jak Czarnobyl lub niebezpieczeństwo A I D S . Punktem wyjścia następnego referatu był również problem związany z poglądami na temat A I D S . Autorki referatu pt. „Popular Word-View on A I D S Problems in Poland" - prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska i mgr Maria Łukowska zarysowały antropologiczny model widzenia problemu A I D S przez społeczność Rudy Pabianickiej. Reakcje owej lokalnej społeczności na projekt budowy domu dla chorych pozwoliły autorkom wysnuć wniosek o izolacji świadomo­ ściowej, tradycyjnym wciąż światopoglądzie i tworzeniu mitów (na wzór społeczności tradycyjnych), zastępujących źródłową wiedzę. Referat ilustro­ wany był filmem. Folkloru słownego, świadomości społeczności tradycyj­ nych dotyczyły również wystąpienia prof. dr. Dov Noya z Uniwersy­ tetu w Jerozolimie („Space in Jewish Folk Tales and Legends") oraz Michele Simonsen z Uniwersytetu w Kopenhadze („Ecological Awarnees and Holistic Word-View of Traditional Societies in Denmark"). W kolejnym dniu debat zaprezentowano teksty poruszające problemy ekologii z punktu widzenia specjalistów różnych dziedzin. I tak, prof, dr Anna Papamichael - dyrektor Hellenistycznego Centrum Badań Folkloru w Atenach - w referacie pt. „Agricultural Tools and Machinery and Their Economical and Ecological Parameters" zajęła się wpływem, jaki na środowisko naturalne i gospodarkę lokalnych regionów wywiera użycie narzędzi i maszyn rolniczych. Mgr Violetta Przerembska z Katedry Wy­ chowania Muzycznego U Ł w referacie „New Tendencies to the Traditional Folk-instruments Production in the Contemporary Polish Village" mówiła o zmianach w budownictwie ludowych instrumentów muzycznych, wy­ nikłych z procesu przemian społeczno-kulturowych wsi polskiej w ostatnich latach. Zagadnienie to, ściśle związane z ekologią kulturową, uwidacznia tendencje destrukcyjne połączone z degradaqa tradycyjnego środowiska �144 KRONIKA kulturowego. Wystąpienie dr Marii Bjórkroth z Uniwersytetu w Uppsali („ Achieving Future through the Past: Cultural and Environmental Recy­ cling") wiązało się z rolą kulturowego dziedzictwa i tradycji w rozwoju nowoczesnego szwedzkiego społeczeństwa. Autorka ustosunkowała się do wpływów owej tradycji na infrastrukturalną technologię w społecznym i kulturowym kontekście. Odrębny nurt zainteresowań zaprezentowała w swym tekście prof, dr hab. Maria Ławrynowicz z Instytutu Biologii U Ł („Use of Hallucinogenic Mushrooms as a New Social Problems in Poland"). Prof, dr hab. Teresa Dunin-Karwicka z Uniwersytetu w Toruniu mówiła 0 znaczeniu drzew w wierzeniach i kulcie, praktykach magicznych i pieśniach różnych ludów („Trees in Slavonic Folklore"). Ostatniego dnia konferencji wysłuchaliśmy trzech referatów. Doc. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska z Uniwersytetu Śląskiego w referacie ,,Customs and Rites as Value Stabilizing Social Bonds in the Changing Circumstances of Contemporary Life" zwróciła uwagę, że istota zwyczajów i obrzędów, zawarta w ich wartościach symbolicznych i powtarzającym się rytmie reali­ zowania przez następujące po sobie pokolenia, ma walor wartości stałej, ciągle społecznie pożądanej i uważanej za wspólną dla różnych grup społecz­ nych. Dwa kolejne referaty dotyczyły tematyki muzycznej. D r Zdenka We­ ber z Zagrzebia omówiła patriotyczne pieśni jako nowo komponowany folklor w pozostającej w stanie wojny Chorwacji, Bośni i Hercegowinie („Musie Cries for Peace and Freedom"). Wystąpienie dr. hab. Lucjana Cieślaka z Katedry Wychowania Muzycznego U Ł dotyczyło natomiast pro­ blematyki polskiej muzyki ludowej („Polish Folk Music and 20th Century Civilization"). Autor opierając się na dwóch źródłach - pieśni popularnej 1 folklorze z Kaszub - próbował dowieść, że folklor muzyczny jest wciąż żywy, chociaż ma inny kształt i jest bardziej nowoczesny na skutek zapoży­ czenia pewnych elementów z muzyki artystycznej. Bogata i zróżnicowana tematyka prezentowanych referatów prowoko­ wała do licznych i ożywionych dyskusji. Referaty zostaną opublikowane w przygotowywanym obecnie pokonferencyjnym wydawnictwie. Warto też wspomnieć, iż w czasie konferencji zorganizowana została wystawa książek i publikacji, na której uczestnicy i zaproszeni goście mieli możliwość zaprezentowania swego dorobku. Miłą atrakcją była też z pewnością wycieczka do gotyckiego zamku w Oporowie, gdzie w stylowych, zabytkowych wnętrzach odbył się koncert muzyki dawnej w wykonaniu studentów i wykładowców Katedry Wychowa­ nia Muzycznego U Ł . Z dużym uznaniem spotkał się również występ Akade­ mickiego Zespołu Pieśni i Tańca „Kujon", jaki miał miejsce pierwszego dnia konferencji w Muzeum Historii Miasta Łodzi. Konferencja „Ekologia i Folklor" była znaczącym wydarzeniem nauko­ wym, o czym świadczą m.in. opinie jej uczestników. Organizatorzy otrzymu­ ją obfitą korespondencję, w której podkreśla się wysoki poziom merytorycz­ ny obrad i sprawną organizację. �145 KRONIKA Wymieńmy na koniec głównych sponsorów, dzięki którym przedsięw­ zięcie mogło być zrealizowane: Wydział Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Łodzi, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Krajowe Centrum Edukacji Eko­ logicznej, „Papier Service", „Adaldan", „ D o m - M a t " . Violetta Przerembska II M I Ę D Z Y N A R O D O W A SESJA „DUCHOWOŚĆ N A R O D Ó W E U R O P Y ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ. E R O S I T H A N A T O S " , CZĘŚĆ I , Lublin, 30 marca - 2 kwietnia 1993 r. To niepowtarzalne w klimacie Spotkanie zorganizowane zostało przez lubelską Fundację „Muzyka Kresów. Ośrodek Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej". Sądzę, iż działalność tej Fundacji zasługuje na szczególną uwagę badaczy kultury. Po ubiegłorocznych warsztatach etnomuzykologicznych, poświęconych różnorodnym aspektom muzyki towarzyszącej obrzędom cyklu wiosenno-letniego, w tym roku zorganizowano interdyscyplinarną sesję, której głów­ nym celem było poszukiwanie odpowiedzi na uniwersalne pytanie dotyczące postaw wobec życia, miłości i śmierci oraz sposobów ich wyrażania. D o szczegółowych rozważań posłużył zróżnicowany materiał - od rozmaitych form literatury ludowej, narodowej i światowej, pieśni, muzyki, wierzeń i obrzędów po sztukę, film i in. Ta różnorodność materiałów i wielość dziedzin, obszarów kultury, w których funkcjonują pojęcia „eros" i „thanatos", ukazała jednocześnie, jak różne mogą być sposoby wyrażania, przed­ stawiania pewnych fundamentalnych, odwiecznych kwestii, wobec których nikt nie może pozostać obojętnym i które najbardziej sprawiedliwie dotykają każdego człowieka niezależnie od miejsca, czasu i przynależności do okre­ ślonej wspólnoty. Jak podkreślił dyrektor Fundacji, Jan Bernad, otwierając Spotkanie - dyskusja o tak ważnych problemach, głębszych niż zagadnienia polityczne czy ekonomiczne, jest zapowiedzią normalności, podobnie jak liczny udział w Sesji naukowców-intelektualistów z Polski, Litwy, Białorusi, Rosji, Ukrainy, pragnących trwale współpracować ze sobą i spotykać się bez przeszkód. Poszczególne wystąpienia poprzedzone zostały krótkim filmem Vytautasa Urbanawicziusa z Wilna, pt. „Oj, koło, koło". Była to artystyczna wizja piętnastowiecznego, litewskiego obrzędu pogrzebowego. Reżyser-archeolog dostępnymi sobie środkami ożywił dawne zwyczaje i przedmioty wydobyte podczas wykopalisk, przeplatając obraz motywem pieśni: „Oj, kołem, kołem wschodzi słoneczko, oj, ubierają piękną dziewicę". �146 KRONIKA D o innego obrzędu litewskiego - wesela (z okresu bliższego współczesno­ ści) sięgnął Algirdas Patackas z Wilna („Nykti-nokti - życie i śmierć w kul­ turze litewskiej") rozważając na tym przykładzie szczególne związki między życiem, które - jak dojrzewanie przyrody, jest zapowiedzią śmierci i śmiercią, która niesie obietnicę nowego życia. Weselna obrzędowość Litwinów, wraz z charakterystycznymi dla niej motywami: płaczu, przysiadywania młodych na ławeczce i in., pozwala - zdaniem badacza - traktować wesele jako symboliczne „słodkie zamieranie", czas przejścia do nowego życia. O symbolice życia i śmierci w obrzędowości weselnej oraz ich aspekcie magicznym mówił także Roman Kiś ze Lwowa („Podstawowy aspekt semiotyczny magii ślubnej u Hucułów. Eros i żywioł wodny"). Referat oparty był głównie na materiale zebranym podczas badań terenowych na obszarze Huculszczyzny. Autor poświęcił szczególną uwagę znaczeniu wody (obmy­ wanie, kąpiel) jako symbolu spotkania początku i końca w magii weselnej, miłosnej i agrarnej oraz wierzeniom w jej związek z oczyszczaniem, witalnością, płodnością i rozmnażaniem. Huculszczyźnie poświęcony był też referat Natalki Biłocerkiwec z Kijowa („Miłość i śmierć w Cieniach zapomnianych przodków Michała Kociubińskiego"). Jak zauważyła autorka, realna i sym­ boliczna bliskość życia i śmierci, erotyki i umierania, aktu poczęcia i zgonu, śmierci i zmartwychwstania, przedstawiona została przez Kociubińskiego niezwykle plastycznie. Główni bohaterowie jego dzieła: Iwan, Jura i Mariczka, mają nie tylko wymiar ludzki, swój własny eros, witalność i zamierające wobec utraty obiektu kochania życiodajne siły, lecz także personifikują potężne moce natury. Jak w archaicznych wierzeniach, tak w powieści Kociubińskiego życie człowieka i przyrody splata się w jedną, niepodzielną całość. (Można tylko żałować, że temu niezwykle interesującemu referatowi nie towarzyszył pokaz filmu opartego na analizowanej powieści pod tym samym tytułem). Szczególnym przypadkiem pojednania instynktu życia (eros) i instynktu śmierci (thanatos) jest ludowe święto Kupały oraz charakterystyczne dlań wierzenia i obrzędy. Zagadnienie to stało się przedmiotem interesującej analizy przedstawionej w nieszablonowy sposób przez Halinę Tawłaj z Mińska („Eros i thanatos w białoruskim święcie Kupały"). Badaczka skoncentrowała się przede wszystkim na melodii i treści kupałowych pieśni z przełomu X I X i X X w., które oddają istotę święta, jego związek z kultem przodków, a zarazem wyrażają ideę śmierci prowadzącej do życia, którego demonstracją jest m.in. wesele, zawarcie małżeństwa, narodziny dzieci i in. Referat zdobył szczególne uznanie słuchaczy nie tylko ze względu na treść. Należy bowiem podkreślić, że podając przykłady pieśni H . Tawłaj nie po­ służyła się prezentacją nagrań dokonanych w terenie, lecz samodzielnie wykonała omawiane utwory, opatrując każdy z nich celnym, zwięzłym ko­ mentarzem. Wzbogaciła też wiedzę o święcie Kupały informacjami o mało znanym, a występującym w niektórych rejonach Białorusi zwyczaju polega­ jącym na wprowadzaniu do grona uczestników święta osób przebranych za �KRONIKA 147 starego dziada i babę (noszą one specjalne stroje i maski z drewna). Ich zachowania w czasie święta przypominają o trwałym związku życia i śmierci. Kwestii realizacji pozamuzycznych treści, związanych z logiką życia i śmierci, w muzyce ludowej poświęcone było niezwykle ekspresyjne wy­ stąpienie Ihora Macijewskiego z St. Petersburga („Motyw śmierci w drama­ turgii muzycznej liryki miłosnej"). Zwrócił on m.in. uwagę na następstwo symboli oraz sposób wyrażania określonych idei za pomocą odpowiedniego rodzaju rytmiki, ruchu, dynamiki, struktury melodii, dźwięków wykorzy­ stania określonych instrumentów (m.in. bicie w bęben jako znak falliczny, podobnie - flet, dmuchanie w trąbkę oznaczające pocałunek, smyk krzyżu­ jący się ze skrzypcami - znak śmierci) itp. Szczególne znaczenie ma też forma kompozycji muzycznej, w której eros i thanatos najczęściej występują łącznie: śmierć rodzi życie, po którym znów sama dochodzi do głosu. O bliskości życia, miłości i śmierci (która to bliskość powoduje stałą zmienność Natury) w obrzędach i zwyczajach białoruskich mówił też Wło­ dzimierz Wasilewicz z Mińska („Eros i thanatos w wyobrażeniach i przesą­ dach ludowych") prezentując interesujący materiał terenowy. Autor celowo nie wykroczył poza informacje dotyczące Białorusi. Można było jednak znaleźć wiele podobieństw omawianych zachowań w kulturach innych ludów (nie tylko europejskich), a także kolejny raz zastanowić się nad fenomenem uniwersaliów, takich jak np. sposób chowania zmarłych niezamężnych dziewcząt i kawalerów, nawiązujący do symboliki wesela, różne formy magii miłosnej, mające na celu zatrzymanie lub przyciągnięcie do siebie miłego, albo też odrzucenie niechcianego partnera i in. Jak zauważył w dyskusji Jan Bernad, uogólniając zarazem tezę wyrażaną w większości wystąpień, siły życia i śmierci nie są wobec siebie opozycyjne lecz łączą się w pewną całość. Jest to właściwie jedna siła życia-śmierci przetwarzana na różnych poziomach przez procesy biologiczne, psycholo­ giczne i in. Odmienną siłą, rządzącą się własną logiką, zbudowaną z innej materii, jest natomiast siła erosa. Interesujący referat dotyczący „Problemu afirmacji życia w kulturze białoruskiej" przedstawił Igor Uglik z Mińska. Jedno z postawionych przez niego pytań, poprzedzających szczegółowe rozważania, dotyczyło m.in. po­ szukiwania życiowego potencjału etnosu i jego przejawów. Pytanie to można odnieść m.in. do aktualnej sytuacji politycznej świata. Zdaniem Uglika, introwersyjna energia libido prowadzi do rozwoju instynktu samozachowaw­ czego, etnocentryzmu, thanatos zaś oznacza rozpad i dezintegrację. Wiado­ mo przy tym, że miłość (eros) łatwo przechodzi w nienawiść, agresję i sadyzm (sfera thanatos), w historii etnosu ta właśnie sfera jest najczęściej dominują­ ca. Eros powoduje samorealizację etnosu, np. przez asymilację, podczas gdy thanatos prowadzi do zagłady. Historia, etnosu może być też rozpatrywana m.in. jako wybuch potencjału życiowego oraz zamieranie. Charakteryzując pewne cechy sposobu myślenia Białorusinów, ich mentalność, I . Uglik po­ święcił m.in. uwagę ikonom, będącym wyrazem duchowego stanu człowieka �148 KRONIKA a zarazem bliskości Boga i ludzkości. Wskazał też na takie rysy kultury białoruskiej jak: antropocentryzm, introwersyjność, tolerancja, racjonalizm, dodając jednak, że mogą się one zmieniać w konkretnych okolicznościach. (Ciekawe, czy w taki sam sposób postrzegani są Białorusini przez przed­ stawicieli innych kultur?). Zrozumienie szczególnego ducha kultury, narodu, grupy etnicznej i in., nie jest łatwe, zwłaszcza dla człowieka z zewnątrz. Przyjmuje się też m.in., że trudna do przekroczenia bariera oddziela - najogólniej mówiąc - ludzi Wschodu i Zachodu. Kwestii tej poświęcone było wystąpienie Mykoły Riabczuka z Kijowa. Według niego, myślenie Zachodu charakteryzuje przede wszystkim tendencja do przeciwstawiania sobie szeregu kategorii: istnienia i nieistnienia, dobra i zła, swoich i obcych, wiedzy i etyki, itp. bez po­ szukiwania i dostrzegania związków między nimi. W mentalności Wschodu natomiast kategorie tego typu (i nie tylko one) łączą się ze sobą i uzupełniają nie negując. O odmienności pojmowania świata przez człowieka Wschodu i Zachodu świadczy m.in. wyrazisty przykład różnego rozumienia terminu „maja". Europejczyk np. tłumaczy go najczęściej jako „iluzja" sprowadzając do imperatywu kategorycznego, podczas gdy dla wyznawcy filozofii Wscho­ du nie ma on przeważnie nic wspólnego z iluzją. Jest obszarem zjawisk rozpatrywanych oddzielnie, niezależnie od całości, a zarazem - całością: „Nasza codzienna etyka jest mają. Ktoś zabija, kogoś zabijają... nie myśl o tym jak o różnych rzeczach". M . Riabczuk, analizując jedno z opowiadań Borgesa, stwierdził, że świadomość zachodnią cechuje egocentryzm połączo­ ny ze strachem przed utratą swego „ja". Przykład twórczości H . Hesse natomiast dowodzi, iż mogą być podejmowane udane próby zrozumienia filozofii Wschodu przez Europejczyka, pozwalające zarazem uniknąć jej profanacji. Wspomniane wystąpienie, choć niezwykle interesujące, niepo­ koiło jednak pewnym - być może koniecznym w tym miejscu - schematyz­ mem i tendencją do nadmiernego uogólnienia. Wydaje się też, że generalne mówienie o filozofii Wschodu i Zachodu jest ogromnie niebezpieczne. Nara­ ża bowiem autora na zarzut ogólnikowości, nieuwzględniania wielości i roz­ maitości kierunków myślenia, charakterystycznych przecież dla obydwu ob­ szarów. M . Riabczuk wspomniał wprawdzie o różnicach w etyce Kriszny (charakterystycznej dla społeczeństwa kastowego) i Ardżuny (bardziej ar­ chaicznej) podstawowa część wykładu dotyczyła jednakże wyraźnie opozycji: Wschód - Zachód. M o i m zdaniem, autor referatu poszedł zbyt daleko zwłaszcza gdy wypowiadał się na temat filozofii chrześcijańskiej (m.in. sto­ sunku do bliźnich, granicy między sacrum i profanum itp.) Dwa referaty (Jarosława Kolczyńskiego z Warszawy i Jadwigi Mizińskiej z Lublina) poświęcone były problematyce ofiary. Wystąpienie J. Kolczyń­ skiego nosiło tytuł „Ofiara człowieka w kulturze ludowej. Opis trzech przy­ padków". Przed paroma laty podczas badań terenowych na Pogórzu Sąde­ ckim zanotował on informacje o rytualnych zabójstwach, jakie miały miejsce w tych stronach około 100 lat temu oraz w okresie I wojny światowej. �KRONIKA 149 Wszystkich zabójstw dokonano w czasie zarazy, tj. w czasie który - zdaniem J. Kolczyńskiego - można uznać za totalną katastrofę, stan chaosu burzące­ go równowagę w świecie. Na podstawie relacji mieszkańców wsi, badaczowi udało się m.in. określić pewne elementy składające się na swoistą „mitologię zarazy", takie jak: znaki zarazy, jej wygląd, miejsce i sposób mordu, wreszcie -cechy kwalifikujące człowieka do roli ofiary, mającej przywrócić zaburzoną równowagę. Są to m.in.: ułomność (kulawość), bełkotliwa mowa, starość, sieroctwo. D o roli ofiary szczególnie predystynowani byli żebracy, którym przypisywano funkcję łącznika między „tym" i „ t a m t y m " światem. Inter­ pretując uzyskane materiały, J. Kolczyński odwołał się do koncepcji kozła ofiarnego, sformułowanej przez R. Girarda, przypominając, iż mechanizm ofiary w tym przypadku polega m.in. na doprowadzeniu wspólnoty do pojednania przez dokonanie wspólnego mordu. Referat J. Kolczyńskiego, podobnie jak pozostałe, wywołał ożywioną dyskusję. Była ona jednak szcze­ gólnie interesująca dla etnologów. Dotyczyła bowiem m.in. swobody i ogra­ niczeń interpretacji materiału terenowego przez badacza, kwestii odpowied­ niego dokumentowania i uzasadniania teorii przy pomocy materiału etno­ graficznego, pojęcia rytuału jako elementu porządkującego, rozróżnienia mordu ofiarnego (ofiary będącej rytuałem przywracającym ład) od zabójstwa noszącego cechy aktu kryminalnego. Zastanawiano się także nad trwałością tradycji (przeżytków) i jej mocy, silniejszej niekiedy (jak w omawianych przypadkach) od określonych przykazań kościelnych. Z pewnością dobrze się stało, iż w spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele różnych dyscyplin. Pozwoliło to na wymianę myśli, wykraczającą poza ramy jednej dziedziny nauki, jak też wielopłaszczyznowy i wielce interesujący ogląd tego samego zagadnienia. Wspomniana już J. Mizińska, w referacie zatytułowanym: „Miłość jako przezwyciężenie śmierci: Kain i Abraham", przedstawiła interesującą inter­ pretację biblijnych wydarzeń, których bohaterami były właśnie wspomniane postacie. Według niej - losy Kaina i Abrahama reprezentują różne przy­ kłady kresu ludzkich doświadczeń, sytuacji wyboru między miłością do ojca i brata/syna, dramatu miłości i zbrodni, miłości i śmierci w trójczłonowej relacji, gdzie jednym z członów jest sam Bóg. Badaczka stwierdziła ponadto, że Kain reprezentuje naiwną, bezrefleksyjną postawę człowieka zaślepione­ go, nie dostrzegającego bliźniego. Abraham natomiast, wychodząc zwy­ cięsko z próby miłości, a nie - jak zwykło się przyjmować - posłuszeń­ stwa [ ! ] jest przykładem postawy świadomej. Generalna konkluzja autorki, zgodnie z którą człowiek jest bohaterem i dysponentem swego życia uwi­ kłanym w kontakty z innymi, które może rozwiązywać na sposób Kaina lub Abrahama - skłania do głębokiego zastanowienia. D o biblijnego tematu grzechu pierworodnego nawiązał Taras Wozniak ze Lwowa („Grzech istnienia"), wskazując m.in., że nieposłuszeństwo pierw­ szych rodziców ukształtowało pewien porządek symboliczny, wprowadziło nowy podział na dobro i zło, życie i śmierć, niewiedzę i wiedzę (znak śmierci), �150 KRONIKA jedność i wyłączenie z pierwotnej jedni z Bogiem (cecha człowieczeństwa), płodność i bezpłodność. Szczególny udział w akcie nieposłuszeństwa pierw­ szych rodziców ma wąż, który - w przeciwieństwie do człowieka zyskuje nieśmiertelność, a zarazem pośrednio uczestniczy w przedłużeniu rodu ludzkiego. Widzialnym, rzec by można, znakiem śmierci są cmentarze i określone sposoby postępowania ze zmarłymi. Zagadnieniu temu poświęcone było wystąpienie Alfredasa Szirmulisa z Wilna („Cmentarze na Litwie") ilustrowane interesującymi przezroczami. Analizując zabytki archeologiczne i współczesne sposoby chowania zmarłych A . Szirmulis zwrócił m.in. uwagę na rolę drzew w obrzędzie pogrzebowym oraz powszechną na Litwie, jeszcze w połowie X I X w., wiarę w ich cudowną moc, udział w powtórnych narodzinach, związek z kultem przodków, itp. Odpowiednio obrobione pnie drzew z wyrzeźbioną ludzką głową stawiano m.in. nad wodą po spaleniu zwłok, a następnie oddawano im cześć. Drewniane słupy nakryte daszkami, przypominające nieco znane m.in. z polskiego pejzażu kapliczki, stawiano też na mogiłach, zdobiąc bogato ornamentem o archaicznej, kosmicznej symbolice. Z czasem dołączono do niej symbolikę chrześcijańską. Dopiero w okresie romantyzmu drzewo zaczęto stopniowo zastępować kamieniem. Rzeźbione kolumny i krzyże długo jednak przypominały kształtem drzewa. Szczególnie interesujące okazały się podane przez A. Szirmulisa informacje o litewskim zwyczaju umieszczania żaren u podstaw krzyży nagrobnych. Jak zauważy] (w dyskusji) J. Kolczyński, koliste żarna stawiano m.in. na grobach gockich, na kurhanach. Uważano je, podobnie jak koła młyńskie, za pradawny symbol kamiennego nieba, model kosmosu. Unikalne zabytki z litewskich cmentarzy pozwalają więc mówić o żywym trwaniu liczącej blisko 6000 lat tradycji. Poszukując symbolicznych, obrzędowych, folklorystycznych i in. aspek­ tów życia, narodzin, miłości i śmierci nie sposób zapomnieć o pewnych „prozaicznych" realiach, chociażby takich jak dane statystyczne ilustrujące zagadnienie przyrostu naturalnego, struktury etnicznej i wyznaniowej okre­ ślonych grup itp. Tego typu dane, dotyczące Grodna z końca X I X w., przedstawił Aleksander Gostiow („Miejsca i rytuały związane z narodzinami i śmiercią w końcu X I X i na początku X X w. na podstawie materiałów grodzieńskich"). W referacie zaprezentowano m.in. materiały statystyczne wydobyte przez A . Gostiowa z archiwów miejskich oraz z opracowań daw­ nych historyków. Na podstawie tych danych można nie tylko odtworzyć etniczny i wyznaniowy skład ludności miasta, lecz także wnioskować o miej­ scach kultu religijnego, cmentarzach itp. Materiały zachowane w archiwach Grodna pozwalają też mówić o takich zagadnieniach jak przestępczość i problem samobójstw. W referacie zaprezentowano również interesujące informacje o miejscu szczególnie związanym z początkami życia - szkole akuszerek i funkcjonującym w grodzieńskim szpitalu oddziale położniczym. Odrębny blok tworzyły referaty poświęcone różnym zagadnieniom litera­ ckim, m.in. twórczości polskiego baroku. Jak powiedział Antoni Czyż, lite- �KRONIKA 151 ratura tego okresu jest cząstką żywej i trwałej przeszłości, którą na równi z innymi trzeba zachować, odkrywać i upowszechniać. D o takich stosun­ kowo mało znanych cząstek naszej tradycji należą m.in. omówione przez A . Czyża pisma mistyków, ukazujące chrześcijaństwo jako wewnętrzną moc osoby, jej doświadczenie graniczne, szczególny sposób obcowania z Bogiem, poszukiwania Go i otwarcie się ku prawdzie. Wystąpienie nosiło tytuł: „Dotyk ożywczy. Duchowość polskiego baroku wobec Innego". Laikowi nasuwa się jednak pytanie, jak pogodzić fenomenologiczną koncepcję Innego z dążeniami mistyków, którzy - jak to vyynikalo z przedstawionego referatu - próbowali zatrzeć granicę między Bogiem a człowiekiem. Czy wobec takich dążeń i odczuć można jeszcze mówić o Innym? Interesujący nurt literatury barokowej - żałobne elegie i panegiryki - znakomicie scharakteryzowała Alina Nowicka-Jeżowa z Warszawy, wska­ zując na szczególne zainteresowanie polskiego sarmaty śmiercią i rzeczami ostatecznymi. Przybierało ono formę swoistego teatru śmierci, rozgrywanego w scenerii kościoła, domu rodzinnego, wspólnoty sąsiedzkiej lub na polu bitwy, tworząc zarazem niepowtarzalną sztukę umierania, kreując i upow­ szechniając wzory osobowe oraz wzorce dobrego życia i śmierci. Mówiąc 0 wzorach śmierci rycerza sarmackiego A . Nowicka-Jeżowa wskazała przy tym m.in. na kolizję norm rycerskich z chrześcijańskimi i próby ich po­ godzenia. Mało znany, jak sądzę, poza wąskim gronem specjalistów rys literatury, określonej jako ukraińska szkoła romantyczna, scharakteryzowała z kolei Danuta Sosnowska z Warszawy ( „ F a t u m miłości i pokusa śmierci w kręgu ukraińskiej szkoły romantycznej"). Zwróciła ona m.in. uwagę na szczególną bliskość miłości i śmierci w utworach reprezentujących ten krąg literacki oraz na sposób postrzegania Ukrainy jako kraju o wyraźnej fascynaqi śmiercią, beznadziejnego pesymizmu, ciągłego zmagania się zła i dobra, świata przed zbawieniem, „leżącego na metafizycznej krawędzi, gdzie nie sięga już łaska Boga". Taki obraz Ukrainy wykorzystywany był przez wielu pisarzy do stawiania ogólniejszych pytań. Dotyczyły one m.in. sensu śmierci, wyższości ducha nad ciałem, wyzwolenia przez okrucieństwo itp. Dopełnieniem „bloku" wystąpień poświęconych literaturze baroku był referat Jurija Andruchowicza z Iwano-Frankowska zatytułowany: „Miłość 1 śmierć po rycersku - na podstawie ukraińskiej poezji barokowej". Naczelną dla tematyki Spotkania kwestię relacji między „eros" i „thanatos" w twór­ czości współczesnych poetów poruszyli natomiast: Lubow Turbina z Mińska („Miłość i śmierć we współczesnej literaturze białoruskiej") oraz Eugenijus Aliszanka z Wilna („Odtworzenie sacrum w tekście poetyckim na podstawie współczesnej poezji litewskiej"). Część zaproszonych gości z różnych powodów nie mogła wziąć udziału w Spotkaniu. Pozwolę sobie jednak przytoczyć tytuły zapowiedzianych w programie, acz nie zaprezentowanych tekstów. Były to m.in.: „Kategoria miłości i śmierci w antropozofii" Jerzego Prokopiuka, „Spirala w obrazie �152 KRONIKA świata u dawnych Litwinów" Elviry Usacziovaité, „Powtórna śmierć w religii dawnych Bałtów" Gintarasa Beresnevicziusa, „Problem erosa i thanatosa na pograniczu literatury i muzyki" Józefa Kona, „Wesele i śmierć - aspekt intonacyjny od Bałtyku do Karpat" Izalija Ziemcowskiego, „Rola akuszerki w litewskich obrzędach ludowych związanych z narodzinami" Rasy Pauksztyte, „Etnograficzne aspekty erosa i thanatosa w folklorze białoruskim" Olega Łysenko, „Eros i thanatos w kulturze Cyganów" Andrzeja Mirgi, „Narodzenie i śmierć w paremiologii białoruskiej" Dymitra Sańko, „Narodzenie i śmierć w warunkach żydowskiego getta na Zachodniej Białorusi (1941-1942)" Mariny Sawaniaka, „Narodzenie i śmierć o obrzę­ dach etnograficznych Słuczaków i Poleszuków" Łarisy Bojka, „Współzależ­ ność między lokalnym, regionalnym i ogólnoeuropejskim w badaniu historii etnosów Europy" Walentina Hryckiewicza. Sądzę, że tytuły te mówią same za siebie. Można tylko żałować, że zapowiedziane referaty nie zostały za­ prezentowane podczas Spotkania. Organizatorzy Sesji wyrazili nadzieję, że udało się stworzyć fundament pod przyszłoroczne spotkanie i kontynuację dyskusji m.in. o nierozerwalno­ ści pojęć „eros" i „ t h a n a t o s " oraz ich trwałej obecności w kulturze tradycyj­ nej i współczesnej. Myślę, że o jego celowości nie trzeba nikogo przekony­ wać. Spodziewam się też, że ranga i uniwersalność poruszonej problematyki przyciągnie liczne i nie mniej interesujące grono uczestników. Na zakończenie chciałabym jeszcze wspomnieć o niezwykle trafnej, moim zdaniem, uwadze A . Patackasa dotyczącej pilnej konieczności ratowania i utrwalania tradycji słowiańskiej i bałtyjskiej, m.in. literackiej, która stanowi równie ważną część europejskiego dziedzictwa kulturowego, jak np. tradycja anglosaska. Wnosi ona przy tym do kultury Europy pierwiastek metafizycz­ ny, równoważący anglosaską racjonalność i materializm. Iwona Kabzińska-Stawarz S Y M P O Z J U M K U U C Z C Z E N I U 500-LECIA E W A N G E L I Z A C J I A M E R Y K I ŁACIŃSKIEJ, PIENIĘŻNO Obchody związane z rocznicą 500-lecia odkrycia Ameryki objęły cały świat. Podjęto wiele wysiłków, by uczcić powstanie nowego świata, oraz wielowiekowy trud ewangelizacji. Bez wątpienia owocny okazał się wysiłek w sferze kultury, w efekcie którego ukazało się wiele publikacji. Zebrano i uporządkowano wiele dokumentów. Obchody rocznicy były huczne: Hisz­ panie wydali na nie około miliarda dolarów, a cały świat około dwóch. Polska zabrała się do przygotowań dość niemrawo. Jednak odbyło się kilka sympozjów i spotkań poświęconych tej doniosłej rocznicy. Ostatnim chyba akcentem tych obchodów w naszym kraju było sympozjum zorganizowane �KRONIKA 153 przez Referat Misyjny w Pieniężnie w dniach 27-29 X I 1992. Mocną stroną tego spotkania był fakt, że większość spośród jego prelegentów zetknęła się osobiście z krajami Ameryki Łacińskiej, żyjąc i pracując tam kilka - kil­ kanaście lat. Szczególnym gościem i zarazem wielką atrakcją Sesji był udział w niej ks. Segundo Galilei z Chile, który jest jednym z wybitniejszych teologów latynoamerykańskich. Wydarzenia, które miały miejsce 500 lat temu są bardzo różnie oceniane. Powszechny u nas termin „odkrycie" dla wielu ludzi, zwłaszcza za oceanem, ale nie tylko, jest nie do przyjęcia. Liczni są ci, co nawołują nie do szumnych obchodów, ale do pokuty i zadośćuczynienia. Próbę przybliżenia tej swoistej mozaiki różnych opinii związanych z 500-leciem podjął dr Janusz Wojcieszak z Warszawy. Jego zdaniem, w istocie dominowały dwa punkty widzenia. Jeden z nich, reprezentowany przez tradyqonalistów, ocenia podróż Kolum­ ba i jej konsekwencje z pozycji historycznej. Zwolennicy drugiego poglądu, ogłoszonego przez badaczy określających siebie mianem „rewizjonistów", uważają, że mamy to do czynienia z okrutnym starciem się dwóch światów. Tradycyjna ocena uważa rok 1492 za działanie Opatrzności (Prost). Wyda­ rzenia te stanowiły jakby rekompensatę Reformacji, która miała wkrótce skłócić starą Europę. Utrata wpływów Watykanu w krajach tradycyjnie katolickich znalazła wynagrodzenie za Oceanem. Jest to teoria kompensacji. Z kolei niektórzy spośród współczesnych myślicieli starają się patrzeć na te wydarzenia pozytywnie. Uważają, że obchody są okazją do nowego przeży­ cia skądinąd tragicznej historii i doznania dzięki temu uczucia jedności świata. M a to prowadzić do jednej ojczyzny ojczyzn (Doser). Tak więc rok 1492 ma łączyć, a nie dzielić ludzi. Wielu filozofów (m.in. M . Casada z Peru) podkreśla antyhumanistyczny charakter konkwisty, nie do pogodzenia z du­ chem Ewangelii. Są jednak i tacy, którzy usprawiedliwiają minione wydarze­ nia pewną dziejową koniecznością, dającą początek erze nowożytnej. Lau­ reat nagrody Nobla, Peruwiańczyk O. Paz uznaje nawet obraz dzisiejszego świata za rezultat odkrycia Ameryki. Jednak w ogólnej ocenie zdarzeń sprzed pięciu wieków dominują głosy traktujące inwazję Hiszpanów i Por­ tugalczyków w kategoriach ludobójstwa. Słowa krytyki padają też pod adresem Kościoła, który według pewnych środowisk, jako instytuqa upra­ womocnił podbój. N i k t rzecz jasna nie twierdzi, że duchowni byli iniqatorami owej, absolutnej potworności". Jednak wysiłki osamotnionego B. de las Casas do końca nie rozgrzeszają książąt Kościoła. Wniosek, jaki się narzuca jest jeden - ocena całościowa jest niezwykle trudna. Ideologiczne zacietrzewienie nie sprzyja tolerancji i pojednaniu, którymi winny zaowocować obchody 500-lecia. Wystąpienie J. Wojcieszaka było niezbędnym wprowadzeniem w całą problematykę, choć można to było zrobić w bardziej przystępny sposób. Zabrakło też, jak się wydaje, szerszego przeglądu opinii co do roli Kościoła. W omówionej tu pokrótce prezentaqi zabrakło też głosów ludzi o indiańskim rodowodzie. Skądinąd przecież wiadomo, że ich osąd podboju jest zdecydowanie negatywny. �154 KRONIKA Kraje Ameryki Łacińskiej są obecnie areną wielkich przemian. Rewolu­ cyjne wręcz zmiany, jakie zaszły także i w naszym kraju dają podwaliny pod zupełnie nowe stosunki Polski z państwami zza Atlantyku. Uczestnikom spotkania pieniężnieńskiego sprawy te przybliżył ambasador Jan Janiszew­ ski. Przedstawił on ogólną sytuację społeczno-polityczną Ameryki Południo­ wej w kontekście polskiej polityki zagranicznej. Kraje, do których niegdyś dotarli Hiszpanie i Portugalczycy porzucają dziś izolację gospodarczą, silny interwencjonizm i paternalizm swych rządów. Wiele z nich zaaplikowało sobie drastyczne kuracje ekonomiczne, które zaowocowały już 4,5% dyna­ miką rozwoju gospodarczego oraz zahamowaniem odpływu kapitału. Polska na drodze intensywnych zabiegów dyplomatycznych dokonała już nor­ malizacji stosunków z wieloma krajami Ameryki Południowej. Dyrektor Janiszewski podkreślił istotną rolę misjonarzy pomagających w odnowie naszych więzi z omawianymi krajami. Stanowią oni środowisko opiniotwór­ cze m.in. przy powoływaniu konsuli honorowych. Sukcesy naszej polityki zagranicznej są bezdyskusyjne. Zniesienie wiz w znakomity sposób ułatwia pracę naszych misjonarzy. Bardzo cieszy fakt, że mogą oni liczyć na pomoc i współpracę ze strony oficjalnych polskich przedstawicielstw w krajach ich pracy misyjnej. A jeszcze nie tak dawno było to zupełnie nie do pomyślenia. Przy okazji takiego sympozjum jak to zorganizowane w Pieniężnie wprost prosiło się o dobry rys historyczny dramatu sprzed pięciu stuleci. Jedyny referat o charakterze historycznym nie spełnił jednak tej roli. Profe­ sor Kukier w swym wystąpieniu zajął się bowiem związkami osadniczymi i kulturowymi obszaru pd-zach. Bryzylii z pograniczami Argentyny, Urug­ waju i Paragwaju w X V I I - X I X w. Podjął przy tej okazji temat różnic w podejściu do kolonizacji pomiędzy Hiszpanami, a Portugalczykami. Ci pierwsi byli świetnie zorganizowani, zaledwie dwumilionowa Portugalia była natomiast znacznie mniej zaradna. Zaangażowała ona w podbój najwyżej 200000 kolonizatorów. Warto tu wspomnieć, że Hiszpanie wykazali się też większym bestialstwem niż ich rywale. Sytuację próbowali łagodzić ówcześni biskupi oddani dziełu wykupu Indian Guaraní z niewoli w Sao Paulo. W czasie relacjonowanej tu sesji mieli też swój głos praktycy. Jednym z nich był o. Janusz Dzieniszewski svd, który podzielił się swą wiedzą na temat historii i obecnego stadium ewangelizacji wśród Indian Guaraní. To waleczne plemię aż trzynaście razy występowało zbrojnie przeciwko najeźdź­ com zza Oceanu. W efekcie liczebność Indian spadła z 1,5 min do 130 tys. w 1730 r. Kłopoty Guaraní nie skończyły się z rokiem 1848, kiedy to przywrócono im wolność. Albowiem nawet w X X w. ma miejsce skandalicz­ na inwazja na tereny Indian, których kupuje się wraz z ziemią, by następnie ich z niej eksmitować. O. Dzieniszewski, który pracował przez kilka lat wśród Guaranów opisał dramatyczne losy ewangelizacji Indian Ache. Ma­ lowniczo przedstawił wydarzenia z grudnia 1985 г., kiedy to misjonarze wraz z czterema nawróconymi spośród rodzimych mieszkańców, udali się do Indian. Pierwsza ich reakcja była wroga. Nauczeni przykrymi doświadczę- �KRONIKA 155 niami tubylcy zabili pięciu, a ranili czterech przybyszów. Jednak w rezultacie dalszych ofiarnych wysiłków doszło do wspólnego spotkania, rytu pojed­ nania i wspólnego pogrzebu. W styczniu 1987 r. Indianie przybyli do stacji misyjnej, gdzie odbyła się dziękczynna liturgia, na którą przyniesiono także rannych. Tak rozpoczęła się ewangelizacja wśród dzielnych i miłujących wolność plemion. Praca misyjna wśród Indian to wyzwanie dla całego Kościoła paragwajskiego. Referujący zapewnił, że nie chodzi tu o nagłą zmianę religii tych ludzi, ale o ich integralne zbawienie. Wymaga to tolerancji i szacunku dla mniejszości etnicznych. Na tej podstawie można dopiero wybrać metodę i właściwy czas ewangelizacji. Ciągłym problemem misji wśród G u a r a n ó w jest brak rodzimych kapłanów. Misjonarze wciąż borykają się z trudnościami natury językowej. Niełatwo jest im bowiem wyrazić wiele pojęć ze sfery duchowej. Budujący jest natomiast fakt, że Kościół kato­ licki nie postępuje wzorem sekt. Ofiaruje bowiem pomoc w ramach akcji charytatywnych nie tylko dla swych wyznawców, ale dla wszystkich będą­ cych w potrzebie. Wystąpienie O. Dzieniszewskiego było barwne i ciekawe, i mówiąc szczerze, stanowiło dobrą przeciwwagę dla wcześniejszego referatu. W dalszej kolejności zaprezentował się mgr Janusz Jaskulski z Poznania mówiący o misjach wśród rodzimej ludności Ameryki Pd. Mogąc pochwalić się tylko krótkim pobytem w Ameryce, prelegent odwołał się do poglądów Pablo Suessa, misjologa rodem z Niemiec, a pracującego w Brazylii. Misjo­ narz przebywający wśród Indian zawsze jest przedstawicielem świata białych. Prawda ta miewa tragiczne konsekwencje. Warto tu choćby przytoczyć przypadek śmierci biskupa i zakonnicy, którzy przybyli do Indian awionetką, a więc w taki sam sposób, jak kolonizatorzy odbierający tubylcom ziemię. A ziemia ma dla nich ogromne znaczenie. Nie jest to sprawa tylko własności i ich codziennego utrzymania, to kwestia jej religijnego charakteru. Pan Jaskulski przekonywał, że misjonarz powinien opanować swoisty kod kulturowy tamtych ludzi porzucając swój własny. W tym miejscu budzi się pewne zastrzeżenie. Nie chodzi chyba o wyzucie się swej własnej kultury, ale o jej głębokie przeżycie, docenienie jej roli, a dalej otwarcie się na nową kulturę. Tylko w ten sposób można przecież pojąć jak wielką wartością jest ona dla Indian. Prelegent wspomniał też o słabym przygotowaniu misjonarzy do ich pracy, mówiąc że tylko ok. 10% spośród zaangażowanych w dzieło ewangelizacji zna języki tubylcze. Ta rażąco mała liczba wydaje się mocno przesadzona. Padło też wiele słów o godności człowieka mimo jego material­ nego ubóstwa, o konieczności jego integralnego zbawienia; to sprawy znane, ale chyba nigdy dość je przypomnieć. Jedno z ciekawszych wystąpień pierwszego dnia sesji należało do o. Jerzego Palki z Paragwaju, mówiącego o środkach masowego przekazu w służbie ewangelizacji. Roztoczył on przed słuchaczami obraz bardzo trud­ nej sytuacji Kościoła katolickiego, który staje w obliczu agresywnej propa­ gandy wielu sekt. D o dnia dzisiejszego przeszło do nich około 35 min katolików. W ciągu godziny czyni to w Ameryce Pd. podobno 400 osób. �156 KRONIKA Wielkie sukcesy nowych ruchów religijnych, które biskupów i misjonarzy katolickich przyprawiają o bezsenność, to rezultat propagandy prowadzonej drogą mass mediów przez majętnych sekciarzy. Kościół, a w tym także, werbiści nadrabiają stracony czas organizując radio katolickie. Celem tych przedsięwzięć jest nie tylko bezpośrednia ewangelizacja, ale też obrona praw ludzi, szczególnie ubogich, ochrona tożsamości kulturowej i obrona mniej­ szości etnicznych. W budowie są zatem trzy stacje o zasięgu do 500 km. Katolicka radiostacja w Paragwaju nadaje program w siedmiu językach indiańskich. To jednak wciąż zbyt mało. Sekty mają bowiem swe prywatne stacje telewizyjne, czym jeszcze nie mogą poszczycić się katolicy. Zawstydza­ jące jest także i to, że członkowie sekt są lepiej przygotowani do pracy w środkach masowego przekazu. Otrzymują też znaczną pomoc z zagranicy, co jest w istocie źródłem ich powodzenia. O. Palka, jak się wydaje, przekonał uczestników sympozjum o ogromnej roli mass mediów w dziele ewangeliza­ cji. Tam, gdzie diecezje są 3-4 razy większe niż w Polsce, a pracuje tylko dziewięciu księży (!!!) wiele spraw można załatwić tylko korzystając z radio­ stacji. W ten sposób prowadzi się dla przykładu katechezy przedsakramentalne. Trzeba przyznać, że referat ten był bardzo cennym i jednym z ciekaw­ szych. Bo może w Polsce, jak i w Paragwaju, brak jest dostatecznego poparcia i uczestnictwa duchownych w zorganizowaniu katolickich roz­ głośni. Jednym słowem, wystąpienie było bardzo na czasie. W drugim dniu sympozjum referat prcedstawił ksiądz Segundo Galilea z Chile. Przedstawił on sytuację Kościoła latynoamerykańskiego w świetle konferencji w Santo Domingo, 1992. Galilea omawiał końcowy dokument tej konferencji, którego główna część zatytułowana jest „Jezus Chrystus - Ewangelizator swojego Kościoła". Podkreśla on rolę promocji człowieka, walki o sprawiedliwość, opcji na rzecz ubogich. Ksiądz Galilea ocenił doku­ ment jako bardzo ugodowy, ale nie w sensie negatywnym. Choć trzeba przyznać, że nie wspomina on ani słowem o teologii wyzwolenia. W ogóle mało jest w nim kwestii dyskusyjnych. Trzeba zaznaczyć, że co do konferen­ cji w Santo Domingo nie było wielkich oczekiwań. Miała ona charakter bardziej okolicznościowy i podyktowana była głównie pragnieniem uczcze­ nia 500-lecia ewangelizacji kontynentu. Z pewnością konferencja w Santo Domingo nie odegra takiej roli jak ta w Medelin czy Puebla. Co do samego dokumentu, to na jego kształt miał też wpływ pośpiech i słaba organizacja. Odnosiło się wrażenie, że temat wystąpienia ks. Galilei został nie­ szczęśliwie wybrany. Już wcześniej było jasne, że dokument nie jest rewe­ lacyjny. Tymczasem wszyscy oczekiwali wypowiedzi w kwestii teologii wyzwolenia (szczególnie po odejściu od kapłaństwa Leonardo Boffa) i innych palących problemów Ameryki Pd. Sposobność ku temu była idealna. Po prostu szkoda. S. Galilea podzielił się też refleksją na temat sekularyzacji. Zarażone są nią głównie wielkie miasta. Trydycyjna struktura oparta na systemie diecezji i parafii nie zdaje już, jego zdaniem, egzaminu. Otóż jedyną skuteczną formą �KRONIKA 157 zaradzenia tej sytuacji wydaje się być praca w ramach wspólnot bazowych oraz metoda ewangelizacji od drzwi do drzwi. Dla przykładu w Santiago de Chile w ciągu dwóch miesięcy przygotowano 80 tys. ludzi świeckich. Osoby te dobierały się parami i chodziły po domach głosząc Ewangelię. Zdaniem prelegenta, jest to jedyna rada na wzrastającą wciąż obojętność religijną i inwazję sekt. Owocne może też być pełniejsze zaangażowanie się w szkol­ nictwo. Nawiązując do teologii wyzwolenia Galilea przypomniał, że istnieje wiele jej kierunków. Niemniej nikt, jego zdaniem, nie wierzy już w Ameryce Łacińskiej w możliwość rozwiązania wielu nabrzmiałych problemów chwy­ tając za broń. W wielu wystąpieniach sesji w Pieniężnie przewijał się problem sekt. Sprawa ta wypłynęła także w następnych prezentacjach, w których M . Józefczuk, A . Pietrzak oraz J. Brzozowski (wszyscy S»VD) opisywali sytuację w Argentynie, Brazylii i Urugwaju. Otóż motywy, dla których wielu ludzi przechodzi do sekt mogą być dla nas zaskakujące. Trudno uwierzyć, ale okazuje się, że w Brazylii 95% spośród nowych członków różnych związków religijnych zdecydowało się na ten krok, ponieważ spodobał się im osobisty, bezpośredni kontakt z pasto­ rem czy liderem sekty. Stanowi to spory kontrast w stosunku do rosnącej anonimowości w wielkich katolickich parafiach miejskich. W samej Brazylii sytuacja nadal jest trudna. W niektórych rejonach jest 30% analfabetów; 1/3 narodu żyje w ubóstwie. Kościół brazylijski szuka ratunku i dróg wyjścia, zachęcając do rozwoju wspólnot bazowych. Warto pamiętać, że wspólnoty te nie są żadnynii bojówkami komunistycznymi, ani nie mają na celu kontestacji hierarchii kościelnej. Ale nie jest to też zbioro­ wość realizująca jedynie zadania zalecane im przez proboszcza. Taka wspól­ nota to ikona Trójcy Świętej, to impuls do sięgnięcia po nową koncepcję parafii pojętej jako wspólnota wspólnot. To co może stanowić trudność to fakt, że autorytarny w swym charakterze proboszcz nie jest w stanie prowa­ dzić takiej wspólnoty. W parafii, gdzie pracował o. A . Pietrzak działały aż 53 takie grupy bazowe, a zaangażowanych w nich było ponad 1200 osób. Z pewnością doświadczenia Kościoła latynoamerykańskiego są cenne dla tych wszystkich, którym leży na sercu przyszłość Kościoła w Polsce. Nasz Kościół szybko powinien pozbyć się szlachetnej, ale obecnie krępującej ruchy patyny, jaką zdobył w walce z komunizmem. Winien sięgnąć po zdobycze innych Kościołów lokalnych, które od lat borykają się z falą sekularyzacji. We współczesnym dziele misyjnym chce uczestniczyć obecnie każde zgro­ madzenie zakonne. O zaangażowaniu franciszkanów i salwatorianów na terenie Ameryki Pdn. przekonywał swych słuchaczy m.in. P. Bielenin O F M . W obu jednak wygłoszonych na ten temat referatach więcej było statystyki i suchej faktografii niż osobistej refleksji nad pracą misyjną. Stąd też wy­ stąpienia te należy uznać za mniej udane. Znacznie bardziej ekscytujące były natomiast doświadczenia, jakimi podzielili się Dariusz Pielak SVD i O. Kazimierz Grabowski SVD. Oba ich wykłady dotyczyły odnowy życia zakonnego w krajach, do których �158 KRONIKA Ewangelia dotarła na hiszpańskich korwetach. Wyzwania, jakie niesie współ­ czesny zsekularyzowany świat wymagają poszukiwania nowych form życia konsekrowanego. Ten nowy model został nazwany życiem w insercji. Polega ono na wcielaniu się wspólnot zakonnych w środowiska ludzi ubogich. Inspiraqe do poszukiwań w tym zakresie stanowiła konferencja w Medelin, a w sposób szczególny spotkania zakonników w ramach C L A R . Jak się jednak okazuje, sami biskupi latynoamerykańscy nawołują zakonników do tworzenia małych wspólnot, które żyłyby i pracowały wśród ubogich stano­ wiących przecież większość tamtych społeczeństw. Otwarcie trzeba powie­ dzieć, że pierwsze doświadczenia nie były sukcesem. Opcja na rzecz ubogich jest aktualna w całym Kościele. Różnie jednak jest realizowana. W Azji katolicy próbują dotrzeć jak najwyżej w drabinie społecznej, aby stamtąd przemieniać wadliwy ustrój. W Europie podejmuje się wysiłki zmierzające do utworzenia sprawiedliwych struktur życia społecz­ nego. Natomiast w Ameryce Łac. pomoc ubogim polega na zejściu w objęte wielką nędzą środowiska. Rozsądnie brzmiało zapewnienie, że insercja jest powołaniem. Nie obej­ muje zatem wszystkich,. K t o je podejmie, nie może kłaść nacisku na trady­ cyjne formy życia zakonnego - na regułę, czy porządek dnia. Akcentuje się bardziej braterstwo i wspólne poszukiwatnie dobra. W takiej wspólnocie nie ma dzwonków, ale też nie wszystko błyszczy. To co było szczególnie istotne to problem formacji zakonników w inser­ cji. Otóż, jak się okazało, taka formacja nie zdała egzaminu. Domy for­ macyjne usytuowane w ciężkich warunkach nie sprawdziły się. Formacja intelektualna ma swe prawa, których pogwałcenie musi się zemścić. Wniosek narzuca się jeden: nie wszyscy muszą być formowani w insercji, ale wszyscy winni być formowani do insercji. Insercja narzuca jednak wysokie wymaga­ nia i domaga się radykalizmu. Zakłada jednocześnie to, że osoba duchowna pracująca wśród świeckich nie jest chętnym do dyrygowania liderem, ale kimś solidarnie pracującym z ludźmi. Przyznać wypada otwarcie, że insercja do dziś powoduje napięcia we­ wnątrz zgromadzeń, czy też negatywne reakcje hierarchii kościelnej. W toku doświadczeń popełniono błędy, ale też i z pokorą przyjęto upomnienia. Oba omówione tu pokrótce referaty stanowiły solidny impuls dla wszystkich, którym bliska jest problematyka życia zakonnego, a nie skostnieli na tyle, by nie zauważyć wokół siebie ubogich. Przykładem radykalizmu i zaangażowania do końca na rzecz ubogich była działalność polskich franciszkanów w Peru: Zb. Strzałkowskiego i M . Tomasz­ ka. Ich śmierć relaqonowal P. Bielenin O F M . Oskarżeni o „usypianie świado­ mości rewolucyjnej ludu" i służalczość względem imperialistów" musieli zginąć. Raport z tej tragedii stanowił przejmujące zwieńczenie całego spotkania. Potwierdziło to prawdę, że ewangelizacji nie da się oddzielić od krzyża. Michał Krzyżagórski SVD �KRONIKA 159 T H E X I N J I A N G Ol R A D I N T H E 1990s: A PRELIMINARY REPORT 1 The Oirad M o n g o l population of present-day Xinjiang is made up of Toryoud, Xošoud, Ólód and, in the Altai region, some Uriangxai. The Borotala Chahar are also regarded as Oirad in some of the Chinese litera­ ture, possibly because it is thought better for ethnic harmony in the province not to distinguish them from the other Mongol groups there. I n the early 20th century the Borotala Chahar women were in fact wearing Oirad dress, very similar to that of the Toryoud. I was told that many of the Chahar men had taken Oirad wives at the time of their arrival in the 18th century, when the slaughter of the Zóünyar by the Manchu had left many widows; I do not know whether this is factually true. There is no doubt over the identity of the Toryoud and the Xošoud, but the ethnonym Ólód (Mo. Ógeled, corrupted to Eleuth in the European literature) occurs with different referents at different periods. I n the older Western literature it was used, confusingly, as a synonym for Oirad. Okada has shown that it was, indeed, the name of a grouping of closely associated Oirad tribes (Okada 1987, p. 210-211). Since the term Ólód excludes the Toryoud it is not an equivalent for 'Oirad'. After the Manchu occupation of Dsomgaria in the 18th century the Xošoud also came to be excluded, although they were regarded as belonging to the Ólód at the time of the Dzungarian confederation when they were closely allied with the Zóünyar. The Manchu rulers manipulated ethnonyms, which in any case had referred to groupings which tended to be fluid and constantly evolving, as part of a 'divide-and-rule' policy in Dzungaria. The name Ólód had referred primarily to the Zóünyar and the D ó r b ó d (the two branches of the Coros) together with the Xoyid, and another Oirad group which needjiot concern us, as it broke up at an early date, the Bátud. The present-day Ólód of Xinjiang must therefore be the descendants of the remnants of Zóünyar and Xoyid which survived the bloodshed of the 1750s, together with those D ó r b ó d who did not join the emigrations to the Volga or to KhaUcha (and ultimately to lake Ubsu in north-west Mongolia). The Xinjiang Ólód are now regarded, and regard themselves, as a single tribe; the name is no longer collective. The present status of the Xinjiang Oirad is reflected as follows in an English-language guide-book to the Bayangol Autonomous Region, which includes most of the Mongol areas of the Tien shan: 1 The Oirad, or Western Mongols, of whom the Kalmucks originally formed part, live chiefly in Xinjiang (Sinkiang) in western China, and in the western provinces of Mongolia (Outer Mongolia, subsequently the Mongolian People's Republic). The Ch'ing hai and Alashan regions in China also have significant Oirad populations. �160 KRONIKA The people of Bayangol, armed with the heroic spirit of Ghengiz Khan and the persistence of Wobax, are spurring their horses and ready with their bows and arrows aiming a modern­ ization as their target [...] How refreshing are the multi-ethnic family of peoples and the unsophisticated yet exotic customs! Quaint, archaic, picturesque; the identity of the Oirad, their 'Mongolness', is relegated to the status of tourist-fodder, without relevance to real life in the present day. After some research it emerged that 'Wobax' is a Chinese translator's attempt to render in English the Mongol religious title ubasi; Wobax is none other than the Toryoud (Kalmuck) leader Ubasi who, tiring of Russian pressures, led his people from the Volga back to Asia in 1771. About half died on the journey; the remainder, resettled by the Manchu, became the ancestors of the Toryoud of today. I n the words of the same guide-book, they 'came back to the motherland'. I n this scenario Wobax emerges, on a par with Činggis Xan, as the founding father and culture hero who 'reunified' his people with the Chinese nation. I t might be instructive to see what the popular oral tradition of the Oirad of Mongolia has to say about this Oirad 'hero'. The answer seems to be - nothing; the departure from the Volga was brought about by a piebald colt (alaq dáyan), not by a human leader. But while Ubasi is unknown to the popular tradition, the memory of the tragic return journey from the Volga remains alive. The best known of the Oirad tatalyan melodies, the 'call of the four Oiraď (dórbón oyiradiyin uriya), is supposed to have evolved from the lament of the women, the bleating and lowing of the herds as they were compelled to leave their pastures for that terrible journey. I had been invited to Xinjiang to give a paper at the 3rd Conference on Oirad History, held in Korlo in July 1992 . The opening speech of the conference, given by a Mongol, went as follows: 2 Oirat is a component of the Chinese nation, and it also has its own cultural tradition [...] we should have a right comprehension of the rich content of our nationality culture, and [...] endow it with new ideas and enliven it so to build a new nationality culture. Here 'nationality culture' is seen as something which does not only belong to the past, but which is to be consciously developed and improved in the future, always within the overall framework of the 'Chinese nation'. The conference was, inevitably, dedicated to Wobax; every participant received a huge golden medallion depicting him in heroic garb. His status seemed to be accepted unquestioningly by the Mongol intellectuals, who photographed each other standing in front of the impressively heroic monu­ ment which has been erected to him near Kara Shahr. The organization of the conference left no doubt as to its real purpose, which was not scholarly 2 My visit to China and Mongolia was supported by the Stein-Arnold Fund of the British Academy and the Ling Roth Fund of the University of Cambridge. �KRONIKA 161 (no programme, no list of papers, no list of participants, no name badges for participans to wear, little concession to those who did not know Chinese). I t was designed as a demonstration of the status of the Oirad. The presence of foreing participants was necessary to enhance this status; whether we gained anything from attending (at great cost to ourselves) was immaterial, we were symbolic, to the extent that participants from within China, including the organizers, were not willing to take the risk of being seen talking to me, as the only Westerner present, or even standing near me. One was left with the impression of a blank wall of indifference turned towards the outside world, and towards the work and publications of foreign mongolists. That normal contacts seem,, for the time being, to be impossible is particularly sad given the interest of the material contained in the papers written for the conference. Fortunately Mongol translations of the papers in Chinese were circulated afterwards, and although many were so badly reproduced that they could not be read, the rest showed that Oirad studies in China are an active field. Vast sums were reputedly spent on celebrations surrounding the confer­ ence. Three goblets were commissioned specially for the toasts to be drunk at the opening banquet, one cased in solid gold, one in silver, and one carved from jade. The contrast with the living standards of the population of Xinjiang needs no comment; more telling perhaps is the fact that mongolists in China are unable to publish their valuable materials because there is no money available. I t was a shock to me to find that the Oirad script (todo üzüq) is no longer taught in the schools in Xinjiang, and that younger people cannot read or write in written Oirad. Children are taught the standard Mongol script and written Mongol language which is used in Inner Mongolia, and which is now being reintroduced in Mongolia itself. This move has unleashed the fury of Oirad intellectuals, who feel that their culture is being deliberately sup­ pressed. Some Mongols from Inner Mongolia take the opposite view: that Mongol culture can only survive Chinese pressures i f the Mongols in China, both Oirad and eastern Mongols, present a united front. The use of a com­ mon written language is seen by them as a desirable unifying measure - but then the language in question is their own. Books and journals are being published now in Oirad script, however, and some postcards on sale in the hotel in Korlo had tri-lingual legends in Oirad, Chinese and English. Judged by the standards of mongolist scholar­ ship, the written Oirad in use now has spelling 'mistakes', and it is heavily contaminated by written Mongol (as indeed was often the case in the past), for example 'Bayangol hotel' as bayanyol-yin giyičidiyin yazar. The effect of present policies will be, inevitably, that written Oirad becomes a dead language, known only by a few scholars. M y invitation had been to do fieldwork in the Oirad areas of the Tien shan and Hi. I n the event I was allowed to do no fieldwork, but the �162 KRONIKA conference participants were taken by coach into the Tien shan. The material which follows refers to the Toryoud on the upper Yulduz, a wide grassland valley at over 10,000 ft, north-west of Kara Shahr, hemmed in by high snow peaks. I t is the traditional Toryoud summer pasture; they winter on the mountain slopes at even higher altitude. I think that until the 1930s or 1940s these Toryoud wintered at low altitude at the foot of the Tien shan, near the Bagrash kol, an area which is now entirely Uighur and Chinese; but I could not get confirmation that it was in fact one and the same group. The region is closed to foreigners and the population is exclusively Mongol; some Kirghiz visitors had made the long ride from Hi for the festival held after the summer obo sacrifice, as their fathers had been doing for at least the last hundred years. Mongol dress is no longer worn here at all; it has become a 'costume', in garish colours, to dress up in for stage performances and festivals. European dress is universal, with the women generally wearing trousers. I saw only one, very old, Toryoud woman in a Chinese Мао-suit. The situation must be different in winter, one could not survive in European clothes at this altitude; but no concession is made to the fact that everyone goes everywhere on horseback. Women in smart trouser-suits, fashion shoes and summer hats jump easily into their saddles and dash off, their clothes protected by brightly embroidered cloths strapped on top of the saddle, Kazakh-style. This type of saddle-cloth is unknown in M o n ­ golia, except (in more elaborate form) for the saddle of a D ó r b ó d bride at her wedding. I was told that some of the Xobuq sayiri Toryoud in N.W. Dzungaria do still wear Oirad dress. Some variants of European dress seem to have been adapted to specifi­ cally Mongol purposes. Race-horses are ridden, as in Mongolia, by children, but the Toryoud nádun festival on the Yulduz had additional races for trotters ridden by men. They wore what seemed to be a uniform of European trilby, city shoes and suit, topped with a fawn poplin mac worn unbuttoned so that it flapped wildly behind the rider, complementing the showy gait of his mount. I n spite of the people's outward appearance, the old Oirad cultures have survived here to a far greater extent than they have in western M o n ­ golia. The reasons are probably to be found in the relative isolation of the Oirad Mongols in the vast distances of Xinjiang, where their neighbours are ethnically and culturally foreign, and in deliberate isolating policies, both under the Manchu and more recently. None of these factors played a part in western Mongolia, where the Oirad groups have been heavily influenced both by each other and by their Khalkha Mongol neighbours. From the 1930s until 1990 they were officially expected to assimilate to a 'norm' of undifferenciated Mongolness which was based on the Khalkha culture; many people now believe that in the 1930s the suppression of the Oirad as such was a matter of deliberate policy. By 1945, a group of Xobuq sayiri �KRONIKA 163 Toryoud who fled from China to the Toryoud in Mongolia found 'a more developed society' there, by comparison with their own traditional culture (Szynkiewicz 1987). I refer to Oirad cultures in the plural intentionally; the expression 'Oirad culture' does not have a precisely definable referent, and in the context of Xinjiang one cannot even really speak of 'Toryoud culture', 'Ólód culture', because within these peoples each local group had its own distinct customs, and to some extent still has today. This is hard to appreciate for someone whose experience of the Oirad comes from Mongolia, where expressions like ' D ó r b ó d customs' are now used both in the literature and by the people concerned when speaking about themselves; although in the past the situ­ ation must certainly have been the same as in Xinjiang. Szynkiewicz, working with the Toryoud in Mongolia, found that cul­ tural differences do still exist between the Toryoud sub-groups which correspond to administrative units (banners) established by the Manchu in the late 18th century (Szynkiewicz 1987, p. 12). The material from Xinjiang suggests how this differentiation may have come about. Cultural differences between the different sections of the Toryoud certainly existed before their organization into banners. The segments of this fluid tribal aggregate whose members shared an entirely homogenous culture may well have been local groups much smaller (lower-level) than the eventual Manchu baner. 'Local' must be understood here in the sense of being made up of camps which are spatially related to one another (not to a fixed geographical location) as a function of their tribal allegiance and perhaps, though not necessarily, of clan affiliation. Membership in the larger but closed and geographically fixed unit of the banner over a long period not only pro­ duced a new group identity, but must also have reduced cultural differences between the constituent groups. I n other words the cultural differentiation which is discernible today may be what remains of a former much greater diversity, rather than something which was created by the division into separate banners. The tents of the Toryoud on the Yulduz are the old Oirad tent with the high, steeply-pitched roof, which has now disappeared in Mongolia. A l l , without exception, have felt door-flaps with quilted ornamentation. The orientation of the door is not constant, varying from south through to east. The wall-felts are secured by a single very wide tent-girth, instead of the two or three ropes or narrow bands used in Mongolia. On the summer pastures most people were living in cone-shaped shelters (zolom) consisting of a com­ plete tent roof set directly on the ground, without walls, but with the normal tent door set into one side. I n the Tien shan at least there are no signs that the nomadic herding way of life of the Oirad is dying out. A t this altitude agriculture is impossible, and there are no Chinese settlers. I n that respect the region presents a con­ trast to Inner Mongolia, where the pastures can be ploughed, and there is �164 KRONIKA relentless pressure from the Chinese population. Oirad intellectuals are nevertheless pessimistic about the future; they say that in other Mongol areas of Xinjiang the herds are dying out, because the excessive use of water for irrigation agriculture has dried up the rivers and is turning the pastureland into desert. Krystyna Chabros (Cambridge) LITERATURE Okada H. 1987 Origins of the Dorbon Oyirad, "Ural-Altaische Jahrbücher, vol. 7, pp. 181 -211. S z y n k i e w i c z S. 1987 Ethnic boundaries in western Mongolia, "Journal of the Anglo-Mongolian So­ ciety", vol. 10, pp. 11-16. �