28 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ab2f03bda90618a60e8643db52a4fcc.pdf 4d54fbfffed7534209fbe71f3cc788e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4331 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource wnętrze mieszkalne Żyrardów - kultura materialna wnętrze mieszkalne - rodziny robotnicze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4032 Title A name given to the resource Urządzenie mieszkań rodzin robotniczych Żyrardowa w końcu XIX i na pocz.XX w. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.43-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyńska-Skrzypek, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Kuczyńska-Skrzypek URZĄDZENIE MIESZKAŃ RODZIN ROBOTNICZYCH ŻYRARDOWA W KOŃCU XIX I W POCZĄTKU XX W. Od 2 lat zespół p r a c o w n i k ó w Katedry Etnografii U W przy w s p ó ł p r a c y Muzeum O k r ę g o w e g o w Ż y r a r d o w i e prowadzi badania nad k u l t u r ą r o b o t n i k ó w Ż y r a r d o w a w ramach problematyki określonej jako „Obyczaj i moda w kulturze robotniczej". Siedząc k s z t a ł t o w a n i e się od­ r ę b n y c h cech k u l t u r y robotniczej i związki zachodzące p o m i ę d z y nią a k u l t u r ą c h ł o p s k ą , z w r a c a l i ś m y m.in. u w a g ę na u r z ą d z e n i e m i e s z k a ń rodzin robotniczych. Informatorami b y l i najstarsi m i e s z k a ń c y Ż y r a r d o w a , pa­ m i ę t a j ą c y jeszcze h i s t o r i ę swych rodzin. Uzyskano dane sięgające lat 60-tych ub. wieku. Weryfikowano je na podstawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych. Formowanie się środowiska robotniczego w Żyrardowie P o c z ą t k i Ż y r a r d o w a , najpierw osady fabrycznej, po­ tem miasta sięgają lat 30-tych X I X w., kiedy na terenie p r z y l e g ł y m do wsi Ruda Guzowska założono warsztaty tkackie, k t ó r e w k r ó t k i m czasie r o z w i n ę ł y się w duże z a k ł a d y p r z e m y s ł u tekstylnego. W p o c z ą t k o w y m okresie produkcja oparta na krosnach r ę c z n y c h o d b y w a ł a się w zasadzie m e t o d ą n a k ł a d c z ą , ale już w latach 50-tych X I X w. r o z w i j a j ą się z a k ł a d y zwarte. Intensywny rozwój z a k ł a d ó w i szybki n a p ł y w p r a ­ c o w n i k ó w rozpoczyna się w tych w ł a ś n i e latach; w la­ tach 70-tych d u ż a część rodzin robotniczych w Ż y r a r ­ dowie to rodziny zasiedziałe w mieście już w drugim pokoleniu. W p o c z ą t k o w y m okresie rozwoju i rozbudowy fabry­ k i i przy ó w c z e s n y m systemie produkcji potrzebni b y l i głównie pracownicy dwojakiego rodzaju: murarze, cieśle i mechanicy oraz w y k w a l i f i k o w a n i tkacze „ręczni". Tych ostatnich werbowano na terenie wszystkich trzech za­ b o r ó w (m.in. w kieleckiem i na Ś l ą s k u ) , część z nich sprowadzano ze znanych w owym czasie o ś r o d k ó w rze­ miosła tkackiego, j a k Kamienica Polska k.Częstochowy i B ł ę d ó w k.Grójca. Był wśród nich też pewien procent II. 1, 2. Ż y r a r d ó w , bloki fabryczne C z e c h ó w i N i e m c ó w , z t e r e n ó w o mieszanym składzie n a r o d o w o ś c i o w y m . Ludzie ci, jak w y k a z a ł y badania, polonizowali się dość szybko, p r z e w a ż n i e już w drugim pokoleniu. N a r o d o w o ś c i niemieckiej b y l i właściciele Za­ k ł a d ó w , duża część u r z ę d n i k ó w i dozoru technicznego. Robotnicy n i e w y k w a l i f i k o w a n i , z k t ó r y c h większość z d o b y w a ł a k w a l i f i k a c j e podczas pracy (rozpoczynanej na ogół w bardzo m ł o d y m wieku) zaczęli masowo n a p ł y w a ć w k o ń c u lat 60-tych i 70-tych, kiedy zaczęły rozwijać się z a k ł a d y zwarte. N a p ł y w r o b o t n i k ó w t r w a do k o ń c a X I X w. R e k r u t o w a l i się oni w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie z m i e s z k a ń c ó w okolicznych wsi, przede wszystkim m ł o ­ dych, p o c h o d z ą c y c h z rodzin bezrolnych, m a ł o r o l n y c h , k t ó r y m rodzinne gospodarstwo nie mogło z a p e w n i ć u t r z y ­ mania. W latach 60-tych i 70-tych z d a r z a ł o się, że spe­ cjalni w y s ł a n n i c y f a b r y k i werbowali we wsiach młodzież a nawet dzieci. Niektórzy z m i e s z k a ń c ó w pobliskich wsi dochodzili do pracy, zawsze jednak po k i l k u latach osiedlali się w Ż y r a r d o w i e na stałe. Ludzie m a j ą c y ro­ dziny szukali na ogół możliwości zamieszkania od razu, wtedy mogli p r a c o w a ć oboje m a ł ż o n k o w i e . Niekiedy osiedlenie u ł a t w i a l i zamieszkali wcześniej w Ż y r a r d o w i e krewni. P r z y b y w a j ą c y przez cały omawiany okres do Ż y ­ rardowa pracownicy m i e l i r ó ż n e w a r u n k i startu w życiu rodzinnym i zawodowym. Sprowadzani specjalnie rze­ mieślnicy przybywali często z odległych stron z r o d z i n ą i choćby m i n i m u m dobytku. O t r z y m y w a l i od f a b r y k i mieszkania w osiedlu fabrycznym. Młodzi przybysze ze wsi, k t ó r z y b y l i , prócz niewielkiej grupy r z e m i e ś l n i k ó w wiejskich, ludźmi bez ż a d n y c h k w a l i f i k a c j i , najczęściej nie mogli liczyć na ż a d n e oparcie w domu rodzinnym i zaczynali życie w Ż y r a r d o w i e niemal od zera. M a ł ­ ż e ń s t w a tu zawierane d o b i e r a ł y się na zasadzie podobnej sytuacji materialnej i życiowej. Znaczniejsze r ó ż n i c e w a r u n k ó w bytowych zacierały się jednak szybko, przybysze ze wsi w k r ó t k i m czasie z lat 80-tych ub. stulecia kowa). (obecnie ulice Marchlewskiego i marszałka Żu­ �44 �osiągali kwalifikacje w zawodzie, zaś m ł o d e pokolenie z rodzin k w a l i f i k o w a n y c h r z e m i e ś l n i k ó w zmuszone było samodzielnie zaczynać swe w ł a s n e życie rodzinne, po­ n i e w a ż rodziny były liczne i zarobki rodziców nie w y ­ s t a r c z a ł y na w y p o s a ż e n i e dzieci. Z a k ł a d y Lniarskie d a w a ł y w o w y m czasie niemal j e d y n ą możliwość zatrudnienia w Ż y r a r d o w i e i stąd niewielkie zróżnicowanie zawodowe m i e s z k a ń c ó w osady. W większości p r z y p a d k ó w w Z a k ł a d a c h p r a c o w a ł y całe rodziny, dzieci rozpoczynały p r a c ę w bardzo m ł o d y m w i e k u {do lat 90-tyeh zatrudniano dzieci nawet 8—9-letnie, potem wyszła ustawa z a k a z u j ą c a zatrudniania dzieci młodszych niż 12 lat). Zatrudnienie w Z a k ł a d a c h było zajęciem niejako dziedzicznym, we wszystkich badanych rodzinach przy­ najmniej jedno dziecko w y k o n y w a ł o tą s a m ą p r a c ę co rodzice. Na przełomie X I X i X X w. struktura społeczna Ż y r a r d o w a , w k t ó r y m do lat 70-tyeh większość stanowili robotnicy, b y ł a j u ż dość z r ó ż n i c o w a n a dzięki temu, że obok Z a k ł a d ó w i osiedla fabrycznego w y r a s t a ł o miasto ze swym drobnym rzemiosłem, handlem, oświatą i admi­ n i s t r a c j ą . O d r ę b n ą k a t e g o r i ą społeczną b y ł a kadra tech­ niczna Z a k ł a d ó w , z k t ó r y c h dużą część stanowili ludzie pochodzenia niemieckiego. Wśród ludzi t r u d n i ą c y c h się handlem p r z e w a ż a l i Żydzi. Robotnicy zamieszkiwali bloki fabryczne przeznaczo­ ne w y ł ą c z n i e dla nich, grupy sąsiedzkie były tu klasowo jednolite. W t a ń s z y c h domach czynszowych rodziny ro­ b o t n i k ó w s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i ­ k ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych najniższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych wymienionych t u grup (oprócz Żydów) nie b y ł a tak o k r e ś l o n a . Osiedle fabryczne Od p o c z ą t k u rozwoju Z a k ł a d ó w , fabryka założona na terenie s ą s i a d u j ą c y m z n i e w i e l k ą wsią b u d o w a ł a dla swych p r a c o w n i k ó w domy mieszkalne. W zasadzie osiedle fabryczne z a p o c z ą t k o w a ł o rozwój miasta. W 1868 r. stały już w Ż y r a r d o w i e 24 domy fabryczne i o wiele mniej prywatnych. W 1871 r. osiedle fabryczne liczyło 30 do­ m ó w , a w 1882 — ok. 70. W latach 80-tych rozwinęło się w szybkim tempie prywatne budownictwo czynszowe. Były to głównie parterowe lub j e d n o p i ę t r o w e domy, w dużej części drewniane ( i l . 4). B l o k i fabryczne tworzyły całą regularnie r o z p l a n o w a n ą dzielnicę. S k ł a d a ł y się na nią murowane k i l k u lub kilkunastorodzinne domy, w sUrszej części parterowe, z poddaszem, w nowszej jedno­ p i ę t r o w e (il. 1, 2). Oblicza się, że ok. 3/5 wszystkich r o b o t n i k ó w m i e s z k a ł o w domach fabrycznych. Mieszka­ nia przydzielano pracownikom Z a k ł a d ó w , którzy prze­ pracowali już k i l k a lat lub sprowadzanym do f a b r y k i r z e m i e ś l n i k o m — specjalistom. Czynsz wynosił ok. 1/3 miesięcznych z a r o b k ó w i b y ł niższy niż w domach p r y ­ watnych, zresztą we wcześniejszym okresie n i e ł a t w o było w y n a j ą ć mieszkanie prywatnie, miasto r o z b u d o w y w a ł o się bowiem wolniej niż osada. (Dopiero w 1895 r. liczyło 426 d o m ó w , w t y m 300 prywatnych). Mieszkania w domach fabrycznych były różnej ka­ tegorii, w starszych 2-izbowe (pokój i kuchnia) lub duża izba z m a ł ą k u c h e n k ą i i z d e b k ą na poddaszu. W do­ mach nowszych, k t ó r y c h b y ł a większość, prawie wszyst­ kie mieszkania były jednoizbowe: mniejsze, tzw. ,,alkierzyk" o powierzchni 17 m i w i ę k s z e — ok. 24 m . Mieszkania większe, dwupokojowe z k u c h n i ą , prze­ znaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla u r z ę d n i k ó w . Mieszkania 2-izbowe przydzielano w zasadzie t y l k o cenionym fa­ 2 2 l i . 3. Budynek gospodarczy na p o d w ó r z u (ul. M a r c h l e w ­ skiego). I I . 4. Dom czynszowy drewniany z lat 80-tych ub. stulecia (obecnie u l . 16 stycznia nr 24). I I . 5. Frag­ ment tego domu. chowcom, d ł u g o l e t n i m pracownikom, m ł o d e rodziny o t r z y m y w a ł y „alkierzyki", rodziny w i ę k s z e — duże izby. W r ó ż n y c h okolicznościach od zasady tej o d s t ę p o w a n o , mieszkanie można też było czasem zamienić, choć po­ ciągało to z sobą wzrost czynszu. Niekiedy w i ę k s z a i zamożniejsza rodzina o t r z y m y w a ł a dwa jednoizbowe mieszkania po d w ó c h stronach sieni. K a ż d a rodzina m i a ł a prócz tego k o m ó r k ę na p o d w ó r z u (w długim, j e d n o p i ę ­ t r o w y m b u d y n k u d r e w n i a n y m , stojącym r ó w n o l e g l e do mieszkalnego), w k t ó r e j trzymano węgiel i zapasy w a ­ rzyw, a t a k ż e hodowano d r ó b i króliki ( i l . 3). P r z y s ł u g i ­ w a ł o też prawo do korzystania ze strychu, piwnicy i u r z ą d z e ń sanitarnych na p o d w ó r z u . a Domy były nieskanalizowane, w o d ę brano ze studni ulicznych, z a k ł a d o w y c h , r ó w n i e ż na koszt f a b r y k i . K a ż d e z m i e s z k a ń parterowych miało prócz tego przed oknem k a w a ł e k o g r ó d k a . Z a r z ą d f a b r y k i z w r a c a ł dużą u w a g ę na sposób u ż y t k o w a n i a m i e s z k a ń . Co rok na koszt fa­ b r y k i malowano ściany lub, co było wliczone j u ż w czynsz, przeprowadzano b i e ż ą c e remonty. Wyznaczeni w t y m celu pracownicy f a b r y k i zwracali r ó w n i e ż u w a g ę np. na sposób izorowania drewnianych podłóg (w obawie przed zawi'gf.ceniem budynku). M i e s z k a ń c ó w o b o w i ą z y ­ w a ł a też dbałość o przydzielone ogródki, w k t ó r y c h prócz k w i a t ó w m o ż n a było sadzić warzywa. P o z o s t a ł e świadczenia f a b r y k i to: przydział węgla po cenie niższej niż r y n k o w a , oraz ochronka dla dzieci pracownic, w k t ó r e j dzieci od lat 3 do 7 p r z e b y w a ł y przez cały czas pracy m a t k i i o t r z y m y w a ł y 3 posiłki dziennie. Warto w t y m miejscu dodać, że we wspomnie­ niach najstarszych m i e s z k a ń c ó w p r z e w i j a j ą się szczegóły przedszkolnego życia, ś w i a d c z ą c e o t y m , iż zarząd fa­ b r y k i s t a r a ł się w wielu przypadkach podkreślić pater­ nalistyczny charakter ś w i a d c z e ń socjalnych (w sali przed­ szkolnej w i s i a ł y portrety założyciela f a b r y k i Dietricha, 45 �Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 6. P o k ó j 79-letniego T. Marciniaka, meble z lat dwudziestych; i l . 7. Rekon­ strukcja tradycyjnej izby (Muzeum O k r ę g o w e w Ż y r a r d o w i e ) ; i l . 8. Szafka; i l . 9. Szafa z k o ń c a ub. w i e k u ; i l . 10 Serwantka, w y k . w końcu ub. w i e k u w Ż y r a r d o w i e . �tam też z okazji świąt obdarowywano dzieci, k t ó r e uczo­ no ś p i e w a ć piosenki na cześć patrona itd.). Znaczna większość m i e s z k a ń , jak j u ż w s p o m n i a ł a m , były to pojedyncze izby jednolicie rozplanowane. W k ą ­ cie stała kuchnia w ę g l o w a (początkowo z cegieł, bielona lub nie, później kaflowa), na przeciwległej ścianie były dwa okna. Plan ten o k r e ś l a ł częściowo możliwości u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a i rozstawienia sprzętów. Rodziny b y ł y na ogół liczne, częściej d w u — niż trzy pokoleniowe. P r z e c i ę t n i e w rodzinie było czworo i więcej dzieci. Zagęszczenie izb było bardzo duże, poza t y m p o w s z e c h n ą p r a k t y k ą było przyjmowanie na nocleg sub­ l o k a t o r ó w . P r z y j m o w a ł y ich nawet lepiej sytuowane r o ­ dziny, nieraz po k i l k u i nierzadkie były przypadki, że w jednej izbie nocowało 10 i więcej osób. Sublokatorami b y l i młodzi ludzie ze wsi, rozpoczynający dopiero p r a c ę , p r z e w a ż n i e samotni. Większość z nich w okresie letnim dochodziła do pracy, a „ k ą t e m " mieszkali w zimie. Nato­ miast m ł o d e m a ł ż e ń s t w a z a m i e s z k i w a ł y „ k ą t e m " przede wszystkim u k r e w n y c h . W m i a r ę rozbudowy miasta p r a k t y k a ta zaczęła pnwoli z a n i k a ć . Urządzenie mieszkania robotniczego Z a r ó w n o rodziny, k t ó r e m i a ł y mieszkania fabryczne, jak i te, k t ó r e w y n a j m o w a ł y je w domach p r y w a t n y c h z a j m o w a ł y w większości j e d n ą izbę (mieszkania prywatne m i a ł y gorszy standard, były w gorszym stanie technicz­ nym, nie remontowane). Z konieczności w i ę c życie r o ­ dziny skupiało się w j e d n y m pomieszczeniu. W mieszka­ niach dwuizbowych r o z k ł a d funkcjonalny zależny b y ł od rozplanowania o k r e ś l o n e g o typu mieszkania. W n i e k t ó ­ rych kuchnia b y ł a znacznie mniejsza niż p o k ó j , w ą s k a i oprócz swej funkcji w ł a ś c i w e j spełniała j a k b y rolę alkierza, p o n i e w a ż m o ż n a tam było w s t a w i ć łóżko. W ł a ­ ściwą izbą m i e s z k a l n ą był p o k ó j . Tam, gdzie kuchnia b y ł a wielkością zbliżoną do p o k o j u , w niej skupiało się codzienne życie rodziny, pokój zaś pełnił rolę sypialni i pokoju gościnnego. T a k ż e w mieszkaniach dwuizbo­ wych łóżka stały w obu pokojach. Najbardziej typowe były mieszkania jednoizbowe. Oto ich opis. Rozmiary, rozplanowanie i wielostronne przeznaczenie izby o k r e ś l a ł y ilość i sposób rozstawienia s p r z ę t ó w . Część „ k u c h e n n a " mieszkania b y ł a zawsze w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o n a i przedzielona stojącym para­ wanem (sprzęt spotykany w większości d o m ó w robotni­ czych) lub zasłoną. W jednym t y l k o przypadku zanoto­ wano ustawienie mebli w ten sposób, aby rozdzielały one dodatkowo izbę w poprzek. Najczęściej jednak obo­ w i ą z y w a ł schemat ustawiania s p r z ę t ó w pod ś c i a n a m i , zaś stołu p o ś r o d k u izby. W mieszkaniu jednoizbowym obok pieca kuchennego stała lub wisiała szafka na naczynia (czasem z blatem, spełniając rolę stołu), stały wiadra na w o d ę , obok nie­ w i e l k i stół kuchenny, czasem r ó w n i e ż kredens l u b półka. W drewnianych skrzyniach trzymano zapasy k a r t o f l i i warzyw. W części mieszkalnej izby ustawiano pod ścia­ nami łóżka (miejsce było n a j w y ż e j na 3 łóżka, więc dzieci spały po k i l k o r o , sublokatorzy na rozłożonych na podłodze siennikach) i szafę na ubranie, czasem też k r e ­ dens. W k ą c i e lub m i ę d z y dwoma oknami stała komoda, p o ś r o d k u stół i krzesła. Umeblowanie u z u p e ł n i a ł y drew­ niane „ k w i e t n i k i " , s t a n o w i ą c e komplet z r e s z t ą mebli. Na codzień jadano przy stole kuchennym, bardzo rzadko zdarzał się — w rodzinach p o c h o d z ą c y c h ze wsi w pierwszym pokoleniu — zwyczaj jedzenia przy ł a w i e z jednej m i s k i , zwyczajem wiejskim. Przestrzenny podział na część „ m i e s z k a l n ą " i „ k u ­ c h e n n ą " z n a j d o w a ł odbicie w codziennych zajęciach r o 47 �z Ż y r a r d o w a dostawali czasem pojedyncze meble w po­ sagu. Dawano też często w posagu „ ś w i ę t e " obrazy z r o ­ dzinnego domu. Wszystkie sprzęty s k ł a d a j ą c e się na w y p o s a ż e n i e do­ m u robotniczego były produkcji miejscowych r z e m i e ś l n i ­ k ó w lub pochodziły z pobliskiego Mszczonowa, k t ó r y był znanym o ś r o d k i e m meblarskim na t y m terenie. Z a l e ż n i e od sytuacji materialnej zamawiano komplety <łóżka, sza­ fa, stół z k r z e s ł a m i , komoda, k w i e t n i k i ) lub poszczególne meble kompletowano stopniowo. Drobniejsze sprzęty jak stołki, czy szafki kuchenne, w y k o n y w a ł często sam go­ spodarz, a jeśli nie m i a ł k u temu zdolności — k t ó r y ś z sąsiadów. Meble w latach 80—90-tych X I X w wykonywano ozdobnie. Były one bogato zdobione i rzeźbione. Stoły miały nogi toczone, szafy i kredensy dekorowano r z e ź ­ bionymi „ g z y m s a m i " , podobnie profilowano oparcia ł ó ­ żek ( i l . 6, 7, 10). N i e k t ó r e komplety były „ m a z e r o w a n e " . Za najelegantsze uchodziły meble d ę b o w e . Miały je wszy­ stkie lepiej sytuowane rodziny. W domach biedniejszych kupowano meble sosnowe. W latach 80-tych w n i e k t ó ­ rych {nielicznych) domach były ł a w y i stołki, natomiast popularne były łóżka tzw. rodzinne, rozsuwane. T a k i zestaw s p r z ę t ó w b y ł jedynym, j a k i w t y m stan­ dardzie miejscowy rynek mógł zaoferować, stąd duża jednolitość w u r z ą d z a n i u wszystkich w n ę t r z . Moda zmie­ niała się wolno, ale j u ż przed s a m ą I w o j n ą i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zaczęto p r o d u k o w a ć meble inne, bez ozdób i rzeźb. Wszystkie izby robotnicze m i a ł y podłogi z niemalo­ wanych desek. W wielu domach p r z y k r y w a n o je chod­ n i k a m i z grubo tkanego l n u . Chodniki takie ozdabiane po bokach (wzdłuż) b i e g n ą c y m i k o l o r o w y m i pasami w y ­ rabiano w okolicznych wsiach i sprzedawano na targu w Ż y r a r d o w i e . Ś c i a n y izb malowano g ł a d k o , w kolorach pastelowych. Za nałożenie wzoru na ściany trzeba było dodatkowo płacić. Na d e k o r a c j ę izby s k ł a d a ł y się f i r a n k i , kapy, ser­ w e t k i , m a k a t k i , obrazy oraz drobne ozdoby ustawiane na komodach i szafach, a t a k ż e k w i a t y doniczkowe i sztuczne. 12 dżiny, unikano w y k o n y w a n i a czynności gospodarczych w tej części mieszkania, gdzie stal stół, komoda i ozdobnie z a s ł a n e łóżka. D ą ż e n i e m k a ż d e j gospodyni było maksy­ malnie m o ż l i w e w tych warunkach utrzymanie czystości i p o r z ą d k u , co było trudne przy licznych rodzinach i 10—12-godzinnym dniu pracy kobiet. Konieczna w tych warunkach dyscyplina w życiu codziennym o b e j m o w a ł a t a k ż e dzieci — dziewczynkom od siódmego roku życia powierzano większość prac domowych, s p r z ą t a n i e , goto­ wanie oraz opiekę nad r o d z e ń s t w e m . Czystość i p o r z ą d e k stanowiły istotną w a r t o ś ć spo­ łeczną i e s t e t y c z n ą . Szczególnie p r z e j a w i a ł o się to w okresie świąt, kiedy, w e d ł u g słów jednej z informatorek „już nie wiedzieli jak szorować". „Nie dojadł, a czysto m u s i a ł o b y ć " — wspomina inny informator. Niedostatek л а codzień nie s t a n o w i ł żadnego usprawiedliwienia dla b r a k u schludności, należy p r z y p u s z c z a ć , że tak rygo­ rystycznie przestrzegana czystość p o z w a l a ł a uczynić bie­ dę m n i e j widoczną. Z a k ł a d a j ą c y dom nowożeńcy ze wsi nie przywozili ze s o b ą ż a d n y c h dawnych s p r z ę t ó w . Młodzi pochodzący 48 W p r z e c i w i e ń s t w i e do mieszkania wiejskiego t a m ­ tego okresu tylko n i e w i e l k ą część dekoracji izby robot­ niczej s t a n o w i ł y przedmioty wykonane w domu. Wiele kobiet z rodzin robotniczych ( z a r ó w n o m ę ż a t e k jak i m ł o d y c h d z i e w c z ą t ) w y k o n y w a ł o haftowane lub szydeł­ kowe serwetki. U m i e j ę t n o ś ć tę zaczynały n i e k t ó r e z nich z d o b y w a ć już w fabrycznej ochronce. Haftu i s z y d e ł k o ­ wania uczyły się dziewczęta w szkole lub na specjalnie zorganizowanych kursach, w sklepach kupowano specjal­ ne wzorniki i p o r a d n i k i r ę c z n y c h r o b ó t e k , n i e k t ó r e nau­ czycielki specjalnie uczyły zdolniejsze dziewczęta bar­ dziej skomplikowanych technik haftu np. haft „ r i c h e lieu", a te p r z e k a z y w a ł y swoje umiejętności k o l e ż a n k o m . K a p y na łóżka i f i r a n k i kupowano najczęściej na miejscowym targu lub w sklepikach. Najprawdopodob­ niej większość tych t k a n i n sprowadzano z Łodzi. B i a ł e płótno, wybrakowane, często s p r z e d a w a ł a fabryka swoim pracownikom po niższych cenach. Łóżka p r z y k r y w a n o kapami z płóciennej tkaniny gobelinowej w ciemnych kolorach, a w domach bied­ niejszych — b i a ł y m i p ł ó c i e n n y m i p ł a c h t a m i ( i l . 7). Od ś w i ę t a nakrywano łóżka kapami b i a ł y m i , p ł ó c i e n n y m i lub p i k o w y m i , ozdobionymi k o r o n k ą albo też t i u l o w y m i na a t ł a s o w e j podszewce. Na p o c z ą t k u X X w. w m o d ę zaczęły wchodzić kapy pluszowe, najczęściej w kolorach bordo i zielonym, o wzorach kwiatowych. K a p y takie były drogie i u ż y w a n o ich t y l k o od święta ( i l . 11). Na wysoko zasłane łóżko kładziono p o d u s z k ę p r z y k r y t ą białą, �bogato zdobioną haftem i koronkami „ k a p k ą " lub k i l k a poduszek w b i a ł y c h dekorowanych k o r o n k ą poszewkach, ułożonych jedna na drugiej. F i r a n k i były zawsze białe, płócienne, rozszywane k o r o n k o w y m i w s t a w k a m i , lub w domach zamożniejszych koronkowe. Niekiedy upinano f i r a n k i po d w ó c h stronach okna, n a z y w a ł o się to „ p o r t k i " . W domach najuboższych wieszano f i r a n k i b i b u ł k o w e . Stół nakrywano p ł ó c i e n n y m obrusem, na codzień ko­ l o r o w y m , na święta b i a ł y m . Wydaje się, że w dekoracji izby w ogóle w y r ó ż n i a n o biały kolor, zwłaszcza w sy­ tuacjach o d ś w i ę t n y c h . B i e l d a w a ł a bowiem poczucie czy­ stości i schludności. Dbałość o d e k o r a c j ę mieszkania nie b y ł a r ó w n i e ł a t w ą s p r a w ą dla wszystkich rodzin. Najstaranniej w y ­ g l ą d a ł y izby tam, gdzie domem mogły zająć się dora­ stające dzieci. Wraz z dorastaniem dzieci ożywiało się też życie towarzyskie rodziny i w ó w c z a s na wygląd mieszkania zwracano n a j w i ę k s z ą u w a g ę . Dziewczęta same k u p o w a ł y lub w y k o n y w a ł y różne ozdoby, p r z y n o s i ł y k w i a t y , d b a ł y o czystość. Ś c i a n y ozdabiano obrazami malowanymi olejno na płótnie (te były starsze) i oleodrukami. Kupowano je od d o m o k r ą ż n y c h handlarzy (spoza Ż y r a r d o w a ) , na targu, a niekiedy p r z y w o ż o n o z pielgrzymki do Częstochowy. Obrazy umieszczano p r z e w a ż n i e nad ł ó ż k a m i , ale inaczej niż w mieszkaniach wiejskich, gdzie obrazy w i ­ siały r z ę d e m , jeden przy drugim. Druga różnica — w domach robotniczych wieszano r ó w n i e ż obrazy o treści świeckiej — oleodruki p r z e d s t a w i a j ą c e pejzaże i sceny sentymentalne. Miejsca ich produkcji nie u d a ł o się nam ustalić, ale przynajmniej część z nich była prawdopo­ dobnie produkcji niemieckiej. W n i e k t ó r y c h rodzinach (nie było to jednak po­ wszechne) unikano wieszania d u ż e j ilości o b r a z ó w r e l i ­ gijnych, a nawet nie kupowano ich w ogóle, uzasadnia­ jąc to p o s t ę p o w y m i p o g l ą d a m i . Rozpowszechniły się na­ tomiast obrazy o treści patriotycznej np. portrety k r ó l ó w polskich. W n i e k t ó r y c h zaś domach wieszano wizerunki rodziny cesarskiej. W k o ń c u X I X w. r o z p o w s z e c h n i ł y się fotografie r o ­ dzinne w formie dużych, zawieszonych na ścianie portre­ t ó w w złoconych lub drewnianych ramach. Wieszano fotografie ś l u b n e i portrety członków rodziny, rodziców i dzieci (dorosłych) { i l . 6, 11). Ś c i a n ę nad łóżkiem zakrywano zawieszoną l n i a n ą ż a k a r d o w ą m a k a t k ą . M a k a t k i takie nabywano na targu lub w miejscowych sklepikach. W e d ł u g wszelkiego p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a produkowano je w Lodzi. Były one d w u lub t r ó j b a r w n e , utrzymane w tonacji b r ą z o w o - z ł o t o -zielonej. Ich m o t y w y o d p o w i a d a j ą n i e k t ó r y m motywom późniejszych ludowych makatek, spotykanych m.in. w okolicznych wsiach. P r z e d s t a w i a j ą najczęściej sentymen­ talne sceny parkowe z nieodzownym m o t y w e m altany i stawu albo najpowszechniejsze w tego typu zdob­ nictwie, jelenie na polanie w lesie ( i l . 12). Centralnym punktem dekoracji mieszkania był sprzęt ustawiony między oknami — najczęściej komoda, czasem m a ł y stolik. Na n a k r y t e j h a f t o w a n ą s e r w e t ą komodzie ustawiano rodzaj domowego o ł t a r z y k a , na k t ó r y s k ł a d a ł y się najczęściej krucyfiks, lub gipsowa figurka M a t k i Boskiej ( i l . 7). Po bokach stawiano symetrycznie świece w ś w i e c z n i k a c h , bukiety sztucznych k w i a t ó w lub su­ chych traw. T u też stawiano gipsowe lub fajansowe f i g u r k i , p r z e d s t a w i a j ą c e np. aniołki-dzieci oraz różnego rodzaju bibeloty, k t ó r y m i k o l e ż a n k i lub rodzeństwo o b d a r z a ł o się z okazji ś w i ą t lub imienin ( i l . 13). W ra­ mach tego zasadniczego schematu d e k o r a c j ę wzbogacano zależnie od uzdolnień lub z a m i ł o w a ń . Na o ł t a r z y k u sku­ piała się cała inwencja twórcza uzdolnionych artystycz- Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 11, 12. Łóżka i m a k a t k i ; i l . 13. Kredens z lat trzydziestych u H . i G. L e ś ­ niewskich; i l . 14. Kanapa, obraz i zegar u Leokadii Dworak. 49 �nie osób. Jak w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w w y k o n y w a n o z drewna niewielkie k a p l i c z k i - o ł t a r z y k i , k t ó r e stawiano na komodzie. Ż a d n a jednak nie d o c h o w a ł a się do na­ szych czasów. F i g u r y M a t k i Boskiej zdobiono tzw. gir­ l a n d ą z b i b u ł k o w y c h k w i a t ó w u p i ę t y c h na w y g i ę t y m w ł u k drucie. Wyrobem sztucznych k w i a t ó w z a j m o w a ł o się wiele dziewcząt i kobiet z badanych rodzin, k w i a t y wyrabiane z b i b u ł k i służyły do dekoracji domu, niekiedy robiono z nich w i ą z a n k i ś l u b n e , co uznawane było za substytut b u k i e t ó w z k w i a t ó w żywych i stosowane w rodzinach uboższych. Szczególną u w a g ę zwracano na s t a r a n n ą d e k o r a c j ę o ł t a r z y k a przy p r z e d ś w i ą t e c z n y c h wizytach księdza „po kolędzie" itp. Opinia księdza bar­ dzo się liczyła. Na szafach, k t ó r e nie były u góry zdobione gzym­ sem ustawiano ozdoby, z k t ó r y c h najpopularniejsze były dwie gipsowe główki dziewczęce dość dużych r o z m i a r ó w , utrzymane w pastelowych kolorach ( i l . 7). W ramach takiego stylu u r z ą d z e n i a w n ę t r z a istniało jednak z r ó ż n i c o w a n i e i to dwojakiego rodzaju. Wydaje się, że najbogatsza dekoracja o treści religijnej była w domach rodzin w pierwszym pokoleniu w y w o d z ą c y c h się ze wsi. W ż a d n y m jednak w y p a d k u mieszkanie robotni­ cze nie było kopią w n ę t r z a chaty chłopskiej pobliskich wsi tego okresu, i prócz zasadniczego rozplanowania mebli różniło się m n ó s t w e m szczegółów dekoracji. Natomiast różnice standardu mieszkania przejawia­ j ą c e się w ilości i jakości posiadanych s p r z ę t ó w u w a ­ runkowane były przez dochód, a więc stanowiska pracy członków rodziny, a t a k ż e przez s t r u k t u r ę i liczebność rodziny. Duża ilość m a ł y c h dzieci obniżała bardzo stan­ dard domu, k t ó r y podnosił się, gdy dzieci d o r a s t a ł y i po­ dejmowały pracę. W zasadzie do I wojny ś w i a t o w e j poziom z a r o b k ó w i w a r u n k i życia wszystkich badanych rodzin b y ł y mniej więcej w y r ó w n a n e i przy zatrudnieniu obojga m a ł ż o n ­ k ó w oraz p r z e c i ę t n e j ilości dzieci (3—4) z a p e w n i a ł y m i ­ n i m u m egzystencji (mierzone ó w c z e s n y m i kryteriami). T r u d n o ś c i bytowe w y r a ź n i e o d b i e g a j ą c e od p r z e c i ę t n e j w y s t ę p o w a ł y przede wszystkim w rodzinach bardzo licz­ nych, n i e p e ł n y c h lub tam, gdzie choroby u n i e m o ż l i w i a ł y zarobkowanie. Sytuacja ta zmieniła się w y r a ź n i e po I wojnie ś w i a t o w e j . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m na sku­ tek k r y z y s u i bezrobocia w wielu rodzinach pojawia się nędza. Kończy się też pomoc socjalna ze strony f a b r y k i na tak szeroką skalę, jak dotychczas. Pod koniec omawianego okresu u r z ą d z e n i e d o m ó w robotniczych zaczyna się wzbogacać. P o j a w i a j ą się nowe s p r z ę t y dotychczas u ż y w a n e t y l k o w domach z a m o ż n i e j ­ szych grup społecznych: w y ś c i e ł a n e kanapy, toaletki z lustrami czyli „ t r e m a " , serwantki ( i l . 13, 14), a t a k ż e dy­ wany i fajansowe lub porcelanowe serwisy. Ściany zaczęto m a l o w a ć we wzór „z w a ł k a " . P i e r w ­ sze zaczęły swoje domy u r z ą d z a ć „po nowemu" rodziny z a m o ż n y c h m a j s t r ó w i drobnych r z e m i e ś l n i k ó w . W r o ­ dzinach robotniczych zmiany były widoczne przede wszystkich w domach m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w i tam, gdzie córki „na w y d a n i u " p r ó b o w a ł y uczynić dom rodziców bardziej reprezentacyjnym. Ten mieszczański styl u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a o b o w i ą z y w a ł przez cały okres m i ę d z y ­ wojenny; chociaż ze w z g l ę d u na niższy w p o r ó w n a n i u z okresem poprzednim poziom życia rodzin robotniczych trudniejszy był do zrealizowania we wszystkich szczegó­ łach. Zycie towarzyskie i sąsiedzkie Dotychczasowe w s k a z u j ą na to, że kańców Żyrardowa łeczna miasta b y ł a badania, częściowo już referowane, w latach 70-tych większość miesz­ stanowili robotnicy. S t r u k t u r a spo­ jednak dość z r ó ż n i c o w a n a , bowiem Fot.: 50 K . Braun — obok Z a k ł a d ó w w y r a s t a ł o miasto ze swym rzemiosłem, handlem, o ś w i a t ą i a d m i n i s t r a c j ą , a w samych Z a k ł a ­ dach o d r ę b n ą g r u p ę społeczną s t a n o w i ł a kadra tech­ niczna. Jak już m ó w i l i ś m y , robotnicy mieszkali w blo­ kach fabrycznych, t w o r z y l i więc z w a r t ą g r u p ę , j e d n o l i t ą klasowo. Ale w domach czynszowych rodziny robotnicze s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i k ó w , w ł a ­ ścicieli m a ł y c h s k l e p ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych n a j ­ niższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y ­ r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych grup nie była tak określona. K o n t a k t y towarzyskie osób dorosłych n a l e ż ą c y c h do r ó ż n y c h klas społecznych nie istniały wcale, szkolne p r z y j a ź n i e ich dzieci, jeśli w ogóle m i a ł y miejsce, k o ń c z y ł y się wraz z z a k o ń c z e n i e m szkoły. I s t o t n ą b a r i e r ą awansu społecznego młodzieży robotniczej było w y k s z t a ł c e n i e . Ogromna większość dzieci robotniczych w 2 poł. X I X w. p o p r z e s t a w a ł a na 3 k l a ­ sach szkoły elementarnej, u z u p e ł n i o n y c h jeszcze w przy­ padku dziewcząt r ó ż n y m i kursami — gospodarstwa do­ mowego czy k r a w i e c t w a . Część dziewcząt rozpoczynało n a u k ę u krawcowych, co było d o b r y m przygotowaniem do późniejszej pracy w szwalniach. Rozpoczęcie pracy przez dzieci tak wcześnie jak to było możliwe, w y n i k a ł o u większości rodzin z konieczności, ale też i d a w a ł o p o ż ą d a n ą przez młodzież pozycję człowieka dorosłego i samodzielnego. T y l k o w niewielu przypadkach młodzi kształcili się dalej. W latach przed I w o j n ą ś w i a t o w ą przełożona miejskiego gimnazjum żeńskiego została zobo­ w i ą z a n a przez księży do przyjmowania co roku bez­ p ł a t n i e jednej uczennicy z rodziny robotniczej. Wydaje się jednak, że osoby te po u k o ń c z e n i u szkoły z r y w a ł y więzy ze swym d a w n y m otoczeniem. Na brak bliższych k o n t a k t ó w towarzyskich i b a r i e r ę socjalną m i ę d z y pracownikami fizycznymi, a i n n y m i ka­ tegoriami ludności m o ż e też w s k a z y w a ć f a k t , że w h i ­ storii rodzin do I wojny ś w i a t o w e j nie s p o t k a l i ś m y przypadku m a ł ż e ń s t w mieszanych z r ó ż n y c h klas spo­ łecznych. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero w okresie międzywojennym. W grupie p r a c o w n i k ó w fizycznych r ó ż n y c h kategorii różnice d o c h o d ó w nie s t a n o w i ł y w i ę k s z y c h przeszkód w kontaktach towarzyskich i m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że nowo­ ści w zakresie np. u r z ą d z e n i a w n ę t r z a czy obyczajowości, z n a j d o w a ł y n a j ł a t w i e j s z ą d r o g ę do ś r o d o w i s k a r o b o t n i ­ czego przekazywane za p o ś r e d n i c t w e m codziennej obser­ wacji życia rodzin, k t ó r e m o ż n a by określić jako drobnomieszczańskie. Z drugiej strony nie m o ż e m y z a p o m i n a ć , że część rodzin badanej grupy r ó w n i e ż wyszła z t r a d y c j i d r o b n o m i e s z c z a ń ś k i e j . Ujednolicaniu się w z o r ó w k u l t u r y robotniczej i szybkiej adaptacji k u l t u r o w e j p r z y b y s z ó w ze wsi sprzyjały między i n n y m i bardzo bliskie kontakty sąsiedzkie rodzin robotniczych, zwłaszcza z a m i e s z k a ł y c h w osiedlu fabrycznym. M i e s z k a ń c y jednego domu spoty­ k a l i się wieczorami i w dni wolne od pracy na p o d w ó ­ rzu. Spotkania takie urozmaicano grą na h a r m o n i i i śpie­ w a m i . Kobiety z a j m o w a ł y się r o b ó t k a m i , k t ó r y m p o ś w i ę ­ cano wiele czasu. W lecie grupy z a p r z y j a ź n i o n y c h rodzin u d a w a ł y się w niedziele na tereny podmiejskie na „ m a ­ jówki". S p r a w ą o t w a r t ą pozostaje zakres społecznego ucze­ stnictwa w owych imprezach, nie wiadomo bowiem, czy w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł a tu więź sąsiedzka, czy też z m i e j ­ sca pracy. Stosowano wiele f o r m pomocy sąsiedzkiej, jak np. opieka nad dziećmi, pomoc w chorobie. Wesela z r e g u ł y o d b y w a ł y się w d w ó c h izbach — w ł a s n e j i po­ życzonej od sąsiadów, k t ó r z y — oczywiście b r a l i udział w uroczystości. O d r ę b n y m , nie poruszonym tu problemem, jest spra­ wa k o n t a k t ó w i więzi rodzin robotniczych z k r e w n y m i na wsi. Będzie ona tematem n a s t ę p n e g o opracowania. il 8—10; J . Swiderski — i l . 1—5, 7, 11—14. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81b244bd91e77786d0f20e7ae67ee80f.pdf 5b6694f3cd25164baefbd2a6e3018711 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1301 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1201 Title A name given to the resource Pneumatologia i pluralizm w wierzeniach ludów paeloazjatyckich / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.145-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 56, 1972 ANTONI KUCZYŃSKI PNEUMATOLOGIA I PLURALIZM DUSZ W WIERZENIACH LUDOW PALEOAZJATYCKICH W zrozmcowanym katalogu wierzeń ludów paleoazjatyckich problem pojęcia i funkcji duszy tworzy jedno z pierwszoplanowych zagadnień. Zanim przystąpimy do szczegółowego nakreślenia związanych z tym wyobrażeń, zatrzymamy się nad kwestią genezy idei duszy, której popularne pojęcie kojarzy się zazwyczaj z całością psychiki ludzkiej lub z jakąś inną niematerialną siłą w człowieku t. Odrzucając to pojęcie wkroczymy na krótko w rozważania z zakresu pneumatologii, która obok zagadnienia pluralizmu dusz, ich losów po śmierci człowieka oraz stosunku do ciała, zajmuje się genezą idei duszy. Genezę tę tłumaczy w pewnym stopniu polskie określenie - "dusza", laczące się z określeniem - "dech" lub "oddech". Również sanskryckie "atman" znaczy - "oddech", hebrajskie - "nefesz" oznacza "nabierać oddech", "nadymać", "dąć", greckie "pneuma" i łacińskie - "animus" łączy się także z wyrazem - "dech", "tchnienie", "wiatr" 2, a występująca w wierzeniach koriackich "dusza oddech" wywodzi się z określenia - "wuyl'wi", to jest "oddech" 3, któremu etymologicznie bliskie jest kamczadalskie "chuiiwi" 4, posiadające zapewne pierwotnie takie samo znaczenie 5. Wszystkie nazwy duszy mówią o jej Treść wierzeli religijnych, Warszawa 1965, s. 264-265. pod red. H. Haaga, Zurich 1956, szpalta 1494. " W. Jochelson, The Koryak. 1. Religion and Myths. Publications American Museum of Natural History, New York 19Q.5,s. 101. • G. Steller, Beschreibung von dem Lande Kamtschatka, dessen Einwohnern, deren Sit ten, Nahmen, Lebensart und verschiedenen Gewohnheiten, FrankfurtLeipzig 1774, s. 269. ; L Paulson, Die primitiven Seelenvorstellungen der nordeurasischen Volker, Stockholm 1958, s: 194. l Z. Poniatowski, , Bibel-Lexicon, 10 - Lud. tom LVI �1M; ANTONI KUCZYŃSKI ścisłym związku z oddechem lub wiatrem. Wiązanie oddechu z jakąś niematerialną siłą życiową - vis vitalis wywodzi się z prymitywnych doświadczeń człowieka, który często obserwował, że wraz ze śmiercią człowieka czy upolowanego zwierzęcia ustaje jego oddech, z którym naj prawdopodobniej uchodziło coś niematerialnego, decydującego o tym, że organizm żył. Podobnych przykładów można podać o wiele więcej, tu jednak zaznaczymy tylko, że np. Koriacy z terenu Syberii uważają człowieka za zmarłego z chwilą, kiedy ustanie jego oddech 6, podobnie też sądzi szereg innych ludów z różnych stron świata. Dodać tu także należy, że wyobrażenia ludów pierwotnych o duchach i duszach umacniane są przez widzenia senne, które, jak podkreśla F. Engels 7, przyczyniły się niewątpliwie do powstania przekonania o nieśmiertelności duszy. Szereg etnografów i podróżników badających egzotyczne plemiona odległych kontynentów, zgodnie informuje, iż krajowcy traktują sny jako rzeczywistość i są przekonani, że dusza podczas snu opuszcza ciało przeżywając wszystkie te przygody, które im się śnią. Dodajmy tu, że np. Indianie Brazylii i Gujany obudzeni z głębokiego snu zawsze uważają, że ich dusza faktycznie zajmowała się w nocy polowaniem, łowieniem ryb lub innymi czynnościami, wówczas gdy ciało spoczywało na posłaniu. Jedną z wiosek zamieszkałą przez plemię Bororo ogarnęła nawet panika, gdy dowiedziano się, że mieszkańcowi ich wsi przyśniło się, że zbliżają się wrogowie 8. Zamykając problem genezy idei duszy podkreślić trzeba, że dla człowieka pierwotnego trudnym było wyobrazić sobie, iż życie jest czynnością ciała. W związku z tym panowało przekonanie,. że śmierć jest wynikiem działalności złych duchów, nieprzyjaźnie ustosunkowanych do człowieka 9, a sam akt śmierci rozpatrywano jako ujście duszy, która ożywiała ciało. Ponieważ wraz ze śmiercią człowieka ustaje oddychanie, krwioobieg i działanie serca, ludzie pierwotni są przekonani, że siedliskiem duszy jest oddychająca pierś lub serce. Często duszę wyobrażają sobie w postaci cienia, oddechu, krwi, karla, węża, robaka, chrząszcza, ptaka 10. Nie bez znaczenia na genezę idei duszy, utożsamianej nieraz z oddechem, był zapewne fakt ożywiania kogoś za pomocą oddechu. Dowodzą tego prymitywne praktyki szamańskie, gdzie, np. wśród Czukczów, szaman W. Jochelson, op. cit., s. 104. K. Marks, F. Engels, Dzieła wybrane, t. 2. Warszawa 1949, s. 351. 8 J. G. Frazer, Złota gałąź, Warszawa 1962, s. 173. 9 Plemię australijskie Kurnai zawsze przypisuje śmierć działalności zlega czarownika. Par. A. W. Howitt, The Native Tribes of South Australia Aborigines, Londyn 1904, s. 49. Przykładów takich można podać o wiele więcej. 10 J. Lippert, Der Seelencult in seinen Beziehungen zur althebraeischen Religion, Berlin 1881, s. 6, 36. Por. także J. G. Frazer, op. cit., s. 170-183. G 7 �Pneum,atoloC)ia, j pluralizm dusz 147 dmuchał w oczy lub usta zemdlonego człowieka podczas obrzędu przekazania mu nowej duszy. Wspomnijmy także opis stworzenia świata w Księdze Rodzaju, w której czytamy, że "Jahwe Bóg ulepił człowieka z mułu i ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia" 11. Zbieżność w wątku fabularnym i myśli przewodniej zawartej w Ks'ędze Rodzaju jest tak uderzająca z wyobrażeniami niektórych ludów }rymitywnych o powołaniu czegoś do życia przez "tchnienie weń duszy\ iż trudno wątpić o bezpośredniej zależności obu wersji. Przedstawione przykłady nie wyczerpują w pełni zagadnienia genezy idei duszy, a ciekawe materiały z tego zakresu zgromadzone są w artykule F. Manthey'a 12, ukazującym inne poglądy wyświetlenia tego problemu, a także w pracach J. Pastuszka 13, E. Preuss'a 14, L Paulsona 15, S. Pringle-Pattison'a 16, E. Erbmanna 17 i innych zawierających szereg interesujących wiadomości z zakresu pneumatologii 18. Przejdźmy teraz do zagadnień czasu wykształcenia się pojęcia - "dusza". Problem jen wymaga pewnej korespondencji z cechą pierwotnych poglądów na życie, a przede wszystkim z animizmem, którego istotą jest wiara w byty duchowe. W miarę upływu tysiącleci człowiek coraz bardziej zaczynał się wyodrębniać ze świata przyrody, przechodząc stopniowo w swym myśleniu od rzeczy do istoty. Dodać należy, że różnica pomiędzy duszą a duchem jest niewielka z punktu widzenia człowieka pierwotnego. Póki duch znajduje się w ciele człowieka, jest on jego duszą, a dusza, która opuściła ciało, staje się duchem. Duchy ludzi wyobrażał sobie człowiek pierwotny jako kopię ciała: "Dusza znajduje się w takim samym stanie, w jakim było ciało: silna, jeżeli człowiek zmarł nagle i w kwiecie wieku; mizerna i słaba, jeżeli człowiek był stary i umierał powoli; potężna i ważka albo marna i niewiele warta, jeżeli takie było ciało za życia; poważna i szanowana lub nie poważna i zapomniana, w zależności od losu człowieka na ziemi" 19. Wraz z rozwojem treści wierzeniowych pierwotne pojmowali Genesis, Księga Rodzaju, (przełożył z hebrajskiego ks. Cz. Jakubiec), Warszawa 1956. 12 F. Manthey, Powstanie duszy ludzkiej wedle wyobrażeń ludów, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", Lublin 1957, t. 3, z. 2, s. 261-300. 13 J. Pastuszka, Dusza ludzka, jej istnienie i natura, Lublin 1947. 14 K. Th. Preuss, Tod und Unsterblichkeit im Glauben der Naturvólker, Tiibingen 1930. 15 1. Paulson, op. cit. lG S. Pringle-Pattison, The Idea of Immortality, Oxford 1922. 17 E. Erbmann, Untersuchungen zur primitiven Seelenvorstelung ..., "Le Monde Oriental", 1926-1927, t. 20, s. 85-236, t. 21, s. 1-185. 18 Por. także E. B. Tylor, Cywilizacja pierwotna, (przekład polski), Warszawa 1896-1898. 19 J. Lippert, op. cit., s. 16. �148 ANTONI KUCZYŃSKI nie duszy jako zlepka różnych sił życiowych - vis vitalis - zaczyna się z czasem zacierać, a sens takich słów, jak np. hebrajskie - "ruach" 20, czy papuaskie "karamornona" 21, zostaje zastąpiony wypracowanym przez odpowiednie zaplecze pojęciowe określeniem - "dusza". Aby jednak nie wchodzić w szczegółowe a zarazem zawikłane problemy genezy idei duszy, skoncentrujemy się na problemie ilości dusz, gdyż - jak wiemy dopiero pod wpływem chrześcijaństwa tylko duszy w człowieku. Tymczasem, utarło się wyobrażenie o jednej zdaniem E. Erbmanna 22, człowiek pierwotny wyróżniał co najmniej dwie dusze: - "K6rper-Seele" to jest "duszę cielesną" oraz "Frei-Seele" - "duszę wolną". Pluralizm dusz właściwy jest wierzeniom ludów prymitywnych na całym świecie, a także występował on w wierzeniach chińskich, staroegipskich czy greckich 21. Wspomnijmy tu, że jeszcze dzisiaj w pojęciu ludów szamańskich człowiek posiada kilka dusz, a np. u Tunguzów, jak to przedstawił S. Kałużyński 24, jedne dusze są kopiami całego człowieka, inne zaś tylko pewnych jego organów. Rozpatrując wierzenia Paleoazjatów o duszy człowieka oraz związane z tym zagadnienie z zakresu eschatologii, zaznaczyć należy, że systematyczne przedstawienie tego problemu trudne jest nie tylko ze względu na brak dostatecznej ilości źródeł. Sprawę tę komplikuje również fakt, że ekspansja prawosławia na obszary zajęte przez ludy paleoazjatyckie rozpoczęła się stosunkowo wcześnie, bo już w roku 1731, kiedy to założono pierwszą eparchię w Irkucku 25. Misje te wyeliminowały szereg zastanych tu wierzeń, zaszczepiając nowe prawidła wiary i nowe obrządki, przepajając stare treści wierzeniowe nowymi pojęciami. Wobec takiej sytuacji artykuł ten ma na celu zgromadzenie w jedną całość rozproszonych po licznych pracach relacji o wyobrażeniach Paleoazjatów na temat duszy oraz zarejestrowanie przemian, które nastąpiły w wyniku ekspansji prawosławia. Tak postawiony cel będzie zapewne skromnym uzupełnieniem wiadomości 20 D. Lys, "Ruach". Le souffle dans l'Ancien Testament, Paris 1962, cyt. za Z. Poniatowski, op. cit., s. 224, przypis 168. 21 "Karamomona", wyrażenie pochodzące z języka papuaskiego szczepu Gendów, znaczy mniej więcej tyle co - "dusza", a zarazem - "pierwiastek życia" i składa się z dwu słów: - "kara" to znaczy mniej więcej tyle co - "rozum" oraz "mamona" - to jest czyjeś albo ściślej - "jej odbicie" np. w wodzie, lub - "obraz", "cień". Cyt. za K. Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958, s. 742 oraz przypis 287. 22 E. Erbmann, op. cit. 23 Z. Poniatowski, op. cit., s. 268-269. 24 S. Kalużyński, Szamanizm, "Euhemer", nr 2, s. 69, Warszawa 196:3; tenże, Religie Azji Centralnej i Syberii, (w) Zarys dziejów religii, pod red. Z. Poniatowskiego, Warszawa 1964, s. 123. 25 1. S. Gurwicz, Etniczeskaja istorija Siewiero-wostoka Sibiri, Moskwa 1966, s. 65. �PneurnatologlU j pluralizm 149 dusz dotyczćlcych religii ludów Syberii, z której najlepiej opracowane jest dotychczas zagadnienie szamanizmu. Dodać należy, że w całokształcie wierzeń ludów paleoazjatyckich zarejestrowanych na przestrzeni od XVIII do XX stulecia. zachowało się wiele elementów animistycznych i totemistycznych. Informacje o nich rozproszone w szeregu drobnych artykułach i większych pracach typu monograficznego, stanowią cenne dopełnienie do współczesnych studiów z zakresu pierwotnych wierzeń religijnych. * Wspólną cech~1 paleoazjatyckich wyobrażeń o duszy jest pluralizm. Ponieważ, ogólnie biorąc, cecha ta realizuje się w obrębie wszystkich plemion Syberii, podkreślić zatem najeży, iż wyobrażenia pneumatologiczne, tj. dotyczące genezy, istoty i losów duszy po śmierci ciała, nie tworzą tu jednolitego systemu wiet'zeniowego, lecz cechuje je wiele odcieni. W pojc;:ciu Jukagirów, których kulturę w końcu XIX i na początku XX w. badał W. Jochelson, człowiek posiada kilka dusz. Pluralizm ten cechują pewne różnice regionalne uwydatniające się przede wszystkim w nazewnictwie. W grupie Jukagirów tundrO\vych, których dialekt różni się znacznie od dialektu ich pobratymców z okolic Kołymy, występuje wiara w istnienie trzech d usz, które W. J ochelson przedstawia następująco: "J edna dusza nazywana jest "nu'nnin", to jest ta, która wędruje do "Królestwa Cieni". nazywanego "nu'nniji" "Kraj dusz" lub "yo'bunru" .,kun-burube" - "Rezydencja zmarłych". Druga dusza, zwana "e'heren", przechodzi po śmierci człowieka do nieba, podobnie jak i trzecia - "ono", która nieraz pozostaje jednak na ziemi. Zaznaczyć trzeba informuje 'N. Jochelson - że .,e'heren" w dialekcie tundry znaczy także "oddech". W tym sensie Jukagirzy kołymscy używają słowa "lu'ce", która to nazwa nie kojarzy się u nich z czymś niematerialnym, stanowiącym a tym, że erganizm żyje - a więc z duszą. "Ono'" w tundrze znaczy "cień" 26. Pierwsza z trzech dusz, zwana "nu'nnin", odpowiada swymi cechami ,.duszy głowy" znanej w vvierzeniach Jakugirów kołymskich. Druga z tych dusz - "e'hern" "dusza oddech". "oddychanie", jest zapewne duszą życia 27, której odpowiednik stanowi "dusza serca" występująca w katalogu wierzeń Jukagirów znad Kołymy. Wreszcie dusza zwana "ono", "cień", odpowiada prawdopodobnie trzeciej duszy Jukagirów kołymskich, która według relacji starego szamana miała [...] "rzucać cień na ziemię" 28. Jakkolwiek wierzenia Jukagirów tundrowych różnią się nieco od wy- 26 W. rican of 27 W. 28 W. Jochelson, The Yukaghir and the Yukaghirized Natural History, New York 1926, s, 158. Jochelson, op. cit., s. :320. Jochelson, op. cit., s. 156. Tangus, Publications Ame- �150 ANTONI KUCZYNSKI obrażeń Jukagirów kołymskich, to nie można jednak tutaj przeprowadzić jakiejś ostrej linii podziału. O tym, jak Jukagirzy kołymscy pojmowali duszę, opowiedział W. Jochelsonowi stary informator, według którego: "Istnieją trzy dusze - "a'ibi"; jedna ma siedzibę w głowie, druga w sercu. trzecia przenika całe ciało. Człowiek wpada w chorobę, kiedy "a'ibi" głowy udaje się do "Królestwa Cieni" - "aibiji", albo ucieka do podziemnego świata do swych krewnych, przestraszona wtargnięciem do ciała złego ducha z kategorii .,kukul" albo "yo'ibe". W takich jednak wypadkach nie następuje śmierć i szaman może zejść do "Królestwa Cieni", po to, aby sprowadzić duszę z powrotem. Miarodajna jest dusza serca. Trzecia dusza rzuca cień na ziemię. Martwi nie mają cienia. Wraz ze śmiercią człowieka dusza z głowy udaje się do "Królestwa Cieni", co się zaś dzieje z dwoma pozostałymi - informator nie potrafił powiedzieć (...). Z postaci dusza podobna jest do jej posiadacza, tylko nie jest ona widzialna dla śmiertelników i ma zmniejszoną postać. Obiekty nieruchorne posiadają też duszę, ale tylko jedną. Ruch ożywionych obiektów zależy od duszy głowy" :?9. W. Jochelson streszczając swoje badania nad tym zagadnieniem podaje, że "dusza głowy reprezentuje intelekt, dusza serca kontroluje ruchy, to znaczy możność istot żyjących zmieniania swojego miejsca; podczas gdy trzecia dusza czuwa nad funkcjami fizjologicznymi" :lO. Z analizy materiałów dotyczących pluralizmu dusz w wierzeniach jukagirskich wynika, że dusza serca oraz ta, "która przenika całe ciało", są uważane za ożywiające siły, a jako reprezentantki życia fizycznego człowieka, kierują jego wszystkimi ruchami. Chociaż siedzibą jednej z nich jest serce, to nie identyfikowano jej z tym narządem, na co wskazują już choćby dwie różne nazwy dla serca i "duszy serca". Także "dusza, która przenika całe ciało" i kieruje fizjologicznymi czynnościami organizmu, jest duszą ożywiającą - cielesną. Określenie, że "rzuca ona cień na ziemię" ma zapewne oznaczać, że to właśnie ciało człowieka rzuca cień, a dusza, która je przenika, jest z nim zespolona. Nie słyszymy też, aby w wierzeniach jukagirskich dusza ta była identyfikowana z cieniem. Odnośnie tzw. "duszy głowy", która reprezentuje intelekt, przypuszczać należy, że jest ona duszą marzeń sennych, gdyż te, zdaniem Jukagirów, powstają na skutek jej wędrówki podczas snu człowieka 31. Kiedy dusza ta opuszcza człowieka na jawie, wtedy, według opinii Jukagirów, zaczyna ona szaleć; z jej nieobecnością wiąże się też wiele innych niedomagań. Tu właśnie uwidacznia się fakt, że definicja W. Jochelsona, który funkcje fej duszy ogranicza jedynie do intelektu, jest zbyt ciasna. Skoro jej dłuższa 29 30 31 W. Jochelson, lac. cit. W. Jochelson, op. cit., s. 157. W. Jochelson, lac. cit. �Pneunl,atologia i pluralizrn 151 dusz nieobecność mogła spowodować chorobę, utratę świadomości i rozumu, wydaje się rzeczą oczywistą, że nie reprezentowała ona tylko intelektu 32. Wyobrażenia o utracie duszy. jako przyczynie choroby, występują u Jukagirów wraz z wyobrażeniami o wtargnięciu złych duchów do ciała. "Ponadto - informuje W. Jochelson - dusza głowy nie opuszcza ciała z własnej inicjatywy, lecz na skutek lęku przed "ku'kul" albo "yo'ibe" tj. złymi duchami, które wstępują do ciała człowieka powodując jego chorobę. W takich wypadkach nieobecność duszy głowy nie jest przyczyną, lecz jedną z konsekwencji choroby, która komplikuje sytuację. Aby przeprowadzić kurację, szaman musi dokonać dwóch zabiegów: wypędzić złego ducha i spowodować powrót zbiegłej duszy" 3:1. Z obszernego materiału, jaki zgromadził W. Jochelson o leczeniu choroby przez szamana, można się przekonać, że dusza ta, którą określa on jako tzw. "duszę głowy", posiadała bardziej uniwersalny charakter. L Paulson jest zdania, że należy ją uznać za tzw. "duszę wolną" 34, stojącą na czele skomplikowanego systemu wyobrażeń pneumatologicznych właściwych Jukagirom. Dopełniając obrazu jukagirskich wyobrażeń o duszy wspomnieć należy nieco dokładniej o związanych z nimi zagadnieniami z zakresu eschatologii dusz, które przedstawione zostały W. Jochelsonowi 35 przez starego informatora znad rzeki Korkodon. Dusza mająca siedzibę w głowie udaje się po śmierci człowieka do "Królestwa Cieni", gdzie spotyka odźwierną, tj. starą kobietę, która zapytuje ją, czy przybywa na zawsze, czy też na okres przejściowy. Przebywające tu dusze żyły tak jak ludzie na ziemi, a otaczające je obiekty były cieniami lub duszami świata ziemskiego. Tak więc namiot, sidła, sanie, pies są tutaj cieniami, a dusze zmarłych polują na cienie reniferów, ptaków i ryb cieniami pułapek, łuków i strzelb. Zwierzęta, które są zabijane przez żyjących krewnych pozostałych na ziemi, są tymi samymi, których cienie były już upolowane przez dusze kuzynów myśliwego w "Kr6lestwie Cieni" 36. Druga dusza z siedzibą w sercu krąży "" 1. Paulson: Die primitiven Seelenvorstellungen der nordeurasischen Volker. Stockholm 1958, s. 176. 33 W. Jochelson, loco cit. :14 L Paulson, op. cit., S. 157. 35 W. Jochelson, op. cit., s. 157. :16 Według wierzeń jukagirskich powodzenie myśliwego podczas polowania zależy od tego, czy "cienie" zwierząt, na "które on poluje zostały wcześniej złowione przez jego zmarłych krewnych, których tzw. "dusza głowy" przebywa w "Królestwie Cieni". Bliżej o tym zob. W. Jochelson, dz. cyt., oraz L Paulson: Schutzgeister und Gottheiten des Wildes ethnographische bensvorstellungen, und (der Jagdtiere und Fische) religionsphanomenologische in Nordeurasten. Untersuchung Eine religions- jagerischer Glau- Stockholm 1961, s. 33. • �152 ANTONI KUCZYNSKI po śmierci człowieka przez 40 dni 37 nad jego grobem, po czym może wznieść się do niebiańskiego "Ojca Ognia" zwanego "Me'mdeye Eci'e", tak jak to czyni trzecia dusza, która za życia "przenika całe ciało" 38. Chcielibyśmy zwrócić tu także uwagę na inny aspekt problematyki pluralizmu dusz właściwego wierzeniom jukagirskim. Chodzi bowiem () to. że trzy dusze Jukagirów kołymskich nie mają specjalnych nazw, jak ma to miejsce u ich tundrowych pobratymców. W dialekcie kolymskim rejestrujemy jedną tylko nazwę - "a'ibi" - dla wszystkich trzech dusz 39. Fakt ten skłonił W. Jochelsona 40 do przypuszczeniu, że Jukagirzy kołymscy w swojej ideologii dotyczącej dusz pozostawali pod wpływcn'j sąsiadujących z nimi Jakutów, u których nazwa duszy - ..kuf' - oznacza trzy różne dusze 41. Porównanie to budzi sporo wątpliwości, gdyż zakres pojęciowy jakuckiego "kut" jest zupełnie inny au jubgil'skiego .,a'ibi": u Jakutów chodzi a potrójną duszę ciała, która oprócz "kut" posiada jeszcze duszę "iczczi" oraz "sur" 42, gdy tymczasem u Jukagil'ów ..a'ibi" oznaczało pierwotnie "dusza wolna" 4:l, które to określenie z czasem stalo się określeniem duszy w ogóle, stąd w ich wierzeniach mówi się często o .,a'ibi" głowy, serca lub ciała. Równie zróżnicowany, jak jukagirski, jest obraz wyobrażeń o duszy wśród Czukczów. Występująca w ich wierzeniach "dusza ciała". z\vana ;I~ Dusza ta straszy jakiś czas, jako rodzaj ducha groboweg0. Te 40 dni, o których wyżej mowa, wskazują na wplywy eschatologii rosyjsko-prawosławnej. Bliżej o tym zob. K. Ranke: Indogermanische Totenve1"e/l1"Ul1g, Ed. 1. DeI' dreissigste un<l vie1"zigste Tag im Totenkult der Indogermanen, w: "Folldore Fellows Communications", 140, Helsinki 1951, s. 13, 353. "I: W. Jochelson, op. cit., s. 157. ;19 W. Jochelson, op. cit., s. 158. 40 W. Jochelson, loco cit. 4! Powyższe twierdzenie W. Jochelsona nie jest zgodne z prawdą. Patrz przypis 19. 42 Wierzenia jakuckie przypominają w pewnym stopniu siedmiQPostaciową duszę ludzką tureckiego szczepu z Ałtaju, tj. Teleutów, u których również występuje dusza o nazwie "kuf', tj. "płód", "embrion" lub "sila powodująca wzrost i podtrzymująca życie" oraz dusza zwana "sur" - "obraz wygląd"; mianem ,.sur" określali Telueci również fotografię oraz rysunek postaci. W odniesieniu do .Jakutów zob. W. Sieroszewski, Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. 2, Kraków 1961, s. 292-293; E. Piekarski, Slowar jakutskogo jazyka, SL Petersburg 1907-27, s. 126, 2402; W. Troszczański, Ewolucija czornoj wiery u Jakutów, Kazań 1902. s. 147, 149. Do Teleutów porównaj też A. Anochin, Dusza i jego swojstwa po priedstawlenijam Teleutow, "Sbornik Muzieja Antropologii i Etnografii", 1929, t. 8, 253-269, a w literaturze polskiej S. Kalużyński, Szamanizm, "Euhemer", 1963, nr 2. 431. Paulson, Die primitiven Seelenvorstellungen der nordeurasischen Volker, cyt. wyd. S. 181. �PneumatoLogia i pluralizm dusz 153 "uvek'kirgin", nie została bliżej opisana przez W. Bogoraza 44. Wiadomości o niej nie występują także w opracowaniach innych autorów. Z tego względu nie wiadomo dokładnie, jaką rolę odgrywała ona w systemie v;ierzeniowym Czukczów. Nie wiemy też, czy jako dusza przenikająca ciało mogla je opuszczać. czy też była z nim nierozerwalnie związana, tworząc z innymi duszami kompleks sił ożywiających. Obok ,.uvek'kirgin" spotykamy tu wyobrażenia o duszach rąk i nóg. Te jednak są bardzo płochliwe i często giną. Człowieka, któremu zmarznie nos, określa się tu "ubogim w dusze" 45 rozumiejąc przez to, że któraś z dusz opuściła ciało. Zgubione dusze tylko szaman może odnależć, ale wówczas stają się one jego duchami pomocniczymi, określanymi "ya'anva-ka'lat". Często też duchy i demony mogą wyciągnąć duszę z ciała, która odnaleziona przez szamana. przybiera postać małego chrząszcza, a ten umieszczony na ciele człowieka, pełza po nim szukajac otworu wejściowego do wnętrza. Chrzqszcz może wejść przez usta, palce u nóg i rąk, pachę i inne części ciała. Zdarza się, że jeśli szaman nie może odnaleźć uprowadzonej duszy. wtedy jest on w stanie "wdmuchnąć w człowieka część własnej duszy, ktr>l'<lstaje się duplikatem zgubionej" 46. Złe duchy, zwane "kelet", krępują uprowadzoną duszę mocnymi więzami i zmuszają do obsługiwania lampy oraz używają jako miotły. Często przechowują ją za płonącą lampą i karmią łojem oraz mięsem, aby tak utuczoną uczynić zdatną do zjedzenia 47. \V związku z duszami ciała W. Bogoraz 48 wymienia jeszcze "the vital lorce of a living being", określaną przez Czukczów "tetke'yun", to jest coś w l'odzaju siły życia z siedzibą w sercu lub wątrobie, przedstawianej podczas misteriów szamańskich w formie małego wisiorka lub piłki skórzaoH W. Hogoraz. The Chukchee. II. Religion, Publications American Museum of Xatural History, New York 1907, s. 322. 4'; M. A. Czaplicka, iłborigi.nal Siberia. A Study in Social Anthl'opology, Oxford 1914, s. 260. Autorka 'pracy sądzi, że dane dotyczące określenia, iż ktoś ubogi jest w dusze wskazuje na istnienie w wierzeniach Czukczów specjalnej duszy nosa. a takiej jednak nie słyszymy w rełacjach W. Bogoraza, który dusze rąk i nóg porównał z ,.duszami organów" występującymi w wierzeniach wschodnio-grenlandzkich Eskimosów. Dokładniej o tym zob. W. Bogoraz, op. cit. s. 333; W. Thalbitzer, Les magiciens esquimaux, leurs conceptions du monde, de l'ame et de la vie, "Journal de la Societe des Americanistes", 1930, nr 22, s. 96; A. Hultkrantz, Conceptions of the Soul among North American Indians, Stockholm 1953, s. 56, 153. 4G W. Bogoraz, op. cit., s. 333, 460, 463. 47 Wedlug wier<:eń C"zu:kockich dusza ;pasi'ada IpoSltać antro.pomorficzną. Por. W. Bogoraz, op. cit. s. 297, s. 207. Także na rys. 208 widać jak zły duch połyka dziecko albo jego "duszę", tzn. małą postać ludzką. 41l W. Bogoraz, op. cit., s. 459, rys. 287. �1:")4 ANTONI nej wypełnionej siersclą renifera, mających symbolizować serce. KUCZYNSKI a doczepionych do płaszcza szamana. Wydaje się rzeczą prawdopodobną, że wierzenia związane z "tetke'yun" są odbiciem odległych treści religijnych, gdy Czukcze, tak jak i inne ludy prymitywne, nie posiadaj ac odpowiedniego zaplecza pojęciowego, nie byli w stanie wypracować takiej abstrakcji, jak pojęcie ..duszy" lub "ducha". L Paulson przypuszcza, że "tetke'yun" jest czymś w rodzaju "vis vitalis". które tkwi w sercu, wątrobie lub krwi. Za przypuszczeniem tym przemawia fakt przenoszenia siły życiowej podczas obrzędów szamańskich. kiedy to "stary szaman musi dmuchnąć w oczy lub usta odbiorcy. albo dźgnąć siebie nożem, którego ostrzem parującym jeszcze siłą życia, "tetke'yun" (tj. krwią - A.K.) przebija natychmiast ciało swego pacjenta" 49. Stosunkowo niewiele zachowało się danych z zakresu eschatologii dusz. Wiemy tylko, że u Czukczów pospolita była wiara, iż ludzie zmarli śmiercią naturalną dostają się do podziemnego świata, a ci, którzy zmarli w sposób gwałtowny, przechodzą do krainy niebiańskiej. Niektórzy jednak zmieniają się na ziemi w złe duchy "ke'let", które uprzykrzają życie człowiekowi i uprowadzają nieraz jego dusze 50. Zdaniem 1. Paulsona 51, W. Bogoraz przeoczył występowanie w wierzeniach czukockich tzw. "duszy wolnej", która miała reprezentować zmarłego w życiu pozagrobowym. Fakt ten uwydatnia się w sposób drastyczny, pisze on, gdyż "dusze członków" nie reprezentują człowieka za życia w jego pełnej osobowej identyczności i totalności, zatem nie mogą one swego właściciela reprezentować w krainie zmarłych. Być może. iż uwaga ta jest słuszna, gdyż badania W. Bagoraza przeprowadzone były w początkach XX stulecia, a ekspansja prawosławia, idąca na obszary Azji północno-wschodniej już od XVIII wieku, wyeliminowała szereg zastanych tu treści wierzeniowych, zatem i koncepcja wolnej duszy mogła się całkowiciE: zatrzeć. Wreszcie należy dodać, że suponowana przez W. Jochelsona 52 jedna, choć "podzielna" dusza, właściwa wierzeniom Czukczów. jest stanowczo nie do przyjęcia, a W. Bogoraz 53 stwierdza wyraźnie. że chodzi tu o pluralizm dusz. U Koriaków - podobnie jak u innych grup etnicznych Syberii - istnieje przekonanie, że człowiek posiada kilka dusz. Za najważniejszą uważają oni "duszę główną", zwaną "uyi-cit" lub "uyi'rit, dar Istoty Najwyższej. który otrzymuje dziecko jeszcze w łonie matki. Dusza ta zawsze przebywa 49 óD ól ,2 53 W. Bogoraz, op. cit., s. 425. W. Bogoraz, Op. cit., s. 333, 336. L Paulson, op. cit., s. 188. W. Jochelson, op. cit., s. 2:37. W. Bogoraz, Op. cit., s. 189. �P11elL'm.<ltologia i plul'aUzTIt 155 dusz: w człowieku lub obok niego pod postacią małego płomyka, który podczas choroby lub krótko po śmierci człowieka unosi się nad ciałem 54. Wyobrażenia o niej można zilustrować za pomocą konkretnych realiów 55. Dusza ta przedstawiona jest antropomorficznie. W osadzie niebiańskiej Istoty Najwyższej, posiadającej mnóstwo podporządkowanych sobie "dusz głównych", uwiązane są one do wielkiego słupa, przy czym długość rzemienia określa wiek osoby, która stanie się posiadaczem danej duszy. Dusza fa, zwłaszcza u dzieci, jest niedoświadczona i bojaźliwa, a przy najmniejszym przelęknięciu się opuszcza ciało. Jej dłuższa nieobecność może spowodować śmierć człowieka, ale w tym wypadku nie opuszcza ona ziemi natychmiast, lecz krąży nad zwłokami, a zdolni szamani, a potężnych duchach, są w stanie spowodować jej powrót do ciała 56. Drugą duszą właściwą wierzeniom Koriackim jest "wuyl'wi", którą W. Jochelson określa jako oddech i identyfikuje z duszą życia, za czym przemawiać ma fakt, że tylko wtedy uważają Koriacy człowieka za zmarłego, kiedy ustanie jego oddech. Dusza ta znajduje się wewnątrz człowieka i nie opuszcza go do chwili śmierci 57. Dusza jest więc utożsamiana z oddechem. Ciekawym zagadnieniem w wierzeniach Kodaków jest kwestia duszy zwanej "wu'yll", to jest "cień". Ze skąpych zapisów W. Jochelsona nie wynika wyraźnie, jaki jest jej charakter. Wydaje się jednak, że pełniła ona znaczną rolę w ich systemie wierzeniowym, skoro po śmierci człowieka udawała się do krainy zmarłych, czyli "Królestwa Cieni" 58. Omówmy wreszcie krótko problem eschatologii dusz, który przewija się w koriackich wyobrażeniach z tego zakresu. Tak więc "dusza główna" udaje się po śmierci człowieka do nieba, gdzie staje się podwładną Istoty Najwyższej, która nadaje ją mającemu narodzić się dziecku. Akt śmierci rozpatrują Koriacy jako ujście z ciała duszy, która tym ciałem poruszała, a fakt, że życie jest czynnością organizmu, jest dla nich niezrozumiały. Z tego też względu dusza, zwana "wuyl'wi", uważana jest za śmiertelną, a skoro przestaje ożywiać organizm, zatem i ona przestaje istnieć. Zmarły i jego trzecia dusza - "wu'yll-wu'yl1", to jest "cień", udają się do "Królestwa Cieni", czyli do podziemnego świata zamieszkałego przez "ludzi dawnych czasów", tzw. "peni'-nelau", w którym są sobowtórami zmarłych osób 59. W świecie tym - pisze W. Jochelson - "cień pojmowany jest jako H W. Jochelson, •.; W. Jochelson, • ti W. Jochelson, • 7 W. Jochelson, 58 VI. Jochelson, 59 W. Jochelson, The K01"yak. I. Religion op. cit., s. 93, rys. 40. op. cit., s. 102. op. cit., £. 101, 104. lac. cit. lac. cit. and Myths, New York 1905, s. 93. �15G ANTONI KUCZYŃSKI absolutnie materialny sobowtór zmarłej osoby" 60. Tak wi<;c cień jest duszą żyjącą w podziemnym "Królestwie Cieni", gdzie reprezentuje zmarłego jako materialna podobizna, podczas gdy "dusza główna", która udaje się do nieba, zostaje na ziemi reinkarnowana w spokrewnionym dziecku. Bliższe dociekania nad obrazem koriackich wierzeń o duszy są niemożliwe z uwagi na brak dostatecznych materiałów. Analizując jednak te, które istnieją, 1. Paulson 61 doszedł do wniosku, że tzw. "dusza główna" nie była pierwotnie pojmowana przez Koriaków jako dusza naczelna, lecz była jedynie duszą ciała o podobnym charakterze, jaki reprezentuje opisana przez W. Jochelsona "dusza cień" 6Z. Pogląd ten potwiel'dza, jego zdaniem, określenie "duszy głównej" - "uyi'cit" lub "uyi'rit" - posiadające rdzel1 zbliżony do czukockiego "uvik" - "ciało", a nazwa znanej Czukczom "duszy ciała" brzmi - "uvek'kirgin" (1. m. - "uvirit") G:l. We wstępie do kamczadalskich wyobrażeń o duszy oraz związanych z tym zagadnień z zakresu eschatologii zaznaczyć należy. że jest rzeczą prawie pewną, iż przed kolonizacją rosyjską lud ten wierzył w istnienie przynajmniej dwóch dusz. Pogląd ten sugerował W. Jochelson 64 pisząc, że właściwa wierzeniom kamczadalskim idea jednej duszy jest wyraźnym spadkiem prawosławia, a zanotowana przez niego nazwa tej duszy "wclf", chociaż odpowiadała wówczas chrześcijańskiernu pojęciu duszy nieśmiertelnej, była zapewne odbiciem star:ych wierzen, o ktc')rych \VSPOminają w osiemnastowiecznych relacjach G. Steller 65, S. Kraszeninnikow 66 oraz J. Kopeć 67. G. Steller 68 oraz S. Kraszeninnikow 6~ zgodnie stwierdzają. że podstawową zasadą wiary Kamczadali jest przekonanie o Istnieniu kruka stworzyciela, a dusza, która jest nieśmiertelna, udaje SIę po śmierci człowieka do swiata zmarłych, gdzie po połączeniu się z ciałem prowadzi życie podobne do ziemskiego. Jakkolwiek ekspansja prawosławia wyeliminowała szcc'eg tradycyjnych wierzeń w kulturze Kamczadali, to jednak w sto lat po \V. Jochelson, lac. cit. I. Paulson, op. cit" s. 193. 62 W. Jochelson, op. cit., s. 102. 63 W. Bogoraz, op. cit., s. 322. 64 W. Jochelson, The Yukaghir and the Yukaghirized Tungus, cyt. wyd., s. 237. ';5 G. Steller, Beschreibung von dem Lande Kamtschatka, dessen EinwohneTll, deren Sitten, Nahmen, Lebensart und verschiedenen Gewohnheiten, FrankfurtLeipzig 1774, s. 269. 66 S. Kraszeninnikow, Opisanije ziem li Kamczatki, Moskwa-Leningrad 1949, s. 409 i in. 67 (J. Kopeć), Dziennik Józefa Kopcia brygadjera wojsk Polskich z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, Berlin 1863, s. 142-143. 68 G. Steller, op. cit., s. 269. 69 S. Kraszeninnikow, op. cit., s. 409. @ 6l �Pneumatologia. i plumlizm dusz It;7 relacji G. Stellera, S. Kraszeninnikowa i J. Kopcia, B. Dybowski 70 potwierdził ich spostrzeżenia, pisząc, iż wierzą oni, że po śmierci człowieka dusza udaje się do nieba - "dułchło" lub "kagulgch" - będącego kopią ziemi, gdzie dusze wąwozów, gór lasów i rzek tworzą krajobrazy niebiańskie, a dusze przedmiotów potrzebnych człowiekowi do życia służą mu tam w taki sam sposób, jak miało to miejsce na ziemi. Dopełniając obrazu omawianych tu zagadnień wspomnieć należy, że przed szerszym rozwojem akcji misyjnej wśród Kamczadali, G. Steller 7l zanotował inną nazwę duszy - "chuiiwi" - nie wyjaśniając przy tym, czy oznacza ona wspomnianą przez niego duszę nieśmiertelną 72, czy jakąś inną, która istniała zapewne w występującym tu katalogu wierzeń. Rozwiązując ten problem 1. Paulson 73 powołuje się na koriacką nazwę "wuyl'wi", która w ich wierzeniach oznaczała "duszę oddech". Przyjmuj ac zbieżność etymologiczną słowa "wuyl'wi" z kamczadalskim "chuiiwi" 1. Paulson 74 dowodzi, że znana była pierwotnie Kamczadalom wiara w istnienie duszy utożsamianej z oddechem. Dla zagadnienia pluralizmu dusz w wierzeniach Kamczadali ważna jest informacja G. Stellera 75 o występującej wśród nich wierze w sny, a w pojęciu ludów prymitywnych wiara ta jest odbiciem przekonania o wędrówce duszy podczas snu człowieka. Wobec skąpych danych, jakie posiadamy o wyobrażeniach dotyczących duszy u Kamczadali, tylko z wielką rezerwą i powoływaniem się na odpowiednie wierzenia sąsiednich Koriaków, przypuszczać należy, iż znane im było pierwotnie zjawisko pluralizmu dusz, które zatarły z czasem misje prawosławne, a zanotowana przez W. Jochelsona 76 nazwa jednej z tych dusz - "wcif" - przetr'ansponowana została w pojęcie duszy właściwej wierzeniom chrześcij ańskim. Interesujący obraz wyobrażeń o duszy człowieka spotykamy u Gilaków. L. Sternberg pisząc o niejasnej i skomplikowanej hierarchii tych dusz wspomina, że "zwykły śmiertelnik posiada tylko jedną duszę, bogaty dwie, szaman natomiast może mieć ich podwójną ilość. Tak adytymowski szaman (00') mial ogółem cztery dusze: jedną dala mu góra, drugą morze, trzecią niebo, a czwartą królestwo podziemi" 77. Jeśli chodzi o szamanów, 70 B. Dybowski, Cnoty i wierzenia Kamczadali, rkps. 7200/11. Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu. 71 G. Steller, op. cit., s. 6:3. '" G. Steller, op. cit., s. 269. 7:, I. Paulson, lac. cit., s. 194. 7' L. Paulson, lac. cit . •., G. Steller, op. cit., s. 279. " W. Jochelson, op. cit., s. 237. 77 L. Sternberg. Die Religion der Giljaken, "Archiv fUr Religionswissenschaft", Lipsk 1905, t. 8, s. 496. �158 ANTONI KUCZYŃSKI to mowa tu zapewne o tzw. "duszach pomocniczych". którymi bywają zwierzęta morskie, ptaki i ssaki lądowe udzielone szamanowi przez "Pana gór i tajgi", "Pana morza" lub inne bóstwo przyrody. Z dalszych relacji L. Sternberga 78 nie wynika bynajmniej, aby "zwykły śmiertelnik" posiadał tylko jedną duszę. Typowe dla wszystkich szamani stów zjawisko pluralizmu dusz występuje również u Gilaków. Według Gilaków człowiek posiada kilka dusz, przy czym najważniejszą jest "ćegn", którą uznać można za "duszę główną". Dusza ta przedstawiana jest antropomorficznie, a jej rozmiary równe są rozmiarom ciała ludzkiego. Jej funkcje utożsamiane są z czynnościami całego organizmu, jest więc ona zapewne duszą ciała, w rodzaju duszy życia, gdyż po śmierci rozpada się razem z ciałem. "Choroba w pojęciu Gilaków jest najczęściej złą istotą, która wdarła się do ciała i powoli je niszczy" 79, przy czym chodzi tu prawdopodobnie o niszczenie duszy, która jest przyczyną życia organizmu. W głowie tej duszy mieści się "mała dusza" zwana "tarn", tj . .,białe jajko". "To ona - pisze L. Sternberg - zjawia się Gilakowi w marzeniu sennym i wszystko co on widzi podczas snu i co według jego zdania jest rzeczywistością, wykonywane jest przez tę duszę" 80. Oprócz tego dusza "ćegn" posiada "dwa cienie pomocnicze", zwane "cechn", które służą jej we wszystkich czynnościach 81. Dodać również należy, że w wierzeniach Gilaków osiadłych nad Amurem przewija się jeszcze myśl o posiadaniu przez człowieka dwu innych dusz, zwanych "urych" i "uz" 82, które należy zapewne traktować jako dusze ciała, gdyż łączą się one z sercem. Problem eschatologii wspomnianych powyżej dusz nie został dostatecznie wyjaśniony. Wiadomo, że tzw. "dusza główna" rozpadła się wraz z ciałem, a znajdująca się w jej głowie dusza, zwana "tarn", staje się duplikatem zmarłego 83. W świetle istniejących przekazów źródłowych o losie tych dusz po śmierci człowieka, a także o losie dwóch pozostałych dusz "urych" i "uz" oraz cieni pomocniczych niczego więcej powiedzieć nie można. Przedstawione materiały potwierdzają, jak się zdaje, tezę, iż wszystkim ludom szamańskim właściwy jest pluralistyczny system wyobrażeń o duszy człowieka. Badania tego problemu są dzisiaj trudne, gdyż wyobrażenia, L. Sternberg, op. cit., s. 463. L. Sternberg, op. cit., s. 461. BO L. Sternberg, Op. cit., s. 470; Tenże, Gilaki, Oroczi, Goldy, Negidalcy, Ainy, Chabarowsk 1933, s. 78, stąd zaczerpnięty jest cytowany urywek tekstu. 8! L. Sternberg, op. cit., s. 306. H2 L. Sternberg, loco cit. 83 L. Sternberg, op. cit., S. 331. Zobacz też inne materiały z zakresu eschatologii: L. Schrenck, Reisen und Forschungen im Amurlande in den Jahren 1854-1856, St. Petersburg 1881, t. 3, S. 650, 701; E. Krejnowi·cz, Rożdienija i smierti czelowieka po wozzrienijam gilakow, "Etnografija", Moskwa-Leningrad 1930, nr 1-2, s. 89-113. 78 79 �PneumalOl.ogia i pluralizm 159 dusz o jakich w tekście jest mowa, należą już do bezpowrotnej przeszłości. Zwycięstwo Rewolucji Październikowej wyrwało te ludy z władzy szamanów, a likwidacja izolacji społecznej i kulturalnej wprowadziła je na nowe drogi rozwoju. Użyte w tekście formy czasu terażniejszego traktować należy zatem umownie. ANTONI KUCZYŃSKI THE PLURALISM OF SOULS AND PNEUMATOLOGY OF PALEOASIATIC PEOPLES IN THE BELIEFS Summary In the cliversi fied inventory of the spiritual culture of Pale<Jasiatic peoples, the problem of the concept "soul" and its function constitutes one of the most important elements of religious feeling. A common feature of these beliefs is pluralism, whereas pneumatological 'concepts, i.e. those concerning views on the subject of the genesis, essence and fate of the soul after death, do not form a monolithic system among the Paleoasiatics, but are characterized by many different niuances. Among the tundra Yukagirs there exists a belief in the presence of three souls, as among their fellow-tribesmen from the region of Kolyma. Fundamental differences of belief in this group concern the location of these souls in the human body. Among the Kolyma Yukagirs there are no special names for the individual souls, and all three are called by the common name "a'ibi"; this is connected with Yakut beliefs, in which the word "kut" signifies three different souls. A similar differentiation to that encountered among the Yukagirs can be found in Chukot beliefs, according to which the so~called "uvek'kirgin" is the main soul of the body. Apart from it there are also the souls "arm" and "leg". These, however, are very timid and often go astray. On the subject of the body's souls the specialist on Chukot culture, V. Bogoraz, mentions' in addition "the vital force of a living being". located in the heart or the liver. On the basis of contemporary research it is presumed. that this soul is something- like "vis vitalis", which is situated in the heart. liver or blood. Beliefs associated with this soul are probably a reflection of distant religious motifs, coming from a time when the Chukche, like other primitive peoples, did not possess an adequate arsenal of ideas, and so were not able to conceive of such abstractions as "soul" or "spirit". A pluralistic type of soul beliefs can also be observed among the Koriaks. The most important for them is the "main soul", the gift of the Highest Being, received by the child while if is still in the mother's womb. The second soul is "wuyl'wi" ("vuyl'vi", which W. Jochelson defines as bl'eath and identifies with the soul of life; this is supposed to be proved by the fact, that the Koriaks consider a man to be dead from the moment when his breathing stops. Concerning Kamchadal beliefs in the sphere of soul pluralism and eschatology it must be stressed. that prior to Russian colonization this people almost certainly �160 ANTONI KUCZYNSKI believed in the existence of at least two souls. With time, however, Orthodox missions eradicated the pluralistic nature of their faith, and the name of one of the souls, "wchif", was converted to mean soul in the Christian sense. In the South Eastern Paleoasiatic enclave, represented by the Nivche - called Gilaks in earlier literature there also exists the conviction, that man possesses several souls. The most important of them is the "Tsegn", which is portrayed anthropomorphically. This soul has subsidiary souls, which serve it in all functions. The materials presented in the article confirm the hypothesis, that a pluralist view of the soul is characteristic of all Shaman peoples. This problem, as encountered among the Paleoasiatics, is entirely similar in the case of the other ethnographical groups of Siberia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a696cfdd9801599ea19ca5c2b01cd3.pdf bf4c832cb5bab3e1f3862b2704b18e7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Piłsudski, Bronisław (1866-1918) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4695 Title A name given to the resource Gdy nastał kres życia / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.259-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 III. SYLWETKI ANTONI KUCZYŃSKI GDY NASTAŁ KRES ŻYCIA. NOWE MATERIAŁY DOTYCZĄCE ŚMIERCI BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO W ciągle nie napisanej jeszcze biografii Bronisława Piłsudskiego przeplata się nazwisko dwu Rozwadowskich. Pierwszy z nich Jan Michał Rozwadowski (1867-1935), to wybitny polski językoznawca, przyjaciel tego zesłańca-badacza kultury Ajnów, Niwchów i Oroków, który wspomógł go w edycji książki poświęconej językowi i folklorowi Ajnów zatytułowanej Materialsfor the Study ofthe Ainu Language and Folklore. Collected and Preparedfor Publication by Bronisław Piłsudski. Edited under the Supervision of J. Rozwadowski, Ph. D. Professor in the Jagellonian University, Cracow 1912. Dzieje edycji tej książki są stosunkowo dobrze znane. Wiemy także o jej recepcji w kręgu uczonych zajmujących się problematyką ajnoskąl. Drugi z Rozwadowskich to Jan Emanuel (1872-1935), ziemianin, doktor praw, ekonomista, a zarazem polityk, docent Uniwersytetu Lwowskiego. Okres pierwszej wojny światowej spędził na emigracji przede wszystkim w Szwajcarii, a potem w Paryżu. Do Szwajcarii przybył z ogarniętej wojną Galicji, a konkretnie ze Lwowa, z końcem maja 1915 roku wraz z żoną i dziećmi, uchodząc przed szybko posuwającą się ofensywą armii rosyjskiej idącej z Wołynia oraz Podola. Od początku pobytu w Szwajcarii odgrywał znaczącą rolę polityczną w łonie znajdującej się tam polskiej emigracji. Wtajemniczony był w wiele spraw tamtejszego ośrodka polskiej myśli politycznej. Współtworzył jego programy dotyczące bieżącej działalności, jak i spraw przyszłości, które miały wspomagać ideę odzyskania przez Polskę niepodległości· po zakończeIT. Asai, Kilka uwag o książce Bronisława Piłsudskiego "Materialsfor the Study ofthe Ainu Language and Folklore ", "Literatura Ludowa", 1999: 4-5, s. 17-22; W. Jajdelski, Gatunki ajnuskiej twórczości ustnej. Systematyka Bronisława Piłsudskiego, "Literatura Ludowa", 1999: 4-5, s. 11-16; A. Majewicz, Bibliography of Works of Bronisław Piłsudski, Stęszew 1995; J. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 55-83. �260 niu I wojny światowej. Ideę tę głośno propagował, a tempo jego życia i kontakty wielorakie wypełniały mu czas przeznaczony na umiędzynarodowienie tzw. sprawy polskiej. Był członkiem Komitetu Redakcyjnego tzw. Wielkiej Encyklopedii, zwanej też fryburską, ze względu na fakt umiejscowienia jej redakcji we Fryburgu. Encyklopedia wychodziła w formie zeszytów pod wspólnym tytułem: Publications Encyclopediques sur la Pologne. Encyklopedie Polonaise, i wielokrotnie zmieniano jej edytorską oraz merytoryczną koncepcję2. Z szerokągrupą"encyklopedystów" miał także kontakty B. Piłsudski, który w 1915 roku przybył z Wiednia do Lozanny, by wspierać te plany wydawnicze. Właśnie na tej płaszczyźnie doszło do jego pierwszych kontaktów z J. Rozwadowskim. Miejscem pobytu B. Piłsudskiego w Szwajcarii był przede wszystkim Rapperswil, gdzie znajdowało się polskie muzeum z dobrze wyposażoną biblioteką. W niej przesiadywał najczęściej - czytał i pisał, czując potrzebę spełnienia. Mieszkał wówczas w nieodległym Zurichu u Gabriela Narutowi· cza, z którym był spowinowacony. Wedle księgi meldunkowej karta jego pobytu w tym mieście przy ulicy Tobelhofstrasse 34 w jednym z domów G. Narutowicza (posiadał on także drugi dom przy ulicy Hegibachstrasse 147, w którym mieszkał z rodziną) wystawiona została w dniu 30 sierpnia 1915 roku jako obywatelowi posiadającemu paszport austriacki, wydany w Wiedniu 31 marca 1915 roku3• Przyznać trzeba, że czasowy pobyt B. Piłsudskiego w tym domu sprzyjał nawiązaniu przez niego wielu kontaktów. Często bowiem u G. Narutowicza gościli ludzie o znaczącej pozycji społecznej - uczeni, pisarze, politycy, którzy na czas wojny schronili się w neutralnej Szwajcarii. Dom jego był zatem ważnym ośrodkiem dyskusji o sprawach polskich. W jego atmosferze odnajdujemy zatem wiele odniesień do historii Polski i jej wizji po zakończeniu I wojny światowej. Nic przeto dziwnego, że właśnie G. Narutowicz został pierwszym prezydentem Polski po odzyskaniu przez nią niepodległości. Tak więc gdzieś między zaciszem Rapperswilskiej książnicy i życiem na kredyt w tym domu wrastał B. Piłsudski w nowe dla niego środowisko. Po pewnym czasie przeniósł się do mieszkania w leżącej nieopodal Rapperswilu willi "Daheim", które w 1917 roku zajął po nim Józef Komenda. Gdy dowiedział się on o śmierci B. Piłsudskiego, poprzedniego lokatora tego mieszkania, w liście pisanym 25 maj a 1918 roku do Wandy i Wincentego Lutosławskich zaznaczył: Patrzę na kanapę, teraz moją, dawniej jego - i niemal go widzę przed sobą, z czasów mojej pierwszej wizyty w tern mieszkaniu u niego, w słotne jesienne popołudnie. Na dworze wichura była. Dziadek (tak między sobą nazywali Bronisława J. Komenda oraz Wanda i Wincenty Lutosławscy - informacja A.K.) miał chwilę natchnienia. W swój ton uderzył - i opowiadał żywo, dopomagając sobie gestykulowaniem, swą czarowną jazdę promem u Ajnów, po jakiejś olbrzy2 H. Florkowska-Francić, Między Lozanną, Fryburgiem i Vevey. Z dziejów polskich organizacji w Szwajcarii w latach 1914-1917, Kraków 1997. 3 J. Warszawski, Piłsudski a religia, Warszawa 2000, s. 120. �261 miej a wzburzonej rzece. Wszystko owiane mistycyzmem, wiarą i korzeniem się Ajnów przezpotęgąbogówi wyczuwaniemznakówzłowróżebnych,które się sprawdzały, bo partia Ajnów, co wcześniej rzeką się puściła w drogę, zatonęła4• B. Piłsudski, przebywając w Szwajcarii, wiele podróżował; odwiedzał Fryburg, Genewę, Lozannę i inne miejscowości, gdzie gościł u przebywających tam Polaków. Zawarł też wówczas wiele interesujących znajomości z ludźmi nauki, kultury i polityki, którzy unikając teatru wojny, wyjechali z ziem polskich do neutralnej Szwajcarii. Jednym z nich był właśnie Jan Rozwadowski, aktywny uczestnik życia politycznego, który doświadczeniem i umiejętnościami wspierał sprawy polskie na arenie państw europejskich. Śmiało rzec można, iż to ciekawa sylwetka o nadzwyczajnej aktywności w łonie polskiego środowiska w Szwajcarii oraz we Francji tamtych czasów5• Nic przeto dziwnego, że jego działalność łączyła się z postacią B. Piłsudskiego, o którym w liście do Marszałka Józefa Piłsudskiego pisał te słowa: Ze śp. Bronisławem żyłem w bliskich i serdecznych stosunkach, pracowaliśmy razem prawie przez rok, mieszkaliśmy o parę pokoi od siebie, a przez ostatnie dwa tygodnie Jego życia widywałem go prawie co dzień, aż do wieczoru przed dniem Jego śmierci. Śmierć była dla mnie ciężkim i bolesnym ciosem, a pamięć cichego, szlachetnego człowieka o gorącym sercu i niezwykłej dobroci zachowam na zawsze6• Cytowany fragment listu wymaga dopełnienia informacją, iż z chwilą ukonstytuowania się Komitetu Narodowego Polskiego 15 sierpnia 1917 roku w Lozannie i uznanie go przez państwa alianckie jako oficjalnego przedstawiciela spraw polskich na Zachodzie jego siedzibą stał się Paryż. Toteż wiele osób z nim związanych mieszkających w Szwajcarii przeniosło się do Paryża, gdzie przy II-bis Avenue Kleber ów Komitet miał swoją siedzibę7 (dzisiaj już ten budynek nie istnieje). Tam też mieszkała część pracowników, w tym także B. Piłsudski, który z końcem 1917 roku opuścił Szwajcarię. Pracując w Komitecie, zajmował się przede wszystkim sprawami redakcyjnymi i biurowymi. Krąg jego znajomych powiększył się a ludzi z grona Polaków przybywających wówczas w mieście nad Sekwaną. Tu spotkał znaną z Zakopanego przyjazną mu 4 Archiwum Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Materiały W. Lutosławskiego. Cytowany za: J. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 91. 5 Zobacz biogram 1. Rozwadowskiego w: Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1989-1991, tom XXII, s. 409-417; B. Pasierb, Polskie prace przygotowawcze do Traktatu Pokojowego z Niemcami 1916-1948. Instytucje - ludzie - problemy, Wrocław 1996, s. 81-93 i inne. 6 List 1. Rozwadowskiego do Józefa Piłsudskiego datowany 17 lipca 1919 r. w zbiorach: Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu - Dział Rękopisów: Zbiór pod nazwą "Papiery Rozwadowskich", sygnatura 80091II, karta nr 135. 71. Zamoyski, Powrót na mapę. Polski Komitet Narodowy w Paryżu 1914-1919, Warszawa 1991. �262 rodzinę Zamoyskich. Nie omieszkał wspomnieć o tym Naczelnik Państwa Polskiego Józef Piłsudski, który w pierwszej połowie lipca 1919 roku przebywał na terenie Wielkopolski w sprawach wojskowych Okręgów Generalnych Poznań i Pomorze. Odwiedził wówczas on siedzibę Zamoyskich w Kórniku nieopodal Poznania, by osobiście udekorować 90-letnią Jadwigę Zamoyską Orderem Polonia Restituta. Wówczas też podziękował jej synowi, hr. Władysławowi Zamoyskiemu za opiekę nad bratem Bronisławem w Paryżu8. Z chwilą przybycia B. Piłsudskiego do Paryża jego status materialny stał się w miarę stabilny. Niestety stan zdrowia ulegał pogorszeniu. Był świadkiem licznych swarów dziejących się w łonie tamtejszej emigracji polskiej. Zabiegał o pojednanie zwaśnionych stron, wzywał do zgody narodowej, tworząc po temu sprzyjające warunki. Był gorącym orędownikiem sojuszu Francji z odrodzoną Polską, wierzył głęboko w sens takiego układu politycznego. Jednocześnie snuł wizję Rzeczypospolitej Obojga Narodów, mającą być współczesną kontynuacją Unii Polsko-Litewskiej z początku XV stulecia. Rozgrywające się na froncie wschodnim wydarzenia polityczne coraz bardziej osłabiały jego wiarę w możliwość tej Unii9• Równocześnie dużą uwagę skupiał na problemach odradzania się życia narodowego w kraju z chwilą odzyskania niepodległości. Doświadczał jednak rozgoryczeń z powodu niemożliwości przebicia się z tymi ideami do wpływowych gremiów politycznych. Ciągle zabiegał o kontakty z ludźmi mogącymi mieć wpływ na te sprawy. Trudno dziś powiedzieć, jak dalece kontakty te wpływały na kształt jego oczekiwań w tym zakresie. Z różnych materiałów źródłowych wynika, że w okresie paryskim jego psychiczne nastroje miały nieraz charakter euforyczny, nieraz zaś ocierały się o długotrwałą apatię. Wiemy np., że podczas jednego z wieczorów z początków marca 1918 roku spędzonych w gronie paryskich znajomych był on "rześki, wesoły (oo.) zachwycający. Przemawiał z taką żywością, i z taką mocą, jakby nigdy nie bywał cichy i nieśmiały"lO. Kiedy indziej znowu w krótkim liście do Dionizego Zaleskiego prosił ,,0 słówko do lekarza pana i adres. Muszę pójść koniecznie poradzić się, bo oto już tydzień jak znowu ja choruję na dobre i ciężko przechodzi bronchit"lI. Z każdym dniem nasilały się też u B. Piłsudskiego objawy apatii. 8 W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. II 1918-1926, Wrocław 1994, s. 253. 9 A. Kuczyński, Za priediełami nauki. Diejatielnos' t Bronisława Piłsudskogo w Polskom Narodnom Komitietie w Pariże, "Izwiestija Instituta nas1edja Bronisława Piłsudskogo", 1999: 3, s. 141-144; B. Piłsudskij, Projekt sozdanija «1zdatielskogo obszczestwa», "Izwiestija Instituta na· sledjaBronisława Piłsudskogo", 1999: 3, s. 145-150. 10 Biblioteka Jagiellońska, rękopis nr 8875, tom 2. Cytowany za: 1. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 95. II Biblioteka Jagiellońska, rękopis nr 9245, III, karta 69. Cytowany za: 1. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 95. �263 1. W zbiorach Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu znajdują się materiały rzucające nowe światło na śmierć B. Piłsudskiego w nurtach Sekwany. Wśród nich znajdują się dzienne zapisy kontaktów Jana Rozwadowskiego z B. Piłsudskim, począwszy od 12 maja do 17 maja (data śmierci) oraz wydarzeń zaistniałych pomiędzy 18 a 21 maja 1918 roku, tj. do chwili znalezienia ciała w Sekwanie. Sporządzone one zostały już po tragicznej śmierci B. Piłsudskiego i datowane są na dzień 19 maja 1918 roku. Oto treść tego dokumentu publikowanego po raz pierwszyl2. *** 19/5 1918 12/5 Proponuje, że pójdzie razem ze mną do kościoła, bo ma mi coś do powiedzenia. Po drodze mówi mi, że doszedł do przekonania, iż przecież powinien się ożenić. P[an] Danysz13 robił mu w tym kierunku propozycje, których jednak nie może brać na serio. Czuje silnie potrzebę rodzinnego życia. Odczuwa to tym silniej, że dziś jest rocznica śmierci osoby, która była przyjaciółkąjego lat dziecinnych i z którą później, po jej rozwodzie, przeżył kilka lat w Krakowie. Gdy zachorowała na raka, woził ją na kurację do Paryża i potem był z nią w kraju aż do jej śmierci'4. Podczas mszy św. w kościele św. Rocha znikł mi z oczu, tak że go po mszy długo tak w kościele, jak i przed kościołem bezskutecznie szukałem. W domu powiedział mi, że się czuł niezbyt dobrze, więc wyszedł. Potem jedliśmy we trójkę z nim i z p[anem] Seydą'S śniadanie. 13/5 Między godz. lO-tą rano przyszedł do mojej sypialni, jak to w ostatnim tygodniu prawie co dzień robił i oświadczył mi, że pod wpływem wczorajszej rocznicy doszło w nim do pewnego przełomu. Zawsze miał ochotę powrócić na Daleki Wschód, który zna dobrze i tam działać wśród Japończyków. Przyrzekał jednak i sam sobie i swoim, że nie pojedzie tam, dopóki się pierwej nie ożeni. Teraz jednak, wobec doniosłości chwili, zdecydował się jednak jechać i bez tego. Poprosiłem, ażebyśmy wobec ważności tej sprawy i obszerności tematu, odłożyli tę rozmowę o kilka godzin. W południu byłem zajęty, a gdy popołudniu poszedłem do jego biura, zastałem je zamknięte. - A rano pytał mnie także, co myślę 12 Biblioteka Zakładu Narodowego im Ossolińskich, Dział Rękopisów, Sygnatura: 8009/11, Papiery Rozwadowskich: 105-124. I)Jan Danysz,mikrobiolog,pracownik Instytutu Pasteura w Paryżu, podjego kierunkiem kształciło się spore grono Polaków we Francji. 14 Maria Żamowska z domu Baniewicz, młodzieńcza miłość B. Piłsudskiego. Wyszła za mąż w 1889 r. za Jana Żamowskiego, pełniącego wysoki urząd w Petersburgu. Po powrocie B. Piłsudskiego z zesłania M. Żamowska przybyła w 1907 r. do Krakowa. Przez pewien czas mieszkali razem, podając się za małżeństwo. Nieuleczalna choroba Marii, która przeszła dwie operacje, spowodowałajej powrót do Petersburga (1909), gdzie zmarła prawdopodobnie w 1911 r. w serdecznym otoczeniu męża. Pochowana została w Wilnie, tam też znajduje się grób Jana Żamowskiego. ISMarian Seyda (1879-1967), prawnik, publicysta, polityk, działacz emigracyjny. �264 o reskrypcie niemieckim w sprawie Litwy16 • Uważał go za rzecz pierwszoplanowej wagi i przypuszczał, że wystąpimy z jakąś propozycją. Sądził, że krok ten stanowi przełom, zmuszający nas do szukania wsparcia w Rosji i porozumienia z nią przeciw Niemcom. Uważał już za mniejsze zło, aby Litwa została pod Rosją, wyrażał jednak nadzieję, że może da się Rosję nastawić do oddania Polsce Litwy i Zachodniej Białorusi. 14/5 Napisał kartkę do hr[ abiego] Maurycego Zamoyskiego 17 z prośbą, by mu "ułatwił poznanie się z Rosjankami z porządnych rodzin", "postanowiłem" bowiem "ożenić się z Rosjanką, która by się zgodziła walczyć ze mną o pogodzenie Polski z Rosją, o przyłączenie do Polski zachodniej przynajmniej części Litwy. Dla obrony zagrożonych przez Teutonów ziem nie ma wyjścia jak z Rosją trzymać się mocno". 15/5 Odwiedził mnie znowu po 9-tej rano i oświadczył mi, iż odkrył przyczyny swego niepolmju w ciągu dni ostatnich, będącego źródłem różnych pomysłów. Jest to przyczyna czysto fizyczna, a mianowicie pewne zatrucie organizmu z powodu braku powietrza w jego pokoju. Jest to pokój zbyt mały, tak że powietrze w nim szybko się wyczerpuje, a i otwarcie okien nie pomaga, bo ciężka firanka wstrzymuje dopływ powietrza. Ta sama przyczyna szkodzi i zdrowiu prana] Romera'8, lecz on jako młody nie znający fizjologii tego nie rozumie. Postanowił pójść do lekarza, prawdopodobnie do dr Ratyńskiego'9 i rad by przenieść się na wieś. Utwierdziłem go w tej myśli i zapytałem, czy by się nie wolał przenieść zaraz do większego pokoju w hotelu. Tego samego dnia około lO-tej wieczorem, podczas nalotu aeroplanów dano mi znać, że przyszedł hr[abia]. Władysław ZamoyskPO i chce się ze mną widzieć. Siedzieli tam obaj przy zgaszonych ze względu na nalot lampach. Hr[abia]. Z[amoyski] powiedział mi, że chce ze mną mówić sam na sam, a gdyśmy się znaleźli sami, oświadczył, że spędził dziś z nim kilka godzin i uważa go za człowieka zupełnie chorego, cierpiącego na manię prześladowczą, objawiającego pomysły polityczne niesłychane i którego trzeba jak najprędzej wysłać do lekarza. Gdyśmy zgodnie zadecydowali, że lepiej udać się do dr Babińskiego21 jako specjalisty aniżeli do dr Ratyńskiego, podjął się hr[abia] Z[amoyski] o przyjęcie u dr Babińskiego i obiecał, że przyjdzie nazajutrz po południu, by go do dr Babińskiego zaprowadzić. Mówił mi też, że mu się zwierzył co do prawdopodobnego tła swojej choroby. Po odejściu hr[abiego] Z[amoyskiego] rozmawiałem z nim przez trochę; godził się na wizytę u lekarza, był zdenerwowany z wypiekami na twarzy. 16 W czasie I wojny światowej od 1915 r. Litwa była pod okupacją niemiecką. W 1917 r. siły prawicowe utworzyły Litewską Radę Narodową, która w lutym 1918 r. proklamowała powstanie niepodległego państwa litewskiego, faktycznie uzależnionego od Niemiec. Fakt ten stał się przyczyną wspomnianych powyżej rozterek B. Piłsudskiego, który w swoich planach widział wspólne państwo po1sko-litewskie. 11 Maurycy Zamoyski (1871-1939), polityk, działacz społeczny. W okresie I wojny światowej wiceprezes Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu. 18 Eugeniusz Romer (1871-1954), geograf, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, ekspert w czasie rokowań pokojowych w Paryżu w 1919 r. 19 Jan Ratyński, lekarz praktykujący w Paryżu, utrzymujący bliskie kontakty z polską emigracją. 20 Władysław Zamoyski (1853-1924), działacz społeczny w Wielkopolsce i na Podhalu. Przez pewien czas mieszkał w Zakopanem, w domu którego gościł nieraz B. Piłsudski. 21 Józef Babiński (1857-1932), lekarz neurolog mieszkający we Francji. O 1914 r. członek Francuskiej Akademii Medycyny. Współtwórca podstaw neurochirurgii. �265 16/5 Między 9 a lO rano odwiedził mnie znowu i siedział u mnie do II-tej. Był tym razem zupełnie spokojny, powiedział mi, że spał dzisiaj dobrze i czuje się lepiej. Omawialiśmy ewentualność jego wyjazdu do Pouldu lub do Puy22, stosownie do wyniku rozmowy z lekarzem. Zaczął mi mówić o swojej chorobie i o tle, na którym rzekomo się rozwinęła. Mówił, że mu ciąży samotność i niemożność wygadania się, że męczy go ruch miejski, że potrzeba mu przestrzeni i ruchu, do których tak przywykł. Odpowiedziałem mu bardzo serdecznie, wyrażając radość, że się czuje lepiej i że spokój i wieś postawią go na nogi, prosiłem, by wierzył w serdeczną życzliwość, która go otacza, pocałowaliśmy się i wyszedł pogodny i spokojny. Może w godzinę potem przyszedł znów b[ardzo] niespokojny. Mówił, że chciałby się silniej zbliżyć do naszej roboty politycznej, twierdził, że miewał podejrzenia, czy się nie wykazuje w stosunku do niego braku zaufania, proponował mi, żebym z nim poszedł do Wład[ysława] Mickiewicza23, wreszcie zwierzył mi się, że gdy tylko jest sam, wydaje mu się, że go ktoś chce struć lub zabić. Gdym go uspokajał i radził, by czekał spokojnie na niedaleką bytność u lekarza, odpowiedział mi z wielkim smutkiem: "a widzi Pan, ledwom się uspokoił i teraz znowu", - zrobił ruch taki, jakby szukał we mnie oparcia, poczym wyszedł b[ ardzo] zgnębiony. Po południu nadszedł hr[abia] Wład[ysław] Z[amoyski] z wiadomością, że na g[ odzinę] 520 zamówił przyjęcie u dr Babińskiego i że będąc zajętym w tej porze, nie będzie mu mógł towarzyszyć. Ponieważ jednak jego nie było w tej chwili w domu, umówiliśmy się, że na wypadek, gdyby do tego czasu nie wrócił, ja uprzedzę telefonicznie lekarza. Jednak po 4-tej wrócił i to właśnie od hr[abiego] Wład[ysława) Z[amoyskiego], u którego spędził parę godzin. Ponieważ musiałem być wtedy na posiedzeniu i nie udało mi się znaleźć nikogo, któryby mu mógł towarzyszyć, wsadziłem go do automobilu i wyprawiłem prosząc, by się zaraz po powrocie ze mną rozmówił. Wrócił około' 8-mej i przyszedł do mnie zmęczony i spocony, bo jak mówił, chciał się przespacerować. Lekarza chwalił za staranność i okazaną mu życzliwość - dr B[abiński] odmówił ofiarowanego mu honorarium 40 fr[anków). Pokazał mi ordynację lekarza przypisującą spokój, dietę i zastrzykowanie dwa razy na miesiąc. Omawialiśmy znowu ewentualny wyjazd do Puy. W ciągu tej rozmowy był apatyczny, wspomniał, że niemiło mu, iż mieszka koło niego p. Winiarski24, którego się obawia, bo się na niego spod oka patrzy. Na stawiane mu pytania odpowiadał z trudem. Na zapytanie o diagnozę lekarza odpowiedział "a gdzieżby lekarz choremu powiedział prawdę". Wreszcie sam przerwał rozmowę, mówiąc "pomówimy jeszcze później, bo teraz muszę się pójść umyć" i wyszedł. Więcej go już nie zobaczyłem. Natychmiast po jego wyjściu napisałem i wysłałem list do hr[abiego] Wład[ysława] Z[amoyskiego] z prośbą, ażeby był nazajutrz u dr B[abińskiego] i dowiedział się od niego o diagnozie, o stadium choroby, o grożących ewentualnie niebezpieczeństwach, wreszcie o sanatorium, do któObie niewielkie miejscowości nieopodal Paryża. Władysław Mickiewicz (1838-1926), syn największego polskiego poety Adama Mickiewicza, paryski księgarz, bibliotekarz i publicysta. 24 Bohdan Winiarski (1884-1969), prawnik, specjalista prawa międzynarodowego. W okresie I wojny światowej działacz niepodległościowy na emigracji. 22 23 �266 rego można by go oddać i lekarzu, którego opiece można by go powierzyć. Mieliśmy tego dnia na obiedzie p.p. Franklin Bouillon25 i Foumola26, toteż później rozmowa przeciągnęła się długo. Namyślałem się, czyby go jeszcze nie odwiedzić, ale było już późno i sądziłem, że może go już lepiej nie niepokoić, zwłaszczajeżeli śpi. Hr[abia] Z[amoyski] odpowiedział mi, że przyjdzie do mnie nazajutrz w południe, od lekarza. 17/5 Rano poszedłem do jego pokoju. Zastałem pokój pusty, łóżko z użytą pościelą, a na stole nie wypite śniadanie. Poszedłem do biura jego, gdzie od pani Mercer7 dowiedziałem się, że wyszedł bez śniadania z domu. Miałem nadzieję, że może znowu poszedł do hr[ abiego] Wład[ysława] Z[ amoyskiego] - ten ostatni przyszedł około l-szej idąc od dr B[abińskiego] i powiedział mi, że go dzisiaj nie widział. Dr B[abiński] stwierdził b[ardzo] groźny stan sklerozy - napięcie w żyłach tego rodzaju, że śmierć mogła każdej chwili nastąpić. Wobec tego zdaniem jego stan umysłowy schodził na drugi plan, zwłaszcza że mania prześladowcza, którą jednak chory sobie uświadamia, wydawała mu się mniej groźna. Zalecał spokój bezwzględny i radził wyjazd, gdzie oddałby go pod opiekę Dr. Dubois28, - na propozycję jednak zrobioną przez hr[ abiego] Z[amoyskiego] co do Puy, gdzie jest kilku Polaków, wyraził również zgodę. - Wobec tego, że po południu nie wracał, telefonowałem do p[ana] Woźnickiego29 prosząc, by zapytał, czy nic o nim nie wiedzą u hr[abiego] Z[amoyskiego]. - Otrzymałem od hr[ abiego] Z[ amoyskiego] odpowiedź, że nic o nim nie słyszał, że więc zatelefonuje do paru jego znajomych i że w razie braku wiadomości p[an] Woźnicki powiadomi policję. Tak się też stało. W Prefekturze odpowiedziano, że nic nie widzą i przed jutrzejszym rankiem nic wiedzieć nie mogą. P[an] MotzJO, uwiadomiony przez p[ana] W[oźnickiego] telefonował, że nic nie wie. Przypuszczając, że może biedny chory chciał wyjechać z Paryża, telefonowałem również z zapytaniem do mieszkającego poza Paryżem znajomego jego p[ana] GierszyńskiegOJI. Wieczorem ani w nocy nie było żadnej wiadomości - byłem zdania, że stało się jakieś nieszczęście. 18/5 Wcześnie rano był p[an] Woźnicki na Prefekturze policji. Powiedziano mu, że nikogo chorego nie znaleziono, sygnalizowanym był tylko jeden wypadek samobójstwa w 8 dzielnicy, gdzie jakiś człowiek rzucił się do Sekwany. W miejscowym Komisariacie nie umiano dać p[anu] Woźnickiemu innych objaśnień, jak tylko, że ten, co się rzucił do wody, był [słowo nieczytelne w języku francuskim]. W Mordze był hr[abia] W[ładysław] Z[amoyski], ale nic nie znalazł. - Po 5-tej wieczorem telefonowano z Komisariatu, gdzie zostawiony był adres i nazwisko, że znaleziono ciało Piłsudskiego, który się rzucił do Sekwany. W P [słowo nieczytelne w języku francuskim] gdzie się udałem zaraz z p[anem] Romerem celem rozpoznania ciała, powiedziano nam, że wiadomość co do znaFranklin de Bouillon, członek misji wojskowej. Foumola, nie udało się zidentyfikować tej postaci. 27 Mercer, nie udało się zidentyfikować tej postaci. 28 Dubois, nie udało się zidentyfikować tej postaci. 29 Kazimierz Woźnicki, polski działacz emigracyjny, kierował Polską Agencją Prasową działającą w Paryżu. JO Bolesław Motz, lekarz urolog, właściciel kliniki urologicznej w Paryżu. 31 Henryk Gierszyński, uczestnik powstania styczniowego na Litwie. Na emigracji we Francji ukończył studia medyczne na Sorbonie i prowadził praktykę medyczną w Ouarville koło Chartres. 25 26 �267 lezienia ciała była fałszywą, że znaleziono tylko surdut z jego papierami. Natomiast stwierdzono, że strażnik widział jak 17/5 o 1,4 12-tą w południe na Pont des Arts ktoś rzucił surdut w wodę, a potem sam skoczył do rzeki pic". Wyruszono zaraz czółnem na ratunek, lecz mimo parogodzinnego szukania, nie zdołano ciała odnaleźć. Znaleziono tylko surdut. Prosiliśmy o wiadomość w razie znalezienia ciała, a na zapytanie o krewnych podaliśmy adres p[ana] Gasztowtta32 jako dalekiego kuzyna. 20/5 Byłem z hr[abią] Wład[ysławem] Zamoyskim u Prof. Gasztowtta, któremu opowiedzieliśmy cały smutny przebieg wypadków tu opisanych. 21/5 Znaleziono ciało śp. Piłsudskiego w Sekwanie. "a *** W cytowanym dokumencie znajduje się informacja o poradzie lekarskiej udzielonej B. Piłsudskiemu przez dr 1. Babińskiego. W notatce sporządzonej przez niego 24 maja 1918 roku znajduje się zapis: "Monsieur Bronislas Pilsudzki m'a consulte Ie 16 Mai demier. J'ai constate chez lui I'existence d'une hypertension arteriełłe notable et d'une depression melancolique, etat morbide qui se manifeste souvent par des impulsions irresistibles au suicide". 24 Mai 1918 J Babiński Opis tego rozpoznania udostępniłem lekarzowi, prof. dr Jerzemu Supademu z Akademii Medycznej w Łodzi, który po konsultacji ze specjalistami z zakresu psychiatrii przysłał mi następującą odpowiedź: Jeśli chodzi o samobójstwo Bronisława Piłsudskiego, to wydaje mi się, iż było ono spowodowane chorobą, zresztą wspominał o tym również Józef Babiński. Piłsudski miał nadciśnienie krwi, depresję charakteryzującą się melancholią oraz wykazywał skłonności do impulsywnych, bardzo często zmieniających się działań oraz myśli samobójczych. Moi koledzy psychiatrzy niemalże w stu procentach połączyli zgon Piłsudskiego z jego stanem psychicznym. Wiadomo, że ludzie ze schizofrenią paranoidalną bardzo cierpią i mogą targnąć się na swoje życie. Trudno powiedzieć, czy u Piłsudskiego były początki tej choroby, nie mniej jednak należy przyjąć, że rzucił się do Sekwany z własnego wyboru33• Podobnie też stwierdzili lekarze psychiatrii z Akademii Medycznej we Wrocławiu, którzy wgłębiwszy się w diagnozę wystawioną przez J. Babińskiego wyrazili opinię, iż stan chorobowy B. Piłsudskiego i spowodowana nirri depresja mogły być przyczyną samobójczej śmierci. J2 Wacław Gasztowtt (1884-1920), działacz emigracyjny we Francji, literat, tłumacz, nauczyciel, redaktor wychodzącego w Paryżu pisma pl. "Bulletin Polonais". 3) Dokument w posiadaniu A. Kuczyńskiego. �268 Wedle policji francuskiej było to ewidentne samobójstwo. W jej dokumentach noszących charakter księgi "rejestrów zdeponowanych zwłok" w zapisach dotyczących roku 1918 pod numerem porządkowym 598 znajduje się zapis: Ginet-Piłsudzki Bronisław, płeć - M; wiek - 51 lat, stan cywilny - wolny; miejsce urodzenia - Zulow, Wilno, Polska, Rosja; zawód - bibliotekarz; miejsce pobytu - ulica: lI-bis Avenue Kleber; rejon - 16; ubiór - koszula biała z kołnierzykiem, sweter, kamizelka, kalesony, spodnie na szelkach, skarpety, buty sznurowane. Ponadto w dokumentacji dotyczącej zdeponowanego ciała znajdują się jeszcze dane, iż przy zmarłym znaleziono małą latarkę elektryczną oraz szczotkę w futerale. Oprócz tego odnotowano datę przywiezienia ciała - 21 maja; czas, jaki upłynął od chwili śmierci - 8 dni; przyczyna zgonu: samobójstwo czy zabójstwo - samobójstwo; domniemana przyczyna - choroba; z której dzielnicy lub rejonu przywieziono ciało - Chaillot; miejsce znalezienia zwłok Sekwana; sekcję wykonał - dr Socquet dnia 25 maja; protokół oględzin zwłok sporządzono w IV dzielnicy; data pogrzebu: 28 maja, opłacony; dokumentację sporządził i wpisu dokonał pisarz sądowy - M. Var, 31 maja 1918 roku34• Uroczystości pogrzebowe odbyły się 29 maja 1918 roku na cmentarzu Montmorency pod Paryżem. Tam do dzisiaj znajduje się mogiła B. Piłsudskiego. Wkrótce po śmierci ukazały się w emigracyjnej prasie polskiej we Francji dwa krótkie wspomnienia o zmarłym35• 2. We wspomnianym powyżej zespole rękopiśmiennym pod nazwą "Papiery Rozwadowskich" znajdują się jeszcze dwa wspomnienia Jana Rozwadowskiego o B. Piłsudskim. Jak do tej pory nie natrafiono na dokumentację potwierdzającą, iż były one drukowane. Charakter obu tych wspomnień wskazuje raczej na pewien rodzaj pośmiertnych laudacji, które zapewne były wygłoszone na jakimś spotkaniu, być może pracowników Komitetu Narodowego Polskiego lub w innym miejscu. Jedna z nich mogła być wygłoszona podczas uroczystości pogrzebowych, które odbyły się na podparyskim cmentarzu Montmo- rency. W roku 1999 staraniem Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego pobrano do urny ziemię z tego grobu, a następnie złożono ją 34Dane te otrzymałem w 1997 r. od nieżyjącego już mojego kolegi ze studiów śp. Tomasza Skarżyńskiego, który uzyskał je przebywając w Paryżu. 35Z.L.Z. [Zygmunt Lubicz Zaleski], Śp. Bronisław Ginet-Piłsudzki, "Jeniec Polak", nr 36 z dnia 6 czerwca 1948 r., s. 1; Y.G (Wacław Gasztowtt), Necrologie, "Bulletin Polonais Litteraire, Scientifique et Artistique", nr 359 z roku 1918, s. 227. �269 w niszy symbolicznej mogiły B. Piłsudskiego wzniesionej na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem36• Oto kolejny ze wspomnianych dokumentów o Bronisławie Piłsudskim autorstwa Jana Rozwadowskieg037• Powstał on jako swoista refleksja po zgonie bliskiego mu współpracownika, gdy nie ostygły jeszcze najboleśniejsze uczucia po tym, gdy przekroczony został próg życia. Widać z tego tekstu, iż całą aktywność B. Piłsudskiego na niwie pracy w Komitecie Narodowym Polskim żywiła potężna miłość do Litwy oraz nadzieja wskrzeszenia niepodległej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wiemy dzisiaj, że realizacja tych marzeń nie była prosta. Współpraca z B. Piłsudskim pozostawiła u J. Rozwadowskiego obraz człowieka, który nie ukrywał głębokiej pobudliwości uczuciowej, gdy chodziło o sprawy najważniejsze. Zatem pisał on: *** Oddanie czci ginącym za ideę jest obowiązkiem każdej społeczności, a Francja wskazuje nam, jak każdą iskrę czynu łączącego się z ideą patriotyczną należy, szczególnie w chwilach ciężkich dla narodu, wieńczyć laurem wdzięczności. Nam tu na obcej ziemi rozrzuconym należy bardzo głęboko czoła uchylić przed imieniem jednej z najbardziej wartościowych jednostek, nie tylko wśród nas, lecz w kraju, należy wyryć pamięć imienia Bronisława Piłsudskiego trwałymi zgłoskami w sercach naszych. Prócz wdzięczności i pamięci za ofiarne życie Sybiraka, zachowajmy pamięć tragicznej śmierci tego, który tak wiele przecierpiawszy bólów, chwili obecnej znieść nie mógł. Należy nam skorzystać z ofiary życia Bronisława Piłsudskiego dla celów naszych ideowych i politycznych, a zagłębiwszy się w pobudki czynu kładącemu kres życia i wyciągnąć zeń wzór. Śmiercią swą przypieczętował odezwę 3go Maja38, ostatnią swą pracą, wystosowaną do kolonii polskiej w Paryżu, stanowiącą krzyk bólu i napomnienia godne Skargi. Wiedział, że rzucając swe słowa nie znajdzie echa, a jednak nie wahał się i ten ból obojętności znieść dla dobra Ojczyzny, zawsze i wszędzie służąc Idei. W tym wypadku ideą tą była chęć gorąca pojednania zwaśnionych żywiołów polskich na obczyźnie. Wstydem przed obcymi narodami ogarniał go widok bezustannych waśni, walk partyjnych i wzajemnej niewyrozumiałości, posuniętej do niehamowania swych uczuć i partyjnych poglądów wobec obcych, a wśród nich i tych, którzy każdą cechę naszej słabości gotowi pochwycić jako argument 36 A. Kuczyński, Bronislaw Piłsudskij (1866-1918). Czełowiek - Uczenyj - Patriot. (Simpozjum 20-21 oktjabrja 2000 g. Zakopane), "lzwiestija lnstituta nasledja Bronisława Piłsudskogo", 2001: 5, s.291-298. 37 Biblioteka Zakładu Narodowego im Ossolińskich, Dział Rękopisów, Sygnatura: 80091I1, Papiery Rozwadowskich: 105-124. 38 Odezwę taką skierował B. Piłsudski do gremiów polskiej emigracji znajdującej się we Francji. Wspomniana przez 1. Rozwadowskiego odezwa autorstwa B. Piłsudskiego "do kolonii polskiej w Paryżu" nawiązywała więc do tej tradycyjnej majowej konstytucji i dotyczyła swoistego napomnienia, by dążyć do zgody narodowej i by wszystkie stronnictwa polityczne działające na emigracji miały na celu integrację wysiłków idących w kierunku, by Polska odzyskała niepodległość po zakończeniu I wojny światowej. �270 zwalczający nasze dążenia niepodległościowe. Wierzył, że te żywioły dadzą się pojednać przy wysiłku dobrej woli i głównie wobec olbrzymiej wagi faktów odgrywających się, a związanych z przyszłością Ojczyzny naszej. Niesnaski winne zamilknąć, prywaty i dążenia partyjne stopić się w jeden blok obrony narodowych interesów. Ten, który życie całe cierpiał dla Ojczyzny ofiarę całopalną uczyniwszy ze swego istnienia, miał prawo rzucić wśród nas ten odzew szlachetny do głębi, bo bezinteresowny. Drżącą z nieśmiałości rękąjednak kreślił adresy jednostek jedynie osobiście mu znanych, pokornie prosząc o posłuch w obawie, by śmiałość jego nie wzięta została za pychę - zbyt niecierpliwie czekał odzewu, rzucone ziarno nie kiełkuje nagle. W szlachetnym swym bólu szamocąc się, osądził się bezsilnym, a czyny swe za bezcelowe. Jad rozpaczy i rozgoryczenia wsączywszy się w duszę zachwiał równowagę, męczeńskie swe życie zakończyć pragnął, nie czując dość sił, by staczać tę zeń najboleśniejszą walkę, bo z własnymi rodakami dla dobra wspólnej Ojczyzny. Drugim powodem rozpaczliwej śmierci były smutne wieści o losach Litwy i przyłączenia jej do państwa niemieckiego, a jednocześnie separatystyczne dążenia odłamu Litwinów, ulegających wrogim dobrom Litwie i Polski intrygom, a dążącym do ich rozdwojenia i zguby. Z krwi i wiekowych tradycji Litwina żył był przeszłością, dla której cierpiał życie całe, żył myślą o odnowieniu Unii na podstawie federacyjnej i niepodległościowej. Wolność i siłę widziałjasnym i trzeźwym swym umysłem politycznym dla obydwu państw jedynie w nawiązaniu wielowiekowych tradycji z zaprowadzeniem reform stosownych do wymagań narodowościowych doby obecnej39. Ukończył niemal w przededniu śmierci pracę nad zebraniem i tłumaczeniem na francuski język aktów polsko-litewskich, których zadaniem wykazanie realnego, historycznego, a nie sfałszowanego intrygami dyplomatycznymi wrogich nas państw, stosunku Polski do Litwy, w przebiegu wieków, wspólne życie tych Państw, rozkwit i nieszczęścia, wspólne ich dążenia. W tej właśnie chwili targnęła nim wieść o decyzjach państw centralnych i choć nie uważał je za bezwzględnie rozstrzygające przyszłością, jednak za zachwianie tej przyszłości i za wielkie nieszczęścia dla nękanej już i tak zbytnio Litwy. Dwa te ciosy, z jednej strony sponiewieranie Litwy wraz z dążeniami hańbiących ją grup w oderwaniu się od Polski, choćby za cenę jarzma niemieckiego, z drugiej strony widok szamoczącej się bezsilnie wśród partyjnych i osobistych 39 Owe "smutne wieści o losach Litwy i przyłączenia jej do państwa niemieckiego" należy wyjaśnić następującym dopełnieniem uzasadniającym wspomniane rozczarowania B. Piłsudskiego. Chodzi tutaj mianowicie o fakt utworzenia w 1917 r. przez siły prawicowe na Litwie Litewskiej Rady Narodowej, tzw. Taryby, która w lutym 1918 r. proklamowała powstanie niepodległego państwa litewskiego uzależnionego faktycznie od Niemiec. Dodajmy, że w czasie I wojny światowej Litwa od 1915 r. była pod okupacją niemiecką. Już po śmierci B. Piłsudskiego lewica komunistyczna na Litwie powołała w 1918 r. Tymczasowy Rząd Robotniczo-Chłopski, który podporządkował sobie większość ziem litewskich. Wkroczenie wojsk Annii Czerwonej na Litwę wsparło ten rząd i doprowadziło do powstania Litewsko---Białoruskiej Republiki Socjalistycznej ze stolicą w Wilnie. W marcu 1919 r. wojska litewskie znajdujące się pod dowództwem wspomnianej powyżej Taryby wspomagane przez ochotników niemieckich oraz wojsko polskie zajęły Wilno. Władzę na Litwie przejęła ponownie Litewska Rada Narodowa o orientacji prawicowej. �271 zawiści kolonii polskiej w Paryżu, nie mogącej się wznieść do bohaterskiej ofiary osobistych interesów wobec konieczności wykazania zrównoważonego oblicza narodom, od których Ojczyzny los zależeć będzie, a wśród których danym jej jest żyć i działać, to ciosy ofiamąjego, a bez skazy przewinień narodowych duszę okryły smutkiem wielkim. Słowa jego, wyrażane ostatnio wśród najbliższego otoczenia "tak żyć nie można, jeśli żyć to na coś" opanowały umysł jego. Nie widząc, że zdziałać coś zdoła, wśród tych, co go nie pojęli, a którzy mu byli tak bliscy, tak umiłowani, chciał wrócić do ludów Syberii, gdzie duszami mógł władać i ku dobru skłaniać, a nie mogąc tego uczynić, żyć obojętnie wśród swoich nie mógł'°. Tragiczny ten zgon niech nam stoi na myśli. Nam żyjącym tu nad Sekwaną, w której toni znalazł ukojenie, niechaj nas prześladuje, ostrzega od błędów, będących kraju naszego nieszczęściem i zgubą - od niezgody, nad którą tak do głębi cierpiał. Niechaj odezwa jego będzie nam testamentem i aktem pojednania, biorącym życie ze zgonu Bronisława Piłsudskiego, Sybiraka, męczennika idei. *** Z przytoczonego powyżej tekstu J. Rozwadowskiego widać, aż nadto wyraźnie, że w działaniach B. Piłsudskiego "na paryskim bruku" odnaleźć można pewne programowe zabiegi dla obalenia podziałów w łonie polskich polityków. Proponował wspólne dyskutowanie kontrowersyjnych zagadnień, by w dialogu wzajemnym dochodzić do zgody i porozumienia. To pragnienie urealnienia takiej zgody zawładnęło jego wieloma wówczas działaniami w okresie paryskim. Przyznajmy jednak, że było to marzenie tyleż utopijne, co i heroiczne, mogące wydawać się do urealnienia tylko człowiekowi niedoświadczonemu w polityce. Z tego, co działo się wówczas w łonie polityków polskich osiadłych w Paryżu po wielekroć można dostrzec zjawiska odcinania się od siebie, a zarazem wzajemne kontestowanie swoich programów. Nie obywało się to bez szkody dla tzw. sprawy polskiej, co przyprawiało B. Piłsudskiego o zmartwienie. Wielość tych konfliktów, jak ich obraz bardziej szarzał, zamieniał się w dramat, rzec można w koszmar psychiczny tego człowieka, żywioł tych nieporozumień kaleczył go osobiście. Wspomniana odezwa wydana z okazji 3 Maja była ujawnieniem tego wszystkiego, bez zacierania rysów, pęknięć, sprzeczności, była wołaniem o niedawanie powodów do wzajemnych swarów. To wszystko może się wydawać naiwne, choć w istocie było na swój sposób wskazane i ważne, było wyzwaniem rzuconym ku postrzeganym przez B. Piłsudskiego granicom pojednania. Zbyt wierzył on w moc swoich usiłowań mających godzić zwaśnione obozy. Naiwny był i nie mógł zrozumieć owego kłębowiska sprzeczności, tej karkołomnej toczącej się politycznej gry szkodzącej odrodzeniu się Polski jako niepodległego państwa. 40 Motyw powrotu B. Piłsudskiego do Rosji przewija się parokrotnie w jego zamiarach. �272 3. Kolejny z prezentowanych poniżej tekstów J. Rozwadowskiego pochodzi z tego samego zbioru (Biblioteka Zakładu Narodowego im Ossolińskich, Dział Rękopisów, Sygnatura: 80091II, Papiery Rozwadowskich: 105-124). Tekst nosi charakter wspomnienia pośmiertnego o B. Piłsudskim i sygnowany jest datą 18 maja 1918 roku. Powstał więc jako reakcja najego tragiczną śmierć w nurtach Sekwany. Z dokumentacji bibliograficznej tekstów poświęconych B. Piłsudskiemu wynika, że nie był on wcześniej publikowany. Ma on charakter posługi pamięci o zmarłym i chyba tylko tak należy go traktować. Dramatyczne wydarzenie z dnia 17 maja pozostaje w bezpośrednim związku z tym tekstem, napisanym przez człowieka, który miał świadomość, że życie B. Piłsudskiego było nieustającą podróżą i przygodą, doświadczeniem i rozterką zarazem. Wszystko to nie stłumiło w nim patriotycznej postawy, ba, nawet ją wzmacniało. Uległ jednak chorobie, oddając z wyboru swe ciało nurtom Sekwany. *** Bronisław Ginet Piłsudski, brat Józefa, twórcy Legionów, którego dzisiaj Niemcy w niewoli trzymają41, zmarł w Paryżu 17 maja 1918. Potomek prastarej rodziny litewskiej, śp. Bronisław był synem Józefa i Marii z Billewiczów. Urodził się on w Zułowie, majątku ojca w Wileńszczyźnie 21 października 1866. Za błahe artykuły, wydane w hektograficznym pisemku, bezprawnie skazany został na niesłychanie surową karę. Miał on wówczas dwadzieścia lat i cztery miesiące, nie był więc jeszcze pełnoletnim. Ale ciemiężcom Litwy chodziło o to, by Aleksandra III przekonać o tym, że Litwajeszcze wciąż przywiązana do świętej tradycji Unii, że zatem musi tam dalej trwać policyjno-żandannski ucisk. Chodziło też o to, by zohydzić w oczach cara polskie nazwisko, jednego z ludzi, do których największe miał zaufanie pułkownika żandannerii Piłsudskieg042, dalszego krewnego śp. Bronisława. Zesłany na Sachalin, wyspę Oceanu Spokojne41 Józef Piłsudski (1867-1935), rodzony brat Bronisława. W lipcu 1917 r. został aresztowany przez Niemców. Po parokrotnym przenoszeniu z więzienia do więzienia na terenie Niemiec, 22 sierpnia 1917 r. przewieziony został do twierdzy w Magdeburgu, z której został zwolniony 81istopada 1918 r. i nazajutrz był już w Polsce. Kalendarium jego uwięzienia w tym okresie zawarte jest w książce: W. Jędrzejewicz, 1. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. I 1867-1911, Wrocław 1994, s. 390-403. 42 Chodzi tu o pułkownika Fiodora Piłsudskiego, dalekiego krewnego B. Piłsudskiego, który nadzorował m.in. sprawy bezpieczeństwa politycznego na Litwie i znajdował się w bliskim otoczeniu cara Aleksandra III. Wspomniany tu fakt, by zdeprecjonować jego rolę, wykorzystując w tym celu proces przeciwko B. Piłsudskiemu, mógł mieć miejsce, nie sądzę jednak, by odniósł on pożądany skutek. Są nawet pewne przypuszczenia, iż to właśnie za pieniądze przekazywane przez rodzinę B. Piłsudskiego dla bliżej nieznanych osób mających związek zjego śledztwem oraz procesem przyczyniły się do złagodzenia wyroku. Czy tak istotnie było, trudno dzisiaj dociec. Domniemania, jakie w tym względzie sformułował W. Kowalski, nie dają się uzasadnić. Dokładniej o tym zobacz: W. Kowalski, Cena czesti. (Kommentari k awtobiograjii Bronisława Piłsudskogo), "Izwiestija Instituta nasledja Bronisława Piłsudskogo", 1998: I, s. 31-84. �HAKODA"£E Bronisław Piłsudski ��273 go, dzisiaj już w posiadaniu Japonii43 przesiedział tam od sierpnia 1887 do marca 1899, przeniesiony do Władywostoku, pozostawał tam do czerwca 1902; później jeszcze trzy lata odsiedział na Sachalinie do grudnia 1905. Po czym w Japonii przebywał do sierpnia 1906. W trakcie pobytu na Sachalinie skorzystał, by się zapoznać z językiem i zwyczajami miejscowych Ajnosów. Nikt się przed nim do Ajnosów nie zbliżył. Wiadomości, jakie z tamtąd przywiózł, zwróciły na niego uwagę uczonych, a profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdy z wygnania wrócił do kraju i zamieszkał w Krakowie, widząc w nim zamiłowanie ludoznawstwa, połączone ze szczególnym umiłowaniem ludu polskiego, skłonili go do przedsięwzięcia, mimo późnych już lat, nauk, które by mu pozwoliły poskładać wymagane egzaminy, w celu zostania profesorem uniwersytetu44. Od powrotu do Europy zabrał się też do sumiennej i wytężonej pracy naukowej i w kraju i zagranicą, w Anglii, Belgii, Szwajcarii, wszędzie sobie i Polsce zdobywając przyjaciół. Jak wojna wybuchła, znalazł się w Szwajcarii i gorliwie brał udział w pracach mających na celu pouczenie swoich i obcych, szczególnie o stosunku Polski do Litwy i Litwy do Polski, co wiedzieć powinni tak ci, co Polskę i Litwę kochają, jak ci, co tak srogo dzisiaj pokutują za zbrodnię, której się przodkowie ich dopuścili, pozwalając na zgnębienie Polski przez trzech jej sąsiadów zaborców. Zacny, łagodny, cierpliwy, gorąco pragnący wszystkich łączyć w imię miłości Ojczyzny drogiej, śp. Bronisław Piłsudski do ostatniego dnia życia pracował gorliwie w służbie umiłowanej przez niego Litwy i kochanej Polski. Wiemy przysięgom, które sobie wzajemnie składali przodkowie nasi Polacy i Litwini, do ostatniej godziny ręki przykładał do wskrzeszenia naj wspanialszej w historii świata Unii świętej45. Ciężko chory, biedny męczennik, nie przeżył boleści, jaką mu sprawiła wiadomość o ostatnich rozporządzeniach niemieckich na Litwie. Cześć Jego pamięci składając, głęboki wyrażamy żal z dotkliwej dla sprawy poniesionej straty, ale szczerą żywimy wiarę, że pracajego dla Ojczyzny nie stracona i że po tylu niezliczonych cierpieniach, Bóg synów zasługi policzy i da zmartwychwstanie. 18.5.1918 *** 4. Śledząc uważnie szlak wędrówek B. Piłsudskiego, widzimy wyraźnie złożoność jego życia osobistego, naukowego, społecznego i politycznego. Ma to odbicie w muzealnych kolekcjach dotyczących sachalińskich tubylców, zbio43 Chodzi tu o południową część wyspy należącej wówczas do Japonii i nazywanej Karafuto. Część północna wchodziła w skład Rosji. 44 B. Piłsudski, nie mając ukończonych studiów wyższych, nie mógł by zatrudniony na Uniwersytecie Jagiellońskim. Istniały jednak wówczas sprzyjające okoliczności do takiego zatrudnienia, a ich realizacja wiązała się z ukończeniem przez niego studiów uniwersyteckich. Wiemy, że podejmował on próby w tym zakresie. Niestety, nie zakończone sukcesem. 45 B. Piłsudski, po wielekroć przebywając na emigracji, akcentował wyraźnie postulat polityczny dotyczący jedności Polski z Litwą. Problemowi temu poświęcał też wiele uwagi w różnych dokumentach programowych opracowywanych w Komitecie Narodowym Polskim. �274 rach fonograficznych, fotograficznych, rękopisach prac naukowych i publicystycznych, korespondencji, wreszcie w tradycjach rodzinnych, o których wiedza ożyła współcześnie. Byłoby jednak szkodą dla tego obrazu nie wspomnieć i o tym, że część jego rzeczy osobistych wspomniany już J. Rozwadowski przekazał Józefowi Piłsudskiemu. Oto list poświadczający ów fakt pochodzący ze zbiorów archiwalnych Biblioteki Zakładu Narodowego im Ossolińskich (Dział Rękopisów, Sygnatura: 8009/11, Papiery Rozwadowskich: 113). Warto przypomnieć tutaj także lakoniczną informację, znajdującą się w jednym z artykułów K. Zawistowicz, która napisała, iż po śmierci B. Piłsudskiego znaleziono w jego mieszkaniu "obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej, wiszący obok małego czarnego krzyżyka i obok pocztówki, wyobrażającej herb Polski i Litwy", a także wiszące na ścianach "fotografie katedry wileńskiej i widoków Wilna, krajobrazy wiejskie litewskie i wnętrze chaty wieśniaczej litewskiej, świadectwa najgłębszej, najserdeczniejszej tęsknOty"46. Trudno dzisiaj ustalić, czy w przekazanych wówczas J. Piłsudskiemu rzeczach jego brata znajdowały się i te "świadectwa najgłębszej, najserdeczniejszej tęsknoty". Wiemy, że część różnych materiałów pozostałych po B. Piłsudskim, między innymi pochodzących ze zbiorów muzeum w Rapperswilu znalazło się w Instytucie Wschodnim w Warszawie, który doszczętnie spłonął w pierwszych dniach wojny w 1939 roku. Wiemy, że spłonęło wówczas wszystko, ale co spłonęło, nie wiemy! Nie zachował się bowiem żaden opis tamtejszych zbiorów związanych z postacią B. Piłsudskiego. Być może, że wśród nich były również i rzeczy przywiezione wówczas z Paryża przez J. Rozwadowskiego. *** P. 17/7 1919 Czcigodny P[anie] N[aczelniku]! Przybywszy po raz pierwszy od początku wojny do Warszawy, przywiozłem ze sobą rzeczy pozostałe po śp. Bronisławie Piłsudskim, biednym Bracie Pana N[aczelnika], które były od chwili Jego zgonu przechowane w Paryżu. Rzeczy te spakowane są w kuferku i w torebce śp. Zmarłego oraz w kartonie, prócz tego w osobnej paczce znajdują się pozostałe po Nim papiery prywatne, jedna z kopert z napisem "osobiste" zawiera drobne pamiątki, metrykę, klepsydrę na grób w Montmorency itp. Do listu tego dołączam dwie fotografie znalezione w Jego pokoju. Smutną tę spuściznę miałem sam przewieźć do kraju i obecnie pozwalam sobie przesłać ją Panu Naczelnikowi. Ze śp. Bronisławem żyłem w bliskich i serdecznych stosunkach, pracowaliśmy razem prawie przez rok, mieszkaliśmy o parę pokoi od siebie, a przez ostatnie dwa tygodnie Jego życia widywałem go prawie co dzień aż do Wieczoruprzed dniem Jego śmierci. Śmierć Jego była dla mnie ciężkim i bolesnym ciosem, 46 K. Zawistowicz,Bronislaw Piłsudski 21 X 1866-17 V 1918, "Sybirak",1937: 1, s. 43. �275 a pamięć cichego, szlachetnego człowieka o gorącym sercu i niezwykłej dobroci zachowam na zawsze. O Panu Naczelniku mówił zawsze z pietyzmem, bolał nad Pańskim uwięzieniem i niepokoił się niemożnością porozumienia się z Panem. Na życzenie Pańskie gotów będę każdej chwili udzielić bliższych szczegółów o ostatnich dniach śp. Pana Bronisława. Wyjeżdżam wprawdzie jutro do Lwowa, ale za tydzień będę znów z powrotem w Warszawie. Racz Panie Naczelniku przyjąć wyrazy naj głębszego szacunku. J. ROZWAOOWSKI *** Wśród wielu wątków w biografii Bronisława Piłsudskiego, w których pojawiają się epizody z dzieciństwa i lat młodzieńczych, a także zesłańcze i naukowe doświadczenia, przewija się wielość nazwisk osób mu bliskich, z którymi przez lata pozostawał w bezpośrednich lub pośrednich kontaktach. Należą do 'nich członkowie jego rodziny - matka i ojciec, bracia i siostry, dalsi krewni, ludzie towarzyszący mu na zesłaniu, uczeni, politycy, wreszcie obdarzeni przez niego szczególną estymą sachalińscy tubylcy, słowem - wielki korowód ludzi. Pod powłoką tych kontaktów kryje się nieraz smutek za utratą możliwości ukończenia studiów uniwersyteckich, tęsknota za rodziną, pragnienie stabilizacji życiowej, poczucie niespełnienia, wielość rozczarowań, których siła pchała go ku zwątpieniom oraz poszukiwaniom nowych rozwiązań i zmian. Rzecz to zrozumiała, że przy tak skomplikowanym życiu, jakim obdarzył go los, przy tak obszernej i różnorodnej jego złożoności, nie mogło być inaczej. Mimo tak wielorakich przeciwności był on jednocześnie człowiekiem o ciągle nienasyconym instynkcie pracy. Chciał być potrzebny innym, miał nieprzebraną potrzebę ciągłego działania, organizował sobie coraz nowe zajęcia. Inni widząc jego nienasyconość w tym względzie, sami mu takie zajęcia organizowali. Myślę, że miał poczucie swojej wartości, ale rzadko bywał szczęśliwy. Myślę też, że takim szczęściem był dla niego powrót z zesłania. Chciał po sachalińskich doświadczeniach poświęcić się nauce. Podejmował wiele prób z tego zakresu. Niektóre z powodzeniem, inne przynosiły mu rozczarowanie. Z jego licznej korespondencji widać wyraźnie, jak dążył do spełnienia się w nauce. I kolejne doświadczenie w jego życiu wiązało się z działalnością polityczną na rzecz odzyskania niepodległości przez Polskę. Pracy tej poświęcił się bez reszty. Gdy po rozpoczęciu I wojny światowej udał się do Wiednia, a potem do Szwajcarii, na parę miesięcy przed śmiercią wyjechał do Paryża, gdzie pracował w Komitecie Narodowym Polskim. Jego ideą była Rzeczpospolita Obojga Narodów, czyli Polski i Litwy. Smuciły go separatystyczne dążenia Litwinów do stworzenia samodzielnego państwa. Miotał się w tych niesprzyjających jego wyobrażeniom ideom. Dostrzegał też wielkie rozbicie w łonie polskiej emigracji. Oczywiście nie sposób oddać tu psychicznej głębi jego roz- �276 terek. Przeżywał to wszystko bardzo boleśnie. Wiadomo, że choroba, załamania psychiczne i różne niepowodzenia życiowe, będące często powodem takich niedomagań, należą do uniwersalizmu ludzkiego życia. On tego doświadczył ponad miarę, a Zygmunt Zaleski, który pozostawał z nim w bliskich kontaktach w Paryżu, w swym dzienniku pod datą 29 maja 1918 roku napisał: Szlachetny, Kochany Duch. Uosabiał on dla mnie wszystek czar i piękno duchowe Litwy ... Jego charakter, struktura jego woli, której cementem była dobroć - czyniły go w oczach moich większym i świętszym od całej legii wielkości i świętości uznanych ... Dobroć jego była nie środkiem bynajmniej, ale jakby uzasadnieniem moralnym istnienia. Dobroć ta praktykowana bez słabości (zmarły potrafił sądzić i walczyć zwłaszcza w pojedynkę) stawała się u niego trybem życia - albo żywą, czującą mądrością. W Kleber (Komitet Narodowy Polski) był widomym znakiem unii polsko-litewskiej. Unii pojętej nie tylko jako postulat polityczny, ale jako światowej doniosłości zjawisko moralne. Wnosił też tam zmarły specjalny rodzaj miękkości i tkliwości zarazem, który nie wyklucza siły ani dumy ...47. Antoni Kuczyński WHEN THE END OF LIFE CAME. NEW MATERIALS ON THE DEATH OF BRONISŁAW PIŁSUDSKI (Summary) Biographers ofBronisław Piłsudski (1866-1918) realize the fact that not all the stages of his life are equally documented with source materials. Many facts have been explained, particularly as regards his participation in the attempted assassination oftsar Alexander III and the life in exile in Sakhalin. However, we still know very little about Piłsudski's stay in the United States, when he was returning from Japan in 1906, his family relations after his marriage to Ajnoska or his political activity among Polish emigres in Switzerland and France during the First World War. Until recently Piłsudski's tragic death in the Seine in Paris also remained a mystery. However, many source materials from that period can be found in the Ossoliński Library. Detailed analysis of these materials explains a lot. There should not be any doubt that Piłsudski committed a suicide because of many problems with which he was not able to cope. They were personal problems (mainly his illness) as well as his inability to come to terms with the many disputes among Polish emigres. 47 W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. I 1867- -19JJ, Wrocław 1994, s. 396. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4094526b5a0b84284914382df593bd2b.pdf 9af8be1e5eda322a95b4f4b7044ac3d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource oceanistyka etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1918 Title A name given to the resource Z dziejów polskiej oceanistyki etnograficznej / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.99-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, 1993 KUCZYŃSKI ANTONI Ośrodek l. 76, Badań Uniwersytetu Wschodnich Wrocławskiego Z DZIEJÓW POLSKIEJ OCEANISTYKI ETNOGRAFICZNEJ* Na przecinających się szlakach żeglarzy portugalskich, hiszpai1skich i holenderskich penetrujących w XVII i XVIII wieku wody Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku leżały liczne wyspy stanowiące morskie przystanie, które w XIX stuleciu otrzymały miano Oceanii. Rzecz mniejsza o szczegóły różniące te wyspy pod względem etnicznym i geograficznym, określanych jako Melanezja - z greckiego kraina czarnych wysp, a ściślej kraina zamieszkana przez ludność czarną, Mikronezja - kraina niewielkich wysp, głównie koralowych i Polinezja - z greckiego kraina wielu wysp rozrzuconych na ogromnym obszarze Pacyfiku. W tym samym czasie skrzętnie tworzony atlas świata wzbogacił się też o główny zarys naj mniejszego kontynentu, zwanego wówczas Terra Australis Incognita. Nie wykazały nim jednak większego zainteresowania wspomniane już załogi europejskich flotylli, znajdując tę ziemię prawie pustynną, pozbawioną fantastycznych bogactw, jakimi wówczas obdarzały Europejczyków tereny Ameryki Południowej, Azji i Afryki. Nie spieszono się więc z kolonizacją Australii. Jej tubylcy wyróżniali się ubogim inwentarzem kulturowym, będąc typowymi zbieraczami i myśliwymi, tylko okazjonałnie trudniącymi się łowieniem ryb. Z uwagi na permanentny nomadyzm zdeterminowany poszukiwaniem pożywienia krajowcy Australii nie posiadali trwałych domostw, a nierzadko ich funkcję pełniły skalne pieczary i wykroty w buszu. Nadal więc na mapach Azji, na południe od Malajów, rysowano zarysy lądu, nazywanego najczęściej Terra Australia nondum cognita, tj. dotychczas nie znana Ziemia Południowa. Australia i Oceania stosunkowo późno weszły w orbitę europejskiej cywilizacji. Ci z portugalskich czy holenderskich żeglarzy, którzy otarli się o australijski kontynent, zgodnie raportowali, że już od brzegów morskich ciągnęły się tam nieprzebrane obszary gorących pustyń, a tutejsi krajowcy posługiwali się często pięściowym tłukiem i innymi prymitywnymi narzędziami, • Artykuł świata. Ameryka, Studia ten stanowi 2 d2iejów Auslralia na obchody zapowiedź poznania i Oceania, kultur książki przygotowywanej IOO-lecia powstania A. Kuczyńskiego, ludowych Polskiego i plemiennych, przez Wydawnictwo Towarzystwa zatytułowanej t. I - Azja Uniwersytetu Ludoznawczego Polskie i Afryka, opisanie t. " Wrocławskiego (1995). - �100 Ryc. I. Ferdynand Plater, emigrant po powstaniu listopadowym, klóry osiadł w Australii chodzili nago i stadnie. Nic więc dziwnego, że oczy przedsiębiorczych wojażerów omijały tak dziki i niewdzięczny kraj, który z tego właśnie powodu nie od razu stał się terenem europejskiej ekspansji kolonialnej. Zgodność z historyczno-geograficzną faktografią nakazuje odnotować wydarzenie szczególne dla Australii. Było nim zajęcie w 1796 roku przez Anglików Nowej Zelandii gdzie, podobnie jak na innych wyspach Oceanii miejscowa ludność żyła w idealnej symbiozie z przyrodą, żywiąc się owocami i mięsem upolowanej zwierzyny, które gotowano w ukropie licznych gejzerów i pieczono na rozgrzanych kamieniach. W 1770 roku do wschodnich wybrzeży Australii dopłynął James Cook i ogłosił kontynent własnością korony brytyjskiej. �\0\ Przez pewien czas przebywał on też na Tahiti, Nowej Zelandii i zatrzymał się na innych wyspach Oceanii, wyznaczając najdogodniejsze trasy żeglugi, a także miejsca do zakładania portów. W sumie była to podróż doniosła, bowiem w jej rezultacie stwicrdzono z całą pewnością, że nie ma legendarnego południowego 1'ldu, a Australia otoczona jest oceanem ze wszystkich stron. Tak więc dzięki podróżom Cooka mapa Oceanu Spokojnego była w głównych zarysach gotowa. Nastąpił więc okres kolonizacji odkrytych ziem i ich geograficznego poznania. Od połowy XIX stulecia rozpoczęło się polityczne podporządkowywanie wysp Wielkiej Brytanii, Francji i Stanom Zjednoczonym, a pod koniec tego wieku także Niemcy przejęły szereg wysp w zachodniej Oceanii, głównie w Mikronezji. Pod względem geograficzno-etnograficznego poznania Australii i Oceanii, zasługi Polaków są zaledwie skromne w porównaniu do osiągnięć badawczych nauki francuskiej, angielskiej, amerykańskiej, niemieckiej czy nawet szwajcarskiej. W dziejach naszych związków badawczych z tymi rozległymi obszarami znaczne osiągnięcia poznawcze o charakterze georaficznym i etnologicznym mają eksploracje Jana Stanisława Kubarego na wyspach Mikronezji, Pawła Edmunda Strzeleckiego w Australii i na Tasmanii oraz przede wszystkim Bronisława Malinowskiego, wybitnego etnologa o światowej sławie, który prowadził badania na Nowej Gwinei i Wyspach Trobriandzkich, a także Aleksandra Lecha Godlewskiego, antropologa i etnografa, który przeprowadzał badania w centralnej i wschodniej Polinezji, starając się wyjaśnić złożone kwestie etnogenezy zarówno wyspiarskiego obszaru Pacyfiku, jak i A ustraIii. Każdy z tych badaczy przyczynił się do poznania egzotycznego świata Australii i wyspiarskiej Oceanii, jej ludów, kultur i przyrody. Ale historia naszych związków z tymi obszarami, to także działalność penetracyjna innych Polaków. w czasach dawniejszych i współczesnych, którzy w znacznym stopniu przyczynili się do tego, że obraz antypodów rysuje się wyraźniej w naszej potocznej świadomości społecznej. Wreszcie oprócz zasług poznawczych, zapisali się Polacy w różnych formach zbiorowego życia społecznego Australii, gdy przybywali tu, poczynając od XIX stulecia, jako emigranci polityczni lub dobrowolni osadnicy. Rozpoczynając od najstarszych polskich związków z tym kontynentem wspomnieć należy o wyprawie Cooka, przypadającej na lata 1772-] 775, w której brali udział dwaj obywatele polscy: Jan (UL w Tczewie w 1727 roku) i Jerzy (UL w 1754 roku w Wiślinie na Żuławach), ojciec i syn Forsterowie, gdańszczanie pochodzenia szkockiego, od XVII stulecia związani z Polską, formalni zatem jej obywatele, asymilujący się w nowym środowisku. Jerzy Forster w latach 1783-\787 był profesorem Uniwersytetu Wileńskiego. Podczas zajęć wykorzystywał między innymi kolekcje przyrodnicze i etnograficzne prZyWIeZIone z wyprawy. �102 Ryc. 2. Obóz Wilhelma Blandowskiego, nad dolnym biegiem l"I:di Murry Mimo formalnego obywatelstwa polskiego obaj gdańszczanie - oJciec i syn Forsterowie - nie byli chyba Polakami, jakkolwiek trudno obecnie o jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii. W każdym bądź razie bezsprzecznym faktem jest, że obaj oni urodzili się na polskiej ziemi i stąd wyruszyli na słynny morski szlak znakomitego żeglarza i odkrywcy Jamesa Cooka 1. Niemniej jednak warto zacytować tutaj odpowiedź, której Jerzy Forster udzielił w 1792 roku na pismo pruskiego ministra E. F. Hertzberga, gdy ten przekazał mu medal Akademii Berlińskiej i zasiłek finansowy z wyrażeniem przekonania, że w czasie rozgrywania się wydarzeń Wielkiej Rewolucji Francuskiej, on Forster zachowa się jak Prusak. Wówczas podróżnik oburzony takim stanowiskiem odpowiedział: "Urodziłem się na ziemi polskiej, o milę 1 the Relację z lej podróży 1. Forster opisał w 2-tomowym dziele zatytułowanym World in H.M.S. "Resolution", Comma/1{led by Captain Cook During the A Voyage Round Year.~ 1772 1775. Londyn 1777. W języku polskim skrócona wersja tej książki ukazała się w 200 lat od jej pierwszego wydania jako: 1. Forster, Podróż naokoło świata, wybrał i przełożył M. Roniker, wstępem poprzedził S. Rakusa-Suszczewski, Warszawa 1977. �103 ,:' . ·.... 1 .... { .-} Ryc. 3. W/,'" (alllaill slosowallcgo pr/.c/. micsl.kaliców Nuku-Hiva od Gdańska i opuściłem tęż ziemię rodzinną, gdy przeszła pod panowanie pruskie, a więc nie jestem Prusakiem"2. Potem mieszkał Forster w Paryżu, gdzie zmarł w 1794 roku. Sporządzone przez Forsterów mapy wielu wysp Pacyfiku miały doniosłe znaczenie poznawcze dla Anglików, którzy tracąc wówczas kolonie w Ameryce Północnej zaczęli kierować swe zainteresowania ku leżącej na antypodach Australii. W 1988 roku Commonwealth of Australia, czyli Związek Australijski - tak brzmi oficjalna nazwa tego państwa - święcił uroczyście swoje 200 lecie. Tyle bowiem czasu upłynęło od pojawienia się 20 stycznia 1788 roku na wodach Zatoki Botany tzw. Pierwszej Floty Brytyjskiej, złożonej z jedenastu statków i dowodzonej przez kapitana Arthura Phillipa, które przywiozły pierwszych osadników brytyjskich na australijski ląd. Łącznie przybyło wówczas 1487 pasażerów, z których 800 stanowili skazańcy, pozostali natomiast tworzyli administrację pierwszej kolonii karnej, którą nazwano Nowa Południowa Walia 3'. W tym samym roku pojawiła się na 2 Życiorys Jana Forslera i jego syna Jerzego opublikowane w: Słownik biologów polskich, pod red. S. Fcliksiaka, Warszawa 1987, s. 163-165. Zob. leż: W. Slabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 342-351. 3 A. Aehmalowiel.-Otok, S. Otok, Polonia australijska, Lublin 1985, s. 6. �104 mapie nazwa Sydney i rozpoczęło się powolne opanowywanie Australii przez białych. Procesom tym towarzyszyła bezwzględna pacyfikacja aborygenów, którzy dla pierwszych osadników byli mniej więcej pośrednim ogniwem rozwoju pomiędzy stadnie żyjącymi zwierzętami a ludźmi. Pamiętać przy tym należy, iż pierwszymi osadnikami europejskimi w Australii byli brytyjscy wieźniowie i ich nadzorcy, a więc ludzie przyzwyczajeni do stosowania przemocy we wzajemnych stosunkach. Ponadto przybyli oni tutaj sami, nie towarzyszyły im rodziny, zatem głód kobiet powodował, że sprowadzano je od tubylczych plemion, uzależniając alkoholem, tytoniem i wszelkiego rodzaju używkami, zarażając syfilisem i innymi chorobami, na które podobnie jak amerykańscy Indianie - plemiona te okazały się bardzo nieodporne. Każdy rok przynosił jednak nowe zmiany w brytyjskiej polityce kolonialnej. Z biegiem czasu oprócz skazańców zaczęto posyłać do Australii wolnych imigrantów, którzy znali się na rolnictwie, hodowli, rzemiośle, kupiectwie. Nie obeszło się bez rozlewu krwi. Tubylcy rugowani z ziemi bronili się używając kamiennej siekiery, oszczepów i bumerangów. Muszkiety brytyjskie okazały się skuteczniejsze. Wypchnięto krajowców z ich odwiecznych siedzib lub po prostu wycięto w pień. Zresztą było to normalne zjawisko towarzyszące ekspansji białych na innych kontynentach. W tym piekle na ziemi, będącym udziałem aborygenów, ginie tragedia jednostki. Dość przypomnieć, że w roku dwusetnej rocznicy odkrycia Australii, tj. w 1988, rdzennej ludności australijskiej czystej krwi było około 380 tysięcy, osiedlonej w rezerwatach i stacjach misyjnych, podlegającej ciągłemu procesowi akulturacji. Dzieje kolonizowania Australii przez Europejczyków są niezwykle złożone. Pionierskie czasy były trudne, a 8-miesięczna podróż statkiem nie zachęcała do osiedlania się, zwłaszcza, że powroty były utrudnione, agenci kolonizacyjni bowiem nie zapewniali środków na ten cel. Ponadto trzeba też pamiętać, że niesamowite opowieści o dzikim kontynencie, częściowo pustynnym, ugruntowały w społecznym obiegu opinię o niegodności tej ziemi. Mimo tych obiegowych sądów byli tacy, którzy ciągnęli ku tej nieznanej Ziemi Południowej, a wśród nich trafiali się także Polacy, jakkolwiek ich kontakty z Australią były przypadkowe i sporadyczne. Od tego czasu polska grupa etniczna przybrała rozmiary wielotysięcznej zbiorowości obywateli współuczestniczących dzisiaj w rozwoju Australii. Najpełniej dzieje polskich związków z Australią i Oceanią przedstawił Lech Paszkowski 4, którego książka jest niezwykle ważnym świadectwem o wielorakiej działalności Polaków na tych obszarach. W skondensowanej formie problem ten ujmuje takźe Włodzimierz Helman 5, a Anna Achmatowicz-Otok 4 5 L. Paszkowski, Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940, Londyn 1962. W. Helman, Polonia w Australii i Nowej Zelandii, Lublin 1979. �105 i Stanislaw Otok fi od lal zajmują się problemami związanymi z Polonią australijską. Problem polskich podróżników i odkrywców penetrujących odleglą Australię i Oceanię ujmuje także w nowatorski sposób Wacław Slabczyóski 7, a Anna Ketter-Pawlowska i Barbara Kopydłowska 8 poświęciły dwa artykuły dokumentujące wkład Polaków w badania i obserwacje etnograficzne prowadzone w tych odległych zakątkach świata. Rozrzucone na antypodach środowiska polonijne mają też piśmiennictwo własne, w ramach którego wyróżniają się opracowania Jerzego Zubrzyckiego 9, kierującego Katedrą Socjologii w Australijskim Narodowym Uniwersytecie w Canberze. Ambitne przedsięwzięcia z zakresu badaó polonijnych w Australii wyznaczyło sobie Polskie Towarzystwo Historyczne z siedzibą w Adelajdzie, któremu przewodniczył Marian Szczepanowski. W twórczym działaniu ludzie skupieni wokół Towarzystwa uratowali już od zapomnienia wiele pamiątek związanych z historią emigracji polskiej do Australii oraz wpisali swój dorobek naukowy w osiągnięcia kultury australijskiej. Egzotyczny świat odległej Australii i wyspiarskiej Oceanii fascynował swą urodą i niczym magnes przyciągał ludzi, żądnych poznania świata, wielkich doznaó, wrażeó, fortun, spokoju lub okazji do awanturnictwa. Najpierw kupcy, żeglarze, podróżnicy, różnego rodzaju obieżyświaty, zapuszczali się w te strony, powiększając liczbę ludzi wolnych, którzy w zakładanych tu warsztatach pracy zatrudniali przestępców, skazanych na resocjalizację z dala od brytyjskiego " A. Achmatowicz-Otok, Analiza wybranych zagadnień struktury demograjicznej Polonii "Przegląd Polonijny" 1978, nr 1; tejże, Rozmieszczenie emigrantów polskich w Australii. w: Liczba i rozmi('szczenie Polaków w .~wiecie, ez. lI, pod red. W. Wrzesińskiego, Wrocław 1985 (Uwaga: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławsiego na prawach rękopisu. Pierwsze po 1945 r. kompleksowe ujęcie prohlemu liczhy i rozmieszczenia Polaków w świecie. Ze względu na zapis "Do użytku wewnętrznego" książka posiada ograniczony zasięg), S. Otok, Imigracja polska IV metropoliach australijskich, "Przegląd Zachodni" 1974, nr 2; tenże, Polacy w Australii i ich wkład II' naukę i kultur(' australijską, "Przegląd Zachodni" 1975, nr 5-6; tenże, Próba ustalenia stanu liczbow('go Polonii australijskiej. w: H. Kubiak, A. Pilch (red.) Stan i potrzeby badań nad zbiorowo.~ciami polonijnymi, Wrocław 1976. 7 W. Slabczyński, op. cil. 8 A. Ketter-Pawlowska, B. Kopydłowska, Polacy na Oceanii, w: Ludy i kultury Oceanii. Sesja poświęcona pamięci prof: dra A. L('cha Godlewskiego, Wrocław 27-28 listopada 1976, pod red. A. Palucha, "Acta Universitatis Wratislaviensis" 1979,435; tychże, Polacy w Australii i na Archipelagu Malajskim, w: Australia i Wyspy Pacyjiku. Ludy i Kultury, pod red. E. Pietraszka, "Acta Universitatis Wratislaviensis" 1983, 594. " 1. Zubrzycki, Polacy w Australii, "K ultura" 1958, nr 3 (Paryż); tenże, Polska emigracja do krajów Wspólnoty Brytyjskiej. Studium demograficzne, "Przegląd Polonijny" 1976, nr 2; tenże, australijskiej, Pozycja spoleczno-zawodowa Polonii australijskiej na Ile porównawczym Polonii w Kanadzie w: H. Kubiak, A. Pilch (red.), Stan i pOlrzeby ... , op. cit.; tenże, Selllers of the Latroby Valley, Melbourne 1964. Zubrzycki jest autorem wielu innych prac związanych bezpośrednio lub pośrednio z problematyką Polonii australijskiej i jest rządowym rzeczoznawcą od spraw imigracyjnych na terenie Australii. i Zjednoczonym Królestwie. �106 Ryc. 4. Tablica upamiętniająca pobyt Edmunda Pawła Str/.clcckicgo w Australii matecznika w Europie. Później podążali tam malarze, pisarze, naukowcy, by z niezapomnianego kolorytu Oceanii czerpać tworzywo do swych prac. Polski dramaturg i malarz Stanisław Ignacy Witkiewicz mający za sob,! doświadczenia z podróżowania do tropików wspominał po latach, iż trudno jest "ten urok Tropików rozłożyć na elementy proste, sprowadzić do rzeczy znanych jest jak blok litej skały, urąga wszelkiej analizie. Taka jest tajemna potęga tych krajów - kto raz je ujrzy - może znienawidzieć je nawet -- jest niewolnikiem tej wizji do końca życia" 10. Przez cały wiek XIX kontynent ten leżał na uboczu glównego traktu polskiego wychodźstwa, zdeterminowanego niewolą, powstaniami narodowymi i patriotyczną działalnością. O wiele częściej ten emigracyjny dukt prowadził wówczas Polaków do obu Ameryk, na teren Azji - zwłaszcza Syberii, gdzie osiedlano ich także jako skazańców, a nawet do Afryki. W czasach organizowania się osadnictwa białego człowieka na kontynencie australijskim, przypadającego na lata 1788-1840, odnotować należy przybycie tu, po powstaniu listopadowym, przedstawicieli dwu polskich rodzin: Oruckich-Lubeckich i Platerów. Ich poziom intelektualny i arystokratyczne pocho10 S. I. Witkiewicz, Pożegnllnie jesieni, Warszawa 1927, s. 368. �107 Ryc. 5. Ksi"dl: Leopold Rogalski. dUSl:pasler/ /. Polish Hill River w Australii dzenie sprawiły, że przyjęci przez towarzyskie kręgi ówczesnej Australii byli dobrymi ambasadorami spraw polskich na antypodach. W 1832 roku przypłynął do Australii dr Jan Lhotsky, Lwowianin z urodzenia, postać kontrowersyjna i niejedolita, nadal zasługująca na bliższe poznanie. W orbicie jego zainteresowaI'1 leżały geograficzne sprawy kontynentu, im też poświęcił swe obserwacje głównie w Nowej Południowej Walii i na Tasmanii 11. Na polistopadowy okres emigracyjny przypada także osiedlenie się w Australii malarza Piotra (?) Jastrzębskiego, którego obrazy, portrety i pejzaże, l l polskim O J. Lhotskym podróżnikom szeroko pisał i odkrywcom. W. SIabczyIiski w cytowanej powyżej książce poświęconej �108 należą do cenniejszych kolekcji muzeów australijskich, wyrastaj,! bowiem one z tutejszego podłoża kulturowego i wyraźnie zaświadczają o cywilizacyjnej tradycji kontynentu. Źródła archiwalne odkryte w Australii wspominają także o Wilhelmie Blandowskim, podającym się za Ślązaka, pieczętującego się herbem Wieniawa. Jego zasługą było zorganizowanie w Melbourne muzeum historii naturalnej, a ponadto prowadził on skromną działalność naukową, której rezultatem jest nieco publikacji obejmujących tematykę geograficzną, botaniczną, zoologiczną i etnologiczną 12. Wiemy też, że dzięki zabiegom wspomnianej już rodziny Platerów osiedlił się w Australii major z powstania listopadowego Stanisław Pągowski, a także, że czasowo przebywał tam Adam Mierosławski, brat Ludwika, krótkotrwałego dyktatora w powstaniu styczniowym oraz szefa sztabu armii sycylijskiej, walczącej przeciw Burbonom (1848). Osoba Mierosławskiego, a zwłaszcza jego przygody morskie nie poszły w zapomnienie. Pisali o nich współcześni mu pamiętnikarze, jak również późniejsi a.utorzy 13. Na tę fazę polskich związków z wyspami Oceanii przypada także działalność Aleksandra Zakrzewskiego, z zawodu topografa wojskowego, oficera powstania 1831 rok u. Przebywał on na Markizach i Tahiti, gdzie w 1842 roku brał udział we francuskiej wyprawie naukowo-kolonialnej i sporządził pierwsze - wprawdzie niedokładne - mapy tych wysp. Historyków Oceanii zdumiewa postać mało znana w Polsce, której przygody na morzach południowych pozostają w związku z operetkowym królem wyspy Nuku Hiva, baronem Karolem de Thierry. Chodzi tutaj o Edwarda Fergusa vel Fergissa, emigranta polskiego po powstaniu listopadowym, urodzonego w Augustowie w 1803 roku, dziedzica na Poniemuniu w okolicach Kowna. Nieznane są nam bliżej okoliczności, w których Fergus zawędrował na Antyle, gdzie wspomagał francuskiego gubernatora w rządzeniu wyspami. Wiemy natomiast, że w lipcu 1834 roku przyszły król Nuku Hiva i jego adiutant spotkali się na przyjęciu u gubernatora wyspy. Obaj przypadli sobie do gustu, a romantyczna propozycja barona Thierry porwała byłego powstańca znad Wisły. Niebawem pożeglowali ku wyspom Oceanii, by jedną z nich, o nazwie Nuku Hiva objąć we władanie, wydając stosowne do okoliczności dekrety i ustawy, które Fergus sygnował jako "adiutant królew12 J. Rzymełka, Wkład Wi/he/rna w: Materialy / fI Zjazdll Naukowego Gdańsk 13 Auslralii B/andvwskiego Po/skieyv iJlirno.i-/ąskieyo ye%ya 1(!\VarZ.l'Slwa Przyjaci/i/ 1\' poznalIi!' Nauk Auslra/ii. o Ziemi, CZyŚĆ 3. 1987, s. 126-141. J. Falkowski, Wspomnienia i poh.l't tamże Mierosławski ohieży.fwiatów (/8/5-186/), na morzach z roku /848-1849, /852-/856, "Przegląd i oceanach, t. 2, Warszawa Współczesny" Gdańsk w: Polacy w historii i kulturze krajIiw K. Kwaśniewskiego i L. Trzeciakowskiego, Poznań 1953; IK79; S. Korzeliliski. A. Lewak. 1921. nr 51; 1973. Zob. B. Kuźniriski, leź hasło: Europy Zachodniej. P07.nal1 1991. Opis podn)::y do Kopi/w/ marynarki I'rzyyody "Mierosławski Słownik Adam hio{/l'aliczllj', Adam po/skich Piotr". pod red. �109 ski" i "pułkownik". Niebawem znudziło się im władanie wyspą i pożeglowali na Tahiti. Tutaj Fergus osiadł na dłużej i wszedł w dyplomatyczne układy z królową wyspy, uroczą Pomarc I V Vahine. Zorganizował tam "armię" składającą się z jedenastu Tahitan i siedmiu Maorysów, których ubrał w wyszukane mundury. Po rozstaniu się z Tahiti i pobycie w Chile, powrócił w IR40 roku na wyspę, gdzie był oficjalnym tłumaczem i sędzią pokoju. Źródła podają, że znał dobrze język tahitaI1ski i nieźle sobie radził w wypełnianiu innych obowiązków na rzecz krajowców, ciesząc się ich szacunkiem i uznaniem samej królowej Pomare. Mieszkał w okręgu Faa, gdzie czuł się szczęśliwy, gospodarzcIe na małym skrawku ziemi, z palmami kokosowymi, które dawały Ryc. 6. Henryk Bobl:rski - podchorąży z korpusu gen. Józefa Bema, póżnicjs/.y trzykrotny burmistrz miasta Ararat w stanie Victoria �110 mu skromne utrzymanie. Wypadki polityczne na Tahiti, spowodowane intrygami misjonarzy angielskich, przerwały dni szczęścia Fergusa. Pozycji swojej już nie odzyskał, popadł w depresję, a "alkohol, wesołe obyczaje i piękne Tahitanki skróciły zdaje się jego żywot" - jak podaje Paszkowski. Zmarł nagle 13 maja 1853 roku w Papeete. W trzy miesiące od śmierci Fergusa mogiłę jego odwiedził jeden z mieszkańców Papeete i w miejscowym piśmie "Messager de Tahiti" z 28 sierpnia (1853) umieścił następuj.!cą refleksję: "Śpi nasz przyjaciel Fergus, dziecię Polski, który jako nie ustraszony wojak przebiegał przez Bałkany i stepy Tartarii aż do granic Chin oraz Chile i lasów nowozelandzkich, zakończył niespodziewanie swoje dni zajmując spokojne stanowisko sędziego pokoju w Papeete, w chwili gdy witał jutrzenkę Cesarstwa, której jego duch nie przestawał wywoływać" 14. Z wyspą Tahiti związana jest kolejna postać polskiego powstańca z 1831 roku, Adama Joachima Kulczyckiego, który wyemigrował do Francji, gdzie przebywał w latach 1831-1836, skąd przeniósł się do Brazylii prowadząc tam na zlecenie rządu różne prace inżynieryjne. Po powrocie do Francji. wstąpił do służby kolonialnej i jako topograf skierowany został na Tahiti, gdzie pozostawał do śmierci (1882). Będąc przez pewien czas kierownikiem do spraw krajowców oraz urzędu spraw wewnętrznych Nowej Kaledonii wiele podróżował i posiadł wiedzę o miejscowej kulturze tubylczej. Głównie jednak przedmiotem jego zainteresowań były obserwacje astronomiczne i topografia. Zorganizował obserwatorium astronomiczne w Numea, stolicy Nowej Kaledonii, którym zarządzał. Ponadto prowadził pomiary wysokości gór na Tahiti i Moorei, badania geologiczne i prace topograficzne. Wiele podróżował po Oceanii, był na archipelagu Tuamotu, na Markizach i Hawajach. Do najważniejszych jego osiągnięć należy określenie, na podstawie własnych pomiarów i obserwacji, położenia geograficznego wielu wysp archipelagu Towarzystwa i archipelagu Nowe Hebrydy. Opublikował także mapy Tahiti i Moorei, na których opierają się do dzisiaj wszystkie mapy tych wysp. Tak więc tułacze losy prowadziły niekiedy emigrantów do najbardziej odległych i egzotycznych zakątków świata. Na Nowej Kaledonii osadzili Francuzi kilkudziesęciu Polaków po zdławieniu Komuny Paryskiej. a szczególnym więźniem deportowanym tutaj był Antoni Berezowski, który dokonał nieudanego zamachu na rosyjskiego cara Aleksandra, gdy ten gościł w Paryżu. 14 Cyt. przyczyną jednak według: autora z całą A. L. Godlewski, tej książki pewności,! postać postać Czar Fergusa ta zasługuje teryzowanie jej działalności na Tahiti, że znajdzie Fergusswojego dociekliwego obieżyświatów - np. Krzysztof interesujących monografii. dalekiej Nuki Nica. weszła do historii na bliższe podobnie biografa, Arciszewski niż dotąd jak jej biografia. podobnie czy Maurycy podróży żródłowe Anonsując jak niejeden August 1971, s. 170-171. Wrocław polskich Za po świecie. Nadal zbadanie i scharak- ów fakt mam nadzieję. ze zbłąkanych Bcniowski. polskich k1órzy doczekali się �I 11 W okresie tych pierwszych kontaktów emigracyjnych, przypadających na początek organizowania się osadnictwa europejskiego w Australii, postatią nader wyróżniając.! się był Paweł Edmund Strzelecki, dla którego ląd ten stanowił przez cztery lata (1839-1843) przedmiot badań geologicznych, geograficznych i obserwacji etnologicznych. Obejmowały one południowowschodnią część kontynentu, koncentrując się przede wszystkim w najwyższych partiach tzw. Wielkich Gór Wododziałowych, a także kilka wysp Pacyfiku, położonych w geograficznej strefie zwanej Polinezją - Markizy, Hawaje, Tahiti, Tuamotu. Strzełecki wyemigrował z kraju po powstaniu listopadowym i zanim przybył do Australii, podróżował po Europie, Azji i Ameryce Południowej. Do Australii wyruszył w 1838 roku zatrzymując się po drodze na niek tórych wyspach Oceanii. Interesował się wówczas procesami wulkanicznymi. Nie pozostawał też obojętny na odmienności kulturowe tych ziem i interesował się sytuacją społeczną tubylczych plemion. Na Tahiti jednej z najpiękniejszych wysp Polinezji - spotkał się z panującą tu królową Pomare IV, której przedłożył projekt zreformowania miejscowego sądownictwa na wzór europejski. Przyjaznym stosunkiem do krajowców pozyskiwał ich sympatię i zawsze, gdy pisał o nich, czynił to z dużym obiektywizmem. Był zdania, że przybycie Europejczyków do Australii zburzyło normalny rytm bytowania krajowców. Chaty ich - stwierdza - cofnęły się w głąb buszu lub zupełnie zniknęły przed falą białych osadników. Podkreśla też: "Rozmaite klęski, w szczególności spadek liczebności ludności tubylczej, a w końcu jej wymieranie, które następowało i zawsze następuje po zetknięciu się z białym, jest faktem tak notorycznym, że smutny przykład krajowców australijskich potwierdza tak straszliwie zabójczy wpływ" Stosownie do panuj.lcej wówczas badawczej mody tzw. naturalistów, także i Strzelecki w penetracjach swych nie ograniczał się wyłącznie do zjawisk natury przyrodniczej, lecz dostrzegał ich związki z otaczającym je światem. Życie krajowców australijskich, w warunkach kolonialnej polityki angielskiej, nazywał nie lepszym od losu kangura. Występował jednoznacznie - a było to ponad 150 lat temu - przeciwko używaniu przez Europejczyków w stosunku do tubylców nazwy .,dziki". Swoimi penetracjami obj"ł także Strzelecki Nową Zelandię, gdzie spędził około trzech miesięcy. Poznał mieszkających tam Maorysów i ich kulturę, która wzbudziła jego zainteresowanie. Na wyspie, wolnej wówczas od silnych europejskich wpływów, plemienny ład i życie tubylców regulowały jeszcze ich odwieczne prawa. Zasada pokrewieństwa, która przez określenie stopnia bliskości dwóch osób określała zarazem ich wzajemne stosunki na płaszczyźnie społecznej i kultowej, a także wyznaczała ich wzajemne powinności i przyj " II artykule a l~ humanistyczni! pl. Polsc.\' ohrlJ/lcy postaw~ P. Strzeleckiego i hlUllIcz<' ludów ". zwrócił kolonialnych, kiedyś "Problemy" uwagę W. SłabczYliski 1953, nr 5. �112 Ryc. 7. Seweryn Rakowski, założyciel Towarzystwa Polskiego (1863) w Australii wi1eje, była tu wówczas w pełni przestrzegana. Totemizm Maoryjczyków wyznaczał swoistego rodzaju kierunek stosunków pomiędzy człowiekiem lub grupą ludzką, a gatunkiem zwierząt. Trudno by szukać pełniejszego opisu maoryjskiej kultury w pismach Strzeleckiego, chociaż tu i ówdzie temat ten przewija się w nich mimochodem. Był on na Nowej Zelandii na dwa lata przed podpisaniem traktatu z Waitanagi (1841), na mocy którego grupa maoryjskich wodzów przekazała władzę nad wyspą angielskiej administracji. Gdy Strzelecki przybył do Australii (1839) był to obszar prawie zupełnie nieznany pod względem geograficznym i przyrodniczym. Poświęcił się tutaj głównie badaniom geologicznym i geograficznym. Odkrył między innymi tereny �ił3 złotonośne, jednakże obawiając się niepożądanych reakcji, jakie mogłoby to wywołać wśród białych osadników ogarniętych "złotą gorączką", ukrył ten fakt na prośbę ówczesnego gubernatora Gipssa. Pięcioletni pobyt w tym kraju wypełniony był najróżniejszymi wycieczkami i badaniami. Podczas jednej z wypraw przeszedł całe pasmo Alp Australijskich, a odkryty wówczas najwyższy szczyt nazwał Górą Kościuszki. Odkrył także wiele nowych rzek, lokalizując je na mapach i wyjaśnił zjawisko tzw. rzek okresowych, wysychających latem. Prowadził także badania na terenie Tasmanii, odkrywając tam złoża węgla, rud miedzi i żył kwarcu ze złotem. Pozostawał w przyjaznych kontaktach ze słynnym podróżnikiem arktycznym Johnem Franklinem, wówczas gubernatorem wyspy oraz z jego sekretarzem, kapitanem Aleksandrem Maconochie, jednym z członków założycieli Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie. Parę lat później Towarzystwo to powołało Strzeleckiego na swego członka honorowego, a królowa Wiktoria przyznała mu w 1869 roku Gwiazdę Orderu Św. Michała i Jerzego za pięcioletnie podróże badawcze w Australii, odkrycie złota, odkrycie nowych terenów nadających się do kolonizacji, za sporządzenie map geologicznych i topograficznych terenów badanych. Natomiast z inicjatywy władz australijskich imieniem jego nazwano góry i rzeki: Góry Strzeleckiego (Strzelecki Ranges) - górzysta kraina w stanie Wiktoria; Góra Strzeleckiego (Mount Strzelecki) - wzniesienie w rejonie tzw. Terytorium Północnego w Środkowej Australii; Szczyt Strzeleckiego (Strzelecki Peak) - najwyższy szczyt górski na wyspie Flindersa; rzeka Strzeleckiego (Strzelecki Creek) - rzeka okresowa na terenie Australii Południowej, licząca około 200 km, odkryta przez Anglika Ch. Stuarta. Ponadto wiele miejsc przyozdobionych jest obeliskami i tablicami pamiątkowymi, które znaczą szlak jego wędrówki po kontynencie, a podręczniki szkolne ze szczególną atencją piszą o jego odkryciach mających charakter ogólnoświatowy w dziejach historii odkryć i badań geograficznych 16. Dodajmy przy tym, powołując się na wybitnego monografistę dziejów Polaków w Australii i Oceanii, wspomnianego już Paszkowskiego, że "Strzelecki opuścił Polskę jako młodzieniec bez majątku, bez wyższych studiów i bez stosunków. Wspaniałe osiągnięcia na polu odkrywczym i naukowym, wysokie odznaczenia i zaszczyty, zdobycie tytułu sir'a i niezależności materialnej zawdzięcza jedynie swojej pracy, zdolnościom i charakterowi. Trzeba było być naprawdę nieprzeciętną indywidualnością, by jako cudzoziemiec osiągnąć to w elitarnym społeczeństwie anglosaskim epoki wiktoriańskiej" 17. '" Tenże, Pawel Edmund Strzelecki. Edmund Strzelecki - podróżnik, Zagranicznej" 1975, nr 9. 17 L. Paszkowski, op. cii., s. 123. 8 - Lud I. LXXVI Podróże - odkrycia UCZlJlly, humanista - prace, Warszawa (w swlecie 1957 oraz Pawel Polonii .\:mierci), "Problemy �114 • Ryc. 8. Władysław Zamoyski, właściciel Kórnika ofiarowanej i twórca państwu kolekcji muzealnej oraz biblioteki (1924) Dopełniając kontekstu polskich obserwacji i badań etnograficznych w Australii i Oceanii warto choćby mimochodem wspomnieć o innych postaciach, które poprzez swoją działalność utrwaliły się w dziejach tych odległych obszarów. W wieku XIX wybitnym pionierem w burzliwym okresie australijskiej gorączki złota był Leopold Kabat, nadkomisarz policji konnej w stanie Wiktoria oraz komendant okręgu Gippsland. Rotmistrz Kabat wprowadzając prewencyjną funkcję policji przyczynił się do złagodzenia wielu napięć wśród poszukiwaczy złota i uratował życie niejednemu z obieżyświatów, którzy �115 Ryc. 9. Paweł Edmund Strzelecki tutaj szukali łatwego zarobku, usprawnił też administrację terenową i ugruntował pozycję władzy państwowej w rejonach podlegających jego nadzorowi. W policji i administracji państwowej służył także Władysław Kossak (brat Juliusza, wybitnego malarza), który w stanie Wiktoria wspomagał działalność różnych instytucji gospodarczych dbając o przestrzeganie ładu i porządku w podległych mu rejonach. Był postacią szeroko tutaj znaną i gdy podjął decyzję powrotu do Polski na wieść o wybuchu powstania styczniowego, żegnano go uroczyście i z honorami, zapraszając do ponownego prz~azdu. Wyróżniającą się postacią tego okresu był Seweryn Korzeliński, autor pamiętników, których fragmenty cytowane są w antologii. Umiejętność współ- �116 życia zapewniła mu ogromny autorytet wśród poszukiwaczy złota, ludzi często bezwzględnych i bez skrupułów. Gdy wybuchła na kontynencie tzw. rewolucja górnicza (1854), proponowano mu, by staną l na jej czele. Korzeliński zrezygnował z propozycji i niebawem powrócił do kraju, tracąc tym samym wybornL1 okazję do trwałego zapisania się w historycznych wydarzeniach związanych z walką o prawa robotniczej Australii. Trudno przewidzieć jakim byłby dowódcą, praktykę w tym zakresie miał jednak wyborną, wyemigrowal bowiem z kraju po powstaniu listopadowym jako major wojsk polskich. W latach 1852-1854 przebywał na kontynencie Bolesław Dolański, autor pamiętnika oddającego atmosferę w złotym tyglu, w którym ludzie o skrajnych przyzwyczajeniach szukali możliwości wspomożenia swego bytu. Chodziło bowiem o to, aby zdobyć jak najwięcej złotego kruszcu i ukryć nieraz swą tożsamość przed współtowarzyszami i policją, która pilnie poszukiwała wśród tych ludzi zbiegów z karnych kolonii. Z pamiętnika wyray.nie widać, że na złotodajnych działkach australijskich Polacy nie należeli do rzadkości i to po nich zostały nazwy Strzelecki Reef i Polka Reef. Ponadto jest w nim trochę informacji o charakterze etniczno-socjologicznym obszerniej dokumentujących nasze obserwacje i badania nad tubylczymi kulturami tego oszaru. Na kontynencie australijskim osiedlił się także Emeryk Boberski, uczestnik powstania węgierskiego w oddziałach sformowanych przez gen. Józefa Bema. Mieszkał przez wiele lat w mieście Ararat w zachodniej Wiktorii, gdzie piastował wiele godności społecznych; trzy razy wybierano go na burmistrza. Z życia publicznego wycofał się mając 77 lat i przeniósł się do Melbourne. gdzie zmarł w wieku 93 lat. Członkiem Philosophical Institute of Victoria w Melbourne został w 1857 roku zdolny chemik Jan Dembiński, syn zasłużonego generała z powstania listopadowego. Oprócz dzialalności naukowej prowadził on ożywioną działalność społeczną i jest zaliczony do grona wyróżniających się polskich emigrantów, którzy dali australijskiej ziemi swą wiedzę i pasję, by kształtować jej instytucje społeczne i naukowe na wzór najlepszych osi"gnięć cywilizowanej Europy. Do odległej Australii dotarł także Gracjan Józef Brojnowski, który w 1857 roku, w dniu branki rosyjskiej do wojska, uciekł z domu i przez Hamburg i Londyn udał się na emigrację. Bez pieniędzy odbywał tę podróż, pracując na statku jako palacz. W Australii przez trzy lata pracowal na farmie, później osiedlił się w Melbourne, gdzie odbył studia malarskie, zarabiając na nie nauką rysunku i malarstwa w szkołach. Wiele pomagał polskim emigrantom i uważany był przez nich za męża opatrznościowego, który nigdy nie szczędził sił i środków, gdy szło o wspomożenie któregoś z rodakóv,·. Brojnowski był też działaczem na niwie ochrony przyrody i dziyki jego zabiegom rząd Nowej Południowej Walii wydał ustawy o ochronie ptaków i zwierząt. Pozostawił też po sobie dzieło o tematyce zoologicznej, bogato ilustrowane �117 własnoręcznie wykonanymi planszami, mającymi współcześnie unikatowy charakter 18. Wracając do polskich poszukiwaczy australijskiego złota odkrytego przez Strzeleckiego, wypada nadmienić, że najwięcej ich wywodziło się z węgierskiego legionu gen. Bema z okresu wiosny ludów. Ogólnie szacuje się ich na około 100 osób, a niektórzy z nich piastowali z czasem wysokie stanowiska w Australii. Emigranci wywodzili się przede wszystkim ze szlachty. Zasymilowani zostali szybko w nowym środowisku. Imali się różnych zajęć - służyli w administracji, policji, poszukiwali złota, zajmowali się rzemiosłem, handlem, służąc nowej ziemi lojalnie i z oddaniem. Przez tak organiczną postawę rodziły się propolskie sympatie w tych środowiskach, w których ludzie ci rozwijali swoją działalność społecznie u/yteczną, które swój szczególny wymiar znalazły tu podczas powstania styczniowego. Na wieść o jego wybuchu spora grupa byłych wojskowych powróciła do kraju. Inni prowadzili zakrojoną na szeroką skalę akcję propagandową wśród społeczeństwa australijskiego na rzecz pomocy powstańcom. Sympatie propolskie najbardziej uwidaczniały się wówczas w stanie Wiktoria, którego rząd oraz prasa wspierały przedsięwzięcia agitacyjne. Na stronach melbournskich gazet "Herald", "Argus" i "Age" publikowane artyk uły domagaj<!ce się wręcz, by Anglia udzieliła pomocy Polakom walczącym o swoją niepodległość. Aktywnym animatorem tych wielorakich działań był, mieszkający w Australii uczestnik powstania listopadowego, Seweryn Apolinary Rakowski, początkowo właściciel maleńkiej firmy importowo-handlowej, później zaś zamożny agent okrętowy między Hamburgiem, Melbourne i Nową Zelandią. Upadek powstania komentowany był także w tutejszym środowisku, ale postyczniowa emigracja nie obrała australijskiego kierunku i nadal tylko jednostki docierały na odległy ląd. Wyróżniającą się spośród nich postacią był Ludwik Bernstein, lekarz, który osiadł w Lismore, gdzie z czasem został burmistrzem. Przedsiębiorczość tego człowieka była zdumiewająca. Sam zaprojektował sicć oświetleniową i wodociągową dla tego miasta. Za jego kadencji powstało wiele instytucji o charakterze użyteczności publicznej. W Lismore pracował 25 lat, gdzie zmarł. Czcząc jego pamięć jedna z tutejszych szkół otrzymała nazwę Richmond River High School - Bernstein House. Z innych osób, które zysk<iły sobie tutaj miano "a distinguished character", w ok resie do pierwszej wojny światowej wymienić należy lekarzy 1. C. Łubieńskiego i Antoniego Sokołowskiego, inżyniera Wiktora Czarlińskiego, przebywającego tu od 1883 roku specjalisty od ochrony środowiska, znakomitego skrzypka S. Tarczyńskiego, który od chwili przybycia do Australii (1912) pozostawał przez 40 lat najpopularniejszym człowiekiem świata 1M Dzieło lo liczy 6 lomów, wydanc zostało w Sydncy jako Birds of Australia. Zob. lcż: K. A. Hindwood, Gracilis Joseph 8roinowski, "Thc Australian Zoologist" z 14 grudnia 1967. �118 artystycznego w Melbourne, muzyka H. Kowalskiego, który w latach 1886-1896, koncertował we wszystkich większych miastach Austraiii, animatora ważnych przedsięwzięć na rzecz krzewienia kultury muzycznej. Opinię najzdolniejszego geologa tamtych czasów mial w Australii inżynier górnictwa, absolwent Akademii Górniczej w Berlinie, Modest Maryański, ekspert do spraw geologicznych w "The Venture Syndicate", odkrywca złotonośnych piasków w Australii Zachodniej. W 1896 roku przybył on do Kalgoorlie, głównego miasta na polach złotodajnych w okręgu Eastern Goldfields, ze Stanów Zjednoczonych jako znany autorytet w dziedzinie geologii złóż. Po wykonaniu zleconych ekspertyz powrócił do kraju przywożąc zbiory mineralogiczne, zoologiczne, przyrodnicze i antropologiczne, które przekazał Poznańskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk. Od 1891 roku był członkiem tego Towarzystwa. Zmarł w Gnieźnie w roku 1914. Działalność Maryańskiego Ryc. 10. Tubylka z okolic Port Sorell (Australia) �119 oraz polskich górników w sclsiednim Coolgardie jest kanwą powieści australijskiej pisarki Katarzyny Prichard, przetłumaczonej także na język polski 19. Poznawanie świata i towarzyszące mu przygody stanowiły pasję poczytnego w ubiegłym stuleciu pisarza Sygurda Wiśniowskiego, który geografii uczył się własnymi stopami i uważany był przez swoich biografów za "arcypodróżnika". Do Australii przybył w listopadzie 1862 roku jako dwudziestoletni młodzieniec. Pieniądze na tę podróż - podobnie jak i na następne - zdobywał poprzez doraL.ne zatrudnienie, o czym pisał bez żenady, podając np. że na wyspy Fidżi dotarł w charakterze okręgowego dozorcy Ryc. 19 K. Prichard, II. Sygurd BurzlilV£-' la/a, Warszawa Wiśniowski 1951. �120 bydła, innym razem był poszukiwaczem złota, palaczem okrętowym, drwalem itp. Swym usposobieniem zjednywał ludzi, którzy nierzadko pomagali mu w trudach samotnego wędrowania. Australijski kontynent i sąsiadujące z nim wyspy stanowiły przez 10 lat teren wędrówek Wiśniowskiego. Chwytał się tu różnych zajęć: pracował w kopalni złota, był pośrednikiem handlowym, dziennikarzem, doradcą. Wśród białych współplemieńców czuł się obco, a rozpalona wyobraźnia i pasja poznawcza kierowały go zawsze ku stronom dzikim i odległym, o czym sam wspomina podkreślając, że przez długie lata przebywał w pustkowiach, przez które raz ledwie przeciągali inni badacze. Wtedy też w Australii zbratał się z jednym z tubylczych plemion, z którym wiódł prymitywne życie koczownika. Trudno jest ustalić, gdzie był u niego koniec jednych podróży a początek drugich. Wiemy z całą pewnością, że bywał w takich stronach australijskiego kontynentu, gdzie biali ludzie nigdy przedtem nie byli. Na Nowej Zelandii z zainteresowaniem obserwował kulturę Maorysów, których darzył szczególnym upodobaniem. Tu spotkał się z Gustawem Ferdynandem Tempskim. z pochodzenia niewątpliwie Polakiem, który pacyfikował osady Maorysów i przeszedł do historii jako "Iew" Nowej Zelandii. Stał on na czele utworzonego przez siebie oddziału do walk leśnych z tubylcami. Zapuszczał się w odległe rejony, by dosięgnąć uchodzących przed nim Maorysów. Zginął podczas jednej z takich wypraw pacyfikacyjnych, a ciało jego zostało spalone na stosie przez tubylczych wojowników. W opinii cytowanego już Paszkowskiego był on człowiekiem okrutnym i "nie tylko rysy jego twarzy, ale i cały charakter przypomina typ polskich zagończyków". Z pewnością jednak niezwykle kontrowersyjna i mało u nas znana postać Tempskiego zasługuje na bardziej szczegółowe niż dotąd źródłowe zbadanie i opisanie. Powróćmy jednak do postaci Wiśniowskiego. Wśród kłopotów i braków kształtował się jego charakter, w niedostatku środków do życia czuł się normalnie, ba, widział nawet w nich czynnik wspomagający wyzwalanie ludzkiej inicjatywy. Jego podróżnicze pisarstwo jest tak dalece paraetnograficzne, iż znając realia kulturowe strefy Pacyfiku, można bez wątpienia stwierdzić, że nie faszeruje on fabuły fikcyjnymi przygodami i obrazami, lecz wydobywa na wierzch tubylczą obyczajowość i osadza ją w konkretnym środowisku geograficznym. O tym dystansie do przesady i fantazjowania przekonuje między innymi jego książka poświęcona Nowej Zelandii zatułowana Dzieci Królowej Oceanii 20, gdzie owymi "dziećmi" są jej odwieczni mieszkańcy Maorysi. Znając dokładnie to pisarstwo, Henryk Sienkiewicz był zdania, iż jest ono bardzo pożyteczne, bowiem wyśmienicie popularyzuje wiadomości geograficzne, etnograficzne i przyrodnicze, ułatwiając porównanie "naszych stosunków z innymi", co przyczyniało się do poszerzenia horyzontu geograficznego. 20 S. Wiśniowski, Dzieci Królowej Oceanii, Warszawa 1922. �121 Ryc. 12. Jan Stanislaw Kuhary Poczytność tych ksi"żek była wielka, bowiem dzięki nim odległe egzotyczne światy przybli7.ały się do polskiego czytelnika, kształtuj"c jego zainteresowania i potoczną wiedzę o stronach odległych. Mniej więcej współczesnym Wiśniowskiemu był podróżujący po Australii poeta, pisarz, archeolog, syn głośnego działacza emigracyjnego po powstaniu listopadowym Krystyna Lacha Szyrmy - piszący pod nazwiskiem Władysław Lach Szyrma Sommerville. Przybierał to dodatkowe nazwisko po matce. Podróżuj"c po Australii interesował się on kulturą aborygenów, zbierał legendy, a obraz tutejszej społeczności i typów ludzkich postrzegał przez pryzmat szacunku i głębokiej humanistycznej postawy21. 21 W. Lach-Szyrma, Association Journal" Australian/iI/hI 1898, l. 2; tenże, on Britain in/he /aller SlOne period, "British Archaeological A leric'l or a r;oya(je lo [offer worlds, Londyn 1883. �122 Na linii Polska ~ Australia i Oceania przewija się postać Napoleona Feliksa Żaby, profesora Uniwersytetu w Buenos Aires, który wędrując po świecie był też na antypodach. Z tej okazji wydał zbiór wierszy dedykowanych znakomitemu pisarzowi Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu, obchodzącemu "półwiekowy jubileusz pracy literackiej"22. Swą podróż do Australii opisał też przyrodnik Roman Ujejski23, który w 1891 roku zwiedziwszy Adelajdę, zapuścił się do ujścia rzeki Richmond i osiadł na pewien czas na roli. W tym czasie polował i gromadził okazy fauny, zwłaszcza ornitologiczne. Pod koniec XIX stulecia stosunkowo wyraźnie rysuje się jeszcze jedna postać naszego podróżnika, który spędził w Australii półtora roku, gromadząc między innymi eksponaty etnograficzne obrazujące kulturę aborygenów. Kolekcja ta znajduje się w zbiorach Biblioteki Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk i stanowi unikatowy zespół z końca XIX stulecia. Jej twórcą był Władysław hr. Zamoyski, syn generała Władysława, uczestnika powstania listopadowego, Ryc. 22 Jubileusz Kraków 23 N. F. Żaba, Wiązanka obchodzący pólwiekową 13. Rl;kopis Polaków pracy J. SI. KlIbarc~o zamieszkalych literacką pracę Józefa w Auslralii, lyna(Tyo Nowej 1879. R. Ujejski, Wspolllllienia z podró:y pO Australii, Zdandii K raszewskieyo Lwów 1893. i Tasmanii zlo:OII(/ przez na �123 najbliższego współpracownika księcia Adama Czartoryskiego na emigracji, współtwórcy polityki Hotelu Lambert24. Związany od dzieciństwa z Francją, twórca kolekcji - późniejszy właściciel Kórnika, przekazanego państwu na krótko przed śmiercią (1924) - wyruszył w 1879 roku w składzie francuskiej ekipy rządowej do Australii. W 1880 roku miała odbyć się w Sydney Wystawa Powszechna, na której Francja, podobnie jak inne państwa europejskie, przygotowywała wielką ekspozycję. Zamoyski, mianowany na ten czas konsulem, otrzymał dodatkowe zadania dyplomatyczne, jakkolwiek głównym powodem tego wyjazdu było przygotowanie wystawy obrazującej potęgę kolonialnej Francji. Na statku "Le Thin" zawinął do Melbourne we wrześniu 1879 roku. Zamoyski, podobnie jak i inni organizatorzy ekspozycji, przebywał na terenie Nowej Południowej Walii. Interesował się również życiem tutejszej Polonii, pozostawał w kontaktach z najwybitniejszymi jej reprezentantami, interesował się życiem naukowym inspirowanym między innymi przez Royal Society. Wiele podróżował, przebywał na Tasmanii, odwiedzał krótko Nową Zelandię i Nową Kaledonię, był we wszystkich większych miastach kontynentu. Spotkał się z przebywającym wówczas w Australii rosyjskim badaczem Oceanii N. N. Mikłucho-Makłajem, ożenionym z córką premiera Nowej Południowej Walii, z którym już po powrocie do Europy wymieniał korespondencję. Ogólnie rzecz biorąc Zamoyski dobrze poznał problemy współczesnej mu Australii, zróżnicowanej pod względem etnicznym, jak też klasowo-warstwowym. Widocznie jednak problematyka kulturowa dotycząca aborygenów absorbowała go w szczególności, bowiem podczas całego pobytu, przy każdej nadarzającej się okazji, starał się dowiedzieć czegoś nowego. Podczas jednej z podróży zatrzymał się w Auckland by zgromadzić eksponaty etnograficzne i okazy przyrodnicze. Obdarowany był przez znajomych zabytkami materialnej kultury aborygenów, a ilość nagromadzonych eksponatów i ich wartość naukowa, pozwalają wątpić w to, "aby podróżnik traktował swoją kolekcję jako rodzaj egzotycznej pamiątki z podróży; zaprzecza temu zarówno ilość, jak i wartość nagromadzonych przedmiotów. Są to bowiem okazy starannie wybrane, bardzo charakterystyczne dla określonych kultur i niejednokrotnie bardzo rzadkie i cenne już w czasach Zamoyskiego, przykładem mogą być tzw. maski czaszkowe z Nowej Brytanii"25. Ponadto kolekcję tę liczącą blisko 300 eksponatów uzupełniają fotografie - około 200 zdjęć, wśród których ponad 100 dotyczy tematyki etnograficznej. Ich różnicowanie faktograficzne jest dość szerokie. Mamy tam bowiem zdjęcia przedstawiające tubylców w tzw. ujęciu antropologicznym, ale są też różne sceny rodzajowe wykonane w terenie, przedstawiające grupy aborygenów, ich l. 24 J. Łapall, EgzotycZIla kolekcja 61, 1977. 25 Tenże, op. cit., s. 203. etnograficzna w zbiorach Biblioteki PAN w Kórniku, "Lud" �124 mieszkania, odzież, broń, przedmioty codziennego użytku itp. Do wyjątkowych natomiast tematów należą zdjęcia przedstawiające Tasmańczyków z podpisem "ostatnia Tasmanka i jej syn". W bezpośrednim związku tematycznym z powyższą kwestią pozostaje pobyt Maksymiliana Karola Łukowicza na wyspach Oceanii i zgromadzona tam przez niego kolekcja etnograficzna. Łukowicz po studiach medycznych we Wrocławiu, Halle i Berlinie pracował od roku 1888 jako lekarz Kompanii Nowogwinejskiej w Finschhafen i stamtąd brał udział w wyprawach badawczych w głąb wyspy. Jeszcze na Nowej Gwinei zaprzyjaźnił się z Janem Kubarym, pod którego wpływem umocniły się jego zainteresowania etnograficzne. Wkrótce po przyjeździe na wyspę, gdzie zgodnie z warunkami kontraktu miał przebywać trzy lata, popadł w konflikt z niemieckim zarządem kolonii, którego podłożem były sprawy natury politycznej i w roku 1889 wyjechał do Austrałii. Po kiłkakrotnej zmianie miejsca pracy - początkowo mieszkał na terenie Queenslandu - osiedlił się ostatecznie w Adelajdzie, gdzie spędził 30 łat. Australię opuścił w roku 192 ł i zamieszkał w Sopocie. Zmarł w Berlinie podczas II wojny światowej. Lata spędzone w Australii pozwoliły Łukowiczowi na względnie dobre poznanie problemów tego kontynentu. Wypełniając tu zawód lekarza miał zapewnioną stabiln<! sytuację materialną, a także środki na podróże, inicjowane zainteresowaniami etnograficznymi. A podróżował wiele docierając w trudno dostępne rejony kontynentu, gdzie w buszu z dała od białych przybyszów żyli tubylcy kultywuj<IC swe odwieczne zwyczaje i obyczaje. Kontakt z tubylcami, umacniany leczeniem członków ich rodzin, przyjaznym traktowaniem i wzajemnym zaufaniem, zaowocował interesującą kolekcją etnograficzną, którą Łukowicz przywózł do Polski. Wiemy ponadto, że powstała ona w większości z dobrowolnych darów aborygenów. którzy wspomagani w chorobach przez białego lekarza, rewanżowali się prezentami charakteryzującymi ich inwentarz kulturowy. Najwięcej w tej kolekcji - dzisiaj rozparcelowanej między rodzinę Łukowicza - znajdowało się bumerangów. Ponadto obejmowała ona okazy broni, rzemiosła, odzieży itp. Był też Łukowicz jednym z nielicznych białych przybyszów, którzy zostali dopuszczeni do uczestniczenia w obrzędach tubylczych, a obserwowanie uroczystości plemiennych zwanych corrohoree zaświadcza o wielkiej estymie. jaką mieli wobec niego krajowcy, chroniący zazdrośnie swych tajemnic 26 Mniej ważne, ale warte odnotowania, były te pionierskie próby polskich zainteresowań tubylczymi kulturami antypodów, które połączone z dziejami naszego wychodźstwa tworzą właściwe tło do omówienia największych osiągnięć, jakie w tym zakresie odnotowała nauka polska. U podstaw tych osiągnięć leżała nie tyłko twórcza ciekawość badaczy, lecz uwarunkowania wynikające z zaborów, które rzuciły w odległe i egzotyczne strony tych wiecznych tułaczy 26 W. SłabczyJ\ski, Polscy potiniżnicy ... , op. cil., s. 396. �125 pozbawionych ojczyzny. W osobie pierwszego z tych badaczy i podróżników Jana Stanisława K ubarego komasuje się jakoby wielość podobnych losów tych spośród naszych etnografów, którzy pracowali w różnych częściach globu, umożliwiając nauce światowej i kulturze dostęp do tradycji i wiedzy wielu grup etnicznych27. Kubary, badacz Mikronezji, po upadku powstania styczniowego, w którym uczestniczył jako kilkunastoletni młodzieniec, został aresztowany. Załamany na duchu, ratuj<Ic się przed zesłaniem na Sybir, pod presją śledztwa ,......1. ł~.. •••. ~ft' •• Rvc. 14. W /Dry lalua/u 27 K. Wypych, •••••• I. W bibliografia lam I.awarla: Warszawa 1956. ,,' < ',< /' ' ' wyspy Jap i wysp Mackcn/.icgo, cieniu .k .. ~/adall1i W. SlabczYllski, Jalla Na wyspach według oryginalnych Stallisława Pacyjiku. Kuharego, rysunków Wrocław O Janie Kuharym J. Kubarego 1969 hadaczu oraz Oceallii, �126 "carskiej ochrany" wmanewrowany został we współpracę z prześladowcami polskich patriotów. Wysłany do Paryża, by tam inwigilować polską emigrację, pełen wyrzutów sumienia, niewolnych od samobójczej myśli, powrócił do kraju. Nie na długo, gdyż w marcu 1868 roku zbiegł do Ham burga. Niebawem nawiązał kontakt z armatorem prowadzącym interesy handlowe na wyspach Pacyfiku, zaopatrującym także muzea niemieckie w okazy przyrodnicze i wytwory tubylczej sztuki. Przedsiębiorczy właściciel firmy C. Godeffrey zawarł z Kubarym pięcioletni kontrakt czyniąc z niego swego agenta muzealnego i wysłał go na Samoa, a potem do Mikronezji, by tam zbierał okazy przyrodnicze i etnograficzne. Wyjazd nastąpił I maja 1869 roku i odtąd Kubary pozostał w Oceanii przez 30 lat. Nie ograniczając się wyłącznie do kolekcjonerstwa przyrodniczo-etnograficznego prowadził jednocześnie badania nad kulturą tutejszych ludów - częściowo na własną rękę, częściowo na zlecenie różnych muzeów europejskich. Ponadto przeprowadzał różnorodne badania przyrodnicze, zajmował się topografią, rysował mapy wysp. Pochłaniały go wykopaliska archeologiczne - np. ruin Nan Matal na Ponape. Zbierał legendy, wykonywał pomiary antropologiczne i układał słowniki narzeczy tubylczych. Plonem tych zróżnicowanych zajęć były opublikowane w języku niemieckim trzy książki jego autorstwa oraz cztery napisane przez innych autorów, zawierające całe rozdziały opracowane przez Kubarego. Poza tym napisał wiele artykułów etnograficznych, których wartość naukowa nie została do dziś podważona. Przeciwnie, liczba naukowych cytowań tych publikacji stale wzrasta wśród badaczy zajmujących się współcześnie problematyką etnologiczną Oceanii. Biografia Kubarego kryje jeszcze wiele zagadek, są w niej łuki, kwestie nie wyjaśnione, fakty tylko hipotetycznie rozwiązane. Do rekonstrukcji tych spraw niezmiernie przydatna jest korespondencja badacza, mało dzisiaj znana. Mogłaby ona rzucić światło na wiele wydarzeń związanych z jego pobytem na wyspach Pacyfiku. Wreszcie na koniec zaakcentować należy rzecz o tyle paradoksalną, iż wszyscy zgodnie przyznają, że dorobek tego badacza ma pierwszorzędne znaczenie dla etnogenetycznych i etnologicznych studiów nad ludami Oceanii. Tak naprawdę jednak jest on bardzo rozproszony i nie mamy pełnej bibliografii prac Kubarego. Poważną luką w wiedzy o jego działalności naukowej jest prawie zupełny brak dokumentacji dostarczonych do muzeów europejskich kolekcji zdjęć i rysunków, które od czasu do czasu pojawiają się w jakichś etnologicznych pracach, nawet współcześnie wydawanych. Jest to więc kolejny obszar do penetracji związanej z życiem i pracą tego niestrudzonego badacza. Systematyczną działalność w tym zakresie podjął autor tego artykułu z zamiarem wydania Prac zebranych Jana Stanisława Kubarego przy współpracy z etnologicznymi ośrodkami zagraniczyrni. Jest to jednak temat do osobnej opowieści. �127 Ryc. 15. Bronisław Malinowski W dziejach etnologii światowej wyraźnie wyróżnia się działalność naukowa Bronisława Malinowskiego, etnologa i socjologa, twórcy metody funkcjonalnej i czołowego przedstawiciela funkcjonalizmu w antropologii społeczne/B. Właśnie z Australią, Nową Gwineą i Wyspami Trobriandzkimi łączą się jego największe osiągnięcia naukowe. Do Australii przybył 21 lipca 1914 roku, 28 Dzialalnosć praca zbiorowa zawarta. la pod przedstawiona red. M. Flis, w: A. K. Antropologia Palucha. spo/eezna Warszawa Bronisława 1985 oraz Malinowskiego. bibliografia tam �128 opuścił ją natomiast 28 lutego 1920 rok u. Wyjazd ten poprzedziły rozległe prace przygotowawcze podczas jego pobytu w Londynie, gdzie w latach 19 J 3- J 914 wykładał zagadnienia religii pierwotnej i psychologię społeczną w London School of Economic and Połitical Sciences - włączonej później do Uniwersytetu Londyńskiego. Świetny debiut książkowy o rodzinie tubylców australijskich - The .fómi/y among Australian Ahorigilll!s (1913) spotkał się z uznaniem ówczesnych autorytetów naukowych, rekomendujących go w podróż do tropików. Zajmował się tam badaniami życia i obyczajów krajowców, ich wierzeń i mitów. Jego prace, opisujące funkcjonowanie prymitywnych społeczeństw na wyspach Pacyfiku, stały się podstaw,! do studiów nad mechanizmami funkcjonowania przedcywilizacyjnych społeczności i ich kultur. Wywarły też one istotny wpływ na etnologię światową i umożliwiły pełniejsze zrozumienie procesów mających miejsce w odległych epokach, w odniesieniu do których nie mamy źródeł pisanych. Sponsorem tych badall był przede wszystkim przemysłowiec angielski Robert Mond, ale uczony mógł je prowadzić także między innymi dzięki przychyłności i pomocy finansowej federalnego rządu australijskiego. Dorobek etnologiczny Malinowskiego stał się przedmiotem tak licznych publikacji, że nie ma potrzeby powtarzać tu wielu znanych faktów. Badacz Oceanii stał się równocześnie niejako własnością zarówno polskiego, jak i angielskiego świata nauki. Jak wielu przed nim, warunki dla rozwoju swoich zdolności znalazł poza rodzinnym krajem, by już do Polski nigdy nie wrócić. Ryc. 16. Tubylk i I. wyspy I!"uk �...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... .••... a ,o ' .. o (SIZ;) .••.. Tennant Creek ° ') " I'or\ ~ed\and "- \ .... I , __ .•. - .•....•.•..•. __rv--~ Z Ą Z E K J '\ /0 j AliceOSprings I \I \ /' A U S T R \A L,~I J S K I 1. eyre: \~/ ~~I ~~.1 N1&P,.I,~/ ~, L ~ o l. oBr9k~~ M, o \ Australijska " :-..,l < Hill j!c i' u~~ ~ o SAeWtery/n KorzeJinski Usrala eWCastle SYdney Wol/on ~ , Sygurd W' . Aust I isniowski 1862-/872 rala. Nwlelandia PolinezJa' gong ~8'; Ge~u;ne Pawef Edmund Strzelecki Australia 1839-1843 / I> Q '000 i 1500 ' Daty podane 'm . cytowana za. na,lwiskiem ~ oznaczają okres ~ ;' Cl ;' Tasmania~iobart 500 ~ _.- \ \I.;.' pof;~~ug'~sta -~. -, Wielka lat /"- ~'fl ,. _) 0Wiluna z którego pochodzi relacja i czas pobytu autora na danym obszarze ;' / / t;/a ~ ~ // ~ ~/~Y~ 0> t> ~;Y Chr'Stch , nd )' ~g~ Urch DUnedIn W-b J Ch '-J_ r'\ at~a..:~,,-- �129 W historii polskich badań i obserwacji etnograficznych związanych z Australią i Oceanią drobnym epizodem jest planowany przez Malinowskiego udział w nich Stanisława Ignacego Witkiewicza, który wraz z nim przybył na antypody. Epilog tego przedsięwzięcia był niefortunny dla obu tak wielkich indywidualności i rozluźnił ich przyjacielskie kontakty, a ślady tego można znaleźć w sztukach Witkacego - Mister Price czyli Bzik Tropikalny (1920), Bezimienne dzielo - ezlery akty dość przykrego koszmaru poświęconego Bronislawowi Malinowskiemu. W Metafizyce dwuglowego cielęcia. Tropikalno-australijska sztuka w trzech aktach (1921) znajdujemy taką oto kwestię poświęconą Malinowskiemu, którą wypowiada król Aparura: "Mój przyjaciel umiera. Weź go na swoje łono, wielka złocista żabo Kapa-Kapa. To nic, że zbadał nas Malinowski, ten przeklęty anglezowany, nieposkromiony marzyciel. Totemy są prawdą. Wszystko jedno, co piszą o nich uczeni". Biografowie Witkiewicza wyraźnie podkreślają jego krytyczny stosunek do poglądów Malinowskiego głównie na problemy genezy religii i podają szczegółowo inne okoliczności, które potęgowały rodzący się między nimi dystans zakończony rozstaniem pod niebem tropików. W polskim dorobku naukowym obejmującym obszary kulturowe Pacyfiku wyraźnie zaznacza się działalność badawcza Aleksandra Lecha Godlewskiego, który przebywał w Polinezji w latach 1938-1939. Swoimi pracami przyczynił się znacznie do wyjaśnienia etnogenezy wyspiarskiego świata Oceanii, jak i Australii, a także wyjaśnił złożone problemy stosnków migracyjno-etnicznych na tych rozległych obszarach 29. Kontynuatorami jego studiów o charakterze etnohistorycznym są obecnie specjaliści z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy tradycyjnie od wielu lat organizują seminaria poświęcone ludom i kulturom Oceanii 30. Skierujmy teraz swoją uwagę ku Nowej Gwinei, drugiej co do wielkości wyspie na Ziemi, odkrytej przez Portugalczyków w roku 1526. Nazwę tę nadał jej Hiszpan Inigo Ortiz de Retes, z uwagi na wielkie podobieństwo zewnętrzne jej krajowców do tubylców Gwinei w Afryce. Ludność tej wyspy tworzą głównie Papuasi i Melanezyjczycy, a jeszcze odkrywa się tu do dzisiaj nowe plemiona. Polskie badania i obserwacje etnograficzne na Nowej Gwinei, to przede wszystkich studia Malinowskiego. Ale nie tylko. Interesujące poznawczo 29 Dorobek ten oceniony został na sesji naukowej poświęconej pamięci A. L. Godlewskiego, zorganizowanej w 1976 r. przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Materiały z sesji opublikowano jako Ludy i kultury Oceanii. Sesja po.iwięcona ... op. cit. Oprócz studiów naukowych A. L. Godlewski opublikował cztery popularne książki: Tahiti najpiękniejsza, Warszawa 1957; Drogi synów Slońca, Wrocław 1963; Czar dalekiej Huku Hiva, Wrocław 1971; Na morzach poludniowych, Wrocław 1976. 30 Przedsi/twzięcia te spoczywają w rękach dr B. Kopydłowskiej i prof. dr. hab. A. Palucha, z inicjatywy których zorganizowano cztery konferencje naukowe poświęcone ludom i kulturom wysp Pacyfiku, integrujące specjalistów polskich zajmujących się oceanistyką etnologiczną. 9 - Lud t. LXXVI �130 są także relacje polskich misjonarzy werbistów, którzy od 1910 rok u prowadzą działalność misyjną na wyspie31. Oczywiście różny jest charakter tych relacji. podobnie jak ich wartość źródłowa i poznawcza. Bywa, iż niektóre prezentują nam tubylców nowogwinejskich jako "dzikich", nieokrzesanych, których trzeba ochrzcić, zbliżyć do Boga i ucywilizować. Takie postrzeganie Melanezyjczyków i Papuasów jako "biednych dzieci natury", jawi się nam przede wszystkim we wcześniejszych relacjach. Wspólcześnie bowiem wśród werbistów znajdują się księża i ojcowie, mający rozległą wiedzę etnologiczną, dobrze Ryc. 31 zbi0fOwa Z kraju pod kamienne; red. 17. Brat Andrzej siekiery. Mis;onarze-Werhi.i·ci ks. T. Dworeekiego SYD, Matyl, wieloletni Warszawa misjonarz o Nowe; 1975. Gwinei I'JJ()-I'J?] r. o praca �131 przygotowani do pracy misyjnej i badawczej w kontekście posoborowego kierunku, określajclcego rolę kościoła w obliczu nowych brzemiennych trudności, zdeterminowanych cywilizacyjnym wpływem na jeszcze plemienne nieraz społeczności 32. Podnoszenie tradycyjnej kultury i całej natury człowieka wysuwa się na plan pierwszy w tym posoborowym kierunku działalności misyjnej. Ryc. 18. Aleksander Lech Godlewski E. Perezak, Wk/ad polskich misjonarzy ze Zgromadzenia S/owa Bożego w poznanie ludów pierw: Polskie hadania ohcych kulIUl' ludowych. Materia/y z kOl!ferencji we Wroc/awiu w dniach 25-20 lis(()pada 1978 1'.0 pod red. E. Pietraszka, "Acta Universitatis Wratislavicnsis" 1981, 572. 32 \wtnvch, �132 Rzecz jasna, że aby sprostać tym zadaniom nowoczesnej ewangelizacji, trzeba je zgoła inaczej prowadzić. Werbiści dostosowali się do tej nowej sytuacji i przy okazji przenoszą na grunt światowej etnologii wiedzę o nowogwinejskich społeczeństwach plemiennych. Z polskich autorów wspomnieć należy takich misjonarzy, jak Alojzy Kasprus33 czy Wojciech Bęben34. Akulturacja Nowej Gwinei jest faktem. Cywilizacja białych poczyniła głębokie zmiany w mentalności tubylców. Proces ten postępuje nadal. Co świetlejsi Nowogwinejczycy, a także misjonarze, wyrażają obawy czy kraj ten przygotowany jest do samostanowienia w zetknięciu z obcą im cywilizacją, która przyniosła nowe konflikty. Wobec takiej sytuacji metody pracy misyjnej musiały ulec zmianie, na oczach misjonarzy dokonuje się bowiem szybki rozpad plemiennej wspólnoty. Umacnia się nienawiść do białych, odżywa "kult cargo", a dawne plemienne porachunki zabronione przez białą administrację, dzisiaj zyskały na ostrości. Ważność tych przekształcell rozumiej,! świetnie zorientowani w badaniach etnologicznych niektórzy spośród polskich werbistów przebywających na Nowej Gwinei. Wnosić zatem należy, że kolejne lata ich badań i pełnej obserwacji przyniosą nowe, ciekawe studia z tego zakresu. Życie pierwotnej Nowej Gwinei, podlegające obecnie procesowi akulturacji. wyraźnie zaobserwował i opisał w jednym z artykułów Józef Zwierzycki. geolog i podróżnik, który na wyspie tej spędził 2 lata (1914-1916), związany był bowiem ze służbą rządową w tzw. Indiach Holenderskich na stanowisku naczelnika robót geologicznych na Jawie i Sumatrze. Pobyt ten zaowocował także bogatą kolekcją etnograficzną, którą Zwierzycki ofiarował Muzeum Wielkopolskiemu w Poznaniu, niestety zniszczoną podczas ostatniej wojny. Interesujące są natomiast fotografie, które znajdują się w zbiorach rodzinnych we Wrocławiu, związane tematycznie z różnymi dziedzinami życia tubylców35. Przejawiane we współczesnej etnologii polskiej zainteresowania obszarami kulturowymi Pacyfiku pozostają przede wszystkim w sensie eksploracji terenowych zdominowane przez księży werbistów umiejętnie łączących pracę misyjną z badaniami typu etnologicznego. Ale w odniesieniu do Nowej Gwinei należy odnotować także aktualne badania, jakie prowadzi tam Maria Wrońska. absolwentka etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. W rok u 1979 uczestniczyła ona w Wyprawie Naukowo-Alpinistycznej "Nowa Gwinea 79", zorganizowanej 33 A. Kańsk i, A. Kaspruś, Mo/ukken, 0/11 "Anthropos" mill/eren 34 Nowej W. Bęben, Gwinei, pracującego terenowe .15 Rama River Zwyczaje, "Etnografia w Nowej nad kulturą M. Paradowska, 35, 1991, z. 1. Oil' indone.~ich - t. 26, 1931; A. Kaspruś, in Neuquinea, obrzędy Gwinei tubylczych "Anthropos" i wierzenia Polska" me/anesisc!/(-' t. 31. w polskiej U herf/wlSSl'rachen Der qrosse "pra·hislorische" t. 35-36, związune auf den K /einell Sleinmiirser 1940-1941. in Alemh/e i inne. z uprawą yamu u ludu Arapl's: 1987, z. I. Artykuł placówce misyjnej ;:apowiada (werhiści) inne II" Papui- prace autora i prowadz<lcego studia plemion . JózefZwierzycki - badacz ludów pozoeuropeiskich, "Etnografia Polska" 1. �133 przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, podczas której odwiedziła główną wyspę Archipelagu Trobriandów - Kirwinę, na której w latach 1915-1918 Bronisław Malinowski prowadził badania terenowe, będące podstawc! do sformułowanej przez niego metody funkcjonalnej w badaniach nad kulture! Jn. Czas, który upłynął od chwili pobytu Malinowskiego na tej wyspie, spowodował wiele zmian społeczno-gospodarczych, ale nie na tyle ostrych, by jej mieszkańcy odstąpili od swej tradycyjnej kultury. Na Trobriandach nadal zachowany jest tradycyjny sposób życia. Do najważniejszych klanów należy Toliwaga, z naczelnikiem Moioju, oraz klan Tobalu, którego naczelnikiem jest Vanui - jeden z potomków Touluwa, wodza sprawującego rządy za czasów Malinowskiego. Tak jak przed laty, również i podczas pobytu Wrońskiej na Trobriandach wspomniany współczesny wódz Vanui mieszkał we wsi Omarakana i miał wysoką pozycję społeczną. Korzystał z prawa poligamii i posiadał dziewięć żon. Omarakana - wieś, w której mieszkał Malinowski ma prawie ten sam wygląd, co w czasach jego pobytu. Jej mieszkańcy zachowali w pamięci owego niezwykłego białego człowieka, który mieszkał na wyspie kilka lat, znał język jej mieszkańców, ich zwyczaje i obyczaje i często ochraniał przed chorobą i złym urzędnikiem. Trudne do wymówienia przez krajowców nazwisko uczonego zmieniono na "Miskambati", a starsi ludzie wsi potrafili nawet wskazać miejsce, w którym stał jego namiot. Zainteresowania Oceanią zaprowadziły również Jacka Szelegejda 37 na Nową Zelandię, gdzie podczas dwuletniego pobytu (1977~ 1978) prowadził badania nad sztuką Maorysów, zorientowane przede wszystkim na zagadnienia architektury i rzeźby, w tym także na odcyfrowanie symbolicznego znaczenia reprezentacyjnych budowli maoryjskich, tzw. whare hui, czyli domu spotkal1. Z innych penetracji zorientowanych na problematykę etnograficzną zwrócić należy uwagę na współczesne obserwacje terenowe, jakie nad autochtoniczną ludnoście! Australii przeprowadzili Maria i Bogdan Strzałkowie38 z Poznania, penetrujący także prowincję Wschodniego Sepiku na Nowej Gwinei pod kątem nowych przejawów "kultu cargo". Pobieżne obserwacje terenowe o sytuacji społeczno-ekonomicznej tubylczej ludności Australii poczyniła ostatnio Teresa Falkowska 39. Jej ostateczna konkluzja dotycząca asymilacji aborygenów wiedzie w kierunku stworzenia jakiegoś modus vivendi w kon3" M. Wroliska, i kulrury ... , op. cit. Trohriandr 37 J. S/clcgcjtl, 3" M. i B. SIr/alkowie. danych .19 i Wysp Wprowadzenie tamże . T. Sytuacja Falkowska, i wsprl/czesno,v(' Pacyfiku. "Acla lat po Malinowskim, ó(} do symholiki Syruacja statystycznych, w: TradFja w maoryjskiego społeczno-ekonomiczna ruhY/ClJW w australijskim w kulrurze Universitatis w: Australia społecznej Wratislaviensis" i Wyspy domu spotkań tubylczej rdzennych (w druku). "whare Judności ustawodawstwie i duchowej Pacyfiku. hui", tamże. Australii w Ludy ostatnich mieszkańców w świetle latach Australii �134 takcie z otaczającym ich światem białej nacji, która przez zespół przedsięwzięć prawnych i opiekuńczych będzie miała swój humanitarny wkład w rozwiązanie tego problemu. Ożywienie zainteresowań badawczych Oceanią oraz wyjazdy Polaków na antypody łączą się w pewnym stopniu z powstaniem (1973) i działalnością Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, chociaż realizowane są one także dzięki pasji badawczej jednostek i ich prywatnych środków 40. Osobno należy wspomnieć tematycznie związane z Oceanią najnowsze publikacje popularyzatorskie dające współczesny obraz tego rozległego obszaru, autorstwa reporterów - podróżników. Należy do nich Ewa Wolak41, lekarka, która przez pewien czas przebywała na Samoa, Wojciech Dworczyk42, autor pasjonujących książek, w których wyraźnym tworzywem fabuły jest zespół faktów kulturowych właściwych dla Oceanii i Australii. Wspominając motywy tych podróży pisze on, że "Jadąc w szeroki świat, myślałem nie tylko o wielkiej przygodzie, która stanie się moim udziałem i której nikt nie będzie już w stanie mi nigdy odebrać, lecz również o penetracji naj hardziej egzotycznych rejonów naszej planety (... ) W głębi Australii ogl<jdałem rzadkie tańce rytualne na "corroborre", w Nowej Gwinei - odbywające się tam co dwa lata. kolorowe widowisko "Mt. Hagen Show", na Tahiti zaś - hucznie obchodzone przez wyspiarzy święto 14 lipca"43. Na przetartym szlaku australijsko-oceanistycznym bywał niejednokrotnie współczesny pisarz-reportażysta Janusz Wolniewicz, który oprócz Australii zwiedził także Nową Gwineę, Tonga, Samoa, Tahiti, Hawaje, Bali i inne wyspy na Pacyfiku. Jego interesujące książki podejmują liczne tematy - gospodarcze, obyczajowe, polityczne, kulturowe, historyczne - przez co należą do lektur o dużych wartościach poznawczych44. Dojrzałym konkuretnem 1. Wolniewicza w dziedzinie reportażu i podróży jest Lucjan Wolanowski, dziennikarz i prozaik, którego książki, łącząc historię z problematyką współczesną, przynoszą bogactwo materiału fotograficzneg045. Pewne reminiscencje z podróży w tej rejon świata zawierają książki innych polskich autorów - Z. Sierszula, 40 programu J. Szelegejd, hadwl nad kulturami 41 E. Wolak, Archipelag 42 W. Dworczyk, nów, Warszawa szawa 1977. 1961; 43 Tenże, 44 J. Wolniewicz, Warszawa południowych, 45 Warszawa 1971. Warszawa dzicy Papuasi, i Pacyfiku Azji w: Ludy Oceanii, My Muzeum Oceanii, 1975; i kultury ten7.e, Warszawa w Wllrszawie w .Iprawie Oceanii ... , op. ci1. Archipt'Il/Y 1975; tenże, dymiących Pas;a wulka- wlticZ\'!łi, War- Uroda ... , op. cit., s. 7. 1971; tenże, Warszawa L. Wolanowski, Warszawa ieglarzy, Uroda tenże, Komunikat i ludami 1968; tenl.e, W krainie złota Kolorowy i lOtemów, pasat 1977; tenże, czyli Wyspy szmaragdoweyo Ocean nie hardzo spokojny, Ląd który przesIał Warszawa peregrynacje Warszawa hyć plIHką, 1968; tenże, z wyspy Pacyfiku, 1967; tenże, Warszawa 1983. IW Synowie WVSPl' Warszawa POCZIa ludożerców, po morzach 1986. do Niydy-Niydv, �135 np. Jacka Lilpopa46, Tadeusza Ziemeckieg047, Krzysztofa Baranowskieg048, reportaże Olgierda Budrewicza 4,), Przemysława Burcharda 50 i filmy Stanislawa Szwarc-Bronikowskiego 51. Utrwalone są także w naszym piśmiennictwie ślady polskich żagli na Oceanii 52 oraz inne rodzaje kontaktów, wyrażające się różnymi formani tekstów publikowanych przede wszystkim na łamach miesięczników "Poznaj Świat" i "Kontynenty". Ponadto polska oceanistyka etnologiczna, ze względu na ograniczone możliwości prowadzenia systematycznych badaó terenowych, nosi także charakter etno historyczny, syntetyczno-krytyczny, muzeologiczny i porównawczy. Do tego typu ujęć wykorzystuje ona różne źródła pisane, a także bezpośrednie kontakty ze specjalistami z innych krajów. Tak więc mimo przedłużającej się nieobecności badawczej naszych etnologów, która nastąpiła od czasu studiów terenowych B. Malinowskiego i A. L. Godlewskiego, żywy nadal pozostaje nurt zainteresowaó obszarami kulturowymi Pacyfiku, w którym tkwią prace Adama Pakucha 53, Henryki Romaóskiej 54, Anny Kozyry 55, Aleksandra Posern-Zielińskiego 56 i innych etnologów wywodzących się najczęściej z grupy uczniów A. L. Godlewskiego, pod kierunkiem którego powstało też wiele prac magisterskich omawiających różny charakter tubylczej kultury Australii i Oceanii 57. W tym samym nurcie 46 47 4H 49 50 lamach Po drllqiej stronie nieha, Warszawa 1987. Australia kusząca ohietnicą, Warszawa 1976. K. Baranowski, Polonezem dooko/a .Iwiata, Warszawa 1974. O. Budrewiez, Ten pi('kny sztuczny kwiat Australii, "Kontynenty" 1974, nr 4. P. Burchard, Z lil/ntej slrony qlohu, "Kontynenty" 1979, nr 10-12; 1980, nr 2. Ponadto 1. Lilpop, T. Ziemeeki, tego pisma oral miesiycwika "Poznaj Świat" traktujące a Australii i wyspach Pacyfiku. 51 Tematyka tych filmów jest różnorodna eukaliplUsy; Ji:rmity wskazalr tych filmów ukazując komentarzem - jak kierunek. CZysto czynią faktografią - np. W porównaniu egzotyk y kulturową dowartościowuje ohral 52 .I. Komorowski, spotkać to odległych inni Skarhy artykuły gorących z innymi innych nie zniekształca siy kamerą - lecz z dobrej znajomości realiów :':agli na Oceanii, w: Ludy i kullury na autorów skal; Śnieg, reporterami-filmowcami kontynentów, posługujący wynikającą można rekiny, autor jej slownym w celny sposób etnograficznych. ,~ladem polskich Oceanii ... , op. cit. Zjawisko wyst('pOWllllia kranitom;; IW wyspach Pacyfiku, tamże; tenże, ZwyczajoIlE okaleczenia cia/a u tuhylCilw australijskich II' X l X i X X w. Studium etnograficzne, Wrocław 1979; tenże, Ohszary klllturowe Pacyfiku. Materia/y wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Oceania. kultury tradycyjne wczoraj i dzi.I", Wrocław 1-2 grudnia 1979, Wrocław 1979. 54 H. Romai1ska, Rairel'li, mily, lewndy i podania polinezyjskie, Wrocław 1972; tamże, Dalekomorska wyprawa po dro(jocenne pióra ptaka kula, tejże, Pidń ludowa na Tilhiti, w: Australia i \1'Yspy pacvfiku ... , op. cil.; tejże, Tekst Mamari z Wvspy Wielkanocnej, tamże; tejże, Śpiew o Wielkich Lodziac/z - z poezji polinezyjskiej, "Literatura Ludowa" 1982, nr 3. 55 A. Kozyra, Model konfliktu wojennego u kopieniaczych ludów Nowej Gwinei., w: Australia i wyspy Pacyfiku ... , op. cit.; A. Kozyra, F. M. Rosii1ski, Struktura społeczna plemion górskich na Sowej Gwinei, tamże. 56 A. Posern-Ziclii1ski, Polinezja - .Iwiat nieznany, Warszawa 1972. l 53 A. Paluch, 57 Problematyką Katedry Etnografii Z zakresu Uniwersytetu pl. KullUra meqalityczna kultur Australii i Oceanii Wrocławskiego, która na Oc('(/nii .. , op. cil.; także zajmuje się również opublikowała Kanihalizm dr B. Kopydłowska między innymi u ludów Australii artykuly i Austro- �136 zainteresowań mających szerszy rezonans społeczny tkwią kolekcje etnograficzne z obszarów Pacyfiku zgromadzone w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Szczecinie, Zbiorach Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Muzeum Wyższego Seminarium Misyjnego Księży Werbistów w Pieniężnie i innych mniejszych instytucjach tego typu. Różna jest pod względem merytorycznym wartość tych kolekcji, w sumie jednak każda z nich ukazuje nam fragment ludowej kultury mieszkańców Australii i Oceanii, daje możliwość pogłębienia naszej wiedzy o życiu różnych plemion i przybliża egzotyczny świat wyspiarski do szerokich kręgów społeczności odwiedzającej muzea. Kolekcje te systematycznie powiększają się dZ'ięki różnych przedsięwzięciom organizacyjnym, a szczególną aktywność przejawia wspomniane już Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, w czym niemała zasługa twórcy tej placówki Andrzeja Wawrzyniaka. Jego przedsiębiorczość, nieformalne kontakty ze specjalistami z innych krajów, muzealnymi placówkami w Australii, na Nowej Zelandii, Fidżi, Papui-Nowej Gwinei, Tahiti, Tonga, Nowych Hebrydach i Wyspach Salomona, kolekcjonerami sztuki oceanistycznej, odgrywają większą rolę w gromadzeniu eksponatów muzealnych aniżeli instytucjonalna forma opieki sprawowana przez różne placówki państwowe 58. Antoni Kuczyński ON THE HISTORY OF AUSTRALIAN ETHNOGRAPHIC CONDUCTED BY POLES STUDIES (Summary) The article discusses the role that Polish scientists played in the recording and interpreeting of material pertaining to the cultures of Australian peoples. It also discusses the role that Poles played in promoting the cultures of Australian peoples. The lives and work of Paweł Edmund Strzelecki. Jan Stanisław Kubary and Bronislaw Kasper Malinowski are thoroughly discussed. The author also mentions names of many other Poles, perhaps less known scientists, travellers, missionaries. journalists and entrepreneurs who travelled round the Australian islands and left valuable information on the culture of local peoples. Modern Polish publications on Australian ethnology and ethnographic collections· from Australian islands found in Polish museums have also been discussed. The author also writes about works dealing with Poles who settled in Australia after the Second World War. nezji, w: Australia i wyspy Pacyfiku ... , op. cit. oraz jest inicjatork<, i organizatorem cyklicznych sesji naukowych z tego zakresu, organizowanych przez Katedrcr Etnografii i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Pełny wykaz prac magisterskich dotyczących obszarów kulturowych Pacyfiku, pisanych pod kierunkiem A. L. Godlewskiego zapisał A. Paluch w cytowanej już książce Obszary kulturowe Pacyfiku ... Z. Sierszuła, J. Szelegejd, op. cit.; Zbiory etnograficzne z obszarów Pacyfiku znajdujące się w polskich muzeach scharakteryzował A. Paluch w książce Obszary ku[t.urowe Pacyfiku ... , op. cil. 58 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f3edf337be5594dff2c0174b16a3077.pdf f3f7071d94fb15591507d7ffb71708f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5106 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Łatyszew, Władysław M. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4737 Title A name given to the resource Władysław M.Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Brosnisława Piłsudskiego w Jużno-Sachalińskiu laureatem nagrody "Przegladu Wschodniego" za rok 2002/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.293-300 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 III. SYLWETKI ANTONI KUC2YŃSKI WŁADYSŁAW M. ŁATY SZEW Z INSTYTUTU DZIEDZICTWA BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO W JUŻNO-SACHAUŃSKU LAUREATEM NAGRODY "PRZEGLĄDU WSCHODNIEGO" ZA ROK 2002 Rozpocznę może od osobistego wątku związanego ze studiami terenowymi i archiwalnymi, które prowadziłem w byłym Związku Radzieckim, dotyczącymi wkładu Polaków w poznanie syberyjskich etnosów i ich kultury - na ten czas przypada także moja znajomość z laureatem "Przeglądu Wschodniego". W ówczesnej literaturze ukazującej się w tym kraju pojawiały się od czasu do czasu informacje podkreślające bogatą historię związków polsko-syberyjskich w tym zakresie, ujmowanych najczęściej jednak w kontekście wspólnej walki z caratem!. Na ów czas, wyłączając z tych prac odniesienia ideologiczne, formułowane jako rewolucyjne związki polsko-rosyjskie, literatura ta poświadczała dostrzeganie ważnego problemu badawczego, którym były także inne rodzaje tych kontaktów, np. w dziedzinie badań etnograficznych i przyrodniczych. Przez pewien czas odbywały się nawet polsko-radzieckie i radziecko-polskie konferencje naukowe, organizowane przez Komisje Historyków Polski i ZSRR oraz przez Instytut Historii i Techniki Polskiej Akademii Nauk, zawsze pod auspicjami obu Akademii Nauk. Także współcześnie ten nurt badań podejmowany jest przez różne środowiska naukowe w Rosji, zwłaszcza w jej syberyjskiej części. Nierzadko inicjatorami takich konferencji, które w ostatnich latach odbywały się w Irkucku, Jakucku, Kazaniu czy Tomsku są odradzające się w tych miastach środowiska polskiej diaspory, zrzeszające się w narodowych stowarzyszeniach, jak np. "Ogniwo" w Irkucku, "Polonia" w Jakucku, czy "Orzeł Biały" w Tomsku, wspierane przez miejscowe instytucje naukowe - uniwersytety, instytuty Rosyjskiej Akademii Nauk czy muzea. Z ich inicjatywy odbyło się w ostatnim dziesięcioleciu kilka międzynarodowych konferencji: w Jakucku (1997 i 1999), Tomsku (1999 i 2002), Irkucku (2000 i 2003) i w Kaza1 Zob. seria pod nazwą: Ssy/nyje rewo/ucjoniery wersytet Irkucki. w Sibirii, wydawana od roku 1973 przez Uni- �294 Antoni Kuczyński niu (1998). W Tiumeniu, z inicjatywy Stowarzyszenia Kultury Polskiej "Latarnik", utworzono pod koniec lat 90. XX stulecia muzeum dokumentujące dzieje polskiej diaspory na terenie Syberii Zachodniej oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny i gospodarczy tej części Imperium Rosyjskiego. W Jakucku natomiast w 2002 roku wzniesiono pomnik czczący pamięć polskich zesłańców do Jakucji w XVII-XIX wieku oraz masowych represji w wieku XX i wybitnych badaczy ziemi jakuckiej. W Jużno-Sachalińsku w 1991 roku stanął pomnik Bronisława Piłsudskiego upamiętniający jego wkład w badania etnograficzne na Sachalinie oraz na terenie tzw. Pomorza Amurskiego. Pamięć innego zesłańca z okresu powstania styczniowego, Michała Jankowskiego, czci pomnik wzniesiony w Siedemi na zachodnim brzegu Zatoki Amurskiej, wzniesiony tam w 1991 roku. Był M. Jankowski wybitnym działaczem gospodarczym na tym dalekowschodnim skrawku Rosji, a także przyrodnikiem i archeologiem. Jego osiągnięcia omawiane są podczas cyklicznych konferencji naukowych odbywających się we Władywostoku, organizowanych przez Państwowe Zjednoczone Muzeum im. W. Arseniewa2. Trudno byłoby omówić tu całą faktografię z tego zakresu, niech jednak tylko powyższe przykłady posłużą za uzasadnienie poglądu, iż współcześnie w Federacji Rosyjskiej rozwija się wartki nurt czczenia pamięci Polaków, którzy na przekór zesłaniom dali syberyjskiej ziemi swój trud, wiedzę i umiejętności, wyrażające się w jej poznaniu, cywilizowaniu i gospodarczym rozwoju. Wspomnieć tu także należy o uczonych, którzy w czasach radzieckich, a także i współcześnie podejmowali i nadal prowadzą żmudne nieraz badania archiwalne dotyczące związków polsko-syberyjskich w dziedzinie nauki, kultury i działalności gospodarczej. Oto np. problematyką tą zajmował się nieodżałowanej pamięci Borys P. Polewoj, historyk nauki, oświetlający zawsze w obiektywnym ujęciu kontakty Polaków z syberyjskimi ziemiamij. Zagadnienia te stanowią także przedJankowskije cztienija. Matieriały konfieriencji 1992. 1994.1996 gg., Władywostok 1996. B.P. Polewoj ogłosił m.in. w roku 1965, jako pierwszy w ZSRR, artykuł omawiający postać polskiego zesłańca z końca XVII w. Adama Kamieńskiego-Dłużyka ijego Diariusz więzienia mosla"ewskiego .... zawierający relacje etnograficzne o ludach Syberii. Póżniej razem z A. Kuczyńskim i Z. Wójcikiem był współautorem krytycznej edycji tego Diariusza ..., który ukazał się we Wrocławiu w roku 1997 jako: A. Kamieński-Dłużyk, Diariusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc. Z pierwodruku wydali oraz przypisami i komentarzami opatrzyli A. Kuczyński, B. Polewoj i 2.1. Wójcik, Wrocław 1997. W bibliografii zestawionej w tej książce znajduje się II artykułów B. Polewoja (w języku polskim i rosyjskim) poświęconych A. Kamieńskiemu-Dłużykowi, a wśród nich artykuł pl. Wposzukiwaniu nowych danych o Diariuszu Adama Kamieńskiego-Dłużyka, opublikowany na łamach "Ludu" (1994, t. 77, s. 235-257). Zasługą Polewoja jest także udowodnienie polskich korzeni Jana Kozyrewskiego, odkrywcy Wysp Kurylskich. Zob. na ten temat jego artykuł pl. Trzy pokolenia Kozyrewshch na Syberii na podstawie źródeł archiwalnych, w: Syberia w historii i kulturze narodu polsI..iego, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 1998, s. 21-30. Bliżej o B.P Polewoju zob. też: A. Kuczyński, Z. Wójcik, Borysowi Pietrawiczowi Polewojowi na osiemdziesięciolecie, "Wrocławskie Studia Wschodnie", 1999, t. 3, s. 256-257 i Krathj obzor osnownych rezultatow naucznych izyskaniji Borysa Pietrawicza Polewogo, laurieata priemii S. l. Dieżniewa 1992 g. i s.p Kraszeninnikowa 1997 g. K 8o-letju so dnja rożdienija (23 maja 1998), wydany w 1998 roku w Sankt Petersburgu przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne. 2 3 �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 295 miot zainteresowań historyków z polskim rodowodem, Bolesława S. Szostakowicza z Irkucka, Walerego Skubniewskiego z Uniwersytetu Ałtajskiego w Barnaule, Wasylego Haniewicza z Obwodowego Muzeum Historycznego w Tomsku, Mirosławy Jefimowej z Władywostoku, Sergiusza Leończyka i Renety Opłakańskiej z Abakanu, Natalii Eljbart z Czyty, czy Tatiany Niedzieluk z Nowosybirska. Z niektórymi z tych badaczy byłem lub jestem w osobistych kontaktach naukowych, część z nich uczestniczyła w konferencjach naukowych w naszym kraju i korzystała z zasobów archiwalnych dotyczących polskich dziejów za Uralem. Kontakty te zaowocowały wieloma publikacjami w pracach zbiorowych4 i czasopismach "Wrocławskie Studia Wschodnie" i "Literatura Ludowa"5. Tu wspomnieć należy, że współcześnie Nowosybirsk stanowi ważny ośrodek naukowy, w którym podejmowane są badania złożonych problemów związków polsko-syberyjskich na przestrzeni XVII-XX stulecia. Zagadnienia te podejmowane są również przez historyków z innych ośrodków naukowych w Rosji - Barnauł, Chabarowsk, Irkuck, Jakuck, Jużno-Sachalińsk, Kazań, Moskwa czy Sankt Petersburg. Tu wspomnieć także należy zmarłego w latach 90. XX wieku profesora Włodzimierza Djakowa, z Moskwy, współtwórcy monumentalnej 25-tomowej edycji polsko-radzieckiej pod nazwą "Powstanie Styczniowe. Materiały i Dokumenty", której redaktorami byli ze strony polskiej Stefan Kieniewicz, Franciszka Ramotowska i Wiktoria Śliwowska. O potrzebie i znaczeniu takich kontaktów dla badań naukowych pisać nie trzeba. Nie sposób też wyliczyć wielu istotnych, dla omawianych przez tych autorów zagadnień oraz różnych powiązań między badaczami polskimi i radzieckimi. Potrzebę taką dostrzegają także współcześnie, w znacznie większym wymiarze aniżeli w czasach radzieckich, historycy z Federacji Rosyjskiej podejmujący coraz częściej problematykę dziejów Polaków za Uralem i ich wkładu w rozwój gospodarczy i naukowy dotyczący poznania kultury syberyjskich etnosów. Tu wspomnieć np. należy najnowszą edycję monografii Wacława Sieroszewskiego poświęconą Jakutom6, a także rosyjskie wydanie książki Witolda Armona, omawiającej wkład Polaków w poznanie jakuckiej kultury? W wydawnictwach tych sytuuje się także rosyjska edycja książki omawiającej rolę Syberii w historii i kulturze narodu polskiego8. 4 Polacy w Kazachstanie. Historia i współczesność, pod red. naukową S. Ciesielskiego i A. Kuczyńskiego, Wrocław 1996; Syberia w historii i kulturze narodu polskiego, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 1998 i Kościół katolicki na Syberii. Historia - Współczesność - Przyszłość, pod red. naukowąA. Kuczyńskiego, Wrocław 2002. s "Literatura Ludowa. Dwumiesięcznik naukowo-literacki", 2000, nr 6 - monotematyczny zeszyt poświęcony folkJorowi jakuckiemu. Artykuły z tego zeszytu weszły potem do pracy zbiorowej pl. Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 200 I. 6 W.L. Sieroszewski, Jakuty. Opyt etnograficzeskogo issliedowanija, Moskwa 1993. 7 W. Armon, Polskie issliedowatieli kultury jaku to w, Moskwa 200 l. s Sibir w istorii i kulturie polskogo narada, red. A. Kuczynskogo i P. Romanowa, Moskwa 2002. Jest to rosyjska edycja książki wydanej wcześniej w języku polskim, dedykowanej B. Piłsudskiemu �296 Antoni Kuczyński Potrzebę taką dostrzegają także historycy polscy (A. Kijas, E. Kaczyńska, W. Masiarz, F. Nowiński, W. Śliwowska, J. Trynkowski), etnologowie (Z. Jasiewicz, A. Kuczyński, M. Kośko, S. Szynkiewicz), historycy literatury (J. Borowczyk, J. Fiećko, Z. Trojanowiczowa) i historycy nauki (J. Róziewicz, Z. Wójcik) podejmujący coraz częściej tematykę badawczą z zakresu kontaktów polsko-rosyjskich, a różne akademickie ośrodki krajowe organizują konferencje z tego zakresu (Kraków, Lublin, Poznań, Wrocław), których pokłosiem sąmonotematyczne tomy studiów. Prestiżowy kwartalnik "Przegląd Wschodni", założony i redagowany przez Jana Malickiego, po wielekroć użycza swych łamów dla autorów piszących na te tematy. Redakcja tego periodyku przyznaje także od roku 1993 prestiżowe nagrody za tzw. prace wschodnioznawcze, w tym również dla badaczy zagranicznych. Do grupy tej kategorii laureatów zaliczyć należy Daniela Beauvois, Władimira Djakowa, Bohdana Osadczuka, Jewgienija Gorelika i innych, a wśród nich Władysława M. Łatyszewa, przez wiele lat dyrektora Obwodowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku, inicjatora utworzenia na tym odległym krańcu Federacji Rosyjskiej Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. Na zainteresowania W.M. Łatyszewa postacią B. Piłsudskiego zwróciłem uwagę w roku 1975, gdy rozpoczął on publikować prace historyczne dotyczące dziejów muzealnictwa sachalińskiego, w których odnaleźć można było pewne wątki potwierdzające znaczący wkład B. Piłsudskiego w rozwój ekspozycji etnograficznych w tych placówkach. Potem w roku 1989 miałem okazję poznać go osobiście, gdy wraz z profesorem Zbigniewem Wójcikiem odbywałem studyjną podróż na Kamczatkę i do Władywostoku. To dzięki W.M. Łatyszewowi dane nam było gościć na Sachalinie, wówczas jeszcze wyspie w zasadzie zamkniętej dla obcokrajowców i odwiedzić miejsca związane z Bronisławem Piłsudskim. W.M. Łatyszew był wówczas dyrektorem Obwodowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku, w którym rozwinął prace badawcze nad wkładem B. Piłsudskiego w badania etnograficzne na Sachalinie, Pomorzu Amurskim i na Hokkaido. Muzeum usytuowane jest w reprezentacyjnym budynku Jużno-Sachalińska, powstałym w czasach, gdy miasto to nosiło nazwę Tojohara, to jest wówczas, gdy południowy Sachalin należał do Japonii. Zarówno sam budynek, jak i jego otoczenie potwierdzało wielką staranność jego dyrekcji o rangę tej placówki muzealnej. Równie okazale prezentowały się sale ekspozycyjne, biblioteka i magazyny. Już wówczas znajdowała się tam ekspozycja dotycząca B. Piłsudskiego. O dalszych zamiarach w tym zakresie opowiadał nam W.M. Łatyszew, który już wówczas posiadał kontakty nauko- i noszącej tytuł Syberia w historii i kullurze narodu polskiego, pod red. naukową A. Kuczyllskiego, Wrocław 1998. Rosyjska edycja tej książki spotkała się z licznymi recenzjami w Federacji Rosyjskiej. Tu podkreślić należy, że jest to pierwsza w języku rosyjskim książka omawiająca tak szeroko związki polsko-syberyjskie. Jej ukazanie się w Rosji zawdzięczamy Ambasadzie RP w Moskwie oraz Halinie Subotowicz-Romanow, prezydentowi Kongresu Polaków w Rosji. �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 297 we z badaczami japońskimi podejmującymi wątek wkładu B. Piłsudskiego w badania kultury ajnoskiej, planował zorganizowanie konferencji naukowej poświęconej temu zesłańcowi i etnografowi oraz przygotowywał się do zorganizowania wystawy jemu poświęconej w Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. Obie te inicjatywy zostały urealnione. Wystawa ta miała miejsce w roku 1991 i cieszyła się szerokim zainteresowaniem społeczności Warszawy9. Również w roku 1991 odbyła się w Jużno-Sachalińsku międzynarodowa konferencja10, podczas której odsłonięto wspomniany powyżej pomnik B. Piłsudskiego. Rzec można, że od tego momentu zacieśniły się kontakty W.M. Łatyszewa z badaczami polskimi. Trzykrotnie był on w Polsce w latach 1992, 1997 i 1999, pogłębiając swoje studia dotyczące życia i pracy B. Piłsudskiego. W roku 2003 W.M. Łatyszew otrzymał prestiżową nagrodę "Przeglądu Wschodniego" za rok 2002. Jury nagrody to: prof. Andrzej AjnenkielInstytut Historii PAN, prof. Juliusz Bardach - Uniwersytet Warszawski, Andrzej Chodkiewicz - Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", Adolf Juzwenko - dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Jan Malicki - redaktor naczelny "Przeglądu Wschodniego", prof. Stanisław Mossakowski - Instytut Sztuki PAN, Andrzej Przewoźnik Sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, prof. Elżbieta Smułkowa - Uniwersytet Warszawski, Ewa Gieysztor oraz Marek Karp -laureat nagrody im. Aleksandra Gieysztora w 2000 roku. W edycji nagrody za rok 2002 uhonorowano następujących autorów krajowych i zagranicznych. Nagrody krajowe ex aequo otrzymali: Michał Janocha z Warszawy za książkę pl. Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczypospolitej oraz Paweł Piotr Wieczorkiewicz z Warszawy za książkę pl. Łańcuch śmierci. Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939. W kategorii książek zagranicznych jury wyróżniło autorów: Leonida Zaszkilniaka i Mykołę Krykuna ze Lwowa za książkę pl.lstorija Polszczy, opublikowaną przez Wydawnictwo Uniwersytetu Lwowskiego. Nagrodę specjalną przyznano W.M. Łatyszewowi z dalekiego Juźno-Sachalińska za całokształt działalności badawczej i organizacyjnej związanej z dokumentacją dziedzictwa naukowego Bronisława Piłsudskiego. Wręczenie nagród odbyło się 15 marca 2003 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Fundatorami nagród byli: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Radio Polonia - Program dla Zagranicy, Polskie Radio S.A. oraz tradycyjnie już Stowarzyszenie "Wspólnota Polska". Obowiązki zawodowe nie pozwoliły przybyć na tę uroczystość laureatowi W.M. Łatyszewowi, który otrzymał ją 2 lipca 2003 roku z rąk ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej w Rosji, prof. Stefana 9 J. Żytek, Bronisław Piłsudski 1866-1918, w: Bronislaw Pilsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu. Katalog wystawy Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, Warszawa 1991; [ZZ], Tę wystawę należy zobaczyć. ZbiOly Bronislawa Pilsudskiego, "Słowo Powszechne", 1992, nr 7, s. 6. 10 A. Kuczyński, Międzynarodowa ocel/a doroble-ubadawczego B. Piłsudskiego nad tubylczymi ludami Sachalinu. Konferencja naukowa -Jużno-Sachalińsk 1991, "Niepodległość", 1993, t. XLVI, s.176-190. �298 Antoni Kuczyński Mellera, w siedzibie Ambasady RP w Moskwie. Na uroczystość tę przybyli liczni goście reprezentujący moskiewskie środowisko naukowe, dziennikarze oraz członkowie moskiewskiej Polonii. Wydarzenie to zostało odnotowane m.in. na łamach wysoko nakładowej "Litieratumoj Gaziety" , rozpowszechnianej na terenie całej Federacji Rosyjskiej, w artykule pl. Pocziotnyj Poliak Sachalina (nr 28 z dnia 9-15 lipca 2003). Autorem tej publikacji był laureat, który raz jeszcze przyczynił się do spopularyzowania w Rosji postaci B. Piłsudskiego ijego twórczych osiągnięć na niwie etnografii. Władysław M. Łatyszew urodził się w 1939 roku na Ukrainie. Ukończył studia historyczne na Uniwersytecie w Odessie. Początkowo pracował jako nauczyciel historii w szkole, potem w Muzeum Krajoznawczym w Odessie. W 1971 roku przybył na Sachalin i rozpoczął pracę na stanowisku zastępcy dyrektora ds. naukowych w Obwodowym Sachalińskim Muzeum Krajoznawczym, którego później został dyrektorem (1975 r.). Na tej dalekiej wyspie, na krańcach rosyjskiego Dalekiego Wschodu laureat podejmował wielorakie zadania na rzecz rozwoju powierzonej mu placówki muzealnej. Przyznanie mu nagrody "Przeglądu Wschodniego" to ważny moment, ażeby spojrzeć na jego działalność naukową i organizacyjnąjako na wzajemnie przenikającą się całość przedsięwzięć z tego zakresu. Po pierwsze, należy stwierdzić szczególnie twórczy i sprawny organizacyjnie sposób zarządzania placówką muzealną w lużno-Sachalińsku. W pracy tej od samego początku (1971), gdy objął stanowisko zastępcy dyrektora do spraw naukowych, nie kwestionując dotychczasowych działań tej jednostki, nadał zakresowi pojęciowemu "muzeum placówką naukową" nową formułę, co w rezultacie doprowadziło do poszerzenia roli muzeum ijego znaczenia w życiu naukow(}-badawczym wyspy. Z jednej strony dbał o wzbogacanie muzealnej kolekcji w poszczególnych jego działach, z drugiej zaś dostrzegał pilną potrzebę pełnego jej opisu i działalności ekspozycyjnej. Takie konsekwentne przestrzeganie tej zasady wzmacniało jego pozycję i zgodnie z właściwą sobie metodą postępowania naukowo-dokumentacyjnego, zjednywał dla muzeum coraz szerszy krąg miejscowej administracji. Był też zwolennikiem zasady, iż sensowny sposób porozumienia międzyludzkiego jest ważnym elementem integrującym zespół pracowniczy. Nie sposób wyliczyć tu wielu istotnych i ważnych dla prezentacji osoby laureata powiązań zachodzących między praktyczną działalnością muzealną a sferą badawczą tej placówki. Najogólniej mówiąc łączyły się w niej cele związane z gromadzeniem kolekcji, odpowiednim jej zabezpieczeniem materialnym, opracowaniem naukowym, działalnością wystawienniczą przy równoczesnym rozwoju przedsięwzięć edytorskich ukazujących muzeumjako ważny ośrodek rozwoju wiedzy o regionie,jego przeszłości i teraźniejszości, rzec można kształtowania swoistego pojęcia małej sachalińskiej ojczyzny. Tym zadaniom laureat umiał podołać, zapisując się w dziejach sachalińskiego muzealnictwa. Sam zresztą pisał o historii muzealnictwa na Sachalinie, o działalności społeczno-kulturalnej na wyspie, np. o teatrze sachalińskim, o kulturalnych i literackich związkach wyspy z zachodnimi obszarami Rosji, �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 299 o żegludze na Sachalinie i roli portów leżących najego wybrzeżach. Organizował konferencje naukowe, starał się o nawiązanie kontaktów naukowych z badaczami z centralnej części ZSRRJRosji, np. ze wspomnianym już B. Polewojem, Niwchem Czunerem Taksamim, etnografem pracującym w Leningradzie/ /Sankt Petersburgu, z B. Szostakowiczem z Irkucka, z pracownikami bibliotek i archiwów w Moskwie, Tomsku, Władywostoku. Śledząc ten rozwój jego działalności muzealnej i naukowo-badawczej, widać w nim wyraźnie, że gdzieś od połowy lat 70. XX stulecia zaczął interesować się postacią B. Piłsudskiego. Wspomniane powyżej zainteresowania zasługują niewątpliwie na oddzielne omówienie, tutaj jednak, zgodnie z inną konwencją artykułu, przedstawione zostaną nader pobieżnie. Dość stwierdzić, że to W.M. Łatyszew wprowadził na nowo postać B. Piłsudskiego, zesłańca i katorżnika, badacza kultury tubylczych ludów Sachalinu do dziejów etnografii rosyjskiej. Przedtem bowiem postać ta pozostawała na uboczu etnografów radzieckich, no może z wyjątkiem niektórych autorów zajmujących się folklorem Ajnów i Niwchów oraz szamanizmem. Konkretyzując, stwierdzić należy, że laureat nagrody "Przeglądu Wschodniego" nadał nowy impuls tym badaniom w szerokiej konwencji mieszczącej się w formule: "B. Piłsudski - życie - dzieło - recepcja". O sukcesie autorskim, edytorskim i naukowym W.M. Łatyszewa związanym z postacią B. Piłsudskiego zadecydowało wiele czynników. Niewątpliwie istotne tu były jego zdolności organizacyjne; pewne jest także i to, że zafascynował się on tą postacią, a także fakt najważniejszy - upadek ZSRR, w którym niechętnie podejmowano ten wątek związany z badaniami i obserwacjami etnograficznymi B. Piłsudskiego na Sachalinie, ze względu na jednoznaczną wymowę tego nazwiska. Te niekwestionowane zasługi naszego rodaka w poznaniu kultury tubylczych ludów wyspy Sachalin mogły też mieć tak istotne znaczenie, że po "pieriestrojce" zajęcie się tą postacią stawało się formą koniecznego do spłacenia długu. Myślę, że fakt ten wspomagał także W.M. Łatyszewa w powołaniu w 1997 roku Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego w JuŻno-Sachalińsku. Instytutem tym kieruje do chwili obecnej. Laureat jest postacią wyjątkową, ajego pracę naukową i organizacyjną dokumentuje bogata bibliografia obejmująca około 200 publikacji (książki, artykuły naukowe i publicystyczne)ll. Będąc pomysłodawcą, a następnie realizatorem tego przedsięwzięcia, miał za sobą laureat wiele publikacji poświęconych postaci tego niezwykłego człowieka. W 1991 roku zorganizował międzynarodową konferencjęjemu poświęconą. Wtedy też odsłonięto pomnik B. Piłsudskiego w Jużno-Sachalińsku, tak więc postać ta " W artykule W.M. Łatyszewa pl. Materiały do bibliografii publikacji a Bronisławie Piłsudskim wjęzyku rosyjskim opublikowanym na łamach "Ludu" (1994, L 77, s. 205-222) znajduje się 21 jego publikacji poświęconych B. Piłsudskiemu. Od daty opublikowania tej bibliografii ogłosił on wiele innych artykułów na ten temat w języku polskim, rosyjskim, angielskim ijapońskim. W moim posiadaniu znajduje się pełna bibliografia publikacji W.M. Łatyszewa, które ukazały się do czasu przyznania jemu nagrody "Przeglądu Wschodniego". �300 Antoni Kuczyński wpisywała się w pejzaż medialny wyspy oraz w jej naukowe dziedzictwo. Laureat wydał też m.in. zbiór listów do Lwa Sztemberga, zatytułowany Bronislaw Piłsudski}. Dorogoj Lew Jakowlewicz. Pisma L.J. Szternbergu, 1893-1917 (Jużno-Sachalińsk 1996). Jakjuż wspomniano, dokonania autorskie laureata nie zamykają się tylko w obszarze czasopiśmienniczym. Ostatnio np. wydał on wspólnie z Koichi Inoue z Uniwersytetu Hokkaido w Sapporo książkę pt. Narodnoje isskustwo sachalińskich ajnow/Sakhalin Ainu Folk Craft (Sapporo 2002)12. Publikuje on też zebrane w jedną całość folklorystyczne zapisy B. Piłsudskiego dotyczące Ajnów. W jego bogatym piśmiennictwie są takie pozycje, które na stałe weszły do kanonu publikacji poświęconych życiu i pracy naszego rodaka badającego kulturę Ajnów, Niwchów i Oroków. Dotyczy to szczególnie działalności naukowej Bronisława Piłsudskiego, którego biografii W.M. Łatyszew jest świetnym znawcą. Wspomniany Instytut wydaje czasopismo pod nazwą "Izwiestija Instituta Nasledija Bronisława Piłsudskogo" (dotychczas ukazało się 7 tomów), które cieszy się wysoką oceną merytoryczną uczonych. Należy zwrócić uwagę, iż rzeczą niezwykle rzadką w nauce jest powołanie naukowego instytutu dotyczącego edycji i dokumentacji dorobku naukowego jednego tylko uczonego. Właśnie taką placówkąjest wspomniany Instytut, założony przez W.M. Łatyszewa. Podkreślić należy, że zespół kierowany przez niego jest wyjątkowo kompetentny w pracach zmierzających do przedstawienia całościowego dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego. On sam zaś wspiera swą wiedzą oraz źródłami historycznymi wielu uczonych w Rosji, Japonii, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, a także i w Polsce, podejmujących w swych pracach różne wątki naukowej i życiowej drogi Bronisława Piłsudskiego. Tutaj tylko dodać jeszcze należy, że dokonania Bronisława Piłsudskiego uznane zostały w nauce światowej za ważne osiągnięcie w historii polskich obserwacji i badań etnograficznych ludów innych kontynentów. Dowodem tego jest m.in. monumentalna edycja jego prac pt. The Collected Works of Bronislaw Piłsudski, realizowana przez prestiżową oficynę Walter de Gruyter & Co. z Berlina i Nowego Jorku, przy wydawaniu której aktywnie uczestniczy W.M. Łatyszew, a także cykliczne kongresy międzynarodowe (Sapporo 1985, Jużno-Sachalińsk 1991, Kraków-Zakopane 1999 i planowany na najbliższy okres kongres w Wilnie). Antoni Kuczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c8c7b37756d93a152499f6e55525707.pdf ebbff922be62e22dd0a782bfa5d6dc9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:735 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:677 Title A name given to the resource Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Pamiętnik Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne XVIII wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.201-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V , z. 2 ANTONI KUCZYŃSKI WKŁAD POLSKICH PODRÓŻNIKÓW DO HISTORII ETNOGRAFII. „PAMIĘTNIK" FAUSTYNA CIECIERSKIEGO JAKO ŹRÓDŁO ETNOGRAFICZNE X V I I I WIEKU WSTĘP Polskie pamiętnikarstwo syberyjskie X V I I I stulecia zamyka Pamię­ tnik xiedza Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich zawierający jego i towarzyszów jego przygody doznane na Sybirze w latach 1797-1801, wydany we Lwowie 1865 r. Materiały etnograficzne zawarte w Pamię­ tniku udostępniane są po raz pierwszy w całości, a ze względu na czas i przestrzeń, z których one pochodzą, zasługują na uwagę w dziejach pol­ skich badań nad kulturą ludów mieszkających poza granicami Europy. Biografia Faustyna Ciecierskiego nie jest dobrze znana. Wiadomo, że pochodził on z rodziny szlacheckiej osiadłej na terenie Warmii. Urodził się w 1760 г., a mając lat 17 wstąpił do zakonu dominikanów w Wilnie, w którym zdobył gruntowne wykształcenie z zakresu filozofii i teologii, zakończone uzyskaniem tytułu doktora. W późniejszych latach — dokład­ nie nie wiadomo kiedy — przyznano mu tytuł członka Uniwersytetu Lip­ skiego. O pierwszych pracach F. Ciecierskiego na rzecz zakonu dowiadu­ jemy się z dokumentu zatytułowanego Obligationes perpetuae z 1790 r. Następnie wykładał teologię i filozofię w dominikańskiej szkole w Róża­ nym Stoku na Litwie oraz logikę w klasztorze zakonu Św. Ducha w W i l ­ nie, zajmując się jednocześnie działalnością administracyjną na rzecz klasztorów z terenu Litwy. Pedantyczny w wykonywaniu obowiązków mnich mianowany został wkrótce przeorem, a 29 stycznia 1793 r. wybrano go sekretarzem Konwentu. 1 Wypełniając obowiązki zakonne, F. Ciecierski był czynnym działaczem —patriotą, a pod pozorem interesów klasztornych wyjeżdżał często z agi1 A. M i l l e r , Pierwsza porozbiorowa cierskiego przeora dominikanów wileńskich konspiracja litewska. Spisek ks. (1796-1797), K r a k ó w 1936, s. 147. Cie­ �202 ANTONI KUCZYŃSKI tacją patriotyczną do Mińska jako członek spisku przygotowującego insu­ rekcję wileńską Jakuba Jasińskiego (1759-1794). W okresie powstania kościuszkowskiego (1794) utrzymywał kontakt z powstańcami grodzień­ skimi i był wtajemniczony w sprawy komitetów powstańczych. Działal­ ność patriotyczna zaprowadziła dominikańskiego mnicha na ławę sądo­ wą, a fakt ten poruszył całe ówczesne postępowe środowisko wileńskie. Po wstępnym dochodzeniu przeprowadzonym w Wilnie przewieziono F. Ciecierskiego do Pietiersburga, gdzie 2 grudnia 1797 r. skazano go na tor­ tury i zesłanie do katorgi, z której wrócił dopiero w 1802 r. Po powrocie z Syberii pełnił ponownie szereg funkcji zakonnych — był przeorem zakonu w Zabiałach na Litwie, później natomiast w Różanym Stoku. Wreszcie w 1817 r. brać zakonna powołała go na najwyższe stano­ wisko Prowincjała Prowincji Litewskiej, które sprawował do 1824 r. Osta­ tnie lata życia spędził F. Ciecierski jako wizytator klasztorów dominikań­ skich, mieszkając stale w Proporcach na Litwie, gdzie zmarł w 1832 r. Polityczno-społeczną, pedagogiczną oraz zakonną działalność F. Ciecier­ skiego poznać można z trzech jego prac , wielu listów, odezw i krótkich notatek rozproszonych po różnych księgach klasztorów dominikańskich. Wizytując klasztory podróżował były katorżnik dość dużo po Litwie i Bia­ łorusi. Podczas tych podróży miał możność zapoznać się z nędzą oraz ciemnotą ówczesnej wsi. Nie szczędził surowych uwag pod adresem za­ konników i duchowieństwa, piętnował łapownictwo urzędników moskiew­ skich. Szczególnie interesowały go dzieła sztuki oraz zabytki historyczne. Wszędzie tam, gdzie tylko nadarzała się k u temu okazja, pisał o historycz­ nych zabytkach przeszłości, czynił uwagi o folklorze, etnografii i numiz­ matyce. Zarówno w Dziennuiku wizytatora., jak i w Kronice podkreślał destruktywną rolę gospodarki carskiej na zagrabionych Polsce terenach. Z żalem pisał o niszczeniu zabytków. Oglądając zamek w Trokach czynił uwagę o wspaniałym fresku przedstawiającym epizod z czasów księcia Witolda, rozpaczał z powodu niszczenia śladów mostu prowadzącego na wyspę do tego zamku, gotyckich kościołów oraz klasztoru zakonu Jezui­ tów w Połocku. 2 3 Z notatek F. Ciecierskiego dotyczących ruchu filareckiego wynika, że 2 J . Jasiński od roku 1793 uczestniczył w przygotowaniach powstania kościusz­ kowskiego na Litwie; po jego wybuchu, opierając się na sprzysiężeniu cywilno-wojskowym rozbił w nocy z 23/24 kwietnia 1794 garnizon rosyjski w Wilnie roz­ poczynając powstanie na Litwie. Pamiętnik xiedza Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich, zawiera­ jący jego i towarzyszów jego przygody, doznane na Sybirze w latach. 1797-1801, L w ó w 1865; F . C i e c i e r s k i , Dziennik wizytatora, „Archeologiczny Zbiór Doku­ m e n t ó w Dotyczących Istnienia Rusi", t. 14: 1905; t e n ż e , Kronika liteiüska, rkps — bez numeru w Archiwum Uniwersytetu S. Batorego w Wilnie. Cyt. za M i l l e ­ r e m , ofp. cit., s. 155. 3 �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 203 nie rozumiał on w dostateczny sposób programu walki narodowowyzwo­ leńczej tego postępowego grona młodzieży wileńskiej. Stary już, zmęczony fizycznie oraz złamany na duchu, nie może były katorżnik wskrzesić w swym sercu ideałów młodości. Wątpi w celowość prowadzonej walki. Obcy jest powstaniu listopadowemu (1830-1831), które rozgrywało się na jego oczach. Jest świadkiem tych tragicznych i wzniosłych dziejów swego na­ rodu, a rozwój wypadków politycznych dezorientuje całkowicie zakonnika, który przede wszystkim ubolewa nad wielkimi szkodami gospodarczymi spowodowanymi powstaniem. W jego Dzienniku wizytatora dużo jest cie­ kawych informacji o ruchach wojsk powstańczych, ofiarach powstania, jego przywódcach działających na Litwie oraz o oddziale Emilii Plater (1806-1831). Dzieje swej czteroletniej katorgi przedstawił F. Ciecierski w Pamiętni­ ku, książce posiadającej dużą wartość przede wszystkim dla badacza his­ torii polskiej martyrologii syberyjskiej. Autor opisał drogę na Syberię, pobyt w Okręgu Nerczyńskim oraz przeżycia osobiste i swoich współtowa­ rzyszy. Po pobieżnym opisie Guberni Irkuckiej następuje szczegółowy opis Okręgu Nerczyńskiego — tamtejszej ludności, miast, fabryk i kopalń. Nie brak również w Pamiętniku wiadomości geograficznych i etnograficz­ nych. Rękopis Pamiętnika odnalazł August Bielowski, który w przedmowie poprzedzającej jego edycję wyjaśnia, w jakich okolicznościach został on odkryty. 4 „Bezpośrednio po przygodach K o p c i a , w jego tak zwanym Dzienniku podróży skreślonych — pisze A. Bielowski —• należy się miejsce temu oto Pamiętnikowi, który tu ogłaszamy. Obejmuje on przygody od roku 1797-1801 przez autora jego doznane, a skreślone przed blisko pięćdziesięcią już laty, mianowicie roku 1806. Ponieważ zaś tak o Pamiętniku tym jak i o autorze jego nigdzie dotąd żadnej wzmianki czytać mi się nie zdarzyło, ogłaszając go tedy po raz pierwszy, winienem podać tak o jednym, jako i drugim bliższą wiadomość. Rękopism jego dostał mi się przypadkowo; natrafiłem go przed parą laty u antykwarza lwowskiego, który m i ę rzadkiemi niektóremi xiążkami po zmarłym niedawno tutejszym komorniku, a znanym miłośniku ksiąg częstował. Jest ten r ę ­ kopism dość świeżym, nie dawniej jak przed kilkunastu laty zrobionym odpisem z jakiegoś dawniejszego oryginału, może nawet z autografu. Nie ma żadnego tytu­ łu, żadnego wstępu, a jakby się zdawało ni końca; prócz tego znajduje się we środku luka z kilku kart białych, jakby dla późniejszego uzupełnienia textu zo­ stawionych. Pismo acz wprawnej ręki, jest jednak drobne i bardzo nieczytelne, 4 Odnosi się to do pamiętnika Dziennik podróży Józefa Kopcia przez cala wzdłuż Azyą, lotem (lądem) do portu Ochotska Oceanem przez Wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki i stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach, Wrocław 1837. Dziennik ten doczekał się szeregu w z n o w i e ń w X I X stuleciu. Do­ kładniej o nim zob.: A. K u c z y ń s k i , Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1. �204 ANTONI KUCZYŃSKI do czego przyczynia się jeszcze bladość czernidła. Wszystko to utrudniło i zwlokło należyte w nim rozpatrzenie się" (s. V I - V I I ) . niemało 5 W przygotowaniu Pamiętnika do druku dopomógł A. Bielowskiemu lwowski literat Lucjan Tatomir, który „... zajął się starannem odczytaniem rękopisu, a po sporządzeniu osobnej do druku kopii porobił w niej niejakie odmiany, które istoty rzeczy nie nadwerężając, wydały się mu dogodniejszemi dla czytających. Mianowicie opowiadanie, które w części pierwszej mego rękopisu jest prawie ciągłe, a w drugiej liczy tylko roz­ działów X I I , podzielił na rozdziały nierówne, liczniejsze i takowe stosownymi nadpisami opatrzył. Gdzieniegdzie też rzecz zanadto rozwlekle opowiedzianą skrócił" (s. V I I I ) . 6 Czytając Pamiętnik ma się przed oczami wiele rejonów Syberii z peł­ nym obrazem jej ówczesnego życia. Szlak zesłańczy F. Ciecierskiego wiódł z Wilna do Petersburga, potem przez Nowogród, Twer, Moskwę do Niżne­ go Nowogrodu, następnie rzeką Wołgą do Kazania i dalej etapami starym traktem syberyjskim przez Tobolsk, Tomsk do Irkucka. Dalsza podróż prowadziła przez zamarznięty Bajkał do Wierchnieudinska, skąd wkrótce powędrował autor Pamiętnika dalej w kierunku wschodnim, mijając po drodze Buriatów i Ewenków. Po przebyciu około 500 wiorst (wiorsta = 1066,8 m, t j . około 834 km) dotarł F. Ciecierski do Nerczyńska, a jadąc dalej na południowy wschód przybył do Górnej Kantory — maleńkiej osady górniczej w Daurii, w której przebywał przez większą część katorgi, pracując w wytwórni świec. Tu z dala od ojczyzny zjednał sobie nasz ro­ dak wielu przyjaciół spośród katorżników, a jako osobie wykształconej powierzono mu później obowiązki nauczyciela w domach miejscowych wyższych urzędników. Podczas pobytu na zesłaniu patrzy F. Ciecierski z wielką uwagą na otaczające go środowisko, skwapliwie przypatruje się wszystkiemu i wszy­ stkim, a ważną cechą jego narracji jest umiejętność operowania realistycz­ nym szczegółem. Dzięki temu tekst Pamiętnika zyskał na wartości, a sze­ reg relacji daje złudzenie fotograficznego niemal odtworzenia zdarzeń przeżytych na zesłaniu. Raz po raz wypełniają tekst spotkani przez auto5 W celu uniknięcia dużej ilości przypisów strony, z których pochodzi cyto­ wany tekst, podano w nawiasach po zakończeniu cytatu. Pamiętnik ukazał się we Lwowie w roku 1865 nakładem Alexandra Vogla w drukarni Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Drukowano go jako dodatek do wychodzącego we Lwowie „Tygodnika Naukowego", nr 17-38: 1865. W zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu znajduje się odnaleziony we Lwowie przez Augusta Bielowskiego rękopis Pamięt­ nika. Sygn. rkps. nr 2030/1, mikrofilm 11.846. Rękopis pochodzi z roku 1806 i nosi tytuł: F . C i e c i e r s k i , Opis Syberii. Stan manuskryptu jest bardzo dobry, czy­ telność słaba, zapis atramentowy — czarny. Oprawny w płótno, f°, stron 64 i 180. Treść rękopisu zgodna z tekstem drukowanym, jedynie układ tytułów inny, częścio­ wo wprowadzony przez w y d a w c ę . 6 �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 205 ra ludzie, czasem czyni on dygresje na marginesie zaobserwowanych zja­ wisk bądź zdarzeń, dzięki czemu pamiętnikarski zapis nabiera plastyki i atrakcyjności. A oto przytoczony przez F. Ciecierskiego opis kopalń r u ­ dy srebra: „Stałem niewzruszony nie mogąc objąć tych dziwów natury, wszystko mnie porywało; wewnętrzna postać ziemi ma coś jeszcze osobliwszego niż jej powierzch­ nia. Poszedłem do żyły. T a jakby jakie koryto rzeki wykręca się w różne strony, za którą śledzą górniki, raz węziej, drugi raz szerzej, to się w górę podnosi, to w dół idzie, to przez twardy rżnie się kamień, to kruchem idzie łożem, to rozsy­ puje s w ą metaliczną własność po stronach, to sama tylko, nie udzielając kamie­ niowi nijakich śladów, rżnie się w znaczną głębię... Na samym dole idą ganki dla Przechodu z jednej w drugą górę, od jednej do drugiej żyły. Po bokach są wyro­ bione z ziemi izby, które dworami górnicy zowią. Były one niegdyś napełnione rudą srebrną. Temiż gankami spływa woda sącząca się z rozlicznych miejsc i wy­ sokości, czynią te strumyki formalną rzekę, która sztolnię w pewnej wysokości wyprowadza, płynąc wypuszcza się na powierzchnię góry przy samej onejże pod­ stawie. Tu i ówdzie stawy wodne, których głębokość niewiadoma, te pompami chcą oczyścić, aby gdy wody ubędzie, górnicy wgłębiając się w dół dobywać mogli rudy. Lecz ile moją imaginację zabawiała postać góry, tyle wzrok i słuch rażone były najokropniejszymi przedmiotami. Po dwóch nagich ludzi siedziało po kątach z żelazem i młotkiem, drylowało dziury w kamieniu; ten to łoskot raził zupełnie słuch osobliwie stojącego w odległości, gdzie się zbierać musiały wszystkie głosy; słabe światełko dwóch świec przyświecało roboczym ludziom, oni sami byli czarni, bez odzienia i obuwia. Przy samej żyle odbijało kilku, odwoziło kilku, odgrabiało kilku lub kilku­ nastu; pisk taczek, łańcuchów łoskot rozchodził się po zakątkach wyrobionych z przerażającym jękiem. Świeczki' ich słabo błyszczały ... Jęk podobny zgrzytaniu z ę b ó w wychodził od drylowania kamieni; smutna postać i pochmurna zmordowa­ nego robotnika pokazywała, że to plac nędzy i utrapienia. Samo powietrze duch tamowało —• sparzeliny z wód tam stojących, pary z m e t a l ó w i arszenników, od­ dechy pracujących, najsłabsza komunikacja z atmosferycznym powietrzem czyniły tamtą atmosferę nieznośną. W tem drży góra, podstawa się trzęsie, szum rozchodzi się po sztolni, świst idzie przez różne zakręty, powietrze mnie nagle uderza, stoję jak osłupiały czekając rychło li pogrzebion będę w rozwalinach tak ogromnej g ó ­ ry. Cóż to jest? — Rozrywają prochem kamień. Pobiegłem na miejsce wystrzału, dym mnie okurzył całego, świeca mi zgasła. J a m stać musiał na miejscu, póki nie przyszedł człek i świecy mi nie zapalił. Wiel­ kość wyrwanych kamieni nie była znaczna, kilka o d ł a m k ó w leżało przy miejscu, inne nieco dalej odniesione były. Gotowano już drugi wystrzał, a ja ciekawy by­ łem poznać, jak się to dzieje. Ostro zakończonem zębem żelaznym drylują skałę pobijając młotkiem, dziurę wydrążają do kilku calów, szerokości palca wielkiego. Wielkość tej dziury być powinna taka, iżby ósmą część funta zajęła prochu razem z ułamkami kamienia, którym zabijają otwór dziury wstawiwszy zapałkę. Takowa zapałka zapala się, a gdy dojdzie prochu ogień, rwie otaczającą go skałę i wali się jakaś część onej. Takie tedy zapały dzieją się bezustannie, niezmierna moc prochu wychodzi, a ta podziemna kanonada daje się słyszeć aż na powierzchni ziemi" <s. 194-196) . 7 7 Jest to pierwszy w naszej literaturze opis syberyjskich kopalń rud, w k t ó - �206 ANTONI KUCZYŃSKI Pamiętnik obfituje w bogate realia, świadczące o dużym zmyśle obser­ wacji autora. Spotykamy w nim szereg postaci ukazanych w różnorodnych sytuacjach. Poczet to liczny i ciekawy, począwszy od osób dla autora naj­ ważniejszych, t j . wileńskich przyjaciół, którzy wędrowali z nim na w y ­ gnanie, następnie zaś ukazujący carskich urzędników, oficerów, prostych żołnierzy oraz tubylców. F. Ciecierski ukazuje tych ludzi w różnorodnych sytuacjach, w rozmowach i działaniu, a dzięki takiej metodzie opisu po­ znajemy wielu z nich, raz przyjaźnie ustosunkowanych do Polaków, k t ó ­ rych zesłańcze losy zapędziły na Sybir, następnie zaś jako bezwzględnych urzędników, którzy zmuszeni byli podporządkować się carskiej admini­ stracji. Wiele postaci ukazuje się tylko w jednym epizodzie, inne w kilku następnych scenkach, aby potem zniknąć z pola widzenia pamiętnikarza. Kończąc uwagi wstępne podkreślić należy za A. Bielowskim, że Pamię­ tnik F. Ciecierskiego „... wypełnia ciekawą przerwę, jaka się dotąd w historyi polskich na Sybirze w i ę ź n i ó w znajdowała i zajmuje jedno ze znakomitszych miejsc między tego ro­ dzaju pismami. Kiedy bowiem w pamiętnikach, któreśmy w y ż e j wymieniali [od­ nosi się to do wspomnień K . Lubicz-Chojeckiego i J . Kopcia — A. K . ] , w i ę ź n i o ­ wie na zsyłki zwyczajne w Sybir skazani malują nam Sybir zewnętrzny; Ciecier­ ski skazany z towarzyszami do kopalń, maluje Sybir podziemny ze wszystkimi n a j ­ rozmaitszych okrucieństw przyrządami. Zwykle też pamiętnikarze owi, jak Choj e c k i , K o p e ć , zajmują się głównie własnemi tylko przygodami; przeciwnie C i e ­ cierski założył sobie skreślić przygody nie tylko swoje i towarzyszy tych, którzy z nim razem byli zesłani, ale oraz przygody i tych rodaków, a nawet obcych, co w jakiej bądź sprawie na Sybir skazani podobnemuż losowi ulegli. Daje też do­ kładniejszy niż jego poprzednicy opis rozmaitych ludów sybirskich, ich sposobu życia, religii i obyczajów tak, iż się zdaje jakobyśmy sami na ludy te patrzyli. Pisał Ciecierski, jak powiada »dla siebie«, »dla własnej pamięci«. Nie w i d a ć też tak dalece po sposobie pisania jego, iżby oddawał się z powołania autorstwu. Opowiada też bez żadnej pretensji prosto i naturalnie, co widział i czego bądź sam, bądź towarzysze jego doświadczyli. Z tym wszystkim silne wrażenia, jakich do­ znawał, podnoszą niekiedy jego pióro do artystostwa, czynią go niekiedy wielce wymownym, a opisy jego nadzwyczaj zajmującymi ... Zapominamy tu na chwilę o prostym pamiętnikarzu, a zdaje się nam, że mamy przed sobą natchnionego artystę z rodzaju Dantego. Nie umie atoli autor utrzymać się wszędzie w jednakiej 8 9 rych pracowało wielu Polaków przebywających na zesłaniu w epoce państwa carów. Odnosi się to do pamiętnika Karola Lubicz-C h o j e c k i e g o wziętego do nie­ woli rosyjskiej w okresie konfederacji barskiej. Po powrocie z zesłania opubli­ kował on wspomnienia, które ukazały się trzykrotnie, każde wydanie pod innym tytułem. Oto one: Pamięć dziel polskich i niepomyślny sukces Polaków przez uro­ dzonego Karola Lubicz-Chojeckiego, Warszawa 1789; Polak konfederat przez Mo­ skwę na Syberyę zaprowadzony. Razem wiadomość o buncie Puhaczewa, 1790 (bez miejsca wydania); Niewola Karola Lubicz-Chojeckiego 1768-1776, [w:] Sybir. Pa­ miętniki Polaków z pobytu na Sybirze, Chełmno 1864, t. 1. Zobacz przypis 4. 8 9 �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A 207 CIECIERSKIEGO wysokości, do czego przyczynia się jeszcze brak dokładnego, naprzód obmyślonego planu i ścisłego pojedynczych obrazów odgraniczenia; stąd opowiadania jego są ku końcowi coraz słabsze" ( X - X I ) . Wspomniane powyżej najważniejsze cechy zapisu stosowane przez F. Ciecierskiego są tylko skrótowym rekonesansem po treści Pamiętnika, w którym interesujący materiał znajdzie nie tylko etnograf, lecz również ge­ ograf i historyk, jeśli zaciekawią ich dzieje Polaków na Syberii, panujący na jej obszarze układ stosunków polityczno-społecznych oraz stan ówczes­ nej wiedzy geograficznej o tych obszarach, które przez okres rządów Rosji carskiej często zasiedlane były przez Polaków. Brak miejsca nie pozwala na dokładniejsze omówienie tych wszystkich danych z zakresu historii i geografii, hydrografii, geologii, meteorologii, fauny i flory, których war­ tość powinna być oceniona przez specjalistów, podobnie jak relacje o k u l ­ turze ludów Syberii zawarte w pamiętnikach polskich autorów oceniane są przez etnografów. * Już w początkowym okresie zesłańczej tułaczki, jeszcze w europejskiej części Rosji, zetknął się F. Ciecierski z Maryjcami (Czeremisami) , ludem wchodzącym w skład finno-ugryjskiej grupy językowej, który między so­ bą określa się etnonimem. 10 11 „... Mary to jest człowiek, tak jak C z u w a s z ó w nazywają Kourk Mari, czyli lud górny. Czyli oni od Finlandczyków pochodzą lub nie — ja tego twierdzić nie umiem. Mają swój osobliwy język, z którego słów kilka, porównując innych na­ rodów języki, później przytoczę, jeśli mnie Bóg czasu dozwoli. Niegdyś ten naród przechodne, czyli pasterskie, prowadził życie, dziś zaprząta się gospodarstwem i uprawą roli. Nie mają oni ani czynności ruskiego włościanina, ani jego przemysłu, ale to nie pochodzi z naturalnej jakiejś opieszałości lub charakteru narodowego, lecz z uciemiężenia, jakiemu podlegali przodkowie dzisiejszych Czeremisów, i ze wzgardy, z jaką ich przyjmują dzisiejsi rosyjscy urzędnicy. Biedny lud na widok żołnierza ucieka i chroni się zwyczajem lękliwych owiec, a nasze feldjegery i duszę z nich prawie wyganiali. Jakże może ten człek mieć przemysł i ochotę, który i cienia swego się lęka. Imiona mężczyzn pospolite bywają: Lengul, Kispelat, Erbaldi, Ilmet etc. Imiona kobiet: Pidelet, Astan, Nasuka etc: w z i ę t y c h imion 12 1 0 W artykule podano przyjęte dziś nazwy ludów, a etnonimy zawarte w Pa­ miętniku umieszczono w nawiasach. Maryjcy określają się etnonimem „Mari", „Marij", „Mar" — tj. „człowiek", „mężczyzna", „mąż". Dzielą się na trzy grupy: górną zwaną przez nich „Kuryk marij", wschodnią — „Upo marij" oraz leśno-łąkową — „Ołyk marij" lub „Kozła marij". Szczegółowiej o tym zob.: Finno-ugorskie i samodijskie jazyki, [w:] Jazyki narodów SSSR, t. 3, pod red. W. W. Winogradowa, Leningrad 1966, s. 221; Narody ewropiejskoj czasti SSSR, t. 2, pod red. B. N. Bieliciera, N. I. Worobiewa, L . N. Tierientiewej, N. N. Czeboksarowa i N. N. Szliginiej, Moskwa 1964, s. 510. W języku rosyjskim goniec, kurier — tutaj w znaczeniu konwojent. 1 1 1 2 �208 ANTONI KUCZYŃSKI na chrzcie pamiętać nie mogą. Żony sobie kupują i mają ich tyle, ile w y ż y w i ć mogą. Żona pospolicie kosztuje rubli sr. trzydzieści aż do sta. Posagi z żonami bio­ rą w bydle i koniach. W domu, gdzie się wesele odprawuje, modli się najprzód kart, czyli ksiądz Czeremisów, następuje uczta, tańce. Muzyka składa się z bała­ łajek (jest to rodzaj gitary o dwu strunach). Zdejmują ubiór dziewicy z panny młodej, ubierając według zwyczaju mężatek; wyprowadza ją swat do łaźni i grozi pletnią, aby ją małżonek znalazł w tym stanie, w jakim być powinna dziewica. Nazajutrz swat przychodzi ze swachami i powtarza swe groźby, lecz nauczone róż­ nymi przykładami Czeremiski umieją uchodzić za dziewice, nawet gdyby przeciw­ ny krok panieństwu swemu uczyniły. Umarłych swych grzebią w ubiorze najlep­ szym. W pasie jego zawiązują kilka kopiejek lub do kieszeni kładą. K i j przy nim zostawują dla odpędzania psów. Po zakopaniu umarłego przyjaciele nastawiają świeczek tyle, ile wspomnieć chcą swych przyjaciół umarłych. Jedzą potem pierogi przy zapalonych woskowych świecach, trzy kawałki zostawują dla umarłego, od­ chodzą do domu i myją się przy odmianie sukien. Trzy razy obchodzą pamiątkę umarłych, w trzecim idą na pogrobowiszcze, je­ dzą pierogi, trzy kawałki zostawują dla umarłych i powracają. Siódmego dnia zbierają się w domu zmarłego, zapalają świece, jedzą pieczyste i posyłają do grobowiszcza, czterdziestego dnia toż samo czynią, co i siódmego. Czeremisy utrzy­ mują nieśmiertelność duszy, z tej to przyczyny kładą przy umarłym rzeczy, pie­ niądze i jadło, bo sądzą, że następne życie jest tylko dokończeniem, czyli ciągiem dalszym teraźniejszego. Co się tyczy czci Bogu oddającej się, w tem ślepo idą za przepisami swych m u s z a n ó w , czyli księży. C i im wykładają sny, przepowiadają, przyszłość wróżą o dobrem powodzeniu; przy każdej wiosce, czyli raczej przy liczbie wiosek, jest kart, czyli proboszcz, wybrany z towarzystwa, wiekiem i niewinnością obyczajów odznaczający się. Jurna jest u nich nazwisko Boka. Jumon A w a jest żona jego, a matka bogów. Wierzą w liczbę bogów dobroczynnych, którym świata rząd zdany. Tych być mia­ nują familją Boga. Liczba bożków jest u nich nie jednostajną ... Pospolicie w nie­ szczęściach udają się mężczyźni do b o g ó w — białogłowy do bogiń. Satan albo Saitan jest bożkiem nieszczęść, tyle się go boją, że nawet imienia jego nie śmieją wyrażać, mieszkanie mu dają w wodach. Najwięcej się boją bożka Kudorsza, czyli bożka piorunów, którego przedstawiają w rodzaju pupki ubranej w męskie suknie. Tę poczwarkę stawią w w ę g l e domu, stawią przed nią potrawy i obrazić ją boją się. W keremet, czyli w miejsce poświęcone bogom, zgromadzają się familją całe wioski. Dęby największe są poświęcone dla Jumy, inne innym bożkom. Do keremetu niewiasty nie wchodzą nigdy — mężczyźni tylko obmyci i odziani dobrze, a nawet zawsze z sobą biorą kilka kopiejek w te swoje święte miejsce wchodząc. Czwartek jest dniem ś w i ę t y m dla nich. Uroczystość największa u Czeremisów jest Jumon Bajram, czyli uroczystość na cześć familji bogów. Z samego s ł o w a Bajram oraz ze zwyczaju płukania się przed dniem ś w i ę t y m pokazuje się, że Czeremisy mają spólnictwo z Tatarami. Ten Bajram czasem ledwie w pięć lat obchodzony bywa, wedle sposobności towarzystwa, które go obchodzić zamyśla. Dla najstarszego z bogów ofiarują konia, dla żony jego krowę, dla bożąt reszty ptactwo, owce i co mogą. Zapalają świec siedem, przed którymi stoi siedem ofiar ników; zacząwszy od pierwszego czynią się modły, lud stoi z odkrytą głową, na­ chyla s i ę aż do ziemi i odpowiada: Amin. Ofiarują głowę, serce i wnętrze, podno­ sząc w górę, kładą to wszystko na półmisek i modlą się — rozdzielają potem ofiarę przytomnym, którzy oną z uczciwością jedzą, kości zaś w ogniu palą. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A 209 CIECIERSKIEGO Każda wioska odprawuje święto wiosny. Gospodarze zbierają się na polu, przy­ nosząc z sobą jadła i napoje. Kart, czyli ksiądz, modli się i ofiaruje, potem spoinie jedząc, czynią igrzyska zabawne. Również po żniwach podobne święto odprawują. Gospodarz wymywszy się w łaźni, bierze po cząstce zboża zebranego, pieróg upie­ czony z nowej mąki oraz trunki różne wynasza na dwór, obraca ku słońcu, dzię­ kuje bogom za błogosławieństwo, którem go obdarzyli, potem częstuje swych przy­ jaciół. Mimo srogiego przykazu i przemocy, którą Czeremisów zmuszać chciano do przyjęcia wiary chrześcijańskiej, znajduje się atoli wiele bałwochwalców, albo r a ­ czej m ó w i ą c M a h o m e t a n ó w bałwochwalskich, i owszem sami ci, co przyjęli wiarę grecko-rosyjską, nie porzucają swych zabobonów i z w y c z a j ó w ojców swoich. Teraz ci pośledni ni to są chrześcijanie, ni poganie, gruba niewiadomość panuje między nimi. Chlubią się atoli, że wierzą w Chrystusa, choć najmniejszego pojęcia o re­ ligii nie mają" (s. 42-46). Nawiązując do treści przytoczonej powyżej relacji wyjaśnić należy już na wstępie, że podstawą gospodarki tego ludu było prymitywne rolnictwo. Pozyskiwanie ziemi pod uprawę odbywało się systemem żarowym, który praktykowany był przez ludność ubogą. Większe obszary ziemi uprawnej były w rękach ludności bogatszej, a z chwilą rozwoju kolonizacji rosyj­ skiej stały się one własnością Rosjan. Najprostszym narzędziem do uprawy była motyka, większe natomiast niwy orano prymitywnym radłem lub so­ chą. Najpospolitszymi roślinami uprawnymi z gatunku zbożowych były jęczmień, pszenica, żyto oraz gryka. Pod wpływem kolonizacji rosyjskiej rozpowszechniła się w tutejszym rolnictwie trójpolówka. W warunkach dominacji uprawy roli w gospodarce Maryjców wykształciły się liczne obrzędy agrarne, o których niezbyt szczegółowo informuje autor Pamię­ tnika. Wyjaśnić zatem należy, że główne święta związane z kultem agrar­ nym łączyły się u nich z pewnymi datami kalendarza rolniczego — po­ dobnie jak u Czuwaszów, Umdurtów, Mordwinów, Osetyńców i innych . Do świąt tych zaliczyć należy: kugecze (wielki dzień), połączony później z chrześcijańską Wielkanocą; aga-pariam (święto sochy) obchodzone około 9 maja (wg starego kalendarza); siurem — święto trwające tydzień w ok­ resie letniego zrównania dnia z nocą. Święta te czczone były przez lud­ ność całej wsi, albo nawet przez kilka wsi spokrewnionych ze sobą. Prze­ wodzili im specjalni kapłani z wyboru, zazwyczaj sędziwi mieszkańcy wsi. Podczas uroczystości składano w ofierze bydło, które kupowano specjalnie za zebrane w całej społeczności pieniądze. Ofiary przeznaczone były bogom i boginiom panteonu maryjskiego, w którym specjalnych bóstw-opiekunów rolnictwa prawdopodobnie nie było. Miejscem, w którym spełniano tego rodzaju obrzędy, był specjalny święty zagajnik . 13 14 1 3 S. A. T о к a r i e w, Pierwotne s. 347. 1 4 T o k a r i e w , I.e. 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 formy religii i ich rozwój, Warszawa 1969, �210 ANTONI KUCZYŃSKI Ryc. 1. Jurta E w e n k ó w zabajkalskich pokryta wojłokiem Narody Sibiři, s. 718, r y c . 4 Na uwagę etnografa zasługują również wspomniane przez F. Ciecier­ skiego maryjskie obrządki zaduszne, odprawiane w sposób uderzająco po­ dobny do tzw. „dziadów" u Ukraińców, Białorusinów, Rosjan, Bułgarów, Serbów oraz u ludów Powołża — Wotiaków, Mordwinów, Czuwaszów. W obrzędach tych zapraszają Maryjcy zmarłych przodków na poczęstunek i zwracają się do nich z prośbą o wzięcie udziału w stypie oraz o otocze­ nie opieką gospodarstwa rodziny, o ochronę bydła, urodzaj i dobrobyt . Zajmijmy się jeszcze pokrótce zwyczajami i obrzędami, które towa­ rzyszą u Maryjców grzebaniu zmarłego. Na podstawie zawartych w l i ­ teraturze etnograficznej opisów stwierdzić należy trafność dokonanych przez F. Ciecierskiego spostrzeżeń z tego zakresu. Obrzędy te wiążą się u nich z wiarą w to, że zmarły — lub jego dusza — potrzebuje pożywie­ nia, broni, odzieży itp., dlatego należy zaspokajać te jego potrzeby z sza­ cunku do niego, w przeciwnym bowiem razie mógłby się on rozgniewać i mścić na pozostałych przy życiu. Podczas stypy pogrzebowej zaprasza się na nią zmarłego, którego przyjście inscenizowane jest przez któregoś z jego krewnych przebranego w jego odzież. Niełatwo jest podać w krótkim szkicu charakterystykę wszystkich ob­ rzędów oraz wierzeń Maryjców, o których zamieszczono w Pamiętnikti skromne jedynie notatki. Toteż z konieczności zostały one tutaj zgenera1S 1 5 T o k a r i e w , op. cit., s. 242. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 211 lizowane. Wypada jednak nadmienić, że fakty przekazane w t y m źródle w całej rozciągłości zgodne są z materiałami zawartymi w innej bogatej literaturze przedmiotu, i w t y m t k w i jego wartość . Następnym ludem, z którym zetknął się F. Ciecierski, byli Czuwasze, których byt i obyczaje opisuje następująco: 16 „Naród osiadły nad brzegami rzeki Wołgi w guberni kazańskiej i niższej no­ wogrodzkiej nazywa się Czuwasze. Naród dość liczny od Czeremisów przezwany Kourk m a r i . Język mają swój oddzielny, który razem z odzieniem, obyczajami i zabobonami stale zachowują jako dziedzictwo ojców i dziadów swoich. Wielu z nich przyjęło wiarę ruskiego kościoła, nikt zaś z nich prawie nie porzucił naro­ dowego swego sposobu życia, prócz że się niektórzy u p r a w ą ziemi zajmują, której zabawy nie znali ich przodkowie. Kobiety pospolicie ubierają g ł o w y tak, jak nasze Żydówki; jest to jakiś rodzaj czepca haftowanego perłami maleńkiemi albo grzywiennikami srebrnymi ruskimi, które układają na kształt ruski. Żony sobie k u ­ pują. Cena żony jest 20 aż do 50 rubli, ubodzy kupują i za 10, tak jak bogaci podnaszają aż do 100 rubli cenę żon. Posag składa' się z bydła i odzieży. Przed dniem wesela zbierają się przyjaciele oblubieńca do domu rodziców oblubienicy, opłacają umówioną cenę odbierają podarunki nawzajem, a ojciec za­ ręczonej dziewicy biorąc chleb i miód obraca się k u słońcu, modli się za szczęśliwe powodzenie przyszłych małżonków, następnie piją, jedzą i weselą się. W dniu sa­ mego wesela oblubienica okryta zasłoną wchodzi do zebranych gości, przed nią dzieweczki niosą chleb piwo i miód, trzy razy okręca się wokoło izby — a oblu­ bieniec zrywając jej zasłonę całuje ją i odmienia pierścionki. Nowo zaślubiona rozdziela miód i chleb przytomnym, odchodzi za swój parawan, czyli zaponę, za którą pierwiej siedziała, gdzie mężatki wkładają na nią zamężnej kobiety czepiec. W łożnicy powinna oblubienica ściągnąć buty małżonka. Nazajutrz rozpatrywują znaki panieństwa. Jeżeli młoda uczyniła krok przeciwny pierwej, tedy podczaszy, czyli gospodarz wesela, jeden z przyjaciół młodych, niesie kubek napełniony pi­ wem, z którego spód jest przedziurawiony. Dziurę zatyka palcem, oddaje kubek pijącemu i odsłania zastawę, tym sposobem oblewa się pijący, a przytomni śmiać się muszą do sytości, pani zaś młoda wstydzić się. Mąż jest głową familii. Żona musi mu być zawsze posłuszną. Jeżeli mąż nie kontent z swej żony, to zrywa 'z jej g ł o w y ubiór, a potem samem rozwodzi się już małżeństwo. Sposób grzebania umarłych jest ten sam, co i u Czeremisów. Na grobowiszczu kładą oni świeczki, pierogi i kury pieczone, resztę sami jedzą, rzucają suknie zmarłego na mogile, sami się obmywają i idą w dom pogrzebionego na ucztę w trzecim i siódmym dniu po pogrzebie, czynią pominki, ale w miesięciu paździer­ niku; każdy gospodarz ofiaruje na grobie swych przodków, owcę, w o ł u lub ko­ nia — sami się częstują, a psy resztę za zmarłych pojadają. Ich kapłani, czyli Jummy, są razem ofiarnikami, przepowiadaczami i czarno17 1 6 I. N. S m i r n o w , Czereraisy. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, Kazań 1889; T. A. K r j u k o w a , Matierialnaja kultura marijciew XIX w., Joszkar-Oła 1956; T o k a r i e w, Etnografia narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 157-160. W X V I I I , a nawet w X I X stuleciu, gdy granice rozsiedlenia Maryjców i C z u w a s z ó w leżały blisko siebie, zwłaszcza w okolicach rzeki Kamy wpadającej do Wołgi, bardzo często tych ostatnich utożsamiano z tzw. „Kuryk marij", tj. górną grupą Maryjców. 1 7 �212 ANTONI KUCZYŃSKI księżnikami; w niedostatku Jummy wybierają starca do spełniania powinności k a ­ płana. Thor jest imię najwyższego bóstwa. Dają mu żonę, którą nazywają ThorAmysz, czyli matką bogów. Satan albo Saitan jest głową złych bożków, mieszka on w wodach. Uznają także bożków leśnych. Bytność przyszłego po śmierci życia jest Czuwaszom wiadomą. Twierdzą oni, że cnotliwy człek po śmierci przeniesiony bywa w kraj szczęśliwości i tam przy­ jaciół swych znajdzie i z nimi się połączy. Zły człek przeznaczony jest na włócze­ nie się po lasach i pustyniach pod postacią szkieletu bez ciała. Uroczystości swoje obchodzą zwyczajem Czeremisów, tylko że część swych ofiar rzucają w ogień. Pierwsza uroczystość jest na początku wiosny, na której proszą bogów o plenne i szczęśliwe żniwo. Po żniwach odprawują drugą uroczystość, na podziękowanie bogom za szczodre przez żniwa opatrzenie ludzi. Pospolita ich modlitwa jest pra­ wie następująca: »Boże bądź mnie miłościw, Boże nie opuszczaj mnie, daj mnie s y n ó w i córek wiele, napełnij spichrze moje, daj chleba, miodu, zdrowie, pokój i zgodę; błogosław dom mój, abym mógł przyjąć, nakarmić i ogrzać podróżnych«. W rzeczy samej modlitwy są niewinne, proste, miłość własną i bliźniego mające za cel; szkoda, że ten lud ś w i a t ł e m wiary nie oświecony. Niewinność ich obyczajów zasługuje na uwagę. Twierdzą, że ten lud nie zna innych przysiąg, jak tylko same słowa: tak — tak albo nie — nie. Jeśli zaś potrzeba ich znagli do wykonania jakiejś sądowej lub w prywatnych sporach wydarzającej się przysięgi, w takiem zdarzeniu kładą w gębę chleb z solą mówiąc: miech nie mam chleba i soli, jeżeli kłamię lub sło­ wa nie dotrzymam«. Młodzież brana na rekrutów przysięga tymże sposobem, tylkd biorąc chleb z pałaszów na krzyż złożonych" (s. 47-50). Wiadomości o Czuwaszach, jak zresztą i o innych ludach, nie są za­ pewne tylko wynikiem obserwacji dokonanych podczas krótkiego prze­ jazdu F. Ciecierskiego na Syberię oraz w drodze powrotnej z zesłania. Najprawdopodobniej wzbogacone one zostały informacjami miejscowej l u ­ dności rosyjskiej, lepiej obeznanej z kulturą tubylców. Podkreślić jednak trzeba, że przedstawione w Pamiętniku osobliwości katalogu kulturowego Czuwaszów znajdują prawie całkowite potwierdzenie w opisach później­ szych podróżników oraz monografiach etnograficznych . Potwierdza się np. lakoniczna wzmianka, że Czuwasze „Język mają swój oddzielny", gdyż rzeczywiście zaliczany on jest w skład tiurskiej grupy ałtajskiej ro­ dziny językowej oraz różni się diametralnie od języka tych wszystkich grup etnicznych, z którymi zetknął się F. Ciecierski na zesłaniu. Odnośnie do tradycyjnych wierzeń czuwaskich wypada zaznaczyć, że początek ich zaniku nastąpił w drugiej połowie X V I I I stulecia. Wówczas bowiem rozpoczęło się intensywne przenikanie prawosławia, które do koń­ ca X I X w. wyrugowało w znacznym stopniu z życia codziennego Czuwa18 1 8 W. K . M a g n i c k i j , Matieriały к objasnienju staroj czuwaskoj wiery, Kazań 1881; G. I. К o m i s a r o w, Czuwaszi kazanskogo zawólża, „Izwiestja Obszczestwa Archeologii, Istorii i Etnografii pri Kazanskom Uniwersitetie", t. 27: 1911; W. F . K a c h o w s k i j , Pamjatniki matierialnoj kultury czuwaskoj ASSR, Czeboksary 1957; T о к a r i e w, op. cit., s. 162-171. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 213 szów bądź przepoiło nowymi elementami bogaty ongiś katalog ich wie­ rzeń i obrzędów. Słusznie jednak notuje autor Pamiętnika, że mimo to, iż „Wielu z nich przyjęło wiarę ruskiego kościoła, nikt zaś z nich nie porzucił narodowego swego sposobu życia". Odnosi się to szczególnie do okresu, w którym F. Ciecierski zetknął się z Czuwaszami, gdyż wówczas wielu z nich tylko nominalnie było prawosławnymi, faktycznie zaś kulty­ wowało obrzędy i wierzenia swych przodków. Zanim przejdziemy jednak do paru zdań na temat zanotowanych w Pamiętniku elementów kultury społecznej i duchowej, zapoznajmy się jeszcze pokrótce z głównym charakterem gospodarki czuwaskiej polega­ jącej na uprawie roli, o którym to zajęciu pisze F. Ciecierski, że nie znali go „ich przodkowie". Z rolnictwem wiąże się oczywiście umiejętność uprawy ziemi, która u Czuwaszów stała na bardzo niskim poziomie i opie­ rała się na systemie przyjętej od Rosjan trójpolówki. Nowiny uprawiano za pomocą orki, używając prymitywnych radeł lub soch, ale często też, przede wszystkim na gruntach obfitujących w kamienie lub korzenie, posługiwano się łopatami lub motykami. Ze zbóż uprawiano zarówno jare, jak i ozime — np. pszenicę z gatunku płoskurnicowego, żyto, grykę, owies, proso i inne. W relacji znajduje się także opis kobiecego nakrycia głowy, którym — jak wynika z podanej charakterystyki — była najprawdopodobniej czap­ ka w formie ściętego stożka, tzn. choszpu lub chuszpu, bogato zdobiona koralikami i wyszyciami z kolorowych nici. Czapka ta noszona była tylko przez mężatki. Ciekawa jest również informacja o zawieraniu związku małżeńskiego, a sam obrzęd weselny składał się z wielu zwyczajów i ob­ rządków, z których na plan pierwszy wysuwa się rytualne ściągnięcie za­ słony z twarzy panny młodej, po którym następuje wymiana pierścionków oraz nakrycie głowy nowo zaślubionej dziewczyny czepcem — odpowiada­ jące oczepinom naszego ludu, a w końcu oględziny znaków dziewictwa oraz napiętnowanie, jeżeli dziewczyna przed małżeństwem je utraciła. Jak więc widzimy, niedochowanie dziewictwa przez pannę młodą było ośmieszane przez gości weselnych, natomiast nie prowadziło do zerwania zawartego małżeństwa, co np. praktykowane było wśród Kirgiz-Kazaków i wynikało z pospolitego u nich obyczaju płacenia za dziewczyny brane za żony . O wysokości zapłaty za kobietę, czyli tzw. kalymu, dowiaduje­ my się również z relacji F. Ciecierskiego, chociaż podaje on, że zapłata ta uiszczana była w rublach, z innych natomiast materiałów wiadomo, że kalym wypłacany był wśród Czuwaszów także zwierzętami hodowlanymi. O wysokości posagu, jaki brała nowo zaślubiona ze swego domu, nie znaj­ dujemy w Pamiętniku dokładniejszych danych. Zresztą dane na ten te­ mat, pochodzące od innych autorów, nie są też miarodajne, gdyż posag ten 19 1 9 K . M o s z y ń s k i , Ludy pasterskie, K r a k ó w 1953, s. 331. �214 ANTONI KUCZYŃSKI uzależniony był od zamożności rodziny, z której wywodziła się panna mło­ da. Co do sytuacji kobiety w rodzinie, to podać trzeba, że położenie jej nie było ciężkie, zajmowała się ona wychowaniem dzieci, gospodarstwem domowym, a w okresie sezonowych prac polowych pomagała przy sprzę­ cie zbóż, oczyszczaniu ziarna itp. Omówiwszy w ten sposób nieco szerzej zawarte w Pamiętniku wiado­ mości z zakresu kultury społecznej przejdziemy do pobieżnej charaktery­ styki opisów odnoszących się do spraw związanych z pewnymi elementa­ mi tradycyjnych wierzeń i obrzędów. Zmarłych swoich chowali Czuwasze w ziemi, usypując mogiłę nad grobem, na której pozostawiają pożywie­ nie wierząc, że dusza musi zostać nakarmiona, w przeciwnym bowiem ra- Ryc. 2. Nakładanie kory brzozowej na szkielet łódki. Ewenkowie zabajkalscy Narody Sibiři, s. 713, r y c . 5 zie mogłaby w postaci ducha powracać i upominać się o jadło, mszcząc się za niepamięć. Wiara w życie pozagrobowe stanowi podłoże corocznych modłów nad grobem zmarłego, podczas których składano ofiary w postaci pożywienia. Zwyczaj ten potwierdzają także inne materiały, w których zawarty jest cały obraz tej ceremonii, a S. Tokariew przytacza treść wypowiadanej wówczas formuły, która brzmiała: „My wspominamy cie­ bie, niczego ci nie żałujemy i modlimy się za ciebie do boga Tora; bądź spokojny nie niepokój nas i nie przychodź do nas". 20 2 0 T o k a r i e w , op. cit, s. 169. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 215 Wspomniany przez F. Ciecierskiego bóg Thor (Tor) reprezentował w ich panteonie najwyższe bóstwo dobroci, obok którego stał Szajtan — bóg zła i wszelkich nieszczęść . Ponadto wierzyli Czuwasze w istnienie całej plejady bożków drugoplanowych, jakby funkcyjnych, które zajmo­ wały się określonymi dziedzinami ich życia społeczno-gospodarczego. Bo­ gowie ci odgrywali znaczną rolę w cyklu obrzędowości dorocznej, o której wspomina również autor Pamiętnika, wymieniając uroczystości z okazji początku wiosny oraz zakończenia żniw. W odrębny świat wprowadzają nas czuwascy wróżbici, którzy zajmowali się leczeniem, przepowiadaniem pogody oraz innymi magicznymi zabiegami. Według F. Ciecierskiego funkcję tę pełnią tzw. Jummy, którzy „są razem ofiarnikami, przepowiadaczami i czarnoksiężnikami". 21 * Po przejechaniu na saniach przez zamarznięty Bajkał dotarł F. Cie­ cierski do Wierchnieudyńska, skąd wkrótce powędrował dalej w kierun­ ku wschodnim, mijając po drodze osady Buriatów, o których pisał, że „... ich powierzchnia postać, ich domy, czyli miejsca mieszkania, ich twa­ rze, ich głos i język, ich odzież" (s. 70) dziwiły go bardzo. Następnie opisuje wygląd mieszkania buriackiego: „Jurta jest domem, jest pomieszkaniem Burata z całą jego familią. Namiot skórami odziany, mający otwór na wierzchu, jest jurtą. Ma ona kształt kopiczny, wchodzi się do niej maleńkimi drzwiczkami, wojłokiem lub skórą odzianymi. Całą ozdobą jurty wewnątrz są wojłoki lub skóry kształtem kanap ułożone i żelazny ko­ ciołek, ogień na środku jurty pali się dniem i nocą. Buraty siedzą na nogach około ognia, pomieszani z żonami i dziećmi, w kociołku grzeją w o d ę z trawami różnemi, którą piją na kształt herbaty, mlekiem zaprawną. Buraty z Buratkami maleńkimi lulkami palą tytoń. Pisk jakiś jest ich mową. Oto były pierwsze przedmioty, które u Buratów nas bawiły. Prócz tego kilka k a w a ł k ó w czarnej zabrukanej owczyny wisi na ścianach jurty, którą burhanami zowią, czyli bożkami. Te skórki polewają mlekiem jako ofiarę dla burhana, a za postrzeżoną w trzodzie szkodą burhana, czyli ową skórę, wynoszą za jurtę i dobrze okładają kijem jako za niepilność bożka trzody sobie powierzonej. Przy jurcie na wysokich żerdziach powtykane sterczą barany lub kości ich tylko na podobnychże żerdziach. Jest to ofiara wielkiemu bogu, to jest słońcu jako najwyższemu burhanowi" (s. 70-71). „Kobiety ich, strojem od mężczyzn cale nieróżne, można tylko poznać po dwóch czarnych na piersi spadających wielkich warkoczach i zausznicach żelaznych wiel­ kości koła, o średnicy blisko pięciocalowej. Stare kobiety w rzeczy samej są po­ dobne do orangutanów, ile tylko rzeczonych małp kopersztychów widziałem, tyle podobieństwa w twarzach podżyłych Buratek postrzegłem. Pospolicie ich kobiety są za młodu tłuste jako jednem tylko mlekiem żyjące; na starość obszyta twarz marszczkami, twarz m ó w i ę z dwoma bardziej linjami oczu niż oczyma i płaskim nosem" (s. 73). 2 1 T о к a r i e w, l. c. �216 ANTONI KUCZYŃSKI Jak wynika z powyższej informacji, znajomość kultury buriackiej była bardzo pobieżna u F. Ciecierskiego, który podczas krótkiego przejazdu przez zamieszkane przez nich osady nie miał okazji do poczynienia w n i ­ kliwszych obserwacji. Niemniej jednak podkreślić należy, że opis ten znaj­ duje potwierdzenie w późniejszych materiałach etnograficznych i opisach. Co do mieszkań buriackich, to wyjaśnić należy, że różniły się one w znacz­ nym stopniu od mieszkań typowych nomadów Azji Środkowej. Wprawdzie część z nich obywała się latem albo latem i zimą namiotami 'krytymi w o j ­ łokiem, przede wszystkim jednak, a już szczególnie zimą, miano za domy ośmiokątne lub prostokątne drewniane chatki zrębowe, często z podcie­ niem u wejścia. Wewnątrz takiej chatki znajdowało się ognisko, wydzielo­ ne miejsca do spania, przy czym pościel — t j . skóra lub wojłoki, tak była formowana na dzień, że ułożona pod ścianą sprawiała wrażenie ka­ nap. Inwentarz ruchomy buriackich pasterzy składał się, nie licząc prze­ nośnych namiotów, odzieży, broni oraz uprzęży, przede wszystkim z wiel­ kiej ilości wyprawionych skór i wojłoków, ponadto w skład jego wchodziła pewna ilość naczyń i niezbędnych narzędzi. Naczynia, wyjąwszy niektó­ re, jak np. metalowy kocioł, były wykonane z drzewa, były to maślnice, różnego rodzaju czarki, półmiski itp., potrzebne w gospodarstwie do­ mowym. Gospodarka buriacka polegała na hodowli i uprawie ziemi. Trzody tych nomadów składały się z bydła rogatego, owiec, koni i wielbłądów, przy czym stada tych ostatnich występowały jedynie u Buriatów mieszkają­ cych w południowych rejonach Zabajkala. Na ogół pasterze buriaccy byli dobrze zaopatrzeni w pożywienie oraz we wszystko, co potrzebne i m było do życia. Innymi formami zajęć, obok dominującej hodowli i uprawy zie­ mi, było łowiectwo, rybołówstwo, zbieractwo, a wśród niektórych grup kowalstwo. Szczególnie słynęli kowale buriaccy z wyrobu ozdób na siodła i kołczany, wykonywanych z blachy żelaznej, którą inkrustowano srebrem. Zapisy F. Ciecierskiego odnoszące się do Buriatów są prawdziwe, jednak bardzo skąpe. Jadąc do miejsca zesłania zetknął się F. Ciecierski z Ewenkami (Tun­ guzami), których byt i obyczaje dość obszernie opisał: „Nie rozumiem, żeby przezwisko Tunguz miało być przezwaniem, z szyder­ stwa od Tatarów tym ludziom nadaném, jak twierdzą uczeni, bo oni sami tem się szczycą imieniem i nigdym nie słyszał od Tunguzów samych ani zażalenia na szydzących, ani też odmiennego nazwiska . Tunguzy jest to naród błąkający się, 22 2 2 W literaturze X V I I I i X I X stulecia Ewenkowie nazywani byli Tunguzami lub Tongusami. Pochodzenie tego słowa nie zostało dotychczas jednoznacznie wy­ jaśnione, a niektórzy badacze X V I I I stulecia wywodzili je z języka Tatarów to­ bolskich, w którym słowo „Tonus" znaczy „świnia". Dzielą się oni na dwie grupy — E w e n k ó w Reniferowych i E w e n k ó w Konnych. Zarówno jedni, jak i drudzy �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 217 stałego miejsca nie ma, pasterstwem i r y b o ł ó w s t w e m bawi się. Zwierzchnia ich postać ciała prawie się nie różni od Buratów i innych narodów po Azji rozsypa­ nych. Oczy maleńkie czarne, nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, uszy wielkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto są cechy prawie ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po trawie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu zwierza, i dlatego, jeśli który z zesłanych uciecze, Tunguzy zaraz go wyśledzą. W rzeczy zaś samej, czy skutkom wyśledzenia zwierza lub co podobnego przypisać bystrość wzroku Tunguzów, czyli raczej nachyleniu traw w pas i więcej wysokich, które za najmniejszym przydepta­ niem różnią się od nie przydeptanych, ja twierdzić nie chcę. Jest to lud najobojętniejszy, nic ich dzień jutrzejszy nie interesuje, co mają, dziś jedzą. Dzielą się ostat­ kiem z podróżnym lub przyjacielem. C i , co koło Ruskich żyją, są ostrożniejszymi, nauczeni przykładem swoich sąsiadów. Oddaleni od osad ruskich są najotwarszymi, najprostszymi ludźmi. Lubią wódkę i kiedy w gościnie lub umyślnie w szynkach podpijają, to nie ma zabawniejszego stworzenia... Pijany Tunguz chodzi od osoby do osoby, chlubi się ze swego pijaństwa, pożycza od ruskich sukien, bez ładu one nadziewa, żadne­ go porządku nie patrząc. Kobiecą jubkę pokrywa płaszczem ruskim, na czepiec baby ruskiej kładzie czapkę Rusina; wszystko to pomieszane, kobiece ubiory z m ę ­ skimi na przemian wdziawszy ... Tak nareszcie ubranego w błoto lub śmiejące się Rusiny wrzucają, lub słabością własną sam wpada i cale go to nie zastanawia, ż e świątecznych pożyczył sukien. Drogo przeto biedak okupywać musi tę krótką swoją uciechę. Płacić musi za suknie sobolowemi skórami cenę, jaką się podoba nałożyć pożyczającemu. Nie wiem, do jakiej doskonałości doszła nauka u Tunguzów panowaniu chiń­ skiemu podległych. Przekonany jestem z ich rękodzieł oraz d o w o d ó w następnie mających się przytoczyć, że tamci Tunguzi są polerowniejsi, dowcipniejsi i więcej do towarzyskiego życia przyzwyczajeni. Przeciwnie pod panowaniem rosyjskim ż y ­ jący Tunguzi są zupełnie prostacy; lud pasterski, dzieci czystej natury i trwożliwe wędrowniki. Muzyka ich jest jakiś piskliwy z świstaniem połączony dźwięk. Lata swoje liczą na śniegi: przeżyłem, powiada Tunguz, śniegów, czyli zim, tyle a tyle. Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buraty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach. Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem się nie różnią od jurt Buratów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty. Gdy się z miejsca przenosi Tunguz, co pospolicie czyni lub z niedostatku paszy dla bydła i drzewa na opał, lub przez niedogodność sąsiadów swych narodowców, określają siebie etnonimem — „Ewenk", a ponadto liczne były wśród nich różnegorodzaju samookreślenia lokalne. Opisani w „Pamiętniku" Ewenkowie Zabajkalscy oprócz etnonimu „Ewenk" określali się nazwami „Burarczeny", „Solony", „Manjagiry". Dokładniej o tym zob.: Narody Sibiři, pod red. M. G. Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa 1956; Mongolskie, tungusko-manczżurskie i paleoaziatskie jazyki, t. 5, pod red. W. W. Winogradowa, Leningrad 1968, s. 68; G. M. W a s i l e w i c z , Ewienki — istoriko etnograjiezeskie oczerki (XVIII — naczalo XX w.), Lenin­ grad 1969, s. 9-14. Wyjaśnieniem genezy etnonimu — „Tunguz" zajmował się pol­ ski badacz kultury Jakutów Edward P i e k a r s k i . Ogłosił on artykuł pt. К wo~ prosu o proischożdienii słowa „Tungus", „Etnograficzeskoje Obozrienie", kniga 70/71, nr 3-4: 1906, s. 206-216. �218 ANTONI KUCZYŃSKI lub z powodu ruskich czy posielających się, czy drogi blisko jurty prowadzonej — w ó w c z a s pędzi z sobą i całą s w ą trzodę. Ogon do ogona końskiego przywiązują; kobiety, dziewki i chłopcy siadają każde na oddzielnego konia; od piersi jednego konia do drugiego, przypinają żerdzie, między one zawieszają gatunek kolebki, w które kładą skóry, rozmaite rzeczy i niezdatne do końskiej jazdy dzieci. Dzie­ ciom kładą między nogi ryneczkę pochyłą, która ułatwia spad wilgoci naturalnej, z tej to przyczyny u wszystkich Tunguzów są nogi krzywe, jako od młodości przegrodą ową rozdzielone. Na czele tej wyprawy wieziona bywa jurta, kształt­ nie złożona, po bokach krążą roślejsze Tunguzy, dorodniejsza młodzież męska. Za pierwszą nadarzoną ustalenia się sposobnością Tunguz rozbija swoją jurtę, czyli raczej prościej mówiąc, kijaszki zebrane z pierwszego siedliska rozstawia, skórami lub wojłokami okłada i już ma gotowe dla najliczniejszej familji mieszka­ nie. Trzoda się pasie po łąkach, na których osiadł, kobiety jej pilnowaniem zajęte zbierają tylko k u potrzebie mleko. Mężczyźni z łukami idą na polowanie, aby nabić zwierzyny, której skórami opłacają rządowi podatki. Wspomniawszy o podatkach przez Tunguzów i inne polowaniem bawiące się narody rządowi opłacanych, warto jest umieścić i trudności, jakie się biednemu l u ­ dowi przytrafiają w czasie takowych polowań, i wspomnieć o sposobie wybie­ rania takowego podatku. Co do pierwszego Tunguzy najodleglejsze zwiedzają k r a ­ je i lasy, celem zdobyczy żądanej. Zapuszczają się nawet w granice Chin, gdzie mniej wygubione zwierzę łacniej się łowić daje. A n i ich głębokie śniegi, ani ostre mrozy, ani szumne zawieruchy nie odstraszają od pracy. Krzesiwo, przy boku długi nóż, na plecach łuk krzywy z ładownicą strzałami napełnioną, całym są zapasem i orężem Tunguza. Noc przebywa myśliwiec tunguski w sypkim śniegu, oparłszy nogi podwyższone na drzewie, okryty z wierzchu również śniegiem, smacz­ nego snu zmordowany używa. Miasto gąbki do krzesania ognia służącej ma liście pewnego ziela, które ściera na próchno, a w które skra wpadłszy ł a t w o je zapala. Liść ten jest szerokości dłoni człowieka, stronę jedną ma zieloną, drugą brunatną, gdy zwiędnieje. Jak się w botanice nazywa, nie wiem. Rozłożony ogień przy jakim drzewie ogrzewa zziębniętego, o uspokojenie głodu mniej frasobliwy Tunguz, trzy lub więcej dni wytrwa bez pokarmu. Ubije jakie zwierzę, to zdobyczą s w ą głód uspokaja, a skórę na podatek przeznacza. T y m sposobem przepędza w lasach i g ó ­ rach całą zimę ł o w i e c t w e m zatrudniony, szczęśliwy jeśli ubije potrzebną liczbę zwierza dla oddania skór na podatek skarbowy. Nie pamiętam dokładnie rozkładu rzeczonego podatku, przypominam tylko, że następująca proporcja być musi do onego zbliżona: od każdej duszy jeden sobol lub dwa lisy czarne albo cztery ordy nary jne, lub też sześć kóz dzikich i tyleż jeleni. Cokolwiek bądź, jest to proporcja najmniejsza; nie chcę twierdzić na do­ mysł, wszak na podwojoną proporcję tu wzmiankowanej ilości łatwiej bym się zgodził. Letnią porą polują na kozy dzikie. Ubierają się w tym celu całkiem w skórę kozią. Czynią to też i ruscy, ale się często, nie poznawszy wzajemnie, zabijają się. Kiedy odwilż śnieg spędzi, a mróz ściśnie powierzchnię pozostałego, polowa­ nie Tunguzów na kozy dzikie jest najzabawniejsze. Leci na koniu pianą zjuszonym prosto siedzący łowczy; kozioł dziki oddzielony od stada podnosi się z n i e w y m o w n ą prędkością, sadzi przez góry i skały; tuż za nim łowczy połowu chciwy długim harpem morduje przelęknionego, a cieniuchne nóżki zwierza wskroś przebijając skorupę zmarzłego śniegu bieg mu opóźniają. Dogania go wreszcie jeździec; po­ rywa się dyszący zwierz, odnawia bieg lotny, kilka wiorst unosi z niebezpie­ c z e ń s t w e m życie. Szczęśliwy, gdy dopadł lasu; na koniec w przypadku nieukrycia �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 219 się w lasach, bez przerwy dysząc zmęczone zwierzę upada pod harapem dościgającego łowca. Takie polowanie ja sam z niezmierną ciekawością widziałem" (s. 80-84). „Każdy Tunguz jest opasany pasem, na którym mu wisi długi nóż w pochwach. Mają pasy nabijane srebrnymi figurami, wyobrażającemi rozliczne poczwary. To wyraźnie pokazuje, że przodkowie ich umieli chodzić koło sztuki wyrabiania sre­ bra i innego metalu. Widziałem sam wyrobotki min przez Tunguzów porzucone; widno z nich, że tylko za bogatymi szli rudami, ubogie porzucali. Ruscy dopiero biorą rudy, choćby tylko stoosiemdziesiątą część funta miały srebra w pudzie, czyli w funtach czterdziestu. Dziś Tunguzom nie wolno na własny zysk wyrabiać rudy, tak jak każdej prywatnej osobie. W grobach ich przodków do dziś dnia znajdują się prócz innych narzędzi sztuki srebrne, wyobrażające ich bożyszcza, oraz strzały nabijane srebrem" (s. 85). „Tunguzy znają sztukę wyrabiania metalu, wyrabiają go pewno w odleglej­ szych stronach, gdzieby ich żadne nie wyśledziło oko. Nawet sztukę wyrzynania kamieni znają, świadczą bowiem o tym pozostałe ich bożyszcza lub w grobowcach wynajdywane bałwany. Ja, co tylko wiedziałem z ich bożyszczami kamieni, wszy­ stko to były niezgrabnie rznięte masy kamieni, straszydła wyobrażające. Tunguzy z łuku przednio strzelają, w cel maleńki o sto osiemdziesiąt kroków trafiają. Karabinki chyba ci znają, co się z ruskimi ludźmi oswoili. Kiedy jeden z naszych towarzyszów z karabinka w biegu ubił kozę dziką, a w locie orła, Tun­ guz do niego zbliżyć się nie śmiał, czarodziejstwom to przypisując, czyli raczej sile wyższej nad ludzką. Blisko rzek wielkich mieszkający mają czółna z kory brzozowej wyrabiane, lek­ kie i szczelne. Nie widziałem czółen mieszkańców nad ujściem Amuru osiadłych, czyli raczej w ę d r o w n y c h ludzi, mają być one szczególne; te co mają Tunguzy są niezgrabne, ale lekkie. Jest to nachylony z w y s ł a n y m spodem spiczasty koszyk brzozowy" (s. 86). Przedstawione przez F. Ciecierskiego osobliwości kultury ewenkijskiej znajdują prawie całkowite potwierdzenie w późniejszych źródłach i mo­ nografiach etnograficznych . Przytoczony przez niego opis wyglądu zewnętrznego Ewenków jest potwierdzeniem jego spostrzegawczości, gdyż rzeczywiście lud ten należący pod względem antropologicznym do typu bajkalskiego rasy mongoloidalnej charakteryzuje się wymienionymi w Pa­ miętniku cechami zewnętrznymi. Skąpe słowa relacji o Ewenkach zawie­ rają jednak szereg interesujących informacji etnograficznych, które repre­ zentują poważne znaczenie przy rekonstrukcji XVIII-wiecznego katalogu faktów kulturowych tego ludu. Dodać tutaj należy, że Ewenkowie Zabajkalscy objęci byli przymusem służby w armii carskiej, zatem szybciej aniżeli inne ludy Syberii zatracili oni szereg elementów z rodzimej k u l ­ tury i ulegli częściowej asymilacji. 23 2 3 Między innymi: W a s i l e w i c z , op. cit., M. G. L e w i n , Ewienki siewiernogo Pribajkalja, „Sowietskaja Etnografija", nr 2: 1936; W. N e u p o k o i e w, Tungusy Burjatii, Wierchnie Udińsk 1927; Narody Sibiři, s. 701-741; T o k a r i e w , op. cit., s. 504. �220 ANTONI KUCZYŃSKI Aby dokładniej zrozumieć informacje F. Ciecierskiego poświęcone cha­ rakterystyce gospodarki Ewenków, nadmienić trzeba, że tzw. grupa zabajkalska tej ludności zajmowała się hodowlą koni i bydła, a ponadto uprawiała rybołówstwo oraz myślistwo. Ta forma gospodarki wyznaczała tryb życia, który charakteryzował się wędrówką z miejsca na miejsce, w celu znalezienia odpowiednich pastwisk oraz bogatych łowisk. Opisany w Pamiętniku sposób polowania przy pomocy ścigania zwierzyny na koniu był szeroko praktykowany także przez Buriatów i opisują go dokładnie późniejsze źródła. Łuk był główną bronią myśliwską Ewenków, którzy używali różnorodnych grotów do strzał: długich rogowych, z zadziorami i bez, trójgraniastych lub o przekroju romboidalnym. Istniały też liczne groty kościane, używane do strzelania do ptaków i drobnej zwierzyny. Broń palna zaczęła się u nich rozpowszechniać pod wpływem osadnictwa rosyjskiego, a posługujący się nią biali przybysze zza Uralu wprawiali w zdziwienie ewenkijskich łowców, którzy obserwując odstrzał zwierzyny za pomocą broni palnej przypisywali ten sposób polowania „sile wyższej nad ludzką". Rybołówstwo stanowiło również poważną gałąź gospodarki Ewenków, zatem dziwić się należy autorowi Pamiętnika, że o zajęciu tym w ogóle nie wspomina. Z tą formą gospodarki łączy się posiadanie środków trans­ portu i komunikacji wodnej, które w relacji F. Ciecierskiego sprowadzały się do wspomnianych czółen z kory brzozowej. Był to nie istniejący już obecnie typ łodzi zszywanej żyłami łosi z kawałków kory brzozowej, k t ó ­ ry w wielu rejonach Syberii zachował się do połowy X I X stulecia, np. nad dolnym biegiem rzeki Ob. * Przedstawione powyżej relacje reprezentują poważny rodzaj doku­ mentu kulturowo-historycznego, nadającego się w pełni do uzupełnienia innych materiałów pochodzących od autorów rosyjskich, które niejedno­ krotnie stanowią trzon rekonstrukcji sięgających X V I I I stulecia, a w wie­ lu wypadkach do bezpośredniego odtworzenia kultury tubylców syberyj­ skich z okresu przedkolonizacyjnego. Jakkolwiek wartość przekazów z zakresu kultury ludów opisanych w Pamiętniku jest bezsporna, jednak podkreślić należy, że materiał ten jest mocno przemieszany — fakty z kultury materialnej łączą się często w tym samym zdaniu z zagadnieniami dotyczącymi życia społeczno-religijnego. Prócz tego w materiałach tych mamy do czynienia z drobnymi urywkami szerszych zagadnień, np. myślistwa, pożywienia, odzieży, bu­ downictwa itp., a więc z nikłym jedynie sączeniem się informacji na ten temat. Mimo fragmentaryczności w relacjach tych zawarty jest spory ze­ staw szczegółów z życia Maryjców, Czuwaszów, Buriatów i Ewenków za- �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 221 bajkalskich, które dla uważnego badacza stanowią wartościowe dopełnie­ nie do innych przekazów z tego zakresu. Stąd też zasługują one na udo­ stępnienie ich szerszemu ogółowi specjalistów, którzy nie zawsze mają sposobność dotarcia do zapomnianych dzisiaj wspomnień polskich podróż­ ników po Syberii. Ciekawy z etnograficznego punktu widzenia jest zawarty w Pamiętni­ ku materiał dotyczący współżycia ludności tubylczej z zesłańcami, osadni­ kami rosyjskimi, administracją carską oraz kupcami. O ile w pierwszym przypadku stosunki te układały się względnie poprawnie, zwłaszcza z warstwą zesłańców politycznych i jeńców wojennych z Polski, o tyle współżycie dużego procentu osadników, administracji oraz kupców kształ­ towało się w sferze wzajemnej wrogości. Odnosi się to szczególnie do gru­ py kupców, którzy podstępem, za wódkę i tytoń wyłudzali drogocenne futra. Zawarty w Pamiętniku opis napotkanych na szlaku zesłańczym grup etnicznych połączony jest często z przedstawieniem ich stosunku do carskich „czynowników", którzy dopuszczali się nieraz gwałtu i przemo­ cy wobec tej ludności. Oczywiście były to wówczas czasy, kiedy po zastą­ pieniu w Rosji kary śmierci katorgą (1769) fala zesłańców najgorszego autoramentu zaczęła gwałtownie rosnąć na terenie Syberii. Tak oto po przejechaniu Zabajkala scharakteryzował F. Ciecierski ze­ słanych przez rząd carski na tzw. „posielenie" awanturników i krymina­ listów : 2 4 „Obywatel tutejszy jest to przesiany z głębi Rosji złoczyńca; rzadko gdzie widać z całym nosem człowieka, prócz dzieci i podrostków. Powtarzane piętnowa­ nia lic zesłanych poszpeciły zupełnie ludzi ... Rzeczony obywatel albo tęskni do swego rzemiosła, albo przypomina swobody niegdyś swoje, albo zmierza do popeł­ niania przywykłej zbrodni albo głodem zmorzony i nagi szuka w złodziejstwie opatrzenia nędzy. W tych okolicach, napatrzyłem się raz pierwszy na te haniebne, a może warte litości obrazy ... Tłumy rozsypanych mieszkańców uchodziły za rzekę Amur i za Argun ... uchodziły m ó w i ę od tyraństwa tak zwierzchników ro­ syjskich w tę stronę przeznaczonych, jak awanturników, czyli pierwszych zdobyw­ ców tej strony, jak też na koniec rozbójników, którzy bojaźnią kary w Rosji po­ budzeni, przyszli tu rozbijać niewinnych pasterzy, jakimi są pierwsi tej prowincji obywatele" (s. 78-79). Dopełnieniem tego samowładztwa była zgubna działalność kupców, którzy uzupełniali dzieło niszczenia ludności tubylczej zapoczątkowane przez awanturniczy element osadniczy, rezultatem którego był znaczny proces depopulacji rozwijający się coraz bardziej na skutek dodatkowych 2 4 O w p ł y w i e administracji carskiej, kupców oraz różnego rodzaju kryminalnych przestępców na depopulację wśród tubylców syberyjskich zob.: N. S. R o m a n o w , Jasak w Jakutii w XVIII w., Jakutsk 1956; I. S. G u r w i c z , Etniczeskaja istorija siewiero-wostoka Sibiři, Moskwa 1966; W. A. A l e k s a n d r ó w , Russkoje nasielenie Sibiři XVII-naczala XVIII w., Moskwa 1964. �222 ANTONI KUCZYŃSKI atrybutów „cywilizacji" — syfilisu, wódki i chorób epidemicznych, za­ wleczonych w te odległe obszary Syberii przez różnego rodzaju przestęp­ ców, uchodzących przed wyrokiem w trudno dostępne rejony leżące na wschód od Uralu. Uzupełniając opis F. Ciecierskiego dodać należy, że słaba jeszcze wów­ czas administracja rosyjska nie mogła sprostać szerzącemu się rozbojowi. Jakże wymowna jest opowieść XVIII-wiecznego kupca, który podczas rozmowy z autorem Pamiętnika opisał mu jeden ze stosowanych wówczas sposobów handlu z tubylcami. Oto on: „Rozkładamy, powiada, nasze towary celem zwabienia narodowców, tak nazy­ wał biednych Tunguzów. Lustra małe oświecają nasze namioty. L u d dziki cieka­ wością uniesiony zbliża się do nas z sobolami lub czarnych lisów skórami. My z jednym lub z dwoma, przemieniwszy skóry na lusterka, k a w a ł czerwonego suk­ na albo szkiełka, wypuszczamy ich przed namioty" (s. 79). Równocześnie z administrowaniem nowo poznanych obszarów Syberii ludność tubylcza zobowiązana została do płacenia podatku, tzw. jasaku, pobieranego w większości w postaci skór futerkowych. Po opanowaniu pewnego terytorium władze carskie dokonywały spisu ludności, ustalały wielkość podatku, zakładały specjalne „księgi jasaczne", które co pewien okres weryfikowano. Wysokość jasaku nie była jednolita na terenie całej Syberii. Początkowo określano ją wyłącznie w ilości skór zwierzęcych — z reguły od 5 do 10 skór od podatnika, później natomiast zaczęto określać wysokość jasaku według wartości. Dawało to duże możliwości nadużyć, gdyż szacunek składanych przez tubylców skór był bardzo dowolny. Odnośnie do pobierania „jasaku" wśród Ewenków F. Ciecierski prze­ kazał taką informację: „Pospolicie wyjeżdża kapitan sprawnik dla zbioru rzeczonego podatku. Go­ rzałka i tabaka są w a ż n y m i zapasami, które z sobą bierze, aby poić po drodze nadybanych narodowców. Za tę uczynność nagrodzony bywa najlepszymi sobolami lub czarnymi lisami. A cóż się dzieje przy przyjęciu podatków — ileż to braków, ile to naddatku potrzeba? Nie liczę ja g w a ł t ó w przez takowych urzędników popeł­ nianych, nie liczę, co za wódkę i tabakę zamienia. Sam naczelnik dzikiego na­ rodu znać się musi na gościnności, obdarza najczęściej niewdzięcznego zwierzch­ nika i przeklina ten moment, w którym się dostał pod jarzmo tak szkaradnego ludu z utratą lubej wolności" (s. 84-85). Kończąc omawianie Pamiętnika F. Ciecierskiego podkreślić należy, że bardzo często interesujące z etnograficznego punktu widzenia szczegóły kwituje on lakoniczną tylko wzmianką: „Buraty na ziemi siedzieli, mnie lulką swoją kolejno częstowali ... Trzeba wie­ dzieć, że Buraty nie znają ni chleba, ni soli, żywią się tylko mlekiem i trawami gotowanemi" (s. 74-75). „Oroczony jest to naród nad Amurem żyjący. Podróże swe odprawują na jeleniach, w y s z y w a j ą sobie lica i niestatecznie żyją na jednem miejscu, lecz ze swemi jeleniami przenoszą się od miejsca do miejsca (s. 340). �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 223 Mimo tych braków Pamiętnik stanowi ciekawe źródło ułatwiające poz­ nanie kultury opisanych w nim grup etnicznych XVIII-wiecznej Syberii. Przedstawiając to, co zdaniem jego warte było opisu, a więc w pewnym stopniu segregując swe spostrzeżenia subiektywne, najwięcej miejsca po­ święcił F. Ciecierski zjawiskom, które dotyczyły przede wszystkim jego oraz jego przyjaciół. Tak więc omawia on szczegółowo przebyty szlak zesłańczy, przebieg katorgi, opisuje los swych przyjaciół na wygnaniu, a ponadto charakteryzuje osadnictwo rosyjskie na Syberii, środowisko geograficzne Daurii — urodzajność ziemi, klimat, florę, faunę, kopalnie i małe warsztaty rzemieślnicze oraz kreśli wygląd wielu miast, w których przebywał. Według jego relacji ówczesne miasto Wierchnieudyńsk „... zbudowane jest podług planu w kwadrat. Ulice ma obszerne. Rynek wygod­ ny, sklepy kupieckie murowane, kilka cerkwi murowanych; fortecę zniszczoną, d o m ó w wiele murowanych leży nad rzekami U d ą i Selengą, odległe o trzysta wiorst od Irkucka. Położenia piękniejszego nigdzie szukać nie trzeba ... Miasteczko to z położenia swego w a ż n y m jest miejscem" (s. 317-318). W t y m skrótowym omówieniu Pamiętnika F. Ciecierskiego zwrócono przede wszystkim uwagę na zawarty w nim ciekawy materiał obrazujący pewne elementy kultury opisanych przez niego ludów, który służyć może etnografowi za jedno ze źródeł do zaznajomienia się z interesującymi go obszarami i prześledzenia zaistniałych przemian w inwentarzu kulturo­ w y m syberyjskich tubylców. Warto podkreślić, że pewne relacje odnoszą się do mało znanej pod względem etnograficznym grupy Ewenków zaj­ mujących się hodowlą koni, zamieszkujących wówczas tereny południo­ wego Zabajkala, dzisiaj natomiast prawie całkowicie zasymilowanych, Wartość źródłowa Pamiętnika jest dzisiaj bezsporna, zwłaszcza jeśli idzie o wkład Polaków w poznanie Syberii. W polskim pamiętnikarstwie sybe­ ryjskim X V I I I stulecia jest to jedyna pozycja zawierająca tak obszerne materiały o Maryj each, Czuwaszach oraz Ewenkach zabajkalskich, źródło, autorowi którego należą się słowa uznania za trafność dokonanych spo­ strzeżeń oraz pionierskość w zakresie wnikliwego przedstawienia proble­ mów politycznych, gospodarczych i społecznych ówczesnej Syberii. Fakty te są chyba dostatecznym dowodem uzasadniającym wprowadzenie F. Cie­ cierskiego do dziejów etnografii polskiej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08b4cd002d8b10d55b5577e85e8aacbe.pdf ae1729c51927c0d5ac7335f9b98a5ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:632 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:580 Title A name given to the resource Pierwsza polska relacja o ludach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.173-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONIKUCZYÑSKI PIERWSZA POLSKA RELACJA O L U D A C H SYBERII Z chwilą przyłączenia Nowogrodu do państwa moskiewskiego (1478) rozpoczyna się powolne opanowywanie Syberii przez Rosjan. Pod koniec X V I stulecia wzmocnili oni swe rządy na obszarach bezpośrednio przy­ ległych do wschodnich podnóży Uralu, a państwo Iwana Groźnego zyskało silne oparcie do dalszych wypraw na wschód. Chanat Sybirski, jeden z k i l k u chanatów, na które dzieliła się Wielka Orda władająca wówczas t y m i obszarami, zostaje podbity przez dońskiego kozaka Jermaka, wo­ jownika kupieckiej rodziny Strogonowów legitymującej się niejako „ m a n ­ datem" carskim na ekspansję w kierunku wschodnim . Stolicą opano­ wanego chanatu było miasto Isker — dziś nie istniejące — leżące nad Irtyszem, o około 80 k m na wschód od Tobolska założonego w roku 1587. Od tego momentu możemy już mówić o ukończeniu pierwszego okresu militarnego podboju Syberii, jak też o rozpoczęciu ustawicznej penetracji tych obszarów przez myśliwych i kupców futer. Tak dokonało się dzieło poznania Syberii, a na słabo dotychczas zaludnionych obszarach zaczęły powstawać nowe osady — Tiumień (1588), Tomsk (1604), Ketsk (1605) — zasiedlane w początkowym okresie przez wędrowne oddziały kozackie. Zachęcona łatwymi sukcesami Moskwa opanowywała coraz to nowe obszary powiększając w krótkim czasie przeszło w dwójnasób zdobycz Jermaka. Zakładano nowe osiedla: w 1619 roku Jenisiejsk, w roku 1632 Jakuck nad środkową Leną, potem Ochock (1647), wreszcie Irkuck (1661) i szereg mniejszych grodów obronnych. 1 Z ośrodka w Jakucku wyruszyli rosyjscy kupcy i żołnierze we wszyst­ kie strony Syberii. Wkrótce przeprawili się przez Góry Stanowe i dotarli do Amuru — wyprawa Wasyla Pojarkowa 1643—1645 — potem zaś odkryto na północnym wschodzie rzekę Indigirkę i Kołymę, a w roku 1646 weszli Rosjanie na teren kraju Czukczów. Nieco później W. Atłasów (1697) przedostał się z Anadyrska na Kamczatkę zamykając w ten sposób 1 S. Platonów, Straganowy, Jermak i Mangazeja, Piotrograd 1923. �174 ANTONI KUCZYŃSKI pierwszy okres geograficznego poznania obszarów Azji północno-wschod­ niej. Tak więc zwycięski pochód Jermaka za Ural rozpoczęty w roku 1581 doprowadził już w końcu X V I I stulecia do opanowania prawie całej Syberii z wyjątkiem jej południowych rubieży, a wschodnia granica pań­ stwa moskiewskiego, przebiegająca jeszcze w 1580 r. wzdłuż skalistych szczytów Uralu, została przesunięta o tysiące kilometrów na wschód i rozciągała się na wybrzeżach Oceanu Spokojnego . W skrótowym rysie dziejów odkrycia Syberii przez Rosję wspomnieć także należy o tym, że na jej obszary zsyłano przez długie lata prze­ stępców politycznych i kryminalnych. Dla politycznego systemu caratu Syberia była idealnym miejscem do osadzania jeńców wojennych i takie przez wieki było jej przeznaczenie. Obszary te stały się dla wielu ucze­ stników wojen polsko-rosyjskich w X V I I stuleciu przymusową ojczyzną, a w latach późniejszych widzimy t u liczne zastępy powstańców kościusz­ kowskich (1794), żołnierzy powstania listopadowego (1830—1831) i stycz­ niowego (1863—1864) oraz członków patriotycznych stowarzyszeń i kółek rewolucyjnych . Rekrutujący się z tej warstwy liczni późniejsi badacze — W. Siero­ szewski, E. Piekarski, B. Piłsudski, F. Kon — to powszechnie głośne auto­ rytety na polu etnografii Syberii. 2 3 2 G. M i l l e r , Istorija Sibiři, t. 1, Moskwa—Leningrad 1937; t. 2, Moskwa— —Leningrad 1941; L . B e r g , Oczerki po istorii russkich gieograficzeskich otkritij, Moskwa 1946; t e n ż e , Otkrytie Kamczatki i ekspedicja Beringa, Moskwa 1946; M. B i e l ó w , Arkticzeskoje morieplawanie s driewniejszych wriemien do sieridiny XIX wieka. Istorija otkritja i oswojenia Síewiernogo morskogo puti, t. 1, Moskwa 1956; J . L . B a k e r , Odkrycia i wyprawy geograficzne, Warszawa 1959, s. 198—201; W. A l e k s a n d r ó w , Russkoje nasielenie Sibiři XVII i naczala XVIII w., Moskwa 1964; I . G u r w i c z , Etniczeskaja istorija siewierowostoka Sibiři, Moskwa 1966. 3 Na ten temat patrz: Z. L i b r o w i c z , Polacy w Syberii, Kraków 1884; J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Polacy jako badacze Dalekiego Wschodu, „Przegląd Współczesny", t. 9: 1924 nr 6; S. P a w ł o w s k i , Podróżnicy polscy w okresie niewoli, „Przyrodnik", t. 2; 1925, s. 526—534; M. J a n i k , Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; M. K o r b e c k a , I. M o s z y ń s k a , I . O k r u s z k o , Prace Pola­ ków o ludach Azji Środkowej i Wschodniej na przełomie XIX i XX w., „Przegląd Orientalistyczny", 1955, nr 4; W. J e w s i e w i e k i , Na syberyjskim zesłaniu, Warszawa 1959; J . T a b i ś, Początki rewolucyjnej współpracy polsko-rosyjskiej na Syberii, „Z przeszłości Syberii", Kraków 1964, s. 28—40; O. B e i e r s d o r f , Współpraca polskich i rosyjskich-rewolucjonistów na Syberii w okresie powstania styczniowego, tamże, s. 41—57; H . D o b r o w o l s k i , Polscy i rosyjscy rewolu­ cjoniści na Syberii na przełomie XIX i XX wieku, tamże, s. 58—68; S. K a ł u ­ ż y ń s k i , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", 1966, nr 2; A. K u c z y ń s k i , Wkład Polaków do badań etnogra­ ficznych na obszarze Syberii, „Lud", t. 51: 1967, cz. 2. �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH 175 SYBERII Wspomnijmy zatem o pionierach, autorach fragmentarycznych i nie­ zdarnych opisów z zakresu kultury ludów, wśród których wypadło im żyć, opisów, które przy współczesnym rozwoju etnografii i historii Sy­ berii nabierają znaczenia niczym nie dającego się zastąpić dokumentu historycznego. Zgromadzony przez nich materiał nie nadaje się wprawdzie do samodzielnych rozważań analityczno-porównawczych, ale w wielu wypadkach uzupełnia on w sposób istotny źródła rosyjskie z tego zakresu przyczyniając się do rozwiązania szeregu problemów z dziedziny etno­ grafii Syberii. Wartość tych relacji polega na tym, że zawierają one opis stanu kultur sprzed okresu impaktu cywilizacji rosyjskiej, która znacznie zaciemniła jej obraz w latach późniejszych. Od czasu powstania tych opisów życie mieszkańców Syberii uległo zasadniczym zmianom, zatem pamiętać zawsze należy, że dotyczą one faktów, które działy się w drugiej połowie X V I I i w pierwszych dziesiątkach lat X V I I I stulecia. Zdarza się, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej k u l ­ tury, ale czyż błędu nie popełniali także późniejsi wykształceni podróżnicy badający egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Podkreślić jednak należy, że mimo wielu braków materiały te cechuje duża doza obiekty­ wizmu oraz autentyzm i właśnie w t y m t k w i ich wartość. Wiele zasłużonych nazwisk polskich zrosło się z dziejami poznania kultury ludów Syberii. Najczęściej jednak we wszelkich, chociaż nielicz­ nych, opracowaniach z tego zakresu wymienia się przede wszystkim W. Sieroszewskiego, E. Piekarskiego i B. Piłsudskiego, zapominając o za­ mierzchłych początkach tych badań, pisanych przez jeńców z wojen polsko-moskiewskich X V I I i X V I I I stulecia. Pierwszym znanym nam Polakiem, który pozostawił opis Syberii i jej ludów, jest Adam Kamieński-Dłużyk. Pisząc o nim opierać się musimy na wiadomościach, które sam o sobie podał w syberyjskich wspomnieniach. Wzięty do niewoli 20 października 1657 г., kiedy to ,,[...] z kniaziem Jurijem Dołgorukim pod Basią między Uchłami była potrzeba" , wywieziony został na Syberię. Szlak jego zesłańczej w ę ­ drówki rozpoczął się w Moskwie i prowadził przez Jarosław, Wołogdę, Kajgorodok, Solikamsk, Wierchoturję, a dalej w kierunku na Tiumień, przez Tobolsk, skąd Irtyszem i Obem dotarł do Surgutu i Narymu. Potem przejeżdżał on przez Jenisiejsk i rzeką Leną dotarł do Jakucka. Wcielony tu do oddziału wojskowego zajmował się A. Kamieński-Dłużyk zbieraniem podatku, tzw. jasaku, oraz podbojem nowych ziem. Od tego 4 1 Prawdopodobnie w roku 1660. data tej bitwy jest mylnie podana. Rozegrała się ona �176 ANTONI KUCZYŃSKI momentu trasa jego wędrówki zaczyna się nieco gmatwać. Z relacji wynika w sposób bezsporny, że zetknął się on z mieszkającymi przy ujściu Amuru Niwchami (Giliakami), ale którędy prowadziła droga na te obszary trudno jest wywnioskować z przytoczonych opisów. Wydaje się jednak, że suponowany przez Z. Jasiewicza szlak wiodący północnymi wybrzeżami Azji przez Cieśninę Beringa, a dalej wschodnimi brzegami Kamczatki aż do południowego cypla tego półwyspu i następnie Morzem Ochockim wzdłuż wschodnich brzegów Azji nad Amur — budzi szereg wątpliwości. Po pierwsze pamiętać należy, że są to lata sześćdziesiąte X V I I stulecia, a więc okres charakteryzujący się szeregiem rosyjskich osiągnięć w dzie­ dzinie poznania obszarów północno-wschodniej Azji. Trudno więc sądzić, aby tak ważne wydarzenie, jakim byłoby przekroczenie Cieśniny Beringa, uszło w owym czasie uwagi rosyjskich kronikarzy, administratorów Sy­ berii i późniejszych historyków odkryć geograficznych. Oprócz tego środki transportu i komunikacji wodnej, które miał do dyspozycji A. Ka­ mieński-Dłużyk, wykluczają zdaniem żeglarzy możliwość odbycia takiej drogi. Jeśli więc dotarł nasz rodak nad Amur — a dotarł na pewno — to szlak jego wędrówki prowadził prawdopodobnie rzeką Leną, w dół od Żygańska. Za drogą tą przemawia wzmianka: „[...] ku morzu płynąc 4 niedziel, minąwszy Ałdan rzekę, która jest bardzo wielka, z prawego boku wyszła druga Tana, trzecia Maja, rzeki bardzo potężne, jakich u nas Polska nie ma. Znowu Ucur z lewego boku, bardzo potężna i wielka rzeka" (s. 386). Dalszy opis podróży traci poprzednią dokładność. Z pew­ nym prawdopodobieństwem przypuszczać należy, że nad Amur dotarł nasz rodak lądem względnie Morzem Ochockim wzdłuż wschodnich w y ­ brzeży Azji. Wskazywałyby na to niektóre elementy opisu krajobrazu i spotkanych po drodze tubylców. „Tam nad morzem są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo się w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt i po kilkuset" (s. 386). Wnioskując z etnicznego obrazu Syberii pod koniec X V I I stulecia zetknął się wówczas A. Kamieński-Dłużyk z rozsiedlonymi na azjatyckich wybrzeżach Morza Ochockiego plemionami tunguskimi, na co wskazują także jego informacje z zakresu kultury materialnej i duchowej w ł a ­ ściwej t y m ludom. Od tego miejsca, tekst Dyaryusza nie oddaje wiernie przebytego szlaku. Stąd też trudno jest ustalić, w jaki sposób dostał się jego autor na rzekę Lamę (to jest Ochotę — A . K . ) , a potem na Indigirkę i dalej już lądem przy pomocy psiego zaprzęgu do Żygańska. Mianowany 5 0 5 Z. J a s i e w i c z , Pierwszy polski opis Syberii, „Poznaj Świat", 1966, nr 3. B. D o ł g i с h, Rodowoj i plemiennej sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, Moskwa 1960, s. 491—549; G u r w i c z , op. cit., s. 47—54. 6 �PIERWSZA A Homí - zyrianie A Mansowie POLSKA (D Tatarzy syberyjscy в Chantowie RELACJA О LUDACH 1 Ewenkowie V Dakuci Mapka 1. Grupy etniczne opisane w SYBERII T Ewenowie + Niwchowie 177 — Czukcze Dyaryuszu tu sotnikiem, otrzymał ponownie rozkaz wyruszenia nad Amur. Do w y ­ prawy tej jednak nie doszło, gdyż odwołano go do Moskwy, skąd zabrany został przez poselstwo polskie i wrócił do kraju. Umarł w Nieświeżu 29 stycznia 1667 r. Dopełniając obrazu syberyjskich wędrówek A. Kamieńskiego-Dłużyka podać należy, że w „Dyaryuszu" wspomina on o rozbiciu jego oddziału przez Czukczów. Z tekstu wynika, że porażka ta miała miejsce nad Amurem, gdzie okolice ,,[...] bardzo piękne, ciepłe i obfite" (s. 387). Wy­ daje się jednak, że informacja ta nie jest ścisła, gdyż rejon rozsiedlenia Czukczów obejmował w owym czasie krańce północno-wschodniej Azji. Być może, że zetknął się z nimi A. Kamieński-Dłużyk, ale musiało to nastąpić na innym obszarze, gdyż granica rozsiedlenia Czukczów nie sięgała nigdy w znanych nam okresach historycznych tak daleko na po­ łudnie . Z całą więc pewnością podać należy, że nad Amurem spotkanie to nastąpić nie mogło. Sprawa ta pozostaje zatem nie rozwiązana. Nie jest to jednak jedyna nieścisłość znajdująca się na kartach Dyaryusza. Reszta dotyczy jednak relacji z zakresu kultury materialnej, społecznej i ducho­ wej opisanych grup etnicznych. 1 7 Gurwicz, op. cit., s. 47—54, 112—116, 189—192. 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �ANTONI 178 KUCZYŃSKI Wspomnienia A. Kamieńskiego-Dłużyka wydane zostały z ręko­ piśmiennego odpisu przez ks. A. Maryańskiego w opracowaniu zbiorowym poświęconym ks. F. Bażyńskiemu z Poznania . Oryginał Dyaryusza nie jest do dzisiaj znany, a jego wydawca, ks. A. Maryański, pisze we wstępie. 8 „Będąc przed kilku laty w Gembicach u ks. Piotra Kuszyńskiego, [...] znala­ złem w jego bibliotece grube Silva Rerum, które spisywał sobie za panowania Augusta I I I jakiś szlachcic wielkopolski, dworzanin czy sługa starosty kopanickiego, Ponińskiego. Między innemi [...] w onej księdze znalazł się także niniejszy dyaryusz Adama Kamieńskiego, który będzie niezawodnie najdawniejszą relacyą z pobytu Polaków na Syberii" (s. 378). Od tego momentu wzmianki o A. Kamieńskim-Dłużyku spotykamy w szeregu publikacjach. Wspomina o nim A. P y p i n , Z. Librowicz , M . Janik , S. Z i e l i ń s k i i inni, ale często określa się jego Dyaryusz jako „krótki, skąpy w dane faktyczne" . Ostatnio zaś pisali o nim W. Polewoj , S. K a ł u ż y ń s k i , Z. Jasiewicz i fragmentarycznie A. K u ­ czyński , a także znajduje się on w bibliografii dotyczącej ludów paleoazjatyckich . Wszystkie z wymienionych opracowań są bardzo fragmentaryczne, zatem konieczność przedstawienia tego tematu w gra­ nicach historii etnografii polskiej jest t y m bardziej widoczna. Relacje A. Kamieńskiego-Dłużyka zasługują bez wątpienia na uwagę, ze wzglę­ du na to, że dla współczesnych badaczy etnografii i historii Syberii każda informacja z X V I I stulecia przedstawia olbrzymią wartość. Lata syberyjskiej tułaczki nie sprzyjały wprawdzie pełnieniu w n i k l i ­ wych obserwacji o napotkanych ludach i robieniu z tego zakresu nota9 l i 10 12 13 14 15 1 6 17 18 8 Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23 kwietnia 1874 r. od jego przyjaciół i wielbicieli, Poznań 1874. A. P y p i n , Istorija russkoj etnografii, b.m., t. 4, 1892, s. 316. L i b r o w i c z , op. cit., s. 34—36. J a n i k , op. cit., s. 38—40. S. Z i e l i ń s k i , Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci, pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1932, s. 201—202. Zobacz: A. D ł u ż y k - K a m i e ń s k i , Polski słownik biograficzny, Kraków 1939—1946, s. 200. W. P o l e w o j , Zabytyj istocznik po etnografii Sibiři XVII wieka. O soczinienii Adama Kamienskogo-Dłużika, „Sowietskaja Etnografija", 1965, nr 5, s. 122—129. К a ł u żу ń s к i, op. cit, s. 171—173. J a s i e w i c z , op. cit. K u c z y ń s k i , op. cit. R. J a k o b s o n , G. H ü t t l - W o r t h , J. F. Beebe, Paleosiberian Peoples and Languages a Bibliographical Guide, New Haven 1957, poz. 1: 221. 9 10 11 1 2 1 3 1 4 1 5 1 0 1 7 1 8 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 179 tek, zatem to tylko, co zachowało się w pamięci, znalazło wyraz w spi­ sanych po latach wspomnieniach. Stąd też cenny materiał etnograficzny zawarty w Dyaryuszu wymaga interpolacji wiadomościami pochodzą­ cymi od innych lepiej metodologicznie wykształconych autorów. W oparciu o te prace możliwa jest weryfikacja i interpolacja relacji A. Kamieńskiego-Dłużyka, które wysuwają się na pierwsze miejsce wśród innych źródeł sprzed trzystu lat. Pierwszym ludem, z którym zetknął się A. Kamieński-Dłużyk po wyjeździe z Moskwy, byli Komi-Zyrianie (Zyrany) . Lud ten roz­ siedlony wówczas nad rzeką Kamą w okolicach miejscowości K a j gorodok zajmował się łowiectwem i rybołówstwem: „ G r u n t y mają ka­ mieniste, skały i góry wielkie. Lasy, pola mało co mają. Lud zły, nie­ miłosierny, na noc nigdy nie przyjmie, a dziwują się cudzoziemcom jako wielkiemu dziwowisku, zbierają się na dziw i dają jałmużny, kto co może, a najwięcej ryb, bo chleba sami mało mają" (s. 380). Dalej autor podaje, że ,,[...] mają oni wiarę ruską; powiadają, że chrzcił ich ś. Stephan" (s. 380). Informacja ta zgodna jest z prawdą, gdyż z materiałów historycznych dotyczących misji prawosławnych wynika, że w wieku X I V biskup zwany Stefanem Permskim był inicja­ torem akcji misyjnej wśród K o m i - Z y r i a n . Posuwając się dalej w kierunku południowo-wschodnim zetknął się nasz rodak z Mansami (Wogulcami) f9 20 „[...] którzy Boga nie znają, bo mają swoje szatany w lesie, bo ich tam tak zowią, w miejscach skrytych, i tam się zbierają i odprawują swoje nabożeństwo, i bardzo ich ubierają bogato, wieszają sobole, srebro, naczynia wielkie kupują u Moskwy [w znaczeniu u Rosjan — А. К.], a potem moskiewscy ludzie ich obierają i stąd się bogacą. Ale im się rzadko w dobre obraca, bo ich czarują i siła ich rozumu odchodzi i przepadają. Mają w lesie koczowiska zrobione z drzewa; nizkie okienko jedno, ogień dzień i noc gore w kominie. P i e c ó w nie mają ani drzwi, tylko dziura miasto drzwi. Ław także nie mają, tylko na ziemi siedzą. Zwierzem żyją, ale i chleb jedzą, bo kupują u Moskwy za skóry jelenie i łosie. Niedźwiedzia, gdy zabiją, to nad nim płaczą, powiadając: że nie my tobie śmierci przyczyną, ale nasz łuk. Potem go zjedzą, a głowie się jego modlą, która zawsze w koczowisku koncie stoi, statkiem nakryta, i różnych sukien nawieszano koło niej. Zboża ci ludzie nie sieją, tyl.ko się lasem bawią; ryb mało albo nic, bo rzek nie mają wielkich" (s. 381). Informacja ta, chociaż ogólnikowa, zawiera istotne dla etnografa szczegóły, wśród których na podkreślenie zasługuje wzmianka o kulcie niedźwiedzia. Zarejestrowane przez A. Kamieńskiego-Dłużyka zapew­ nienie myśliwego, że nie on, a tylko jego łuk jest sprawcą śmierci 1 9 W artykule posługuję się przyjętymi dziś nazwami ludów Syberii, a etnonjmy podane przez A. Kamieńskiego-Dłużyka umieszczam w nawiasach. P o l e w o j , op. cit, s. 124. 2 0 �180 ANTONI KUCZYŃSKI niedźwiedzia, stanowi właściwy początek cyklu obrzędów i ceremonii religijno-magicznych, wspólny dla wielu grup etnicznych, wśród któ­ rych występował kult tego z w i e r z ę c i a . Tak też postępują syberyjscy Ewenkowie, którzy po zabiciu niedźwiedzia czynem t y m obwiniają i n ­ nych ludzi lub twierdzą, że śmierć nastąpiła na skutek wypadku spowo­ dowanego przez samo zwierzę . Na zakończenie wspomnieć należy, że z szeregu relacji podróżni­ czych i etnograficznych X I X stulecia zawierających opisy kraju Mansów i ich kultury wynika, że wiadomości przekazane przez A. Kamień­ skiego-Dłużyka są wiarygodne . W dalszych partiach Dyaryusza zamieszczone są skromne informacje o syberyjskich Tatarach, z którymi spotkał się autor w okolicach Tobolska. 21 22 2 3 „Ci Tatarowie mają wielkie wolności i zboża sobie sieją, a najwięcej orkiszu [odmiana jęczmienia o ziarnach nagich — bez plew — A . K . ] i pszenicy, i owsa; żyta mało sieją, tylko Moskwa. Są też Tatarowie myśliwi, chowają ptaki [...], których rabami karmią. Mają i charty kosmate. Konie mają bardzo dobre na których lisy gonią i charapnikami biją" (s. 382). Wiadomości te znajdują częściowe potwierdzenie w relacjach innych polskich podróżników po niewoli , którzy zetknęli się z zachodniosyberyjskimi Tatarami, a także w licznej literaturze etnograficznej . Nade wszystko ważne w tej informacji jest to, że przyczynia się ona do uzupeł­ nienia XVII-wiećznej rekonstrukcji układów etnicznych na Syberii, które w, t y m wypadku wiązały się z dawnymi dziejami tych obszarów za czasów Złotej Ordy. 24 25 21 W literaturze polskiej zob.: В. K o h u t n i c k i , Podobieństwo elementów kultu niedźwiedzia u ludów północnych obszarów Ameryki i Azji, „Etnografia Polska", t. 9: 1965, s. 327. A. A n i s i m o w, Religia Ewenków w istoriko-gienieticzeskom izuczenii i problemy proischożdienija pierwobytnych wierowanii, Moskwa—Leningrad 1958, s. 108. Między innymi: I . G r u s z k o w, Czerdyńskie Woguły, „Etnograf iczesko je Obozrienije", t. 19:1900 nr 2; P. I n f a n t i e w , Putieszestwie w stranu wogułow, St. Pietiersburg 1910; K . N o s i ł o w, U wogułow. Oczerki i nabroski, St. Pietiersburg 1904; W. P a w ł o w s k i j , Woguły, Kazań 1907; M. S i e r g i e j e w , Na­ rody Obskogo Siewiera, Nowosibirsk 1953; S. T o k a r i e w, Etnografija narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 472-—Ш. J . K o b y ł e c k i , Wiadomości o Syberyi i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834, przez J. K., t. 1, Warszawa 1837, s. 68—85; J . K o p e ć , Dziennik Józefa Kopcia brygadjera wojsk polskich z rozmaitych not dorywczych sporzą­ dzony, Berlin 1863, s. 238—241. Między innymi: A. K u z n i e c o w a , P. K u ł a k ó w , Minusinskie i aczinskie inorodcy, Krasnojarsk 1898; W. C h r a m o w a , Zapadnosybirskie Tatary, [w:] Narody Sibiři, Moskwa 1956, s. 473—491; T o k a r i e w , np. cit., s. 171—182. 2 2 2 3 2 4 25 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 181 Z Tobolska do Surgutu i dalej do Narymu płynął A. Kamieński-Dłużyk Irtyszem i Obem. Tu natknął się na Chantów (Ościaków), którzy „[...] nie sieją ani orzą, tylko rybami żyją a ptactwem, którego moc tam wielka, mianowicie: łabędzie, gęsi, kaczek, których tu u nas nie masz (to znaczy w Polsce — A.K.). Sami ci Ościaki chodzą w rybich skórach, i obuwie z tego noszą, kożuchy gęsie i łabędzie (odzież szyta z ptasich skór — A . K . ) . Mieszkają koczowiskami po ostrowach. Ryby sobie w ę d z ą na zimę rozmaite i tłustość rybią zbierają w naczynia z brzozowej kory wyrobione, po cebrów dwa; [...] A sieci robią z pokrzyw i koszule niektórzy z pokrzyw mają. Jadają jakieś bedłki na kształt muchomorów, to się tak popiją gorzej niż gorzałką; to u nich bankiet najlepszy. Chleb także jedzą i na ryby zmieniają, o które tam nie trudno, bo za lada onuczkę, tylko białą, albo za igiełkę, to jesiotra, którego chłop unieść nie może" (s. 382). A. Kamieński-Dłużyk dał nam więc obraz kultury Chantów bardzo zbliżony do tego, jaki rysują późniejsi badacze i podróżnicy — M . Ra­ stren , G. N o w i c k i j , I . Ostroumow , S. Patkanow i inni. Jego wzmianka o tym, że różnie oni wierzą ,,[...] i w łabędzie, i w kaczki, i w żurawie; bogami ich nazywają. A w którego ptaka wierzą, to go nie jedzą, tylko obłupiwszy, na drzewko obleką skórę i temu się modlą i kłaniają" (s. 383), jest rejestracją starych wierzeń totemistycznych poświadczonych dla Chantów przez późniejszych badaczy — G. Starciewa , W. Steinitza , S. Rudenkę , A. Zołotariewa i innych. Jeżeli idzie o zgromadzone w Dyaryuszu fakty dotyczące Ewenków (Tungusów), to na wstępie należy podkreślić, że w wielu pracach póź­ niejszych autorów znajdujemy taki sam bądź podobny obraz ich k u l 26 21 30 31 28 32 2 9 3 3 3 4 2 6 M. К a s t r e n, Etnograficzeskie zamieczanija i nabludenija o łoparach, kanelach, samojedach i ostjakach, izwleczenne iz jego putiewych wospominanij 1838—1844 д., St. Pietiersburg 1858. G. N o w i c k i j , Kratkoje opisanie o narodie ostjackom, Nowosybirsk 1941. I. O s t r o u m o w , Woguły-mansi. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, Perm 1904. S. P a t k a n o w , Starodawnaja żizii ostjakow i ich bogatyrii po bylinám i skazkam, „Ziwaja Starina", 1891, wyp. 3—4. G . S t a r c i e w, Ostjaki, Leningrad 1928, s. 55. W. S t e i n i t z, Totemismus bei den Ostjaken in Sibirien, „Ethnos", 1938, nr 4—5. S. R u d e n ko, Inorodcy Niżnej Obi, St. Pietiersburg 1914, s. 33—34. A. Z o ł o t a r i e w , Pierieżitki totemisma u narodów Sibiři, Leningrad 1934, s. 31—32, 50; t e n ż e Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifołogija, Moskwa 1934, s. 230. Między innymi: C . H i e k i s с h, Die Tungusen. Eine Ethnologische Mono­ graphic, St. Pietiersburg 1879; M. L e w i n , Ewienki siewiernogo Pribajkala, „Sowietskaja Etnografija", 1936, nr 2; G . W a s i l e w i c z , Ewienki, [w:] Narody Sibiři, Moskwa-Leningrad 1956, s. 701—742; T o t a r i e w , op. cit., s. 497—504. 2 7 28 29 30 31 32 33 3 4 �182 ANTONI KUCZYŃSKI tury potwierdzający słuszność obserwacji A. Kamieńskiego-Dłużyka na temat myślistwa, hodowli reniferów itp. „Ci Tungusi — pisze on — z luku strzelec niesłychany, chyży. Zimie i lecie włóczą się od rzeki do rzeki dla pożywienia, a jedzą wpół surowo, z zabitego zwierza krew świeżą ssią. Z zabitej łani brzucha w y j ą w s z y cielęta, jedzą. [...] żon po dziewięciu mają, a żony ich tak dobrze z łuku biją, jak mężczyzna. Jeleni mają stada wielkie po 1000 i w i ę c e j . Mają także jelenie ćwiczone, że dzikie oszu­ kują takim sposobem, że ten jeleń domowy już jest zwyczajny: temu jeleniowi nałożą na rogi rzemienny powróz blisko dziesięciu łokci i trafia się, że kiedy dziki jeleń przyjdzie, tedy ó w jeleń domowy z nim igra i tak ó w powróz na nljego zarzuci i uplata go tak, że się ze sobą biedzą, a potem gospodarz albo pastuch, który chodzi za tymi jeleniami, obaczywszy tego jelenia z łuku go zabija, a temu krwi z wodą da się napić [...]. Ci Tungusi do zimna bardzo trwały lud i głodów, bo w zimie dla wielkich mrozów trudno im o pożywienie i o zwie­ rza. [...] Ptaki w lot biją z ł u k ó w i śmiali są do zwierza i lekkie na niedźwiedzia" (s. 383—384). Przytoczone powyżej materiały zgodne są ze stanem rzeczy, jaki istniał za czasów, kiedy A. Kamieński-Dłużyk zetknął się z Ewenkami. Aby nie przedłużać listy autorów podających te same szczegóły z za­ kresu kultury materialnej społecznej i duchowej tego ludu, zaznaczyć należy, że o polowaniu przy pomocy hodowlanego renifera wspomina między innymi S. Tokariew . W Dyaryuszu spotyka się jeszcze inne wzmianki o kulturze Ewen­ ków. Jedną z nich jest informacja o grzebaniu zmarłych. „W ziemi się umarli nie chowają bo ich nie przyjmie, tylko na drzewie po miej­ scach pewnych stawiają się na cedrach i sosnach" (s. 384) . Ponadto zwrócił także Kamieński-Dłużyk uwagę na ulubioną zabawę Ewenków, w skaczące renifery. Oto jej opis: 35 36 „[...] stanie ich kilkanaście do koła, a jeden się położy w tym kole, mając przywiązany kamień albo kości, a ci stoją boso i nago; i woła, leżąc, po tungusku te słowa: Multach, Mutine , a tą kością kręci do koła g ł o w y tak prędko, jak okiem dojrzeć, a ci zaś podskakują w takt, bo kto skacze leniwo, to po kolanach oberwie, i już go sobie mają za głupiego i gnuśnego" (s. 384). 3T 35 T o k a r i e w , op. cit., s. 498. Razem z ekspansją prawosławia idącą równolegle z zasadniczym nurtem kolonizacji rosyjskiej wiele tradycyjnych wierzeń w ł a ś c i w y c h rozsiedlonym na obszarach Syberii grupom etnicznym zaczęło szybko zanikać. Tak było między innymi z nadzwyczaj pierwotną formą pochówków nadrzewnych, która w cza­ sach późniejszych całkowicie tu zanikła. Dla wyjaśnienia podać należy, że słowo „multa" znaczy w języku E w e n k ó w „renifer", a „mut", „mutngi", „mitngi" — „my" lub „nasz". Zatem zapisany w Dyaryuszu okrzyk — „Multach, Mutine" oznacza „nasze renifery" lub „my renifery". Stwierdzono na podstawie: P o l e w o j , op. cit., s. 125, przyp. 4. 3 6 3 7 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 183 Niezmiernie interesująca jest informacja zawarta w Dyaryuszu, z której dowiadujemy się, że znane były wówczas Ewenkom sanie za­ opatrzone w żagiel. Są one wąskie „(...) jakoby na pół łokcia, mało co więcej, a długie na 12 łokci; może na nich powieźć kamieni 25 [dawna polska jednostka masy = 32 funty = 1 3 kg — A.K.] po czworo psów zaprzągłszy, a kiedy wiatr, tedy biegną pod żaglem" (s. 384). Informacja ta nie znajduje jednak potwierdzenia w dostępnej auto­ rowi literaturze przedmiotu. Zatem problem pozostaje otwarty, a jego rozwiązanie byłoby t y m bardziej cenne z uwagi na to, że sanie takie uznać by można za pierwowzór popularnych dzisiaj sportowych ślizgów lodowych zwanych bojerami. Powracając do dalszego ciągu syberyjskich wędrówek naszego ro­ daka wspomnieć należy o zapisanych przez niego wiadomościach doty­ czących kultury Jakutów. Oto one: „Od Ołokiny [Olekma — A . K . ] poczynają się Jakuty, którzy mają wiarę pogańską i sami psom podobni. Koni stada bardzo wielkie chowają, a białych najwięcej. Bydła także mają dość. B y k i bardzo wielkie chowają, a nosi im prze­ wleczone, jak u niedźwiedzia, jak psi; niczem się nie brzydzą, nigdy nie umywają, paznokci nie obrzynają, chodzą nago z łukami, na głowie kaptury z piórami żórawiemi jak straszydła, grzechu w niczym nie znają. Ni Boga, ni wiary, owo zgoła bestyom podobni. C i ludzie posiedli tę Lenę i brzegi jej. Tam się żadna rzecz nie narodzi, bo ziemia nie taje w i ę c e j , jak na łokieć. Tam jest zwierza i ptastwa nie­ słychana moc, ale poganie nie umieją ich zażywać: tak jako psy je jedzą. Co większe pióra oskubłszy, u kogo jest kocioł, to warzą, u kogo zaś nie masz, to kamieni parzą w dzieżkach albo korytach, bez soli. Strój nagi w lecie i w zimie. W żartach wstydu żadnego nie mają ani co grzech nie wiedzą. Na koniach biało­ g ł o w y jeżdżą, a mają siergi wielkie w uszach jak talerze srebrne, na czole noszą kręgi, a na szyji srebrne i miedziane obręcze. Tak i mężczyzny chodzą w skórach jelenich i w o ł o w y c h , sierścią do ciała, a drugą na wywrót. Łuki mają długie, w y ż e j człowieka, a cięciwy rzemienne. Żelaza zbierają po brzegu leńskim grudami, i tak dobre jak stal" (s. 386). Wiadomości te są w przeważającej części prawdziwe, chociaż odbija się w nich wyraźnie duch epoki autora, zabarwiający je dziwnym kolorytem graniczącym z' fantazją. Stwierdzenie, że Jakuci „chodzą nago z łukami" nie jest prawdziwe i wynikać też może ze zniekształ­ ceń tekstu zawinionych przez kopistę. Możliwe, że zetknął się A. Ka­ mieński-Dłużyk z t y m faktem, ale w żadnym wypadku nie stanowił on tu reguły. Świadczy o t y m zresztą dalsza informacja, że „[...] męż­ czyzny chodzą w skórach jelenich i wołowych, sierścią do ciała, a drugą na wywrót". Wyjaśnień wymaga również stwierdzenie, że kobiety „noszą na czole kręgi". Wiadomość ta jest fałszywa. Być może, że dotyczy ona czapki jakuckiej, szytej z futer rysich, bobrowych, czarnych wiewiór­ czych ogonów lub skór sobolich, której przednią część obszywano często �184 ANTONI KUCZYŃSKI futrzaną lamówką. P r a w d ą jest natomiast, że kobiety jakuckie nosiły „na szyji srebrne i miedziane obręcze". Wyjaśnić jednak należy, że biżuteria ta składała się z naszyjników, bransolet, pierścieni itp. bły­ skotek wykonanych przez miejscowych kowali z miedzi i srebra. Na oddzielne potraktowanie zasługuje wzmianka, że żelazo zbierają Jakuci „[...] po brzegu leńskim grudami i tak dobre jak stal". Fakt ten potwierdza raz jeszcze, że znajomość wytopu żelaza oraz jego obróbki przynieśli oni ze swej turańskiej praojczyzny. Dodać trzeba, że znajdowane nad Leną kawałki rudy i sferosyderytów były do tego stopnia bogate w żelazo, że nagrzane w zwykłym ognisku dawały się od razu przekuwać na narzędzia . Całkowite potwierdzenie zawartych w Dyaryuszu, relacji odnajdu­ jemy w pracach takich autorów, jak W. Sieroszewski , W. Troszczańskij i inni . Znacznie mniej ciekawy aniżeli opis J a k u t ó w jest opis ludu, któ­ rego nazwy A. Kamieński-Dłużyk nie podał. 38 зэ 4 0 4 1 „[...] Tam nad morzem — pisze on — są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo się w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt. To największy pan, który ma psów najwięcej. Na psach jeżdżą, psy jedzą, w psich skórach chodzą i z cór­ kami posag dają psy i ubiory psie mają, drożej sobie ich szacują niż sobole albo inne piękne zwierzęta. L u d prosty; nic innego nie m a j ą oprócz psów. Poganie bałwochwalcy, czarownicy wielcy; z diabłami z ust w usta m ó w i ą ; jawnie i widomie im się pokazują w postaciach różnych bestyj, ptaków, żmijów, kruków, jako w co kto wierzy, takie czarownicy ludziom pokazują, a o Bogu nie wiedzą. C i ludzie mieszkają nad rzeką Lamą [Ochotą — A. K . ] , która wpada w morze, jakby w koniec Zimnego Morza" (s. 387). Z opisu przebytej przez A. Kamieńskiego-Dłużyka drogi, począwszy od Żygańska, potem rzeką Ałdan, oraz z pewnych elementów opisu kultury (zaprzęg w p s y ) tego ludu wnioskować należy, że b y l i to 42 3 8 W. S i e r o s z e w s k i , Dwanaście lat w kraju Jakutów, t. 1, Kraków 1961, s. 364. 33 S i e r o s z e w s k i , op. cit., t. 1—2. W. T r o s z c z a n s k i j , Nabroski o Jakutach Jakutskogo okruga. Pod red. i s pripisami E. Piekarskogo, [w:] Izwiestia obszcz. archeologii, istorii i etnografii za 1911 д., t. 27, Kazań 1911; t e n ż e , Jakuty w ich domaszniej obstanowkie (Etnograficzeskij oczerk), „Ziwaja Starina", 1908, wyp. 3. Między innymi: O. ł o n o w a , Iz istorii jakutskogo naroda (pierwaja połowina XVII w.), Jakuck 1945; W. P r i k ł o n s k i j , T r i goda w Jakutskoj oblasti (Etnograficzeskije oczerki), „Żiwaja Starina", 1891, wyp. 3—4. S. T o k a r i e w , Oczerki istorii jakutskogo naroda, Moskwa 1940; t e n ż e , Etnografija narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 457—471; S. T o k a r i e w , I . G u r w i c z , Jakuty, [w.] Narody Sibiři, Moskwa—Leningrad 1956, s. 267—328. Jest to wschodnioazjatycki zasięg zaprzęgu w psy, który w ł a ś c i w y b y ł w X V I I I stuleciu tylko małej grupie E w e n ó w rozsiedlonych na wybrzeżach Morza Ochockiego oraz tzw. Paleoazjatom. 40 4 1 4 2 �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH 185 SYBERII Ewenowie, znani w starszej literaturze pod nazwą L a m u t ó w . Za przy­ puszczeniem t y m przemawia także rejon ich rozsiedlenia w okresie wędrówek naszego rodaka . Fragmentaryczny charakter posiada również wiadomość o Niwchach z amurskiego limanu 43 „[...] ludzie, których zowią Gilaki. Jeżdżą na niedźwiedziach i tak nimi kierują, jak u nas końmi, ale im obrzynają paznokcie i zęby wybierają, a karmią ich na stajni, jak w o ł y i jedz ich także. Też to lud dziki, białogłowy bardzo gładkie i wysokie mają kolce w spodniej wardze, a mężczyzna w nosie mosiądzowe i srebrne. Tam chleba nie mają, oprócz zwierza a ryb, dają jednak dań carowi bardzo wielką" (s. 387). Informacja o jeżdżeniu na niedźwiedziach nie jest prawdziwa, cho­ ciaż jej odpowiednik znajdujemy w zbiorze dokumentów historycznych dotyczących Syberii, zestawionych przez A. T i t o w a . Być może, jak stwierdza B. Polewoj , iż autorem tej wiadomości jest właśnie A. Ka­ mieński-Dłużyk, który w drodze powrotnej do Moskwy zatrzymany został przez wojewodę P. I . Godunowa w Tobolsku, gdzie przebywając „niedziel 6" dzielił się wrażeniami z zesłańczego szlaku, podając między innymi i to, że Niwchowie ,,[...] jeżdżą na niedźwiedziach, i tak nim kierują jak u nas końmi". Na zakończenie dodać należy, że w innych źródłach historycznych, a także w bogatej literaturze etnograficznej, wiadomość ta nie znajduje potwierdzenia. P r a w d ą natomiast jest, że Niwchowie, podobnie jak mieszkający w ich sąsiedztwie Ajnowie, hodo­ wali niedźwiedzie, które potem zabijali w celach k u l t o w y c h . Fałszywa jest także wiadomość o wspomnianych przez A. Kamień­ skiego-Dłużyka zdobieniach warg za pomocą metalowych kolców. Po­ dobnie udziwniony opis zawarty jest w Dyaryuszu jeśli idzie o Czuk­ czów, którzy „(...) zowią się Czuchczy; i są wysocy, brodaci, chodzą jakby Bernardyni w kapturach; u każdego paciorki w ręku, szablę ma przy boku na kształt starych kordów, mało co dłuższa nad łokieć, ale lud bardzo bitny" (s. 387). Jak wspomniano powyżej, tekst Dyaryusza sugeruje, że z ludem tym spotkał się A. Kamieński-Dłużyk, „tam gdzie kraje bardzo piękne, 44 45 46 4 3 D o ł g i c h , op. cit., s. 491—549, oraz mapa na końcu książki; G u r w i с z, op. cit., s. 24—39, oraz mapa na końcu książki zatytułowana: Rozsiedlenie narodów północno-wschodniej Syberii w końcu XVII w. A. T i t o w, Sibir w XVII wiekie, Sbornik dokumientow, Moskwa 1890, s. 49, cyt. za P o l e w o j , op. cit., s. 128, przyp. 9. P o l e w o j , op. cit., s. 127—128. A. S1 a w i k, Zum Problem des Barenfestes bei den Ainu und Ciliaken, „Kultur und Sprache" (Wiener Beitráge zur Kulturgeschichte und Linguistik), t. 11: 1952, s. 189—203; J . G . F r a z ę r, Z ł o t a g a ł ą ź , Warszawa 1962, s. 398— 403. 4 4 4 5 4 6 �186 ANTONI KUCZYŃSKI ciepłe i obfite", a więc nad Amurem. Podany jednak opis nie pozwala w całej pełni identyfikować „Czuchczów" z mieszkańcami półwyspu czukockiego — Czukczami . Również mylna jest informacja mówiąca o noszeniu przez nich długich bród, którym to szczegółem w tej części świata wyróżniają się tylko mieszkańcy Hokkaido — Ajnowie. Wpraw­ dzie pewne elementy opisu — „lud bardzo bitny" i „chodzą jak Ber­ nardyni w kapturach" — wskazuje na to, że mogli to być Czukcze, ale sprawa ta budzi podane powyżej wątpliwości. Dopełniając obrazu wiadomości z zakresu etnografii Syberii zgroma­ dzonych na kartach Dyaryusza wspomnieć należy o opisie łodzi, które spotkał jego autor w okolicach Indigirki. Łodzie te „[...] tam robią na kształt okrętów, tylko bez żelaza; wiciami zeszywają, a gwoźdźmi drewnianymi przybijają, żelaza i za grosz tam nie masz" (s. 387). A. Kamieński-Dłużyk nie precyzuje jednak wyraźnie wśród jakiej grupy etnicznej spotkał się z taką formą środka transportu i komuni­ kacji wodnej, przypuszczać jednak należy, że skoro miało to miejsce w okolicach Indigirki, to byli to zapewne Jukagirzy, wśród których ta forma łodzi były powszechna jeszcze w X I X w . Tak przedstawiają się etnograficzne relacje zawarte w pierwszym znanym nam polskim opisie Syberii . Korzystanie z Dyaryusza utrud47 4 8 49 4 7 Do zagadnienia rozsiedlenie Czukczów w X V I I w. zob: D o ł g i с h, op. cit., s. 549—554 oraz mapa na końcu książki; G u r w i c z , op. cit., s. 47—54 oraz mapa na końcu książki. W okresie w ę d r ó w e k A. Kamieńskiego-Dłużyka basen rzeki Indigirki sta­ nowił rejon zwartego osadnictwa Jukagirów. Opisana przez niego forma łodzi stano­ wiła u nich powszechny rodzaj środka transportu i komunikacji wodnej. W. Siero­ szewski pisze, że gdy zobaczył po raz pierwszy taką łódź sądził, że jest ona wynalazkiem tunguskim. Ale „z czasem, gdy zobaczyłem pierogę jukagirską, od razu zrozumiałem, że była ona wzorem dla Jakutów. [...] Cały ich kształt i budowa obliczone są na lekkość, posuwistość i moc, przy jak najmniejszej ilości zużytego materiału. Nie są zbite gwoźdźmi ani sztyftami, lecz zszyte przsciętymi na wpół i wygotowanymi w ukropie długimi korzonkami modrzewi. Drzewo desek również modrzewiowe, cienko i starannie wystrugane, w wielu miejscach ma wszystkiego 4 do 5 m i l i m e t r ó w grubości. Jedynie w szwach i pośrodku dna grubość desek zwiększa się, lecz nie nadmiernie. W krawędzie boków pośrodku, na odległość dwóch stóp od siebie, wstawione są cienkie, w y g i ę t e ku górze rozpory. Wioślarz o jedną z nich opiera się plecami, a za drugą, którą ma przed sobą, chwyta się rękami przy wstawaniu lub innej potrzebie. „Patrz: S i e r o ­ s z e w s k i , op. cit., t. 1, s. 285—286, przyp. 3. Zagadnienie rozmieszczenia tej formy łodzi przedstawione jest w cyt: Istoriko-etnograficzeskij atłas Sibiři, s. 110 i mapa na s. 129. 4 8 4 9 Na kartach Dyaryusza znajduje się szereg innych informacji mogących zainteresować historyka i geografa. Kwestie te wykraczają jednak poza ramy tego artykułu, dlatego zrezygnowano tu z przytaczania relacji geograficznych (opisy miast) i innych szczegółów z zakresu historii. �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH SYBERII 187 nia pewna bezładność i nieporadność literacka, charakteryzująca opisy A. Kamieńskiego-Dłużyka, nie zawsze wystarczająca ich jasność, fragmentaryczność i szereg innych drobniejszych nieścisłości. Materiał ten uzupełnia jednak i wyjaśnia w sposób istotny nie zawsze jasne opisy zawarte w raportach rosyjskich kolonizatorów Syberii przyczy­ niając się w ten sposób do wyświetlenia szeregu spraw z zakresu etno­ grafii tego obszaru. Najważniejsze jest jednak to, że solidna porcja syberyjskiej egzotyki nie zaciemniła autorowi Dyaryusza jasności spoj­ rzenia, a jego stwierdzenie, iż ,,(...) dyaryusz napisany przeze mnie nicej nie ma fałszywego, ale com widział memi oczyma, tom wyraził, na co się ręką moją podpisuję" (s. 388) jest w przeważającej części prawdziwe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f880f6a12f79d9ae7f1135fce2289ee1.pdf a3f60827a5961767afe07cf43f9f5898 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Syberia - badacze polscy Kaukaz- badacze polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1639 Title A name given to the resource Polskie zainteresowanie etnografią Syberii i Kaukazu w XVIII wieku / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.159-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONI KUCZYŃSKI Lud, t. 63, 1979' POLSKIE ZAINTERESOWANIA ETNOGRAFIĄ SYBERII I KAUKAZU W XVIII WIEKU W dziejach rosyjskich wypraw geograficznych na obszary leżące za Uralem występują dwojakiego rodzaju przedsięwzięcia: odkrywcze i badawcze. Odkrywanie Syberii łączyło się z jej kolonizacją przez Rosjan. Przyjmując we władanie coraz nowe ziemie leżące za Uralem, podejmowali oni różnego rodzaju zabiegi administracyjne, np. przymusowe osadnictwo, mające dostarczyć mieszkańców rozległej Syberii. Historia odkryć tego obszaru Azji związana jest przede wszystkim z dziejami narodu rosyjskiego, chociaż w pewnym stopniu zaznacza się w niej udział Polaków, którzy począwszy od wojen Batorego z Moskwą zsyłani byli w głąb Rosji. Ludzie ci, służąc w oddziałach kozackich, wędrowali wraz. z nimi na podbój nowych ziem, leżących za skalistym progiem Uralu. Na Syberii zaś niektórzy z nich pełnili różne funkcje administracyjne i wojskowe, byli poborcami podatku, dowodzili oddziałami kozackimi, pracowali w urzędach gubernialnych itp., bądź w inny sposób związani byli z dziejami poznawania tych obszarów. W formie zorganizowanej wyprawy przeszli Rosjanie za Ural w 1483 r., kiedy to Fiodor Kurbski i Iwan Trawin Sałtyk, dowodząc niewielkim oddziałem, posuwając się wzdłuż Tury i Irtyszu, dopłynęli do Obu i jego biegiem aż do ujścia. Później podobną drogą dotarło tutaj parę innych wypraw rosyjskich, które nie odważyły się jednak zapuszczać dalej w nieznane strony "latem pełne błota, zimą mroźne i zasypane śniegiem". Dopiero zwycięski pochód Timofiejewicza Jermaka do zachodniej Syberii w latach 1581- 1584 i pokonanie przez niego miejscowych władców otworzył drogę dalszym pochodom w głąb Syberii. W 1607 r. Rosjanie znaleźli się w okohcach środkowego biegu Jeniseju, później opanowali obszary leżące przy jego ujściu, a następnie (1620) dopłynęli do wybrzeży Półwyspu Tajmyr oraz wzdłuż Dolnej Tunguski dotarli do Leny. Tak więc w początkach XVII stulecia wytyczyli oni szlaki dla innych przybyszów, ciągnących z Rosji za Ural. Wiodły one początkowo wzdłuż Jeniseju i górnej Leny, a strefa wpływów rosyjskich zaczęła się rozszerzać coraz dalej ku wschodowi. Założono szereg nowych miast Ketsk (1602), Jenisejsk (1619), Krasnojarsk (1628), Ilimsk (1630), Jakuck (1632), Zygańsk (1632) i inne - zasiedlanych w początkowym okresie przez oddziały kozackie i ludzi żądnych zysku. Południowe obszary Syberii leżące nad górnym Jenisejem, zasiedlone przez Kirgizów, oraz zie- �160 ANTONI KUCZYŃSKI mie nadbajkalskie, stanowiące krainę wojowniczych Buriatów, oparły się w początkach XVII stulecia rosyjskiemu władztwu. Opór plemion tubylczych skłonił do ekspansji w kierunku wschodnim, nad rzekę Lenę, gdzie w 1632 r. P. Bekietow założył na polecenie wojewody jenisejskiego miasto Jakuck. Z ośrodka w Jakucku wyruszali rosyjscy kupcy i żołnierze "'le wszystkie strony Syberii. Wkrótce przeprawili się oni przez Góry Stanowe i dotarli do Amuru - wyprawa W. Pojarkowa (1643 - 1645) Fotem zaś odkryto na północnym wschodzie rzekę Indygirkę i Kołymę, .a w roku 1646 weszli Rosjanie na teren kraju Czukczów. W dwa lata później (1648) garstka śmiałków pod dowództwem S. Dieżniewa 1 dotarła na,d Kołymę i Morze WschodniosyberyjskJie, a płynąc w~dłuż północnych wybrzeży Azji przedostała się przez cieśninę oddzielającą kontynent azjatycki (nazwaną później Cieśniną Beringa) do Ameryki. Wyprawa ta, jakkolwiek poniosła wielkie straty w ludziach i sprzęcie, doprowadziła jednak do zbadania północno-wschodniego krańca Azji. RówD0cześnie z penetracjami na obszarach północnych rozwijała się ekspansja w kierunku wschodnim i południowym. W latach trzydziestych XVII stulecia oddziały rosyjskich zdobywców dotarły do wybrzeży Morza Ochockiego, gdzie u ujścia rzeki Ochoty wybudowano stanicę ochocką (1647), którą w latach sześćdziesiątych XVII wieku zarządzał Polak B. Onochowski. Była ona głównym punktem dalszej ekspansji rosyjskiej na nie zajęte jeszcze obszary Syberii i Kamczatkę, której włączenie Vi skład państwa rosyjskiego związane jest z W. Atłasowem, dowódcą rosyjskiej twierdzy Anadyrsk (1649)' na Półwyspie Czukockim 2. 1 wieku W pol9kiej Dyaryusz litera-turzepierwszym więzienia moskiewskiego opisem miast Syberii i miejsc jest pochodzący spisany przez z XVII Adama Ka- wydany w POZll1:aniuw 1874 roku. Opis'owi temu poświqcono ostatnio parę artykułów w ]:o1ski,ej i radz:i'ock,iej lit'eraJturze. Radziecki bioQ,graftej posta'ci, E. P. Polewoj z Leningmdu, <Jooa.lazł 'Szereg wartościowych archiwaliów rzueoającyc h nowe światłu na 'Syberyjs'k;i życioJ"ys Kamieńs!kli·ego. Wynika z niego, że nasz rodak przebywając TIJazesla:niu w Ja~ucku zetk,nął SJię taJm z S. Dieżllliewem i M. Stad·uchinem, ZlI1anymi ·pooS.ta<Ciami w hiJslorii rosyjs!ki·ch odkryć geograficznych na północno-wsoh<Jdnich krańca,ch Azji. Znajomość ta dostarczyła za'pewne Ka:mieńskiemu s'!=osobności do uzyslmnia pewny,ch ;illiol"macji o 'północoo-wschod:n<i-ej Azji, które naSitę.pnie zawarł w swolim Dyaryuszu... Z ważniejszych p'l1bLika'cji ]:0świf;'eonych Kamlień,skiemu, k,tóre ukawły się 'OIs.tal,ruio,wymienić należy: A. Kuczyńs:\.i, Pierwsza pclska relacja o ludach Syberii, "Etnografi,a Polska" 1968, t. 12; S. Kałużyń'ski, Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, "Szki·ce z dziejów "olskloejodentalistyki" 1969, t. 5; B. P. Polewoj, Zabytyj istocnik svedienij po enografii Sibiri XVII 'l;eka. (O soctnienii Adama Kamienskogo-Dłuzika), "Sovietskaja Et'l1Jo,grafija" 1967, nr 5; tenże, Elice raz o Kamienskom-Dłuiike, tamże, 'mieńskiego, nr 1974, 6. Pr'oblematyka po=wania Syberii prZJez Roos}an posiada liczną litera,turę przedmiotu w języku rOoSyj.skIilffi. Wskond,enoowanej formie zawarta j€oSi ona w 2 �PoLskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 161 Już podczas służby w Jakucku słyszał Atłasowobogatej w futra Kamcz'ake, Przebywając więc w Ana,dyrsku postanowił za wszelką eenę dotrzeć do tej nieznanej jeszcze krainy, gdzie ludność tubylcza "w czasie podboju nie tylko nie sprzeciwiała się daninie w sobolach, lecz podrwiwała z Kozaków, gdy wymieniali nożyk na osiem, a siekierę na osiemnaście soboli". W styczniu 1697 r. wyruszył on na zdobycie nowej ziemi. Droga wiodła z twierdzy anadyrskiej ku rzece Penżynie, wpadającej do Morza Ochockiego, nad brzegami którego spotkano Koriaków, "którzy nie mają zarostu na brodzie, są smagli na twarzy i średniego wzrostu" - jak zanotował Atłasow. Wreszcie po wielu miesiącach wędrówki dov.'odzony przez niego oddział dotarł do doliny rzeki Kamczatki. W miejscu tym Atłasow, w celu upamiętnienia swojego pobytu, postawił na wyniosłym brzegu rzeki drewniaI).y krzyż, na którym wyrył napis: "W roku 205 dnia 18 czerwca postawił ten krzyż dziesiętnik Włodzimierz Atłasow z towarzyszami" 3. Latem 1699 r. powrócił on do Anadyrska i stamtąd przez Jakuck powędrował do Moskwy, gdzie w styczniu 1701 r. złożył hołd carowi Piotrowi I, który "za pozyskanie nowych ziem" nadał mu tytuł naczelnika kozackiego w Jakucku. W Moskwie spisana została także jego relacja o ludach Kamczatki, które przeżywały wówczas swój wiek kamienny. Siekiery, noże, oszczepy, strzały i igły wyrabiano z kamienia i kości. Z relacji tej dowiadujemy się, że "łuki mają z fiszbinu, strzały najnowszej publikacji pt. Istorija Sibirii, t. 2, pod red. A. P. Okładnikowa, Lemngrad 1968. W literaturze polskiej zob. A. Kuczyński, Syberyjskie szLaki, Wrocław 1972; L. Bazylow, Syberia, Warszawa 1975. 3 W oprawie mi<;dzynarodowym istnieje instytucja zW~l'l1aprawem okupacji lub pra'wcm odk,rywcy. Polega ona na u~naniu objęcia we władanie p'rrez odkrywcę ziC'm ddąd niczy;ich. Odbywa ,siG to przez zaik.nięde flagi państwowej, postawienie krzyża z da·tą zaw!a'SzczjE'll1Jia lądu, słupa z emblema,tem pań;stwowym li. ogłD'szenie o wziG-eiu w posi:adanue i przyłączeniu do dane~o pal1s'twa nowo odkryty,ch obs,zarów. KolOll1ialiści angielscy i hli.'s'zpańs'cystosowa1i przy taki'ch okazjach "turf and twig ceremony", tj. ceremonię darni i różdżk,i, polegającą na 'PQbral1li:ugrudki ziemi i gałązki, jak,o symolu o.bjGoi.a'pańs,twowoś'cią odkrywcy nowo odkrytych ziem. Rosjanie w swych wyprawach za Ural zakopywali na Syber~i, Aleutaeh, K.amczatee i Sachalinie miedziane plakietk,i ,z wytło,czjonym herbem carskim lub wznosHi krzyże z datą, mająec świadczyć o wzięciu w posliaaan,ie nowych Ob"zaTÓW.Krzyż taki wystawi! właśnie zdobywca Kam'cwltki, W. AHaJsOIW, który wyrył JJJanJi,mda,tę "rO'k 205", tj. wodług sta'rOlT'OtSyjskie.go obliczeni'a ,rok 7205, ,czyli 1697. Instytucja prawa odkryw'cy mi,a!a powszechne zaostosoWlaIrJ,i,e w wieku XVIII i XIX, późllIiej natomiast, w miarG znikania ·bia!ych pilam na mapie, straciła ona swoje znaczenie. Jedynlie w XX w. Niemcy hit1e'TOwSikieus,iłowały w ,ten 'sposób objąć w 'pos'iadanie Ziemię Królowej MaJua na Anltarktydzie, ZTzu'c:ają'cna nią z samolotu w roku 1938 bl ąWwe tablkzkri oznajmiające o zajęciu jej ;przez Niemcy i nazwaniu Nową Szw0.'bią. 11 "Lud" - tom 63 �162 AlNTONI KUCZYŃSKI kamienne i kościane. Mieszkania ich zimowe są ziemne, letnie zaś drewniane, na palach wzniesionych nad powierzchnią ziem na trzy arszyny, zbudowane z desek, pokryte korzeniami jodłowymi; wchodzą do nich po schodach; takie mieszkania stawiają w bliskim z sobą sąsiedztwie; w jednym miejscu będzie ich po trzysta i czterysta. Kamczadałowie żywią się rybami surowymi i zwierzyną; zapasy ryb przechowują na zimę w taki sposób: świeże ryby składają do dołów i zasypują ziemią; te ryby gniją. Zimą wyjąwszy ryby, wkładają do naczyń, nalewają naczynia wodą, następnie wrzucają w nie rozpalone kamienie, wodę rozgrzewają, ryby w wodzie rozcierają i tak spożywają" 4. Włączenie Kamczatki w skład państwa rosyjskiego było prawie ostatnim akordem rozpoczętej przez T. Jermaka kolonizacji Syberii. Tereny nadbajkalskie opanowali Rosjanie w latach pięćdziesiątych XVII stulecia, a powstanie Irkucka (1661) i Nerczyń ska (1654) łączy się z poznawaniem ziem leżących nad Amurem. Z osobą Atłasov;a związane są losy Jana Kozyriewskiego, Polaka z pochodzenia, podróżnika i badacza północno-wschodnich krańców Azji, Kamczatki i Wysp Kurylskich. Był on informatorem znanego w historii odkryć geograficznych, wybitnego badacza, Witusa Beringa oraz uczestnikiem jego pierwszej wyprawy (1725 - 1730). W owym czasie rozległe obszary rozciągające się od Uralu aż do wschodnich wybrzeży Oceanu Spokojnego i od Oceanu Lodowatego aż do Jeziora Bajkał znajdowały się pod panowaniem rosyjskim. Administrowanie tymi ziemiami pociągało za sobą konieczność bliższego ich poznania. Stąd też w latach 1733 - 1745 Petersburska Akademia Nauk zorganizowała tzw. Wielką Północną Ekspedycję, w skład której weszło ponad 600 uczestników: przyrodników, geografów, kartografów, dokonujących żmudnych badarl i pomiarów. W skład tej ekspedycji wchodził również Witus Bering, któremu przypadło w udziale badanie północno-wschodnich mórz i oceanów. W wyprawie tej, zdaniem amerykańskiego historyka J. Bancrofta, brali udział trzej Polacy: cieśle okrętowi Andrzej Koźmian i Wilhelm Buczkowski oraz kadet, Andrzej Wielkopolski 5. 4 L Radimńslki, Przeszłość w teraźniejszości - zbiór dociekań i rozważań społeczno-naukowych, Wa.IisZJa'w.a 1901, t. 1, s. 259. 5 W. Słaibczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, WrursZJawa 1973, s. 50 i 413-- przypis 13. :Ponadto· według te-we> tClluro,r·aW'alTlto odnotować ,j€lslZcze i-edno- bezs:porrne polOJl'lJioum !Związane z wy;prn.w;arrn.i Bermga. Otl() '!=() zakl()ń'c'z,eni,u pierwslZ'ej wypmwy <O'PI'aoOWtClłB€'I1i.rugw MOISi~wie 12 ma'p rę·k,()Ip,iśJmi.eIl1:[1yc'h t€'renó<w badany'ch prrez niego w CZlalSliewY'!=r-awy. Jedn.ą z ty,ch malp car <QJllaroWtClłkró<lowi polskiemu (ZJaJP€'WineAUJgusitl()wi II Mocnemu), ktÓTy z koki O£i.aTO'wał ją j€~ui.ai.e, J. B. dJu Halde, ten za,śOIpubHIm-w.ał ją 'VI IV rtiomale .swego dzieła Description geographique, chronologique, polit-ique et physique d'Empire de la Chine et de la Tartarie chinoise, wydall1Y'm w P.a'ryŻJu w 1735 roklU jako Carte dey Pays travers par Ie Cap. Beerings depuis la wiUe de Tobolsk jusqu'ci Kamtschatka 1732. �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 163 Od czasu Wielkiej Ekspedycji można już mówić o zorganizowanych badaniach naukowych obszarów Syberii, które miały wypełnić dużą lukę \v znajomości tego rozległego kraju, pozostającego we władaniu Rosji. Badania te nasiliły się w XIX wieku, a wśród uczestników podejmowanych wtedy licznych wypraw nie brakło Polaków zesłanych na Syberię. Nazwiska takich badaczy, jak: Aleksander Czekanowski, Jan Czerski, Benedykt Dybowski, Wiktor Godlewski, Edward Piekarski, Bronisław Piłsudski, Wacław Sieroszewski i innych zrosły się na stałe z dziejami 1J0znania Syberii i kultury zamieszkujących ją ludów 6. Badania te, rzec można, o wymiarze osiągnięć naukowych w skali światowej, poprzedzone są skromnymi relacjami Polaków, którzy na przestrzeni XVIII wieku przebywali na terenach azjatyckiej i europejskiej części Rosji. Z publikowanych ostatnio w Związku Radzieckim materiałów wynika w sposób oczywisty, że przez cały wiek XVIII uczestniczyli Polacy w różny sposób w cywilizowaniu Syberii - zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem, handlem, służyli w wojsku i administracji. Byli wśród nich i tacy, którzy na stale zrośli się z ziemią wygnania oraz tacy, którzy po powrocie do kraju spisali swoje wspomnienia zawierające wiele interesującego materiału z dziedziny historii tej krainy, jej geografii i etnografii. Jednym z nich był wspomniany już uprzednio Jan Kozyriewski, uczestnik pierwszej wyprawy Beringa (1725 - 1730), o którym przez dziesiątki lat w literaturze rosyjskiej i polskiej krążyły sprzeczne opinie na temat jego pochodzenia. Niektóre źródła przypisują mu narodowość polską, inne zaś - rosyjską lub w ogóle pomijają ten problem. Przykładowo podać należy, że geograf rosyjski, A. W. Jefimow, w książce pt. Iz istorii wielikich geograficzeskich otkritij (1949) pisze, że "odkrycie Ameryki przez Rosjan zaczyna się właściwie od podróży Kozyriewskiego i odkrycia przez niego Wysp Kurylskich w roku 1711" 7. Również w najnowszym dziele Istorija Sibiri (1968) znajduje się podobna wzmianka o tym, Że w zgromadzeniu "dokładnych wiadomości o Wyspach Kurylskich ważną rolę 'odegrał L P. Kozyriewski, który kierował dwi€ma pierwszymi rosyjskimi wyprawami morskimi do tych wysp 1711 - 1713" 8. O polskim pochodzeniu tego żeglarza i odkrywcy świadczą jednak według Polewoja 9 stare archiwalia rosyjskie. Odnalazł on bowiem ostatnio dokumenty, z których wynika, że pierwszy z tej zapisanej w dziejach Syberii Na ten ,temat IZIOib. A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki ... A. V. Jefimov, Iz istorii velikich geografićeskich otkritij, Moskvra 1949, s. 45. B Istorija Sibirii, op. cit., s. 161. 9 B. P. Polevoj, Kameatskije berestianyje jasaenyje knigi naeala XVIII v., [w:] Voprosy geografii Kameatki, t. 4, 1966,s. 124 - 126; Kozyrevskije na Kameatke, [w:] "KaJmcats,kaj.a Prawda" 4 ijuJ/~a 1962. 6 7 11· �164 ANrroNI KUCZYŃSKI polskiej rodziny, nazywający się Fiodor Kozyriewski, mieszkał w Jakucji w pięćdziesiątych latach XVII wieku. W roku 1668 na podstawie rozporządzenia carskiego (wydanego w związku z traktatem andruszowskim - 1667) znalazł się on z żoną oraz córką "w Moskwie potom u, czto on Poljak", jak informuje zapis w jakuckich dokumentach dotyczących zesłańców. Wraz z innymi przebywającymi wówczas w Moskwie Polakami, tj. Grzegorzem Mochnaczewskim i Piotrem Dębickim, zwrócił się on z prośbą o powrót nad Lenę. Po przyjęciu "na wiecznuju służbu w sibirskije goroda" wysłano do Jakucka raport, który zobowiązywał go "będąc na Syberii do służenia dla dobra wszystkich". Po przyjęciu prawosławia KGzyriewski służył przez wiele lat w Jakucku i innych twierdzach syberyjskich. Nie mogąc jednak spłacić zaciągniętych długów i będąc świadomym popełnienia innych przestępstw urzędniczych, skrył się w jednym z jakuckich klasztorów, w którym zmarł na przełomie XVII i XVIII wieku jako "brat Awraamiem". Wychowywaniem przyszłego odkrywcy i żeglarza, J. Kozyriewskiego, zajmował się początkowo dziadek Fiodor. Jednak z chwilą wstąpienia przez niego do klasztoru młody chłopak wrócił do domu rodzinnnego. Od 'tego momentu lasy Jana wyznaczał awanturniczy tryb życia jego ojca, Piotra Kozyriewskiego. Ten, nie stroniąc od alkoholu, często popadał w różne konflikty, również w domu rodzinnym. Podczas jednej ze sprzeczek jego żona Anna poniosła śmierć. Okoliczności te zmusiły Piotra Kozyriewskiego do ukrywania się. Przez parę lat tułał się w okolicach górnej Leny. Po przybyciu do Jakucka w 1700 r. został aresztowany i skazano go na karę chłosty oraz zesłanie na Kamczatkę. Pozostający pod opieką ojca Jan od dzieciństwa doświadczył twardego losu. Przy okazji poznał, wędrując z ojcem, szereg regionów północnej Jakucji i Kamczatki. Z pobytem Kozyriewskich na Kamczatce łączy się nazwa rzeki i osady na półwyspie oraz pierwsze w dziejach geografii wejście na szczyt słynnego do dzisiaj wulkanu zwanego "Kluczewskaja sopka". W 1704 r. w sprawach urzędowych udał się P. Kczyriewski do Jakucka. W drodze powrotnej został zabity (1707) przez Koriaków w północno-wschodniej części Kamczatki, przy ujściu rzeki Tymłan, podczas próby dopłynięcia do jednej z małych wysp Zalewu Karagińskiego. Póżniej zalew ten nazwano Wierchoturskim, na cześć zmarłego w tym rejonie Fiodora Wierchoturowa, dowódcy Piotra Kozyriewskiego 10. Miejsce zabitego ojca w oddziale penetrującym Kamczatkę zajął wyróżniający się zdolnośoiami organizacyjnymi i przedsiębiorczością młody, zaledwie piętnastoletni, Jan Kozyriewski. Służba ta okazała się począt10 B. P. Fołevoj, Kamcatskije ... , ·S. 125. Z:mieni'Olna !l1Iazwa nie weszła zeW1!1iidwagoograiiicznego tego ObSiroru. do na- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 165- kowo dla niego bardzo ciężka. Często popadał w konflikty ze zdemoralizowanymi i uznającymi zarządzanie 'siłą swoimi przełożonymi. Szczególnie surowo obchodził się z nim przybyły ponownie z Moskwy na Kamczatkę Atłasow. Często "nakładał on na jego ręce i nogi kajdany oraz trzymał pod strażą" - pisze Polewaj. Nie należy więc dziwić się, skoro w 1711 r. wybuchł bunt w ·dowodzonym przez Atłasowa oddziale Kozyriewski przystąpił do zbuntowanych Kozaków. W rezultacie został zamieszany w zabójstwo Atłasowa; zgodnie z życzeniem Kozaków objął dowództwo oddziału. Właśnie wówczas przebywając na Kamczatce odbył wspomnianą już wyprawę na Wyspy Kurylskie, dostarczając pierws~~ychw Rosji wiadomości o nowych ziemiach. Czynem tym okupił swój udział w buncie i w przeciwieństwie ·do współtowarzyszy nie był sądzony za wystąpienie ,,'przeciw władzy". W roku 1715 mianowano go natomiast jednym z zarządców Kamczatki, czyniąc odpowiedzialnym za zbiór jasaku. Z tego okresu pochodzi właśnie pisana po rosyjsku tzw. "brzozowa księga podatkowa" 11, czyli Księga wielkiego monarchy cara, lrzelkiego kniazia Piotra Aleksiejewicza całej wielkiej i małej Rosji, samowładcy dolnych i górnych kamczackich ostrogów i wielkiej rzeki, podatkowa księga rozpoczęta 715-go roku [1715 - A.K.) po przybyciu do kamczackich ostrogów urzędnika Jana Kozyriewskiego z oznaczeniem rzek, ostrogów i imion tubylców płacących podatek i nowych objętych podatkiem dla carskiej szkatuły. W księdze tej zapisano nazwy rzek na Kamczatce, w rejonie których zbierano podatek. Ponadto nazwy itelmeńskich i koriackich rodzin płacących podatek. Przy niektórych z nich zapisano również imiona członków tych rodzin. Wiadomości te rozpatrywane jednostkowo nie posiadają same w sobie większej wartości naukowej. W szerszym natomiast kontekście w zasadniczy sposób uzupełniają inne źródła rosyjskie doty'czące Kamczatki i jej mieszkańców. Są one· ważne zwłaszcza dla tych etnografów, którzy zajmują się rekonstrukcją dawnych układów plemiennych na tym półwyspie, zwłaszcza że materiałów z tego zakresu jest niezmiernie rpało 12. Mimo że w księgach tych brak jest szczegółowych relacji o kulturze tubylców, nabierają one \vspółcześnie wielkiego znaczenia, gdyż, oprócz ułatwienia rekonstrukcji dawnych układów plemiennych na Kamczatce, orientują również w przybliżeniu o liczebności Koriaków i ltelmenów, którzy w okresie późniejszym przeszli znaczny proces depopulacji. Zapisy Kozyriewskiego i in1l Na.zwa 'Pochodzi. od tego, że w XVIII stuJ.edu IpOlborcy podatku na Syberi.i używali ;niera,z ko·ry bfW7JOWejdo urzędowych ZJaJPi.sów,ze względu na brok papi.eru. 12 W lite.m1ur:ze .polsikliej .po""uadamy jesz<:ze ,ill1ne materiały diC)1;ycząceludów Kamcz,a,tki. Są ,nimi rełwcje J. Korpda, 'uczes,hrrika ,po\ViSltanJiak,ośdus'llkowsiki,ego" który 'przebywał na tj'lm 'półwyslPie jako zesłaniec, oraz .pochodzące z XIX wieku maJteriały pilSalne i kol>ekcje 'etr1o,gmii=e z.gflQlmad7JOnepa:-zez B. DyoowlsJkiegQ. �ANTONI KUCZYŃSKI 166 nych poborców podatków, stwierdza B. O. Dołgich 13, pozwalają na korektę liczebności tubylców podawanej w innych źródłach i ustalenie stopnia jej depopulacji pod wpływem feudalnej władzy carskiej. Często bowiem w literaturze dotyczącej historii Kamczatki stwierdzano, że liczebność Itelmenów i Koriaków zmniejszyła się w początkach XVIII stulecia bez mała dziesięciokrotnie. Dokładna natomiast analiza ksiąg podatkowych pozwoliła na ustalenie, że na przestrzeni lat 1697 - 1738 liczebność ta zmniejszyła się nie więcej niż o jedną trzecią, a jej bezpośrednim powodem były różnego rodzaju choroby epidemiczne 14. W tym niewielkim materiale źródłowym związanym z działalnością Kozyriewskiego na Kamczatce, kryje się również ważny materiał toponomastyczny. Wynika z niego jednoznacznie, że nazewnictwo geograficzne tego półwyspu związane jest z nazewnictwem rodów itelmeńskich i koriackich. W sumie jest to zespół materiałów ułatwiający poznanie złożonych realiów tubylczej kultury, której obraz rekonstruowany jest na podstawie fragmentarycznych źródeł. Na ten okres przypada także pobyt na Syberii Ludwika Sienickiego, jeńca z 1707 r., dysydenta i zwolennika króla Leszczyńskiego. W latach 1707 - 1722 przebywał on w niewoli, z tego około 13 lat w Jakucji. Wówczas miał możliwość poznać szereg ludów syberyjskich, naj dokładniej jednak Jakutów. Mieszkał bowiem w Jakucku dosyć długo, dlatego w pozostawionej relacji najwięcej wiadomości dotyczy tego ludu. A że Sienicki był wyczulony na kwestie wierzeń i wiary, stąd z tego zakresu zanotował stosunkowo dużo szczegółów. Po powrocie do kraju opisał swoje przeżycia i zgodnie z gustem epoki książce swej dał bardzo długi tytuł 15 liczący około 80 wyrazów, z wyodrębnieniem w nim faktu, że zawiera ona wiadomości o "mniej znanych Moskiewskiego Państwa krainach 13 B. O. Dołgich, Rodovoj i plemiennoj sostav narodov Sibirii w XVII wiek e, Moskva 1960, s. 57l. 14 B. P. Polevoj, Kamcatskije ... , s. 125. 15 O ma·tffi'iał~.ch etn'og.raf.icznych zawartyoh w ksiąke L. Sienti·ckliego zob. A. Kuczyński, Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnaslou;iecznej relacji Ludwika Sienickego, "Etnoigrofi.a Polska" 1970, t. 14, z. 1; ty~ul tyoh wSIj:omn.ień jest następujący: Dokument Osobliwego Miłosierdzia Boskiego Cudownie z Kalwiliskiej Sekty Pewnego z wykła.dem szechnego ._~ .".,". Sługę y niektórych Chwalcę swego Kontrowersyi Katolickiego, a podaniem do Kościola Chrystusowego zachodzących wymyślonym między nauką rozumem Pociągajqcy, Kościoła ludzkim Kalwińskiey, Greckzey, y innych w te y Księdze wyrażonych y namienionych y z wspomneniem o mniey znanych Moskiewskiego Pailstwa krainach w skich od błędach jedności . domości jeszcze żyiących, . Wielebnych zostających, Powszechnego XX. w druku dla Kościoła pierwszy Franciszkanów Roku duchowego odpadłych, raz pożytku częścią wychodzący Pańskiego 1754. ludzi z uporu, w WiLnie .w różnych częścią Pou;- Luterskiey, Sekt; pogai,Sektach z niewia- w Drukarni J.K.M . �Polsk,ie zainteresowatnźa etnografią Syberźi i Kaukazu 167 w pogańskich błędach jeszcze zostających". Ukazała się ta książka w Wilnie w 1754 r. i jest pierwszą polską drukowaną relacją a Syberii, bowiem Dyaryusz Kamieńskiego-Dłużyka stanowi wprawdzie pierwszą relację pisaną, przeleżał on jednak aż dwieście lat w manuskrypcie, ale jakoś nie zaginął i wydobyty przypadkowo, opublikowany został pod koniec XIX stulecia. Szlak zesłańczej wędrówki Sienickiego wiódł przez Perm, Solikamsk, Wierchoturje do Tobolska. Wędrując z Tobolska rzeką Ob przez Surgut i Narym zetknął się autor Dokumentu z Chantarni, których byt i obyczaje skrótowo przedstawił w swej relacji. Ponadto na szlaku tym spotkał Nieńców, a począwszy od Jenisejska przejeżdżał przez osady plemion tunguskich. Następnie zatrzymał się Sienicki w Kańsku, w okolicach którego natknął się na Buriatów, którzy mają "język osobliwy od tatarskiego i od inszych narodów". Dalsza droga wiodła do Ilimska, a następnie Leną do Jakucka. Oto jakie są wrażenia autora z podróży tym szlakiem: "Z Ilimska spuścili nas statkami wodą, i rzeką bardzo wielką i szeloką, Lena nazwaną, ku morzu Lodowatemu do Jakucka; ten Jakucki naród odmienny jest i mową i ubiorem od wszystkich tamecznych narodów, mowę osobliwą mają, ubiór zaś na kształt szwedzkiego, tylko wszystko ze skór zwierzęcych, opięto, krótko, z tyłu rozpory. a Jakubch tych powiadają, jakoby z dawnych lat mieli być rodem ze Szwecyi, a nie chcąc ciężarów znosić, które na nich Szwedzi nakładali, zebrawszy się i zbuntowawszy na statki wodne z żonami i z dziećmi powsiadawszy na morze puścili się, i wiatrami przyniesieni do Jakucka, wysiadłszy, Tunguzów, którzy na ten czas i Jakucką ziemię trzymali, wybiwszy i wypędziwszy z całego Jakuckiego okręgu, tam osiedli; bawią się latem łowieniem ryb, z jesieni zaś samej udają się w głębokie puszcze i dzikie lasy, dla strzelania soboli, lisów, piesków [pieśców - A.K.], gronostajów, popielic, jeleni łosi [... ] i inszego tam będącego zwierza, mięso wszelakiego zwierza, gdzie zabiją, tam jedzą, skóry wynosząc do domów, temi dań carowi płacą i co im trzeba kupują, pieniędzy nie mają, ale na każdą skórę wyłożyli cenę, popielica za kopiejkę, gronostay za pięć kopiejek [... l; i tych skór używają miasto pieniędzy między sobą, a żony i dzieci ich, bawią się łapaniem szczurów, jeuraszków, barunduków i inszych nieczystych zwierząt, które za specjał wszyscy J akuci jedzą; latem zbier~ją jagody, porzeczki czerwone i czarne, czernice albo pijanice, brusznice, które w obfitości wielkiey tam się rodzą i ruskim ludziom wozami przedają, muroszki, które po mchach koło lodowatego morza znajdują się, kształt maliny mają, tylko większe, twardsze, żółtym kolorem jako wosk; na wiosnę kopią różne korzenia, gotując sobie na zimę dla wiktu, a najwięcej na wiosnę zdzierają korę sosnową, z której szarą i zieloną �ANiTOm KUCZYŃSKI 168 zrzynając odrzucają, a samą białą suszą i tłuką na mąkę, a potem z mej kaszą warzą i jedzą, w którą się najbarziej fundują i zapasają" (s. 11- 12) 16. Relacja ta w ogólnych zarysach orientuje o bogactwie realiów etnograficznych zawartych na kartach Dokumentu. W rzeczywistości są one o wiele ciekawsze. Dotyczą różnych ludów syberyjskich i odnoszą się do wielu zjawisk z dziedziny kultury materialnej, społecznej i duchowej. Z obszarami północno-wschodniej Azji związane są losy Dymitra Pawłuckiego, o którym Sieroszewski przywiózł wiadomość z Czukotki, ŻI~ "żyje on po dziś dzień w legendzie i pieśni tamtejszej ludności" li. Zdaniem rosyjskiego historyka etnografii, A. Pypina 18 i współczesnego etnografa radzieckiego, I. S. Gurwicza 19, był to potomek polskiego szlachcica zesłanego na Syberię w okresie wojen polsko-moskiewskich za Zygmunta III. Bliższych szczegółów biograficznych tej postaci nie zdołano ustalić. Wiadcmo jednak, jeśli idzie o epizod syberyjski tej biografii, że Pawłucki prowadził dwie wyprawy przeciw Czukczom. Pierwsza z nich trwała półtora roku - od wiosny 1731 do jesieni 1732. Brało w niej udział 215 Kozaków, 160 Koriaków i 60 Jukagirów. Skład oddziału potwierdza występujące w innych źródłach wiadomości, że kolonizatorzy rosyjscy często, chcąc skłócić sąsiadujące z sobą ludy, sami organizowali i inspirowali walki jednych przeciwko drugim. Dowodząc oddziałem dotarł Pawłucki do wybrzeży Morza Czukockiego. Rozbił tam osady czukockie, a potem przedarł się przez północno-wschodnie krańce Półwyspu Czukockiego i doszedł do Morza Beringa. Smutnym rezultatem tej wyprawy było zabicie około tysiąca Czukczów i zagarnięcie przeszło czterdzieści tysięcy reniferów. Podczas drugiej wyprawy w latach 1745 - 1747 Pawłucki dotarł również w te same okolice. Podobnie jak poprzednio, spustoszył osady czukockie i zagarnął wielkie stada reniferów liczące około dwudziestu tysięcy sztuk. W drodze powrotnej zdobycz ta przeszła v.; ręce Koriaków, którą potem wydarli im Czukcze. Podczas wyprawy cddział stracił wielu ludzi w licznych potyczkach z pacyfikowanymi przez siebie krajowcami, a Pawłucki został zabity 20. Obie te wyprawy łączyły 16 Strony 'Podane za cytoWlaltlym rbekJsltem odll1Joszą siG do źródła, ~kąd pochodzi tekst. 17 W. Podhóg-MalriltllQlwiski, Syberia [w:] PoLska i PoLacy w cywiLizacjach świata, Warszaw.a 1939, t. 1, z. 3, s. 235. 18 Py.pin, Istorija russkoj etnografii, t. 4, Pe1€lfsbiur.g 1892, s. 316. 19 IniolllTl'Kj,a ustn,a, 'przekamn.a ,au'torOlWi pr,acy przez L S. G'U1rwJ.cza,oparta na wiadomośoi,a'ch ze źródeł ZJlllajdujący,ch się w a;r,chiiwulITlj,akUlckJilffi. 20 L RadlińCSlki, Przeszłość w teraźniejszości. Zbiór dociekań i rozważań społeczno-naukowych, W'acr's'ZJaWla1901, t. 1, s. 273; L S. G'U1wie, Emieesklaoja i&Wnija ~ievero~V()stoka Sibirii, Moskva 1966, s. 113. WedłJu,g 'fIelacji L S. Gu:rwic:oa, prze- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 169" się z zamiarem podporządkowania Czukczów administracji rosyjskiej i objęcia ich jasakiem. Przez długie lata bowiem nie dali oni narzucić sobie rosyjskiego panowania. Trudno ich było ujarzmić, bowiem zawsze, ndwet w naj cięższych chwilach, zdolni byli do największych ofiar i poświęceń nie chCClCrezygnować z wolności. Po tych pierwszych, trwajClcych przez cały wiek :XVII i pierwszą połowę wieku XVIII, zesłaniach Polaków za Ural, nowe, znacznie większe fule tej kategorii kolonizatorów Syberii zaczęły napływać na jej teryturium po konfederacji barskiej. Na mocy zarządzenia Katarzyny II z dnia 29 maja 1768 r. wziętych do niewoli konfederatów zesłano na Syberię, z których część wcielono do garnizonów syberyjskich, resztę natumiast osiedlono w Orenburgu, Tobolsku, Ketsku i innych miejscowościach oddalonych od głównych traktów. Faktycznie jednak nie wiadoma ilu konfederatów zawędrowało wówczas w głąb Rosji. Pisali o tym w sposob bardzo niedokładny pod koniec XIX wieku Z. Librowicz 21 oraz A. Kraushar 22. W jednym z wydanych pod koniec XVIII wieku druków czytamy, że majątek konfederatów, ich dobra i ruchomości, "słowem cetla Polska na łup wydana została. Bez względu na różnicę stanu i poszanowania dla praw wojny wielka liczba szlachty, zabranych w nie'vvolę, pognaną została, aby wyginęli na Sybirze [... j. Pieszo, w głodzie i chłodzie, przez Polskę, własną swoją ojczyznę, pędzeni byli" 23. Przebywający wówczas na zesłaniu w Rosji uczestnik konfederacji barskiej, Karol Lubicz Chojecki, pisał po latach, że w Tobolsku, Kazaniu i innych okolicach "Polaków starych już mocno, w różnych tam stanach znajdujących się od kilkudziesięciu lat zabranych, którzy za rewolucji Stanisława króla Leszczyńskiego dostawszy się w niewolę, nie mieli już. swego wybawienia; przerażał nas strach niejednego, obawiając się podobnego niebezpieczeństwa" 24, a przy innej znowu okazji informował, że "dotychczas do 5000 Polaków tam się pozostało" 25. O losach tych zesłańców, z wyjątkiem paru nazwisk, nie posiadamy dokładnych wiado- kazanej .autorowi, zwl(Jikii Piawluckie.go zQJsrt;ałyipirZ1eWli'ez1,one010 JGilwckJa, gd.zJi·e p<Jchowano je w jednej z cerkwi tego rrni,a,s't.a. 21 Z. Lribrow.i.cz, Polacy w Syberii, K:.naików 1884. 22 A. Kraushar, Konfederaci barscy w Syberyi (1774), Kroków 1895. 23 Kuryer petersburski, czyli Intrygi moskiewskie od panowania Jana Olbrachta~ czyli Alberta, ciągnące się, a przerwane pod panowaniem Najj. StanisŁawa Augusta •. Warszawa 1791, dnia 3 maja. Cyitow1a1ne za: J,aIIliiik,op. cit., s. 50, rprzyp. 2. 24 Pamięć nego Karola 25 dziel Lubicz K. Chojecki, przedwnikami polskich, podróż Chojeckiego, Kopia listu Konstytucji sy~n. Oooo]i<I1€U'ffi103610. i niepomyślny sukces Wm152'JalWla1789, s. 85. istotnego do Przyjaciela Trzeciego Maja i nad samą Polaków pisanego Konstytucyą. przez urodzo- z uwagą nad s,t.aroQll'uik -- �:170 AiNTOiNII KUCZYŃSKI -mości; pewne jest tylko to, że masowo przydzielano ich do służby woj'Skowej. Początkowe lata tej zorganizowanej już na większą skalę de_portacji zbiegły się ze znanym w dziejach Rosji powstaniem Kozaków .1chłopów pod przywództwem słynnego Jemeliana Pugaczowa, straconego w Moskwie w 1755 r. Powstanie to nie miało nic wspólnego z ziemiami :syberyjskimi, bowiem rozgrywało się ono na terenach europejskiej części Hosji, jednak znaczna ilość wojska do walki z powstańcami ściągnięta -'Została z Syberii. W oddziałach tych było wielu Polaków. Część z nich zdezerterowała z wojsk rządowych i - jak podaje Z. Młynarski 26 walczyła razem z powstańcami, podobnie jak inni Polacy, którzy przedostali się do oddziałów Pugaczowa. Jednym z konfederatów barskich, którego zmuszono do walki przeciw powstańcom, był autor wspomnień syberyjskich, Karol Lubicz Chojecki. Po zmiennych kolejach losu udało mu się zbiec z niewoli. W roku 1776 powrócił do kraju, w którym "z pociechy dostąpienia żądanego skutku, o ośmioletnim w Moskwie zapomniałem smutku", pisał we wspomnieniach. Wspomnienia te zatytułowane Pamięć dziel polskich, podróż i niepomyślny sukces Polaków przez uroGzonego. '. (1789) - było też drugie wydanie - zawierają obraz syberyjskiej tułaczki autora oraz ważny materiał etnograficzny. Jest to jlOdno z głównych źródeł naszej wiedzy o Polakach zesłanych w okresie konfederacji barskiej. Ponadto Pamięć ... zawiera parę opisów ówczesnych miast syberyjskich, z których dowiadujemy się, że np. Omsk był miastem "drewnianych budynków, w których tylko sami mieszkali ko:zacy mający żony i domy swe własne, a tych było powinnością pilnować granic i wszelką wojskową odbywać powinność. Rzeka Om nazwana przez środek miasta płynie, na której most dość dobrą strukturą jest :zbudowany, a za miastem Irtysz rzeka dość wielka, k'tórąprzebywszy zaraz zaczyna się step pusty do Tatarów Kirgiskich należący" 27. Wspomnienia Lubicz Chojeckiego w jego intencji miały być zbiorem "nieszczęść narodu naszego" i ukazywać ówcześnie żyjącym "dokładną -wiadomość o tym", miały być wiernym i autentycznym obrazem wydarzeń dziejących się wokół osoby autora zamieszanej w burzliwe dzieje epoki. Przyjęcie takiego stanowiska w formie zapisu zmusiło autora do relacji z kolejnych wydarzeń - okresu walki w szeregach konfederacji, wędrówki zesłańczej, spotkania z rodakami i innych momentów z ży26 Z. MłYJ1Ja~srki, Konfederaci barscy w powstaniu Pugaczowa, "Kwarta~nik -Ins,tyturtu 801sko~Radzi'eoki€lg<J'' 19056, m: 3 - 4, s. 77 - 108. 27 Przekł,ad po1S1ki dI'u.k<JWlalIlybył w dodatku do lwowskiego "Dz,ienmika LiteI'ac:kieg>o". NalS'tępni'e ukazał się om w f oDmie klsiążkowej ja!k<J Dziennik oficera francuskiego ·na Sllbir, w służbie Lwów 1865. konfederacji barskiej, pojmanego przez Moskali, zesłanego �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 171 cia, doświadczonych na wygnaniu. Mówiąc o Pamięci ... nie można pominąć jednej jeszcze cechy, którą jest zespół realiów etnograficznych poświęconych w większości plemionom tatarskim, rozsiedlonym w czasach wędrówki autora między innymi w sąsiedztwie Omska, w którym przebywał on przez dłuższy okres zesłania. Ujęte bardzo lapidarnie spostrzeżenia z tego zakresu brzmią dla przykładu następująco: "Prowincja Tatarów Kirgiskich na mil sto z okładem ma swojej wszerz rozciągłości, ale wzdłuż większa; naród ten mieszka w stepie pustym bez żadnych budynków; chleba nie jedzą, ani żadnego rolnictwa nie znają, szczególnie tylko mlekiem i mięsem żyją; bydła mają aż nazbyt wielki dostatek, ponieważ gospodarz jeden może mieć 5000 baranów, 2GOO bydła rogatego, 1000 lub więcej koni, a 300 lub 400 wielbłądów; mieszkania ich 'per modum namiotów, z wojłokami nakrywane, mają takt)we płoty drewniane na sprężynach żelaznych składane, które dokoła stawiają a potem wojłokami okrywają, na wierzch zaś mają krokwie z żerdzi na sprężynach zrobione, które także wojłokiem nakrywają z ostawioną dziurą do wychodzenia dymu ogniowego, któren na środku p2lą; mają kotły, najwięcej żelazne, w których mięso gotują, i miseczki małe na podobieństwo filiżanek, drewniane chińskie, któremi, gdy się ugotuje mięso, rosół piją, a potem same mięso jedzą; niedługo oni na jednym mieszkają miejscu, gdyż bydła ich wielkość dla wypasienia trawy często potrzebuje przeprowadzeTIlia się, wtenczas dopiero, gdy się przeprowadzają, zbierają do niej swoje [rzeczy] i te na wielbłądy kładą i wynalazłszy o mil kilka lub kilkanaście dostatek trawy, na inne z bydkm swoim przeprowadzają się miejsce; gospodarów też nie mieszka w jednym miejscu nad sześciu lub siedmiu, gdyż ci wielką swą liczbę bydła na mil kilka zabiorą obszerności; pieniędzy żadnych nie znają ani ich biorą, gdyż wszystkie potrzebne sobie rzeczy za zamianę bydła swego rJnbywają" (s. 103 - 104). Do tego samego kręgu zesłańców zaliczyć należy dwu innych konfederatów, którzy pozostawili swe wspomnienia. Obcy są oni wprawdzie narodowo naszej ojczyźnie, podjęli się jednak walki w obronie jej niepodległości i za sprawą polską znaleźli się na Syberii. Już choćby z tego względu należy wspomnieć o tych postaciach, które historia związała z losami Polski. Pierwszą z nich jest oficer francuski, Franciszek August Thesby de Belcour, który w 1769 r. przyjechał z Francji do Polski i przystąpił do konfederatów. Wzięty do niewoli rosyjskiej zawędrował w 1770 r. aż do Tobolska, skąd powrócił po trzech latach. Zostawił on pamiętnik z pobytu na Syberii zatytułowany Journal d'un officier franr;ais au servivce e la Confederation de Pologne, pris par les f,'usses et relegue en Siberie, wydany w Amsterdamie w 1776 r. 27. Autor �172 A!N!TONI KUCZYŃSKI pamiętnika był postacią o burzliwym życiorysie, odróżniał się on jednak znacznie od pełnej meandrów biografii Maurycego Augusta Beniowskiego, również konfederata, który mocno tkwi w naszej historiografii. Z Polski dostał się on na Syberię, a ponadto z Polską związały go tradycje i z całą pewnością w dużym stopniu przyczyniły się do tego: poemat Juliusza Słowackiego oraz powieść historyczna Wacława Sieroszewskiego. Piszący o polskich podróżnikach i odkrywcach nie pomijają z reguły tej postaci, jest ona również prezentowana w Polskim Słowniku Biograficznym i na tej samej zasadzie wspominamy o niej tutaj. Był Beniowski poszukiwaczem przygód dużej miary i przez całe życie "z dużych rzeczy robił jeszcze większe. W fantazji i wyobraźni była jego słabość i siła zarazem, nie byłby tym, czym był, gdyby nie wyobrażał sobie, że był tym, czym nie był 28. Nie wchodząc jednak w skomplikowaną kwestię jego pochodzenia, podać należy, że anektują go jednocześnie aż trzy narody: Polacy, Słowacy i Węgrzy. Obecnie nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Beniowski urodził się na terenie Słowacji, która wówczas należała do Węgier, w rodzinie średniozamożnej szlachty, zapewne zmadziaryzowanej. Zdaniem niektórych badaczy, ten niepospolity poszukiwacz przygód i awanturnik najwyższej rangi, który służył lub ofiarowywał swe usługi wielu państwom i w wielu rejonach świata rozwijał swą działalność, nie był zapewne związany na stałe z jakimś narodem. Stąd też "twierdzenie o polskości naszego bohatera trzeba zdecydowanie odrzucić. Beniowski nie był Polakiem. Trudno także powiedzieć, żeby był Węgrem. Najprecyzyjniej można go określić jako szlachcica węgierskiego pochodzenia słowackiego, zresztą nie przywiązującego do swej narodowości większego znaczenia" 29. Pomijając sprawę rzeczywistego pochodzenia Beniowskiego, dowiedzione jest to, że brał on udział w konfederacji barskiej i, podobnie jak wielu innych, wzięty został do niewoli przez Rosjan. Odbył daleką drogę na zesłanie, na które przeznaczono mu odległą Kamczatkę. W 1770 r. znalazł się na tym półwyspie, a w rok póżniej zorganizował bunt zesłańców i z portu Bolszerieck odpłynął na zagarniętym statku. Pełną przygód podróż do Europy opisał w pamiętnikach, których pierwsze polskie wydanie ukazało się w roku 17973 Przy okazji należy wspomnieć, że to- °. 28 L. OrlowsIki, Maurycy August Beniowski, W,arSlZawa 1961, s. 242. 29 A. Sieroszewski, Maurycy Beniowski w literackiej legendzie, W'an;,zaw,a 1970, s. 6l. 3ll Pamiętll1'irk M. A. BeniowSlk:iiego doczek,ał ,się s,z:eregu wZll10wień :i obcojęzycznych HoUJmac.zeń. P~erwiS0e jego 'W)'ldlall1ie OpI"aIOOWan,e ZiOstaŁo -przez Ma-gellall1a ,i uk,azalo lSIię w P,ary:im 'W 1791 IlXlKJU 'pt. Voyage et merrwires de Maurice Auguste, com te: de Benyowski, magnat des royaumes d'Hongrie et de Pologne ... , Paris 1791. Póź- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii 173 i Kaukazu warzyszami zesłania Beniowskiego na Kamczatce byli dwaj Polacy L. Bielski i W. A. Straszewski 31, O losach Beniowskiego na Syberii dowiadujemy się z jego pamiętników, w których niewiele jest relacji etnograficznych. Autor opowiedział przede wszystkim a sobie, eksponując ucieczkę z niewoli, przygotowanie do buntu i żeglugę przez mało znane wówczas morza. O jego pobycie na Kamczatce wspomina polski zesłaniec z okresu powstania kościuszkowskiego, Józef Kopeć, informując, że od momentu, jak mieszkańcy półwyspu dowiedzieli się, "żem Polak, zaczęli mi opowiadać całą historyję naszego Beniowskiego, którego w tern miejscu nazywają Augustem Polakiem. Każdy tam mieszkaniec na pamięć mnie szczegóły tyczące rzeczonego Augusta opowiadał; sposób jego życia, przebywania i oddalania się były to przedmioty rozmowy mojej dziennej z mieszkańcami, którzy będąc naocznymi świadkami wszystkiego, co się w ową porę działo, wspierali się świadectwem dwóch Kamczanalów przy mnie na straży będących, których Beniowski dla niedostatku majtków z wielu innymi zabrawszy z 'Sobą, miał przy swym boku w czasie swojej podróży i w czasie pobytu w Paryżu, a którzy później powrócili do swojej ojczyzny" 32, Dalej podaje Kopeć realia związane niej ukazały s·iq tlu.mac?Jenia w jqzyku anJgielsik.inn,ni'emi'eck·im, s.?Jwedzkim, holenderskim, wqgiC'~slkimi slowa,ckim. Bo15ki przekład dokonany zOSltiałz f'mncUlskiej edy'cji Magellana i wydany ?Jos'tał w W'a:r:szawie w 1797 roku pod n:a'stępując)'1m tytułem: M. A. BenJi·owski, Historia podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego, z francuskiego tłomaczona, Warszawa 1797, t. 1 - 4. Ostatnie skrócone polskie wydaniety'ch pamiętników ukazało się w 1898 f,oku w KrakoWlie jako Dziennik podróży hr. Maurycego Augusta Beniowskiego na Syberii, Azji i Afryce, Kra'ków 1898. W wkou 1967 dok,olna,rlIo'z pamiętników Beniowskiego wyboru fragmontów dotyczących kcmfodeI"a,cji barskiej i ukazały Slię DIne joko M. Benlj·o'wski, Pamiętniki. Fragment konfederacki, Warszawa 1967. Dopełni'ając wjadamo~ki na temat pamiętników wSlpoolmniećnależy, ż,e ,iJnter€JSQwałsię nimi również Starliisław August, który 'nla wieść o Ii'c:huikaZJanil\1się 'O'baw,i.ałsię, że mogą one zawierać i-akieś s,z,c?Jegółydot)'1cząc,e j'ego OiSJOby.I'l1!f'Ormacj-aopoochodZiiz :piracy H. M. Małgowskiej, Sieroszewski i Syberia, T'ODUń1973, s. 194, 'przyp. 18. 31 W. Slabczyńskii, op. coit., s. 54. O W. A. S:trnszew:sikim z,najd'Uje się naS'tępująca notatka w ksiąiJce K. W. Wójoiokoiego, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą oraz cmentarze katolickie i innych wyznań pod Warszawq i w okolicach tegoż miasta, t. 1- 3, Warszawa 1855 - 1858: "UTioldzony w l'oku 1750 w dwudZlLes1t)'1m ro'ku życi.a stanął pod chorągwią Konfedoemc}i Barsk~ej, ,a służąc w OIC!dzLal'e jazdy słl3wn('g{) Ma'ury-eego Beniowskiego I1azem z nlim dos·tał się do nuewoli li towa'r.zy:s'Zył mu n". Kamczatce" - ,t. 2, 6. 66. POInadto w ścianie kościoła na Cz'enniakrowie pod Wa'rszawą Zlnajdowala 'się w roku 1863 tabbilca z następują'cym napisem: "Tu leży Walenty An-toni Str.:l's?JeWSk'1, rew,izooI'poli'cyi, były kaip~·tall"L w W·oj.srkJuPOJlsikti1m, wS1półtowarzys,z nJiewoli znanego Beniowsikiego w K<JJID:cza'tcew 1771 'I1Oku. Zył 1aft 72, umarł d. 2 maja 1822 rOKu". Zob. "Bivblioteka W'arszarwskoa" 1863, i. 3, s. 302. 32 Dziennik rywczych Józefa sporządzony, Kopcia, BeTHn Brygadjera 1873, 's. 110. wojsk Polskich, z rozmaitych nót do- �174 ANTONI KUCZYŃSKI z buntem zesłańców oraz różne trudności piętrzące się przed Beniowskim zanim "rozwinął żagle i puścił się w podróż, polecając się losowi". Według relacji przekazanych Kopciowi przez uczestników "wyprawy" Beniowskiego, których zabrał on z Kamczatki, podczas "tej okropnej i długiej żeglugi wiele napotykali wysp i nieznajomych ludów ... Beniowski różne czynił obserwacje i zapisywał wszystkie szczegóły" 33. Postępował więc on tak, jak wielu współczesnych mu żeglarzy, chcąc dostarczyć wiadomości geograficznych. Wiele szczegółów dotyczących tej podróży jest współcześnie kwestionowanych; udowodnione zostało, że przekazy Beniowskiego są w wielu m~ejscacł> fantastyczne i niewiarygodne 34. Budzą one różne wątpliwości, co tutaj nie należy do zasadniczego tematu. Warto natomiast wspomnieć, że bezsporną zasługą Beniowskiego było przeprowadzenie okrętu przez nieznane morza i szczęśliwe dotarcie do Europy. Jak na owe czasy, był to wyczyn nawigacyjny wielkiej miary. Po konfederacji barskiej możemy już mówić o ciągłych zsyłkach Polaków na Sybir. Szczególnie ,duża ich fala napłynęła tutaj po upadku powstania kościuszkowskiego. O losach ich nie posiadamy szczegółowych informacji, a i nazwisk wymienia się na ogół niewiele. Dużą sławę Vi grupie tych zesłańców zyskał sobie wspomniany już Kopeć, generał wojsk powstańczych, wzięty do niewoli pod Maciejowicami razem z Tadeuszem Kościuszką, Ursynem Niemcewiczem i innymi dowódcami tej batalii. Został on zesłany w 1795 r. początkowo do Irkucka, a następnie nu Kamczatkę. Smierć Katarzyny II i wstąpienie na tron jej syna, Pawła I, przyniosło wolność wielu jeńcom przebywającym wówczas w Rosji. Z amnestii tej skorzystał również Kopeć i w początkach XIX wieku powrócił do kraju. Tutaj napisał pamiętnik pt. Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż [... l do niżnej Kamczatki, wydany już po śmierci autora we Wrocławiu w 1837 roku 3,;. Jest to jedna z bardziej cennych pozycji w naszej literaturze syberyjskiej. Dużą wartość mają zawarte w nim opisy Syberii i jej mieszkańców, ich obrzędów i obyczajów, sposobu mieszkania, odżywiania się, polowania i rybołówstwa. ... , op. cit., :s. 113 - 114. Zgoollll'adwlIle z ~i'elkliJm Ipieltyzrrne<IIlprzez L. OrIJoWlSkiego licZIIle świ<adec'twa i d.okulmeI1Jty sltawi<ają podzrmlbem z:apytalIlia lulb wręcz obaIają ~€le opiSlarnych przez BeniowSlk'iego szczegółów jegQ żeglugi, i odkryć - L. Ofł.owslci, op. cit.; Zob. też: S. Bemlaltt, Prawda o nawigacji Beniowskiego wzdŁuż brzegów Japonii, "PamiętnikarstwD Polsk'ie" 1972, nr 2; A. Kuczyński, O rzekomych odkrjJciach geograficznych Maurycego Augusta Beniowskiego, "Nautologia" 1977, nr 2, s. 53 - 57. 35 O treści E!'tJnogr:aticZIlJej Ziawa,rtej w Dzienniku ... Józef,a Kopci;a plisał A. Kuczyńskii w a11tykule pt. WkŁad polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, "Etnogrod'ia Pol.ska" 1969, t. 13, z. 1. 33 34 Dziennik �PolsIcie zainteresowamia etnografią Syberii i Kaukazu 175· W sumie jest to wartościowy materiał etnograficzny i o tyle cenny w historii etnografii polskiej, gdyż dotyczy on końcowych lat XVIII stulecia. Ponadto powstał on przy braku orientacji autora o użyteczności takich obserwacji dla pogłębienia w Polsce refleksji nad stosunkiem własnej kultury do "egzotycznej". Przekazy takie były niezbędne na etapie kształtowania się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Najistotniejszym dla etnografa składnikiem treściowym Dzien· r..ika . .. są liczne opisy dotyczące Kamczadali, wśród których wypadło autorowi najdłużej mieszkać przez okres pobytu na zesłaniu. Relacje te stawiają Kopcia na jednym z pierwszych miejsc w grupie XVIII-wiecznych autcrów piszących o tubylcach Kamczatki, a w historii etnografii pc·lskiej możemy śmiało nazwać go prekursorem badań etnograficznych nad ludami egzotycznymi. Często relacje wielu innych podróżników, dla których Syberia była głównym nurtem zainteresowań, nie ukazują tylu. zugadnień etnograficznych, co zdołał przedstawić autor Dziennika ... Mieszkając na Kamczatce przypatrywał się on zwyczajom tubylczym, ludziom, ubiorom, połowom ryb i soboli. W zdumienie wprawiały go ob-· rzędy pogrzebowe, ceremonie szamańskie i inne przejawy miejscowej kultury. Przebywając na półwyspie nawiązał Kopeć kontakty z tamtejszymi kupcami rosyjskimi i przedstawicielami administracji, dzięki czemu mógł uzyskać wyraźniejszy obraz panujących tu wówczas stosunków społeczno-gospodarczych. Prezentując wycinek z różnorodnych informacji Kopcia o Kamczatce wspomnieć należy, że zasadniczy charakter gospodarki Itelmenów odpowiadał wówczas formie zbieracko-łowieckiej. Bogata flora półwyspu dcstarczała przeróżnych owoców, bulw i korzeni. Obiektem zbieraczy były także jaja ptasie i młode pisklęta wybierane z gniazd, a takźe zapasy gromadzone przez zwierzęta żyjące w norach. Już z nastaniem wiosny wyruszali tubylcy VI głąb lasów w celu zbierania pąków drzew i krzewów, o czym wspomina autor następująco: "Mieszkańce wychodzą z familijami do lasów, kopią różne korzenie, z;emne kartofle, które myszy dla siebie przysposobiają na zimę, zryv:ają różne pączki od drzew i kwiatów i za największy specjał jedzą [... lChodzą też na różne kępy blot, zbierają niezmierną mOlc jaj od różnych ptaków, jr.ko to: łabędzi, gęsi kilka gatunków, kaczek, kuligów, czajek morskich etc., i na tem czas jim schodzi. Te jaja jedzą nieustannie, a co jim od zbytku pozostaje, wrzucają w tłustość wielorybią i konserwują prawie rok cały [... l Gdy nastąpi zbieranie jagód różnych, na czem niemały czas trawią, wtedy rzucają swe mieszkania i przenoszą się familiami zupełnie. Najwięcej zbierają klukwy i brusznicy, które się konserwują przez zimę całą. Kobietom właściwie jest zostawione to zatrudnienie" (s. 88, 90 - 91). �176 ANII'ONI KUCZYNSKI Ponadto w Dzienniku... przytacza autor szereg informacji o polo. \vaniu na ptactwo wodne, łowieniu soboli i rybołówstwie. Relacje z tego zakresu wskazują, że zdołał on trafnie ocenić u opisywanego ludu umiejętność zdobywania środków do życia oraz zdawał sobie sprawę ze znaczniejszej roli łowiectwa lądowego i morskiego oraz rybołówstwa w systemie gospodarki kamczadalskiej. Kopcia uderzała olbrzymia ilość zwierząt na półwyspie, a pisząc o rybołówstwie słusznie zauważył specjalne . okresy masowego występowania wędrujących ławic ryb gatunku łososiowych. O ławicach takich m2my wiele wiadomości nie tylko z terenu Kamczatki, ale i z innych obszarów Syberii. Wszystkie łowione gatunki ptaków, większość zwierząt, ryb i różnorodne rośliny odgrywały zasadniczą rolę w pożywieniu Itelmenów. WiaDomości z tego zakresu wplecione są luźno w tekst Dziennika... Tubylcy odżywiali się na ogół bardzo skromnie, z wyjątkiem okresów wzmożonego występowania ryb i pierzącego się ptactwa wodnego. Posiłki były nieregularne. Czasem przejadali się, np. z okazji obfitego łowu. Potrawy gotowali w metalowych naczyniach, które nabywali od Hosjan, "a nie mający żelaza i krzesiw dostają ogień przez tarcie drzewa o drzewo, mając do tego ze sobą siarkę i pewny rodzaj wysuszonej trawy, która jak len się pali". Często jednak gotowali Itelmeni za pomocą rozżarzonych kamieni, które wrzucano do drewnianych naczyń rcapełnionych wodą i mięsem. Jakkolwiek cykl zdobywania żywności w warunkach syberyjskich trwał przez cały rok, niemniej jednak z relacji Kopcia dowiadujemy się, że znane były Itelmenom sposoby konserwowania mięsa i ryb przez pieczenie, wędzenie, suszenie oraz marynowanie w soli otrzymywanej ,,[ ... J z drzewa na brzeg wyrzuconego, które palą na ług i tą wodą zalewają głowy [ryby czawyczy - A. K.] do zasolenia. Kamczadale j drugie narody mało używają soli i wcale jej nie lubią". Hównie powszechnym sposobem konserwowania, co solenie, było zatapianie jaj ptasich w tłuszczu wielorybim, "które konserwują prawie rok cały". Za napój służyła Itelmenom przeważnie woda, często jednak, zwłaszcza w czasach późniejszych pod wpływem kontaktów z kupcami japońskimi oraz kolonizacji rosyjskiej, pojawiła się w itelmeńskim menu herbata, a także wódka. Chronologicznie bliskie wspomnieniom Kopcia są Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego z pozostałych po nim rękopisów przepisane i wydane przez J. I. Kraszewskiego, Wilno 1857. W pamiętnikach tych, będących niewątpliwie jednym z najlepszych źródeł do poznania życia polskiego w końcu XVIII w., zawarte są fragmenty wspomnień stryja autora, księdza opata Ochockiego. Włączając do tekstu swych pamiętników te fragmenty informuje autor, że skoro tylekroć wspominało się �Polskie zainteTesowania etnografią Syberii i Kaukazu 177 w nich "o stryju moim księdzu oparcie Ochockim, wreszcie o losie, jaki go spotkał w 1794 roku, że czytelnicy moi ciekawi są zapewne bliżej się o tyczących go wypadkach dowiedzieć. Było w naszej rodzinie zwyczajem niejako zapisywać godniejsze pamiątki zdarzenia. Dopełnił tego po powrocie ksiądz opat, z którego notat następujące wyjątki zająć powinny, jako obraz tamtej epoki i rys charakteru człowieka" (wydanie z roku 1905, t. 4, s. 117). Walory poznawcze notatek Ochockiego są o wiele skromniejsze od etnograficznych relacji Kopcia. Jest w nich jednak trochę interesujących opisów dotyczących ludności rosyjskiej na Syberii i mieszkających tam tubylców. Ponadto kreśli także Ochocki obrazy stosunków społeczno-gospodarczych panujących za Uralem, przybliża czytelnikowi atmosierę bogatych domów i nędzę biedoty. Są to spostrzeżenia, które poza walorem etnograficznym stanowią również źródło o charakterze historyczne-socjologicznym. Szkoda jednak, źe zarówno pod jednym, jak i drugim względem są one bardzo fragmentaryczne. Dla zainteresowanego dziejami Polaków na Syberii ważne są takźe występujące tam infcrmacje o naszych rodakach mieszkających pod koniec XVIII stulecia \v różnych miastach i osadach. "W całej bowiem Syberii - pisze Ochocki - nieiylko po miastach, ale po wsiach domy są o piętrze, porządne i ze smakiem stawione. Po większej części stawiali je tu wygnańcy, w różnych zesłani czasach za przestępstwa różne, a między nimi z naszych prowincji. Poznałem tu takich kilku, co się pożenili i całkowicie pozostali w tym kraju, jako to: Malinowskiego z młodu tu ożenionego, Łukaszewicza kilka tysięcy rubli mającego z handlu, Juchnowskiego, Brodowskiego, Piotrowskiego i wielu innych. Ci mają domy porządne Vi Tobolsku i kupiectwem się zajmują; więcej nierównie po innych \vsiach i miastach" (t. 4, s. 138). Jako miejsce zesłania wyznaczono Ochockiemu "Turyńsk w bok '1'0boIska, o czterysta sześćdziesiąt wiorst położony", gdzie dotarł on w kwietniu 1795 roku. Mieszkając tutaj poruszał się swobodnie po okolIcy, nawiązał szereg kontaktów z ludnością rosyjską, uczestniczył w jej świętach, był gościem bogatych i biednych. W miarę upływu czasu stabilizowało się życie Ochockiego na wygnaniu. Dzielił on czas między zajęcia domowe, czytanie książek i modlitwy, długie spacery i odwied;jny znajomych. "Godziny życia mojego ubiegały w zajęciu ciągłem i porządnym", a porządek ten wiele stanowił dla samotnika ~ wspomina w pamiętnikach Ochocki. Ten, który nie robi planu dziś jeszcze na CIąg spraw jutrzejszych nie żyje, ale wlecze za sobą ciężar życia, a dowodem tego, że ono jest brzemieniem dla niego, nieustanne narzekanie i stękanie, które mu towarzyszy" (t. 5, s. 3). Te uwagi Ochockiego o życiu na wygnaniu wiele razy powtarzają się w różnych sformułowaniach 12 "Lud" - tom 63 �178 AN'I'ONI KUCZYŃSKI w pamiętnikach późniejszych zesłańców, a znakomity rewolucjonista, proletariatczyk Feliks Kan, w sto lat później stwierdził, że tylko ci zes!ańcy, którym udało się znaleźć jakieś zajęcie na wygnaniu, obudzić w sobie jakieś zainteresowania geografią, kulturą, handlem, rzemiosłem lub innym jakimś pożytecznym zajęciem, nie popadali w obłęd, melancholię i przeświadczenie beznadziejności, pchające ich ku samobójstwu. Poruszając się swobodnie po Turyńsku i okolicy obserwował Ochocki ccdzienne życie mieszkających tu Rosjan. Przy pobieżnym charakteryzowaniu tej społeczności czyni uwagi o jej gospodarności, pracowitości, podkreśla religijność i pełne uprzejmości życie towarzyskie. "Obi<Jdy wielkie rzadko tu się trafiają pisze Ochocki; zaproszonym w takim razie nie brakuje jadła, ale mało w niem smaku. Wielcy nawet panowie nie trzymają kucharz ów, ale mają kobiety kucharki, a gotowanych potraw same gospodynie kosztują. Najwięcej do tego wprawiają włościanki poddane, które się tu zowią "powarkami". Po większej części, w piecach zalepionych, jak u nas Żydzi zwykli, jedzenie gotują. Gęś pieczona lub indyk, w pomniejszych domach po całych tygodniach trwa na stołach" (t. 5, s. 12). Zakres obserwacji kulturowych dokonanych przez Ochockiego wśród Rosjan osiedlonych w Turyńsku jest bardzo przemieszany. Nieraz są to jakieś obszerniejsze relacje dotyczące uroczystości pogrzebowych lub 'v"eselnych, innym znowu razem ledwie ułamkowe wiadomości o gospodarce, pozycji społecznej kobiet czy obrządkach religijnych. "Jest zwyczaj tutaj, że gdy kto umrze, śmierć najprzód obwieszczona bywa szlochami i wyciem najemnych płaczek; żal familii wzrasta równo z postępem ku grobowi; wtenczas obowiązkiem jest bab do tego stopnia posuwać żałość i rozpacz, że się stają podobne do wariatek. Widowisko to przypominało mi smutną scenę, na którą trafiłem w Trieście z Rzymu wracając, gdzie lat pięć dla wychowania bawiłem" (t. 4, s. 139 - 140). Obok różnorodnych wiadomości dotyczących rosyjskiej ludności Syberii poczynił również Ochocki pewne uwagi o miejscowej ludności, a naj obfitsze są relacje o Tatarach. Dotyczą one informacji o sposobie mieszkania, stroju, transporcie i komunikacji, polowaniu na sobole, pożywieniu itp. O polowaniu na sobole pisze on, że "zima, która trwa tu dziewięć miesięcy najprzyzwoitszą ku temu jest porą, a pies niezbędnym pomocnikiem do tych łowów. On siedzącego na drzewie sobola, który jest wielkości kota, przywącha z daleka. Wtenczas myśliwy przypatrując się, dopatrzy i wypuszcza strzałę z łuku, żeby hukiem ognistej strzelby nie płoszyć innych w bliskości znajdujących się soboli. Trafia się wszakże, że i ze strzelbą już to polowanie odbywają. Z zabitego sobola zdarta skóra idzie do torby, a mięso surowe żywi myśliwca i psa razem. Noce przepędzają oni razem z psami w lesie na grubych woj- �PoLskie zainteresowania etnografią Syberii 179 i Kaukazu lokach. Zdaje się rzeczą nie do wiary, żeby nigdy przy tak wielkich mrozach ognia nie rozniecali, przecież to rzecz pewna, że się bez niego obchodzą. Niezmierne zaspy śniegowe, któreby odgrzebywać było potrzeba dla rozpalenia ogniska, czynią niepodobnem prawie rozgrzanie w ten sposób. Żywności też ugotowanej nigdy mieć nie mogą; wynoszą tylko z sobą tyle rybiego chleba, ile go spotrzebować mają przez zimę, a ten razem z mięsem sobola stanowi pożywienie Tatara. Po ukończeniu polowania, obciążeni skórami, w powrocie do swych nart [tj. domów A.K.] nie mają innego przewodnika wśród tak wielkich lasów, nad gwiazdy nocą, a w dzień znaki po drzewach. Całą tę podróż odbywają na rcdzaju łyżw sankawych. Powszechnie końcem polowania jest czas, gdy śnieg topnieje; wtenczas co najprędzej śpieszą do domu, aby w mięknących zaspach nie utonąć" (t. 5, s. 15 - 16). Zestawiając informacje etnograficzne Ochockiego ze współczesnymi mu autorami polskich opisów Syberii, podkreślić należy, że są one znae~nie skromniejsze od przekazów Kopcia, Ciecierskiego czy Chojeckiego. Ze względu jednak na fakt, że penetracja poznawcza Syberii wiąże się z dziejami Polaków za Uralem, warto tutaj choćby ze względów do-o kumentacyjnych wspomnieć, że pod koniec XVIII stulecia ksiądz opat Ochocki zanotował pewne 'szczegóły z życia tubylców syberyjskich. Z obszarem Syberii i etnografią Jakutów związana jest jeszcze jedna relacja, pcchodząca zdaniem Witolda Armona 36 od Polaka, o którym nic poza nazwiskiem oraz pewnymi szczegółami syberyjskiej biografii nie zdołano ustalić. Relacja ta pochodzi z 1785 r., a jej autorem jest Józef Matuszewski (albo Matuszewicz) pełniący wówczas funkcję ławnika sądu w Jakucku. Materiały te opublikował po raz pierwszy w 1948 reku A. P. Okładnikow 37, ostatnio natomiast zajął się nimi W. F. Iwanow 38. Obaj autorzy nie podali jednak szczegółów biograficznych Matuszewskiego, brak ich również w pracy Armona poświęconej polskim badaniom J akutów 39. Chociaż sprawa ta nie została jeszcze wyjaśniona, warto jedn<lk zwrócić uwagę na tę relację, której pochodzenie wiąże się z historią etnografii rosyjskiej i bardzo cienkimi nićmi biorąc pod uwagę opinię Armona łączy się ona być może z wkładem Polaków 36 W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, "MOl1JOigr.afiez Dziejów Nauki i Techniki", 1977, t. CXII, s. 24 - 25. Zoba'cz też Ireoenzję .tej ks.iążkli publikowaną na s. 268 - 274 D'in1iejSlz.c.g<J tOlmu "Ludu". 37 A. P. Okladnikov, K istorii etnograficeskogo izucenija Jakutii. Op·isanija by ta i nra'Oo'O narodo'O Sbornik 38 Jakutii, socinienyje Moskva 1974, s. 137, 140 - 146. 39 W. Armon, op. cit. 12· v g. Jakutske w 1768 - 1769 i 1785 gg., [w:] matcriaLo'O po etnografii Jakuto'O, Jakutsk 1948, s. 17 - 48. V. F. Ivanov, Istoriko-etnograficeskoje izucenije Jakutii XVII - XVIII '0'0., �180 AiNTONI KUCZYI\TSKI \v poznanie Syberii i jej ludów. W roku 1784 Katarzyna II wydała zarządzenie irkuckiemu namiestnikowi, generałowi-porucznikowi 1. W. Jakobiernu, zobowiązujące go do zgromadzenia wiadomości o tubylcach mieszkających na podległych mu obszarach. Wykonanie zadania powierzył on komendantowi jakuckiemu, A. O. Markłowskiemu, ten natomiast zlecił je Matuszewskiemu. Sporządzone przez niego Opisanie obitowszich w jakutskoj oblasti J akutach ... powstało w ten sposób, że odpowiedział on na 28 punktów zawartych w dostarczonym mu "kwestionariuszu". Całość odnosi się do szerokiego katalogu kulturowego i traktuje: 1. O pochodzeniu Jakutów; 2. O wierze; 3. O szacunku dla prawosławnej cerkwi, o chrzczeniu się; 4. O szamanizmie; 5. O obrzędowości weselnej; 6. O liczbie żon; 7. Posag żon; 8. O własności osobistej żony; ~J. O rozwodach; 10. O imionach dzieci; 11. O wychowaniu dzieci; 12. O kontaktach z Rosjanami; 13. O fizjonomii i budowie ciała; 14. O codziennych zajęciach; 15. Używanie tytoniu; 16. O ubiorze i czystości; 17. O skłonności do ciepłego i zimnego klimatu; 18. O osiedlach; 19. O hodowli zwierząt; 20. O zajęciach kobiet; 21. O śpiewaniu pieśni; 22. O podróżowaniu Jakutów; 23. O chorobie; 24. O obawianiu się chorych i zmarłych; 25. O pogrzebach ogólnych i szczególnie szamanów; 26. O pożywieniu; 27. Broil którą polują na zwierzęta; 28. O wesołych uroczystościach. Opracowane przez Matuszewskiego odpowiedzi o różnej objętości na poszczególne pytania przekazane zostały do Irkucka. Wykorzystano je w pracy zbiorowej o tubylcach gubernii jakuckiej pod redakcją radcy dworu F. Lengesa, której zaledwie fragmenty zamieszczone zostały w "Sybirskim Wiestniku" 40. Przytoczone przez Armona dowody mające świadczyć o polskim pochodzeniu Matuszewskiego są niestety bardzo wątłe. Według niego, że musiał on być Polakiem z pochodzenia świadczy przecież sama forma n2,zwiska - Matuszewski czy Matuszewicz. Zdaniem badaczy rosyjskich Koswiena i Okładnikowa, "jego nazwisko i imię były notowane w dokumentach w podwójnej formie, mianowicie: "Osip Matuszewskij (Josif Matuszewicz)", Oboczność zarówno imienia, jak i nazwiska świadczy, że: 1) prawdziwym jego imieniem był Józef (albowiem zwykle w ten sposób oddawano po rosyjsku to imię, np. jako Osip podpisywał się po rosyjsku nasz znany orientalista Józef Kowalewski, 2) chociaż nazywano go Matuszewskim, jednak dla identyfikacji dodawano także starszą 44J 1. S. Gurvic, Piervaja monograjija XVIII v. o narodach vostocnoj Sibirii. Sobranije izvestij o nacale i proischozdienii raz!icnych plemien inovercev, w Irkutskoj guberni proziwajusCich, socinennoe nadvornym sovietnikom Francem Langensom, [w:]Ocerki istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. 5, Moskva 1971, s. 5 - 14. �Polskie zainteresowania etnografią i Kaukazu Syberii 181 formę nazwiska" 41. Odnośnie zniekształceń nazwiska i imienia, to w dziejach Polaków na Syberii znane są tego typu przypadki, tak np. było z imieniem Kamieńskiego-Dłużyka, któremu imię Adam zmieniono na Grzegorz, na co zwrócił uwagę współczesny autor radziecki B. Polev,;oj, zajmujący się między innymi wkładem Polaków w poznanie Syb.'rii 42. Z rozważań tych należy wysnuć jeden pewny wniosek, że do czasu odnalezienia dokładnych materiałów dotyczących biografii Matuszewskiegr. formułowanie wiążących twierdzeń o jego polskości jest ryzykowne. Jakkolwiek teoretycznie biorąc mógł on być jeńcem z Polski np. z okresu konfederacji barskiej, których wielu zesłano na Sybir, to jednak argumentacja powyższa nie jest wystarczająca. Wyjaśnienie tej sprawy mogłoby zapewne nastąpić po gruntownym przebadaniu archiwów syberyjskich. Tego do tej pory jeszcze nie dokonano, a w opracowaniach poświęconych Matuszewskiemu brak jest informacji o jego pochodzeniu. Tragiczne losy powstania kościuszkowskiego nie zahamowały bynajmniej walki z zaborcą, a po trzecim rozbiorze sprawa odzyskania niepodległości stała się głównym celem konspiracyjnej działalności. W 1797 r. wykryto w Wilnie spisek przygotowujący powstanie, które miało ogarnąć wszystkie trzy zabory. W grupie aresztowanych patriotów znalazł się przeor dominikanów wileńskich ks. Faustyn Ciecierski. Sądzono go 2 grudnia 1797 roku i skazano na "knutowanie pod pręgierzem, ocechowanie lica, wydarcie nozdrzy i naj cięższe roboty w kopalniach syberyjskich". Car Paweł I złagodził ten wyrok tylko do katorgi. Wysłano więc Ciecierskiego do dalekiej Daurii, skąd po czterech latach powrócił do kraju. W wydanym po latach pamiętniku 43 zawarł wiele szczegółów o historii Syberii, jej gospodarce i etnografii. Te ostatnie, interesujące nas najbardziej, dotyczą wielu grup etnicznych i oprócz katalogu faktów kulturowych uwypuklają rolę bodźców zewnętrznych, tj. kultury rosyjskiej wpływającej na przekształcenia w obrębie kultury duchowej, społecznej i materialnej właściwej tubylcom syberyjskim. Obok refleksji społecznej nad położeniem ludów tubylczych prezentowany jest w pamiętniku nurt spraw społeczno-gospodarczych ówczesnej Syberii. U źródeł tych wielostronnych obserwacji leżało staranne wykształcenie Ciecierskiego, jakiego nikt z autorów wcześniej omawianych W. Anmon, op. cit., 's. 24. Zobacz w.cześniej -cytow,ane pro.oe B. Po,lewo·ja p!rZY okazj' ryusza A. Kami·eń!SkJiego-Dłl\lżyka. 41 42 43 jego 1865. Pamiętnik xiędza i towarzyszów jego Ciecierskiego, przygody przeora doznane dominikanów na Sybirze w omawialtlli:a Dya- wileńskich, latach zawierający 1797 - 1801, Lwów �182 ANTONI KUCZYŃSKI tu relacji nie posiadał. Ponadto wspomnienia swe pisał Ciecierski w po·czątkach XIX stulecia, a więc w okresie stale wzrastającego u nas zapotrzebowania społecznego na literaturę podróżniczą. Zjawisko to, sięgające swymi początkami do drugiej połowy XVIII wieku, należy wiązać z pierwszymi próbami naukowego podróżnictwa i łączącego się z nim gromadzenia terenowych materiałów geograficzno-etnograficznych 44. Nie należy wykluczać ewentualności, że twórczość tę dobrze znał wykształcony przecież autor wspomnień i pomogła mu ona w ustaleniu treści pamiętników. A ponadto wiemy ze źródeł, że wyczulony był on na sprawy krajoznawstwa oraz zabiegał a ochronę zabytków przeszłości Wileńs<:czyzny. Fakt ten wskazuje również na świadomość autora, że zawarte \V jego wspomnieniach relacje będą czynnikiem kształtującym społeczną wiedzę o Syberii i jej ludach. Jadąc na miejsce zesłania zetknął się np. Ciecierski w Kraju Zabajkalskim z Ewenkami, których byt i obyczaje opisuje następująco: "Tunguzy jest to naród błąkający się, stałego miejsca nie ma, pasterstwem i rybołówstwem bawi się. Zwierzchnia ich postać ciała prawie się nie różni od Buriatów i innych narodów po Azji rozsypanych. Oczy maleńkie czarne, nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, uszy wielkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto są cechy prawie ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po trawie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu :zwierza, i dlatego jeśli który z zesłanych uciecze, Tunguzy zaraz go wyśledzą. W rzeczy samej, czy skutkom wyśledzenia zwierza lub co podobnego, przypisać bystrość wzroku Tunguzów, czyli raczej nachyleniu traw w pas i więcej wysokich, które za naj mniejszym przedeptaniem różnią się od nie przedeptanych, ja twierdzić nie chcę. Jest to lud nujcbojętniejszy, nic ich dzień jutrzejszy nie interesuje, co mają dziś jedzą. Dzielą się ostatkiem z podróżnym lub przyjacielem. Ci, co koło Ruskich żyją, są ostrożniejszymi, nauczeni przykładem swoich sąsiadów. Oddaleni od osad ruskich są 'najotwartszymi, naj prostszymi ludżmi l.. ·l Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buriaty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach. Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem się nie różnią od jllrt Buriatów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty" (s. 80 - 84). Jest to zaledwie wyjątek z etnograficznych relacji Ciecierskiego o luA. Posleam-Zieliń'S'ki, Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej naukowej do 1939 T., [w:] HistoTia etnografii polskiej, 'Pod red. M. Terleckiiej, Wrocław - Wa.rsza.WJa - Kraków - Gdańsk 19'73,IS. 41. 44 ·dyscypliny �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 183 dach Rosji. Na ogół są one ciekawe i w znacznym stopniu uzupełniają inne opisy. Potwierdzają ich wiarygodność i są nieraz bardziej szczegółowe aniżeli opisy rosyjskich autorów z tego okresu. To czyni z nich vvażny dokument przy rekonstrukcji starego inwentarza kulturowego dotyczącego tubylców Syberii. W odniesieniu do rozpatrywanej tu tematyki należy wspomnieć, że właśnie rozwój myśli społecznej w Polsce okresu Oświecenia wpłynął znacznie na ożywienie zainteresowań "egzotyką" i geografią, co znalazło wyraz w ówczesnej literaturze 45, w której mniej było już bałamutnych wiadomości aniżeli w wydanych nieco wcześniej podręcznikach geografii 46 i encyklopediach 47. Sformułowane na przełomie XVIII i XIX wieku na gruncie historii pierwsze próby przyszłych badań "etnograficznych" umacniały zainteresowania egzotyką, co motywowało podróżników do opisu ziem, które poznali. Powstają w tym czasie nowe opisy muzułmańskiego Wschodu. Jednocześnie tłumaczy się opisy podróży autorów zachodnioeuropejskich, które publikowano w czasopismach popularnonaukowych. Były to materiały o Ameryce, Oceanii, Japonii, Chinach, Meksyku, mieszkańcach Syberii 48 i innych ludach. Ten często zapominany dzisiaj przez etnografów popularyzatorski dorobek tamtych lat był wcab poważny i dość podać, że w odniesieniu do rozpatrywanej tu tematyki obejmował on opisy różnych elementów kultury ludów mieszkających w granicach wielkiej Rosji. Wspomnieć np. należy, że na łamach "Magazynu Warszawskiego" znajdowały się informacje dotyczące ludów syberyjskich, przede wszystkim zaś ciekawe opisy sposobu polowania na wieloryby przez mieszkańców Kamczatki. Rzecz jasna, że do wychodzących wówczas czasopism dobierano spośród relacji te, które uderzały egzotyką i łatwymi sformułowaniami dostępnymi dla polskiego czytelnika. Najczęściej zaś były to tłumaczenia z czasopism niemieckich, francuskich i angielskich, które przybliżały polskiemu czytelnikowi obraz dalekich krajów, nie zawsze jednak wolny od pewnej fantazji, do- 4.1 A. W.oźmak, Zródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego Oświecenia, "Et:nolg'mf!ia P()1silm" 1971, ot. 15, z. 2, s. 37 - 52. 46 W. Lubień'ski, Swiat we wszystkich swoich częściach geograficznie, chronotogicznie i historycznie określony, Wwclaw 1740; W. Bysi'rzoll1 olWlSiki, Informacja marematyczna, LubliLn 1743; P. Fischer, Geografia czyli opisanie czterech części świata, Wa·rszawa 1753; D. Radrz.iWliłł, Geografia polska wierszem ku łatwemu zapam.iętaniu zebrana, W,i!no 1766; E. Pa>pr'ooki, Europa w części świata najprzedniejsza, FOZll1ań 1766; K. Wyrwicz, Geografia czasów teraźniejszych, W.ar1sZlawa 1768 ,~ QIrIDe. 47 B. ChJmie!o,wsdci, Nowe Ateny, albo akademia wszelkich sciencyji pełna, Lwów 1755. 48 1. Tur.n:au, Materiały etnograficzne w polskich czasopismach XVIII wieku, "Et!l1ografm FoI:s!m" 1962, i. 6, s. 291 - 301. l �184 ANTONI KUCZYŃSKI kładniejszy jednak od tego jaki przemawiał z Nowych Aten B. Chmielowskiego. Tak więc na uboczu zachodzących w Polsce wydarzeń politycznych i kulturalnych w XVIII stuleciu kształtowały się początki wiedzy etnograficznej. Jej oblicze podlegało w owym czasie różnorodnym czynnikom, wykraczającym nieraz daleko poza ramy kraju i było jak gdyby skromnym odbiciem tego, co w tym zakresie działo się na zachodzie Europy. Duży jednak wpływ na rozwój zainteresowania się ówczesnych czasopism polskich kulturą ludów egzotycznych wywarły tendencje oświeceniowe, które trafiły w Polsce na dość podatny grunt intelektualny. Dowodzą tego między innymi przedrukowywane powszechnie relacje różnych podróżników. Są to najczęściej wiadomości o charakterze geograficzno-etnograficznym, jakich wiele spotkać można w wychodzących wówczas w Polsce czasopismach 49. Po tych uwagach dotyczących pierwocin etnografii 50 wróćmy jeszcze raz do materiału źródłowego dotyczącego ludów Rosji. Szczególne miejsce przypada tutaj osobie Jana Potockiego, pisarza i podróżnika, określanego często prekursorem polskiej archeologii i etnografii historycznej. Kształtujące się w epoce Oświecenia zainteresowania Potockiego koncentrowały się nad "powieścią minionych lat" i obejmowały dzieje Słowiańszczyzny. W pracach na ten temat zawarł obfity materiał, na podstawie którego dokonał próby rekonstrukcji etnogenezy Słowian. Był pierwszym badaczem głoszącym teorię autochtonizmu Słowian, a w studiach swych opierał się na pracach autorów starożytnych, takich jak Herodot, Ptolemeusz, Lukian. Jego prace z tej dziedziny są wyjątkowe w polskiej historiografii końca XVIII stuJecia, a niewiele podobnych ujęć znajduje się w ówczesnej europejskiej literaturze historycznej :il. Wśród różnorodnych problemów badawczych Potockiego na szczególną 49 W wychodzącym w owym cZClJsie"Mag.a,zyn[€ W,arszawSlkj'm" ukazała się 11I]J. rozprawka pt. OsobLiwe zwyczaje i obyczaje niektórych narodów, w której przedstawiono zwyczaje towarzy:skie Laipończyków, Ka,łmuków, mh~szkań·ców Afryki i Kam cza'tki "Ma,gazylJ1.Walfszawski", 1774·, cz. l, s. 64 - 74. Ponadto są także inne ,artykuły, np. Dzieje polityczne różnych krajów. MOSlkwa, "Pam1ętil1Jik", Warszawa 1785, cz. 2, s. 949 - 952 czy Dalsze wiadomości a wielorybach - ich polowanie - używanie, "Magazyn Warszawski" 1785, nr 4, cz. l, s. 865 - 89u, które dotyczą obszarów Ro.sji i kultury mieszkających tam ludów, a także artykuły dotyczące poiWStałych regioQil1ówświ,ata. 50 A. PioiSlern-Z,ie,liooki,op. cit. Autor slZlczegółowtO omawia tę p'I'oblema!lykę. 51 J. Potockii, Essay sur rhistorie universeHe et recherches sur cel! de la Sarmatie, t. 1-3, W'<rr:sza'wa 1789; .t. 4, W:ar,szawa 1790; ,tenże, Chroniques, memoires et recherches pOur servir a rhistorie de tous les peuples slaves, WlalI's·zawa 1793; tenże, Frangmentes historiques et geographiques sur la Scythie, la Sarmatie et les Slaves, Brunswkk 1796. �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 18S uwagę zasługują komentarze do opisu Scytii Herodota. Połączył bowiem w nich badania nad przeszłością ze studiami nad teraźniejszością. Ponadto podczas swej podróży naukowej na południe Rosji badał rozmieszczenie ludów u stóp Kaukazu. Ustalał chronologiczne cechy kultury mieszkających tam plemion, sprawdzał geograficzną lokaliz<:\cję dawnych i nowych siedzib 52. Tym właśnie studiom zawdzięcza swe powstanie ksiqżka pt. Voyage dans les steps d' Astrakhan et de Caucase, vv'Ydana w Paryżu w 1829 r. Zawiera ona wiele interesującego materiału etnograficznego, który po raz pierwszy w naszej literaturze dotyczącej ludów Rcsji zgromadzony został nie przypadkowo. "Znamienne jest pisze J. Fabiański - iż w spostrzeżeniach Potockiego zawarte są prawie wszystkie ważniejsze i charakterystyczne dla tamtego regionu i okresu z.j2wiska dotyczqce kultury materialnej i duchowej, badane obecnie przez etnografów Związku Hadzieckiego" 53. Obejmują one wiele grup etnicznych i w ogólnych zarysach orientują o ich kulturze, chociaż są to informacje fragmentaryczne. Na kartach jego Podróży ... 'spotykamy np. bki opis domów mieszk.alnych Czerkiesów: "Mieszkania Czerkiesów nie są właściwie domami, są to raczej wielkie kosze starannie uplecione z gałęzi, otynkowane szczególnie gliną i pokryte trzcinowym dachem. Przedstawiają sobą ładny widok: są ustav;ione w równej linii, ogrodzone i zadbane. Istnieją również oddzielne budynki gościnne przeznaczone dla podróżnych. Wioska taka nie pozostaje na jednym miejscu dłużej niż cztery do pięciu lat. Książęta powaśniwszy się z sąsiadami, czy też nawiązawszy nowe przyjaźnie przenoS7ą się gdzie indziej, ziemia bowiem należy do całego narodu. Ten rodzaj koczowniczego życia był niegdyś rozpowszechniony wśród wszystkich niemal ludów barbarzyńskich, a historycy nie potrafili o nim wytworzyć sobie właściwego pojęcia, ponieważ znali go tylko ze słyszenia" (s. 372 - 373). Inne infcrmacje odnoszą się do takich elementów kultury, jak: odzież, broń, zemsta rodowa, gościnność, obrzędy pogrzebowe itp. Są one warte szczegółowej analizy etnograficznej, podobnie jak potrzebne jest szczegółowe opracowanie ukazujące Potockiego jako etnografa. To, co do tej pory napisano a tym badaczu, nie oddaje w pełni jego zasług na polu etnografii ,,4. Eył on bowiem pierwszym Polakiem, który udał się w re- 52 L. Kukuls!kli, Wstęp [W:] J. Potooki, Podróże, Wa['l5zawa 1959, IS. 7. J. Fabiań!5ki, Północny Kaukaz przełomu XVIII i XIX w. w świetle relacji Jana Potockiego, "Etmog'mba PoLska" 1971, t. 15, z. 1, s. 25:6. 54 M. Ba 1ińs.ki, Jan Potocki, wędrownik, literat i dziejopis, [w:] Pisma wybrane,. t. 3, Warszawa 1843; H. Ul'as.zYl!1, O Janie Potockim i titeraturze Kaukazu, Wm'sZJawa 1902; J. F,abiańSJki, op. cit.; L. Ku~ulsikJi, op. cit. 5.1 �ANTONI KUlCZYŃSKI 186 jony Północnego Kaukazu, aby przeprowadzić tam badania terenowe, których wyniki miały przyczynić się do odnalezienia kolebki Słowian. Zamierzonego celu nie osiągnął, ale rezultaty tej zawczasu przygotowanej wyprawy dostarczyły wielu innych interesujących materiałów o kulturze Czeczeńców, Inguszów, Czerkiesów i są to spostrzeżenia, które "należą do najdonioślejszych naukowych osiągnięć z zakresu etnografii tego regionu" 55. ANTONi{ KUCZYŃSKI POLISH INTERESTS IN 'THE ETHNOGRAPHY OF SYBERl,A AND CAUCAS IN THE EIGHTEENTH CENTURY (S umma r y) The greates,t ac·hi,evements in ·the complex p,:t"ocessof exploring Syberia and the Caucas in iJhe e1ghteenth ,oentury ,ha"Vemade Russian scientists, added to whkh the Polish 6,cientistls oOlIl1nibuted iin'to i,t. They f,oUlnd themselves there mainly in n'sult of a politic ·situabOln, wihi'ch uniited oUlr oountry with <l history of Russ:ia. Polish-Russian wars f.requen,t in rtJhos.edays' and su'ch histori,oal events as Bar's confederat,ion and Koś,oiuszko's insurrediOlJ'l caused that ,many PoEs,h people had been taken 'prilS'Ol1€II". P.wrt ,of them was sen,t beyond the UJ'al-MoUlntains a.nd inoorpora·ted anto armed detaohm€ln:ts, which w€ll'e to oonquer a dis,trict of Syberia. Much information has been !preserved about that in Russian liour,ces. It is evident that some of these !pI'i.'so'n€Tsof w.ar perfor,med different admillliJstrartiiveand military func't:ioJls. Tihey were tax-galtherem, wocked in go,vernor's offioces, they were commanders of Ko:aak',s f,o['ces end oc,cU'pi,edlin tilling the Is·oil and handicraft or in some o.thel· ways contributed in acqualinbing themselves with a'nd managi'ng immense terriltQlries' of TflalilJs-Ural. P,art of these "travellens under obUgatiron" went home after few years. They wrote their memories poU"traying their adventures but .malinly life of many Syber;ian people. This lis a fiirst information about Itelman and KOlrialk :people lirom Kamcha,bka, Jakut, Ewell, Burjai, Ohal!1Jt,Mans people and other etihni.c groIllIps li'Ving there. The ,author,s' were foJl.owing: A. Kamieńsk'i-Dl:użyk, L. Sieruck<i, J. Kopeć, K. Lurbicz-Chojecki·, F. Ciecierski .;md ·others. Their memor1es are valurable ,ethn:o'~p;hic :materriaQ,whilch become SePiowi historical S'OUIDce in modern li'nlVestii'gationsof Sybe:rian people culture. Modern Rus'sian and PoJi,slh ethnograophern dealillllg with the ethnography 0.£ Syberia and CauCia'smclre fneąuem.ilyha'v,c beren ,using th€'m. 'Mol1eoy;ermany (JIther Po~isih being on duty in Ko.zak's forces were giving repoLfbs for Imany IgoV€DnOr'Soffices of that !lime lin Syberia. T.hey have g~ven su'Ch details aoS number 0.£ ·pa'rttcular native tribes, theiLf oustOIffi!Semd 'babi,ts, dlistricts of living, dothes and appe'D'rall1'c c etc. Because of the scarcity of ,in<iol1mation{)In.that !Subject, these a.re al'so valuable contribution to modern ethnro-lhisrtorical studlies 'of the SOVliete·thno,graphers. (;I; J. FalbiJańs'ki,op. cit., s. 280. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0e267cd308a142c4fd188e910485bba.pdf 9a4bbb28e455d957a12696ef0140fff5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1432 Title A name given to the resource Korzenie i współczesność polskich badań etnologicznych w Afryce / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.113-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I I ANTONI KUCZYŃSKI (Instytut Nauk Politycznych UW, Wrocław) KORZENIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ POLSKICH BADAŃ ETNOLOGICZNYCH W AFRYCE* We współczesnej antropologii kulturowej, sięgającej po wielokroć do różnorodnych starych opisów kultur ludowych i plemiennych świata coraz powszechniej podkreśla się ich znaczenie dla studiów z zakresu etnogenezy, akulturacji czy religioznawstwa. Wraz z poszerzaniem się horyzontu w Euro­ pie, związanego z odkryciami geograficznymi w XVI i XVII stuleciu, oczywi­ stością stawała się kwestia wielkiej różnorodności kultur ludów mieszkających z dala od siebie, w tym także różnorodności tychże ludów postrzeganych jako dzikie, barbarzyńskie i prymitywne. W takim poglądzie zawierało się wiele snobistycznego europocentryzmu pozbawionego zrozumienia kodu właściwego dla danej kultury, obejmującej w Tylorowskim rozumieniu wiedzę, wierzenia, prawo, obyczaje, sztukę, moralność i inne „zdolności i przyzwyczajenia, zdobyte przez człowieka jako członka społeczeństwa" (Tylor 1896, s. 13). Przegląd historii badań nad wieloma elementami kultur ludowych i plemien­ nych z różnych kontynentów przekonuje nas dowodnie, iż coraz częściej w studiach tych wykorzystywane są wielorakie relacje pochodzące od różnych autorów, często nieprofesjonalistów, którzy z dużą dozą dokładności opisali obserwowane przez nich tubylcze kultury w momencie gdy pozbawione one jeszcze były wpływów tzw. wyższej cywilizacji, czyli sprzed impaktu obcej kultury. Zbyteczne jest dodawać jak ważne są to relaqe ze stanowiska antropologii kulturowej (etnologii), wypada natomiast podkreślić, iż ocena zawartej w nich faktografii wymaga uciążliwej interpolaqi źródłowej i stałego doskonalenia warsztatu krytycznego. Jest to główna zasada obowiązująca badaczy korzystających z takiego zasobu źródłowego. Ona też leży u podstaw omawianych tu polskich badań etnologicznych w Afryce, które dostarczają nam także wielorakich opisów kultur tubylców Czarnego Lądu. * Dokładniejsze omówienie sygnalizowanej tu problematyki znajdą Państwo w książce pt. Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, t. 1, Azja i Afryka, i. 2, Ameryka, Australia i Oceania, przygotowywanej obecnie do druku przez Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Wrocławskiego. �114 ANTONI KUCZYŃSKI Związki Polski i Polaków z Afryką to temat bardzo rozległy, mający wiele historyczno-kulturowych kontekstów. U źródeł tej tradycji stoi już bowiem postać ojca geografii polskiej Jana Długosza, który w swym dziele zatytułowanym Chorographia Regni Poloniae wymienia znane wówczas od­ ległe kontynenty - Azję i „wrzącą skwarem słoneczną Afrykę". Niczego ponadto nie dowiadujemy się o tej „skwarnej ziemi", która dopiero w okre­ sie późniejszym stała się bliższa wąskim kręgom naszego społeczeństwa. Na mapach Afryki zawartych w siedemnastowiecznych atlasach można prze­ śledzić ówczesny stan wiedzy Europejczyków o tym kontynencie. Ujawniają one bowiem nieznajomość prawie całego interioru Afryki, względnie po­ prawnie natomiast określają obraz wybrzeży i przyległych mórz, zbadanych przez kolejne wyprawy portugalskie. Do poznania Afryki przyczynili się ludzie różnej profesji. Bez wątpienia pierwszymi Europejczykami, którzy zetknęli się z jej ziemiami byli żeglarze poszukujący drogi do Indii. Ich opowieści o bogactwach tego kontynentu nęciły wszelkiej maści awanturników, kupców śniących o wielkich fortu­ nach, różnego rodzaju obieżyświatów i handlarzy niewolników. Lukratywność tego handlu spowodowała, że Portugalczyków wspomagali w tym Holendrzy, sadowiąc się mocno na południu Afryki oraz na Złotym Wy­ brzeżu i w Gwinei. Potem różni misjonarze wypełniając posłannictwo niesie­ nia „dzikim światła nowej wiary" docierali w głąb Afryki poszerzając wiedzę o jej tajemnicach kulturowych i geograficznych. Były to kontakty niezwykle powikłane i złożone, w których nie zabrakło także polskich epizodów. Jakkolwiek dzieje naszego podróżowania po świcie mają stosunkowo obfitą literaturę - zwłaszcza w odniesieniu do Azji i obu Ameryk, to wyraź­ nie zaznacza się w niej brak tematyki afrykańskiej. Opracowania z tego zakresu są dość rozproszone, na co zwracałem już uwagę (Kuczyński 1990), a ponadto, to co dotychczas napisano na ten temat było często bezkrytycz­ nym powtarzaniem faktografii zawartej w różnym opracowaniach popular­ nych, encyklopediach czy słownikach podróżników. Zupełnie brak jest na­ tomiast opracowań dotyczących dziejów polskich badań etnologicznych w Afryce, skromnych wprawdzie, ale jednak istniejących i funkcjonujących w międzynarodowym obiegu naukowym. Sytuacja ta stwarza pilną potrzebę kazania korzeni i dziejów polskich zainteresowań kontynentem afrykań­ skim. Łączy się z tym fundamentalne pytanie, czy dorobek polskiej afrykanistyki etnologicznej zyskał jakieś uznanie w nauce światowej? Jeżeli tak to w jakim stopniu rezonuje on w naukowym obiegu? Z tych też powodów kreśląc monograficzny zarys problemu, nie można pominąć owych korzeni, sięgających nieraz w czasy odległe. W całokształcie krajowego piśmiennictwa ujmującego mniej lub bardziej kompleksowo ten problem na wyróżnienie zasługują prace Jana St. Bystronia (1930), Stefana Gołąbka (1968; 1970; 1971; 1974; 1978), Andrzeja Klomineka (1991), Antoniego Kuczyńskiego (1990), Wacława Słabczyńskiego (1974), Wacława i Tadeusza Słabczyńskich (1992), Wiktora Szczerby (1974) i Henryka Zinsa (1978 a, b; 1986). Ponadto �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 115 istnieje wiele innych książek i artykułów powstałych w rezultacie pobytu ich autorów w Afryce, traktujących o złożonych problemach kulturowych, społeczno-gospodarczych i politycznych, w tym także sporo tzw. prozy narracyjnej upowszechniającej kulturę Czarnego Lądu. Zbliżenia polsko-afr у kańskie to nie tylko pobyty Polaków na Czar­ nym Lądzie, lecz również przyczyny tych kontaktów i złożone konteksty historyczno-polityczne. A było ich wiele: chęć poznania świata, obrona chrześcijaństwa przed Saracenami (muzułmanami), pielgrzymki do Ziemi Świętej, działalność misyjna, poszukiwanie majątku, wyprawy badawcze, kontakty handlowe, wojny, niewola i wiele innych. Tak więc od Ziemi Świętej do Przylądka Dobrej Nadziei sp>otkać można Polaków, którzy pene­ trowali afrykański kontynent. Należeli do nich ludzie różnego autoramentu i różnych zawodów: misjonarze i rycerze maltańscy, mistyfikatorzy i bada­ cze, oczajdusze i obieżyświaty, myśliwi i żołnierze, uczeni i eksperci. Różne więc intencje przyświecały tym ludziom, generalnie jednak na formowanie się polskiej afrykanistyki - zwłaszcza w XIX i początkach X X w. - wpływały z jednej strony tendencje ogólnoeuropejskie, z drugiej natomiast specyficzne warunki spowodowane utratą niepodległości i będące jej konsekwencją róż­ ne formy działalności zmierzającej do odzyskania bytu narodowego. Podobno już w początkach XV stulecia rycerze polscy wspomagali Portugalczyków w próbach podboju Maroka. Później widzimy ich w skła­ dzie Zakonu Rycerzy Maltańskich, którzy swe posłannictwo traktowali jako zaszczytne zadanie, w służbie chrześcijaństwa i bez wahania gotowi byli oddać życie w walce „z pogańskimi Saracenami". Wiek XVII i X V I I I to zaledwie epizodyczne stykanie się Polaków z kontynentem afrykańskim, z drugiej jednak strony - zwłaszcza pod koniec XVIII w. - zaczęło się pojawiać piśmiennictwo podróżnicze poszerzające znacznie pole widzenia świata. Ten fakt nie wymaga z pewnością komentarzy, dodać jedynie wypa­ da, iż rozwój nauczania geografii w szkołach tamtego okresu przyspieszył zdobywanie wielu nowych wiadomości o świecie, w tym także o Afryce (Harasymiuk 1985; Majorek 1974; Malicki 1973; Piasecka 1985). Na wiek XIX przypada początek kształtowania się pełniejszej wiedzy o Afryce. M i ­ mo, iż są to lata związane z licznym wychodźstwem polskim, jednak kon­ tynent afrykański leży generalnie na uboczu emigracyjnego szlaku. Podobnie było w X X stuleciu - zwłaszcza do okresu drugiej wojny światowej, kiedy odnotowaliśmy w polsko-afrykańskich kontaktach dwa znamienne fakty. Pierwszy to kontakty związane z nadzieją na polskie kolonie, drugi to wyróżniające się osiągnięcia polskiej afrykanistyki etnologicznej - badania Jana Czekanowskiego i Romana Stopy. Lata dwudzieste okresu międzywojennego w X X stuleciu zaznaczył się w naszym życiu społeczno - politycznym przygotowaniem się do wejścia na teren afrykańskiego kontynentu w roli kolonizatorów. Koncepcjom tym patronowała Liga Morska i Kolonialna. Sen o białym kasku mamił wizją przejęcia przez Polskę byłych kolonii niemieckich w zamian za dawne �116 ANTONI KUCZYŃSKI Mapa 1. Miejsca badań etnologicznych prowadzonych przez polskich badaczy w Afryce �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 117 rozbiorowe rachunki. Inni proponowali, by kolonią taką uczynić Madaga­ skar, który jakoby słusznie się nam należał (za sprawą mitu Maurycego Augusta Beniowskiego). Wrzawa wokół tej sprawy panowała ogromna, wydano nawet decyzje o tworzeniu oddziałów wojskowych do służby kolo­ nialnej, ubranych w tropikalne hełmy i przewiewne mundury na wzór angiel­ ski. Równocześnie z tym propagandowym nurtem realizowano projekty wychodźstwa polskiego do krajów afrykańskich, przede wszystkim o cha­ rakterze rolniczym. W sumie jednak ten kierunek polskiej emigracji pozostał mało popularny, chociaż według szacunkowych danych w drugiej połowie lat trzydziestych przebywało na terenie Afryki ponad 4200 osób polskiego pochodzenia. Najwięcej było ich w krajach Francuskiej Afryki Kolonialnej, tj. Algierii i Maroku, inni natomiast rozrzuceni byli po różnych krajach kontynentu. Polacy posiadali też własne lub dzierżawione obszary ziemskie w Angoli, prowadzili gospodarstwa plantacyjne w Liberii, w krajach Afryki Wschodniej lub pozostawali w służbie belgijskiej w Kongo, angielskiej w Kenii lub innych krajach afrykańskich, zatrudnieni na kontraktach jako ekonomiści, lekarze, agronomowie, inżynierowie. Trzeba też wspomnieć o misjonarzach, którzy od początku europejskich kontaktów kolonizacyjnych z Afryką dążyli tam jako nosiciele nowej wiary, a także uczyli zasad higieny, nowych rzemiosł, upowszechniali oświatę. Księga misyjnych posług była znacznie obfltsza i jakże często obejmowała ona także obserwacje typu etnograficznego, które nie zawsze ukazały się drukiem. Dla polskiego badacza zajmującego się kulturami i religiami spo­ łeczności afrykańskich te niepublikowane do dzisiaj zapisy misjonarzy stano­ wią wielką wartość, gdyż rejestrowały one zachodzące przemiany kulturowe i zjawiska, dzisiaj już po wielekroć nie występujące. Wiemy, że większość tych zapisów pozostaje w archiwach zakonnych. W takiej sytuacji rodzi się refleksja o konieczności rychłego zinwentaryzowania takich zapisów, ich opracowania i udostępnienia w formie drukowanych katalogów informują­ cych o zawartości tych relacji. To samo można odnieść do innych relacji rozproszonych często po czasopismach i różnego rodzaju publikacjach. Od tego zależy w pewnym stopniu powstanie pełnej bibliografii polskiej afrykanistyki, a następnie kompleksowa ocena jej przeszłości, teraźniejszości oraz wizji przyszłości. Misyjne kroniki zawierają wiele faktów i zdarzeń, a niejeden z misjo­ narzy - np. Marcin Czermiński czy Alojzy Majewski, poczynił interesu­ jące obserwacje typu etnograficznego. Jezuita Jan Beyzym, przebywając na Madagaskarze w latach 1898-1912, poświęcił się niesieniu pomocy trędowatym, żyjącym tam w rozpaczliwych warunkach na wydzielonych im terytoriach. Dążąc do zapewnienia swym „czarnym pisklętom" możliwie dobrych warunków życia, zbudował w miejscowości Ambatuwuri ośrodek dla trędowatych. Jego korespondencja jest wspaniałą lekturą, pełną hu­ manizmu, odznaczającą się szerokim zakresem tematycznym. Wiadomo również iż misjonarz ze zgromadzenia oblatów św. Franciszka Salezego, �118 ANTONI KUCZYŃSKI Władysław Malinowski, pracował przez wiele lat wśród plemion Herero i posiadał dużą wiedzę o ich kulturze, a także ich uznanie i autorytet co pozwoliło mu na zażegnanie w 1906 r. krwawego buntu przeciwko niemie­ ckim kolonizatorom. Stanisław Nowicki, czyli brat Józefat, długie lata dzia­ łał w Kenii, gdzie zaskarbił sobie przyjaźń tubylczej ludności za wspomaga­ nie jej w codziennym życiu. Był jej reprezentantem wobec białej administ­ racji. Istnieją domniemania, że to on wprowadził w Kenii uprawę kawy! W sprawach ochrony tubylczej kultury wypowiadali się inni misjo­ narze polscy pracujący w Afryce. Prowadzili oni - i prowadzą nadal - swą wieloaspektową działalność, układając ją w sensowny ciąg przedsięwzięć nie wolnych od dobroczynnych zabiegów. Dążąc do wciągnięcia tubylczej lud­ ności w nurt nowej wiary polscy misjonarze pracując np. wśród Indian Ameryki Południowej czy Nowej Gwinei, tak i w Afryce zasłużyli się jako ludzie bezinteresowni i ofiarni, budowniczowie misji i szkół misyjnych, pio­ nierzy nowych form gospodarowania, nauczyciele rzemiosła, badacze i ob­ serwatorzy tubylczych społeczności (Perczak 1981, s. 572). Zasygnalizowany już temat osadnictwa polskiego w Afryce, mającego swój szczyt w okresie międzywojennym, wypada tutaj poszerzyć. Chodzi tu 0 osadnictwo na terenie Wschodniej Afryki w okresie drugiej wojny świato­ wej, będące efektem układu zawartego między Iwanem Majskim a Włady­ sławem Sikorskim, w efekcie którego część ludności polskiej wywiezionej z terenów Kresów Wschodnich za Ural w latach 1940-1941 opuściła tereny Związku Radzieckiego wraz z armią generała Władysława Andersa. Roz­ lokowano ją w Tanganice, Ugandzie, Kenii, Rodezji Północnej i Południo­ wej, tworząc normalne warunki do czasowego zamieszkania. Młodzieży stworzono warunki kontynuowania nauki w szkołach zawodowych i ogól­ nokształcących, utworzono szkoły podstawowe i przedszkola, biblioteki, ośrodki kultury. Dorośli mieli możliwość pracy, starsi przebywali w domach opieki. Były przychodnie i szpitale. Ten okres polskich kontaktów z Afryką nie został jeszcze w pełni opracowany, jakkolwiek zagadnienie to sygnali­ zowano już w polskiej literaturze (Królikowski 1949, s. 9; 1961, s. 1-2; Ostrowski 1947; Korabiewicz 1980; Achmatowicz-Otok 1985, cz. 2; E. Wróbel 1 J. Wróbel 1992, s. 142-204). Po repatriacji z lat 1947-1950 niewielu z tych przymusowych emigrantów powróciło do kraju. Rozproszyli się szeroko po świecie, część natomiast pozostała w Afryce i mieszka tam do dzisiaj. Wspomniano poprzednio, iż w staropolskim myśleniu o świecie już w po­ czątkach X V I stulecia pojawiło się mgliste wyobrażenie o Afryce, będące prostą recepcją piśmiennictwa zachodnioeuropejskiego, dotyczącego przede wszystkim Afryki Północnej (Tazbir 1971; Zajączkowski 1978). Epoka Odrodzenia to bez wątpienia ważny etap przemian światopoglądowych, których wyrazem było m.in. poszerzenie się horyzontu geograficznego. Wia­ domości o wyprawach morskich Hiszpanów i Portugalczyków docierały do Polski drogą pośrednią poprzez dobrze zorganizowaną instytucję kościelną. Nie bez znaczenia były także wyjazdy polskich szlachciców na studia �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 119 do Włoch, gdzie zapoznawali się oni z nowinkami dotyczącymi szerokiego świata. Zamorskie kontakty Gdańska też były istotnym staropolskim kanałem, przez który przepływał nurt geograficznych informacji o świe­ cie. Pod wpływem tych wiadomości pozostawało ówczesne piśmiennictwo geograficzno-historyczne, które poszerzało znacznie zakres wiedzy o krajach odległych i zamorskich. Autor poczytnej wówczas Kroniki wszystkiego świata..., wydanej w Krakowie (1551), a później wielokrotnie wznawianej, pisał m.in., iż „Ma w sobie Afryka wielką żyzność i urodzaj zboża, gdzie ludzie mieszkają, zwłaszcza przy rzece Nilus koło Egiptu", i że „tej części świata jest większa połowica pustej, częścią dla wielkiego gorąca, częścią też dla zwierząt jadowitych, które się tam rodzą w pustyniach jako lwowie, wsloniowie, kokodryle, pardowie, małpy, osłowie rogaci i rozmaity naród smoków, takież wężów, które całe lato nie piją, bo tam wody nie masz lada gdzie, przeto są jadowite jako piszą, iż tam więcej ludzi zemrze jadem zwierzęcym niż wrzodem, a śmiercią przyrodzoną, zwłaszcza gdzie tórrida zona w pośrodku Afryki. Przeto ta część świata nie była dobrze znajoma pierwej starym kosmografom przez wielkie pustynie [...]". Dalej mowa o Portugalczykach wyprawiających się do Afryki, o żyznej dolinie Nilu i jego wylewach, skałach Gibraltaru i morzu oddzielającym ten kontynent od Europy. Wszystkie te wieści fascynowały czytelników, oży­ wiały wyobrażenie o czynach portugalskich żeglarzy i zdumiewały ludzi nie oswojonych z morzem. Ponadto dawały one wiedzę o krainach afrykań­ skich, gdzie dzikie „kokodryle" i „rozmaity naród smoków" budziły strach i grozę. Zdawano sobie też sprawę z tego, że dalej rozciągał się afrykański interior określany na ówczesnych mapach jako „terra incognita" lub „terra ubi leones". Mieszkać tam mieli ludzie mający „czarną skórę od nadmiaru słońca", dzicy i żyjący gromadnie, u których jedyną odzieżą był „kolczyk w nosie", a gdy brakowało im jedzenia, to „zjadali się nawzajem", oddawali cześć różnym bożkom i budzili odrazę. Taki był ówczesny stereotyp mieszkańca Afryki, a pewne wyobraże­ nia o nim przenikały do staropolskiego świata poprzez naukę kościelną i sztukę. Bo oto na ołtarzu Wita Stwosza w Krakowie, powstałym w latach 1477-1489, widzimy czarną postać murzyńskiego króla, a rzeźbione i ma­ lowane postaci „czarnych ludzi" znalazły się w owym czasie także w szop­ kach bożonarodzeniowych. W późno średniowiecznej sztuce polskiej spoty­ kamy wizerunki czarnych ludzi, raz w roli szatanów, kiedy indziej znowu jako świętych - np. postać św. Maurycego. Prawili też o nich autorzy epoki Renesansu ukazując dzieło misyjnych posług kościoła katolickiego w różnych częściach świata. Tak np. skryba królewski Augustyn Rotundus (Mielecki) pisał, że kto przestrzega zasad Ewangelii, nawet gdyby był „z murzyńskiej ziemi godniejszy będzie miłości i zacniejszy", aniżeli bogaty, który jest bezbożnikiem. Z tych samych kół autorskich wywodziły się inne wiadomości o Afryce i jej mieszkańcach. Nieraz informowały one o fan­ tastycznych bogactwach, jakie zdobywali w Afryce portugalscy żeglarze, �120 ANTONI KUCZYŃSKI którym bulla papieska z 1455 r. przyznawała panowanie nad wszystkimi pogańskimi ludami afrykańskimi. Dziełka dewocyjne, druki ulotne, prze­ kazy misjonarzy, które drukowano w klasztorach poszerzały wizję świata leżącego za morzami. Z czasem ten zakres informacji wzbogacała litera­ tura świecka, zwłaszcza czasopiśmiennicza z XVIII stulecia, np. „Magazyn Anagdotów", pierwsze polskie pismo humorystyczne, „Magazyn Warszaw­ ski" i inne. Uważna kwerenda staropolskiego piśmiennictwa pozwala na wprowadzenie do złożonego wówczas obrazu Afryki także twórczość litera­ cką. Bo oto w początkach XVII stulecia Jan Jurkowski, ukazując imperium tureckie pisał, iż Turek Jedną nogą Azyją, druga zaś Afrykę Depce, zaś lewą ręką chce zgnieść Amerykę. Wacław Potocki natomiast, wielbiąc cześć Jana I I I Sobieskiego w swych Transakcjach wojny chocimskiej, informował: W tymże obłoku stali Murzyni cudowni Jako się błyszczy iskra w opalonej głowni Tak i z tych warg napuchlých, z czerniejszej nad szmelce Paszczęki bielsze niż śnieg wyglądały kielce. Wojciech Miaskowski konstatował natomiast, że: W Egipcie piramidy obłoków sięgają, Cóż po nich, kiedy wewnątrz i lochów nie mają. Owe piramidy wyobraźnia ludzka przekształcała w niebosiężne budowle i czyniła z nich już wówczas swoisty symbol Egiptu, Przeto nie należy dziwić się poecie Renesansu Stanisławowi Grochowskiemu, który pisał, iż: Z drogiego marmuru kowane Egipskie piramidy, cudowne kolosy, które sława wynosi ponad swe niebiosy. W kręgach ludzi oświeconych powtarzano sobie po wielekroć jeszcze inne wiadomości o Afryce, często o fantastycznym zabarwieniu, mającym rozbudzać ciekawość świata. Charakteryzowano Nil, opowiadano o mu­ miach pokątnie wywożonych ze względu na ich lecznicze właściwości, przywoływano różnych wielkich ówczesnego świata, którzy właśnie dzięki sproszkowanym mumiom zostali cudownie wyleczeni, charakteryzowano porty i życie miejskie, a nie szczędzono też obrazów o handlu niewolnikami. Egipt wchodzący w owym czasie w skład imperium otomańskiego, był w zasadzie zamknięty dla Europejczyków. Wyjątkowo tylko kupcy i piel­ grzymi mogli tu przybywać ze specjalnymi zezwoleniami. Pierwsi zatrzymy- �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 121 wali się w portach, drudzy pielgrzymujący do Ziemi Świętej nie przejawiali większego zainteresowania krajem. Do portu w Aleksandrii przybywało wielu pątników. Do Kairu natomiast docierali tylko nieliczni, nie mówiąc już o wyprawach w głąb kraju. Przez cały wiek X V I I I Afryka pozostawała więc nadal pojęciem mgli­ stym, w którym na plan pierwszy wybijał się jej czarny mieszkaniec zwany Murzynem. Mimo iż powszechnie uważano owych Murzynów za dzikich i kanibali, już w X V I I stuleciu zapanowała jakaś swoista moda na mu­ rzyńską egzotykę. Murzyn usługiwał na dworach ówczesnych polskich władców, ubarwiał magnackie rezydencje, dworskie bale i maskarady nie pogardzały afrykańskimi motywami, strojono się więc w różne dziwaczne ubiory, malowano ciało na czarno, przyozdabiano w pióropusze, wysta­ wiano sztuki o afrykańskiej tematyce. Przebrani za Murzynów aktorzy uświetniali magnackie uczty rodzinne, a nawet oficjalne uroczystości na dworach królewskich. Na weselu Zygmunta I I I z Anną Habsburżanką (1592) występowali m.in. „Murzyni", zaślubiny Jana Zamojskiego z Gryzeldą Batorówną (1583) uświetnione zostały natomiast całym pocztem ubranym na murzyńską modłę, jadący 2 a i na trzech wielbłądach „Murzyni" trzymali tkane złotem baldachimy. Dopełnieniem tych staropolskich kontekstów afrykańskich są też pewne motywy w rodzimej heraldyce szlacheckiej, a także piśmiennictwo geograf! czno-historyczne, które wniosło nieco nowej wiedzy o egzotycznym kon­ tynencie. Oczywiście był to nadal obraz skrzywiony zlepkiem stereotypów oraz schematycznych uproszczeń, kiedy jeszcze w X V I I I w., za przyczyną Nowych Aten, kijowskiego kanonika Benedykta Chmielewskiego funkcjono­ wał w wyobrażeniach czytelników tej poczytnej „Encyklopedii". Informo­ wała ona o wszystkich krajach świata, w większości jednak w bałamutny sposób, który np. w odniesieniu do Afryki eksponował takie sprawy jak to, że „lud tamtejszy jest czarny, kosmaty, grubiański, okrutny, bestialski", „im który dalej od morza, tym dalej od Boga i rozumu", „w murzyńskiej ziemi ludzie z wargami dolnymi długimi na łokieć, które sobie solili, od korupcji prezerwując". Jest tam też wiele innych tematów afrykańskich, m.in. wzmianka o Pigmejach i Hotentotach, których mowa „non articulata, jakieś mruczenie i piszczenie". Obieg tych informacji nie był rozległy zważywszy, że osiemnastowieczne czytelnictwo nie obejmowało szerokich kręgów społecznych. Byli jednak ludzie, którzy już wówczas chłonęli wszystkie nowinki z szerokiego świata, sprowadzali do Polski dzieła zawierające opisy egzotycznych krajów, ludzi i zwierząt. Zdawać by się mogło, że w Polsce, która nie prowadziła bez­ pośredniego handlu z ludnością afrykańską, nikłe było zainteresowanie tym kontynentem. Tymczasem oprócz różnych dzieł „geograficznych" spro­ wadzanych wówczas z zagranicy, które dochowały się w bibliotekach do naszych czasów, wydawano podobne prace polskich autorów lub tłuma­ czenia dzieł obcych. Oto np. w 1718 r. wydano w Krakowie broszurkę �122 ANTONI KUCZYŃSKI 0 wydarzeniach politycznych w Wielkiej Kabylii (Algieria), autorstwa wło­ skiego franciszkanina, zatytułowaną Rzetelna relacja o nader okrutnej śmierci..., przeznaczoną dla mieszczańsko-szlacheckiego czytelnika, nie umiejącego czytać po łacinie. Do tego samego kręgu odbiorców adresowana była encyklopedia o świecie Władysława Łubieńskiego, zatytułowana Świat we wszystkich jego częściach (1740). Dołączona do dzieła mapa Afryki ukazuje prawdziwy obraz jej wybrzeży, natomiast opis kartograficzny ziem na południe od Sahary jest mylny, chociaż na poziomie panującej w owym czasie wiedzy o tej części kontynentu. „Afryka ma cztery religie - pisał W. Łubieński - pogańska najobszerniej­ sza, mahometańska obszerna, chrześcijańska bardzo szczupła i żydowska się znajduje. Są także ludzie bez Boga i bez wiary. Afrykanie generalnie są mocni, ale bestialscy i prostacy, w sciencjach żadnych ani kunsztach nie są biegli, nie wojenni, wyjąwszy pogranicznych medyterrańskich z przyczyny bliskiej Europy, są źli, niewierni, okrutni, niestateczni i daleko odmienniejsi od dawnych Augustynów i Annibalów. Dawni tylko niektóre części Afryki widzieli, Barbaryją, Suare, Egipt, Nubią i wyższą Etiopię, o inszych nie wiedzieli rozumiejąc, że to kraje puste z przyczyny ciepła nieznośnego. Afryka żywi wielbłądy, słonie, tygrysy, lwy, krokodyle, rysie, jednorożce, smoki, bazyliszki, które spojrzeniem każdego zabijają i węże wielkie; przeciw jednemu wężowi, historia rzymska nadmienia, Attilius Regulus wojsko spro­ wadził, którego długość miała być na 120 kroków geometrycznych; prócz tak wielu zwierzów najokrutniejszych i najzjadliwszych Afryka wydaje z sie­ bie stada koni, słonie, małpy i dzikie kozy. Rzeki pryncypalniejsze Afryka ma w sobie: Nil i Niger. Nil początek swój bierze od 12 fontann z między gór Abisyńskich i wpada do Medyterran przez 7 wpadków rozdzielających na wiele rzek, które formułują trianguł zwany Delta Egipska. Niger zaczyna się od jeziora tegoż imienia w Etyjopii 1 oblawszy Gwineę, wpada w Ocean Atlantycki sześcioma odnogami zwany­ mi Rio Grande, Rio s. Daomingo, Rio Casamanca, Rio dos Ostros, Rio Gambia i Rio Senega". Fragment cytowanego tekstu przekonuje nas, iż ówczesny obraz Afryki był na ogół udziwniony, owe „plujące bazyliszki" przyprawiające o śmierć, dziwne węże, źli niewierni mieszkańcy, po wielekroć zakrzątały umysły ów­ czesnych. Autorzy takich dzieł dysponowali różnym zasobem wiedzy geo­ graficznej oraz ogólnej, reprezentowali także różne systemy wartości, nic przeto dziwnego, że i ich dzieła stały na różnym poziomie merytorycznym. Nie bez znaczenia w tej edukacji geograficznej pod koniec X V I I I stulecia była programowa rola Komisji Edukacji Narodowej, która inspirowała roz­ wój piśmiennictwa geograficzno-historycznego, korzystającego m.in. z wie­ dzy zachodnioeuropejskiej na temat krajów zamorskich. W owym czasie pojawiało się coraz więcej materiałów na temat Afryki, stanowiących rezul­ tat jej stopniowego odkrywania. Zachodnia Europa zrozumiała potrzebę penetracji dotąd nie znanych obszarów i to zarówno pod względem nauko- �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 123 wym, jak i gospodarczym. Na niektórych terenach powstawały skupiska kolonistów europejskich, zakładano gospodarstwa plantacyjne, wydobywa­ no drogocenne kruszce i inne bogactwa naturalne, bogacono się na handlu niewolnikami. Informowało o tym względnie poprawnie polskie piśmienni­ ctwo, przekazujące przy okazji obraz afrykańskiego tubylca. Pewnych zwia­ stunów pełniejszego ujmowania etnograficzno-geograficznej problematyki doszukać się należy gdzieś pod koniec X V I I I i w początkach X I X stulecia. Pisząc o tym charakteryzowano nieraz „Murzynów", podając iż: „włosy mają krótkie i kręcone", „kolor skóry czarny", „nos Murzyna jest płaski, nieraz przykłyty obręczą", kobiety zaś „bezwstydne bo tors swój nagi na oglądanie wszystkich wystawiają". Rzecz charakterystyczna, że na ogół były to informacje eksponujące przede wszystkim dzikość krajowców, która mia­ ła wprowadzać w zdziwienie czytelnika „cywilizowanej Europy", by kształ­ tować w nim poczucie wyższości w stosunku do innych ras i „czarnych dzikusów". Nieraz występowały też stwierdzenia z gruntu szydercze w ro­ dzaju: „Murzyni żyją bez Boga i jakiejkolwiek wiary", „żon u nich tyle, że trudno ustalić, które Murzyniątko do kogo należy", „dzicy odżywiający się szarańczą" lub, że „Murzyn nigdy się nie myje, dlatego jest czarny", czy: „największym przysmakiem murzyńskich królów jest mięso swych podda­ nych". Z czasem te wiadomości ulegały sensownej segregacji, zastąpiły je informacje obiektywniejsze, zwłaszcza epoka Oświecenia wniosła tutaj ożyw­ czy nurt wiedzy. Nie brakowało opisów przedstawiających obraz straszliwej niedoli tubylców, stanowiących przedmiot handlu niewolnikami. Wiele było o tym informacji w ówczesnym czasopiśmiennictwie i przyznać trzeba, że czytelnik tych pism otrzymywał obiektywny obraz niewolniczych rynków, na których biali handlarze osiągali krociowe zyski, depcząc na każdym kroku ludzką godność czarnoskórego, nie szczędząc mu razów i pogardy. Pisali też o tym, wyrażając swe oburzenie i współczucie, znakomitości in­ telektualne ówczesnego środowiska: Ignacy Krasicki, Karol Wyrwicz, ks. Dominik Szybiński, Julian Ursyn Niemcewicz, Stanisław Staszic. Staszic surowo potępiał handel niewolnikami i wyrażał zdecydowaną dezaprobatę dla praktyki przysłowiowego polowania na czarnych mieszkańców Afryki. Tadeusz Kościuszko cały swój majątek w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeznaczył na uwolnienie i poprawienie losu sprowadzanych tam z Afryki czarnych niewolników. Ów czyn, jakich wówczas a także i potem nie było, zyskał szeroki rozgłos, kiedy kraj nasz był w niewoli. Na przełomie X V I I I i X I X stulecia, gdy wywożono z Afryki czarnych niewolników, nie było już niepodległego państwa polskiego. Może to właśnie brak owej niepodległości, a także doświadczenia własne skłoniły Kościuszkę do podjęcia takiej humanitarnej decyzji, z której przebijało zrozumienie dla walki o uwol­ nienie i poprawienie doli sprowadzonych do Ameryki afrykańskich tubylców. O fundacji tej pisał „Kurier Warszawski" (1823), informując, że „Pomiędzy czynami ogłoszonymi przez Towarzystwo Amerykańskie zawiązane w celu osadzania ludzi czarnych wolnych daje się postrzegać mało znany czyn �124 ANTONI KUCZYŃSKI Jozef Rostafiński (1850-1928). Według: B. Hryniewiecki, Józef Rostafiński (1850-1928) w setną rocznicę urodzin, „Acta Societatis Botanicorum Poloniae", 1950, s. 20. sławnego Polaka, Kościuszki. Zapewnił on fundusze 200 000 talarów, które złożył na ręce prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki, Jeffersona, a to na wykup z procentów od tej sumy młodych niewolnic, które następnie mają po daniu im stosownego wychowania zyskiwać wolność. Funduszem tym zarządza pan Koke, jenerał zamieszkały w Wirginii". Suma ta użyta być miała również na założenie szkól „dla dzieci niewolników czarnych i na koszt okupu ich wolności, aby tak były wychowane iżby z nich byli lepsi ojcowie, lepsze matki, lepsi synowie i lepsze córki". Wkrótce potem europejskie państwa zaprzestały handlu niewolnikami surowo karząc tych, którzy uprawiali to lukratywne zajęcie. Prawdę jednak mówiąc, to jeszcze nieomalże przez cały wiek XIX arabscy handlarze wycią­ gali olbrzymie fortuny z tego zajęcia, mimo formalnych zarządzeń państw kolonialnych zabraniających tego kompromitującego procederu. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 125 Próba spojrzenia na kontakty polsko-afrykańskie łączy się z koniecz­ nością sformułowania pewnej periodyzacji tego zjawiska. Nie można tego oddzielić od kwestii szczególnego zainteresowania się tymi obszarami ze strony państw europejskich - przecie wszystkim Anglii i Portugalii, we wcześniejszym okresie oraz Francji i Niemiec w okresie późniejszym. Skoro mowa o tzw. kierunku portugalskim, nacechowanym w pierwszym okre­ sie wielką ekspansywnością w penetrowaniu „czarnych ziem", to wypada wspomnieć, iż związana z nim jest postać poznańskiego Żyda, Gaspara da Gamy. Do historii polskiego poznawania świata postać tę wprowadził Joachim Lelewel, później natomiast inni autorzy uściślili wiele faktów przy­ dających tej postaci jaśniejszych barw i konkretniej szych danych biograficz­ nych (Olszewicz 1931; Documents... 1962; Zins 1978, s. 71). Badacze por­ tugalscy wyszperali np. w swych archiwach dane nie budzące wątpliwości, iż istotnie Żyd ów pochodził z „Królestwa Polskiego, z miasta Poznania, stolicy Wielkopolski i siedziby biskupa, znacznego i silnie obwarowanego miasta". Ponadto dostarczyli przekonujących dowodów na to, iż był on właścicielem statków i prowadził rozległe kontakty handlowe. Podróżo­ wał wiele po różnych krajach, a w chwili przybycia Vasco da Gamy do Indii Wschodnich (1498) Gaspar znajdował się tam na służbie władcy Goa. Miał też z jego polecenia szpiegować portugalskich żeglarzy, lecz oceniwszy szanse na wzrost swej roli związał się z tymi, których miał inwigilować. Widocznie słusznie oceniał swoją sytuację, skoro w niedługim czasie przybył do Portugalii, gdzie zaskarbił sobie względy dworu królewskiego. Przyjął chrześcijaństwo - co jeszcze bardziej wzmocniło jego pozycję - i ponoć sam Vasco da Gama był jego ojcem chrzestnym. Portugalski król Emanuel przyznał mu rangę „cavallerio de sua casa", co jednocześnie promowało go na postać znaczącą i wpływową. Odtąd podróżował często do Afryki Wschodniej, której porty opanowane były przez Portugalczyków, kontrolu­ jących tym samym drogę do Indii. Źródła potwierdzają, że Gaspar był szanowanym doradcą w sprawach podróży na Wschód. Z jego informacji i opisów korzystali liczni żeglarze i odegrał on niepoślednią rolę w dziejach portugalskiego panowania w Afryce Wschodniej oraz wypraw do Indii. Tropienie początków polskich wypraw do Afryki prowadzi ku czasom odległym. Z przekazów literackich wynika, że w połowie X V I w. kaszte­ lan gnieźnieński Erazm Kretkowski odbył podróż do Indii i odwiedził także tereny północnej Afryki. Świadectwem tych peregrynacji ma być wiersz napisany przez Jana Kochanowskiego, zdobiący grób Kretkowskiego w Padwie: Tutaj grób Kretkowskiego, tu port jego nawie, Gdy wszystką niemal ziemię zwędrował ciekawie Niezmordowany pielgrzym, ciekawy ochoczy, Był gdzie Dniepr szumnie pędzi, gdzie się Ganges toczy. Widział Istr dwuramienny, Ren i Tungus sławny, Oglądał przy źródlisku Nil siedmiorękawny. �126 ANTONI KUCZYŃSKI Szczegółów tej podróży nie znamy. Jeśli natomiast istotnie miała ona miejsce, to z całą pewnością peregrynując do Indii był Kretkowski także w portach Afryki Wschodniej. Był to bowiem ów korzenny szlak, którym kursowały statki udające się do Goa na wybrzeżu malabarskim Indii. Wąt­ pić jednak należy czy kasztelan gnieźnieński dotarł do „siedmiorękawego" Nilu, zwłaszcza do jego źródeł, tzn. daleko w głąb Afryki, tam gdzie leży jezioro Wiktoria. Tak daleko sięgające wyprawy podejmowane były przez Europejczyków dopiero w X I X stuleciu, gdyż kwestia „skąd Nil swój po­ czątek bierze" należała do istotniejszych problemów w dziewiętnastowiecz­ nej geografii. Uznajmy więc strofy wiersza Mistrza z Czarnolasu za poetycką fantazję, mającą kreować „kasztelana Erazma" na podróżnika i tęgiego obieżyświata. Gdy mowa o pierwszych podróżniczych związkach Polaków z afrykań­ ską ziemią, niepodobna nie wspomnieć o tym, że drogą morską zawędrował do Indii szlachcic polski Krzysztof Pawłowski. W liście pisanym do bliżej nieznanego adresata podał on, że płynął wokół Afryki Wschodniej i za­ trzymał się w Mozambiku. Tą samą trasą biorącą swój początek w Lizbonie, a kończącej się w Goa, gdzie Portugalczycy założyli swoją kolonię, płynęli także inni Polacy. Byli nimi ojcowie jezuici podążający na misyjne pla­ cówki do Azji. Kilku takich misjonarzy znamy z nazwisk. Pierwszym z nich był Andrzej Rudomina, który w 1625 r. wysłany był z posługą duszpaster­ ską do Indii, drugim Wojciech Męciński w 1631 r. (zamordowany później w Japonii). W jego liście wysłanym do zakonu czytamy, iż płynęli szczęśli­ wie, „aż przejechawszy pół świata między gorącem i zimnem i rozmaitymi przypadkami zajechaliśmy do miejsca, kędy się kończy Afryka" - tj. Przy­ lądek Dobrej Nadziei. Z innych jezuitów, którzy otarli się o porty Afryki Wschodniej wymienić należy Gabriela Łętowskiego, Jana Ignacego Lewi­ ckiego, Mikołaja Smogulickiego i Michała Boyma, który jest postacią wyróżniającą się w dziejach polskiego opisania świata. Pomijając tutaj jego zasługi w poznaniu Chin wspomnieć trzeba, iż przyjętym na tym szlaku zwyczajem, statek którym płynął Boym zatrzymał się na dłużej w Mozam­ biku, by dokonać drobnych napraw, uzupełnić zapasy pitnej wody i żyw­ ności. Korzystając z tej sposobności Boym odbył kilka wycieczek po okoli­ cy, a nawet przypuszcza się, że oddalił się od Mozambiku w granicach 200 km bacznie obserwując przyrodę i krajowców. W dniu 11 stycznia 1644 r. wysłał on z Mozambiku list do zakonu, w którym sporo jest infor­ macji dotyczących krajowców, zwiedzanych okolic. Wspomina też Boym o tzw. państwie Monomotapa, które wówczas istniało i rozciągało się na obszarach pomiędzy Zambezi a pustynią Kalahari (Krzyszkowiak 1933). Księga polskich podróży do Afryki jest obszerna, chociaż wiele w niej faktów nie dopowiedzianych do końca. Wiemy jednak, że Polacy służyli w portugalskiej flocie. Także armatorzy holenderscy chętnie zatrudniali ich na swoich statkach. Niestety, o czynach tych żeglarzy historia prawie nie mówi. Jedną z ciekawszych postaci w gronie żeglarzy na obcej służbie był �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W AFRYCE 127 pod koniec X V I stulecia Jan Bocian, potomek kupieckiej rodziny poznań­ skiej. Pozostając w służbie portugalskiej zarządzał on kilkoma statkami. Pływał też do Indii, zawijając po drodze do afrykańskich portów. Wiemy też o Polakach pozostających na żołdzie rządu holenderskiego, związanych z tzw. Wschodnią, jak i Zachodnią Indyjską Kompanią, z Krzysztofem Arciszewskim na czele. Pisał o nim Jerzy Pertek (1981, s. 86, 470-471), 0 K. Arciszewskim natomiast ukazała się ostatnio interesująca książka Marii Paradowskiej (1987), doskonalej znawczyni dziejów Polaków w Ameryce Południowej. Co się zaś tyczy innych afrykańskich peregrynacji Polaków w początkach XVII stulecia, niektóre ustalenia współczesnych badaczy no­ szą znamiona faktów źródłowo udokumentowanych, inne natomiast tkwią w sferze przypuszczeń, a nawet legendy. Należy do nich np. wiadomość przywoływana przez J. Perteka, jakoby pozostający w służbie holenderskiej Jan Rybka założył w 1652 r. osadę, która z czasem przemieniła się w ludny Kapsztad. W dzieje innych związków polsko-afrykańskich wpisują się też nazwiska takich osób jak: Antoni Wodzicki, który często pływał do Indii Holenderskich pozostając w służbie wspomnianej już Kompanii Indyjskiej, Michał Dzierżanowski - związany w XVII stuleciu ze służbą w Indiach (zasłynął jako awanturnik parający się korsarstwem), Maksymilian Wikliński, który dwukrotnie żeglował do Indii oraz Ksawery Karnicki, służący przez 17 lat pod obcymi banderami, autor wspomnień zawierających m.in. opis Kapsztadu. Z całą pewnością potrzeba jeszcze wielu żmudnych kwerend archiwalnych, by ukazać wszechstronny obraz pierwszych kontak­ tów polsko-afrykańskich. Oto np. do niedawna uważano, że nie zachował się do naszych czasów pamiętnik Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, po­ zostającego w służbie holenderskiej. Okazało się jednak, ze mimo auto­ rytatywnych zapewnień o zaginięciu rękopisu tego pamiętnika, przetrwał on różne zawieruchy wojenne i został opublikowany (Dzwonkowski 1985). Są w tym pamiętniku sprawy interesujące współczesnych badaczy polskich peregrynacji po świecie. Przybliżając tu jedynie afrykańskie treści przyznać trzeba, że jest ich wiele. Bo oto pisze Dzwonkowski, że wzdłuż wybrzeży afrykańskich mieli Anglicy ,,swe osady i niewolników najwięcej zakupywali. Kraj ten afrykański pod ekwatorem leżący nie ma nic więcej, jak tylko same pustynie i drapieżne zwierzęta. Ludzie 2&Ś, których my zowiemy Murzyna­ mi, dalej w głąb kraju mieszkają. Mocniejsi słabszych łapią i na okręty za starą broń, noże, cynę, którą nad złoto więcej szanują, zaprzedają. Dostać także przy tym można i słoniowej kości lub piasku złotego, czego tam jest pod dostatkiem. Wody jednak dla obcych okrętów dostać jest trudno. [...] Hotentoci są ekstra szpetni, żółtawi, włosów na głowie afrykańskich, to jest murzyńskich kędzierowatych, twarzy płaskiej, wargów szerokich, nosa wcale od płaskości nie znać, tylko dziury, mowa ich nie jest opisaną, gdyż klą­ skaniem i krząkaniem tylko rozumieją się. Niewiasty wyżej macierzyństwa swego mają jakowyś flak, który podczas bawienia się niejako się zmarszczą 1 wolnego wnijścia dozwala, wszyscy zaś niby w krzyżu są przełamani �128 ANTONI KUCZYŃSKI i nadzwyczajnie śmierdzą, dla czego podobno od wilków pojedynczo napa­ dani bywają pożerani. Z tym wszystkim dla Europejczyków są ekstra szcze­ rzy, a osobliwie dla rządu, gdyż wszystkich zbiegów w najodleglejszych pustyniach ukrytych wyszukują i oddają. Odzieży oni nie potrzebują, jedynie tylko dwiema skórami baranimi z przodu i z tyłu pokrywają się. Kafry są zaś ekstra ogromnego ciała, czerniawi i kształtni ej si, prawie do Murzynów podobni, powyższych przydatków wcale nie mający i do społeczeństwa, jako też wszelkich robót zdatniejsi. Co się tyczy Buschmenchów [Buszmenów - A.K.], ci trzy stopy wzrostu swego ledwie tylko mają, lecz są najdzikszym narodem, mają swego wynalazku łuki, z których nigdy nie chybią, biegają po kraju małymi kupami i co tylko gdzie napadną, zabierają i w najdalsze pustynie uprowadzić zwykli [...]. Woły w tym kraju są na wysokich nogach, smagłe, używają ich do transportów po sześć i osiem par do jednego za­ przęgając, do których dwu tylko niewolników dodają, z których jeden przed wołami bieży, a drugi z tyłu pogania, i tak w cwał równo z końmi i wszyscy biegną bez zmordowania się. Co do opisu samego miasta Kapu, nie widać tam nic szczególnego. Leży ono pod najwyższą górą, która nazywa się Stołowa. Domy najwyższe o jed­ nym piętrze z dachami krytymi, gdyż wyżej budowane od wichrów zapewne mogłyby być tak burzone jak kamienie, które z powyższej góry zrywają. Z tejże góry płynie do miasta źródło najzdrowszej wody. Zgoła mówiąc, iż to miejsce ze wszystkich innych dla Europejczyków nie tylko jest zyskow­ nym, ale i najzdrowszym". Kompozycja tych wspomnień jest bardzo luźna. Składają się na nią drobiazgi, zaobserwowane scenki, refleksje, rzeczywistość oglądanych kra­ jów, problemy ich mieszkańców, obyczajowość wypełniają karty wspom­ nień. Sprawy przedstawione przez Dzwonkowskiego pozostały pasjonujące do dzisiaj. Jest to wprawdzie świadectwo czasu odległego, ale charakteryzuje go autopsja i swoista zaduma nad społeczną i kulturową odmiennością dalekich krain. Wszystko to wzbogaca etnohistoryczny dorobek o dawnej Afryce i jej mieszkańcach. Wspomniano poprzednio, iż jednym z czynników sprawczych bezpośred­ niego kontaktu ze skrawkiem ziemi afrykańskiej były pielgrzymki Polaków do Ziemi Świętej. Nie o wszystkich zachowała się pamięć historii, do wy­ jątków w tym względzie należy natomiast pątnicza wyprawa Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła przypadająca na lata 1582-1584, autora diariusza zatytułowanego Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu 1582-1584, którego najnowsze wydanie ukazało się w 1962 r. w Warszawie, pierwsze natomiast pochodzi z 1601 r. (wersja łacińska) i 1607 r. (wersja polska). Mający wszechstronne wykształcenie autor nadał swej książce kształt literacki wzo­ rowany na najlepszych pisarzach tego okresu. Swoistym zapleczem tej pere­ grynacji był intelekt pątnika i jego uprzywilejowany status. Podobnie jak wielu jego poprzedników miał on możliwość zetknąć się z innymi kulturami zmieniającymi się co jakiś czas na podróżniczym szlaku. Dał zresztą temu �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 129 wyraz na kartach diariusza, w którym wiele kulturowych realiów - opisy piramid, handel niewolnikami, codzienność egipskiego życia, zwyczaje i oby­ czaje, religia, stosunki społeczne i gospodarcze. Wśród odmian staropol­ skiego pisarstwa diariusz Radziwiłła zajmuje miejsce szczególne, sam autor zaś prezentuje się jako osoba o zainteresowaniach geograficznych, nie stro­ niąc także od postrzegania innych realiów otoczenia. Raz po raz spotykamy więc w diariuszu interesujące fakty, jak chociażby prezentację polskiego Żyda z portu Bulak, który był tam „nad cłem starszy", a „zrozumiawszy naszą mowę, jeszcze dalej - Turkom od nas kazał odstąpić mówiąc do nas po polsku, że jest nasz ziomek z Chełma ruskiego". A oto jak Radziwiłł opisuje Ramadan: „Aż i tego dnia miał się ukazać nowy księżyc październik, tedy janczarowie, którychem miał trzech i flisów i Arabów dwadzieścia, cały dzień już nie jedli, czekając księżyca, który pilnie upatrywali, gdy zachodziło słońce; jednak widzieć go nie mogli i prosili nas, gdy obaczym, abyśmy im ukazali. Po małej chwili potem obaczyliśmy nowy księżyc, gdy się lepiej zmierzkło [!], bo iż był po nastaniu dzień trzeci, tedy go jeszcze z trudna było widzieć, jednakeśmy go potem zobaczywszy, ukazali im, za co bardzo dziękowali i zaraz patrząc na księżyc, rozłożywszy ręce, poczęli swoje modły odprawiać. Zatem zaraz jedli mięso, ryby i cokolwiek im się dało, tak, że całą noc aż do dnia siedzieli, opowiadając, że w poście grzech jeść we dnie, ale w nocy nie." Książka Radziwiłła miała wielu czytelników i prawie przez półtora wieku była dla Polaków podstawowym źródłem wiedzy na temat muzułmańskiego Lewantu. Dzisiaj z perspektywy czterech stuleci można stwierdzić, iż fakty kulturowe zapisane w tej książce należą do tego zespołu naukowego, który służy do interpolacji innych źródeł. Kolejne etapy polskiego podróżowania do Afryki znaczą nazwiska, które weszły na trwałe do historii. Pod koniec wieku X V I I I ks. Józef Drohojowski z Krakowa podróżował po Bliskim Wschodzie i Egipcie {Pielgrzymka... 1812). Po powrocie do Polski, w niewielkiej książeczce poświęconej tej podróży przedstawił czytelnikom nieznany świat Lewantu. W zespole realiów tyczących się Egiptu pisze o różnych zwyczajach i oby­ czajach, weselach i pogrzebach, wspomina o ubiorach mężczyzn i kobiet. Pisząc o Egipcjaninach podaje, że , jedni są całkiem czarni, inni ogorzali, włosa czarnego krótko kędziorowatego, nosa jedni płaskiego, rosnącego, drudzy pociągłego, warg grubych kolorowych, oczu czarnych, zębów białych a twarzy babiastej." W epoce Oświecenia, w której znaczny zasób informacji o afrykańskich realiach pochodził nieraz z drugiej, a nawet trzeciej ręki, pojawiają się także teksty oparte na własnych doświadczeniach podróżniczych, jakkolwiek równo­ legle z nimi funkcjonowała wielka ilość różnych form piśmienniczych, będących apoteozą oświeceniowych pryncypiów. Sprawiło to, że wiedza o Afryce stawała się powszechniejsza, podobnie jak i o innych częściach świata, co przynosiło zmianę w postrzeganiu zamorskich terytoriów. Szczególnie ważne były tu fakty �130 ANTONI KUCZYŃSKI prezentowane przez polskich autorów, którzy peregrynując po świecie korzy­ stali z bezpośrednich doświadczeń poznawczych, dyskredytujących nieraz wcześniejsze fantastyczne przekazy, pełne rozmaitych „coriositates", w rodzaju „Murzyn nigdy się nie myje, dlatego jest czarny" lub „w murzyńskiej ziemi ludzie z wargami dolnymi długimi na łokieć, które sobie solili, od korupcji prezerwując". Tak więc zniekształcone obrazy, tworzące zakorzenione w opinii społecznej stereotypy, ulegały powolnym modyfíkaqom za przyczyną polskiego podróżowania po świecie. Jeśli idzie o wiek XVIII, to w odniesieniu do Afryki Północnej liczące się w sensie poznawczym są podróże Jana Potockiego, autora głośnej powieści Rękopis znaleziony w Saragossie, będącej tzw. romansem szkatułkowym, która weszła do literatury światowej, zyskując szczególną poczytność. Potocki odbył trzy podróże: pierwszą do Tunisu (1778), drugą do Egiptu (1784) i trzecią do Maroka wespół z geografem angielskim J. Hamiltonem w !791 r. (Potocki 1959). Wszystkie zaowocowały publikacjami o dużych walorach poznawczych, autor bowiem chcąc mieć swobodniejsze pole obser­ wacji umiejętnie nieraz wtapiał się w tubylczą społeczność, pilnie bacząc na otaczającą go rzeczywistość. „Jużbyś mnie nie poznała - pisał w jednym z listów - noszę wielki turban sposobem Druzów, mam głowę ogoloną i suknie egipski, które różne są wcale od tureckich". Później podróżował na Kaukazie (1797-1798), a w latach 1805-1806 brał udział w rosyjskiej misji dyplomatycznej do Mongolii, podczas której kierował grupą uczonych. Po­ siadał rozległe zainteresowania naukowe - zajmował się geografią historycz­ ną, historią powszechną, filozofią religii i archeologią. Pierwszy sformułow ał teorię autochtonizmu Słowian i prowadził rozległe badania nad dziejami pierwotnej Słowiańszczyzny (Kotwicz 1935). Podróżnikiem współczesnym Potockiemu był Maurycy August Beniow­ ski. Zesłany na Kamczatkę jako konfederat barski, uciekł stamtąd po zor­ ganizowaniu buntu i opanowaniu statku. Po przybyciu do Francji przyjęty został do służby państwowej w randze pułkownika. W 1773 r. wysłano go na Madagaskar, by rozwinął tam przedsięwzięcia kolonizacyjne. Akcja ta początkowo przebiegała pomyślnie, mimo iż wypełniał ją wśród różnych kłopotów, niedostatku, intryg i osobistych wyrzeczeń. Nieprzychylne ra­ porty francuskiego gubernatora wyspy spowodowały, iż odwołano go do Francji (1776). Przez następne dziesięć lat tułał się po Europie i Ameryce, stale zabiegając o realizację swoich projektów kolonizacyjnych na Madaga­ skarze. Uzyskawszy dla nich poparcie angielskie i amerykańskie wyprawił się ponownie na wyspę. Ekspedycja zakończyła się dla Beniowskiego tragicz­ nie, zginął bowiem w potyczce z francuskimi wojskami (Lepecki 1986; Orłowski 1981; Kajdański 1991). Beniowski pozostawił interesujący czterotomowy pamiętnik, który urywa się na jego wyjeździe z Madagaskaru (1776). Po raz pierwszy opublikowano go w Anglii (1790). Później miał on około trzydziestu wydań różnojęzycz­ nych, nie licząc skrótowych wyborów. Po polsku ukazał się po raz pierwszy r �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 131 w 1797 r. Trzeba wyraźnie podkreślić, iż nie jest to źródło bardzo wiarygod­ ne, jeśli idzie o fakty i zdarzenia oplatające postać Beniowskiego. Tam jednak gdzie Beniowski pisze o realiach kulturowych i geograficznych ota­ czającego go świata, są to informacje nader wartościowe, z których wyłania się egzotyka odległych krain. Tak np. rysuje obraz tubylców odległej Kam­ czatki, taki też jest on, gdy spoglądamy na Madagaskar. Na koniec warto może zacytować opinię francuskiego historyka L. Pouliata, który uważa, iż Beniowskiego zaliczyć należy do , jednej z najbardziej niezwykłych postaci i - kto wie - może jednego z wielkich charakterów XVIII wieku." W okresie gdy od konfederaqi barskiej (1768) do śmierci na Madagaskarze (1786) Beniowski podróżował po lądach i oceanach świata, w Polsce dokony­ wały się przemiany społeczne i polityczne., których ostatnim akordem był trzeci rozbiór. W dziejach polskiej diaspory, będącej rezultatem utraty niepodległości i polityki zaborów, wyraźnie rysują się związki polsko-francuskie, które owocowały także rozlicznymi kontaktami z Afryką. Rozpoczynają się one wojenną wyprawą Napoleona do Egiptu (1798), w której uczestniczyli Józef Sułkowski, adiutant wodza, generałowie Feliks Łazowski i Józef Zajączek, oficerowie Józef Szumlański i Józef Grabiński oraz kilku prostych żołnierzy. Sułkowski władający kilkoma językami, w tym arabskim, wchodził w skład tzw. Instytutu Egipskiego i gdyby nie tragiczna śmierć w Kairze (1798), jego dorobek naukowy byłby zapewne znaczny. Wcześniej bo­ wiem opublikował dwie niewielkie rozprawki, rzec można socjologiczno-ekonomiczne, w których zawarł ważne konstataqe o sytuacji społeczno-gospodarczej egipskich fellachów. Ponadto czynił odkrywki archeologiczne i odnalazł popiersie bogini Izydy oraz płyty kamienne pokryte egipski­ mi hieroglifami. Jako doradca Napoleona do spraw polityki społecznej nie podzielał jego poglądu, że likwidując feudalizm mamelucki należy opierać się później na arabskich posiadaczach, im pozostawiając rozstrzy­ ganie o kwestii biednego chłopstwa. Widział bowiem konieczność równo­ ległego rozwiązania tego problemu na mocy regulacji państwowych. Słusznie więc pisano o Sułkowskim, że trudził się nad „poprawą losu egipskich fellachów, skoro nie było mu dane, jak marzył, ulżyć doli polskiego chłopa" (Koźmiński 1935; Brandys 1964; Szymański 1969). Inny z kręgu napoleońskich dowódców, generał Łazowski, gdy przypłacił ranami walkę o francuskie interesy nad Nilem, zajmował się później pracami topograficznymi. Nadzorował też budowę fortów oraz rekonstrukcją kana­ łów nawadniających z epoki faraonów. W czasach późniejszych w tym rejonie pojawili się inni Polacy. Niektórzy z nich, często nawet nieznani z imienia i nazwiska, wywodzili się z grona przypadkowych wędrowców. Byli wreszcie i tacy, którzy docierali tu w celach wojskowych, dyplomatycz­ nych, handlowych czy poznawczych. Omawianie całokształtu tych kontak­ tów przekracza ramy tego tekstu, wspomnimy tylko tych, którzy dzięki owym zainteresowaniom przyczynili się do pogłębienia wiedzy o Afryce i wnieśli znaczny wkład w jej poznanie. �132 ANTONI KUCZYŃSKI Na początku tej drogi jawi się postać Wacława Rzewuskiego, mickie­ wiczowskiego Farysa, człowieka zakochanego w Oriencie, sponsora nauki 0 wszechstronnych i głębokich zainteresowaniach humanistycznych. W 1817 r. wyruszył on na Bliski Wschód, gdzie przebywał do 1820 r. zmienia­ jąc często miejsca pobytu (Reychman 1965, 1972). Przyjął on, jak pisze W. Słabczyński, „całkowicie obyczaje arabskie, został przyjęty do trzynastu plemion, mianowano go emirem i szejkiem. Pozwoliło mu to gruntownie poznać kraje, przez które podróżował oraz wczuć się doskonale w psychikę 1 życie ludów Wschodu". Podróżował po terenach obecnej Syrii, Iraku, Libanu, Palestyny, docierając nieraz do przysłowiowego jądra arabskiego życia. Brak jest natomiast jednoznacznych danych czy był także w Afryce. Jakkolwiek w napisanym po francusku raporcie z tych wypraw, w którym charakteryzuje konie Maroka, Tunisu, Etiopii, daje szkicową mapę Afryki, pisze o jej klimacie i charakteryzuje sudańskie królestwo Longola, nie można autorytatywnie stwierdzić, czy był tam osobiście. A skoro już o Rzewuskim mowa, to niejako przy okazji wspomnijmy, że autor Dumy 0 Wacławie Rzewuskim Juliusz Słowacki miał także swe bliskowschodnie doświadczenia podróżnicze oraz zwiedził skrawek ziemi afrykańskiej odwie­ dzając Aleksandrię, Kair, Teby i robiąc wycieczkę w górę Nilu. Po wyprawie do piramidy Cheopsa pisał: Jak dwaj czarni - z białymi skrzydłami Anieli Dwaj Araby na rogach pomnika stanęli, Ja na głazie najwyższym chciałem zebrać wzrokiem Cztery ściany, spadzistym lecące potokiem, I nie mogłem ogarnąć bo na to potrzeba Być słońcem... i na królów groby patrzeć z nieba. Kontynuując egipski wątek niepodobna nie wspomnieć o Ludwiku Sobotowskim, który w latach dwudziestych X I X stulecia wysłany został przez Komisję Oświecenia Publicznego Królestwa Kongresowego na Bliski Wschód, by opanować tamtejsze języki. Do kraju już nie wrócił, przyjął bowiem służbę na dworze wielkorządcy Egiptu Mohammeda Alego jako tłumacz dzieł europejskich. Z czasem kierował zorganizowanym przez siebie zespołem tłumaczy i uważany jest za twórcę profesjonalnej służby prze­ kładowej w Egipcie. W latach 1820-1822 po Egipcie i Nubii podróżował młody wówczas arabista, Józef Sękowski wysłany tam przez Uniwersytet Wileński, by przysposobił się do wróżonej mu kariery naukowej. Podróż tę zrelacjonował na łamach „Pamiętnika Warszawskiego", koncentrując się przede wszystkim na kulturowych realiach otoczenia. „Trudno sobie wy­ obrazić - pisał - jak wszystko na wschodzie w różnych krajach, odległych wiekach było do siebie podobne. Obyczaje prawie też same, taż sama leniwość, okrucieństwo i srogość dawnych rządów, nie różniły się wcale od dzisiejszych. Podłość, niewolniczy charakter i chciwość zysku, gościnność 1 razem prawość duszy w niektórych okolicznościach, gust, sposób życia, �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 133 wszystko słowem przetrwało tu wieki. Zdaje się, iż na wschodzie raz cokol­ wiek uczynić potrafiwszy, przestali na tym wynalazku i nie troskali się bynajmniej o doskonalenie" (Sękowski 1822). Po zakończeniu wyprawy, osiadł Sękowski w Petersburgu, gdzie na tamtejszym uniwersytecie był profesorem arabistyki. Jego związki z krajem ojczystym były jednak luźne i raczej nie manifestował swej polskości. Peters­ burskiej orientalistyce przybył wówczas jeszcze jeden Polak z Uniwersytetu Wileńskiego, Antoni Muchliński (1859), który także miał podróżnicze doświadczenia po Bliskim Wschodzie i Egipcie. Z uniwersytetem w Peters­ burgu związany był także Ignacy Pietraszewski, orientalista i sinilog, który w latach trzydziestych X I X stulecia przebywał w Egipcie. Jako pracownik rosyjskiego konsulatu miał możność swobodnego poruszania się, a ponadto nie ograniczały go względy natury finansowej, które doskwierały jakże często Polakom przebywającym nad Nilem. Poznał więc ów kraj i jego mieszkańców, o czym pisał w książce Lata moje młode w podróży, wydanej w Warszawie w 1852 r. Z petersburskiego kręgu polskich uczonych wywodził się także Leon Cienkowski, profesor botaniki na miejscowym uniwersytecie, który brał udział w wyprawie Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego do Nubii i Sudanu w latach 1847-1848. Wyprawa zainspirowana przez namiestnika Egiptu Mohammeda Alego miała na celu rozpoznanie możliwości eksploa­ tacji złota i miejsc zalegania tego kruszcu. Formalnym kierownikiem wy­ prawy był Rosjanin Jegor Kowalewski, inżynier górniczy, a zarazem literat. Cienkowskiemu przypadło w udziale zbieranie okazów przyrodniczych i na­ pisanie dzieła charakteryzującego środowisko geograficzno-przyrodnicze ob­ szarów objętych wyprawą. Niebawem Kowalewski podupadł na zdrowiu i zmuszony został powrócić do Petersburga. Cienkowski natomiast na wła­ sną odpowiedzialność pozostał na terenach objętych wyprawą. Przebywał tam przez dwa lata dokonując ciekawych obserwacji przyrodniczych, geo­ graficznych i etnograficznych. Niestety po powrocie do Petersburga zapla­ nowanej pracy nie ukończył, a jedynym śladem opisującym wyprawę są dwa krótkie sprawozdania ogłoszone po rosyjsku i po polsku (Cienkowski 1850, 1851, 1853). W wyprawie tej brał udział bliżej nieznany polski lekarz o na­ zwisku Hermanowicz. W służbie egipskiej pozostawał on po powstaniu listopadowym. Nad Nilem pełnił funkcję lekarza wojskowego i wiele po­ dróżował po kraju. Niestety szczegółów o nim brak, podobnie jak o innych Polakach pozostających wówczas w Egipcie: lekarzach - Gustawie Hagge, Adamie Dobrowolskim, Wincentym Kruszyńskim; wojskowych - Józefie Puszyckim, Adamie Szulcu, Józefie Żabie, o których nie wiemy prawie nic, prócz tego że poprzez Francję wiodła ich droga do kraju faraonów. Z francuskimi badaniami poszukującymi źródeł Nilu wiąże się także pobyt w Egipcie Tomasza Bartmańskiego, byłego powstańca z 1830 r. Był on zdolnym inżynierem i w latach 1842-1844 kierował budową największego podówczas tunelu we Francji, liczącego prawie 5 km. Projektował też kanały �134 ANTONI KUCZYŃSKI i mosty. Przez kilka lat prowadził roboty portowe w Algierii. W Egipcie natomiast zasłynął jako specjalista od fortyfikacji i urządzeń hydrotechnicz­ nych. Jego autorstwa były założenia terenowe od budowy linii kolejowej na trasie z Kairu do Suezu. Wysłany z francuską ekspedycją naukową (1843) na poszukiwanie źródeł Nilu, zwiedził Górny Egipt, Nubię, Etiopię i Sennar, gdzie obok prac inżynieryjnych prowadził także badania naukowe. Opisał to w swym pamiętniku, który spłonął podczas pierwszej wojny światowej, a skromną prezentacją ich zawartości jest ogłoszony na łamach „Biblioteki Warszawskiej" artykuł omawiający zagadnienia transportu i komunikaqi w Afryce Północnej (Bartmański 1852). Po zakończeniu wyprawy w 1844 r. wyjechał Bartmański do Hiszpanii, gdzie intensywnie działał na polu prze­ mysłowym i agronomicznym. Badawcze kontakty Polaków z Egiptem nie znajdowały żywego echa w ówczesnej świadomości społecznej nad Wisłą. Wiedzy o egipskich realiach dostarczała natomiast twórczość podróżopisarska owych czasów. Tematyka kulturowo-etnograficzna obecna jest m.in w książce Władysława Wężyka (1842), który parokrotnie bywał w Egipcie. Relacje z tych podróży publi­ kował systematycznie w prasie, później natomiast zebrał je w formie książ­ kowej. Ten pasjonat podróży i Egiptu wędrował nieraz w przebraniu, wta­ piał się w uliczny tłum, przysiadywał na targach i w jadłodajniach ulicznych, by pełniej obserwować interesującą go kulturową odmienność. Jakością pióra przewyższał Wężyk innych współczesnych mu pisarzy-podróżników (Tracz 1992). Wspomnijmy tu jeszcze o podróży do Egiptu, którą w połowie X I X stulecia odbyli wspólnie Adam hr. Potocki z małżonką, malarz Franciszek Tepa i Maurycy Mann, publicysta i polityk, wieloletni redaktor krakow­ skiego „Czasu", na łamach którego ukazywały się pierwsze relacje z tej podróży, zapowiadające później wydaną książkę (Mann 1854). Książka zawierająca ponad 1500 stron wypełniona jest; różnymi informacjami i sta­ nowi godny uznania tytuł na miarę czasów, w których Mann funkcjonował jako pisarz i publicysta. Anonsowaną poprzednio kwestię kontaktów polsko-francuskich, w re­ zultacie których pod napoleońskimi sztandarami w Egipcie służyli także Polacy, wzbogacić należy o późniejsze fakty składające się na polską obecność w Algierii. W początkach X I X stulecia Francja uwikłana w podbój tego kraju przedsięwzięła pewne przygotowania, aby po części polskimi rękami go zniewolić. Wówczas bowiem na terenie Francji przebywali po­ wstańcy listopadowi. Zamierzano wysłać ich do Algierii częściowo jako osadników, częściowo jako najemnych żołnierzy do Legii Cudzoziemskiej. Opinie w tym względzie były krańcowo różne. Jedni uważali, że był to wielki gest Francji wobec ludzi, którzy musieli uchodzić z kraju po powstaniu listopadowym, aby uniknąć zesłania na Sybir, inni natomiast dowodzili, że hańbą byłoby ujarzmiać inny naród, skoro jeszcze nie tak dawno walczono o wolność własnego. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 135 W ostateczności splot różnych okoliczności sprawił, że część Polaków kierując się względami osobistymi zaciągnęła się od francuskiej służby w Algierii, niektórzy jako osadnicy, inni natomiast jako żołnierze Legii Cudzoziemskiej. Według badań Heleny Kasznik (1977a) w latach 1832-1858 przebywało w Algierii około pięciuset Polaków, emigrantów cywilnych. Wykształceni pracowali w tutejszych urzędach francuskiej administracji. Ludzie z przysłowiową żyłką do interesu wkomponowali się w miejscowy handel, inni przyjęli nadziały ziemi i nieraz w pocie czoła uprawiali ka­ mienisty grunt. Dodajmy, że w dziejach kontaktów polsko-afrykańskich fakt ten jest pierwszym naszym przedsięwzięciem kolonizacyjnym w Afryce. Z tego okresu pochodzi opis Algierii pióra Ludwika Tadeusza Bystrzonowskiego, majora wojska polskiego z czasów powstania listopadowego, który od 1839 r. przebywał w Algierii w sztabie wojsk francuskich, zapoznając się z taktyką walki partyzanckiej Arabów (Kuczyński 1990). Do interesującego nas kręgu zjawisk należą prace badawcze prowa­ dzone przy okazji wypraw myśliwsko-podróżniczych, organizowanych przez polskich arystokratów Aleksandra i Konstantego Branickich, Benedykta Tyszkiewicza, Jana Potockiego. Brali w nich udział polscy przyrodnicy, jak: Antoni Waga - entomolog, przebywający w 1863 r. w Egipcie w Nubii, a w latach 1866-1867 w Algierii, Władysław Taczanowski - ornitolog gro­ madzący w latach 1866-1867 w Algierii kolekcję dla Gabinetu Zoologicz­ nego w Warszawie, Henryk Dziedzicki - lekarz i entomolog oraz Ignacy Wysocki - preparator przebywający w Sudanie i Egipcie w 1874 r. w ramach wyprawy zorganizowanej przez Branickich. Oni też finansowali wyjazd Jana Sztolcmana (1902) - ornitologa, prowadzącego badania nad Nilem Niebie­ skim. Z innych wypraw przyrodniczych wspomnieć trzeba penetrowanie wybrzeży Somalii przez Konstantego Rembielińskiego (1880). Należy tu wspomnieć o Adamie Sierakowskim (1871), podróżniku i geo­ logu o zainteresowaniach etnograficznych. Pod koniec lat sześćdziesiątych prowadził on językoznawczo-etnograficzne badania nad berberyjskimi szcze­ pami górskimi w północno-wschodniej Algierii. W tym samym kręgu co badania Sierakowskiego tkwią także w dziejach nasze etnografii obserwacje Alfa Pomiana-Hajdukiewicza (1895) nad plemionami Dahomeju, poczy­ nione pod koniec X I X stulecia. Tutaj też należy umieścić działalność poznawczą Henryka Jabłońskiego na terenie Zanzibaru, gdzie od 1861 r. kierował on konsulatem francuskim. Z francuską służbą naukową w Afryce związana jest także postać kolejnego Polaka, dziś zupełnie u nas zapom­ nianego, etnologa Zygmunta Zaborowskiego, który pod koniec X I X stulecia zajmował się badaniami madagarskiego plemienia Howasów (Zaborowski 1896, 1897, 1898). Trzeba też wymienić Jana Dybowskiego i Kalasantego Motylińskiego, urodzonego w ojca Polaka, którego cały dorobek badawczy obejmujący problemy języka i kultury Tauregów opublikowany został po francusku. Motyliński służył w młodości w Legii Cudzoziemskiej, później zaś dzięki znajomości języka arabskiego i języków berberyjskich został �136 ANTONI KUCZYŃSKI tłumaczem w wojsku francuskim. Ciągły kontakt z ludnością tubylczą sprzyjał rozwojowi jego lingwistycznych uzdolnień i zainteresowań kulturą Tauregów. W 1892 r. mianowano go dyrektorem szkoły i wykładowcą języka arabskiego w Konstantynie. Zdobył duże doświadczenie badawcze, umiał współżyć z tubylcami Sahary, co ułatwiało mu czynienie obserwacji. Zmarł tragicznie w 1907 r. podczas kolejnej wyprawy na Saharę w sąsiedz­ twie francuskiego fortu, któremu później nadano nazwę „Fort Motyliński" {Polacy w historii... 1981, s. 324-325). Zapoczątkowane przez niego badania lingwistyczne i religioznawcze nad muzułmańską sektą Ibadytów konty­ nuował później znakomity polski orientalista Zygmunt Smogorzewski, a w czasach nam współczesnych zgłębiał ten problem krakowski arabista Tadeusz Lewicki. Z polsko-francuskich związków wywodzi się także pisarska działalność żołnierza Legii Cudzoziemskiej z końca X I X stulecia Władysława Jagniątkowskiego. Brał on udział w podboju Senegalu, Dahomeju i innych operaqach kolonialnych wojsk francuskich w Afryce. Żołnierska materia wypeł­ nia jego książki, ale ubarwiają je opisy podróży, tubylców i ich kultury. Francuskim wojskom podbijającym Sudan towarzyszył inny Polak, kapitan Feliks Szymański. Dokonywał on pomiarów topograficznych i sporządzał na bieżąco szkice do przyszłych map. Jest autorem pracy Essai sur la querré dans le Soudan par..., wydanej w Lyonie w 1888 r. Wiemy też, że w latach osiemdziesiątych X I X stulecia inny Polak, Piotr Zboiński uczestniczył w bel­ gijskiej wyprawie na teren Konga, prowadząc rozpoznanie geologiczne na podbitych obszarach (Zboiński 1887). Pozostająca pod francuskim panowaniem Algieria stanowiła obszar sto­ sunkowo łatwo dostępny dla Polaków. Część z XIX-wiecznych emigrantów osiedliła się tam wspomagając francuską administrację i gospodarkę. Z okręgu tych kontaktów można też wyprowadzić podróże do Algierii Józefa Rostafińskiego, profesora botaniki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 1884-1890 przebywał tam kilkakrotnie prowadząc badania bota­ niczne na obszarze Atlasu Saharyjskiego. Przy tej okazji poznał dobrze miejscowe stosunki etniczne i kulturę tubylczej ludności. Ogłosił drukiem relaqe ze swych podróży (Rostafiński 1886, 1896). Algierskie podróże Rostafiń­ skiego wynikały z jego zainteresowań przyrodniczych i stałych starań o pozy­ skiwanie zbiorów do Ogrodu Botanicznego w Krakowie, którego był dyrekto­ rem. Rzecz jasna, że przekazywał je także innym krajowym placówkom naukowym, a także wykorzystywał w swej pracy. Jeśli mielibyśmy porównać go z którymś z naszych dziewiętnastowiecznych badaczy, to najbliższym mu typem uczonego był Antoni Rehman, geobotanik i geograf zarazem. On również swe naukowe pasje realizował poprzez bezpośredni kontakt ze światem przyrody. Podróżował więc wiele, a afrykańskie wyprawy sam finansował, pozbawiony instytuqonalnego wsparcia w urzędniczej Galicji. Spraw algierskich dotyczy także książka Obrazki Afryki, pióra Jana Finkelhausa, warszawskiego publicysty, która ze względu na duże wartości �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W AFRYCE 137 Stefan Rogoziński (1861-1896) Źródło: Zbiory Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu poznawcze ukazała się nakładem Filipa Sulimirskiego (1881). Autor dedyko­ wał ją „Doktorowi Edwardowi Landowskiemu, naczelnemu lekarzowi stacji leczniczych w Algierze i Tipizie w dowód szacunku i przyjaźni...", który namówił go do odbycia tej podróży. Książka zawiera interesujące spo­ strzeżenia etno-historyczne i oddaje stosunek tamtejszej ludności do koloni­ stów francuskich, a ponadto informuje o mieszkających tam Polakach. Idąc dalej traktem polskich związków z Afryką, trzeba choć na chwilę zatrzymać się nad szczególnym przedsięwzięciem, jakim była wyprawa Stefana Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu. Przypomnijmy tu tylko, że przygotowania do wyprawy poruszyły mocno opinię społeczną. Podniecała ją publicystyka prasowa. Przeciwko wyprawie występował np. Aleksander Świętochowski, walczył o nią natomiast Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz. Jako pierwsi z materialnym wsparcie pospieszyli możni protektorzy: Konstanty �138 ANTONI KUCZYŃSKI Branicki i Benedykt Tyszkiewicz. Dzięki uporowi Rogozińskiego i wszystkim innym dobrym ludziom, „Rogoziński Expedition" - jak określano wyprawę w zagranicznych kołach naukowych - doszła do skutku, chociaż przyznać trzeba, że nie miała ona dużego znaczenia na tle innych zachodnioeuropejskich wypraw na Czarny Ląd. Niemniej jednak badania Rogozińskiego przyniosły ważne ustalenia geograficzne i etnograficzne. W sumie jest to materiał zróżnicowany tematycznie. Najciekawsze są monografie poświęcone ludom Bakwiri, Bakundu i Duala, słabsza jest praca o Bubisach z Fernando Po. Największą jednak zasługą badaczy było zgromadzenie unikalnej kolekcji przedmiotów charakteryzujących kulturę badanych grup etnicznych. Uzupeł­ nia ona w pewnym stopniu materiał opisowy odnoszący się od Bubisów z Fernando Po, Duala z rejonu ujścia rzeki Wuri i z części wybrzeża, Fang znad rzeki Ramboue oraz Bakwiri z Gór Kameruńskich i z pogórza. Kole­ kcja ta liczyła 370 przedmiotów, do dziś natomiast zachowało się z niej 303 sztuki: 216 w muzeum Etnograficznym w Krakowie, 86 w Muzeum Narodowym w Krakowie i jeden eksponat w Muzeum Narodowym w Szcze­ cinie (Zachorowska, Kamocki 1983). Projektu badawczego wielkiej wyprawy kameruńskiej nie udało się Ro­ gozińskiemu zrealizować do końca. Zajęcie Kamerunu przez kanonierki niemieckie zmusiło polskich badaczy do opuszczenia tego kraju. Rogoziński przegrał więc swą afrykańską partię ulegając silniejszym zdobywcom, którzy nie uszanowali prawa pierwszego odkrywcy. Przegrali ją także, płacąc śmier­ cią w interiorze dwaj bracia, odważni młodzieńcy ze Lwowa, Kazimierz i Stanisław Steblewscy, którzy wraz z trzecim lwowianinem Antonim Pisulińskim zorganizowali w 1884 r. wyprawę w dorzecze Zambezi i krain przy­ ległych. Wiedzieć bowiem trzeba, że poznawania Afryki w XIX stuleciu to równocześnie bezwzględna rywalizacja o kolonie. Eksplorator, za którym nie stała potęga militarna i pieniądze przegrywał swą szansę już na początku drogi. Przegrywał po dwakroć. Nie mając środków na opłacanie tragarzy, na wynajmowanie łodzi, na prezenty dla kacyków, na ochronę osobistą tracił w oczach krajowców autorytet. Bywało, że porzucali oni swych bia­ łych panów, gdy tylko zorientowali się, że przybysz nie dysponuje większą gotówką, że nie ma silnej straży i jest uzależniony od nich. Z drugiej strony nowicjusz taki, jeśli nie potwierdzał w zdecydowany sposób swej siły, nikł w otoczeniu tzw. silnych eksploratorów, nieraz różnych złoczyńców i hultajów przybywających tu za łatwym zyskiem. A ponadto przegrywał on zawsze z badaczami i podróżnikami, którzy misję odkrywców i badaczy wypełniali w imieniu państw liczących się w kolonialnym podziale Afryki. Wspomniałem poprzednio, że znacznym źródłem informacji Polaków w X I X stuleciu stała się wiedza o świecie udostępniana poprzez różne formy piśmiennictwa. Jest to bowiem okres, w którym wrastała liczba książek o tematyce podróżniczej, zaczęły ukazywać się specjalne pisma poświęcone podróżom, np. „Kolumb", natomiast w już wychodzących - tworzono warunki do publikowania relacji ze świata. Romantyczna „teoria podróży" �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E Klemens Tomczek (1860-1884) Według: Wacław i Tadeusz Słabczyńscy, Słownik polskich, Warszawa 1992 139 podróżników kontynuowana także w latach następnych owocowała artykułami na łamach „Biblioteki Warszawskiej", „Tygodnika Mód i Powieści", „Kuriera War­ szawskiego" i innych czasopism przyczyniając się do znacznego pogłębienia wiedzy naszych rodaków o wielu odległych krajach. Sybiracy publikowali pamiętniki z zesłania bądź krótsze relacje w czasopismach, a liczne rzesze emigrantów z grona polskiej inteligencji znalazły się z dala od podzielonej przez zaborców ojczyzny. Oddając swą pasję badawczą i twórczy talent krajom, w których wypadło im żyć słali jednocześnie do Polski relacje o miejscowych społecznościach, zawierające wiele interesujących materiałów etnograficznych dotyczących kultury i życia ludów Azji, Ameryki czy Af­ ryki. Nie ma potrzeby rejestrowania tutaj tych przelotnych bądź trwalszych kontaktów Polaków z różnymi krajami świata, które owocowały takimi relacjami. Nie można jednak pominąć pobytu w Afryce w 1890 r. młodego Józefa Conrada Korzeniowskiego i powstałej po podróży do Konga noweli Jądro ciemności, o której sam twierdził, że jest „przeżyciem, ale przesunię­ tym trochę (choć bardzo nieznacznie) poza fakty, które zaszły istotnie". Udał się tam w charakterze belgijskiego agenta handlowego, co dało mu �140 ANTONI KUCZYŃSKI możliwość bezpośredniego spojrzenia na sprawy tego kontynentu i euro­ pejskiej ekspansji kolonialnej. Był świadkiem licznych upokorzeń ludności tubylczej, okrucieństwa białych kolonizatorów, ich zachłanności i bez­ względności. Wypowiedział się na ten temat w Jądrze ciemności. Skoro o pisarzach mowa, wspomnijmy, że w 1891 r. Henryk Sienkiewicz udał się do Afryki z zamiarem dotarcia do Tanganiki. Literackim efektem tej podróży są jego Listy z Afryki, stanowiące piękny opis niewielkiego fragmentu wschodniej części kontynentu, w którym współegzystują ze sobą sprawy natury osobistej, politycznej, gospodarczej, przyroda i kultura tubyl­ cza. Inna rzecz, iż brzmią w nich nuty paternalistycznych poglądów, tak typowych dla ówczesnej Europy, względem ludów kolorowych. Dziewiętnastowieczny Zanzibar, gdzie w hotelu prowadzonym przez wy­ wodzące się z Polski małżeństwo Lazarewiczów zatrzymał się Sienkiewicz, stanowił w Afryce Wschodniej ważny punkt wymiany handlowej. Sienkie­ wiczowski ogląd afrykańskiego kontynentu zostałby zapewne poszerzony, gdyby nie nagły atak febry, który zmusił pisarza do powrotu do Bagmoyo i udania się do zanzibarskiego szpitala. Literackim efektem tej podróży stała się napisana po latach (1911) powieść pt. W pustyni i w puszczy, której bohaterowie staś i Nel do dziś fascynują młodych czytelników. Wiek X X przynosi zdecydowaną zmianę w zainteresowaniach etnicznymi problemami Czarnego Lądu. Postęp wiedzy w tym zakresie przybliżył znacznie Afrykę dostarczając pełniejszych opisów o zróżnicowaniu kulturo­ wym określonych plemion. Pojawiły się pierwsze prace mówiące o złożonej strukturze etnicznej Afryki jako wynik specjalistycznych badań prowa­ dzonych przez etnografów i uczonych innych specjalności. Dodajmy, że z każdym rokiem intensyfikowało się międzynarodowe zainteresowanie etnografią Afryki, które w czasach nam współczesnych nosi charakter interdyscyplinarnych studiów. Abstrahując w tym miejscu od oceny świa­ towej etnologii w zakresie afrykanistyki, odwołamy się do polskich studiów w tej dziedzinie. Powstanie w ten sposób obraz głównego nurtu zainte­ resowań polskich afrykanistów, ich dotychczasowych osiągnięć i nowych perspektyw badawczych. Gwoli kronikarskiej dokładności wspomnijmy tu również o obfitej twórczości literackiej związanej z ową „Czarną Matką" i o etnograficznych kolekcjach polskich muzeów. Ważnym polem aktyw­ ności polskiej afrykanistyki są także badania archeologiczne, antro­ pologiczne, orientalistyczne, językoznawcze czy socjologiczne. Również w pracach polskich geografów znaleźć można istotne konstatacje naukowe, podobnie jak i w innych dziedzinach nauk przyrodniczych. Historia ma tutaj również znaczne osiągnięcia. Przejdźmy teraz do prezentacji najważniejszych przedsięwzięć poznaw­ czych, badań i obserwacji etnograficznych, które są polskim udziałem na przestrzeni X X w. Wypada je rozpocząć od Jana Czekanowskiego, etno­ grafa i antropologa, członka słynnej ekspedycji księcia Adolfa Meklemburskiego do Afryki Środkowej w latach 1907-1909. Pod niemieckimi sztan �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 141 Antoni Rehman (1840-1917) Według: Wacław i Tadeusz Słabczyńscy, Słownik podróżników pol­ skich, Warszawa 1992 darami prowadził więc swe afrykańskie studia terenowe nasz znakomity uczony i w języku niemieckim ukazała się jego monografia pt. Forschungen im Nil-Zwischengebiet, wydawana w Lipsku przez wiele lat (1911-1927), która nadal liczy się w światowej afrykanistyce. Daje ona bowiem an­ tropologiczny, etnograficzny i soqologiczny obraz obszaru określanego Międzyrzeczem Afrykańskim. Badania Czekanowskiego zamykają właściwie jeszcze dziewiętnastowieczną epokę wielkich eksploratorów afrykańskich R. Burtona, D. Livingstone'a, G. Schweinfurtha, H. Stanleya. Jego zadanie polegało na zgromadzeniu materiałów do monografii Ruandy, dokładnym zbadaniu antropo-etnograficznym Pigmejów z górnego dorzecza Aruwimi i ogólnej penetracji obszaru między Nilem a Kongiem, gdzie rywalizowały o swe wpływy Anglia, Belgia i Niemcy. Zadania te całkowicie i - jak sam mówił po latach, ta jego Wielka Przygoda Naukowa zaczęła się �142 ANTONI KUCZYŃSKI w początkach X X stulecia, gdzieś z dala od cywilizowanej Europy, w mię­ dzyrzeczu Konga i Nilu. Ten wybitny, uzdolniony uczony nie zawiódł więc swoich niemieckich sponsorów, chociaż etnologia stanowiła jego ubocz­ ne zainteresowanie, a etnologia afrykańska była związana z młodzieńczą epoką „heroicznych" badań terenowych. Postać tego uczonego jest tym cenniejsza dla polskich tradycji afrykanistycznych, że w naszej historii mamy stosunkowo niewielu etnografów, którzy prowadzili badania na Czarnym Kontynencie. Pewne doświadczenia badawcze w Afryce miał także wcześniejszy eks­ plorator Melanezji - konkretniej Wysp Trobriandzkich i Nowej Gwinei - Bronisław Malinowski, wybitna postać nie tylko w etnologii polskiej, ale i światowej, współtwórca kierunku funkcjonalnego. Do Afryki Wschodniej przybył on w 1934 г., gdzie przy okazji wizytacji badań terenowych, które prowadzili jego uczniowie z Uniwersytetu Londyńskiego, interesował się stosunkami społeczno-kulturowymi wśród plemion Kikuju, Chagga, Masajów i innych mieszkających na obszarach Kenii, Tanganiki i Swazi. Bacznie też obserwował rozwój miejscowych kultur i rezultat ich zderzenia z na­ pływową kulturą europejską. Ów problem zderzeń międzykulturowych przy­ brał w ujęciu Malinowskiego naukową formułę teorii kontaktu kulturo­ wego, której pełne rozwinięcie znajduje się w pracy The Dynamics of Culture Change. An Inquiry into Race Relations in Africa (1945). Dobrą passę etnograficznych badań rozpoczętych przez Czekanowskiego kontynuował w latach 1935-1936 krakowski językoznawca Roman Stopa. W Afryce Południowo-Zachodniej prowadził on studia terenowe, których problematyka obracała się wokół spraw językowych etnograficznych i an­ tropologicznych plemion buszmeńskich, hotentockich i bantuskich (Herero, Owambo, Czauna). Podjął też pracochłonne obserwacje nad tańcem, poezją i innymi przejawami tubylczego folkloru. Nade wszystko jednak cenne są jego badania nad językiem Buszmenów zwanym też , językiem mlasków" i w tym zakresie osiągnął światową sławę. Wyróżniające się w skali światowej osiągnięcia badawcze nad kulturą ibadycką i historią Mzabu oraz innych oaz Sahary należą do polskiego orientalisty Zygmunta Smogorzewskiego. Początkowo (1913) jako rosyjski wicekonsul w Algierze zajął się badaniami historii Ibadytów, pozyskując dla tego przedsięwzięcia miejscową inteligencję. Potem w latach 1925-1926 odwiedził ponownie znane strony Mzabu, gdzie uzyskał stare kroniki tej krainy, a także wiele wartościowych innych rękopisów ibadyckich. Znaczny udział w rozwoju badań afrykanistycznych mają polscy archeo­ logowie. Temat to obszerny i pasjonujący, w którym nazwiska „klucze" - Tadeusza Smoleńskiego, Kazimierza Michałowskiego, Jerzego Manteuffela, Romualda Schilda, łączą się z niejedną tajemnicą starożytności, zwła­ szcza egipskiej. Starożytność czarnej Afryki z powodzeniem zgłębia nato­ miast zespół szczecińskich archeologów pod kierunkiem Władysława Filipowiaka (1962), od 1962 r. realizujący różne prace badawcze. Dzięki nim �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 143 zlokalizowano np. dawne „miasto" Niani, stolicę imperium Mali, które w okresie swego rozkwitu w X I X w. rozciągało się od Atlantyku na zachodzie, po ziemie Howasów na wschodzie, od Sahary na północy po rejon sawann i lasów w kierunku południowym od Nigru. Twórca tego państwa, Sundiata Keita, jest do dzisiaj barwną postacią afrykańskich legend. Państwo Mali było zasobne i bogate, o wysokim stopniu rozwoju społeczno-gospodarczego, a jego stolica budziła podziw ówczesnych kro­ nikarzy arabskich. Jak już wspomniałem, polskie poznanie Afryki to także działalność ba­ dawcza geografów, geologów, przyrodników, którzy w okresie do drugiej wojny światowej wielokrotnie gościu na tym kontynencie. Tak więc w 1910 r. na zlecenie rządu angielskiego Rudolf Zuber, profesor Uniwer­ sytetu we Lwowie prowadził badania geologiczne na terenie Nigerii i Złote­ go Wybrzeża. Ekspertyzy geologiczne w Algierii i Tunezji zlecone przez rząd francuski przeprowadzał w 1923 r. uczony o światowej sławie, Karol Bohdanowicz. Zdzisław Pazdro z penetracji geologicznej w Maroku (1930) dostarczył uniwersytetowi kilka tysięcy okazów skamieniałości. W latach 1924-1929 trzykrotnie gościł w Algierii Józef Czekalski interesując się geo­ morfologią. Klimatolog i meteorolog Władysław Gorczyński odbył kilka podróży badawczych po krajach Afryki - Magherbie, po wyspach w zatoce Biafra i w Kongo Belgijskim. Studyjny charakter nosiły także afrykań­ skie penetracje Jana Moniaka w Algierii i Tunezji oraz prace Mariana Książkiewicza. Kontakty te dawały asumpt do napisania wielu artykułów, przeważnie o tematyce geograficznej lub przyrodniczej. Przy okazji Kongresu Geologicznego w Pretorii (1929), dwaj jego uczestnicy Walery Goetel i Jerzy Loth odbyli podróż przez cały kontynent z Kapsztadu do Aleksandrii. Po drodze zbierali okazy geologiczne i przyrodnicze oraz interesowali się życiem krajowców. Podobną podróż przedsięwziął w latach 1931-1936 Kazimierz Nowak, pokonując trasę z Kairu do Kapsztadu i z powrotem, wykonując bogatą dokumentaqe fotograficzną wykorzystywaną później w publikacjach. Z biologów interesującą poznawczo podróż odbył na własny koszt w latach 1909-1910 Antoni Jakubski, późniejszy profesor Uniwersytetu Poznańskiego. Terenem jego eksploracji była Kenia i Tanganika. Był szóstym zdobywcą szczytu Kilimandżaro i pierwszym Polakiem, który dokonał tej sztuki. Ważnym przedsięwzięciem poznawczym stała się interdyscyplinarna wypra­ wa do Gór Księżycowych - Ruwenzori w latach 1938-1939. Jej program zakładał także prowadzenie badań antropologicznych, czym zajmował się kierownik wyprawy, warszawski lekarz i antropolog Edward Loth (1938, 1939). Nieco wcześniej, bo w latach 1927-1930 prowadził je również wśród plemion Bambala, Bapende, Barn buda, Bawazi, Bambutu i innych z terenu Konga Belgijskiego lekarz Henryk Gordziałkowski, kontraktowy pra­ cownik firmy Olejarnie Konga Belgijskiego. Z tą samą firmą związany był w latach 1925-1927 Antoni Dębczyński pracujący w Kongo w charakterze kierownika sekcji eksploatacyjnej. Osiadł on wśród pierwotnego szczepu �144 ANTONI KUCZYŃSKI Baszilele i dokładnie poznał ich kulturę. Jego książka jest zbiorem intere­ sujących obserwacji o tubylcach tudzież ważnych szczegółów i opisów, od­ twarzających tło codziennego życia białych osadników. Duży stopień realizmu cechuje także nie pozbawioną elementów dzien­ nikarskich, niskiego zresztą lotu, książkę pt. W sercu Sahary. Algier - Mzab - Tidikelt - Hoggar, Ludwiki Ciechanowieckiej (1933), która w 1931 r. wędrowała przez pewien czas po Saharze. Interesujące są także relacje 0 charakterze etnograficznym autorstwa Leona Sapiehy. Fascynował rów­ nież czytelników swoją książką o Afryce Kamil Giżycki (1927), literat i po­ dróżnik. Dobrym znawcą problemów socjo-etnograficznych byłej Francu­ skiej Afryki Podzwrotnikowej okazał się także Jerzy Mikołaj Giżycki, który podróżował po jej obszarach w latach 1925-1932. Na zlecenie rządu francu­ skiego wykonał on bogatą dokumentację filmowo-fotograficzną tamtejszego życia, a przy okazji przeprowadzał obserwacje etnograficzne. Opublikował parę popularnych książek, wśród których na wyróżnienie zasługuje Biali 1 czarni. Fragmenty kolonialne (1934), książka ta bowiem jest dokumentem świadczącym o losie tubylczych społeczności murzyńskich; została ona prze­ tłumaczona na język niemiecki (1936). Poszerzając krąg lektur podróżniczych wspomnieć trzeba o pisarstwie Ferdynanda Ossendowskiego (1926a, b, 1927a, b, 1928), wprawdzie pełnym różnych zniekształceń, ale sugestywnym i pochłaniającym czytelnika. Zręcz­ nością pióra odznaczał się także Mieczysław Lepecki (1925a, b, 1938, 1986), który trzykrotnie przebywał w Afryce i walczył nawet w składzie wojsk hiszpańskich z plemionami Riffu i Dżebali w Maroku. Stanisław Mycielski, wicekonsul Polski w Kapsztadzie - Związek Afryki Południowej - napisał parę artykułów i książkę o tematyce afrykańskiej (Mycielski 1931, 1932a, b). Oprócz prywatnych wypraw w busz brał on także udział w różnych dyplomatycznych safari, będących stosowną okazją do poznania Czarnego Lądu. Z myśliwsko-poznawczych pasji biorą swój rodowód książki Hen­ ryka, Jerzego i Józefa Potockich, które poszerzały znacznie wiedzę o Afryce (Potocki Józef 1897, 1900, 1921, Potocki Jerzy 1932, Potocki W. 1928). Powstała też w owym czasie bogata lektura mająca służyć realizacji osadni­ ctwa kolonizacyjnego w Afryce. Patronowała tym koncepcjom Liga Morska i Kolonialna, w czym wspierał ją zespół specjalistów zgrupowanych wokół Naukowego Instytutu Emigracyjnego i Kolonialnego, działającego aktywnie w sferze wydawniczej. Od 1926 r. wydawał on „Kwartalnik Naukowy Instytutu Emigracyjnego i Kolonialnego" i „Przegląd Emigracyjny", a także promował wiele innych działań edytorskich o charakterze propagando­ wym. Od 1937 r. działał Instytut Naukowy Ligi Morskiej i Kolonialnej, którego organem wydawniczym był kwartalnik „Sprawy Morskie i Ko­ lonialne" oraz seria „Prace Instytutu Naukowego LMiK". Jednostki te inspirowały wiele różnorodnych przedsięwzięć o charakterze projektów kolonizacyjnych, szkoleniowym, organizowały wyjazdy ekspertów poszu­ kujących dogodnych rejonów osiedleńczych. Z ich inicjatywy powołano �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 145 Jan Czekanowski (1882-1965) Źródło: Zbiory Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu w 1936 r. przy Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie podyplomowe Studium Migracyjno-Kolonialne. Lobby bylo tak duże, że nawet Uniwer­ sytet Jagielloński miał Międzywydziałowe Studium Kolonialne, z progra­ mem szkolenia specjalistów w zakresie medycyny tropikalnej i rolnictwa. Niebawem jednak rozpoczęła się wojna i wszelkie kolonialne plany w Afryce legły w gruzach. Od początku zresztą wydawały się one nierealne. W okresie powojennym rozpoczął się nowy rozdział polskich kontaktów badawczych, społeczno-politycznych, ekonomicznych, informacyjnych, a na­ wet emigracyjnych z Afryką. Ukazała się wówczas m.in. olbrzymia liczba artykułów polskich dziennikarzy, którzy jak nigdy wcześniej objechali nieo­ malże całą Afrykę. Są też książki mniej lub bardziej udane, ukazujące Czarny Ląd pełen różnorakich konfliktów społecznych i politycznych ple­ miennych społeczeństw, zadziwiających egzotyką zwyczajów i obyczajów. �146 ANTONI KUCZYŃSKI Także sami Afrykanie przybywają do nas, by zdobywać tu specjalistyczne wykształcenie, rodzą się nowe formy kontaktów, w tym nieustannie zbliża­ jącym się do siebie świecie. Mamy też w naszym piśmiennictwie prace o naukowym profilu dotyczące problemów historycznych, społecznych, po­ litycznych czy gospodarczych Afryki. Wreszcie w polskich muzeach znajdują się kolekcje afrykańskie, a na czoło tych placówek wysuwa się Państwowe Muzeum Etnograficzne w War­ szawie. Znajduje się w nim m.in. kolekcja sztuki plemiennej Zairu, obej­ mująca 182 eksponaty, dar Aleksandry i Cypriana Kosińskich. Podczas ponad dwudziestoletniego pobytu w Zairze zgromadzili oni zbiór dzieł arty­ stów wywodzących się z miejscowych plemion - broń, maski, rzeźby, fetysze, wyroby z kości słoniowej. Dar państwa Kosińskich jest największą kolekcją sztuki afrykańskiej przekazaną polskiej placówce od czasów słynnych wy­ praw Stefana Szolc-Rogozińskiego i Leopolda Janikowskiego pod koniec ubiegłego stulecia. Bogate zbiory mają także Muzeum Etnograficzne w Kra­ kowie i Muzeum Narodowe w Szczecinie. Ponadto wiele mniejszych pla­ cówek muzealnych posiada także eksponaty z Afryki, poza tym istnieją zbiory prywatne oraz misyjnych zgromadzeń 2:akonnych. Wróćmy jednak do interesujących nas badań etnograficznych, które w pełni tego słowa znaczeniu rozwinęły się po drugiej wojnie światowej Rozpoczął je Andrzej Waligórski, który w latach 1946-1948 prowadził badania terenowe w Kenii, w prowincji Ayanza, pośród plemion Luo. Waligórski reprezentował antropologię ekonomiczną, a badania które podjął miały na celu opis i analizę procesów przemian i modernizacji, jakie dokonały się w plemieniu Luo na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, gdy znalazło się ono w orbicie intensywnego oddziaływania kultury europejskiej (Dzięgiel 1987). Jego zdaniem, zmiany te zasługiwały na szczególną uwagę, gdyż w nich znaleźć można było źródła tych tendenqi, które obudziły w społeczeństwie afrykańskim wolę walki 0 niepodległość. Uczony prowadził prace wśród społeczności Luo. Szczegółowe obserwacje zagrody zamożnego wieśniaka Obarę i otaczającego ją regionu rolniczego miały pozwolić na wychwycenie pewnych nieprawidłowości i powta­ rzających się zjawisk społeczno-gospodarczych występujących w całej Afryce Wschodniej. Waligórski skupiał raczej uwagę na tendencjach przemian i syste­ mach stosunków międzyludzkich niż na szczegółowych opisach inwentarza kulturowego. Znając język Luo, w stopniu pozwalającym na samodzielne prowadzenie badań, miał ułatwioną możliwość pełnienia nieustającej obserwacji uczestniczącej. Uczony wyjechał z Kenii w 1948 г., a więc tuż przed powstaniem Mau-Mau i wstrząsami nacjonalistycznymi, które doprowadziły do odejścia Brytyjczyków z Afryki Wschodniej. Samo plemię Luo, liczące 2 miliony 1 stanowiące obok Kikuyu najważniejszą siłę polityczną niepodległej Kenii, doczekało się naturalnie dalszych opracowań naukowych. Tym niemniej polski uczony był pierwszym, który opisał plemię Luo w momencie, kiedy zaczynało stawiać samodzielne kroki gospodarcze i wyszło z izolacji plemiennej, ażeby włączyć się w szerszą orbitę gospodarki i polityki. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 147 W latach 1967-1968 obserwacje typu etnograficznego prowadziła na terenie Senegalu, Gambii i Mauretanii Anna Kowalska-Lewicka (1973, 1976), korzystając ze stypendium francuskiego. Zgromadziła wówczas sporo materiałów na temat kultury tzw. półnomadów i wielkich nomadów Maure­ tanii oraz porównawczego do kultury Murzynów Fulbe, nad rzeką Senegal. Prócz tego dwukrotnie (1978 i 1985) przebywała w Algierii, zajmując się społecznością berberyjskich etnicznie Ibadytów, zamieszkujących oazy Mzabu na terenie środkowej Sahary. Towarzysząc swemu mężowi, znakomi­ temu orientaliście Tadeuszowi Lewickiemu miała dostęp do domów prywat­ nych, nadal absolutnie zamkniętych przez przybyszami z zewnątrz. Miesz­ kała także w świętym mieście Ibadytów - Beni Isuguen oraz zgromadziła interesujący materiał dotyczący hermetycznej społeczności ibadyckiej. W ramach programu badawczego seminarium etnologicznego Uniwer­ sytetu Fryburskiego w Szwajcarii badania na wyspie w Tanzanii prowadził etnolog Henryk Zimoń z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, zajmując się problematyką ceremonii religijno-magicznych związanych ze zjawiskami atmosferycznymi. Rezultaty badań zostały częściowo opublikowane (Zimoń 1968, 1971, 1974, 1976, 1987, 1992). Kwestią przemian społeczno-ekonomicznych i kulturowych w Kenii, Tanzanii, Ugandzie i Etiopii zajmował się także Edmund Wilemski. Badania te rozpoczął w 1968 r. i kontynuował je w latach następnych, korzystając ze środków finansowych zachodnioniemieckich kół naukowych. Tak sformułowany temat badań nawiązuje do prowadzonych przez inne ośrodki naukowe Zachodniej Europy studiów nad możliwością rozwoju tradycyjnych systemów społeczno-gospodarczych mło­ dych afrykańskich organizmów państwowych kosztem najmniej destrukcyj­ nych zmian w tradycyjnym modelu kultury (Wilemski 1987). W ramach stypendium algierskiego w 1974 r. do kraju Tuaregów Kel Ahaggar i Kel Adjjer udał się etnolog z Warszawy Adam Rybiński. Chociaż plany jego badań nad pasterskimi społecznościami Sahary nie natrafiły na rzeczowe poparcie ze strony algierskich władz naukowych, które odmówiły także dodatkowego poparcia finansowego, Rybiński przedsięwziął wyprawę na pustynię na własną rękę. Już sama podróż, często w towarzystwie przy­ godnych znajomych, dostarczyła mu masę informacji. Później z tuareskimi przewodnikami oraz arabskimi przemytnikami wędrował po pustyni aż do granicy Mali. Śpiąc pod gołym niebem lub w przygodnych szałasach, żywił się tym, co jego pustynni towarzysze, stał się na pewien czas wędrowcem zmuszonym przez okoliczności do porzucenia europejskich zwyczajów i na­ wyków. Przyznać trzeba, że trudności te pokonywał z konsekwentnym upo­ rem, korzystając z każdej nadarzającej $;ię okazji, by zgłębić wiedzę o struk­ turze społecznej tuareskich pasterzy, ich kulturze materialnej i duchowej. W sumie zgromadził interesujący materiał stanowiący podstawę później­ szych publikacji (Rybiński 1987, 1989, 1990). Podobny charakter stypendialny nosił dziesięciomiesięczny pobyt etnolo­ ga Marka Tracza w Egipcie w latach 1975-1976. Jako pracownik Instytutu �148 ANTONI KUCZYŃSKI Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie przedmiotem swych studiów uczynił Tracz problema­ tykę zmian w kulturze materialnej wsi egipskiej, a zwłaszcza w technicznym wyposażeniu gospodarstw chłopskich, w których na równi z nowoczesnymi narzędziami i technikami rolniczymi współwystępują formy archaiczne. Terenowe obserwacje wzbogacone materiałem etnohistorycznym wykorzy­ stał później badacz w pracy doktorskiej z tego zakresu (Tracz 1987). Należy również wspomnieć o badaniach i obserwacjach etnograficznych, będących efektem tzw. wypraw studenckich. Pierwszą z nich, zakrojoną na szeroką skalę, była Studencka Ekspedycja Etnograficzna - „Afryka '76" zorganizowana przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jej uczestnicy prowadzili badania nad ludem Dogonów i Mali oraz grupą plemion zwanych „Kirdi" w Kamerunie (Łapott 1977). Materiał zgroma­ dzony podczas wyprawy wskazywał, iż celowe było prowadzenie dalszych studiów nad kulturą poznanych ludów. Podjął je w 1982 r. etnolog Ryszard Vorbrich, uczestnik tej wyprawy, badając plemiona Daba w Kamerunie i koncentrując się nad systemem ekonomiki tych rolników-kopieniaczy. W badaniach nie chodziło tylko o technologiczne aspekty prymitywnej uprawy roli, lecz o różnoraki zespół kulturowych norm określających proces produkqi i zbytu (Vorbrich 1987). Ten sam współczesny nurt zainteresowań afrykanistycznych reprezentują Akademickie Wyprawy Afrykanistyczne - „AWA" organizowane przez śro­ dowisko warszawskie. Innym przykładem jest wyprawa biologów z Uniwer­ sytetu Łódzkiego, która przez 6 miesięcy 1979 r. przebywała w północnej Nigerii i północnym Kamerunie. Zebrano wówczas wiele eksponatów etno­ graficznych, które wzbogaciły kolekcje łódzkich muzeów. Potem na afrykań­ ski szlak wybrali się studenci etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego (1984), a studencki nurt wypraw objął także inne kontynenty. Przykłady takie można by zresztą mnożyć. Każda z wypraw przyczyniła się w jakiś sposób do pogłębienia wiedzy o Trzecim Świecie. Wprawdzie ich rezultat poznaw­ czy był bardzo różny, lecz tam gdzie wśród członków ekspedycji znajdowali się profesjonalni badacze, można mówić o ewidentnych korzyściach poznaw­ czych. Inne wyprawy, pozbawione takiego kierownictwa, legitymowały się mniejszymi rezultatami, a wreszcie były i takie, które śmiało można określić jako etnograficzne wycieczki. Aktywną działalność w zakresie terenowych eksploraqi etnograficznych przejawia od lat zespół etnografów z Muzeum Narodowego w Szczecinie. Już w latach 1973-1974 podjęli oni badania rekonansowe nad plemieniem Malinkę w rejonie tzw. Górnej Gwinei, na pograniczu Mali. Później były inne przedsięwzięcia podejmowane przy współpracy z Instytutem Etnologii Uniwersytetu Poznańskiego. Uważna obserwacja rezultatów tych wypraw pozwala mieć nadzieję, że takie kontakty badawcze z wybranymi obszarami Czarnego Lądu będą coraz efektywniejsze. Wiemy пр., że wspomniany już R. Vorbrich przedmiotem swych stałych zainteresowań naukowych uczynił �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 149 Antoni Jakubski (1885-1962) Według: S. Nowakowski, Geografia jako nauka i dzieje odkryć geograficznych, Warszawa b.r. w. tematykę afrykanistyczną. Po badaniach w Kamerunie, których wyniki opu­ blikował w interesującej pracy zatytułowanej Daba - górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych, „Prace Etnologiczne", t. 13 (Wrocław 1989) skierował swe zainteresowania na problematykę struktury plemiennej i etnicznej Maroka, gdzie również prowadził wielomiesięczne badania terenowe (1990), których rezultaty udostępnił w najnowszym artykule (Vorbrich 1992). Również wspomniany H. Zimoń SVD, z Katolickiego Uniwersytetu w Lublinie od lat prowadzi terenowe badania etnograficzne w Afryce, nawiązując tym samym do wielkiego wkładu polskich księży misjonarzy w poznanie afry­ kańskich kultur. Ostatnio opublikował on pracę zatytułowaną Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, „Materiały i Studia Księży �150 ANTONI KUCZYŃSKI Werbistów", t. 39 (Warszawa 1992). Dodajmy przy sposobności, że nieco źródłowych materiałów dotyczących Konkombów znajduje się w pracach S. Piłaszewicza, zatytułowanych Afrykańska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej (1978) oraz W cieniu krzyża i półksiężyca. Rodzime religie i ,Jilozofia" ludów Afryki Zachodniej (1986). Gwoli pełniejszej doku­ mentacji podać też należy, iż w ostatnim okresie ciekawe badania nad plemionami Dar Hamid w północnym Kordofonie oraz na terenie centralnej i wschodniej części Sudanu przeprowadził Maciej Ząbek (1993), na terenie Egiptu natomiast przebywała Teresa Fałkowska, interesując się rolnictwem nubijskim (Kuczyński 1990, s. 124-125). Godny odnotowania w dziedzinie poznawania Afryki jest dorobek pol­ skiej socjologii, która wkomponowała się świetnie w światowe badania socjologiczne aspektów rozwoju społeczeństw afrykańskich. Procesy etnopolityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych, wchłanianie nowych elementów kulturowych, różne nasilenie akulturacji, tworzenie się nowych państw afrykańskich, ruchy religijne - to w najszerszym ujęciu przedmiot rozważań polskich specjalistów z zakresu nauk społecznych. Badania te, rozpoczęte u nas niedawno, mają już wartościowe osiągnięcia. Dokumen­ tują je prace Sz. Chodaka (1963, 1967), Z. Komorowskiego (1969a, b, 1970, 1973, 1976, 1977, 1978), A. Zajączkowskiego (1961, 1965, 1967, 1970) i in­ nych (Kaczyński 1975, 1979; Krasnowolski 1978; Majchrzak 1975, 1977; Świderski 1975). Przy okazji wspomnieć tu można studyjny wyjazd (1981) krakowskiego etnologa Leszka Dzięgla, który z grupą polskich uczonych przebywał w Libii, w Trypolitanii, oazach Fezzanu i Cyrenajce, zapoznając się z libijską polityką państwową wobec wsi i chłopstwa. Interesujące są także badania afrykanistyczne specjalistów zgrupowanych w Zakładzie Roz­ woju Społecznego Instytutu Geografii Krajów Rozwijających się Uniwer­ sytetu Warszawskiego, których część tylko wymieniono poprzednio. Na mapie tych studiów tkwią także prace wykonane w ramach byłego Instytutu Afrykanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Podobną uwagą opatrzeć należy powojenny dorobek polskiej orientalistyki, w ramach której mieszczą się badania nad historią, językami i kulturą ludów afrykańskich. Łączą się one z nazwiskami takich autorów jak: T. Andrzejewski, S. Jakobielski, T. Lewicki, J. Mantel-Niećko, I . Puszczykowa, S. Strelcyn. Oprócz książek wymienionych autorów wiele artykułów, tych oraz innych orientalistów opublikowano na łamach specjalistycznych czasopism „Przegląd Orientalistyczny" i „Rocznik Orientalistyczny". Dorobek piśmienniczy mają także polscy historycy podejmujący różne problemy społeczno-polityczne państw afrykańskich (Małowist 1964; Bartnicki 1974; Czapliński 1985; Dziubiński 1977, 1983; Dziubiński, Milewski 1980; Kasznik 1977; Malinowski 1970; Tymowski 1979, 1982, 1984; Zins 1978a, b, 1986; Żytek 1971). Znaczące są arabsko-polskie badania antropologiczne prowadzone w latach 1958-1962 pod kierunkiem Tadeusza Dzierżykray-Rogalskiego (1981). W krajach afry­ kańskich prowadziliśmy też w okresie powojennym badania geologiczne, �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 151 geodezyjno-kartograficzne, nie licząc innych ekspertyz o charakterze rol­ niczym, geograficznym czy lekarskim i pojawiających się na uniwersytetach Afryki polskich pracowników naukowych różnych specjalności. Ten kie­ runek kontaktów jest ciągle aktywny i następne lata przydadzą mu nowych kształtów, a książki beletrystyczne, reportażowe i popularno-naukowe kszta­ łtować będą społeczną wiedzę o Afryce (Achebe 1966; Bebey 1971; Beti 1967; Dib 1976; Ekwensi 1976a, b; Feraoun 1972; Ngugi 1972; Selormey 1971; Bocheński 1963; Budrewicz 1967; Czekała 1961, 1970; Czekała-Mucha 1978; Dziewanowski 1964, 1967; Flisowski 1976; Korabiewicz 1960, 1973; Kapuściński 1971; Kryński 1971; Mioduszewski 1964; Nogaj 1975; Pawłowski 1968; Rybałtowska 1969; Szczygieł 1966, 1969, 1980, 1982, 1984a, b, 1985). Wyróżniającym się pisarzem, który afrykańską problematykę uprawiał z zamiłowaniem był w ostatnich czasach Aleksander Szczygieł, doktor nauk medycznych. W latach 1964-1965 przebywał on w Algierii jako szef ekipy medycznej Międzynarodowej Służby Cywilnej (Service Civil International). Od 1966-1977 r. w Niamej - stolicy Nigru - pracował kolejno jako kierownik oddziału w szpitalu, doradca prezydenta republiki do spraw służby zdrowia i wykładowca na wydziale lekarskim tamtejszego uniwersytetu. W latach 1979-1980 podróżował od Angolu po Benin, kierując wyprawą dokumentalną polskiego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Kolekcjonował sztukę afrykańską i przywiózł do kraju bogate zbiory etnograficzne, dla których utworzył Muzeum Afrykanistyczne w rodzinnym Olkuszu (Zadrowska 1970). Jego twórczość przesycona jest realiami kulturowymi dotyczącymi wielu afrykań­ skich plemion. Są to po wielekroć opisy na tyle dokładne, iż mogą służyć jako doskonały materiał porównawczy i plasują one autora w grupie pisarzy, których twórczość zaliczyć należy do kategorii reportażu etnograficznego. LITERATURA A c h e b e Ch. 1966 Boża strzała, przekład M . Skibniewskiej, Warszawa. A c h m a t o w i c z - O t o k A. 1985 Polacy w Afryce na przełomie lat 1943/1944 [w:] Liczba i rozmieszczenie Polaków w świecie, cz. 2, pod red. W. Wrzesińskiego, Wrocław. (Na prawach rękopisu - Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego). [ B a r t m a ń s k i Т.] 1852 Komunikacja na Wschodzie. Wyciąg z podróży Tomasza Bartmańskiego, „Biblio­ teka Warszawska", t. 2. B a r t n i c k i A. 1974 Egipt i Sudan w polityce Wielkiej Brytanii 1882-1936, Warszawa. B a r t n i c k i A., M a n t e l - N i e c k o J . 1971 Historia Etiopii, Wrocław. Bebey F. 1971 Syn Agaty Mudio, przekład K . Arciuch, Warszawa. �152 ANTONI KUCZYŃSKI B e r n a d z i k i e w i c z T. 1955 Polska Safari w Górach Księżycowych, Warszawa. Beti M. 1967 Biedny Chrystus z Bomby, przekład W. Błońskiej, Warszawa. B o c h e ń s k i J. 1963 Pożegnanie z panną Synbilu albo Słoń a sprawa polska, Warszawa. B r a n d y s M. 1964 Oficer największych nadziei, Warszawa. B u d r e w i c z O. 1967 Równoleżnik zero, Warszawa. B y s t r o ń J. St. 1930 Polacy w Ziemi Świętej, Syrii i Egipcie 1147-1930, Kraków. Cienkowski L. 1850 Otcet o putesestvii w Sewero-Vostоспуj Sudan, „Geograílceskie Izwestya", z. 2. 1851 Otcet o poezdke w Egipet i Sudan, „Vestnik Imperatorskogo Russkogo Geograflceskogo Obscestva", cz. 4. 1853 Kilka rysów i wspomnień z podróży po Egipcie, Nubii i Sudanie, „Gazeta Warszaw­ ska", nr 88-122 z przerwami. C h a ł a s i ń s k i J . [red.] 1976 Afryka naszych czasów, Warszawa. C h a ł a s i ń s k i J., C h a ł a s i ń s k a K . 1965 Bliżej Afryki, Warszawa. C h o d a k Sz. 1963 Systemy polityczne Czarnej Afryki, Warszawa. 1967 Kaplani, czarownicy, wiedźmy (r socjologii świątyń animistycznych), Warszawa. C z a p l i ń s k i M. 1985 Biurokracja niemieckiego imperium kolonialnego. Charakterystyka urzędników ko­ lonialnych, Wrocław. C z e k a ł a G. 1961 Zmierzch czarowników, Warszawa. 1970 Fetysz na tronie, Warszawa. C z e k a ł a - M u c h a G. 1978 Uhuru, Warszawa. Dib M. 1976 Królewski taniec, przekład E . Burdajło, Warszawa. Documents... 1962 Documents on the Portuguese in Mozambique and Africa 1497-1840, t. 1, Lisbona. D z i e r ż y k r a y - R o g a l s k i Т. 1981 Polska antropologia w Afryce, Wrocław. Dziewanowski K. 1964 Skorpion w namiocie biurowym, Warszawa. 1967 Mój kolega czarownik, Warszawa. D z i u b i ń s k i A. 1977 Między mieczem, głodem i dżumą. Maroko w latach 1727-1840, Wrocław. 1983 Historia Maroka, Wrocław. D z i u b i ń s k i A., M i l e w s k i J. 1980 Przed podbojem. Afryka północna i zachodnia w relacjach z XVIII i XIX wieku, Warszawa. Dzięgiel L. 1987 Andrzej Waligórski etnograf - szybko zapomniany, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojen­ nej, pod red. L . Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 153 D z w o n k o w s k i T.A. 1985 Pamiętniki czyli Pamiątka po ojcu dla Józefy z Dzwonkowskich Komornickiej. Wydali z rękopisu S. i T. Komorniccy, Warszawa. E k w e n s i C. 1976a Gdy plonie trawa, przekład Z. Kirszysowej, Warszawa. 1976b Jagua Nana, przekład M . Metelska, Warszawa. Fenrych F. 1965 Zapiski z Afryki Zachodniej, Szczecin F e r a o u n M. 1972 Syn biedaka, przekład J. Pański, Warszawa. F i l i p o w i a k W., F e n r y c h W. 1962 Sprawozdanie z wyprawy Muzeum Pomorza Zachodniego do krajów Afryki Zachodniej. „Materiały Zachodniopomorskie", t. 8. F i l i p o w i a k W., J a s n o s z S., W o g o ł k i e w i c z R. 1970 Polsko-gwinejskie badania archeologiczne w Niani w 1968 r. „Materiały Zachod­ niopomorskie", t. 14. F l i s o w s k i Z. 1976 Od Gdańska do El Alamein, Warszawa. G i ż y c k i J.M. 1936 Die Weissen unddie Schwarzen. Erlebnisse in Franzosisch-West-Africa, Essen. Giżycki K. 1927 Polowania egzotyczne, Lwów. 1934 Biali i czarni. Fragmenty kolonialne, Warszawa. G o ł ą b e k S. 1968 Nazwy polskie w Afryce, „Kontynenty", nr 5. 1970 Czterysta lat polskich badań afrykanistycznych, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3. 1971 Wychodźstwo polskie do Afryki (do 1939 г.), „Przegląd Orientalistyczny", nr 1. 1974 Od Kairu po Kapsztad. Polska cegiełka w badaniu Czarnego Lądu,„Kontynenty", nr 4. 1978 Związki Polski i Polaków z Afryką do roku 1945, Warszawa. H a j d u k i e w i c z - P o m i a n A. 1895 Dahome, land och folk, „Ymer", nr 1-2. Harasymiuk K. 1985 Geografia jako przedmiot nauczania w polskich szkołach średnich na początku XIX wieku, „Czasopismo Geograficzne", t. 56, z. 1. K a c z y ń s k i G.J. 1975 Ruchy religijne w Kongo Belgijskim, „Przegląd Socjologiczny", nr 26. 1979 Bunt i religia w Czarnej Afryce, Wrocław. Kajdański E. 1988 Michał Boym ostatni wysłannik dynastii Ming, Warszawa. 1991 The Authenticity of Maurice Benyowskýs Account of His Voyage through the Bering Sea: The Earliest Description and the Earliest Drawings of St. Lawrence Island, „Terrae Incognitae", t. 23. K a p u ś c i ń s k i R. 1971 Gdyby cała Afryka, Warszawa. K a s z n i k H. 1977a Między Francją a Algierią. Z dziejów emigracji polskiej 1832-1856, Wrocław. 1977b Abd el-Kader 1808-1883, Wrocław. K l o m i n e k A. 1991 Ogniem i mieczem w pustyni i w puszczy, Wrocław. K o m o r o w s k i Z. 1969a Fualanie i Haalpulaaren w przeszłości i teraźniejszości Afryki Zachodniej, „Kul­ tura i Społeczeństwo", t. 1. �154 1969b ANTONI KUCZYŃSKI Tradycje Wielkiej Sawanny - Wolofowie, Sererowie i Mande tan, „Przegląd So­ cjologiczny", t. 23. 1970 Koń i wielka rzeka - tradycje środkowego Sudanu, „Kultura i Społeczeństwo", t. 1. 1973 Tradycje i współczesność Afryki Zachodniej. Wstęp do antropologii kulturowej regionu, Warszawa. 1976 Wśród legend i prawd, Warszawa. 1977 Zarys dziejów i tradycji kulturowych północno-wschodniego Maghrebu, „Kultura i Społeczeństwo", t. 4. 1978 Wprowadzenie do socjologii Afryki, Warszawa. K o r a b i e w i c z W. 1960 Kwaheri, Warszawa 1973 Złowiłem życie, Warszawa 1980 Gdzie słoń a gdzie Polska. Wspomnienia, Warszawa K o t w i c z W. 1935 Jan hr. Potocki i jego podróż do Chin, Wilno. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1973 Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii, [w:] Pożywienie ludności wiejskiej, pod red. A. Kowalskiej-Lewickiej, Kraków. 1976 Mauretania, Warszawa. Koźmiński K. 1935 Józef Sułkowski, Warszawa. K r a s n o w o l s k i A. 1978 Afro-Brazylijczycy w procesie przemian kulturowych Dahomeju południowego, [w:] Tradycja i współczesność w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, pod red. E . Szamyńskiego, Wrocław. K r ó l i k o w s k i R. 1949 Polacy w Afryce Wschodniej, „Kultura", nr 9 (Paryż). 1961 Afrykańskie wywczasy, „Kultura", nr 1-2. Krzyszkowiak J. 1933 Polacy siedemnastego wieku na wybrzeżach Afryki Wschodniej, „Misje Katoli­ ckie". K r y ń s k i A. 1971 Droga do El-Faszer, Warszawa. K u c z y ń s k i A. 1990 Wśród buszu i czarowników. Antologia polskich relacji o ludach Afryki, Wrocław. K u ź m i ń s k i B. 1973 Przygody polskich obieżyświatów na morzach i lądach, Gdańsk. Lepecki M. 1925a U wrót tajemniczego Mahrebu, Warszawa. 1925b Pod tchnieniem sirocca, Warszawa. 1938 Madagaskar. Kraj. Ludzie. Kolonizacja, Warszawa. 1986 Maurycy August Beniowski zdobywca Madagaskaru, Warszawa. Loth E. 1938 Wyprawa antropologiczna do Ugandy (Ruwenzori), „Przegląd Antropologiczny", t. 12. 1939 Sprawozdanie z wyników polskiej wyprawy badawczej w Ruwenzori, „Przegląd Antropologiczny", t. 13. Ł a p o t t J. 1977 Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka 76-77. Materiały z przebiegu i wy­ ników działalności etnologicznej wypraw do Afryki, „Materiały Zachodniopo­ morskie", t. 24. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 1981 155 Kultury pozaeuropejskie w zbiorach i działalności badawczej Muzeum Narodowego w Szczecinie, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 г., pod red. E . Pietraszka, „Acta Universitatis Wratislaviensis", nr 572. M a j c h r z a k W. 1975 Przemiany społeczno-polityczne w królestwie Bugandy pod wpływem kolonializmu, „Przegląd Socjologiczny", t. 27. 1977 Od an im izmu do chrześcijaństwa. Społeczno-ekonomiczne podłoże procesu przemian w Bugandzie, [w:] Religie w procesie przemian w Afryce, pod red. A. Mrozek -Dumanowskiej, Wrocław. M a j o r e k Cz. 1974 Książki szkolne KEN, Warszawa. M a l i c k i A. 1973 Geografia polska w dobie Komisji Edukacji Narodowej [w:] Ze studiów nad Komisją Edukacji Narodowej i szkolnictwem na Lubelszczyźnie, Lublin. M a l i n o w s k i M. 1970 Afrykański Narodowy Związek Tanganiki TANU, Warszawa. M a ł o w i s t M. 1964 Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, Warszawa. Mann M. Podróż na Wschód, Kraków. 1854 M i o d u s z e w s k i S. 1964 Jachtem przez dżungle Nigerii, Gdańsk. M u c h l i ń s k i A. Wyjątek z podróży po Wschodzie, „Pamiętnik Religijno-M oralny", t. 1. 1859 M y c i e l s k i S. Ku dżungli afrykańskiej, „Kurier Literacko-Naukowy", nr. 51. 1931 W sercu dżungli, Poznań. 1932a Ostatnie strzały w głębi Afryki, „Kurier Literacko-Naukowy" nr 5. 1932b N g u g i J. Chmury i łzy, przekład Z. Kierszysowej, Warszawa. 1972 N o g a j J. Czterdziestu na afrykańskim szelfie, Warszawa. 1975 O l s z e w i c z B. 1931 Gaspar da Gama. Żyd poznański w Indiach XV wieku, [w:] Kronika Miasta Poznania, t. 9. Orłowski L. 1981 Maurycy August Beniowski, Warszawa. Ossendowski F. 1926a Płomienna północ. Podróże po Afryce Północnej. Maroko, Lwów. 1926b Pod smaganiem sumumu. Podróż po Afryce Północnej. Algerja i Tunisja, L w ó w -Poznań. 1927a Niewolnicy słońca. Podróż przez zachodnią połać Afryki podzwrotnikowej, Poznań. 1927b Wśród czarnych, Lwów. 1928 Sokół pustyni, Poznań. O s t r o w s k i W. 1947 Safari przez Czarny Ląd. Szkice z podróży po Kenii, Tanganice, Ugandzie i Wyspie Zanzibar, Londyn. P a r a d o w s k a M. 1987 Przyjmij laur zwycięski, Katowice. Pawłowski L. 1968 Dolhotoro znaczy lekarz, Warszawa. �156 ANTONI KUCZYŃSKI Perczak E . 1981 Wkład polskich misjonarzy ze Zgromadzenia Słowa Bożego w poznaniu kultury ludów pierwotnych, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materiały z kon­ ferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 г., pod red. E . Pietraszka, „Acta Universitalis Wratislaviensis", nr 572. Pertek J. 1981 Polacy na morzach i oceanach, t. 1, Poznań. Piasecka J.E. 1985 Polskie atlasy geograficzne do połowy XIX wieku, „Polski Przegląd Kartograficz­ ny", t. 17, nr 4. Pielgrzymka... 1812 Pielgrzymka X. Józefa Drohojowskiego Reformatora do Ziemi Świętej, Egiptu, niektórych wschodnich i południowych krajów odbyta w 1788, 89, 90, 91, pobożno ciekawej publiczności ofiarowana, Kraków. Polacy... 1981 Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny. Pod red. K . Kwaśniewskiego i L . Trzeciakowskiego, Poznań. P o t o c k i Jan 1959 Jan Potocki. Podróże, Wstęp i opracowanie Leszka Kukulskiego, Warszawa. P o t o c k i J[ózef] 1897 Notatki myśliwskie z Afryki i Somalii, Warszawa. 1900 Sport in Somaliland, Londyn. 1921 Nad Set item. Kartki z wyprawy myśliwskiej, Warszawa. P o t o c k i J[erzy] 1932 Na wojnie i na łowach, Warszawa. Potocki H. 1928 W krainie Massajów. Wspomnienia myśliwskie z Afryki Środkowej, Warszawa. R e y c h m a n J. 1965 Wacław Rzewuski, „Przegląd Orientalistyczny", t. 3. 1972 Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w., Warszawa. R o s t a f i ń s k i J. 1888 Z Algeryi. Przyroda i ludzie, Kraków. 1896 Świat i ludzie Algieru, Kraków. R y b a ł t o w s k a R. 1969 Szkoła pod baobabem, Warszawa. R y b i ń s k i A. 1987 Badania społeczeństw pasterskich Algierii w trakcie indywidualnego pobytu stypen­ dialnego, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Ar­ chiwum Etnograficzne", t. 33. 1989 Władza u saharyjskich pasterzy koczowników - organizacja władzy u Tuaregów Kel Ahaggar na przełomie XIX i XX w., „Etnografia Polska", t. 33, z. 2. 1990 Pasterze, koczownicy a środowisko przyrodnicze. Elementy świadomości ekologicz­ nej u Tuaregów, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2. Selormey F. 1971 Wąska ścieżka, przekład M . Skibiniewskiej, Warszawa. Sękowski J. 1822 Wyjątki z opisu podróży w Nubii i wyższej Etiopii, „Pamiętnik Warszawski", t. 2. S i e r a k o w s k i A. 1871 Das Schaui, Ein Beitrag zur Berberischen Sprachen - und Wblkerkunde, Drezno. S ł a b c z y ń s k i W. 1974 Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 157 Słabczyńscy W.i T. 1992 Słownik podróżników polskich, Warszawa. S z c z e r b a W. 1975 Polacy w badaniach i życiu krajów Afryki, „Problemy Polonii Zagranicznej", t. 9. S z c z y g i e ł B. 1966 Tulib wśród nomadów, Warszawa. 1969 Maska z niama-niama, Warszawa. 1980 Rubikon czarnych dziewcząt, Warszawa. 1982 Nieprzespany sen, Kraków. 1984a Mnisi w szafranowych szatach, Kraków. 1984b Tajemnicze oblicza Afryki, Kraków. 1985 Maski, bogowie, firmament, Kraków. Szymański E 1969 Prace naukowe Józefa Sulkowskiego w Egipcie, [w:] Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, t. 3. S z t o l c m a n J. 1902 Nad Nilem Niebieskim. Wyprawa myśliwska Józefa hr. Potockiego do Sudanu, Warszawa. Ś w i d e r s k i S. 1975 Synkretyzm religijny w Gabonie, „Przegląd Socjologiczny", t. 25. Tazbir J. 1971 Rzeczypospolita i świat. Studia z dziejów kultury XVII wieku, Wrocław,. T y l o r E.B. 1896 Cywilizacja pierwotna, Warszawa. T r a c z M. 1987 Indywidualny pobyt stypendialny w kraju arabski. Uwagi nad jego przydatnością do badań o charakterze etnograficznym, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 „Kultura na sprzedaż" w wieloetnicznym społeczeństwie dziewiętnastowiecznego Egiptu. Z obserwacji i doświadczeń Władysława Wężyka, „Lud", t. 75. T y m o w s k i M. 1979 Dzieje Timbuku, Wrocław. 1982 Historia Mali, Wrocław. 1984 Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru, „Etnografia Polska", t. 23. W ę ż y k W. 1842 Podróże po starożytnym świecie, Warszawa. Wilemski E . 1987 Uwagi o metodzie badań terenowych w Afryce, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce, Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. Wróbel E., W r ó b e l J. 1992 Rozproszeni po świecie. Obozy i osiedla uchodźców polskich ze Związku Sowie­ ckiego 1942-1950, Chicago. V o r b r i c h R. 1987 Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76", a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnogra­ ficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i politycznej w Ma­ roku, „Lud", t. 75. �158 ANTONI KUCZYŃSKI Z a c h o r o w s k a M., K a m o c k i J. 1984 Stefan Szolc-Rogoziński. Badania i kolekcja afrykańska z lat 1882-1890, Kraków. Z a b o r o w s k i Z. 1896 La circoncision, ses origines est sa repartition en Afrique et a Madagaskar, „L'Anthropologic", t. 7. (Paryż). 1897 Une etude a Vorygine et au ceract'ere des Howas, „Revue mensuelle de Г Ecole d'Anthropologie de Paris". 1898 Races prehistoriques de Vancienne Egypte, „Bulletin de la Société d'Anthropologie de Paris". Z a d r o w s k a J. 1970 Nie zabiłam słonia, Warszawa. Z a j ą c z k o w s k i A. 1961 Plemię Aszanti — struktura władzy w okresie przemian, „Studia Socjologiczne", nr 3. 1965 Pierwotne religie Czarnej Afryki, Warszawa. 1967 Dagomba, Kessena-Naukami, Kusasi — plemiona północnej Ghany, „Przegląd Socjologiczny", nr 21. 1970 Muntu dzisiaj, Warszawa. 1978 Czarna Afryka w oczach Polaków, [w:] Sąsiedzi i inni, pod red. A. Garlickiego, Warszawa. Z ą b e k M. 1993 Zwyczaje kulinarne i wzory konsumpcji pożywienia w tradycyjnej kulturze Sudańczyków, „Etnografia Polska", t. 37, z. 2. Z b o i ń s k i P. 1887 Esquisse geologique du Bas Congo de I embouchure a Manayanga, „Bulletin de la Société Beige de Geologie", nr 1. Zimoń H. 1968 Regenmacher und Regenzeremonien in Uganda [w:] Anthropica. Gedenkschrift zum 100. Geburstag von P. Wilhelm Schmidt. Gessammelte Aufsátze, herausgegeben von Anthropos-Istitut, St. Augustin dei Bonn. 1971 Geschichte des Herrscher-Klans Abasiranga auf der Insel Bukerebe (Tansania) bis 1985, „Anthropos", t. 66. 1974 Regenriten auf der Insel Bukerebe (Tansania), „Studia Ethnographica Friburgensia", t. 3. 1976 Zaklinacze deszczu i ceremonie sprowadzania deszczu na wyspie Bukerebe w Tan­ zanii (na podstawie etnograficznych badań terenowych w 1968 roku), „Lud", t. 60. 1987 Refleksje z badań etnograficznych na Wyspie Bukerebe w Tanzanii, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, „Materiały i Studia Księży Werbistów", nr 39. Zins H. 1978a Polacy w Afryce Wschodniej, Lublin. 1978b Szkice o Anglii i Afryce, Lublin. 1986 Historia Afryki Wschodniej, Wrocław. Żytek J. 1971 Tanzania, Warszawa. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 159 ANTONI KUCZYŃSKI O R I G I N S A N D T H E P R E S E N T I N POLISH ETHNOGRAPHICAL RESEARCHES IN AFRICA Summary Ethnographers and anthropologists studying African peoples have turned their attention to the earliest European reports and documents of African cultures. The oldest data resources are a good evidence of transformations in the cultural contacts of two civilizations. Old records are valuable for studying the dynamics of African cultures. They reveal historical processes of acculturation, ethnic migrations, cultural syncretism and cases of ethnocide, typical for African continent but usually caused by intervention of white newcomers, and conquerors. In the history of European-African contacts the Poles had their share too. As early as Middle Ages the Poles had contacts with the Black Continent taking part in pilgrimages to Holy Land, in crusades, or sailing to India, often under Portuguese colours. At the beginning of the 17th century Polish missionaries often passed Africa on their way Far East; evidence of their presence there has remained till now. Poland had no part in the colonization of Africa, but Polish ethnographers used to travel there as members of German and French expeditions, mostly in the 19th century. The most frequent contacts with Africa Polish travellers had owing to their connections with France. The outstanding anthropologist Jan Czekanowski took part in a German anthropological expedi­ tion at the beginning of the 20th century. Another Polish anthropologist, Z. Zaborowski who worked as a professor in the School of Anthropology in Paris studied the Howas on Madagas­ car. Czekanowski's researches on the Pygmies and the Bushmen are of gretvalue for the ethnography of Africa. Roman Stopa become a great authority in the studies of the language of the H oten tots. Worth mentioning is the contribution of Andrzej Waligórski into so-called geographic ethnology, owing to his studies on Luo in Kenia. Valuable sources had been provided by numerous Polish missionaries working in Africa. Besides their pastoral activities they contributed a lot to the knowledge of culture of many African tribes. Nowadays two Polish ethnographers studying African problems, R. Vorbrich and H . Zimoń refer to the tradition of Polish African studies from the nineteenth and the beginning of the twentieth century. Details of African cultures have also been mentioned by the authors of memoirs who travelled there, even for a short time. Worth mentioning is the expedition to Cameroon of Stefan Scholz-Rogoziński, who intended to conquer an African colony for Poland. Later, at the beginning of the twentieth century there were a few families of Polish landowners who dreamt about having estates in Africa, some of them really succeeded in buying big farms there. Literature (usually memoirs and biographies) telling about the life in those „colonies" contains many details interesting from the ethnographical point of view. Achievements of Polish ethnography in African studies can not be compared with those of the ethnographers from Western Europe. All the same the works of J. Czekanowski, Z. Zaborowski, A. Sierakowski, R. Stopa, Т. Lewicki are much valued in world ethnography and can not be neglected. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Warsztat pracy? Dziedzictwo? Stan posiadania? Czym byla i czym jest ZIEMIA w życiu i świadomości mieszkańców wsi? Analizę tych zagadnień przeprowadzoną na podstawie materiałów archiwalnych i unikalnych materiałów terenowych zawiera praca MIROSŁAWY DROZD-PIASECKIEJ ZIEMIA W SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ. STUDIUM WSI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO MAZOWSZA (koniec X I X i X X wieku) Biblioteka Etnografii Polskiej Nr 44 Semper, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f172a35d96189813e9ba6bddc59893d3.pdf 77940172db2cc2f060e0b500243b6c7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1008 Title A name given to the resource Spotkanie polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego z badaczem Dalekiego Wschodu W. K. Arseniewem na tle związków polsko-rosyjskich w badaniach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.321-338 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI I KUCZYŃSKI SPOTKANIE POLSKIEGO ETNOLOGA STANISŁAWA PONIATOWSKIEGO Z B A D A C Z E M D A L E K I E G O W S C H O D U W. K. A R S E N I E W E M NA TLE ZWIĄZKÓW POLSKO-ROSYJSKICH W BADANIACH SYBERII W dziejach badań rozległych obszarów azjatyckiej części Rosji p r z y ­ padających na w i e k X V I I - X X , raz po raz splatają się losy naszych pod­ różników i badaczy z r o s y j s k i m i e k s p l o r a t o r a m i t y c h ziem. Przykładów t a k i c h m a m y wiele. Dotyczą one zarówno pierwszych eksploracyjnych w y p r a w r o s y j s k i c h za U r a l , w skład których w c h o d z i l i także P o l a c y , jak również późniejszych kontaktów n a u k o w y c h naszych badaczy, w y ­ mieniając chociażby badania Bajkału prowadzone przez Benedykta D y ­ bowskiego, w i e l o k i e r u n k o w e prace badawcze K a r o l a Bohdanowicza, czy wreszcie bardzo specjalistyczne badania A l e k s a n d r a Czekanowskiego, Jana Czerskiego, Leona Barszczewskiego, Leonarda Jaczewskiego i i n ­ nych. Na t e n temat istnieje już interesująca l i t e r a t u r a , a ostatnie prace organizacyjne w t y m przedmiocie — t j . polsko-radzieckie sympozja — zainicjowane przez prof. dr. Józefa Babicza z Zakładu H i s t o r i i N a u k i , T e c h n i k i i Oświaty Polskiej A k a d e m i i N a u k oraz przez M u z e u m Z i e m i , posunęły znacznie stan naszej wiedzy współczesnej, odkrywając w i e ­ le nie znanych dotąd f a k t ó w . Podobne przykłady m a m y również n a obszarze e t n o g r a f i i k r a j o w e j , w o s t a t n i m b o w i e m okresie pojawiły się 1 2 3 ' A . K u c z y ń s k i , Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji, " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t 23: 1979 z 1, s. 119-152. 2 W. S ł a b c z y ń s k i , Polscy c z y ń s k i , Syberyjskie Jakutów, szlaki, podróżnicy Wrocław " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i Ludność polska w Rosji 1973; A . K u - badacze kultury Łukawski, 1863-1914, W r o c ł a w 1978. dziedzinie geologii i geografii, pod r e d . A . Łaszkiewicza, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i t. 82: 1972; Russko-polskie swjazi w obłasti nauk o ziemie, N. A . W o s k r i e s i e n s k o j i W. W. T i c h o m i r o w a , M o s k w a 1975. 21 - Warszawa i T e c h n i k i " , t. 112: 1977; Z. • H i s t o r i a kontaktów p o l s k o - r o s y j s k i c h w ca zbiorowa i odkrywcy, 1972; A . A r m o n , Polscy Etnografia Polska X X V I I / ! pra­ i Techniki", praca zbiorowa pod r e d . �322 ANTONI KUCZYŃSKI interesujące opracowania dotyczące tego t e m a t u , zarówno o c h a r a k t e ­ rze szerszych syntez, j a k też monotematycznych ujęć «. Prace te, oprócz dokumentowania wkładu Polaków w badania etnograficzne i p r z y r o d ­ nicze na rozległych terenach Syberii, zaświadczają nieraz o dużej pomo­ cy, jaką o t r z y m y w a l i Polacy ze s t r o n y rosyjskich i n s t y t u c j i n a u k o ­ w y c h , j a k również poszczególnych osób. Znana jest n p . w h i s t o r i i b a ­ dania S y b e r i i pomoc Rosyjskiego T o w a r z y s t w a Geograficznego , świad­ czona na rzecz polskich zesłańców, którzy przebywając za U r a l e m po­ d e j m o w a l i różnorodne prace badawcze. Ponadto badacze ci współpra­ c o w a l i z i n n y m i placówkami n a u k o w y m i , n p . muzea, u n i w e r s y t e t y , któ­ re prowadziły własne prace eksploracyjne w terenie. Włączano też Po­ laków do ekspedycji n a u k o w y c h i n s p i r o w a n y c h przez Rosyjską A k a d e ­ mię N a u k oraz różne u n i w e r s y t e t y rosyjskie ». W i n s t y t u c j a c h t y c h za­ t r u d n i a n i b y l i również Polacy w charakterze pracowników n a u k o w y c h , którym pozwalano w ten sposób rozwijać swe zainteresowania. T a k więc w i r k u c k i m m u z e u m pracowali: Aleksander Czekanowski i Mikołaj W i t ­ k o w s k i , w e Władywostoku natomiast kustoszem miejscowego m u z e u m był Bronisław Piłsudski, który na zesłaniu podjął się badań n a d k u l t u ­ rą i językiem Ajnów, stając się po latach j e d n y m ze znakomitszych w Europie autorytetów w t e j dziedzinie. Z podobnych kontaktów n a u ­ k o w y c h korzystał Wacław Sieroszewski, prowadzący swe pionierskie prace nad kulturą Jakutów, oraz E d w a r d P i e k a r s k i , autor m o n u m e n t a l ­ nego słownika języka jakuckiego, który przebywał n a zesłaniu w J a ­ k u c j i , później natomiast mieszkał w Petersburgu pracując w Rosyjskim M u z e u m N a r o d o w y m , M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , piastując j e d ­ nocześnie ważne funkcje w t o w a r z y s t w a c h n a u k o w y c h . W r o k u 1927 w y b r a n o go członkiem korespondentem A k a d e m i i N a u k ZSRR, a w czte­ r y lata później został j e j członkiem h o n o r o w y m . 5 ii Osobnym zupełnie rozdziałem w dziejach n a u k i polskiej są studia Polaków na uczelniach cesarstwa rosyjskiego — u n i w e r s y t e t a c h , aka­ demiach medycznych, i n s t y t u t a c h w e t e r y n a r i i , i n s t y t u t a c h politechniczHistoria 4 | kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, praca zbioro- w a pod r e d . J . B a b i c z a i A . Kuczyńskiego, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i i T e c h n i - j- k i " , t. 103: 1976; K u c z y ń s k i , j; również p r z e d m i o t e m ] i 1' etnograficzny. i kultur pierwotnych świata", Dokładniej ludowych Syberyjskie...; A r m a n , sesji naukowej zorganizowanej świata, ;]: s. 117-124; t e n ż e , Udział Polaków ¡1: świata, " K u l t u r a jj. B i; rzystwem 'j! etnografii..., w o tej k o n f e r e n c j i i pierwotnych op. cit. T e m a t y k a ta była p o d nazwą: " P o l s c y badacze roku 1978 p r z e z kultur zob. A . K u c z y ń s k i , "Przegląd w poznawaniu Polonijny", kultur ludowych wrocławski Polscy ośrodek badacze R . V I : 1980, z. 1, ludowych i pierwotnych i Społeczeństwo", n r 3: 1979, s. 311-316. T . Słabczyński, Geograficznym, Związki [w:] polskich Historia badaczy kontaktów Syberii z Rosyjskim polsko-rosyjskich w Towadziedzinie s. 151-162. « Wiadomości z tego o k r e s u znajdują się w A. Kuczyńskiego, W. A r m o n a i Z. Łukawskiego. cytowanych już powyżej pracach �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 323 n y c h i i n n y c h . Z grona t y c h studentów wyłonili się następnie z n a k o m i ­ ci badacze i o d k r y w c y w w i e l u dziedzinach n a u k i rosyjskiej, profesoro­ wie różnych uczelni i eksploratorzy t e r e n o w i — geografowie, geologo­ wie, kartografowie, botanicy i i n n i . Cieszyli się o n i dużym uznaniem i autorytetem n a u k o w y m na terenie Rosji, a po odzyskaniu niepodleg­ łości przez Polskę (1918) s t a n o w i l i poważną część k a d r y n a u k o w e j p o l ­ skich uczelni \ Tak więc raz po raz w h i s t o r i i badań S y b e r i i s p o t y k a m y się ze współ­ pracą Rosjan i Polaków, która oprócz oczywistych korzyści dla n a u k i złożyła się n a pewne zbliżenia będące nośnikiem przyjaźni i osobistych kontaktów nacechowanych chęcią niesienia pomocy n a u k o w e j i m a ­ terialnej p o l s k i m badaczom. O sprawach t y c h spotkać można szereg różnych i n f o r m a c j i w pracach polskich autorów, wspominających z wdzięcznością tę pomoc. Jest to więc jeszcze jeden temat mało znany w historii polskich badań poza U r a l e m , mieszczący się w rozdziale " n a u ­ ka i przyjaźń", o l b r z y m i e j m o n o g r a f i i tułaczej n a u k i polskiej, czekają­ cej na swego autora. Wspomniana powyżej i n s t y t u c j o n a l n a pomoc, j a ­ ką niosły P o l a k o m poszczególne uczelnie, muzea czy i n s t y t u t y na t e r e ­ nie Rosji, nacechowana była osobistą serdecznością ze s t r o n y niektórych przedstawicieli ówczesnych sfer n a u k o w y c h Rosji i stanowiła ważny czynnik łagodzący stresy zrodzone zesłaniem, życiem w odosobnieniu, świadomością powikłanych życiorysów nie spełnionych nadziei i u t r a c o ­ n y c h szans. L u d z i e c i , którzy j a k o zesłańcy włączyli się w n u r t badań n a u k o w y c h i o d k r y w c z y c h na S y b e r i i i , b y l i zaledwie małą cząstką p o l ­ skiej diaspory za U r a l e m , a m i m o to niektórzy z n i c h zasłynęli po l a ­ tach jako a u t o r y t e t y na p o l u geografii i geologii, językoznawstwa i et­ nografii. Dodać należy, że tzw. zesłańcy p o l i t y c z n i w y w o d z i l i się z krę­ gu l u d z i o dużym s t o p n i u świadomości społecznej, w y n i e s i o n y m z m u ­ rów uczelni bądź z d o b y t y m w r a m a c h pracy samokształceniowej. T u t a j na zesłaniu pozostawali więc w nieustającej bezczynności społecznej, a t o ciążyło i m jeszcze bardziej. " J a k i e życie t u ciężkie i p r z y k r e ! . . . W y t a m o t y m wyobrażenia n i e m a c i e — Pisał W. S i e r o s z e w s k i — i sądzić n i e możecie, bo i opisać tego n i e można w liście, nawet w całym s z e r e g u listów..., bo to t r z e b a odmalować w całym s z e r e g u obra­ zów... Tęsknota do k r a j u , «żal za życiem u t r a c o n y m marnie», u c z u c i e n i e m o c y w o ­ bec siły, która cię dusi, p r a g n i e n i e i niemożebność jakiejś c e l o w e j , r o z u m n e j dzia­ łalności 1 to w i e c z n e u c z u c i e n i e p o k o j u , podobne z a p e w n e t y l k o do u c z u c i a w ę d r o w ­ nego p t a k a , n i e posiadającego własnego gniazda..., w i e l e , w i e l e i n n y c h T z e c z y , które obiegły cię zewsząd... Szczęśliwi, godni zazdrości c i , co pracować mogą i którym pracować dozwalają" . 8 Zesłańcy szukając na w y g n a n i u nowej f o r m y czynnego życia zajmo| Łukawski, u -c pDyTdiLZCZCL op. ci*., s. 122 i i n n e . JŁi Ji. I A. -A. IV., W rOCIćiW i y o 4 , S. 4U4-4Uł>. �ANTONI KUCZYŃSKI J 324 |j; I' ¡1 ||j w a l i się nierzadko rzemiosłem, h a n d l e m , r o l n i c t w e m , pracą pedagogiczną. Część z t y c h Sybiraków z p r z y m u s u , która powędrowała za U r a l prosto z murów wyższych uczelni, a często gimnazjów, zamieszana w r ó ż r ne f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej, szukała na zesłaniu możliwości k o n t y n u o w a n i a s w y c h pasji n a u k o w y c h i nierzadko zastępowała j e p r a ­ ca w uprzednio n i e znanych i m dziedzinach. T a k n p . student I n s t y t u t u Weterynaryjnego w Charkowie, P i e k a r s k i , pod wpływem obserwacji ży­ cia Jakutów podjął się pionierskiego zadania stworzenia m o n u m e n t a l n e ­ go po dzień dzisiejszy słownika języka jakuckiego. Niedoszły absolwent U n i w e r s y t e t u Dorpackiego, Czekanowski, zasłynął j a k o badacz geologii Syberii, a słuchacz Carskiego I n s t y t u t u Szlacheckiego w W i l n i e , młody Czerski, poprzez udział w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m zasłużył sobie na ze­ słanie, które okazało się zbawienne dla pomnożenia w i e d z y o budowie geologicznej S y b e r i i i j e j geografii. Z grona "Proletariatczyków", które wydało t a k wiele znaczących postaci w naszym r u c h u r e w o l u c y j n y m , w y w o d z i l i się badacze t e j m i a r y , co Wacław Sieroszewski i Feliks K o n , chociaż pierwszy z n i c h znany jest u nas przede w s z y s t k i m jako pisarz, d r u g i natomiast jako w y b i t n y działacz r e w o l u c y j n y . 1 I Ta n a u k o w a działalność wygnańców p o l i t y c z n y c h dobrze się S y b i r o w i : "dziś, k i e d y staje się wspominam dla mnie wówczas jasne, te d a w n e że w i e l u n a d a l e k i północny wschód, się zaczepić o życie, znaleźć otaczających go l u d z i i w minione spośród bodaj ocalało surogat okazywaniu przysłużyła czasy — pisał po l a t a c h K o n — wygnańców politycznych, rzuconych jedynie jego dzięki sensu w i m choćby drobnej t e m u , że udało badaniu, pomocy im studiowaniu w i c h twardej w a l c e o byt. Przyszły historyk zesłania rozstrzygnąć problem, c z y m się tłumaczy fakt, że ze środowiska litycznych wyszło tylu będzie uczonych musiał badaczy, poświęcić c z a s u , jeśli publicystów zechce wygnańców po­ itd., itp. Wszak większość zesłańców j e s z c z e w l a t a c h sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubieg­ łego s t u l e c i a , k i e d y r u c h r e w o l u c y j n y pisarzy, dużo zaczynał przybierać c h a r a k t e r m a s o w y s t u d e n c i , którzy n i e ukończyli studiów, seminarzyści, a n a w e t gimnazjaliści. A n a k m i m o to n a całym o l b r z y m i m to nowe nazwiska zesłańców, obszarze którzy Sybiru rokrocznie wnosili określony wkład wybijały — to jed­ się coraz do n a u k i " . 0 Dążąc do określenia w miarę realistycznych motywów podejmowania badań n a u k o w y c h na zesłaniu l u b działalności p u b l i c y s t y c z n e j czy pisar­ skiej, w a r t o w t y m miejscu zacytować f r a g m e n t wspomnień Sieroszew­ skiego, który t u w J a k u c j i , powodowany dążnością pozostawienia po so­ bie trwałego śladu, podjął decyzję stania się pisarzem. "Pamiętam r a z , już dobrze po południu — w s p o m i n a w s w y c h pamiętnikach — zabłądziłem n a odległe jezioro i w w y s o k i c h s z u w a r a c h ukryłem się tuż n a d w o ­ dą w oczekiwaniu wszystko jednocześnie k y 8 F. przelotu inne, t a k i e po otaczających Kon, Narodziny dzikich kaczek swojemu mnie wieku. piękne na wieczorne i n i e zwykłe!... ludzi, i c h dusze Wspomnienia, proste, żerowiska ... t a k i e tu Przypomniałem sobie ich uczucie ziemne, ich Warszawa 1»69, s. 446-447. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 325 ' l 1 d r a m a t y ciche, a j e d n a k n i e m n i e j wstrząsające niż namiętność t y c h i n n y c h m i e s z - § kańców d a l e k i c h m i a s t ... C a l a nieskończona r o z m a i t a nieskończoność świata w s t a - I ła p r z e d e mną i wstrząsnęła m n i e swą głębią i mocą ... D r e s z c z d z i w n y , bolesny, i r o z k o s z n y przejął m n i e , j a k gdyby nadejście D u c h a ... Poczułem, że staję się nagle I i n n y m człowiekiem i ze z d u m i e n i e m śledziłem za dokonującą nętrzną robotą... N a g l e błysnęło j a k p i o r u n p o s t a n o w i e n i e : ko to, c o m t u widział, c o m przeżył, i w t e n sposób się w e m n i e w e w - I Będę opisywał w s z y s t - I przekażę bliźnim również cząstkę siebie ... Choć umrę, n i e zginę bez śladu. Powiększę ogrom | świata p r z e z ! | a t o m mojej w i e d z y i mego współczucia" . f 10 \f. Tak więc na S y b e r i i kształtowały się nowe zainteresowania wśród w i e l u zesłańców. C i , których przygotowanie i n t e l e k t u a l n e było większe, s t w o r z y l i interesującą literaturę poświęconą t y m obszarom, a praca badawcza stała się i s t o t n y m składnikiem i c h zesłańczej b i o g r a f i i . " P r a c a t a była normalną ucieczką od wyniszczającej cia i n i e «zamiłowanie zbierać siatki Pustka materiały zesłańców zajmowało życia, niemożność się jakuckiego, badaniem prowadzenia n i e usiłujmy kraju zmuszały do c h w y t a n i a się za c o k o l w i e k , a później dziesiątki też tłumaczyć, Jakutów tej roboty, : i" | J. monotonii zesłańczego ży- do l i n g w i s t y k i * kazało P i e k a r s k i e m u p r z e z do słownika ' z pobudek do której człowieka że i lat !i dzie- i i ideowych. \ ciągnęło, ;j dopiero dobierało się do tego |f ideologiczną p o d b u d o w ę " « . jj Istotnie, t a k było naprawdę i jest to t y m bardziej zdumiewające zjawisko ze względu na fakt, że właśnie ci uwięzieni przez cara, skazani na życie w odosobnieniu p a t r i o c i , którym nierzadko zmieniono karę śmierci na p r z y m u s o w y dozgonny pobyt n a S y b e r i i , t a k bardzo p r z y służyli się ziemi, która wyznaczona dla n i c h została jako miejsce k a r y , jako więzienie bez k r a t . Od tego czasu upłynęło wiele l a t , a wydarzenia dobre i złe przesypał stopniowo popiół zapomnienia, nie t y l k o ze względu n a trudną do­ stępność do źródeł znajdujących się w a r c h i w a c h ZSRR, lecz często też wręcz z p o w o d u urzędowego nieistnienia tego t e m a t u . W t e j przebogatej, nie napisanej po dzień dzisiejszy monografii, pt. Polskie dzieło kulturalne i gospodarcze za Uralem, obejmującej wiele interesujących p r o b lemów, s p o t y k a m y często — m n i e j może znaczące od m o n u m e n t a l n y c h dokonań badawczych — dowody bezintersownej pomocy ze s t r o n y Rosjan, świadczonej na rzecz Polaków podejmujących trudną pracę b a dawczą na rozległych obszarach rozciągających się na wschód od U r a l u . J e d n y m z t a k i c h problemów, spinających klamrą współczesność z przeszłością, jest mało znany dotąd epizod z w y p r a w y polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego do Głodów i Oroczonów, których osady rozciągały się w K r a j u N a d a m u r s k i m . D o t y c z y o n spotkania ze z n a k o m i t y m znawcą t y c h terenów, Władimirem A r s e n i e w e m , a u t o r e m f u n d a m e n t a l n y c h prac o K r a j u U s s u r y j s k i m , obejmujących problematykę geo­ graficzną oraz historyczno-etnograficzną. Ponadto badacz t e n dokonał i i ! | | \ 10 W. S i e r o s z e w s k i, Dzieła, t. 16, K r a k ó w 1958, s. 616-618. 11 K o n , op. c i t , s. 380-381. j . | : I \ :I 1: i i j j \ ! ; ! 1 1 �fii 326 [ ANTONI KUCZYŃSKI szeregu ustaleń k a r t o g r a f i c z n y c h dotyczących t y c h obszarów, od 1900 r. prowadził b o w i e m Arseniew liczne eksploracje terenowe, początkowo na własny koszt, potem natomiast z subsydiów rządowych. Podać t u t a j należy, że właśnie Arseniew, który t a k wiele udzielił P o n i a t o w s k i e m u ważnych i n f o r m a c j i o w a r u n k a c h p r a c y w terenie n a d a m u r s k i m , po skoń­ czeniu szkoły w o j s k o w e j w Rosji s k i e r o w a n y został do P o l s k i i stacjo­ nował początkowo w Ostrołęce, później natomiast na Powązkach pod Warszawą. T a k więc po czternastu latach od w y j a z d u z P o l s k i s p o t y k a się A rsen i e w z naszym badaczem P o n i a t o w s k i m , który przybył na D a l e k i Wschód z odległej Warszawy. Celem w y p r a w y Poniatowskiego było ustalenie, czy pośród p o p u l a c j i tubylczej K r a j u Nadamurskiego z n a j d u ­ ją się t y p y antropologiczne p o k r e w n e I n d i a n o m amerykańskim. Rezulta­ t y wcześniej prowadzonych badań etnograficznych na terenie północ­ no-wschodniej A z j i (W. Bogoraz, W. Jochelson) wykazywały b o w i e m istnienie w k a t a l o g u k u l t u r o w y m mieszkających t a m ludów daleko idących podobieństw z kulturą I n d i a n . N a gruncie t y c h ustaleń powsta­ ła wręcz fascynująca j a k na owe czasy teoria pochodzenia I n d i a n ame­ rykańskich z obszarów A z j i , którzy poprzez Cieśninę Beringa, A l e u t y i Alaskę m i e l i przybyć na k o n t y n e n t amerykański i z czasem szeroko rozprzestrzenić się daleko na południe, aż po Ziemię Ognistą. Sądzono więc, że "czerwonoskórzy" Indianie A m e r y k i to odłam p o k r e w n y bądź nawet identyczny, z żółtolicymi t u b y l c a m i rubieżnych obszarów pół­ nocno-wschodniej A z j i — Czukcze, K o r i a c y , J u k a g i r z y , I t e l m e n i . Dążąc do wyjaśninia tego p r o b l e m u przedsięwzięto szereg różnorodnych badań porównawczych. Analizowano i n w e n t a r z k u l t u r o w y I n d i a n oraz t z w . o k r a j n y c h ludów A z j i . W s u k u r s etnografom p r z y c h o d z i l i antropologowie przeprowadzający specjalistyczne badania t y c h ludów, zestawiając ca­ łe ciągi pomiarów ciała luzkiego, j a k wzrost, obwód głowy, wskaźniki t w a r z y , nosa i inne g r u p y wskaźników skalicznych. J e d n y m z t y c h bada­ czy był Aleś Hrdlićka, czeski antropolog, przebywający w Stanach Z j e d ­ noczonych, entuzjasta t e o r i i o a z j a t y c k i m pochodzeniu I n d i a n a m e r y ­ kańskich. Jadąc w swą podróż badawczą na Syberię, przebywał on krót­ ko w Warszawie, gdzie zaproponował K a z i m i e r z o w i Stołyhwie w y p r a ­ wę do jaskiń n a d Jenisejem, a za jego pośrednictwem P o n i a t o w s k i e m u badania w e Wschodniej S y b e r i i . Na tę wyprawę antropologiczno-etnograficzną do K r a j u Nadmurskiego wyjechał P o n i a t o w s k i z Warszawy z początkiem maja 1914 r. z r a m i e n i a Smithsonian I n s t i t u t i o n oraz U n i Pnl^w L T T ^ L ™ n™ y " g t o m e , z zadaniem badan w s r o d Goldow n a d A m u r e m i Oroczonow n a d C h u n g a n . Ze wstępu do dzien­ n i k a w y p r a w y d o w i a d u j e m y się, ze m i m o u s t a l o n y c h wcześniej związ­ ków k u l t u r o w y c h między l u d a m i A z j i północno-wschodniej a I n d i a n a m i amerykańskimi f a k t t e n nie mógł być wystarczającym dowodem na po­ parcie tezy o azjatyckiej kolebce "czerwonoskórych", ze względu na f a k t zapożyczeń. W a s z �SPOTKANIE "Również siebie S. P O N I A T O W S K I E G O i stwierdzenie zamieszkałymi pokrewieństwa Czukczami i Z W. A R S E N I E W E M fizycznego Kanakami 327 między s t o s u n k o w o z jednej strony a n o c n y c h wybrzeży P a c y f i k u n i e mogło być dość s i l n y m i a r g u m e n t a m i liwości { p r z y j m o w a n y c h mi hipotezy byłoby amerykańskimi kałymi". a pół­ w o b e c moż­ p r z e z niektórych autorów) p r z y b y c i a t y c h ludów do A z j i z A m e r y k i Północnej. N a t o m i a s t wyższej blisko Indianami bez porównania ważniejsze d l a p o t w i e r d z e n i a stwierdzenie ludami pokrewieństwa syberyjskimi, fizycznego możliwie daleko po­ między Indiana­ siebie zamiesz­ od 12 Tak określony cel w y p r a w y wymagał więc w y j a z d u na D a l e k i Wschód. Po drodze zatrzymał się P o n i a t o w s k i w Petersburgu, gdzie za­ warł szereg interesujących znajomości z ówczesnymi przedstawicielami etnografii rosyjskiej, którzy wcześniej p r o w a d z i l i badania na rozległych obszarach S y b e r i i . Oprócz cennych r a d i wskazówek odnośnie do w y ­ prawy, jakie otrzymał od t y c h l u d z i , wszyscy z n i c h s t a r a l i się przyjść m u z pomocą. Ówczesny wiceprezes T o w a r z y s t w a Geograficznego w Pe­ tersburgu, Szokalski, dopomógł m u w załatwieniu p r z e p u s t k i na p o r u ­ szanie się po terenie objętym wyprawą. Od L . Sternberga — p r a c o w n i ­ ka M u z e u m Etnograficznego Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , który j a k o ze­ słaniec p o l i t y c z n y spędził k i l k a l a t na Sachalinie, gdzie zajmował się etnografią Niwchów — otrzymał P o n i a t o w s k i list polecający do Arseniewa, d y r e k t o r a m u z e u m w Chabarowsku, który udzielił m u dużo cen­ n y c h r a d i wskazówek odnośnie do w y p r a w y . Z okresu p o b y t u w Pe­ tersburgu datuje się także spotkanie Poniatowskiego z P i e k a r s k i m , któ­ r y opowiedział m u swoją historię, z a n i m stał się z n a n y m badaczem ję­ zyka jakuckiego. Odnotowując m n i e j znane f a k t y z b i o g r a f i i Piekarskie­ go podać należy, że wśród Jakutów spędził on 18 l a t i dopiero w r o k u 1905, głównie przez w s t a w i e n n i c t w o Sternberga i Radłowa, udało m u się wrócić do Rosji i zamieszkać w Petersburgu, gdzie pracował w M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n y m , przygotowując w y d a w a n i e ogromnego słownika języka jakuckiego, z materiałów zgromadzonych podczas zesłania. Prze­ bywając w J a k u c j i mieszkał początkowo P i e k a r s k i w r a z z i n n y m i ze­ słańcami, co relacjonuje P o n i a t o w s k i e m u : "urażony docinkami Jakutów, że żyje u n i c h n a łasce — zażądał dla siebie ziemi i p o m i m o p r z e p r o s i n i próśb Jakutów n i e odstąpił o d s w e g o z a d a n i a . Z w i e l ­ kimi trudnościami spośród których prowadził zwłaszcza względu n a b r a n i e w pierwszych bogacze latach uciskający przez Piekarskiego gospodarkę biednych byli wśród mu Jakutów, niechętni w obronę t y c h o s t a t n i c h . W r e s z c i e sobie wielką p o w a g ę wśród Jakutów, zaprowadził u n i c h sądy p o l u b o w n e , ze wyrobił poma­ gał im w s t o s u n k a c h z władzami a d m i n i s t r a c y j n y m i itd. Żegnano go z żalem i b a r ­ dzo o w a c y j n i e . Pobytu w I Z Jakutką miał s y n a , o typie m o n g o l s k i m , który był podczas m e g o kursie Następnie P i e k a r s k i W oddziału języków wschodnich ożenił isię z Rosjanką Uniwersytetu z Jakucka, Petersburskiego. a l e d z i e c i z nią n i e m a . 1913 r o k u jeździł w s w e r o d z i n n e strony, zaś w 1914 wybierał się do 14 S. P o n i a t o w s k i , w 1914 roku, Dziennik " L u d " , t. 50: 1966, s. 16. wyprawy do Kraju Goldów i Warsza- Oroczonów �ANTONI 328 KUCZYŃSKI w y , ale bodajże w niej n i e był. P o p o l s k u mówi b a r d z o Czekanowskiemu, k i e p s k o , a i to zawdzięcza który zaczął go douczać i pod którego w p ł y w e m zaprenumero­ w a ł sobie «Dziennik P e t e r s b u r s k i * . Mówiłem z n i m o S i e r o s z e w s k i m , «12 lat w k r a ­ j u Jakutów». P i e k a r s k i w i d z i t a m liczne błędy, wynikające z niedostatecznego nowania języka. Powzięliśmy projekt drugiego w y d a n i a tej książki pod opa­ redakcją i z d o d a t k a m i P i e k a r s k i e g o , o ile zgodzi się n a to S i e r o s z e w s k i " . 18 i i; ij, li jj Później, już po opuszczeniu Petersburga w d n i u 18 maja 1914 r., podczas dalszej podróży na miejsce badań spotyka również P o n i a t o w ­ s k i polskie ślady n a S y b e r i i . I t a k np., w k a n c e l a r i i generała-gubernator a w Chabarowsku poznaje zarządzającego kancelarią sekretarza o naz­ w i s k u W i t a l i Aleksandrowicz Z a k r e w s k i , którego określa "perikińczyk i e m " , ten b o w i e m oświadcza m u , że "chodził do szkoły, a następnie na p r a w o w Warszawie". I n n y m z n o w u z r u s y f i k o w a n y m P o l a k i e m pocho­ dzącym z U k r a i n y był W i n c e n t y D o b r o w s k i , z zawodu agronom, p r a c u ­ jący wówczas j a k o kustosz w m u z e u m w Chabarowsku. W tymże s a m y m m u z e u m spotyka woźnego, który dobrze znał Piłsudskiego z okresu j e go p o b y t u na D a l e k i m Wschodzie, gdzie wsławił się p i o n i e r s k i m i bada­ n i a m i n a d życiem i kulturą Ajnów. P o t e m spotyka jeszcze kolejnego zruszczonego Polaka o n a z w i s k u Strzyżewski, piekarza i c u k i e r n i k a w Chabarowsku oraz brata wspomnianego poprzednio polskiego antropo­ loga Stołyhwy, o n a z w i s k u Bradłyński, który "pojechał przed r o k i e m ze Stołyhwą n a d Jenisej, a następnie został na S y b e r i i " . S p o t k a n i przez Poniatowskiego o w i " d a w n i P o l a c y " to t y l k o n i e l i c z n i z t y c h przedsta­ w i c i e l i naszego n a r o d u , którzy zamieszkiwali na D a l e k i m Wschodzie. Z l i t e r a t u r y wspomnieniowej o tematyce syberyjskiej w y n i k a , że m i e ­ szkała t u t a j duża ilość Polaków. W Chabarowsku n p . b y l i to kolejarze, p r a c o w n i c y Zarządu K o m u n i k a c j i Wodnej, rzemieślnicy i k u p c y . Część z n i c h rekrutowała się z zesłańców, którzy uwikłani w r u c h p a t r i o t y c z ­ n y na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego m u s i e l i w oddaleniu od s t r o n r o d z i n n y c h wyzbyć się marzeń o w o l n e j Polsce. Poważną grupę s t a n o w i l i na D a l e k i m Wschodzie Polacy, którzy po ukończeniu studiów wyższych na uczelniach rosyjskich nie m o g l i znaleźć pracy w P r z y w i ślańskim K r a j u . "Wszystkie posady rządowe były wówczas w Polsce t r u d n o dostępne dla Polaków. M o g l i o n i natomiast emigrować w głąb rosyjskiego i m p e r i u m na dalekowschodnie rubieże, na «oswojenie» P r i moria obszarów n a d A m u r e m do K r a i u Ussurviskiego n a Kamczatkę obszary wówczas n i e m a l pustynne, jeśli chodzi o inteligencję" j a k pisał S. M . Saliński w książce Ptaki powracają do snów. A w d o d a t k u w y ­ jazd na D a l e k i Wschód dawał niemałe p r z y w i l e j e , przykład roczny u r l o o no dziesięciu latach oracv d o d a t k i do Doborów możność bezpłat­ nego o t r z y m a n i a działki na władne gospodarstwo różne u l g i podatkowe i t a k dalej 1 8 P o n i a t o w s k i, op. cit., s. 78-79. �SPOTKANIE "Chętnych do w y j a z d u pracę tę h o j n i e S. P O N I A T O W S K I E G O posyłano n a wielką płacono, co się w efekcie bardzo obszernej Polacy monografiii: Z W. 329 ARSENIEWEM pracę, l e c z z a w s z e za i m p e r i u m grubo opłacało. T o temat do na Dalekim p o l s k i c h n a d P a c y f i k i e m . Dość powiedzieć w pionierską Wschodzie, wielkiej skrócie, że p o d w a l i n y sagi dziejów pod g o s p o d a r ­ cze i k u l t u r a l n e z a g o s p o d a r o w a n i e t a m t y c h o l b r z y m i c h odłogów i wciągnięcie t y c h azjatyckich polskiej kresów myśli w zasięg cywilizacji t e c h n i c z n e j , polskiej — to dzieło przedsiębiorczości polskich przede pionierskich rąk, wszystkim" . 1 4 Cały niemalże ówczesny przemysł na D a l e k i m Wschodzie — stocz­ nie, gorzelnie, f a b r y k i przetworów r y b n y c h , c u k r o w n i e , garbarnie i t p . — to także spory wkład polskich rąk i myśli polskich inżynierów. O n i b u ­ dowali również mosty, tunele, w i a d u k t y i dworce kolejowe na o l b r z y m n i e j trasie kolejowej Irkuck-Charbin-Władywostok 1 . W latach 1895¬ 1905 w i e l u Polaków osiedliło się na D a l e k i m Wschodzie. To o n i w r a z z r o s y j s k i m i osadnikami b u d o w a l i o l b r z y m i , j a k na owe czasy, p o r t w e Włodywostoku, będący r o s y j s k i m kluczem do P a c y f i k u . W i e l u polskich specjalistów pracowało wówczas w t y m mieście. W i c h rękach znajdowa­ ły się szpitale i apteki. O n i pracowali w sądownictwie i a d m i n i s t r a c j i , zjednując sobie uznanie władz carskich. Na D a l e k i m Wschodzie p r o ­ w a d z i l i badania przyrodnicze trzej uczestnicy Powstania Styczniowego: D y b o w s k i , W i k t o r Godlewski i Michał J a n k o w s k i oraz w s p o m n i a n y już B. Piłsudski, przyczyniając się do poznania t y c h ziem. Badacze ci w z b o ­ gacili n a u k i przyrodnicze, etnografię i archeologię o szereg i n t e r e s u ­ jących realiów dotyczących Dalekiego Wschodu. P e w n y m nawiązaniem do i c h prac były badania etnograficzne, prowadzone t u t a j tuż przed I wojną światową przez znakomitego etnologa polskiego Poniatowskiego nad kulturą Goldów i Oroczonów. Badania te, które przerwane zostały na s k u t e k w y b u c h u I w o j n y światowej, stanowią cenne dopełnienie do materiałów gromadzonych współcześnie przez etnografów i archeologów radzieckich. Ostatnio n p . pisał o t y m B. P. Polewoj na łamach miesięcz­ nika " D a l n y j Wostok", stwierdzając między i n n y m i : 5 "rezultaty etnograficznych i antropologicznych badań P o n i a t o w s k i e g o powinny być szczegółowo p r z e a n a l i z o w a n e przez u c z o n y c h r a d z i e c k i c h . Materiały te. są także cennym badaczu Z relacji źródłem o znakomitym Poniatowskiego wynika, z wdzięcznością z a t e m w s p o m i n a m y że był Dalekiego Wschodu o n człowiekiem K. Arseniewie. o bogatej W. osobowości, p o l s k i c h patriotów, którzy udostępnili n a m te d o k u m e n t y publikując j e w 1966 r o k u " 16 . Odnośnie do spotkania Poniatowskiego z Arseniewem, to z zapisów dziennika, który prowadził nasz badacz, w y n i k a , że po raz pierwszy spot­ kał się on z n i m w d n i u 3 czerwca 1914 r o k u , k i e d y to złożył wizytę 14 S . M . S a 1 i ń s k i , Ptaki 1 5 J. J a n k o w s k i , niejszych powracają do snów, W a r s z a w a w i mostowcy Mosty do końca 1 wojny Polsce światowej, polscy 1974, s. 104-105. (od czasów " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i najdaw­ i Techniki", t. 83: 1973, s. 267-276. 1 8 B . P. P o l e w o j , Etnograf W o s t o k " , n r 9: 1976, s. 135. S. Poniatowskij o W. K. Arseniewie, "Dalnyj �; ANTONI 330 i' I 111 w c h a b a r o w s k i m m u z e u m posiadając list polecający od Sternberga, któr y otrzymał podczas p o b y t u w Petersburgu. Zwięzłe zapisy poczynione przez Poniatowskiego informują: | j "Środa 3/VI... W j | niego * bardzo 1 KUCZYŃSKI wzrostu m u z e u m zastaję A r s e n i e w a . Szczupły, trochę wyżej niż śred- lat 40 (jak s a m później powiedział) t w a r z s y m p a t y c z n y m wyglądzie. Rozgadaliśmy j a k między dobrymi o trochę s u r o w y m , ale się, p r z y c z y m od r a z u \ ! ła się a t m o s f e r a , znajomymi. Arseniew [ j m u z e u m , objaśnia, mówi trochę o własnych b a d a n i a c h . M u z e u m >•' n y przez s c o w y c h r z e c z y bardzo bogate. Z a j m u j e \ I imię. jednego Zawiera z byłych niewielką mnie obrazów w sali Grodekowa, posiedzeń, po odnośnie -do m i e j ­ o d d z i e l n y dwupiętrowy b u d y n e k , generał-gubernatorów, galerię wytworzy- oprowadza postawio- którego też przyrodę, nosi etnografię ¡i' i archeologię. O s t a t n i a głównie z badań własnych A r s e n i e w a ' . P r z e d m u z e u m li' s t a r e p o m n i k i grobowce dzińskie, j e d e n z n i c h w kształcie ogromnego żółwia ( s y m - stoją ¡1 b o i nieśmiertelności) pochodzi z N i k o l s k a U s s u r y j s k i e g o , gdzie z n a l e z i o n o go w z i e - \'r mi. l\ i: ich dziale n a d z w y c z a j n e j wartości posąg s z a m a n a z w s z e l k i m i a k c e s o r j a m i , o f i a r o w a n y W zakresie Arse- niewowi etnografii najbogaciej reprezentowani naję tamże p a n a W i n c e n t e g o D o m b r o w s k i e g o . j n y , n i e rozumiejący już p r a w i e ¡1 Z i, jakoby ji umawiamy zawodu o 12 w w numerze. ¡'j obecnie zaś k u s t o s z m u z e u m . D o m b r o w s k i pewnym miejscu w się z A r s e n i e w e m \\-. J e s t to z r u s y f i k o w a n y P o l a k z U k r a i - po p o l s k u , więc muszę z n i m mówić po r o s y j s k u . agronom, w ii ji w z g r o b u s z a m a n a p r z e z jegoż s y n a . Oglądam z b i o r y od 4 do 4 i 1/2, p o z - I i: Oroczowie, mieście i Dombrowskim południe, po c z y m w r a c a m Czwartek znajdują się kości mówi, przy że słyszał, kopaniu do h o t e l u n a herbatę, którą 4/VI. I d z i e m y o 12 z A r s e n i e w e m i Dombrowskim pijałem kopać z a c z e p i a i c h , i d z i e m y do z a j a z d u , właściwie szopy, w której zwykle rzekome kości, n i c podobnego n i e m a i n i e było, wracając s p o t y k a m y Oroczorów. niew zamawia ziemi, pójść w to m i e j s c e następnego d n i a Arseniew się z a t r z y m a l i , A r s e - i c h , ażeby p r z y s z l i następnego d n i a r a n o do m u z e u m . Z a c z y n a p a - jj dać deszcz. Idę z A r s e n i e w e m li j e d z i e m y do Łopatinów, którzy mieszkają n i e d a l e k o za pocztą. Z a j m o w a l i : t a m coś n a obiad, potem s i e d z i u m n i e do 5 pp., w r e s z c i e ji 3 bardzo s k r o m n i e urządzone pokoje... Wyjeżdżali oni w 1913 w lecie do Oroczonów j|. i Goldów n a I m a n , a l e t a m n i e bardzo ;'' i b y l i w k i l k u czy n a w e t \\[ i m poszło, więc u d a l i się potem n a A m u r k i l k u n a s t u w s i a c h między C h a b a r o w s k i e m a Dogoszem. Zapomogę dostał n a to I w a n A l e k s a n d r o w i c z z Władywostoku, więc t a m też oddał I: do M u z e u m ii 2 godzin, burchany, dają o których mówiłem wyżej. Bawimy m i trochę pożądanych wiadomości. O k a z u j e i] wybierają i; dwóch uczniów ze szkoły r e a l n e j m i e j s c o w e j , się do Goldów zaczynając u Łopatinych się, że i w od S a k a c z i a l a n u , p r z y w około tym roku c z y m biorą ze sobą której Łopatin j e s t n a u c z y c i e l e m f: p r z y r o d y . Łopatin, s a m z pochodzenia S y b i r a k , uczył się w s z k o l e r e a l n e j w C h a - j barowsku, •. grafią i; j e j i m n i e kino., gdzie też spędzamy wieczór n a nędznym p r o g r a m i e . .,!: a następnie skończył przyrodę w K a z a n i u , gdzie też zajmował się e t n o - u Adlera. Piątek Łopatinowi 5/VI. S z u k a m r a n o idę do M u z e u m zeum Ponieważ oprócz gipsu wypadła zdatnego lekcja, więc A r s e n i e w proponuje do odlewów, a l e n a próżno. Potem z i n s t r u m e n t a m i , które n i e s i e « B a j k a » t r a g a r z Chińczyk ... W m u ­ Arseniewa i Dombrowskiego z a w i e d l i n a s , robię więc d l a p o k a z u są Łopatinowie, natomiast Oroczoni o d l e w u c z n i a , a następnie demonstruję moje i n s t r u m e n t y i martinowską technikę pomiarów. P o obiedzie pakuję, j e s t e m trochę l' przeziębiony j; się maścią B o r g e t a , 'i S t e r n b e r g , i n a d r u g i dzień wstaję z d r o w y . i' II ¡i' (cały dzień deszcz), a l e o p i j a m którą w r a z się herbatą z cytryną z i n n y m i l e k a m i wynotował wysmarowuję m i przed wyjazdem Sobota 6/VI ... P r z y c h o d z i A r s e n i e w , r a d z i kupić kołdrę chińską z a r u b l a jako �SPOTKANIE S . P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 331 podkładkę do s p a n i a i u m a w i a m y się n a popołudnie do Łopatinów. Idę n a obiad, potem s z u k a m kołdry po chińskich s k l e p i k a c h , ale n i e mają. O 6 popołudniu z A r s e n i e w e m do Łopatinów, gdzie trochę gramofonu, idę a p o t e m z n i m do A r s e n ł e - w a . A n s e n i e w mieszkał ... z a m o s t e m w w i l i i swego p r z y j a c i e l a topografa, p u ł k o w ­ n i k a A c h m a n i e t o w a . Własne m i e s z k a n i e p r z e d n i e d a w n y m c z a s e m zwinął i wysłał żonę do swego majątku w tombowskiej c z y s a r a t o w s k i e j g u b e r n i i , ponieważ jechać n a w y p r a w ę do Oroczonów i Goldów, czekał n a decyzję ostateczną ttiego,. który obiecywał dać m u środki już w i w końcu, j a k się wkrótce m a r c u , a t y m c z a s e m wciąż okazało, to n i e dał, odkładając miał Gondazwodził tę sprawę do 1916 roku. Arseniew, syn obywatela z i e m s k i e g o , skończył szkołę realną, p o t e m dał go do szkoły w o j s k o w e j , ojciec o d ­ choć s a m n i e miał do tego o c h o t y i chciał zająć się przyrodą. Skończywszy szkołę wojskową służył w Ostrołęce, a później w ciągu p a ­ r u miesięcy n a Powązkach pod W a r s z a w ą . Już j a k o oficer zabrał się do uczenia i się przyrody ... hodował Służąc z książek zwierzęta, robił np. n a Powązkach zakładał zaledwie 2 razy się za t o wówczas w Warszawie, gorliwie bardzo pociągała Wschodnia której naturalnie interesowała S y b e r i a , p r z e n o s i się więc t a m bodaj i z początku n a własny k o s z t r o b i ekspedycję, a p o t e m od rządu ... W akwaria pająkami, które łapał po zakątkach i hodował u siebie w d o m u . Mówił, że ciągle go wówczas i solidnego sobie zbiory i t d . I n n e r z e c z y w c a l e go n i e interesowały. był w c a l e n i e poznał. Z a j m o w a ł k u r s u uniwersyteckiego, dostaje w 1900 r o k u n a n i e zapomogi c z a s i e s w y c h w y p r a w p o z n a j e j a k n i k t dotąd cały k r a j U s s u r y j s k i , robi mnóstwo zdjęć t o p o g r a f i c z n y c h , z b i e r a k o l e k c j e geologiczne, zoologiczne, e t n o ­ graficzne, archeologiczne. R o b i puszczalnie słownik z czasów języka Oroczonów-udihe ( p r z y myśla własną transkrypcję materiału spis i p l a n y w i e l k i c h r u i n , robót t z w . średniowiecznego r o s y j s k i c h przeszedł tów swych czeskie badań oczerki dla mu książka się pierwszorzędnego to z p o w o d z e n i e m , bo Krają, jak mi kursu nauk przyrodniczych uniwersy­ gruntownie coś 28 c z y 29 i niewątpliwie od przeciętnego s t u d e n t a ... J a k o j e d e n Arseniew ogromny książkę: Wojennoje istoriczeskie gdzie obok geologii, geografii, z rezulta­ i geografi- b o t a n i k i , zoo­ i t d . n i e p o t r z e b n i e wsadził u w a g i o c h a r a k t e r z e s t r a t e g i c z n o - t o p o - wskutek publiczności tekstu wydaje Ussuryjskowo logii i etnografii gra&cznym, s a m bardzo gruntowniej ziemnych, przy­ spisuje fonetyczną), w ogóle z b i e r a mnóstwo ze w s z y s t k i c h d z i e d z i n . U d a j e przeszedł o w i e l e «Bochaj», c z y m n i e znając i n n y c h t r a n s k r y p c j i , o b ­ n a i w n i e mówił z 33 w i e l k i c h podręczników tetów państwa czego książka niedostępna. m a atlas Zaś została autor z mnóstwem wydana dostał jako zaledwie własnych «sekretnaja>., jeden naturalnie egzemplarz. map Arseniewa Obok pierwszorzędnej wartości. K a p i t a l n i e j s z e są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w C h a b a r o w s k i c h d z i e n n i k a c h , a które p r z y g o t o w u j e kowej. Siedzimy u Arseniewa obecnie do d r u k u w do 11 wieczór, oglądając formie jego m a p y , mapę książ­ Amuru i omawiając e w e n t u a l n y wspólny w y j a z d i p o b y t w S a k a c z i a l a n i e . Poniedziałek 8 V I . N a 11 idę do Łopatinów, gdzie Łopatin robi p o d m o i m k i e ­ runkiem odlew Arseniewa, daną m i przez A r s e n i e w a Koło później 5 przychodzi Arseniew, ze s w y c h w y p r a w , omawiamy broszurę Matieriały gadamy wyprawę. Obiad, po ustorii Ussuryjskowo sobie, opowiada po c z y m c z y t a m m i niektóre krają. przygody pochłaniam j e z o g r o m n y m z a i n t e r e s o w a n i e m . O p o w i a d a o sta­ r y m G o l d z i e D e r s u Uzała, który kiedyś w n o c y przyszedł zgłodniały do j e g o obo­ zowiska w wspólne przygody szeniem: tajdze i odtąd p r z e z k i l k a i n i e r a z ratując «nie mogąc nigdy przestać lat towarzyszył m u w w y p r a w a c h , życie. O p o w i a d a opowiadać o nim z prawdziwym ze względu dzieląc wzru­ n a jego k r y s t a l i c z n i e czystą naturę... Obozowali r a z późną jesienią n i e d a l e k o ujścia r z e c z k i L i f u do j e z i o r a C h a n k a . �I i' ł ii ANTONI 332 Arseniew zaproponował było dość w i e t r z n o , i ¡1 KUCZYŃSKI s t a r e m u , by poszli i wskazywał razem na kaczki. n a jakieś d a l e k i e Dersu n i e w powiedział, że s a m pójdzie, poszedł z n i m r a z e m . P o l o w a n i e godzin, małe przy c z y m dość się oddalili s t r u m y k i wpadające wieczór, k i e d y trzeba bliżej przeciągając w lekko śniegową i rozumieli Arse­ potrwało kilka niejednokrotnie przeskakując d r o b n e rozgałęzienia. T y m c z a s e m pod w i a t r się zaczął wzmagać, coraz ale już było p r z e s k a k i w a l i , zamieniły się t e r a z wiatr zimno, c i e m n o bo mu chmurę. Wzięli ,się do o d w r o t u , dmący od j e z i o r a zaczęło się robić ubrani lub jej s t r u m y k i , które poprzednio s z e r o k i e r z e k i , bo Wkrótce od obozowiska, było pomyśleć o p o w r o c i e , czarną za późno. M a l u t k i e do L i f u odradzał, c h m u r k i , a l e skoro coraz i padać bardziej coraz dobrze, że s t r a s z n a p u r g a , rozlewał ich wody. gęstszy śnieg. O b a j która się właśnie byli rozpoczęła i mogła potrwać ze t r z y d n i , może i c h stąd już n i e wypuścić żywych. D e r s u zwró­ cił się: «jeżeli n i e będziesz m n i e teraz słuchać, zginiemy» i zabrał się żywo do ści­ n a n i a pęków s i t o w i a i t r z c i n y , każąc A r s e n i e w o w i częli ścinać i zgarniać n a kupę p r z y c o r a z mroku. Arseniew przemoczony wkrótce zgubił robić toż s a m o . P o s p i e s z n i e z a ­ większym śniegu i zwiększającym nóż, D e r s u kazał m u r w a ć i zziębnięty A r s e n i e w sitowie się rękami, a l e n i e długo mógł to robić. Zresztą zaczynał już tracić nadzieję, b y się to n a co zdało i wkrótce upadł n a ziemię n a pół zmarznię­ ty. T e r a z d o p i e r o zrozumiał n a co była p o t r z e b n a trzcina. Dersu zaczął go mia­ n o w i c i e zarzucać tą trzciną i s i t o w i e m , a k i e d y nawalił już wielką kupę, s a m się wczołgał pod nią i położył obok niego, koło siebie pod kupą t r z c i n y i s i t o w i a śnieg zawalił i c h coraz b a r d z i e j , a l e leżąc ocaleni b y l i od z a s v o a n i a śniegiem i zaczęli się p o w o l i rozgrzewać. Przeleżeli t a k p o d śniegiem całą dobę i dopiero n a drugi dzień popołudniu stru¬ purga ustała, chwycił m i e n i a c h i j e z i o r k a c h wrócili do s i l n y mróz i już po zamarzniętych obozowiska. T o znów opowiadał A r s e n i e w -o różnych s p o t k a n i a c h w tajdze. R a z np. odszedł s a m daleko w i e c z o r e m n a p o l o w a n i e i spostrzegł w tajdze samotną nędzną kę. Wszedł do n i e j i zastał starego lepian­ Chińczyka p o s z u k i w a c z a «żeńszenia». S t a r y już 46 l a t mieszkał s a m o t n i e w p u s z c z y , zupełnie n i e widząc l u d z i z wyjątkiem dzającego go 2 razy do r o k u Chińczyka, przynoszącego trochę prochu, odwie­ nabojów i żywności w z a m i a n za n a z b i e r a n i e p r z e z s a m o t n i k a k o r z e n i a «żeńszenia». L e p i a n ­ k a i j e j urządzenie pokazywało ostatnią nędzę, s t a r y był c h o r y , leżał zgorączkowan y n a tapczanie, n i e mając s t a n gospodarza A r s e n i e w sił zapalić ognia i przygotować sobie s t r a w y . Widząc został p r z y n i m n a noc, rozpalił w piecu, zrobił s t a r e ­ m u kolację, przykrył go ciepło i położył się spać opodal. Z przyjemnością słyszał j a k s t a r y z n a c z n i e się uspokoił i w r e s z c i e całkiem uciszył. Z r a n a n i e chcąc budzić Chińczyk, cicho wstał i poszedł z l e p i a n k i , n i e żegnając się z gospodarzem. ku d n i a c h zdarzyło się A r s e n i e w o w i lepianki. wszedł Zapragnął więc wszystko zobaczyć, do niej t a k samo, budzić gospodarza, jak i z wielkim jak w przechodzić ze s w y m i się ma przypadkowo zdziwieniem chwili, kiedy który teraz leżał w zobaczył, z niej po tym samym Po k i l ­ ludźmi koło tej poznany że cichu jej wewnątrz wychodził, samej gospodarz, pozostało n i e chcąc m i e j s c u i t a k , j a k go otulił A r s e n i e w , a l e już umarły. I mówił A r s e n i e w dużo j e s z c z e o w y s o k i e j liczkach na umieszczonych przez Chińczyków, żeńszenia i myśliwych, s a m o t n y c h dróżkach l u b przełęczach z n a p i s a m i j a k np.: «przechodniu, w t a ­ k i e j to a t a k i e j odległości stąd z n a j d u j e i etyce mieszkańców p u s z c z y , o t a b ­ poszukiwaczy weź czego Opowiadał C i potrzeba* o polowaniu się m o j a l e p i a n k a . Jesteś głodny, idź t a m i j a k podobno gościność nigdy na tygrysa lub n a jelenia, kiedy nie bywa poszli nadużywana. z Dersu czato­ wać w nocy koło p o l a n y , n a którą miało wyjść stado. J e l e n i e zawiodły, n a t o m i a s t rozległ się n i e d a l e k o n e m przejmuje. potężny Arseniew się r y k coraz wścieklej r y k t y g r y s a , co i n a j d z i e l n i e j s z e g o oczekując napaści, skierował lufę w powtarzać, ale D e r s u myśliwego zim­ stronę, skąd zaczął położył strzelbę n a z i e m i , upadł na. �SPOTKANIE kolana i zwrócił wiedzieli S. P O N I A T O W S K I E G O się do t y g r y s a bowiem, Z W. A R S E N I E W E M z przemową. Przepraszał że to m i e j s c e , n a którym t y g r y s 333 go, że t u p r z y s z l i , n i e poluje, tłumaczył tygrysowi, że p u s z c z a j e s t w i e l k a , m i e j c a dość d l a w s z y s t k i c h , więc i oni z a r a z pójdą poszu­ kać sobie innego. A r s e n i e w miał wielką o chotę zmierzyć się z t y g r y s e m (zabił p o ­ t e m d w a jeszcze), ale p r z e z wzgląd n a D e r s u zaniechał z a m i a r u i odeszli stamtąd nie n a p a s t o w a n i bowiem przez tygrysa. temem, a l e już m o c n o Po (Goldowie nigdy n a t y g r y s a n i e polują, wspólnego z n i m i pochodzenia, v i d e dalej A k t a n k a od A m b a , j e s t on jest ich to­ bodaj w y k l u c z o n y m ) . — I j e s z c z e j e d n a opowieść o D e r s u . p a r u l a t a c h włóczęgi z Arseniewem zdarzyło się D e r s u , że spudłował kiedyś do z w i e r z a , zmarkotniał s t a r y i zaczął sobie półgłosem rozważać, że to już starość idzie, a on s a m n a świecie i wkrótce n i e będzie miał kto polować d l a niego rzyny l u b złapać ryby. Arseniew wzruszył się i przypominając zwie­ staremu, ile to r a z y ocalił m u on życie, powiedział, że z a to on już go od siebie n i e puści. D e r s u nic n i e odpowiedział, a l e k i e d y zdarzyło i m się być po p e w n y m cach ujścia L i f u , kę powiedział: zaprowadził A r s e n i e w a «w to m i e j s c e od w i e l u do tajgi i wskazując czasie w okoli­ n a maleńką polan­ lat znosiłem znalezione przeze m n i e żeń- szenie, weź j e sobie w s z y s t k i e z a to, coś m i wówczas mówił» i przypomniał swój c h y b i o n y strzał. D e r s u przyszedł w p r a w d z i e z Arseniewem do m i a s t a , ale n i e mógł w n i m długo wytrzymać, już po p a r u t y g o d n i a c h w y b r a ł się n a p o l o w a n i e dalekiego od C h a b r a n o w s k a przez jakiegoś podmiejskiego obłowić z a l e d w i e paroma do n i e ­ p a s m a C h i c h c y r . N i e s t e t y s a m padł t a m ofiarą, z a b i t y włóczęgę a l b o i kolonistę Moskala, r u b l a m i i dubeltówką. Zabójstwa który mógł się Chińczyków l u b G o l - dów czy Oroczonów w t a j d z e p r z e z M o s k a l i zdarzają się, j a k mówił A r s e n i e w , coraz częściej. P o wyjściu A r s e n i e w a skończyłem szyć siatkę i wypiłem herbatę. Wtorek 9/VI ... W r a c a m do d o m u , telefonuje Arseniew, że do m u z e u m przy­ szedł Orocz, idę więc t a m o 3. O r o c z o m Sulendża B a t a n i z n a d O n i u j a albo T r o i c koj r z e c z k i (vide nież, za to w choty, «Oroczoni — ubraniu przyszedł Przyprowadził zasięgnąć brata udihe» N . 1.). T w a r z b a r d z o i n d y j s k a , całość rów­ i wyglądzie trochę naleciałości, np. włosy obcięte. M a s u ­ porady starszego l e k a r s k i e j , gorączkuje, od siebie, któremu sił n i e m a , płuca niedźwiedź, strasznie bolą. pokie­ reszował t w a r z i rozerwał oko. Z całego d o m u (2 rodzin) zostało i c h t y l k o dwóch, r o d z i n y obu w y m a r ł y w zeszłym r o k u n a ospę. E p i d e m i a ta grasowała z ogromną siłą, o p o w i a d a l i i m później G o l d o w i e w S a k a c z i a l a n i e , j a k k i l k u M o s k a l i z T r o i c k o - w o w y b r a ł o się p o t e m niew pokazuje n a O n i u j , ograbiać wymarłe O r o c z o n o m m u z e u m , obstalowuje «stoibizna» Oroczonów. i c h n a j u t r o r a n o , potem Arse­ wracam do d o m u i układam r u l o n i k i z bilonem. Środa Dżen 10/VI. R a n o (Dzian) mierzę O r o c z o n a , robię zdjęcia z Torgonu, który przyszedł razem z niego i ze starego z Oroczonami. Dzian Golda przyjechał również do l e k a r z a , ale n i e wziął ze sobą pieniędzy. N i on, n i s t a r s z y O r o c z o n n i e rozumieją po r o s y j s k u , j e d e n zakupują p r o w i a n t w puszkach, konserwy 75 r b . Kupuję tylko Batani, ale i ten bardzo słabo. P o obiedzie z K u n s t a i A l b e r t s a ; m l e k o zgęszczone i c u k i e r k i , k a k a o , masło mięsne, j a r z y n y , kompoty, s u c h a r k i itd. ogółem b l i s k o za też trochę naczyń k u c h e n n y c h i narzędzi o b o z o w y c h (łopata, czaj­ nik, kociołek, kubeł, k u b k i ) . P r z y c h o d z i Strzyżewski, uczeń 6 k l a s y m i e j s c o w e j szkoły r e a l n e j , który został się umyślnie n a d r u g i r o k , ażeby towarzyszyć A r s e n i e w o w i że A r s e n i e w dostał Strzyżewskiego już ze sobą. odmowną Idziemy odpowiedź od na wyprawę. Mówi mi, Gondattiego. do C z u r y n a , gdzie kupuję Wobec tego m u płaszcz i długie buty, po c z y m wstępujemy n a chwilę do M u z e u m . G r y s z a dostaje biorę gumowy stamtąd dubeltówkę z' w a r u n k i e m , ażeby strzelał p t a k i d o zbiorów m u z e a l n y c h . Z o s t a w i a m Dombrowskiemu pieniądze n a k o s z t a wysyłania do W a r s z a w y z funduszów W. B r u n a . M i a n o w i c i e przed wyjazdem zbiorów z a k u p i o n y c h wręczył m i D r W a c ł a w Brun I �ANTONI 334 KUCZYŃSKI 275 Tb. n a k u p n o zbiorów, które przeznaczył d l a Z b i o r ó w E t n o g r a f i c z n y c h Przemysłu i R o l n i c t w a . A r s e n i e w go, dzięki c z e m u , przesyłka Chabarowska wy. Z dał m i n a k l e j k i z firmą m u z e u m m o i c h zbiorów do C h a b a r o w s k a była bezpłatna, a z znów z n a k l e j k a m i m u z e a l n y m i z b i o r y miały w ę d r o w a ć muzeum wracamy z Gryszą do d o m u Muzeum Chabarowskie- n a herbatę, przynoszą do Warsza­ nam w tym c z a s i e 3 duże d r e w n i a n e p a k i z p r o w i a n t a m i od K u n s t a i A l b e r t s a . Czwartek u 11/VI. R a n o w M u z e u m K u n s t a trochę p r o w i a n t u o d l e w O r o c z o n a , po c z y m dokupuję oraz biorę 140 (funtów) gipsu w jeszcze dużych b l a s z a n k a c h . Kupuję też l a t a r n i e do n a m i o t u . P a k u j e m y się, G r y s z a p o m a g a . Wieczorem oraz wizytę wieczorem czas składam kartę wizytową pożegnalną u Łopatinów, s t a t k i e m do T r o i c k o w o g d y Łopatiny ze s w o i m i u Gornów, których n i e zastaję mamy bowiem i stamtąd w jechać z Gryszą w domu, w piątek górę łodzią do S a k a c z i a l a n u , u c z n i a m i mają jechać motorówką w pod­ poniedziałek wprost do Sakaczialanu. ... Sobota Potem 13/VI. R a n o kończymy p a k o w a n i e , później piszę 9 listów i k a r t , strzygę krótko włosy. N a n a chwilkę do Muzeum. wieczór jadę do Arsenie- w a , który m i c z y t a wyjątki ze s w y c h n a d z w y c z a j n i e c i e k a w y c h dzienników. P o t e m idę z n i m do Łopatinów, z którymi u m a w i a m y się jechać wspólnie w poniedzia­ łek. ... N i e d z i e l a 14/VI. R a n o piszę listy, potem kościół 11-12 1/2, p o t e m o b i a d i l i s t y . O 5.00 idę do Strzyżewskich. O j c i e c koło 40, całkiem zruszczały P o l a k , p i e k a r z - c u kiernik, m a t k a R o s j a n k a , prosta kobiecina. W domu bieda. Wieczorem p r z y c h o d z i G r y s z a p i j e m y r a z e m herbatę i r o z m a w i a m y ży, s i l n y , bardzo piszę l i s t y , o jego n a u c e . Chłopak d u ­ l u b i n a u k i p r z y r o d n i c z e , u c z y się dość dobrze, k o l e k c j o n u j e owa­ d y itp. B r a k m u dobrego w y c h o w a n i a i dlatego musiałem m u później n i e r a z ostro wsiąść n a k a r k , c o za każdym r a z e m dobrze nań oddziaływało. Już po południu zaczęło się zbierać n a deszcz, wróżąc kiepską pogodę n a d n i następne. Poniedziałek 15/VI. D e s z c z e od r a n a . P r z y c h o d z i G r y s z a , n i e w i e m y , czy Ł o ­ p a t i n y jadą dziś, ale koło 11 przychodzą i c h realiści, mówiąc, że o 2.00 motorówka nasza odjedzie. Zabieramy się n a wóz, regulując hotel i j e d z i e m y n a wybrzeże, gdzie stoi d a n a do naszej d y s p o z y c j i motorówka p r z e z o j c a jednego z jadących z Ł o patinami wymi: uczniów, p. P i o t r a Priamurskoj Iwanowa Obłasti, bardzo Delie, zarządzającego majątkami ły s p o k o j n y chłopak, przeszedł właśnie do 5 k l a s y , zaś jego k o l e g a j e w , s y n leśniczego, bardzo perypetiach i siedzeniach w państwo­ wysoką figurą. S y n jego, K o l a , dość nieśmia­ Żenią W o r o p a - wesoły, s i l n y chłopak, przeszedł bodaj do 4 po długich niższych k l a s a c h . Przyjeżdżam n a przystań, Łopatiny już czekają, n i e m a t y l k o chłopców. Ładujemy r z e c z y n a motorówkę, przyjeżdżają mówi do m n i e j a k n a j l e p i e j chłopcy i państwo Delie. po p o l s k u , ale j a k później słyszałem, n i e uważa Ona się już za Polkę, choć podobno miało to m i e j s c e d a w n i e j . O n Łotysz, a dzieci n a t u r a l ­ nie w y c h o w a n e Delie po r o s y j s k u i w prawosławiu. Motorówka rządowa d a n a n a m p r z e z jest sporą łodzią z kajutą. Z prądem idzie bardzo miła. A m u r o l b r z y m i a , wspaniała r z e k a . . . " szybko ... J a z d a bardzo 1 7 Jeszcze w t y m s a m y m d n i u dotarł S. P o n i a t o w s k i do osady Sakaczialan, gdzie 16 czerwca 1914 r. rozpoczął badania. I t a k przez następne d n i aż do 8 sierpnia 1914 r. zmieniał k o l e j n o miejsce p o b y t u przenosząc się ze w s i do w s i , prowadząc badania antropologiczne i etnograficzne. Na skutek w y b u c h u I w o j n y światowej badania zostały przerwane. Już 12 sierpnia 1914 r. uczestnicy b y l i w Chabarowsku. T u t a j P o n i a t o w s k i " P o n i a t o w s k i , op. cit, s. &2-90. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. ARSENIEWEM 33* zajęty p r z y g o t o w a n i a m i do odjazdu znajduje czas na d w u k r o t n e s p o t k a ­ nie się z A r s e n i e w e m . Obaj planują wspólne badania w latach 1915¬ 1916. W d n i u 24 sierpnia 1914 r. opuszcza P o n i a t o w s k i Chabarowsk. D o planowanej wspólnie z A r s e n i e w e m ekspedycji nie dochodzi, natomiast materiały z odbytej w 1914 r. w y p r a w y po w i e l u b u r z l i w y c h k o l e j a c h zostały dopiero w y d a n e w r o k u 1966, i to w bardzo s k r o m n e j f o r m i e , z całą pewnością nie w t a k i e j , na jaką zasługiwały ze względu na i c h wartość merytoryczną i osobę badacza. Ze spotkań o d b y t y c h z A r s e n i e w e m wyniósł P o n i a t o w s k i przekona­ nie, że w p o l u w i d z e n i a tego badacza mocno tkwiły s p r a w y c y w i l i z a ­ cyjnych wpływów n a postawy tubylców, co ukazane zostało przez niego poprzez losy p r y m i t y w n e g o D e r s u Uzały, człowieka tajgi, dzikiego w t y m rozumieniu, jakie t e m u słowu nadałby J a n J a k u b Rousseau, t z n . czło­ wieka nieskażonego cywilizacją, o którym sam A rs e nie w " n i e może prze­ stać opowiadać ze względu na jego krystalicznie czystą naturę", wspo­ mina w d z i e n n i k u P o n i a t o w s k i . Los p r y m i t y w n e g o Dersu jest w p e w ­ n y m sensie odbiciem stosunków panujących w dzikiej tajdze długo przed jej kolonizacją, w której zgodnie ze sobą współżyli ludzie i przyroda. A n i m i z m D e r s u Uzały to echo odległych wierzeń, które pod wpływem c y w i l i z a c j i zaczęły zanikać, podobnie j a k znikło szereg i n n y c h elemen­ tów k u l t u r o w y c h właściwych tutejszych l u d o m . Mieliśmy t u t a j rów­ nież do czynienia ze znaczną depopulacją, w w y n i k u której spadła liczeb­ ność t u b y l c z y c h rodów, a nierzadko też niektóre z n i c h starte zostały z powierzchni ziemi. Sądzić należy, że wskazanie przez Arseniewa cech charakteru tkwiących w osobowości " d z i k i e g o " D e r s u Uzały jest jego osobistą refleksją n a d t y m , co w gruncie rzeczy s t a n o w i pierwotną w a r ­ stwę w w y c h o w a n i u człowieka, zło czy dobro, i n s t y n k t współżycia czy i n s t y n k t agresji i niszczenia. Jest to więc n i e z w y k l e interesujący d l a etnografa obraz z o p t y m i s t y c z n y m kluczem, chociaż pokazany on zo­ stał w f o r m i e zwięzłego s t u d i u m etnologicznego, lecz zbeletryzowanej opowieści, której w a l o r y literackie spotkały się z wysoką oceną M a k s y ­ ma Gorkiego. P r z y j a z n y stosunek Dersu Uzały do p r z y r o d y nakazuje m u t a k samo traktować ludzi. Jest on osobą, która w swej istocie rów­ nie przyjaźnie t r a k t u j e przyrodę oraz t y c h , których coraz więcej spo­ t y k a w d z i k i c h ostępach t a j g i penetrowanej przez białego człowieka, ba, stara się i m pomagać i nieraz r a t u j e z rozlicznych opresji. Jest t o więc często występujący m o t y w w e wszelkich opowieściach, obrazujących proces kolonizacji, w których, j a k na ironię, p r y m i t y w n i e j s i od białych eksploratorów żółtolicy czy czerwonoskórzy t u b y l c y charakteryzujący się otwartością, szczerością czy chęcią ofiarowania swojej przyjaźni, g i ­ ną z r e k i bardziei cvwilizowaneso orzvbvsza Dersu żviacv w taidze iest człowiekiem p r a w n y m , p o d o b n y m do równie p r a w y c h I n d i a n a m e r y k a n skich którzy jeśli walczą z białym człowiekiem, t o t y l k o w obronie i f �ANTONI 336 jj! jj!-- KUCZYŃSKI własnej ziemi, a posiadających również swojego bohatera cechującego się mądrością i prawością, j a k i m jest s t w o r z o n y przez białego człowieka W i n n e t o u . Odbywając swe wędrówki po dzikiej tajdze patrzył A r s e n i e w na wszystko, co go otaczało, o k i e m etnografa. Dostrzegał odległy i n i e ­ zwykły świat wierzeń i zwyczajów, chwytał n a gorąco u l o t n e wrażenia, póki nie znikły m u z pola widzenia przesłonięte przez nowe doznania. A ponadto teren jego eksploracji, m i m o n o m i n a l n e j w o w y m czasie przynależności do i m p e r i u m rosyjskiego, stanowił przysłowiową "ziemię niczyją", będącą terenem i n f i l i t r a c j i różnych wpływów, posiadających swoją historię pełną d r a m a t y c z n y c h wątków. Klucząc po niezbadanym terenie raz po raz napotykał Arseniew świadectwa t y c h dramatów, j a k chociażby wspomniana w d z i e n n i k u Poniatowskiego śmierć Chińczyka w zgubionej w głębi t a j g i lepiance. Dostrzegał też odmienność różnoję­ zycznych ludów, których liczebność stanowiła już wówczas na s e t k i , był znawcą umiejącym t r a f n i e scharakteryzować najważniejsze oblicze ich k u l t u r y , o czym świadczy chociażby mapa z objaśnieniami etnogra­ f i c z n y m i , sporządzona dla Poniatowskiego. T a k więc ciągłe przebywanie w terenie złożyło się na to, że A rs e nie w n i e p r z e r w a n i e chłonął zew­ sząd to niewyczerpane bogactwo etnograficznego żywiołu. Bez wątpie­ nia posiadał też duży talent l i t e r a c k i , każde b o w i e m z jego dzieł cha­ r a k t e r y z u j e się wartkością opisów a u t e n t y c z n y c h zdarzeń i faktów. Świadczą o t y m również jego r o z m o w y z P o n i a t o w s k i m , który wspo­ m i n a w d z i e n n i k u , że g d y "przechodzi Arseniew, gadamy sobie, opowia­ da m i niektóre przygody ze s w y c h w y p r a w , pochłaniam je z o g r o m n y m zainteresowaniem". K i e d y indziej z n o w u odnotowuje, że czytał m u on wyjątki ze s w y c h nadzwyczajnie c i e k a w y c h dzienników, podkreślając z uznaniem, że w dużym d o r o b k u tego badacza "kapitalniejsze są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w chabarowskich d z i e n n i ­ kach, a które p r z y g o t o w u j e obecnie do d r u k u w f o r m i e książkowej". Ta fascynacja t e k s t a m i Arseniewa znalazła swoje odbicie w d z i e n n i k u Poniatowskiego, który wiele miejsca poświęcił w n i m opisowi losów Dersu Uzałv Nadmienić t u t a i należv że wedłue n a i n o w s z v c h badań n a co zwrócił uwagę w s p o m n i a n y już Polewoj, do spotkania Arseniewa z Dersu doszło 3 sierpnia 1906 r., natomiast wszystkie zdarzenia z t y m związane cofnął autor w swoich książkach do r o k u 1902, k i e d y to f a k ­ tycznie miała miejsce w y p r a w a w dolinę r z e k i L i f u , niedaleko j e j ujścia do Jeziora Chanka. P o n i a t o w s k i natomiast, zdaniem Polewoja, miał czytać najwcześniejszą wersję losów Dersu Uzały, opowiadania które w p i e r w o t n e j w e r s j i opublikował J . A. Sem w czasopiśmie " D a l n y j Wo¬ s t o k " , n r 9: 1972. Ponadto z losami tego dzikiego człowieka t a j g i zapoz¬ nał się P o n i a t o w s k i przed ukazaniem się książki Arseniewa zatytuło­ wanej W debrjach Ussurijskogo krają. Był więc nasz badacz c e n i o n y m przez Arseniewa słuchaczem, któremu czytał swe d z i e n n i k i . 1 Chabarowskie spotkanie z A r s e n i e w e m , w i e l k i m znawcą k u l t u r y l u - �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O 337 Z W. A R S E N I E W E M nadamurskich, z n a k o m i t y m k a r t o g r a f e m , a także w y b i t n y m p o d ­ różnikiem, pomogły P o n i a t o w s k i e m u w sformułowaniu bardziej o p t y ­ malnych założeń badawczych. Dzięki n i e m u uzyskał też z n a k o m i t y c h przewodników terenowych, a znajomość z małżeństwem Łopatinów w znaczący sposób wpłynęła na pewność naszego badacza, że przyjęte plany badawcze możliwe są do zrealizowania. Zaznaczyć t u t a j należy, że organizatorzy w y p r a w y , t j . wspomniane powyżej amerykańskie i n ­ stytucje naukowe, określiły w głównych zarysach r e j o n badań, który obejmował Goldów n a d A m u r e m i Oroczonów n a d C h u n g a r i . Natomiast dalszej szczegółowej lokalizacji terenów eksploracji miał dokonać sam Poniatowski po zasięgnięciu o p i n i i czynników miejscowych. D l a orga­ nizatorów w y p r a w y miał on dostarczyć określony materiał antropolo­ giczny, t j . p o m i a r y wskaźników ciała dokonywane metodą G. M a r t i n a , gipsowe o d l e w y t w a r z y oraz materiał zdjęciowy. Będąc j e d n a k etnolo­ giem zamierzał P o n i a t o w s k i zgromadzić p r z y okazji materiał etnogra­ ficzny, stąd też niezmiernie ważna dla tego przedsięwzięcia okazała się znajomość z A r s e n i e w e m , który znając teren badań, a także l u d z i , w istotny sposób przyczynił się do zgromadzenia materiału naukowego, dotyczącego życia i k u l t u r y miejscowych ludów. Jeśli m o w a o s t o s u n k u Arseniewa do naszego badacza i jego r o l i , jaką wniósł w końcowe p r z y ­ gotowanie w y p r a w y , w a r t o może t u t a j wspomnieć o t y m , j a k on sam ocenił spotkanie z P o n i a t o w s k i m . Tuż po przyjeździe Poniatowskiego do Chabarowska, który — j a k w i e m y — przyjechał t u z l i s t e m polecają­ cym od Sternberga, doszło do spotkania o b u badaczy. W j e d n y m z listów, który wysłał A r s e n i e w tuż po t y m s p o t k a n i u , pisał o n S t e r n b e r g o w i : "Złożył m i wizytę polecony przez Pana S. P o n i a t o w s k i . Poznaliśmy się dobrze i dokonaliśmy pomiarów antropologicznych tubylców oraz zdję­ liśmy gipsowe o d l e w y i c h t w a r z y . Okazałem j e m u pełną życzliwość". Natomiast już po wyjeździe Poniatowskiego na badania w k o l e j n y m liście Arseni ew pisał, że badacz nasz d ó w "przebywał w Chabarowsku stosunkowo długo. Poznaliśmy się wzajemnie i poświęciliśmy sobie s t o s u n k o w o dużo c z a s u . O n nauczył m n i e robić g i p s o w e o d l e ­ w y l u d z k i c h t w a r z y . Dziękuję P a n u s e r d e c z n i e , z a to, że przesyła P a n do m n i e l u ­ dzi, t a k b a r d z o rozmiłowanych w antropologii się w i e l u n o w y c h swoją wiedzę" 18 r z e c z y mających i etnografii. O d niego odbicie w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j dowiedziałem i wzbogaciłem . Dzisiaj, g d y po latach c z y t a m y relacje z w y p r a w y na te dalekie prze­ strzenie n a d a m u r s k i e , m i m o w o l i stają n a m przed oczami losy p o l ­ skich badaczy S y b e r i i , którzy w i n n y c h zgoła w a r u n k a c h — b o w i e m j a k o zesłańcy — p o d e j m o w a l i pionierskie nieraz eksploracje terenowe. W p r a ­ cy t e j s p o t y k a l i się o n i j e d n a k z dużą życzliwością władz miejscowych oraz z pomocą, jaką nieśli i m niektórzy przedstawiciele ówczesnej n a u - 18 22 - Polewoj, op. cit., s. 134. Etnografia Polska X X V I I / ! �338 ANTONI KUCZYŃSKI k i rosyjskiej. T a k j a k Arseniew okazał w i e l e życzliwości Poniatowskie­ m u , t a k i n n i Rosjanie pomagali p o l s k i m badaczom, czyniąc historię kontaktów polsko-rosyjskich w badaniach na S y b e r i i bardziej żywą i spersonifikowaną. I oczywiście, niezależnie od tego, j a k kręte nieraz były d r o g i t e j pomocy, widać, że n i e na próżno p o d e j m o w a l i o n i ten t r u d . Poprzez pracę j e d n y c h , a pomoc d r u g i c h Syberia stawała się bar­ dziej bliska c y w i l i z a c j i , potem zaś cywilizację tę wzbogacała poprzez z y s k i czerpane z bogactw u k r y t y c h w zmarzlinie. I jeśli dzisiaj jesteśmy świadkami intensywnego r o z w o j u gospodarczego s y b e r y j s k i c h przestrze­ n i , nie p o w i n n a schodzić n a m z pola widzenia świadomość, że jest w t y m również mała cząstka zesłańczego losu w i e l u pokoleń Polaków. f i i \ i f i t i i i j 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c2b84fc78391ace80f1857ba0d8cb7.pdf 16ff431a53732a2aad7b5207ca6cd6de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Pilsudski, Bronisław (1866-1918) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1941 Title A name given to the resource O nienapisanej książce Bronisława Piłsudskiego / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.191-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 77. 1994 II. PRZED STULECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ANTONI KUCZYŃSKI Ośrodek BadaI1 Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego O NIENAPISANEJ KSIĄŻCE BRONISŁAWA PIŁSUDSKlEGO W piśmiennictwie polskim poświęconym Bronisławowi Piłsudskiemu l pojawiały się od czasu do czasu informacje jakoby nosił się on z zamiarem napisania książki wspomnieniowej poświęconej swojemu pobytowi na Sachalinie, Syberii i w Japonii. Ostatnio natomiast Adam Piechowski w szkicu zatytułowanym Zapomniana posta{ z dziejów Zakopanego: Bronislaw Pilsudski, pomieszczonym na łamach pisma Związku Podhalan, "Podhalanka", 1985, z. 2, pisał, iż marzenia tego badacza i kartożnika na spokojną pracę naukową po powrocie do kraju (1906) nie ziściły się. "Przygotowywane fundamentalne dzieło o Ajnach opóźniało się2. Książka Z Dalekiego Wschodu. SachalinSyberia - Japonia. Wspomnienia zeslańca, pozostała w konspekcie, wskazującym na to, jak interesujący materiał mogłaby zawierać". Otrzymaliśmy więc konkretną informację o tytule dzieła, które nigdy nie powstało. Ba! Wspomniano również o "konspekcie, wskazującym na to, jak interesujący materiał mogłaby zawierać". Istotnie, mogłaby to być interesująca praca pozwalająca pełniej poznać badawczy trud i wieloraką działalność społeczną i polityczną jej autora na Dalekim Wschodzie. Bo życie jego było wprawdzie usłane cierniami ale z podziwu godną upartością potrafił walczyć z przeciwnościami losu, nie zdradzając własnej godności, powołania i samego siebie. Zaświadcza o tym wiele jego poczynań na katorżniczej wyspie Sachalin. Jest to jednak obraz utkany z fragmentów luźnych informacji, odpowiednio interpretowanych i komponowanych przez badaczy. I choć wiele jeszcze wysiłków będzie podejI A. KuczYI1ski, Z~ Wójcik, Biblioqrafia prac polskich autorów piszących o Bronislawie PiI.)lulskim, "Lud", 1992, t. 75, s. 332-347. 2 Chodzi tu o prac~: Malerials.fi)r the study ofthe Ainu lanquaqe andfolklore. Col/ected and prepared .fór puhiicmion Bronislaw Pilsudski. Edited under the supervision of J. Rozwadowski. Ph. D. Professor in Ihe Jaqiel/onian University. Cracow. Published by the Imperial Academy of Sciences (Spasowicz Fund), "Spółka Wydawnicza Polska" 1912. Częściowego tłumaczenia tej pracy na język japoI1ski dokonał B. Wada, Karafuto aini-ni tsutawaru mukashibanashi, "Hoppii Nippon", 1943, z. 15/2. Pełne tłumaczenie japOliskic M. Chiri ukazało się w 1944 roku, w Karafuto ainu-no setsuwa I, Toyohara 1944. Potem przedrukowano je w jego Chosakushu, t. I, Tokyo, Heibonsha 1973. 1974. Najnowsze tłumaczenie na język japoI1ski, wraz z obszernym komentarzem, jest dziełem H. Fujimury i nosi tytuł Kara/uto ainu-no gengo-to minwa-ni tsuite-no kenkyu shiryi5. Publikowano je w odcinkach na łamach czasopisma "Sozo-no sekai" poczynając od roku 1983. Obszerne fragmenty znajdują si~ także w polskim tłumaczeniu w pracy A. F. Majewicza Dzieje i legendy Ajnów, Warszawa 1983. OSlatnio· ukazalo się lakże tIumaczenie na język rosyjski: I: naućnoyo nasledija B. O. Pilsudsko{/o. Materialy d/a izućenija ajnsko{/ojazyka ifo/k/ara. Perevod z anglijskogo i vSluplennaja starja V. D. Kosareva, "Kraevedceskij Biulleten", 1994, z, I; 1994, z. 2 i 1994, z. 3 (Jużno-Saehalińsk 1994). �192 mowanych w tym względzie, pewne kwestie pozostaną bez wyjaśnienia, jak chociażby kwestia zesłańczej podróży statkiem na Sachalin. Podobnych spraw możnaby przytoczyć wiele. Tak więc z ułamków ró;i.nych informacji odtwarza się współcześnie poszczególne etapy życia B. Pilsudskiego. O przyczynach niezrealizowania zamiaru napisania tej książki też nie mamy bezpośrednich informacji. Można się jedynie domyślać, iż B. Piłsudski, zajęty sprawami naukowymi, odkładał napisanie książki wspomnieniowej, oddaj'lc się bez reszty opracowaniu materiału naukowego przywiezionego z Dalekiego Wschodu. Wyjaśnić bowiem należy, że oprócz wspomnianej powyżej książki o Ajnach. należącej dzisiaj do klasycznej pozycji ajnologicznej ogłosił także B. Piłsudski cenne artykuły tyczące się ludów Dalekiego Wschodu. Część z nich ukazala się po polsku na łamach etnograficznego rocznika "Lud", organu wydawniczego Towarzystwa Ludoznawczego, założonego we Lwowie w 1895, które niebawem będzie obchodzić swój setny jubileusz. W sprawach tych publikacji pozostawał B. Piłsudski w bliskich kontaktach z redaktorem naczelnym "Ludu" i głównym animatorem działalności Towarzystwa w owym okresie, Adamem Fischerem, o czym świadczy korespondencja zachowana w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu3. Ponadto podczas pobytu w kraju powstały inne opracowania B. Piłsudskiego, co znajduje swoje odbicie w różnojęzycznych publikacjach jakie ukazaly się w latach 1907-1914, między innymi po rosyjsku, francusku, angielsku i niemiecku. Publikacje te dotyczą różnych zagadnieó - języka, etnografii, folklorystyki, religii ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków, ale S,! wśród nich również recenzje prac etnograficznych, rozprawy z dziedziny muzeologii, pasterstwa tatrzańskiego i inne. Pierwsz,! bibliografię tych prac zestawiła Kazimiera Zawistowicz4, potem uczynił to Kazimierz Malinowski 5 Kolejno zajmowali się tym japoóski etnolog Koichi Inoue6, w Polsce natomiast uczynił to wielki orędownik opracowania naukowego spuścizny po Bronisławie Piłsudskim, profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Alfred Majewicz 7, którego bibliografia jest naj bogatsza jeśli idzie o dokumentację piśmiennictwa tego badacza ludów Dałekiego Wschodu. Wspomnieć także należy o zestawieniach dokonan~ch przez innych autorów. jak np. Henryk Swienko8 czy Antoni Kuczyński. Zobacz listy publikowane poniżej. K. Zawistowiez, Bronis/aw Piłsudski 21.X./1l66 - 17.1/.19/1l .. ,Sybirak", 1937. nr 1. 5 K. Malinowski, Prekllrsorzy mllze%!Jii pu/skiej. Pozna!) 1970. " K. Inoue. For til(' rehahilitation of Br. Pi/sudski; referat wyglos/ol1Y na mir;dzynarodowym kolokwium "Siberie 1582-1982", które odbyło się w Paryżu w dniach 24-27 maja 19X3. Autor artykułu nie mógł wyjt:ehać na to spotkanie uczonych, gdy? wład/.t: Polskiej Rzec/.ypospolilcj Ludowej odmówiły mu paszportu. Referat zgłoszony na sympozjum zawiózł wówczas do Paryża i wygłosił profesor Alfred Majewicz. Temat rcferatu był następuj,!cy: I:O('III'/'(' cirilis{ltrice de., J 4 PolO/wis {lU dćbut de /a c%llisation 7 A F. Majewicz. Biblio{/l'aphy de /a Siberie. by Brollis/all' Pi/sudski. Adam Mickiewicz Universit\ 1990, Institute of Linguistics, Documentation 2, Poznań 1990; tenże. Researcher {Ind Fiend o( Sak ha/in Iwtives - The .wo/wlary profile oj Bron;s/al\' Pi/sl/dski, "Hemispheres Studies on Cultures and Societies", nr 5, Contributions 1988. Wrocław-Warszawa-Kraków 1989. Artykul zawiera (~rworks także zestawienie prac opublikowanych pfl.ez B. Piłsudskiego. " H. Swienko, Antropologia spo/een£! Brolli.'/<IIva Piłsudskief/II, "Prace Ekonomiezno-Spolecznyeb Politechniki W<trszawskiej". 1973, nr 4. ~ A. Kuczy!)ski, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972 oraz inne I:eslawione bibliografii prace o B. Piłsudskim. Zobacz przypis nr I. Instytutu w cytowanej Nauk już �193 Rozwój studiów biograficznych nad życiem i dorobkiem naukowym B. Piłsudskiego oraz jego recepcją we współczesnych studiach etnologicznych nad ludami Dalekiego Wschodu prowadzonych przez inne osoby, zarówno w Polsce jak i w innych krajach (przede wszystkim w Japonii i Rosji) sprawił, iż wspomniane powyżej zestawienia bibliograficzne wymagają uzupełnień, bowiem odnaleziono nowe prace napisane przez B. Piłsudskiego, zarówno drukowane jak i do dzisiaj pozostające w rękopisie. Dotyczy to przede wszystkim zasobów archiwalnych polskich jak i rosyjskich placówek naukowych - biblioteki i archiwa. Szczególną aktywność w tym zakresie przejawia dyrektor Okręgowego M uzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku (Rosja), Władysław Łatyszew, który wyjaśnił już niejedną zagadkę z życia Bronisława Piłsudskiego bądź uściślił i pełniej zdokumentował fakty powszechniej znane, czerpiąc z przebogatych archiwów rosyjskich. To samo na gruncie japońskim uczynił profesor Koichi Inoue, aktywny promotor postaci B. Piłsudskiego w nauce japońskiej. Na gruncie polskim natomiast wysiłki te połączył trud wspomnianego już profesora A. Majewicza, językoznawcy, borykającego się z wydaniem spuścizny naukowej B. Piłsudskiego, z licznymi przedsięwzięciami badawczymi A. Kuczyńskiego, przygotowującego monografię biograficzną tego badacza i katorżnika, oświetlającą jego wkład w badania ludów Dalekiego Wschodu i recepcję jego dorobku we współczesnej nauce. Nie można bowiem dzisiaj zrozumieć wielu problemów kulturowych tyczących się sachalińskich tubylców bez sięgnięcia do prac B. Piłsudskiego i zawartych w nich opisów. On bowiem wmieszał się w dzieje poznania tych zagadnień prawie sto lat temu, będąc prekursorem różnorakich przedsięwzięć badawczych jak np. folklor Ajnów i Niwchów. Atrybutem pozwalającym zgłębić tajniki kulturowych problemów tych ludów stała się jego usłużna i pokorna sympatia dla aborygenów Sachalinu. Kiedyś Cyprian Kamil Norwid zauważył, iż"Z karafki napić się łatwo uścisnąwszy za szyjkę i pochyliws,zy ją ku ustom; lecz kto ze źródła pije, musi uklęknąć i pochylić czoła". SIedząc uważnie kontakty B. Piłsudskiego z ludnością tubylczą tej katorżniczej wyspy, widać aż nadto wyraźnie, iż owym źródłem wiedzy dla opisywanych przez niego zagadnień kulturowych - np. modlitwy, baśnie, legendy, zwyczaje i obyczaje, były informacje pozyskiwane od Ajnów, Niwchów i Oroków, dla których żywił serdeczny szacunek. Rzec można nawet, iż łatwość pozyskiwania informacji nie była dla niego jedynym kryterium wyboru danego informatora. Zdawał bowiem sobie doskonale sprawę z tego, że z tym co naprawdę wartościowe dla nauki, łączy się trud, tak jak z życiem łączy się trud połogu. Wymagało to dojrzałości i odpowiedzialności, a niejednokrotnie daleko posuniętego samozaparcia. Był B. Piłsudski dla swych "dzieci natury", pogardzanych niejednokrotnie przez rosyjskich koło nistów, prawdziwym przyjacielem. Z dobrem będącym zasadniczą cechą jego osobowości - a dowodów na to mamy aż nadto - łączył się trud zmagania z przeciwnościami losu jakie zgotowało mu życie. Tak było na zesłaniu, tak było gdy powrócił do kraju w 1906 roku, wreszcie nic też się nie zmieniło na emigracji gdy wyjechał w przededniu pierwszej wojny światowej do Austrii, potem do Szwajcarii i do Francji, gdzie w Paryżu znalazł śmierć w wodach Sekwany (1918). Miał B. Piłsudski zdecydowanie wyrobiony kierunek myślenia i określony typ wrażliwości, przeto tak często przeżywał różne rozterki i rozgoryczenie gdy dla "rzeczy pożytecznych", jak np. kontynuację swej naukowej działalności w Polsce, nie znajdował pełnego zrozumienia. Na ludzi, z którymi często się spotykał 1.\ - Lud t. LXXVII �194 /$potkANAKŁADOWA ~,}(SIĄŻKA" ,(~~,~·,f~·~-i-:;'!)'''',Z ..-..f. i) zarejestro>yane z ograno poręką. TELEFDNU Nr. 1166, J<:lW'OW. .,. 191. .. R. $tr4.~~w,kjego Nr. 20. Dal.t~.i. ~$C~odu. £:.i.Ch.~'~~~tb.r1At""Ja1>Ot1ja . . ~'O~~.T °'0 .. .tat~~~_naokfło ~pfłtiłUłi. ~ ~lduł '·",,-.:,:':'·.t , PI" '0" •• ;:' -c;- ••. ~:,' A,sjl.lVl1,l1o".nle. .• ~l••. &l.nl •• ~ gl •.-bl 'rfIY4p1. _ < _~~ ,:'/ ·l.~ó••l.aeY.łJlo •• ~l.cl tt.~P'': z.:I1U- •• t ••r.loglcl;na.~o~llrtłat <~,~o.ata.D.cłł01Itl.ń.t."o-łł!ej- -~ 't't .Gl1ac,· • ......•...... • Gllat6 •• t ka~tnl~4 ••Kf.&·a ~.~~"'l".'.t".j""U"l:· . .•• JłOcllaIl4r j••.••c.ot. rp"•. / -$, ", e~oJ.ftkaw ,"~--', ·;j~_l."aj:iu·a••ii.p.ur.łll. " o 111••• ,~, 1'14. Ryc. I. Pierwsza strona konspeklU ksi"żki B. Piłsudskiego. I.atytulowancj Z Oa/ekil'ljo Wschodu. Sacha/in - Syheria - .laponia, Wspol1llliellia zes/wil'a. Zbiory MU/.cum Tatrzańskiego im. dra Tytusa ChalubiI\skiego w Zakopancm (nr inw. MTAR/Wj25/IV) �195 np. w Krakowie czy Zakopanem patrzył nieraz ze zdziwieniem ale nigdy z lekkomyślnością. Ich poglądy nieraz biegunowo różne od wyznawanych przez niego, nie zrażały go na tyle, by nie szukać u tych ludzi pomocy dla inicjatyw badawczych dotyczących góralszczyzny tatrzańskiej czy budowy nowego gmachu muzeum w Zakopanem. Iluż ludzi zjednał on jednak dla tych spraw trafiając do ich przekonań poprzez swoistą rozsądność wypowiedzi. Tego zliczyć niepodobna. Sposoby i dążenia.do realizacji podjętych zadań, gdy przebywał w Krakowie i Zakopanem, a było ich wiele - np. gromadzenie zbiorów etnograficznych, działalność wydawnicza czy wreszcie własna działalność naukowa, nie zawsze dawały pożądane rezultaty. Często doskwierał mu brak pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Nie mając własnego domu przez wiele lat pędził żywot rezydenta przyjmowany przez życzliwych mu ludzi. Nic przeto dziwnego, że nie mógł systematycznie pracować naukowo. I w tym tkwi zapewne podstawowa przyczyna, że napisanie zamierzonej książki wspomnieniowej przeciągało się. Nie zdążył więc Pan Bronisław w wyścigu z czasem, z biegiem wydarzeń, wreszcie za wcześnie wybrał spotkanie ze śmiercią gdy nurtom Sekwany oddał swe ciało! Z różnych materiałów, które pozostały po Nim w polskich zbiorach archiwalnych, aż nadto wyraźnie wynika dramatyzm jego życia. Przyjmuję, że to ów dramatyzm nie pozwolił mu na pełniejszą samorealizację, na danie potomnym pełniejszej wiedzy o jego życiu. A może zabrakło tutaj aktywniejszej inicjatywy wydawcy. A może jedno i drugie? Z całą pewnością wspomniana książka zatytułowana Z Dalekiego Wschodu. Sachalin - Syberia - Japonia. Wspomnienia zeslwka, dałaby nam pełniejszą wiedzę o jego życiu. W zachowanych po Nim papierach znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim im. dra Tytusa Chałubińskiego (teczka numer MT AR/W /25/IV) natrafiłem ostatnio na konspekt tej nienapisanej książki 10. Znajduje się on w zespole archiwaliów dotyczących Stanisława Witkiewicza wśród listów pisanych przez B. Piłsudskiego do słynnego twórcy, którego nazwisko na stałe zrosło się z Zakopanem. Konspekt ten napisany jest na druku firmowym "Spółki Nakładowej ..Książka ". Stowarzyszenie zarejestrowane z ograniczoną poręką", mającej swoją siedzibę w Krakowie, przy ul. Straszewskiego 20. Brak na nim oznaczeń datowych pisanych na maszynie, chociaż cały konspekt ma charakter maszynopisu (3 strony), a w górnej części druku firmowego są oznaczenia: "Odpowiedź na list z d 191 ; Ostatni nasz list z d 191 ; Kraków, . 191... R." Na konspekcie, naniesiona zapewne ręką archiwisty lub przypadkowego posiadacza tego maszynopisu, znajduje się notatka: ,,1906 lub 1907 r.", sporządzona czarnym ołówkiem. Konspekt posiada numerację cyfrową stron od 1 do 3 oraz ręczne poprawki błędów maszynowych. Z charakteru pisma, zwłaszcza poprawek tekstowych wnosić można, iż uczynił to sam B. Piłsudski. Datowanie konspektu na rok 1906 lub 1907 naniesione na pierwszej stronie w prawym górnym rogu jest oczywistym błędem! Łatwo go było skorygować na podstawie wspomnianego już nadruku datowego na papierze firmowym Spółki Nakładowej "Książka" dotyczącego oznaczeń "Odpowiedź na list z d 191. .. ; Ostatni nasz list z d 191. .. ; Kraków, 191... R.". 1 () W tym miejscu pragn« serdecznie podziykować Pani mgr Teresie Jabłońskiej z Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskicgo w Zakopanem za ułatwienie mi korzystania ze zbiorów archiwalnych M u/cum. �196 Wynika z nich jednoznacznie, że konspekt był pisany w latach późniejszych poczynając od 1910 roku. Ale kiedy - tego nie zdołano ustalić! Za takim datowaniem przemawia także fakt, iż B. Piłsudski przybył do kraju jesienią 1906 roku. Nierealne zatem wydaje się, aby tuż po przyjeździe czynił starania o druk swej książki wspomnieniowej. Ponadto z chwilą przybycia pozostawał osobą mało znaną, a lata 1906/1907, to przysłowiowe wrastanie w nowe środowisko, nawiązywanie kontaktów i szukanie miejsca do realizacji swych planów. Wiadomo też z listów pisanych przez niego do japońskiego pisarza Futabatei Shimei, że w okresie tych dwu lat przebywał w sanatorium w Zakopanem i Karlsbadzie gdzie leczył nadwątlone na zesłaniu zdrowie. W listach tych - które są prawdziwą kopalnią wiedzy ożyciu B. Piłsudskiego w pierwszych latach pobytu w kraju - nie ma też wzmianki o zamiarze napisania książki wspomnieniowej, chociaż wiele w nich innych informacji dotyczących planów naukowych i różnorakich zajęć II. Wreszcie sprawa ostatnia! Papier firmowy posiada oznaczenia datowe rozpoczynające się rokiem 1910, w skrócie na nadruku: (191 ... ). Trudno więc przypuszczać. a raczej jest to pewne, by spółka księgarska, posługiwała się papierem firmowym drukowanym na zapas. To przeczy zdrowemu rozsądkowi! Treść konspektu jest następująca: BRONISŁAW Z DALEKIEGO PIŁSUDSKI WSCHODU. SACHALIN - SYBERIA WSPOMNIENIA ZESŁAŃCA - JAPONIA. l. Po~róż na Sachałin i wrażenia ogólne. Z Odessy statkiem naokoło Azji. Wylądowanie. Spotkanie z Polakami. Wi~zienie. W głębi wyspy. Przyroda. Polityka kolonizacyjna. Dzicci zesłańców i urzędników. Stacja meteorologiczna. Klimat i choroby. Kolonia żydowska. Duchowieństwo miejscowe. Żołnierze. II. Gilacy. Stosunki wzajemne Gilaków i katorżników. Krwawa zemsta. Samobójstwa. Szamanizm. Ustrój rodowy i święto niedźwiedzia. Poliandria. Bogactwo rybne. Choinka w jurcie. Bajarze. Wspomnienia o niewolnictwie i o wojnach. Narciarstwo. Próby sadzenia kartofli i solenia ryb. Szczepienie ospy. Wymieranie Gilaków. Pionierzy cywilizacji. Wycieczka na najwyższe szczyty. Odjazd na nartach przez cicśmnę· 11 M. Piłsudskiego Alfreda F. im. Adama Alfreda F. Ciesielska, Bronisław Piłsudski i FU/abacei Shimei w ,\:wielle korespondencii BrO/lisława do Fu/abatei Shimei. Praca magisterska napisana pod opieL, naukową Profesora Majewicza z Katedry Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu Mickiewicza w Poznaniu. Z pracy tej korzysta/cm dzięki dużej życzliwości Profesora Majcwicza, za co Mu serdecznie dziękuję, �197 III. Kraj nadmorski. Nikołajsk i kopalnie złota. Rybołówstwo. Wzdłuż Amum po lodzie. Wizyta u generał-gubernatora w Chabarowsku. We Władywostoku. Towarzystwo Geograficzne. Prasa miejscowa. Chunchuzi. Echa wydarzeń wojennych w Chinach. Panika wśród ludności. Praca w szpitalu dla przesiedleńców. Wycieczka po Ussuri. Statystyka wojenna. Trędowaci. Tubylcy nad Amurem. Szkoły miejscowe. Kwestia żółtej rasy. Przeszłość i przyszłość kraju. IV. Ajnowie i Orocy. Charakterystyka ogólna. Pieśni Ajnów i ich muzyka. Osobliwości języka. Niestałe małżeństwa i położenie kobiet. Karność i umiejętność wspólnej pracy. Połów lwów morskich. Kult niedżwiedza. Szlachta ajnoska. Stosunki z Japończykami. Łodzią po morzu na południe. O głodzie wśród pieśniarzy. Szkółka dla dzieci Ajnów. Medycyna ajnoska. Wierzenia religijne. Lisie święto. Wycieczka łodzią na północ. U Oroków. Szamanizm. Tresowanie psów. Położenie kobiety. Obyczaje prawne. Jasnowidząca. Sny prorocze. Polowanie na foki. Przez tundry na reniferach. V. Wojna rosyjsko-japońska Jazda do Hokkaido. Pobyt wśród Ajnów z Sieroszewskim. Podejrzenie o szpiegostwo. Utrudnienie badań etnograficznych. Hakodate. Burzliwe usposobienie ludności. Agitacja wojenna. Powrót na Sachalin. Odjazd Japończyków. Obawa napadów. Formowanie milicji z katorżników. Bombardowanie Korsakowska. Zatonięcie "Nowika". Głód skutkiem przerwania dowozu. Opuszczenia Sachalinu przez ludność. Przed zawarciem pokoju w Kraju Nadamurskim. Dni wolnościowe we Władywostoku i Chabarowsku. Strajki. Odjazd do Japonii. VI. Powrót przez Japonię. Manifestacje i uroczystości na cześć bohaterów wojny. Zapoznanie się z życiem japońskim. Młodzież i uniwersytet. Kobiety. Prasa. Ruch socjalistyczny. Wiadomości o Polsce. Szopen w Japonii. Brat cesarzowej jako opiekun Ajnów. Zaznajomienie się z patriotami chińskimi. Wycieczka do Niko. Nagasaki. Pożegnanie Dalekiego Wschod u. * Tak więc z konspektu wynika, że nienapisana książka spleść miała wiele doświadczeń zesłańczych autora. Wiele w niej chciał autor pomieścić realistycznych obrazów i nie chciał jak się okazuje opowiadać tylko o sobie; pragnął jedynie użyć siebie, użyć swoich wspomnień jako instancji pośredniczącej między wieloma zagadnieniami. W istocie: to co miało być w niej zawarte byłoby szczególnym rodzajem opowieści edukacyjnej, w której było miejsce na kwestie natury etnograficznej, demograficznej, politycznej, historii potęgującej i poszerzającej rozumienie spraw dziejących się wówczas na Dalekim Wscho- �198 dzie. Z całą pewnością owa nienapisana książka byłaby przejmującą a zarazem faktograficzną opowieścią o trudności bycia sob~! w ciężkich warunkach katorżniczego życia, a zarazem opowieścią o wszechmocy władzy, która niszczyła na zesłaniu prywatność człowieka i jego intymność. Tematyka książki byłaby osnuta Uak wynika z jej konspektu) wedle ściśle oznaczonego czasu i dokładnie pod względem geograficznym określonych miejsc gdzie toczyło się życie autora, owiana atmosferą rzeczywistości, bo też świat, w którym on przebywał nazbyt długo był tym, z którego nie można się było otrząsnąć po latach. Powiedziawszy tyle, trzeba w tym miejscu zamilknąć, wypowiadając jedynie żal, że książka ta nie została napisana. Dzisiaj natomiast gdy wyjaśnionych już zostało wiele szczegółów biograficznych związanych z osobą B. Piłsudskiego, gdy dysponujemy wieloma materiałami dotyczącymi jego pobytu na Dalekim Wschodzie można w oparciu o ten konspekt napisać dzieło, które w swym głównym kształcie wynikałoby z zamiarów autora. Jest to zamiar kuszący i być może, że wyręczę kiedyś pierwotnego pomysłodawcę tego przedsięwzięcia idąc tropem problematyki zawartej w pierwotnym szkicu jego autorstwa. �Lud, t. 77, 1994 \'\TO!" I KUCZYŃSKI Instytut Nauk Politycznych L'niwersytctu Wrocławskiego KORESPONDENCJA Z ADAMEM FISCHEREM BRONISŁAWA REDAKTOREM PIŁSUDSKIEGO NACZELNYM "LUDU" Gdy Bronisław Piłsudski powrócił jesienią 1906 roku do kraju osiadł w Krakowie, a potem w Zakopanem bowiem jako poddany rosyjski, który nielegalnie opuścił Sachalin, nie miał możliwości osiedlenia się w zaborze rosyjskim. Groziła mu bowiem ponowna deportacja w głąb Rosji. Przebywając na Sachalinie prowadzil badania etnograficzne nad mieszkającymi tam ludami, przeto przywieziony do kraju materiał z tego zakresu był niezmiernie bogaty. Zainteresowany przyswojeniem tego dorobku nauce polskiej, niedawny jeszcze zesłaniec, przedsięwziął szereg zabiegów by móc opublikować pokłosie swych studiów terenowych prowadzonych wśród Ajnów, Niwchów i Oroków. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności część tych materiałów ukazała się w języku polskim, w tym także na łamach rocznika "Lud" t, którego redaktorem pozostawał wówczas Adam Fischer. W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zachowała się korespondencja B. Piłsudskiego z A. Fischerem, która rzuca pewne światło na nieznane jeszcze w całości życie tego badacza w kraju, zwłaszcza te jego fragmenty, które odnoszą się do różnorakich przedsięwzięć naukowych, działań edytorskich i badań terenowych prowadzonych nad góralszczyzną tatrzańską. Publikowane poniżej listy udostępniane są po raz pierwszy z oryginałów zachowanych we wspomnianym powyżej Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. * I Na lamach rocznika etnograficznego ,.Lud·· B. Piłsudski opublikował 1909, t. 15; Szamanizm C7. 2. "Lud". 1910, t. ló; Poe:ru GilaluIw, "Lud", 1911, t. 17; Dzial rosrjskich przrrodnikl;w i lekurzr II' ,lIvlo.,kwie. "Lud", 1911, t. 17; W I'o/skich •.. Lud". 1911. t. 17; recel1l:ja pracy J. Talko-Hrynccwieza, SZUl/llIl1iZIIl u tuhrlClillllu i ulllropolo<jii t. 17. C/. I, "Lud". I1zri .~rorlkoll'ej - Mony%ll'ie. lI'.irrid (jilaklill' i Ajl/liw, .,Lud". ludlill' Trąd Geof!l'u/iczne,/o Sl. Hupka. S<lc/wlinie, Ił' Iwd sprawie l'IllO!il'll{icZII<{ IIlIlzeo/llictwo pw;s/lI'a el1/{}!i/'ll{ie~lIe!io 1912. t. i TunqHzi. 18; "Lud". rosyjskiego, za!Jl'unicą Prace i /.I następujące tubylców emowa/ii spl'llwie na zjazdu Materialy Kraków teksty: na Sachalinie. X/l zjeździe e1l1oyra/ów do ewoloyii 1910, "Lud", Rosyjskieyo I'll l, Towarzyslwa 1912, t. IR; recenzja pracy: 1911, "Lud", 1912, nas. Warszawa pracy W. I. Charu7.ina, Ou'el o letnej puezdke l' Germaniju (kataloyizacijo i razmdel/ie kollekcij I' e(l/o!Jl'a/i,'eskich lIluzejach), Moskva 1912, "Lud". 1912, t. 18; recenzja pracy: L. Sternberg. Muzej AI//rop%yii i Etnografii imeni Imperatora Prlra Velikayu. Petersourg 1912. ,.Lud". 1912. t. IX: recenzja pracy pod red. N. D. Bartrama, Igl'1l.~ka, eja iSlorija i :I/{/('el/ie. Moskva 1912 ... L.ud", 1912. t. IX. t. IX: r~cen/:ia n/llpą BHriaci H kOllSirl'irul'allie �200 List nr 1 Paris, maj 1912 Wny P. A. Fischer Redaktor "Ludu" Ossolineum Lwów Szanowny i Kochany p. Redaktorze, Jestem już w Paryżu, gdzie zabawię do wakacji. Jeżeli "Lud" wyjdzie, to i "Ld" i odbitki me proszę tu skierować. Na razie adres: chez M. J. Meisner 24 rue Beuvaiez Paris XIV. Chcę prosić pana o 50 kor. do przyszłego N. dam panu również recenzje i artykuliki i rozliczymy się, a pieniądze w obecnej chwili bardzo mi potrzebne. Bo z paszportem sprawa się przeciąga i obiecanej subwencji z Kasy Mianowskiego l wydobyć nie mogę. Łączę wyrazy szacunku i życzliwości koleżeńskiej Bron[isławJ Piłsudski Na kiedy pan zbiera artykuły do następnego tomu lub N.? I Kasa im. Mianowskiego, instytucja naukowa założona w 1881 roku Warszawie przez Tytusa Chałubińskiego, Henryka Sienkiewicza, Filipa Sułimierskiego i innych. Do czasu powstania Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1907) główna polska instytucja naukowa w zaborze rosyjskim, inicjująca i finansująca działalność badawczą i naukową oraz wydawniczą (podręczniki. encyklopedie, słowniki). Po roku 1918 prowadziła także własn,! działalność wydawniczą wspomagaj,!cą znacznie fundusz dyspozycyjny na stypendia, zasiłki naukowe i inne formy promocji nauki. W PRL jej działalność została zlikwidowana. Obecnie nastąpiła restytucja Kasy im. Miano\\'skiego. Z funduszu Kasy korzystało wielu uczonych, nic więc dziwnego, że i B. Piłsudski zabiegał o środki finansowe w tej instytucji. Czy starania przyniosły spodziewany rezultat trudno dzisiaj ustalić. List nr 2 Paris, maj 1912 Wny Pan A. Fischer Redakcja Ludu "Ossolineum" ul. Ossolińskich Lwów Szanowny i Kochany Panie, Powtarzam swe uprzednie prośby: 1) przysłać mi jaknajprędzej odbitki o Trądzie 1, a może i nowy N. Ludu 2/0 50 kor., bardzo mi potrzebne. Potem zaś robię oficjalną propozycję Towarzystwu Ludoznawczemu uczczenia zbliżającego się lO-lecia śmierci J. Karłowicza 2. Ja bym radził wydanie osobnego zeszytu poświęconego jego pamięci i zwrócenie się do �201 różnych osób naprzód, by napisali odpowiednie artykuły: tj. podzielenie pracy. Ja chcę poprosić również i cudzoziemców o parę słów wspomnień i dlatego zwróciłem się do pani Karłowiczowej z prośbą o wskazanie b. przyjaciół i znajomych męża. Również robię niniejszym, jeżeli to jest dostatecznem, zgłoszenie do Towarzystwa Ludoznawczego że chciałbym w lipcu, tj. ku końcowi roku akademickiego mieć referacik o potrzebie utworzenia szkoły etnograficznej (w Krakowie), gdzie by znaleźli zajęcie wszyscy specjaliści i gdzieby przygotowywano na wielką skalę obserwatorów życia ludowego i objawów etnograficznego chciałbym by nosiła nazwę Jana Karłowicza. Temat chciałbym poddać dyskusji członkom Towarzystwa ~ proszę więc o odpowiedź, czy to było by możliwem. Wówczas moglibyśmy omówić i same organizacyjne strony, może a zjeździe również. Czekając na odpowiedź i wypełnienie próśb pozostaję z Szacunkiem i przyjaźnią Bronisław Piłsudski Expedie par co W. Sieroszewski 12 r. Ernesr Cressou Paris XIV Chodzi tutaj o artykuł B. Piłsudskiego zatytułowany Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", 18. 2 Jan Karlowicz (1836-1903), etnograf, językoznawca, muzykolog. Badacz kultury ludowej, zbieracz pieśni, przysłów i podań, autor licznych rozpraw z zakresu etnografii, literaturoznawstwa i muzykologii. W latach 1888-99 redaktor pisma ludoznawczego "Wisła". Zamysł B. Piłsudskiego by poświęcić 1. Karłowiczowi specjalny tom "Ludu" nie został zrealizowany. 1 1912, t. List nr 3 Szanowny i Kochany Universite Neuchatel 2.11.1913 Panie, Podaję panu swój nowy adres i mocno był bym wdzięczny za jakie słówko odpowiedzi o "Ludzie", sobie i sprawach redakcyjnych. Z Pragi pisałem Panu lecz odpowiedzi nie miałem. I dlatego nie posłałem nic. Stąd mógłbym pisywać do "Ludu" więcej, bo czytam dużo i mam sporo pism. Wykłada tu etnografię Van-Gennep l - którego za~roszono z Paryża. Pozostaje on redaktorem "Revue d'Ethn. et de Sociol." Prosił on powiedzieć, że brakuje mu "Ludu" zeszyt II-III tom.u XVI i prosi o nadesłanie. Były pogłoski w Zakopanem, gdy byłem podczas Swiąt, że "Lud" już podnieść się nie może - i to dużo osób zraża3. Posyłam 10 kor. jako abonament Pani Giżyckiej4 na rok 1912. Miałem nadzieję, że przepchnę jeszcze abonament Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa Tatrzańskiego 5 lecz Zarząd postanowił tylko propagować prenumeratę, a sam się nie podpisał - bo jest "Lud" w Muzeum 6 w Bibliotece i prywatnych rękach (Pani Giżyckiej). Proszę o słówko odpowiedzi pozostaję z poważaniem Bron[isław] Piłsudski �202 1 A. van Gennep, znany etnograf francuski, autor wielu prac o szerokich zakresach problemowych. Przez wiele lat był on redaktorem naczelnym pisma "Rcvue d'Ethnologie et de Sociologie", na którego lamach w 1912 roku B. Pilsudski ogłosił swój artykuł pl. l.cs sil/{fes de propriele des AiI/O, nie wykluczone, że poprzez kontakt z jego redaktorem, o którym wspomina w swym liście do A. Fischera. 2 Rozwinięcie skrótu tytułu pisma, patrz wyżej przypis nr I. 3 Istotnie były to lata, w których "Lud" przeżywal wielkie trudności finansowe, szcz9śliwie jednak przetrwał do czasu I wojny światowej, by po jej zakończeniu zostać wznowionym. Z korespondencji wynika, że autorzy publikujący na lamach pisma otr;ymywali honoraria autorskie. Wpływy z honorariów łagodziły chwilowo znacz.ne braki finansowc, które doskwierały B. Piłsudskiemu. 4 Bronisława Giżycka - bliska współpracownica B. Piłsudskiego oraz sekretar; Towarzystwa Muzeum Tatrz.aJ\skiego w Zakopanem. 5 B. Piłsudski był przez wiele lat przewodniczącym Sekcji Ludoznawc;.cj (powstaicj zresztą z jego inicjatywy) przy Towarzystwic TatrzaJ\skim. 6 Chodzi tu o Muzeum TatrzaJ\skie. List nr 4 27 rue Louis Favre Neuchatel 16.11.1913 Wny Pan A. Fischer Redaktor "Ludu" Ossolineum ul. Ossolióskich Lwów Czcigodny p. Redaktorze, Ucieszył mię niezmiernie list pana, bo sądziłem już, że "Lud" zupełnie zamrze. Odpisuję panu na wszystkie pytania: 1) Z Wasilewskim t nie załatwiłem sprawy nie mając pozwolenia. Niech mu pan pośle, bo on zawsze potrzebuje - żyje z pióra. Ja zaś 10 kor. posłałem stąd, a co do innych 10 - to Zarząd Sekcji Ludozn[awczejJ na razie nie zaaprobował mojego przedstawienia, zaprenumerować "Lud" dla naszych współpracowników. 2) W Zakopanem idzie praca i beze mnie, pozostawiono mię przewodniczącym i stąd stale z Sekcją się komunikuję. Wicc-prezesem jest obrana pani B. Giżycka. Mają roczne sprawozdanie, które by dobrze było w skróceniu podać w Kronice "Ludu". 3} Projektu nie zarzuciłem wydawać z Muzeum im. Chałubióskiego Rocznika 2, ale na razie i mowy nie mogło być wobec ogólnej sytuacji w kraju. W Pradze zrobiłem spis 30 kilku wydawnictw przez Muzea lokalnc wydawane. Prosiłem je o przysłanie po jednym zeszycie i ta kolekcja wpłynie cokolwiek na zrozumienie konieczności takiej pracy i u nas. Latem mam zamiar znowu być w Zakopanem lub na Podhalu. Przyjechałem tu do Szwajc[arii] by trochę popracować nad mymi materjałami wschodnimi, bez odrywania się stałego inną robotą, no i by nie zaśniedzieć w głuchej prowincji. Tu chodzę na wykłady Van-Gennep'a, mam dużą bibliotekę jego jako redaktora "Revue d'Ethnologie et de Sociologie" miejską i sprowadzają czego brak. �203 4) Dla "Kroniki Powszech[nej] artykuł o Święcie Wiełkan[ocnym] - napiszę zapewno o Francji, może trochę Niemcach, Rosji. Przyślę na ręce Pana. Uprzedzam, by styl zgodzono się poprawić, mogą być rusycyzmy. 5) pia "Ludu" też postaram się przysłać parę niedługich notatek, może recenzJi. 6) O swojej książce napisałem do Krakowa, by posłano egzemplarz darmowy dla "Ludu" J lub Ossolineum. Niech pan napisze recenzję - możliwie piękną ma się rozumieć. Odezwy zagraniczne są dotychczas pochlebne, szczególniej w "Athenaeum" londyńsk. (prof. Marett)4. 7) Jeżeli to ma być tom "Ludu" za 1913, to ja za 1912 nic nie miałem. Z szacunkiem, życzenia powodzenia Bronisław Piłsudski l Chodzi tu o Leona Wasilewskiego (1870-1936) pisarza, publicystę, dyplomatę i historyka, związanego l. Polską Partią Socjalistyczną· 2 B. Piłsudski był inicjatorem wydawania "Rocznika Podhalańskiego". Pierwszy numer tcgo pisma przygotował osobiście. Niestety ukazał się dopiero po jego śmierci. Do chwili obecnej wyszło 5 tomów "Rocznika". -' Dotyczy to pracy B. Piłsudskiego zatytułowanej Malerialsfor the study ofthe Ainu language cl/uljolklre. Collecied and prepared/ill' puhlicalion Brtmis/aw Pi/sudski. Edited under the supervision of 1. Rozwadowski, Ph. D. Prolcssor in the Jagiellonian University, Kraków 1912 Książka ta majduje się w zbiorach Biblioteki Naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 4 R. R. Marett. uczony angielski, który w piśmie "The Athenaeum" z 1913 roku zamieścił recenzję z pracy B. Piłsudskiego poświęconej językowi i folklorowi Ajnów. Recenzja z tej pracy nie ukazała się jednak w "Ludzic", o publikację prosił autor w liście do A. Fischera. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/625ee0af790e7556ebe5a83d4aa1feff.pdf 510b820affffe37a60c539d987e83bd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2093 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Kubary, Jan Stanisław (1846-1896) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1943 Title A name given to the resource Dwa nieogłoszone teksty o Janie Stanisławie Kubarym / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.223-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Wójcik, Zbigniew J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ANTONI KUCZYŃSKI Ośrodek Badali Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego DWA NIEOGŁOSZONE JAN SZTOLCMAN t. 77, 1994 ZBIGNIEW J. WÓJCIK Muzeum Ziemi PAN Warszawa TEKSTY O JANIE STANISŁAWIE I KAZIMIERZ STOŁYHWO I JEGO RĘKOPISACH KUBARYM O KUBARYM W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu pod numerem inwentarzowym 394 (dawniej 315) znajdują się dwa maszynopisy dotyczące Kubarego. Pierwszy z nich to dwustronicowa notatka napisana przez Jana Sztolcmana pt. Jan Kubary (wspomnienia), opatrzona pieczęcią proweniencyjną z napisem: Ze zbiorów śp. prof. St. Poniatowskiego, drugi - również dwustronicowy, ale pisany na innej maszynie - składa się z tekstu Kazimierza Stołyhwy pt. Jan Stanislaw Kubary, oraz kilkuwierszowego zapisu informacyjnego z podpisem: Redakcja. Obydwa teksty znane były historykom nauki, a zwłaszcza Witoldowi Armonowi, autorowi życiorysu Kubarego w Polskim słowniku biograficznym 1, oraz Konradowi Wypychowi, badaczowi dokonań wybitnego podróżnika 2. Kwerenda publikacji Sztolcmana 3 i Stołyhwy4 zdecydowała o wprowadzeniu do tytułu niniejszej notatki słowa: nieogłoszone, choć - teoretycznie rzecz traktując - mogła się ukazać jej zmodyfikowana wersja o spotkaniu dwóch podróżników: Kubarego sławnego badacza Oceanii i Sztolcmana - niedoszłego absolwenta Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, jadącego do Peru. Pierwsze zdanie swej notatki Stołyhwo rozpoczął następująco: "Dwanaście lat upłynęło od chwili, gdy w dali od ziemi, która go wydała, zmarł Jan Stanisław Kubary (Uf. 1846 f. W Warszawie, um. 9 października 1896 r. na wyspie Ponape) [.. T. Tym samym zapisał powstanie tego tekstu na przełom 1906 i 1907 roku. W przypisie powołał się jednak na tekst Ludwika Krzywickiego z Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej, który został ogłoszony w 1908 roku. Notka informacyjna z podpisem: Redakcja - wskazuje, że Stołyhwo uzyskał dwa rękopisy Kubarego wraz z jego listem oraz fotografiami z papierów pozostałych po śp. prof. Karolu Jurkiewiczu 5, do którego trafiły W. Armon, Kuhary, w: Polski s/ownik hiogra./lczny. t. XVI, Wrocław 1971, s. 12. Por. m.in. K. Wypych, W cieniu fe. Śladami Jana Stanis/awa Kubarego, Wrocław 1969, ss. 180. J Por. ich spis umieszczony w artykule: J. Domaniewski, Jan Szloleman /854-1928, "Prace Państwowego Muzeum Zoologicznego", t. 8, z. 1, 1928, s. 23-48. 4 Por. zwłaszcza: A. Wrzosek, Bihlioql"a{ia amrop%gii polskiej do r. 1955 w/ącznie, Poznań 1959. 5 Karol Jurkiewicz (1822-1908), profesor mineralogii w Szkole Głównej i Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, wybitny popularyzator, współpracownik miesięcznika "Przyroda i Przemysł", i innych periodyków warszawskich. I 2 �224 z redakcji warszawskiego czasopisma "Przyroda i Przemysł". Jurkiewicz zmarł 15 marca 1908 roku. Tym samym Stołyhwo pozyskał rękopisy K ubarego naj wcześniej w poł9wie tego roku i niebawem przystąpił do przygotowania ich dla czasopisma "Swiatowit", wydawanego i redagowanego przez Erazma Majewskiego. . Trudności finansowe zdecydowały, że w latach 1908-1910 "Swiatowit" nie ukazywał się. W tomie tego czasopisma wydanym w 1911 rok u nie ma wzmianki o zamiarze wydania tekstów Kubarego wraz z towarzyszącymi opracowaniami Sztolcmana i Stołyhwy. Ostatni z nich zaakcentował swoją opecność - jako autor i redaktor - w pierwszym powojennym tomie "Swiatowita", obejmującym lata 1924-1928. Włodzimierz Antoniewicz, redaktor periodyku, odnotował jednak, iż cztery rozprawy tomu autorstwa Benedykta Dybowskiego i Kazimierza Stołyhwy ukazały się także osobno w 1924 roku. W kolejnym tomie, z 1929 roku Antoniewicz ogłosił decyzję o zawężeniu profilu pisma do rozpraw ściśle archeologicznych 6, co jednocześnie pogrzebało myśl druku studiów etnograficznych Kubarego. Zresztą w 1921 roku Stołyhwo rozpoczął wydawanie, wspólnie ze Stanisławem Poniatowskim jako redaktorem dzieła etnologicznego, periodyku "Archiwum Nauk Antropologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego". Przytoczona wyżej pieczęć proweniencyjna na wspomnieniu Sztolcmana zdaje się świadczyć, iż rękopisy Kubarego, wraz z opracowaniami towarzyszącymi, trafiły do teki redakcyjnej Poniatowskiego w "Archiwum Nauk Antropologicznych". Zapewne i tym razem zabrakło środków na ich wydanie. Analiza treści różnych opracowań Poniatowskiego wskazuje, że nie sięgał on do rękopisów polskiego badacza Oceanii. Nie przesłał ich jednak do "Ludu", w którym umieszczał swe studia etnograficzne a także - obok Stołyhwy - polemizował z Janem Czekanowskim . Trafiły one tam później, gdy żył jeszcze inicjator ogłoszenia rękopisów polskiego podróżnika w czasopiśmie "Swiatowit". Kiedy Sztolcman pisał wspomnienie o Kubarym - trudno ustalić. Niewątpliwie było to już po śmierci badacza Oceanii. Pisze: "Ostatnią z nim korespondencję przeprowadziłem w 1894 roku, kiedy już bawił na Nowej Gwinei, stąd też pochodzi ostatni list jego z Konstantinhafen z datą 2 lipca 1894 r." Możemy się jednak domyślać, iż podając hamhurski adres Kubarego, chciał wskazać badaczom dokonań podróżnika na możliwość uzyskania w Hamburgu wielu ważnych informacji o jego pracy. Kubary i Sztolcman byli warszawianinami, a ponadto uczyli się - co prawda w różnych latach i na różnych wydziałach - w tej samej uczelni. Gdy spotkali się w 1875 roku w Hamburgu pierwszy z nich był już sławnym podróżnikiem, drugi - w tym roku po raz pierwszy zobaczył morze. Ich ledwie trzydniowe spotkanie zdecydowało o przyjaźni, którą przerwała śmierć Kubarego. Nie można się więc dziwić, iż przystępując do spisania swych wspomnień z podróży do Ameryki Południowej, wydrukowanych w 1912 roku, nie omieszkał ukazać związków Kubarego z przyrodnikami warszawskimi, skupionymi wokół Władysława Taczanowskiego w Gabinecie Zoologicznym 8. Por. "Światowit", L 13, 1929, s. VII-VIII. Por. "Lud", L 23, 1924 i L 24 z 1925 (dyskusja na margincsic opublikowancj przez Stanisława Poniatowskiego w 1924 roku książki pl. Podłoże rasowe kul/ur zasadniczych). 8 Władysław Taczanowski (1919-1890), zoolog i autor wiciu prac (zwłaszcza ornitologicznych). W warszawskim Gabinecie Zoologicznym pracował od 1855 roku tworząc ZCI1 ważną placówkę badawczą w skali światowej. 6 7 �225 Zresztą badacz Oceanii .drukując w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1873 roku swe Ohrazki z Wysp Zeylarskich na Oceanie Wielkim w 1870 roku znany był także w innych środowiskach skoro w ogłoszonym w 1874 roku tomie Enc~'klopedii o(jólnej wiedzy ludzkiej umieszczono o nim taką oto informaCJę: "Kubary (Jan) współczesny podróżnik, ur. około 1843 w Warszawie, uczęszczał na wydział medyczny w Szkole Głównej, którego nie ukończywszy, wyjechał do Niemiec i w r. 1869 przyjął na lat 5 obowiązki agenta domu bankiera Godeffroy i wysłany został na Ocean Spokojny w celu dostarczenia przedmiotów etnograficznych i przyrodniczych do Muzeum Godeffroy'a w Hamburgu. Od tej pory zwiedził znaczne części wysp należących do archipelagu Pelew, Mulgrawe i ~alick czyli tak zwane Wyspy Karolińskie, a oprócz tego wysp Samoa czyli Zeglarskich. Opis podróży swoich w języku niemieckim umieszcza w hamburskim czasopiśmie etnograficznym: "Journal des Museums Godeffroy". Ostatnią podróż w języku polskim, druk. w "Tyg. ill." na r. 1873, n. 288 i następ."9. Warszawska "Gazeta Polska" w numerze z 10(22) września 1875 roku w "Kronice miejscowej" umieściła inną, znaczącą informację: "Nasz Gabinet Zoologiczny wzbogacony został w tych dniach 30-tu okazami ptaków z Wysp Zeglarskich; nadesłał je do Warszawy p. Kubary, a zakupił do gabinetu hr. Konstanty Branicki 10. Pan Kubary podróżuje po dalekich morzach i zbiera wszelkie osobliwości etnograficzne i zoologiczne dla jednego z krezusów Germanii; część z nich przysłał matce do Warszawy, a w tej liczbie i po mienione ptaki. W nabytym dla Gabinetu zbiorze odznaczają się mianowicie gołębie pięknością kolorów; zdobią je barwy tak świetne i rozmaite, jakie dotąd tylko na papugach i kolibrach widywaliśmy. Prawdziwą zaś rzadkość gabinetową, typ oddzielnej rodziny, stanowi gołą b sowodziuby (Diduculus strigrostis)" 11. Powyższa notatka stała się impulsem do ogłoszenia w "Bibliotece Warszawskiej" w końcu 1875 roku artykułu Antoniego Wagi - przyrodnika z kręgu Gabinetu Zoologicznego - pl. O zasłudze naukowej ziomka naszego Kuhareyv. Wskazał w nim na związki badacza Oceanii z krajem (m.in. uczestnictwo w 1875 roku we Lwowie w Zjeździe Polskich Lekarzy i Przyrodników, z referatem) oraz druk rozpraw w wydawnictwach hamburskiego Muzeum Jana Cezarego Godeffroy'a 12. Nie ukrywał swej fascynacji dokonaniami młodego warszawianina. Kubary z pierwszej wyprawy na wyspy Oceanii wrócił do Hamburga 31 maja 1875 roku. Referat na Zjeździe Przyrodników i Lekarzy we Lwowie przedstawił 21 lipca. Zapewne w końcu lipca lub na początku sierpnia był Encyklopedia \\'Gnego i Wfdrowca, <) o!JIilno wiedzy ludzkiej, wydana pod kierunkiem redakcji Tygodnika l/ustro- t. VIII, Warszawa 1874, s. 265-266. 10 Konstanty Branicki (1824-1884), mecenas nauk przyrodniczych, współtwórca warszawskiego Gabinetu Zoologic7.llego. II "Gazela Polska", Nr 208 z 10(22) września 1875 roku s. 2; Kubary prawdopodobnie sam przywiózł okazy, które za radą Taczanowskiego zakupił Branicki, chcąc w len sposób udzielić wsparcia malce podróżnika. 12 A. W., O zasłudze naukowej ziomka naszego Kuharego, "Biblioteka Warszawska", 1875, l. 4, s. 226-230; prawdopodobnie Waga - autor tej notatki - uczył Kubarego przedmiotów przyrodniczych w gimnazjum w Warszawie, a później ułatwił mu kontakt z Taczanowskim. 15 - Lud t. LXXVII �226 w Warszawie, osobiście przywożąc okazy ptaków 13, o których pisano w"Gazecie Polskiej" i w "Bibliotece Warszawskiej". Wtedy również Taczanowski uzgodnił termin spotkania badacza Oceanii ze Sztolcmanem w Hamburgu. Po latach badań w Ameryce Południowej Sztolcman tak o tym pisał: "W 1872 r. wstąpiłem na Uniwersytet Warszawski, obierając sobie za cel swoich studiów nauki przyrodnicze, jako najbardziej odpowiadające moim planom. Wkrótce też poznajomiłem się z ówczesnym kustoszem warszawskiego Gabinetu Zoologicznego, śp. Taczanowskim, u którego stałem się codziennym gościem, a następnie rodzajem pomocnika w porządkowaniu zbiorów entomologicznych. Wolne od lekcji uniwersyteckich chwile spędzałem w pracowni naszego uczonego, oddając się jednocześnie z zapałem preparowaniu ptaków; przewidywałem bowiem, że mi ta sztuka w przyszłości potrzebną będzie. W pracowni Taczanowskiego koncentrowały się wówczas wszystkie prace polskich ówczesnych podróżników. Znany nasz podróżnik śp. Konstanty Jelski 14, po pięcioletniej eksploracji Gujany Francuskiej, zajmował się właśnie badaniem środkowego Peru, które tak znakomity rezultat wydało, a bogate kolekcje jego nadchodziły od czasu do czasu do Muzeum warszawskiego. Jednocześnie trzech dzielnych podróżników, a mianowicie dr Benedykt Oybowski 15, późniejszy profesor Uniwersytetu Lwowskiego, oraz dwaj jego towarzysze, śp. Wiktor Godlewski 16, Michał Jankowski 17, badając z niezwykłą korzyścią Syberię, posunęli się aż poza Amur, skąd posyłali od czasu do czasu cenne kolekcje zoologiczne. P. Jan Kubary, warszawianin, bawił podówczas na Wyspach Karolińskich, a choć kolekcje przez się zebrane przesyłał do Muzeum Godeffroy'a w Hamburgu, niemniej jednak z Taczanowskim w ciągłej korespondencji pozostawał. Oprócz tego pracownia naszego kustosza była zawsze punktem zbornym dla wszystkich podróżników, zwiedzających Warszawę. Tu poznałem obu hrabiów Branickich (Konstantego i Aleksandra) 18 dziś już nieżyjących, niestety! a których podróże po Afryce Północnej, Azji Mniejszej i Kaukazie dostarczyły niemało przybytków warszawskiemu gabinetowi. Wiadomo nadto. że koszta podróży Jelskiego po Ameryce Południowej ponosił ze szlachetną bezinteresownością hl'., Konstanty Branicki. U Taczanowskiego poznałem też znakomitego badacza Srodkowej Azji, wówczas pułkownika, a później genera13 K. Wypych w artykule Życie i zasluqi naukowe Jana Slallisluwu Kuhareqo, umieszczonym w "Studiach i Materiałach z Dziejów Nauki Polskiej" Scr. C. z. 13, 1968, na stronic 77 podał. że badacz Oceanii uzyskał od ambasadora Rosji w Hamburgu pozwolenie na przyjazd do kraju z możliwością powrotu na Zachód. Podczas pobytu Kubarego w stolicy raczej nic doszło do jcgo spotkania ze Sztolcmanem. '4 Konstanty Jelski (1837-1890), zoolog, podróżnik, od 1865 roku pracowal w Gujanie Francuskiej skąd przysłał okazy fauny do warszawskiego Gabinetu Zoologicznego. W latach 1869-1874 kontynuował te prace na koszt Konstantego Branickicgo. 15 Benedykt Dybowski (1833-1930), zoolog, zesłaniec, od 1884 roku profesor w Uniwersytecie Lwowskim. 16 Wiktor Godlewski (1831-1900), badacz przyrody (zwłaszcza Bajkału) Syberii i Dalekiego Wschodu, towarzysz prac Benedykta DybOlvskiego oraz współpracownik Taczanowskiego w warszawskim Gabinecie Zoologicznym. 17 Michał Jankowski (1843 lub 1844-1912), kolekcjoner j przyrodnik, badacz Dalekiego Wschodu (zwłaszcza okolic Władywostoku). 18 Aleksander Branicki (1821-1877), mecenas nauki, kolekcjoner okazów przyrodniczych. podróżnik. �227 ła Przewalskiego 19, który świeżo powrócił był właśnie z pierwszej wyprawy swej do Tybetu Północnego" 20. W dalszym ciągu swej relacji Sztołcman wspomniał, że w połowie 1874 roku Jelski powiadomił Branickiego o podjęciu pracy w służbie rządu Peru. Zwolnione przez niego miejsce zdecydował się zająć Sztołcman. Warszawę opuścił 24 sierpnia 1875 roku, udając się pociągiem przez Berlin do Hamburga. T u przy pomocy Kubarego, uzupełniał zaopatrzenie swej wyprawy. Opisał to zresztą nader krótko: "Przejechawszy przez Berlin, stanąłem d. 25 sierpnia w Hamburgu, gdzie bawił podówczas wspomniany powyżej badacz Wysp Polinezyjskich [l], Jan Kubary, u którego też zamieszkałem. Kubary wrócił był dopiero co z pierwszej swej wyprawy do Polinezji [I], a odpocząwszy nieco, szykował się do drugiej, bogaty zapasem wiedzy i doświadczenia. Pomimo własnych zajęć i masy interesów, poświęcił mi zupełnie trzy dni, jakie w Hamburgu spędziłem, ułatwiając mi z serdeczną gotowością zakup rozmaitych przedmiotów, niezbędnych do przyszłej mojej wyprawy. Część zaś wolnego czasu poświęciliśmy na zwiedzenie Ogrodu Zoologicznego i innych ciekawości Hamburga. Załatwiwszy sprawunki wsiadłem 28-go sierpnia na mały parowiec angielski "Virgo", kursujący między Hamburgiem a Londynem. Pożegnawszy Kubarego, który mnie na statek odprowadził, położyłem się natychmiast spać, nie czekając odejścia parowca, co mogło nastąpić nie wcześniej jak o godzinie l2-ej w nocy, wraz z przypływem morza" 21. Kubary, po zawarciu nowej umowy w końcu września 1875 roku, opuścił Hamburg kilka miesięcy później 22. Z przywiezionych przez niego do Europy okazów etnograficznych i przirodniczych ocalały nieliczne (m.in. w Instytucie Zoologii PAN w Warszawie 3 oraz Museum fUr V6łkerkunde w Lipsku)24. Mikołaj Przewalski (1839-1888), o jego związkach z Taczanowskim patrz: Z. Wójcik, Przewalski IV Warszawie, "Czasopismo Geograficzne", t. 59, 1988, s. 324-326. 20 J. Szto\cman, Peru. Wspomnienia z podróży, t. l, Warszawa 1912, s. 1-2. '1 Jilln:e, s. 5. 22 Por. K. Wypych. Życie i zas/u?!i Jana Stanisława Kubarego, s. 78. 13 W. Stawiński, Kuharv Jan Stanis/all', w: Słownik hi%gów po/skich, pod red. S. Feliksiaka, Warszawa 1987, s. 308. 24 K. Wypych, Życie i zasługi JlIIllI Stanisława Kubarego, s. 77. W Archiwum Naukowym PTL wc Wrocławiu zaehowaly sil( dwa pisma z 1953 roku (bez sygnatury) nawiązujące poniekąd do sprawy zbiorów pozostałych po K lIbarym. Pierwsze z nieh to pismo przewodnie Ministerstwa Spraw Zagranicznych PRL z 30 maja 1953 roku anonsujące pismo przekazane przez Misję Dyplomatyczm, NRD w Warszawie, drugie - na papierze firmowym Museum fUr Volkerkunde Leipzig wysłane zostało 29 kwietnia 1953 roku. Oto jego treść: ..Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Pos na n CI. Fredry 10 [lIp. Oetr.: Schr. 1529/53 vom 20.4.1953 .. Auf lhre Anfrage h.:ilen wir Ihnen mit, dass wir aus del' Sammlung Godeffroy nul' die Objektc erworbcn haben, und zwar nicht durch Zuweisung, sondern durch Kauf. Leider hat das Museum seinerzeit nicht Gelegenheit gehabt, die Manllskripte und Briefe des Forschers Kubary zu erwcrben. Da anzunehmen ist, dass Sie durch das M useum fUr Volkerkunde in Hamburg Auskunft libel' den Verbleib der von Ihnen gewlinschten Literatur Kubary's erfahren konnen, empfehlen wir Ihnen, sich dorthin zu wenden (Hamburg 13, Binderstr. 14). NatlirIich ist es moglich, dass sich noch einiges in Privatbesits befindet odeI' dass durch die schweren Verwlistungen Hamburgs im Krieg vielcs verloren gegangen is!, was wir nicht hoffen. Das Journal des Museums Godeffroy konnte 19 .\-{iko/aj �228 W zbiorach Antoniego Wagi ocalał - przechowywany obecnie w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (sygn. I-Og. 9/29) rękopis Porównawcze przyczynki do kilku dialektów Oceanii, spisany w styczniu 1874 na Ponape, który Kubary miał przesłać temu przyrodnikowi25. Porównanie wyżej przedstawionego wypisu z książki Sztolcmana pl. Peru. Wspomnienia z podróży z treścią notatki dotychczas nie ogłoszonej wskazuje, iż wysłannik Branickich do Ameryki Południowej zapamiętał i - zapewne na prośbę Stołyhwy - spisał bardziej pogłębiony wizerunek badacza Oceanii. Sztolcmana uderzył np. tatuaż na ciele Kubarego, zdający się wskazywać na jego próby - także zewnętrzne - wtopienia się w społeczność wyspiarską Pacyfiku (tatuażu tego nie widać na fotografii podróżnika wykonanej podczas jego pierwszej wyprawy)26. Na inną osobliwość zwrócił uwagę - zafascynowany zresztą twórczością Kubareg027 - Ludwik Krzywicki. Odnotował on we wspomnieniu poświęconym podróżnikowi, że największym osiągnięciem Kubarego było rozwikłanie skomplikowanej więzi społecznej Tongańczyków. Pisał m.in.: ,,[ ... ] Jan .Kubary; nasz rodak, o którym może to i owo jest wiadome naszemu krajowi, ale wątpię czy u nas pojęto dostatecznie całą wartość poszukiwań jego. Etnograf ów, który świeżo spocz<l! gdzieś w ziemi na jednej z wysp Karolińskich, cieszył się rozległym imieniem w świecie naukowym, choć nie takim, na jakie zasłużył (... ). Studia naszego ziomka nad społecznymi urządzeniami wyspy Mortlik lub Ponape, archipelagów Epońskiego i Pelauskiego, są przyczynkiem do nauki, który pozostanie na zawsze,,28. Przy tym - jak to Krzywicki - opatrzył swe wspomnienie ploteczką: "O życiu jego na Karolinach dobiegały wiadomości bardzo niedokładne, przedstawiające go jako skończonego oryginała. Twierdzono, że zdziczał, przynajmniej prof. Luschan na jednym z wykładów w Muzeum Etnograficznym berlińskim, żartował, że rodak nasz zbudował gniazdo na palmie i tam przebywa z żoną swoją, czystej krwi Pelauczanką. He było prawdy w tym żarcie, nie umiem powiedzieć" 29. Zarówno Sztolcman jak i Stołyhwo znali przedstawione wyżej (powielane zresztą w różnych artykułach) wypowiedzi Krzywickiego. Pierwszy z nich nie nawiązał do nurtu plotkarskiego ze wspomnienia socjologa. Sto!yhwo zaś zaczerpnął z jego dwóch artykułów (z "Biblioteki Warszawskiej" i z Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej) tylko informacje o istotnym znaczeniu dla zaprezentowania dokonań badacza Oceanii. mi:iglicherweise der Ferhleihe in der Universitiitsbibliothek Leipzig verhanden sein. Sic mussen es auf dem Wege durch die dortige Universitiits-Bibliothek anfordcrn lassen. Hochachtungsvoll ! podpis (Dr. Siegbert Hummel)". Dodajmy, że w cytowanym opracowaniu o życiu i zasługach naukowych Kubarego Wypych powołuje się na pismo dyrektora tego Muzeum H. Damma z 1965 roku, w którym zaznaczono. iż z nabytków po licytacji Muzeum Godeffroy'a do Museum rur Vi:ilkerkunde w Lipsku trafiły różne okazy, w tym z oznaczeniami Kubarego (sygnatury: Mi: 1297- UOO i Mi: 1330). 25 K. Wypych, Życie i zasługi naukowe Jana Stanisława Kuhare!Jo, s. 78 i 98. 26 Por. K. Wypyeh, W cieniu fe. Śladami Jana Stanisława Kuhare!Jo, Wrocław 1969 oraz rysunek (niewątpliwie z tej fotografii) umieszczony w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1873 roku. 27 Por. L. Krzywicki, Ustrój społeczny II ludów pierwotllych, "Prawda", r. 6, 1886, s. 202-205. 316-318, 329-330. n L. Krzywicki, Jan Kuhary ijego poszukiwania, "Biblioteka Warszawska", 1897, l. 2. s. 163. 29 Tamże, s. 169-196. �229 Z treści przedstawionej niżej notatki Stołyhwy nie wynika jednoznacznie czego dotyczyły rękopisy Kubarego nadesłane przez autora do czasopisma "Przyroda i Przemysł", które w 1908 roku odnaleziono w papierach pozostalych po Karolu Jurkiewiczu. Sądzimy, że były to opracowania, o których niedoszły ich wydawca pisał: ,,[ ... J posiadamy w rękopisie polskim dwie prace Kubarego: "Wyspę Jap" (ogłoszoną później w języku obcym) oraz "Przyczynek do znajomości wysp Anchorites". Ta ostatnia zdaniem pana Ludwika Krzywickiego, nigdzie jeszcze nie była drukowana". Drugi z tych artykułów, z rękopisu zachowanego w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, został ogłoszony w czasopiśmie "Lud" w 1962 roku. W tymże archiwum znajduje się ponadto rękopis opracowania Wyspa Jap oraz Z podróży po Mikronezji (Notaty zebrane w latach J870-1880)30. Sądząc z dostępnych bibliografii przedmiotu wymienione opracowania - zapewne w zmodyfikowanej formie - ukazały się w zagranicznych periodykach specjalistycznych. Rzecz zrozumiała, że ogłoszenie rękopisów polskich Kubarego stanowi pilną potrzebę31. Nadesłane do redakcji czasopisma "Przyroda i Przemysł" rękopisy Kubary opracował w 1880 lub na początku roku następnego (przyczynek o wyspach Anachorites pisał na Ponape w 1880 roku). Dotarły one zatem do Warszawy wówczas, gdy już ogłoszono upadłość pisma 32. Jurkiewicz i inni przyrodnicy warszawscy wybrali niektóre fragmenty opracowań badacza Oceanii i wydrukowali je w różnych periodykach w 1882 roku: we "Wszechświecie", "Ateneum", "Wędrowcu", "Tygodniku Ilustrowanym". Wymienione przez Stolyhwę dwa opracowania trafiły do zbiorów Jurkiewicza, gdzie zostały odnalezione dopiero po jego zgonie. Podjęta w 1908 roku przez Stołyhwę próba wydrukowania odnalezionych rękopisów Kubarego nie zakOllczyła się powodzeniem. Rękopisy te, wraz z własną notatką oraz wspomnieniem Sztolcmana, trzymał w Pracowni Antropologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, przekazując je w okresie międzywojennym Stanisławowi Poniatowskiemu, redaktorowi Działu Etnologicznego "Archiwum Nauk Antropologicznych". Tam rękopisy pozostały bodaj do 1942 roku. Wkrótce po aresztowaniu Poniatowskiego przez Gestapo rodzina etnografa przerzuciła ważniejsze rękopisy i dokumenty do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Tam szczęśliwie przetrwały gehennę powstańczą stołicy. W 1945 roku podzielono je na dwie grupy: jedną przekazano do Działu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, a drugą - w tym prace Poniatowskiego przygotowane do druku oraz rękopisy Kubarego - za pośrednictwem o. Edwarda Bulandy SJ przekazano do Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 33. Krzywicki we wspomnieniu poświęconym Kubaremu, ogłoszonym w 1897 roku w "Bibliotece Warszawskiej" podkreślił, iż jego artykuły umieszczone w prasie polskiej nie mają wartości naukowej. Nie podzielamy tego sądu. Por. K. Wypych, Życie i zas/uyi naukowe Jana Stanis/awa Kubarego, s. 98. Fragmenty nie ogłoszonego dotychczas rykopisu Kubarego ukażą się w książce Antoniego Kuczyńskicgo pl. Polskie opisanie .5wiata (w druku). 32 Por. Z. Kmicik, Czampisma naukowe, w: Prasa polska w latach 1864-19/8, Warszawa 1976. s. 104. 33 Por. E. Bulanda, Pami{'ci wyhitneyo etnologa polskiego prof dr. Stanis/awa Poniatowskiego, ..Lud'· t. 36 za lata 1939-1945, Lublin 1946, s. 19-32; J. Rosen-Przeworska, Poniatowski Sr.anislaw, w: Polski s/ownik hioqra/iczlly, t. 25, 1982, s. 489; D. Kamolowa, Zbiory rękopisów whibliotekach i l1Iuzeacll w Polsce, Warszawa 1988, s. 275 i 343. 30 31 �230 Badacz Oceanii był Polakiem i w języku polskim przelewał na papier swe myśli w formie najpełniejszej. Do matki, Niemki z pochodzenia, przecież pisał wyłącznie po polsku. Z tego względu należałoby pilnie podjąć starania o edycję wszystkich opracowań Kubarego (rękopiśmiennych oraz drukowanych w XIX i XX wieku) w starannej oprawie warsztatowej, na wzór przedsięwzięcia edytorskiego jakie realizowane jest na rzecz scalenia dorobku Bronisława Piłsudskiego 34. Zachowane rękopisy badacza Oceanii, podobnie jak przedstawiona niżej notatka wspomnieniowa Sztołcmana, stanowią pierwszorzędne źródło do dziejów nauki światowej. Szkic Stołyhwy pt. Jan Stanislaw Kubary, rzecz zrozumiała, takiej wartości nie ma. Jest jednak przykładem doniosłej inicjatywy ratowania tego wszystkiego co dokumentuje dokonania wielkiego podróżnika i humanisty. To dzięki zabiegom Stołyhwy Sztolcman przywołał swe wspomnienia o Kubarym, a rękopisy naszego rodaka zostały złożone u ludzi doceniających wartość źródeł do dziejów nauki. Dzięki Stanisławowi Poniatowskiemu i jego rodzinie rękopisy te uratowały się podczas wojny w Warszawie, a po wojnie oddano je do najbardziej właściwej skarbnicy: Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Opracowania Sztolcmana i Stołyhwy o Kubarym 1. JAN KUBARY (wspomnienia) 1 Nazwisko Kubarego po raz pierwszy odbiło się o moje uszy, gdym w 1872 roku wstąpił na Uniwersytet Warszawski i bezpośrednio potem, poznajomiwszy się z Taczanowskim, zaczął uczęszczać do jego pracowni. Tu bowiem koncentrowały się wszystkie wiadomości o ruchach i działaniach naszych nielicznych wprawdzie, ale już wówczas znanych po szerokim świecie podróżników. Przyświecał im wszystkim swym przykładem o niestrudzonej działalności i energii Benedykt Dybowski, który w gronie swych towarzyszy - Wiktora Godlewskiego, Parvex'a 2, a później Jankowskiego prowadził tak owocne badania [Syberii 3] oraz Jeziora BajkaIskiego. Na drugiej półkuli tymczasem Jelski przebywszy z górą trzy lata w zabójczym klimacie Gujany Francuskiej, rozpoczął właśnie eksplorację Kordylierów peruwiańskich, która przysporzyła Redaktorem tej edycji jest Alfred Majewicz. Maszynopis. 2 strony formatu A4. Z lewej strony u góry piecz,<eie proweniencyjne: 1 - Ze zbiorów śp. prof. SI. Poniatowskiego, 2 - Archiwum PTL, nr inwent. 315 (pieczęć przekreślona), 3 - Archiwum PTL, nr inw. 394. Pisownia tckstu po zmianach wprowadzonych w 1936 roku. Liczne literówki. Na s. 1 słowo: "zabujczym" podkrcślono ołówkiem i tą samą ręką postawiono na marginesie znak zapytania. W notkach wydawców ograniczono si,< głównie do informacji o osobach nie wymienianych w tekście wprowadzającym. 2 Alfons Parvex (1833 - po 1890), ornitolog, sybirak, współpracownik warszawskiego Gabinetu Zoologicznego. 3 W podstawie brak słowa, które wprowadzili wydawcy w nawiasie prostokątnym. 34 I �231 nauce tyle nowych form zwierzęcych. Tutaj w tej pełnej dla mnie wspomnień pracowni Taczanowskiego, poznałem obu braci Branickich, Konstantego i Aleksandra, którzy hojną dłonią wspomagali wzrost naszego ówczesnego Gabinetu Zoologicznego, odbywając zarazem wycieczki eksploracyjne do Egiptu, Algieru lub na Kaukaz, starając się mieć zawsze ze sobą którego z przyrodników polskich - raz Wagę innym razem Taczanowskiego, to znów dra Dziedzickieg04. U Taczanowskiego poznałem znakomitość wszechświatową, ówczesnego pułkownika Przewalskiego, a później Szolc-Rogozińskiego 5, Kalinowskiegof" Siemiradzkiego 7 i tylu innych. Kubary odbywał wtedy właśnie swą pierwszą podróż na wyspę Pamoa i choć na obcym żołdzie (był korespondentem słynnego bogacza hamburskiego, Godeffroy) nie zrywał stosunków z ojczyzną, prowadząc stałą korespondencję z Taczanowskim, drem Sznablem 8 i z profesorem Wrześniowskim 9. Znali go oni wszyscy osobiście i przez nich dowiedziałem się o niektórych szczegółach jego życia. Kubary był studentem Szkoły Medycznej la, która jak wiadomo przestała istnieć z chwilą wybuchu powstania 1863 roku. Kubary wyemigrował w 1868 roku i jeżeli mnie pamięć nie myli, opowiadano mi, że nie mając pieniędzy na podróż koleją, poszedł do Berlina piechotą, a stamtąd dostał się już do Hamburga, gdzie wstąpił jako prosty robotnik do pracowni Godeffroy, bogatego armatora (właściciela 25 statków handlowych), który jako miłośnik nauk przyrodniczych, założył bogate muzeum zoologiczne i etnograficzne, utrzymując w różnych częściach świata własnym kosztem pięciu korespondentów, aby ci zbiorami swymi wzbogacali tak świetnie postawioną instytucję. Godeffroy poznawszy zdolności i niepoślednią wiedzę przyrodniczą Kubarego, zaproponował mu posadę korespondenta muzeum i wtedy nasz wędrownik udał się bodaj pod koniec 1869 roku na wyspy Pelew, a następnie po trzech latach pobytu pojechał na wyspy Samoa, skąd powrócił w maju 1875 roku do Hamburga. W tym czasie szykowałem się już do podróży mej do Peru, za radą więc Taczanowskiego zdecydowałem się jechać na Hamburg, Londyn i Liverpool. W sierpniu 1875 roku udałem się do Hamburga, zaproszony tam przez Kubarego, który obiecał mi ułatwić wszelkie zakupy. Zajechałem więc tam do domu pp. Hage, u których mieszkał Kubary. Tam przyjął mnie nader serdecznie i ulokował w pokoju na facjatce, skąd schody prowadziły do jego pokoju. Kubary był to człowiek nieco poniżej średniego wzrostu, ciemny brunet o włosach kędzierzawych, zdradzających jego południowe pochodzenie, o czarnych przenikliwych oczach, ale otwarcie i poczciwie patrzących. Zaraz po 4 Henryk Dziedzicki (1847-1921), entomolog, lekarz, w 1873 roku brał udział w wyprawie Branickiego do Afryki Północnej (Egipt, Nubia). 5 Stefan Szolc-Rogozillski (J 861-1896), podróżnik, od 1882 roku prowadził eksplorację w Afryce. 6 Jan Kalinowski (ok. 1860-1941), kolekcjoner okazów fauny w północno-wschodniej Azji (z Dybowskim) i Ameryce Południowej. 7 Józef Siemiradzki (1858-1933), geolog, w latach 1882-1883 razem z J. Sztolcmanem prowadził eksploracj.,: w Ameryce Południowej, później profesor paleontologii w Uniwersytecie Lwowskim. B Jan SznaIJI (lli39-1917), lekarz, entomolog. 4 August Wrześniowski (1836-1892), zoolog, następca Dybowskiego w Szkole Głównej w Warszawie. 10 Skrót myślowy. Hył to Wydział Lekarski Szkoły Głównej. �232 poznaniu go spostrzegłem, że ma ręce tatuowane po same pięści, a gdym razu pewnego przyszedł rano do ~ego pokoju, kiedy jeszcze w łóżku leżał, gdy zeń wstawał, zauważyłem, że ma i całe nogi tatuowane z czego wnosiłem, że jest na całym ciele pokryty tatuowanymi rysunkami, com zaraz potem stwierdził, gdy mu się koszula na piersiach odchyliła. Cały trzydniowy czas mego pobytu w Hamburgu Kubary towarzyszył mi wszędzie, pokazując miasto, Muzeum Godeffroy, załatwiając ze mną sprawunki. A gdym odjeżdżał do Londynu, odprowadził mnie na statek, żegnając serdecznie i dając mi rady doświadczonego podróżnika. Pozostawił mi wrażenie człowieka dobrego i serdecznego. Następnie pisałem do niego list z Tumbezu (Peru) w październiku 1876 roku, na co otrzymałem odpowiedź z wyspy Ruk (Karoliny) aż po trzech latach. Ostatnią z nim korespondencję przeprowadziłem w 1894 roku, kiedy już bawił na Nowej Gwinei, stąd też pochodzi ostatni list jego z Konstantinhafen z datą 2 lipca 1894 roku. Zdaje się, że wkrótce potem śmierć zabrała tego dzielnego i niestrudzonego podróżnika. Matkę Kubarego widziałem kilkakrotnie u Taczanowskiego, dokąd przychodziła od czasu do czasu zapytać o wiadomości o synie. Była to osoba niskiego wzrostu, dość otyła. Po polsku mówiła z silnym akcentem niemieckim. Adres p. Karola Hoge w Hamburgu był: Hamburg, Eimsbiittel Schiiferskampallee, Petersens Passage N° 1. ( -) Jan Sztolcman 2. JAN STANISŁAW KUBARY! Dwanaście lat upłynęło od chwili, gdy w dali od ziemi, która go wydała, zmarł Jan Stanisław Kubary (ur. 1846 r. w Warszawie, um. 9 października 1896 r. na wyspie Ponape) - jeden z naj wybitniejszych etnografów - nie tylko polskich, lecz całego świata a. Kubary rozpoczął studia na lekarskim wydziale Szkoły Głównej w Warszawie, lecz zdaje się, iż w związku z wypadkami 1863 zmuszony był kraj opuścić. W r. 1869 przyjął obowiązki ajenta domu handlowego J. C. Godeffroy w Hamburgu, działającego w obrębie Oceanu Spokojnego. Kubary podjął się dostarczenia dlań materiałów etnograficznych. W ciągu lat 1869-1874 prowadził on studia w obrębie Mikronezji, poczem jako preparator osiedlił się na 1 Maszynopis. 2 strony formatu A4. U góry dwie pieczęcie proweniencyjne - jedna jak w tekście Sztolcmana przekreślona, druga z napisem: Archiwum PTL. Nr inw. 394. Na marginesie na s. 1 na wysokości nazwy Neu-Pommern, napisano na maszynie znak zapytania a pod nim słowa: Nowego Pomorza. U dołu tej strony przypis Stołyhwy z liczbą l, którą zamieniono w niniejszej edycji na literę: a. W nawiasie prostokątnym zaznaczono braki tekstu wskutek ubytku papieru. Pisownia tekstu Stołyhwy ze zmianami z 1936 roku. a Materiał do dzisiejszego wspomnienia czerpię z artykułu p. L. Krzywickiego w Encyklopedii Wielkiej /lustrowanej oraz z [dalej ubytki w papierze, ale z fragmentu zachowanych słów można się domyślać, iż chodziło o informacje ustne]. �233 wyspie Ponape, jednej z Wyspozbioru Karolińskiego. W r. 1883 prowadził badania na rzecz berlińskiego Muzeum Etnograficznego na wyspie Pelew (Peliu, Pelau, Palau). W r. 1885 otrzymał posadę w zarządzie niemieckim na wyspie Nowej Brytanii (Neu-Pommern), ale niebawem powrócił na Ponape. W r. 1895 odwiedził Lwów podczas wystawy ówczesnej 2 i wyraził życzenie powrotu do kraju. Niestety w roku następnym zaskoczyła go śmierć. Prace swe ogłaszał Kubary w "Journal d. Museums Godeffroy" w Hamburgu (o ustroju społecznym Ebończylów t. I, o wyspie Jap t. III, o Pelauczykach t. IV), parę monografii zamieścił w "Mitth. d. geogr. Gesell. in Hamburg" (o ustroju wyspy Mortlock 1887/8-1888/9), w pracy Bestiana "Allerlei aus Menschenkunde" ogłosił ładną rzecz o wierzeniach Pelauczyków. Najważniejszymi jednak pracami jego są "Ethnographie Beitrage zur Kenntnis der Karolinen Inselgruppe. Die sozialen Einrichtungen der Pelauer" (Berlin 1885 r.) 3 oraz napisana do spółki z 1. D. E. Schmeltzem "Ethnograpische Beitrage zur Kenntnis der Karolinen Archipels" (Leyda i Berlin 1895). Po polsku ogłosił: "W Nukuoro" (Ateneum 1882), "Obrządki pogr~ebowe Pelauczyków" (Ateneum 1885), a jeszcze wcześniej "Obrazki z Wysp Zeglarskich" (Tygodnik Ilustrowany 1873). Wreszcie posiadamy w rękopisie polskim dwie prace Kubarego: "Wyspę Jap" (ogłoszoną już później w języku obcym) oraz "Przyczynek do znajomości wysp Anchorites". Ta ostatnia zdaniem pana Ludwika Krzywickiego, nigdzie jeszcze nie była drukowana. Słusznie w artykule swoim pisze Krzywicki, że Kubary należał do liczby tych ludzi, których wartość oceniają dopiero dalsze pokolenia 4. Ze wstydem też przyznać należy, że w kraju naszym nic prawie nie wiedziano o znakomitym rodaku, który chociaż tworzył przeważnie w języku obcym, lecz myślał po polsku, jak o tym świadczy jego sposób pisania po niemiecku, uważał się za Polaka i marzył o powrocie do ojczyzny. W Niemczech również długie lata czekał Kubary na sprawiedliwą i należną Mu ocenę; w końcu ceniono go jednak i po śmierci zaczęto nawet zbierać składki na wzniesienie pomnika zasłużonemu etnografowi "niemieckiemu" (!). Nie tylko więc wywłaszczają nas Niemcy z ziemi, lecz i z plonu naukowego - anektując na korzyść swoją najcenniejsze okazy kultury naszej, tj. jednostki twórcze w nauce. A do takich właśnie twórców należał Kubary! I stała się rzecz nieodżałowana, że zmuszony był wśród obcych pracować i tworzyć, że obca zagarnęła go kultura. Niestety nadesłane do kraju ojczystego prace Jego butwiały w tece redakcyjnej. ( -) K. Stołyhwo Wystaw9 Krajową zorganizowano we Lwowie w 1894 roku. Opracowanie to oprawione razem z artykułem Obrządki pogrzebowe Pelauczyków. Docynek ('/Iloyra(iczny z "Ateneum" z 1885 roku znajduje się w Bibliotece Narodowej (sygnatura: II. 365.811 i II. 365~m). 4 Stolyhwo powołuje si9 tu na artykuł Krzywickiego, umieszczony w 1897 roku w"Bibliotece Warszawskiej". Socjolog myśl t9 umieścił ponadto w opracowaniu o Kubarym, wydrukowanym w 1897 roku w "Prawdzie" oraz w biogramie badacza Oceanii w Wielkiej encyklopedii powszechnej illlsrro\\,(/nej (I. 41, Warszawa 1908, s. 383). 2 J �234 W papierach po śp. prof. K. Jurkiewiczu znalazły się dwa rękopisy znakomitego naszego etnografa śp. Jana Kubarego. Prace te zostały przysłane do redakcji wychodzącego przed laty w Warszawie tygodnika "Przyroda i Przemysł", lecz dla przyczyn niewiadomych nie doczekały się tam druku i dopiero po szeregu lat zostały przypadkowo odnalezione. Aczkolwiek "Swiatowit" nie jest pismem etnograficznym, uważamy jednak za słuszne umieścić w nim te cenne prace, pragnąc w ten sposób oddać hołd pamięci naszego znakomitego uczonego, który niestety w kraju i dla kraju pracować nie mógł. Drugą przyczyną jest potrzeba przypomnienia światu, że pierwszorzędny etnograf i badacz krajów egzotycznych, znany z klasycznych wysoce cenionych prac, ogłaszanych w obcych językach - był Polakiem. W świecie naukowym Jan Kubary jest niemieckim uczonym, ponieważ, niestety - pisał i musiał pisać wyłącznie po niemiecku. W tym samym celu podajemy również list pisany przez Kubarego do redakcji "Przyrody i Przemysłu" s oraz garstkę faktów dotyczącą życia i działalności śp. Jana Kubarego. Niestety fotografie, które ilustrowały jego pracę spłowiały tak silnie, że nie są przydatne do reprodukcji 6. Ograniczamy się więc do podania rysunków robionych piórkiem 7. Redakcja 5 6 7 8 List tcn zaginął. Fotografie nie zachowały się. Domyślamy siit\ że były to rysunki wykonane Niewątpliwie tak się podpisał Stclyhwo. ręk,! Kubarcgo. 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93d90cc8bd0891e876fb86baa9500466.pdf aca54bc2a938a5fed416286cac777bea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:605 Title A name given to the resource Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacja Józefa Kopcia o ludach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.87-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 ANTONI z. 1 KUCZYŃSKI WKŁAD POLSKICH PODRÓŻNIKÓW DO HISTORII ETNOGRAFII. RELACJE JÓZEFA KOPCIA O L U D A C H SYBERII Motto: Przyszli wygnance na ziemię sybirską i obraw­ szy m i e j s c e s z e r o k i e z b u d o w a l i d o m aby zamieszkać razem w drewniany, zgodzie i w miłości braterskiej J. Słowacki — Anhelli WSTĘP Literatura faktu ciesząca się dużą popularnością stanowi ciekawy zasób źródłowy dla historyków, socjologów, geografów i etnografów. Brak szerszego zainteresowania pamiętnikiem jako określonym źródłem etnograficznym spowodował, że pamiętnikarstwo polskie nie znalazło je­ szcze należnej mu oceny w tej dziedzinie nauk humanistycznych. Współ­ czesne zainteresowania pamiętnikarstwem sprowadzają się u nas w y ­ łącznie do studiów historyczno-literackich a przysłowiową białą kartą jest nadal krytyczna ocena poszczególnych pamiętników, diariuszy i raptularzy z punktu widzenia ich przydatności jako źródła etnografi­ cznego. Pamiętniki polskich zesłańców oraz podróżników po Syberii ukazują mniej lub bardziej prawdziwie, chociaż nierównomiernie, oblicze kulturowe szeregu grup etnicznych i stanowią interesujące dopełnienie do innych materiałów z tego zakresu. Relacje te usuwane często na margines historii etnografii polskiej lub wyrzucane do suchego przypisu bibliograficznego powinny wreszcie doczekać się należnego i m opraco­ wania. Krytyczne omówienie tych źródeł wydaje się być rzeczą bezspor­ ną, t y m bardziej że z całą pewnością zainteresują one etnografów nie tylko polskich, lecz również i obcych. Sprawa ta stanie się jeszcze bardziej widoczna, gdy zważymy, że olbrzymie zasługi Polaków w zakresie etnografii Syberii są dzisiaj w m i 1 D o k ł a d n i e j o tej s p r a w i e p a t r z : Antologia [Wybór i opracowanie S. D r e w n i a k pamiętników i M. Kaczmarek], polskich Wrocław 1966. XVI wieku �88 A N T O N I KUCZYŃSKI nimalnym stopniu znane nauce krajowej, a pomijając W. Sieroszew­ skiego, B. Piłsudskiego, E. Piekarskiego i M . A. Czaplicką dorobek i wkład innych zesłańców syberyjskich nie znany jest prawie w ogóle nauce światowej. Poza t y m należy zbadać również, w jakiej mierze uczestni­ czyli Polacy w badaniach etnograficznych na odległych obszarach obu półkul, a także ustalić, jak liczne są pamiętniki oraz wspomnienia podróżnicze zawierające wartościowe materiały z zakresu etnografii egzotycznej. Wiemy dzisiaj dobrze, że w całej historii nauki światowej trudno byłoby znaleźć inny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska przez okres niemal 100 lat, rozpoczynając od upadku powstania listopadowego w roku 1831. Administracja Rosji carskiej ze szczególną wówczas siłą uderzała w organizacyjne podstawy naszej nauki. Zlikwidowano dwa uniwersytety — warszawski i wileński, rozwiązano Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a jedyna wyższa uczelnia polska, uniwersytet w Krakowie, wegetował przez długie lata pod nadzorem austriackiego zaborcy, dostępny początkowo wąskiemu gronu młodzieży z Wolnego Miasta Krakowa. Wprawdzie późniejsza liberalizacja stosunków narodowościowych przyniosła dla Krakowa i Lwowa możliwość rozwoju obu istniejących tam uniwersytetów i p o l i ­ techniki oraz stworzyła warunki do założenia Akademii Umiejętności, ale uboga wówczas gospodarczo Galicja nie była w stanie, przy braku pomocy rządowej, zapewnić nauce należnej jej opieki. W pozostałych zaborach, pruskim i rosyjskim, sytuacja była jeszcze bardziej ciężka, nic więc dziwnego, że nauka polska rozwijała się w większym stopniu poza granicami Polski niż w kraju, a naukowcy nasi często na obczyźnie szukali terenu do rozwinięcia swych pasji badawczych. Nie miejsce tu na wyliczanie zdolnych techników i przyrodników, których nazwiska złączyły się na stałe z wieloma zamorskimi krajami oraz Syberią. Wspomnijmy jednak, że Ignacy Domeyko, absolwent paryskiej École des Mines, pracował na terenie odległego Chile, dostrze­ gając zawsze obok problematyki gospodarczej także problem społeczny. Jego głośne ongiś dzieło o Indianach Araukanii jest nie tylko studium etnograficznym, lecz i głośnym protestem przeciw kolonialnej polityce i wyzyskowi stosowanemu wobec tubylców A m e r y k i . Tułacza nauka polska święciła również swe triumfy wśród tubylców Oceanii, gdzie rozwijał swą h u m a n i t a r n ą i badawczą działalność emigrant 2 3 2 3 I. D o m e y k o , Araukania i jej mieszkańcy, Wilno 1860. Historią polskiej amerykanistyki zajmuje się mgr M. Paradowska z Poznania. Zobacz też: M . F r a n k o w s k a , Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10: 1966. �89 RELACJE JOZEFA KOPCIA D Z I E N N I K PODRÓŻ JOZEFA KOPCU CAŁĄ wiwLci *JtV4, ш т n u OCEASBM M W E t WKSřY *tSZKJ KAMCZATKI, no твееа w мквтгОию ВДШ.8Ш * ЖТАЖ1Л» S4 DO M W T >* PSACH I тшш JELKMIACH, W WROCŁAWIU. iiiriiltM И. Jř*T»l ł!KU«»A. «»<€» « » « « 234172, Ryc. 1. K o p e ć , Dziennik, podróży, Wrocław k s y m i l e strony t y t u ł o w e j pierwszego 1837. Fa- wydania 4 z Warszawy po powstaniu styczniowym (1863), Jan S. K u b a r y , którego prace obejmowały Mikronezję od wysp Palau na krańcach zachodnich aż po Ponape na krańcowym wschodzie. W tej części świata pracował 4 Wkładem J . S. K u b a r e g o do historii etnografii polskiej z a j m u j e się m g r K . W y p y c h z W r o c ł a w i a , k t ó r y o p u b l i k o w a ł d o t y c h c z a s t r z y a r t y k u ł y w tej s p r a w i e z e s t a w i a j ą c p r z y t y m b o g a t ą l i t e r a t u r ę ; zob.: К . W y p y c h , Jan Stanisław Kubary badacz Mikronezji, „ P o z n a j Ś w i a t " , n r 12: 1966; t e n ż e , Jan Stanisław Kubary w 70-tą rocznicę jego zgonu, „ L u d " , t. 51: 1957; t e n ż e , Zycie i zasługi naukowe Jana Stanisława Kubarego, „ K w a r t a l n i k Historii Nauki i Techniki",, z. 4: 1967. �90 A N T O N I KUCZYŃSKI również Bronisław Malinowski, który w okresie I wojny światowej pro­ wadził badania naukowe w Melanezji . Egzotyczna Afryka gościła również naszych badaczy, a Stefan Szolc Rogoziński i Leopold Janikowski to eksploratorzy, których dorobek w zakresie etnografii Kamerunu nie doczekał się jeszcze systematycznego opracowania . Również niewiele wie się u nas o znanym we Francji lingwiście i podróżniku polskiego pochodzenia, Kalasantym Motylińskim, który będąc od roku 1875 tłumaczem języków berberyjskich przy fran­ cuskiej armii afrykańskiej, zajmował się badaniem krainy Mzab, a w la­ tach 1903 i 1906 przebywał w Suf, gdzie zbierał materiał historyczny, lingwistyczny i geograficzny, a także kierował w y p r a w ą do masywu Hoggaru na Saharze, skąd przywiózł bogate zbiory lingwistyczne, arche­ ologiczne i geograficzne . Ogólnie stwierdzić należy, że historia etnografii polskiej nie posiada do dzisiaj syntetycznego opracowania z zakresu wkładu Polaków w ba­ dania nad kulturą ludów egzotycznych, a drobne a r t y k u ł y z tej dziedziny nie oddają w pełni bogatych dziejów i tragicznych dróg tych eksplo­ racji. Szczególny bezład w t y m zakresie odnotować należy na polu etnografii Syberii, gdzie obok utalentowanej, przedwcześnie jednak zmar­ łej M.A. Czaplickiej, W. Sieroszewskiego, B. Piłsudskiego czy E. Piekar­ skiego stoi szereg innych badaczy i autorów syberyjskich wspomnień, lepiej — jak dotąd — znanych w Związku Radzieckim aniżeli w Polsce. Obok wymienionych powyżej głośnych autorytetów, które zapisały się na kartach etnografii światowej, ciągle brak jest w naszej literaturze syntetycznego opracowania na temat wkładu Polaków w dzieło etnografii Syberii, opracowań, które ukazałyby sylwetki twórców polskiej etnografii tułaczej powstałej z dala od ojczyzny na terenie płaskowyżu syberyj­ skiego, Jakucji, Sachalinu, Kamczatki i Kraju Nadamurskiego. Dodajmy także, że w bogatym katalogu polskiej literatury podróżni­ czej i pamiętnikarskiej odrębną grupę tworzą wspomnienia tułacze z syberyjskiej niewoli. Literatura ta stanowi unikat w dziejach piśmien­ nictwa światowego i mimo kilku opracowań na ten temat nasza wiedza 5 6 7 5 grafii 6 Dokładniej i etnologii o p r a c a c h B . M a l i n o w s k i e g o zob.: A . K u t r z e b a , w Polsce, K r a k ó w 1948, s. 41—43. Problemem tym z a j m o w a ł się częściowo w minarium magisterskim w Katedrze Etnografii Wrocławskiego. 7 Rozwój etno­ l a t a c h 1960/1961 J . L i s z k a n a se­ Ogólnej i Słowian Uniwersytetu N i e c o s z e r z e j o n i m zob.: S. Z i e l i ń s k i , Mały słownik pionierów polskich kolonjalnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci-pamietnikarze, działacze i pisarze migracyjni, W a r s z a w a 1932, s. 316—317; O K . Motylińskim wspomina także K . M a k u l s k i w a r t y k u l e : Historia badań etnograficznych Sahary, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 374, p r z y p . 51—52. �91 R E L A C J E JOZEFA KOPCIA 8 o ludziach, którzy ją stworzyli, wykazuje nadal poważne l u k i . Brak jest wystarczającej ilości opracowań wartościujących przydatność pol­ skich relacji o ludach Syberii i z tego też względu szczególnie ważny staje się problem uzyskania rzetelnego obrazu z tej dziedziny. Dotych­ czasowe w y n i k i badań na t y m polu są bardzo skromne , a większość z nich to przyczynki, mniej lub bardziej wartościowe, w obu wypadkach nie stanowiące dostatecznej podstawy do ukazania tego ciekawego zjawiska w historii etnografii polskiej. Warto więc przypomnieć, że pionierami na polu etnografii Syberii byli Polacy i że tylko dzięki nim odległa od ich stron rodzinnych kraina zbliżyła się do wschodnich rubieży Europy, ukazując swe bogactwa i egzotyczną kulturę zamieszku­ jących ją tubylców. Dodać też należy, że podczas gdy inne narody szczycą się opisami licznych zamorskich podróży oraz szczęśliwych odkryć na lądach i morzach świata, u nas poważny rozdział tego rodzaju twórczo­ ści przypada na opis szlaków zesłańczych, na których zawsze było wielu Polaków w okresie rządów Rosji carskiej. Syberyjskie pamiętnikarstwo polskie narodziło się w X V I I stuleciu, kiedy to w latach dymitriady wywieziono ze wschodnich rubieży Rzeczy­ pospolitej wielu uczestników zbrojnych potyczek. Potem widzimy na Syberii uczestników konfederacji barskiej (1768), liczne zastępy powstań­ ców kościuszkowskich (1794), żołnierzy powstania listopadowego (1830— 1831), powstania styczniowego (1863—1864) oraz szereg innych Polaków zesłanych w swoim czasie na Syberię przez carską administrację czy to za patriotyczne, czy radykalno-rewolucyjne poczynania. Wspomnienia tych zesłańców, pokryte patyną lat, są dla współczesnego badacza nie tylko fotografiami z ich życia na wygnaniu, lecz studiowane z perspe­ k t y w y wielu dziesięcioleci stanowią żywe świadectwo wkładu Polaków w badania etnograficzne na terenie Syberii. Wprawdzie zgromadzony na kartach syberyjskich diariuszy i pamiętników materiał etnograficzny 9 8 D o t y c h c z a s o w y dorobek h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l s k i e j w tej d z i e d z i n i e o g r a n i c z a s i ę g ł ó w n i e do p r a c z w i ą z a n y c h z d z i e j a m i P o l a k ó w n a S y b e r i i . D o n i c h z a l i c z y ć należy interesującą książkę Z. L i b r o w i c z a , Polacy w Syberii, Kraków 1884; p r a c ę M . J a n i k a , Dzieje Polaków na Syberii, K r a k ó w 1928, i n a j n o w s z e o p r a c o ­ w a n i e W . J e w s i e w i c k i e g o , Na syberyjskim zesłaniu, W a r s z a w a 1959, p o s i a ­ d a j ą c e jednak w i e l e luk i n i e ś c i s ł o ś c i , a t a k ż e szereg w s p ó ł c z e s n y c h o p r a c o w a ń ź r ó d ł o w y c h p o ś w i ę c o n y c h rozwojowi polsko-rosyjskiej w s p ó ł p r a c y rewolucyjnej n a S y b e r i i , o c z y m w s p o m i n a ł t y l k o u b o c z n i e L i b r o w i с z, op. cit., i Janik, op. cit., k ł a d ą c g ł ó w n y n a c i s k n a a k c e n t m a r t y r o l o g i i . 9 Z n o w s z y c h o p r a c o w a ń n a ten t e m a t w y m i e n i ć n a l e ż y : S. K a ł u ż y ń s k i , Edward Piekarski i Wacław Sieroszewski jako badacze wierzeń Jakutów, „Euhemer", n r 3: 1964; t e n ż e , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z D z i e j ó w P o l s k i e j O r i e n t a l i s t y k i " , n r 2: 1966; A . K u c z y ń s k i , Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. 12: 1968; t e n ż e , Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą, „ L u d " t. 51: 1968, cz. 2. �92 ANTONI KUCZYŃSKI nie nadaje się do samodzielnych rozważań analityczno-porównawczych, ale w wielu wypadkach uzupełnia on w sposób istotny źródła rosyjskie z tej dziedziny. Zdarza się, że nakreślony w nich obraz życia syberyjskich tubylców oceniano z punktu widzenia własnej kultury, ale błędu tego nie ustrzegło się także wielu późniejszych wykształconych podróżników badających egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Współczesna etnografia Syberii przeżywająca okras wielkiego rozwoju rozpoczyna się skrótowymi relacjami zapisanymi w pamiętnikach pol­ skich zesłańców z epoki caratu. Pokaźną grupę tych zesłańców z terenu Syberii, w pamiętnikach których znajduje się wiele wartościowych spo­ strzeżeń etnograficznych, otwiera żołnierz z okresu dymitriady Adam Kamieński-Dłużyk, autor Dyaryusza więzienia moskievjskiego miast i miejsc ... (1874) , będącego pierwszym polskim opisem syberyjskich tubylców i ich kultury. 10 R y c . 2. P o r t n a r z e c e L e n i e , z którego wyruszył Dziennik Józefa Kopcia, J. Kopeć w p o d r ó ż do Jakucka Berlin 1863. Autor ilustracji nie znany Wiek X V I I I dostarcza Syberii nowych przybyszów z Polski, którzy w spisanych po latach wspomnieniach ukazali nam życie i kulturę ludów, wśród których wypadło im żyć. Z okresu tego pochodzi pamiętnik L . Sienickiego zesłanego na teren dalekiej Jakucji, który po powrocie do kraju napisał Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego (1754) zawierający 1 0 polska Krytyczne relacja omówienie o ludach Dyaryusza Syberii, podałem „Etnografia w niniejszym P o l s k a " , t. 12: artykule: 1968. Pierwsza �RELACJE J Ó Z E F A 93 KOPCIA szereg cennych dla etnografa informacji o Chantach, Mansach, Ewenkach, Jakutach, Koriakach i Kamczadalach, a także pierwsze w naszej litera­ turze pochodzące z autopsji wiadomości o Japończykach . Nade wszystko jednak cennym źródłem do etnografii Syberii jest Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyę (1837) , uczes­ tnika batalii maciejowickiej (1794) zesłanego na daleką Kamczatkę. Relacja J. Kopcia z pobytu na Syberii związana jest ściśle z trasą po­ dróży, a opis okolic, przez które przejeżdżał, przybiera często charakter małych szkiców topograficzno-geograficzno-etniczno-historycznych. Ta­ kich pamiętników z syberyjskiej tułaczki literatura nasza posiada nie­ wiele, a w kategorii źródeł etnograficznych wybijają się one na czoło. W roku 1967 upłynęło 140 lat od chwili śmierci J. Kopcia oraz 130 od momentu pierwszego wydania jego Dziennika, który ukazał się w 1837 roku we Wrocławiu. Korzystając z nadarzającej się okazji warto przedstawić zapomniane dzisiaj relacje o ludach Syberii, które znajdują potwierdzenie w pracach współczesnych J. Kopciowi podróżników ro­ syjskich, a jeśli idzie o tubylców Kamczatki to w opracowaniach G. Stellera i S. Kraszeninnikowa , członków Wielkiej Północnej Ekspedycji Vitusa Beringa (1733—1743) oraz innych . 11 12 1 3 14 15 1 1 w Wiadomość tę zawdzięczam prof. sprawie L . Sienickiego z w r ó c i ł e m . dr. B. Olszewiczowi, do którego się 1 2 Dziennik J . K o p c i a d o c z e k a ł s i ę s z e r e g u w y d a ń w X I X s t u l e c i u . Oto one: Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyą, lotem [lądem] do portu Ochotska Oceanem przez Wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki i stamtąd napowrót do tegoż portu na psach i jeleniach, W r o c ł a w 1837; Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera wojsk polskich, z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, B e r l i n 1863; Dziennik podróży, [w:] Sybir. Pamiętniki Polaków z pobytu na Sybirze, Chełmno 1865, t. 2; Dziennik podróży Józefa Kopcia, P a r y ż 1867 [z p r z e d m o w ą A . M i c ­ k i e w i c z a ] ; Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera wojsk 'polskich, z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, B e r l i n 1868; Dziennik podróży po Syberii, L w ó w 1881; Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia podług jego włas­ nych pamiętników ułożone, L w ó w 1899. J e s z c z e w p i e r w s z y c h d z i e s i ą t k a c h l a t naszego s t u l e c i a Dziennik J . Kopcia s t a n o w i ł interesującą lekturę, a b y ł y nawet p r ó b y w p r o w a d z e n i a p o s z c z e g ó l n y c h jego p a r t i i do w y p i s ó w z l i t e r a t u r y o b o w i ą ­ z u j ą c y c h w szkole. N i e s t e t y s p r a w a ta n i e z o s t a ł a d o p r o w a d z o n a do końca, a Dziennik u l e g ł do d z i s i a j c a ł k o w i t e m u z a p o m n i e n i u , n i e l i c z ą c d w u s k r o m n y c h w y d a ń , k t ó r e u k a z a ł y s i ę w p o c z ą t k a c h X X s t u l e c i a . Oto one: Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia podług jego własnych pamiętników ułożone, L w ó w 1906; Sybir. Obrazy i wspomnienia (Józefa Kopcia i innych), War­ s z a w a 1916. 1 3 G . S t e 11 e r , Beschreibung von nern, dereń Sitten, Nahmen, Lebensart f u r t — L e i p z i g 1774. 1 4 S. K r a s z e n n i k o w , dem und Opisanie Lande Kamtschatka, dessen verschiedenen Gewohnheiten, ziemli Kamczatki, EinwohFrank­ Moskwa—Leningrad 1949. 1 5 M . i n . : G . H . L a n g s d o r f f, Bemerkungen aus einer Reise um die Welt �94 A N T O N I KUCZYŃSKI Doceniając wartość zawartych w Dzienniku informacji oraz jego stronę literacką A. Mickiewicz poświęcił mu dwie lekcje w cyklu literatury słowiańskiej wykładanej w College de France w Paryżu , jak również zaopatrzył wstępem jego paryskie wydanie, w k t ó r y m porównuje J. Kopcia z szlachetnym Silvio Pellicio . Zanim jednak przedstawimy sylwetkę autora Dziennika oraz zawarte w nim materiały etnograficzne zrewidujmy najpierw krzywdzącą opinię wystawioną J. Kopciowi przez A. Fredrę, który w pamiętnikach swych przypisuje mu pomieszanie zmysłów, informując, że: 16 17 „[...] ten n i e s z c z ę s n y m i a ł z o s t a w i ć p a m i ę t n i k i ! ! ! I M i c k i e w i c z r o z w o d z i s i ę n a d nimi! 1 8 A jednak gen. K o p c i a . teriałów Mickiewicz żył Wierzże dopiero osobami, które później sąd światły, bardzo ówcześni dobrze mogą oczyściwszy je znały tylko ma­ błędów mimowolnych i z b ł ę d ó w natchnionych duchem stronnictwa, m o ż e u t w o r z y ć prawdę 1 9 a z pisarzom! — Nie, z dziejów" dostarczyć, dobrze tu ó w c z e s n y m . Odrzucając tę krzywdzącą opinię przypuszczać także należy, iż nie ząb czasu, a zapewne ona sprawiła, że nie często się dzisiaj sięga do lektury poczytnego niegdyś Dziennika, który przez długie lata zaboru carskiego pozostawał zawsze w żywej pamięci narodu. W opracowaniu t y m pragnę więc przedstawić etnograficzne materiały J. Kopcia w takim kształcie, w jakim utrwalone zostały na stronach Dziennika, wierząc, że staną się one wartościowym dopełnieniem do innych relacji z zakresu etnografii Syberii. Mając na względzie wspomniany sąd A. Fredry, a także dużą wagę wspomnianych materiałów, konieczność ich ogłoszenia wydaje się sprawą bezsporną, aby ,,[...] oczyściwszy je z błędów mimo­ wolnych i z błędów natchnionych duchem stronnictwa", ukazać je w takim sądzie, na j a k i rzeczywiście zasługują. Sprawa ta stanie się jeszcze bardziej widoczna, gdy zważymy, że brak jest w naszej litera­ turze choćby skromnej monografii o t y m zasłużonym powstańcu kościu­ szkowskim, któremu życie nie poskąpiło wielu przykrości. Przedstawiony in den Jahren 1803—1807, F r a n k f u r t 1812; G . A . S а г у с z e w , Putieszestwie flota Kapitana Saryczewa po siewierowostocznoj czasti Sibiři, Ledowitomu morju i Wostocznomu okieanu, w prodłożenie osmi let, pri Gieograficzeskoj i Astronomiczeskoj morskoj Ekspiedicii, bywszej pod naczalstwom flota Kapitana Billingsa s 1785 po 1793 god, S t . P i e t i e r s b u r g 1802. 1 6 L i t e r a t u r a s ł o w i a ń s k a w y k ł a d a n a w kolegium f r a n c u s k i m przez A d a m a M i c ­ kiewicza (tłumaczenie Feliksa Wrotnowskiego), P o z n a ń 1865, l e k c j a 13 i 14, s. 240—264. 1 7 Dziennik podróży Józefa Kopcia, Paryż 1867, przedmowa 1 8 A. Mickiewicza. Chodzi tu o wspomniane już w y k ł a d y literatury s ł o w i a ń s k i e j p r z e z A . M i c k i e w i c z a w C o l l e g e de F r a n c e w P a r y ż u . 1 9 s. A. F r e d r o , 233—234. Trzy po trzy. Pamiętniki z doby napoleońskiej, prowadzone W a r s z a w a 1957, �RELACJE JOZEFA KOPCIA 95 na kartach Dziennika autoportret J. Kopcia ze wszystkimi właściwymi mu cechami, zawiera żywą postać polskiego szlachcica uwikłanego w burzliwe koleje swego losu, który nakreślonym w pamiętniku obrazem dawno minionej epoki dał żywe świadectwo swego istnienia, zapisując się nie tylko w dziejach polskiej walki narodowowyzwoleńczej, lecz również na nie odkrytych jeszcze kartach historii etnografii polskiej. * Kreśląc sylwetkę J. Kopcia raz po raz opierać się musimy na wiado­ mościach, które sam o sobie napisał w Dzienniku. Istnieją wprawdzie skromne wzmianki na temat jego biografii, ale wszystkie z nich są bezkrytyczną kompilacją zaczerpniętą z materiałów rozproszonych po licznych opracowaniach. Publikowany tu życiorys jest więc pierwszym pełnym szkicem biograficznym J. Kopcia opartym na istniejących ma­ teriałach oraz tradycji rodzinnej i znajdujących się w jej posiadaniu dokumentach . J. Kopeć urodził się w skromnym domu szlacheckim 15 maja 1762 r. w pow. pińskim na Białorusi. Dzieciństwo i lata młodzieńcze spędził pod okiem troskliwych rodziców którzy dbali o to, aby ich syn zdobył grun­ towne wykształcenie z zakresu języka polskiego, francuskiego, łaciny i geometrii. Mając lat 16 (1778) wstępuje na życzenie ojca do wojska, rozpoczynając służbę od szeregowca w I I Litewskiej Brygadzie Kawalerii Narodowej, zwanej Pińską lub Petyhorską. Jego przełożonym w latach 1778—1792 był płk. Jerzy Kołłątaj — światły oficer sprowadzony z armii pruskiej przez Stanisława Augusta ,,w celu rozszerzenia nauki i służby wojskowej w Polsce wówczas zaniedbanej". W roku 1781 J. Kopeć zostaje adiutantem gen. Szczęsnego Potockiego i stacjonuje nad Dniestrem w korpusie chroniącym granic Rzeczypospo­ litej, a w dziesięć lat potem (1791) mianowano go porucznikiem i powie­ rzono dowództwo chorągwi kawalerii, którą dowodził w czasie wojny w 1792 r. Z chorągwią tą, wchodzącą w skład 19 Pińskiej Brygady Kawalerii Narodowej, internowany został w okolice Kijowa, gdzie zmu­ szono go do złożenia przysięgi na wierność Rosji. Wkrótce jednak docierają do niego wieści o wybuchu powstania kościuszkowskiego (1794), 20 2 0 S z e r e g w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h osoby gen. J . K o p c i a z a w d z i ę c z a m jego r o d z i n i e , a w s z c z e g ó l n o ś c i prof. d r . B . K o p c i o w i z W r o c ł a w i a , k t ó r y n i g d y nie s z c z ę d z i ł c z a s u i t r u d u , aby p r z e d s t a w i ć m i s y l w e t k ę z a p o m n i a n e g o d z i s i a j b o h a ­ t e r a p o w s t a n i a k o ś c i u s z k o w s k i e g o oraz a u t o r a p i e r w s z e g o p o l s k i e g o opisu K a m ­ c z a t k i i j e j t u b y l c ó w — K a m c z a d a l i . W d z i ę c z n y za s z e r e g c e n n y c h s z c z e g ó ł ó w b i o ­ g r a f i c z n y c h d o t y c z ą c y c h a u t o r a Dziennika s k ł a d a m w t y m m i e j s c u s e r d e c z n e po­ dziękowanie. �ANTONI KUCZYŃSKI 96 Ryc. 3. U ł a s k a w i o n y powstaniec k o ś c i u s z k o w s k i . kańcami J. Kopeć żegna się z Kamczatki Op. cit. Autor ilustracji miesz­ nie znany które stały się sygnałem do porzucenia narzuconej mu służby rosyjskiej. J. Kopeć zbiera swą 19 Brygadę i po stoczeniu szeregu potyczek przebija się na Wołyń do dywizji wielkopolskiej gen. Jana Grochowskiego, a 19 maja 1794 r. pod Szydłowcem połączył się z wojskiem T. Kościuszki. Za czyn ten został mianowany gen. brygady A r m i i Polskiej. Od tej chwili uczestniczył w walkach z wojskiem carskim. Wysłany przez na­ czelnika powstania w grupie gen. Józefa Zajączka, odznaczył się chlubnie w przegranej przez Polaków bitwie pod Chełmem Lubelskim (8 V I 1794), a później osłaniał odwrót jego oddziału w kierunku Warszawy i w czasie jej oblężenia wsławił się bohaterską walką w czasie odpierania szturmu na W o l ę . Potem uczestniczył w bitwie pod Maciejowicami, gdzie 21 2 1 Z a w a l k ę n a s z a ń c a c h W o l i gen. powstania, Tadeusza swemu". Zwyczaj Kościuszkę, J . K o p e ć odznaczony z o s t a ł przez naczelnika złotą rozdawania obrączek obrączkę W a r s z a w y (27 V I I — 6 I X 1794 г.). S p o r z ą d z i ć podobnie „Virtuti Stanisław Militari"), August. Obrączka Wojska Polskiego w jej osoby do gen. które gen. Warszawie ustalono na w inw. podstawie napisem „Oyczyzna Kościuszko oblężenia je k a z a ł ze z ł o t y c h m e d a l i (prawdo­ sztuk znajduje Muzeum napisu WP w obrońcy czasie l i c z b i e 21 J . Kopcia (nr z wprowadził nadesłał się — w Naczelnikowi posiadaniu 1025), a wybitego na przynależność jej wewnętrznej s t r o n i e : „ N . 8 . T . K . m a r . 24. 1794 r o k u " (nr 8 — T a d e u s z K o ś c i u s z k o , 24 m a r c a Listy odznaczonych publikowano tej gazety, z d n i a 16 w r z e ś n i a 1794 w powstańczej „Gazecie król Muzeum Rządowej" i w r. podano, ż e „ B r y g a d i e r K o p e ć " z o s t a ł 1794 г.). nr 74 odzna- �RELACJE JOZEFA 97 KOPCIA trzykrotnie ranny dostał się do niewoli (10 X 1794). a po wyroku sądo­ w y m ogłoszonym w Smoleńsku zesłany został na Kamczatkę. Szlak długiej wędrówki syberyjskiej rozpoczął się dla powstańczego generała w Smoleńsku i prowadził przez Moskwę, Kazań. Tobolsk do Irkucka, a następnie rzeką Leną dotarł on do Jakucka, skąd lądem do­ wieziono go do Ochocka, a potem Morzem Ochockim na Kamczatkę. Grupy etniczne : opisane » . Oziennku" 3. 1+-Маг//су 3 :-UmdurtoMÍe Ъ^-' -Buriaci l*-íwenkowie Z^-Tatarzy Чл-Tofałary 6e-Jakuci 8'^-Ajnosi M a p k a . P o d r ó ż J . K o p c i a z M o s k w y na Kopcia Si-Czukcze 10v-Kamczadale Opr. A.Kuczyński Kamczatkę Pobyt J. Kopcia na Kamczatce nie trwał zbyt długo, bo gdy po śmier­ ci Katarzyny na tron carski w 1796 r. wstąpił Paweł, zwolnił on z zesła­ nia Polaków wziętych do niewoli w okresie powstania kościuszkowskiego. c z o n y o b r ą c z k ą „ № 8". O p i s o b r ą c z k i o p u b l i k o w a n o w Katalogu zbiorów wie­ ku XVIII — Muzeum W o j s k a P o l s k i e g o го Warszawie, MON, Warszawa 1960, poz. 304. W i a d o m o ś ć t ę z a w d z i ę c z a m D y r e k t o r o w i M u z e u m W o j s k a P o l s k i e g o , p ł k . m g r . K a z i m i e r z o w i K o n i e c z n e m u , do k t ó r e g o z w r ó c i ł e m s i ę w t e j s p r a w i e . 7 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �98 A N T O N I KUCZYŃSKI Dokładna data wyjazdu J. Kopcia z Kamczatki nie jest znana. Wiadomo jednak, że w drodze powrotnej do kraju, wobec zamarznięcia Morza Ochockiego, jechał on lądem do Ochocka, przez có zwiedził północną Kamczatkę i południowe rejony Półwyspu Czukockiego. Po przybyciu do Polski mieszkał przez pewien okres w Wilnie, goszcząc w alumnacie bazyliańskim, potem bawił u Tadeusza Czackiego w Porycku, a także u Adama Czartoryskiego w Puławach, gdzie zachę­ cono go do spisania wspomnień, które w rękopisie dedykował księżnej Izabeli Czartoryskiej. Przez kilka następnych lat mieszkał u Aleksandra Chodkiewicza, później otrzymał w darze od Dominika Radziwiłła f o l ­ wark; gospodarował na nim z pomocą k i l k u żołnierzy z okresu powstania kościuszkowskiego, którzy wchodzili wówczas w skład uprowadzonej przez niego spod Kijowa 19 Pińskiej Brygady Kawalerii Narodowej. W roku 1817 car Aleksander I polecił zwrócić J. Kopciowi majątek jego przodków — Luszniew w pow. brasławskim na ziemi wileńskiej. Tu w osamotnieniu spędził J. Kopeć ostatnie 10 lat swego życia. Z m a r ł w 1827 r. i został pochowany w kaplicy grobowej miejscowego kościoła. * Etnograficzne zainteresowania J. Kopcia nie ograniczały się jedynie do pełnienia wnikliwych obserwacji życia napotkanych po drodze grup etnicznych. Powracając do kraju wiózł on bogate zbiory etnograficzne,, które pozostawił u Tadeusza Czackiego w Porycku oraz w Świątyni Sybilli w Puławach . Warto również dodać, że lwią część tej kolekcji w drodze powrotnej z zesłania zmuszony był pozostawić komendantowi Jakucka, ten bowiem „[...] znając cenę tych osobliwości, znać na prezent do Petersburga potrzebując coś podobnego, wymógł i wymusił na mnie oddanie prawie wszystkiego tego, com posiadał. Nie mogłem mu odmówić, ani żadnego oporu czynić — wspomina po latach J. Kopeć — gdyż bardzo się lękałem, aby mnie nie zatrzymał w porcie pod pozorem niemożności wysłania mnie przez transport jakucki" . Jako źródło etnograficzne Dziennik J. Kopcia dostarcza wiele interesu­ jącego i zróżnicowanego materiału. Obok opisów kultury materialnej odnajdujemy na jego stronach równie bogate wiadomości z dziedziny kultury społecznej i duchowej. Przekazane relacje mają dużą wartość historyczną zarówno dla badaczy zajmujących się rekonstrukcją ówcze­ snej kultury ludów Syberii, jak też i dla etnografów zajmujących się; 22 2S 2 2 P o d j ę t a p r z e z e m n i e p r ó b a o d s z u k a n i a t y c h z b i o r ó w n i e p r z y n i o s ł a do d n i a dzisiejszego spodziewanego rezultatu. Nie wiadomo t e ż , w j a k i c h o k o l i c z n o ś c i a c t i one z a g i n ę ł y . 2 3 czych Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera sporządzony, B e r l i n 1863, s. 214. wojsk polskich, z rozmaitych nót doryw­ �99 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A dawnym układem etnicznym tego olbrzymiego obszaru. Nabyta w czasie służby wojskowej znajomość kartografii oraz umiejętność szybkiego orientowania się w terenie pomogły zapewne J. Kopciowi w czynieniu obserwacji nad rozsiedleniem poszczególnych ludów oraz ich egzotyczną kulturą. Innym składnikiem treściowym Dziennika są liczne opisy zesłańczego szlaku i jego przyrody, a także interesujące relacje o wielu przygodach autora. Właśnie w opisie przygód z podróży uwydatnia się najpełniej postać autora, którego poznajemy jako zdolnego obserwatora umiejącego podpatrzyć niejeden szczegół, co raz jeszcze przemawia za względnie dokładną rejestracją podanych przez niego faktów, wyłączając szereg nieścisłości zawinionych przede wszystkim na skutek wielkich uogólnień oraz wynikłych z powodu braku możliwości robienia choćby skromnych notatek podczas pobytu na zesłaniu. Baje też J. Kopeć o sprawach dziwnych, nie mających potwierdzenia u innych współ­ czesnych mu podróżników i badaczy Syberii. W tym względzie odbija się na nim duch epoki, zabarwiający spostrzeżenia kolorytem fantazji, mającym zapewnić większą poczytność Dziennika pozostającego i tak w żywej pamięci rodaków z X I X stulecia. W wieku X I X Dziennik stanowił interesującą lekturę i doczekał się szeregu wznowień, a przed ogłoszeniem całości poszczególne jego frag- R y c . 4. D r o g ę p o w r o t n ą z K a m c z a t k i w o d b y ł J . K o p e ć na saniach zaprzężonych psy Op. cit. Autor ilustracji nie znany �100 A N T O N I KUCZYŃSKI 24 menty ukazały się w warszawskiej „Gazecie Literackiej" ; przedruk ich zamieszczono później w „Sybirskim Wiestniku" . Zapomniane dzisiaj wspomnienia J. Kopcia nie powinny ujść uwadze współczesnych historyków literatury, a publikowane tu materiały etnograficzne w y ­ znaczą mu zapewne należne miejsce na kartach historii etnografii polskiej. Po tych uwagach o charakterze wstępnym — może trochę przy­ długich, ale koniecznych do zorientowania czytelnika w tym nieopracowanym do dzisiaj zagadnieniu, jakim jest wkład Polaków w badania etnograficzne nad ludami, egzotycznymi — przejdziemy z kolei do szcze­ gółowego przedstawienia relacji J. Kopcia o ludach Syberii, a przede wszystkim o tubylcach Kamczatki — Kamczadali. Już na pierwszym etapie tułaczej wędrówki zetknął się J. Kopeć z Tatarami syberyjskimi (Tatarzy) , których liczne osady rozciągały się wówczas w okolicach Kazania. Z treści jego informacji wynika, że w okolicach Kazania: 25 26 „[...] m o ż n a l i c z y ć n a j m n i e j d w u c h k r o ć sto t y s i ę c y r ó ż n y c h T a t a r ó w , k t ó r z y u p r a w i a j ą z i e m i ę i o p ł a c a j ą b a r d z o drogie p o d a t k i , c z ę ś ć f u t r a m i , c z ę ś ć p i e n i ę d z m i . W tej s t r o n i e j e s z c z e m a ł o z w i e r z a i nie t a k p i ę k n e , j a k w d a l s z y c h s t r o n a c h S y b e r y i ; w t y m m i e ś c i e j e s z c z e n i e z n a j d u j ą s i ę sobole t y l k o p o p i e l i c e , r y s i e , k u n y , b o b r y i n i e d ź w i e d z i e , k t ó r y c h m a j ą dostatek. Po t y c h l a s a c h K a z a ń s k i c h n a d r o d z e do T o b o l s k a n a j w i ę c e j m i e s z k a r ó ż n e j h o r d y , k t ó r e u p r a w i a j ą z i e m i ę i p o l o w a n i e m s i ę b a w i ą . [...] T a t a r o w i e u b i o r e m z b l i ż e n i s ą do T u r e c k i e g o . K o b i e t y c h o d z ą w z a w o j a c h i n o s z ą m a t e r i e bogate, k t ó r e k u p u j ą od B u k a r s k i c h naro­ d ó w . K o b i e t y s ą p i ę k n e i bogato s i ę u b i e r a j ą , p r z y p a d k i e m i c h m o ż n a k i e d y w i d z i e ć ; [...] m a j ą s w o j e s e r a j e i po k i l k a ż o n u t r z y m u j ą . W d o m a c h c z y s t o ś ć n a j w i ę k s z a ; dwie kondygnacje ł a w e k kobiercami i dywanami w y ś c i e l a n e , siadają nogi n a k r z y ż z a ł o ż y w s z y . W k a ż d y m p r a w i e d o m i e m a j ą k o ł o p i e c ó w w p r a w i o n e kotły, w k t ó r y c h oparzają m ł o d e gołąbki i najgustowniejsze robią potrawy. 2 7 C e r e m o ń j e ś l u b ó w ; k a w a l e r k i e d y s i ę s t a r a o p a n n ę , p o s y ł a do n i e j k o n i a , k t ó r e m u j e ż e l i w p l e c i e w g r z y w ę w s t ą ż k ę , o d s y ł a go n a z a d i p e w n y m jest j e j r ę k i . C e r e m o ń j e d a l s z e tego o b c h o d u n a ś l a d u j ą Ż y d ó w , k a ż d y z w e s e l n i k ó w m u s i z j e ś ć c a ł ą k u r ę , a ż y w e p r z e r z u c a j ą p r z e z g ł o w y m ł o d y m , aby l a t a ł y , i i n n e t y m p o d o b n e d z i w a c t w a w y k o n u j ą " (s. 30—32). Jakkolwiek zbyt skąpe są powyższe informacje o Tatarach syberyj­ skich, podkreślić jednak należy, że znajdują one potwierdzenie w innych źródłach z tego zakresu. Lud ten będący już zależnym w czasie wędrówki 2 4 2 5 2 6 nimy 2 7 J. K o p e ć , J.. K o p e ć , Obyczaje kamczackie, Kamczatskie obyczaji, , , G a z e t a L i t e r a c k a " , n r 6: 1821. „ S i b i r s k i j W i e s t n i k " , n r 14: 1821. W artykule p o s ł u g u j ę się p r z y j ę t y m i dzisiaj n a z w a m i l u d ó w Syberii, p o d a n e w Dzienniku umieszczam w nawiasach. a etno- C h o d z i tu z a p e w n e o k t ó r ą ś z g r u p e t n i c z n y c h w c h o d z ą c y c h w s k ł a d t i u r s k i e j g r u p y a ł t a j s k i e j r o d z i n y j ę z y k o w e j — B a s z k i r z y , K i r g i z i , TJzbecy, TJjgurowie, Nogajcy, K u m y k i i inni. �RELACJE JOZEFA 101 KOPCIA J. Kopcia od państwa moskiewskiego zachował jednak swą prężność gospodarczą z okresu panowania chana Kuczuma, który władając Cha­ natem Sybirskim uporczywie przeciwstawiał się kolonizacji rosyjskiej. Ostatecznie jednak w roku 1598 doszło do zdecydowanej klęski Kuczuma, a Rosjanie umocnili swe panowanie nad terenami byłego Chanatu Syberyjskiego, czyniąc Tatarów syberyjskich swymi poddanymi. Wróćmy jednak do następnych spostrzeżeń J. Kopcia o tubylcach mieszkających na zachód od Uralu. Na następnych stronach Dziennika znajdują się informacje o małym ludzie zaliczanym do fińskiej grupy uralskiej rodziny językowej t j . Marijcach zwanych też w starszej litera­ turze Czeremisami, u których kobiety ,,[...] z r ę c z n i e i ś m i a ł o n a k o n i a c h j e ż d ż ą , z ł u k ó w s t r z e l a j ą , n a i n s t r u m e n t a c h grają, k t ó r e same r o b i ą na fason naszej gitary, struny z w ł o s ó w k o ń s k i c h ; k t ó r a j e s z c z e jest p a n n ą , ta n o s i p l e c i o n y w a r k o c z z w ł o s ó w k o ń s k i c h p r a w i e do s a m e j ziemi, na k o ń c u warkocza r ó ż n e dzwoneczki, p o ś r o d k u srebrne sztuki, k t ó r e roz­ d z i e l a j ą w ł o s y " (s. 32—33). Jak widzimy z powyższych uwag, J. Kopeć dał nam jedynie drobne okruchy informacji o kulturze tego ludu, i to informacji na ogół mało oryginalnych niemniej jednak prawdziwych chociaż opartych na pobie­ żnej obserwacji. Jeżeli idzie o inne wiadomości z zakresu etnografii, to równie skąpe, jak o Marijcach, są dane o Umdurtach (Wodziaki) znanych także pod nazwą Wotjaków. Lud ten według relacji J, Kopcia różni się od Marijców tym, że uprawia więcej ziemi, a także posiada ,,[...] u b i ó r z u p e ł n i e o d m i e n n y , k o b i e t y n o s z ą c z a p k i w y s o k o ś c i ł o k c i a do g r e n a d i e r s k i c h z m a t e r i i b o g a t y c h , r ó ż n y m i f r a n z l a m i p r z e p l a t a n y c h ; cała w y s z y w a n a bardzo pracowicie w ł ó c z k a m i ; zwierzchnie suknie n a j w i ę c e j b u k a r s k i c h . M ę ż c z y ź n i zaś nie są eleganci, n o s z ą zwierzchnie suknie z z w i e r z a , z p s ó w , z k o ń s k i e j s k ó r y " (s. 33). podobne bielizna materii różnego Lektura powyższej informacji jest za skromna, aby budować na niej zbyt pozytywne opinie o etnograficznych zainteresowaniach J. Kopcia. Dodajmy jednak, że słusznie podkreśla on fakt, iż kobiety wśród U m durtów noszą „czapki wysokości łokcia podobne do grenadierskich", gdyż rzeczywiście właściwe im nakrycia głowy, tzw. „ajszone", były bardzo wysokie i posiadały kształt ściętego stożka . Z innych informacji etnograficznych zawartych na kartach Dziennika wymienić jeszcze należy skąpe materiały dotyczące Chantów (Ostjaków), z których wynika, że uprawiali oni wówczas ziemię, a także trudnili się 28 S. T о к a r i e w , Etnografia narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 157. �102 ANTONI KUCZYŃSKI MitetfjHii* włode pturtwo, ш'Шт wtoáy »щ plavý i mm most outs | » Ш t*i«& W « ( j * *&© to pnwbjrw* w tmvmdk ««А" Ьгшрш! K e l t i potoków wpmdbjącyeli 4o мояш» JKMO» ешмЫе poleją na to pteotwo. Imiief • á głębi tsék % ¡MMMU, tjnąee я* i ą i | щ | ц i odbijają míetíamí. Юдаяй I » « ptefcą, go* teją i jedzą; potem saowo podob** połowo* *ie robią, « I póki pteotwo aie odleei. R M B acodale harézo tą leniwi i «кркштегад, Ы posjadawsxy вага* aáobfeao, pośoiaj ргоож Mik* dai «rą gioćejMu Rye. 5. J . K o p e ć , Dziennik podróży. 90 z o p i s e m p o l o w a n i a Faksymile n a ptactwo strony wodne polowaniem używając w t y m celu łuku. W dalszej drodze do Irkucka, w okolicach Niżnego Udyńska, J. Kopeć zetknął się z Tofałarami (Karagazy), „[...] k t ó r z y m a j ą s t a d a w i e l k i e r e n i f e r ó w i p r z y j e ż d ż a j ą reniferami. z futer miotu Zimą w lasach i pomiędzy górami odkryta całe swoje zwierza jest biały domki pobliższe, i to w s z y s t k o lasy i z taborem jedzą d y m wychodzi. reniferowy swoim bez ż a d n e g o — A.K.], przenoszą namioty Gdy wypasą miejsce k t ó r y , gdy w y j e d z ą , się w braku. Zabierają obrażą przewożonych dzieci, które w mają i u w i e r z c h u tego n a ­ dalsze dzieci, miejsce. swoje krobeczkach jedno, zabierają Wybiwszy rekwizyta, na reniferach przewożą, które tak są z m y ś l n e , że przechodząc nie przywiązane" dziura, którędy [chrobotek c z ę s t o do tego m i a s t a mieszkają, i palą ogień w środku, koło którego się ogrzewają to j e s t m e c h gęste i latem są do przez nich (s. 38). Ten krótki, ale oryginalny opis kultury Tofałarów znajduje potwier­ dzenie w innej literaturze przedmiotu , a w piśmiennictwie naszym stanowi pierwszą wzmiankę o t y m ludzie, który jest najdalej na wschód wysuniętym szczepem tureckim w południowej Syberii, a zamieszkiwane przezeń obszary znajdowały się na północno-wschodnich zboczach Gór Sajańskich, w dorzeczach Gutary, Biriusy, Udy, I j i , Oki, Kanu i Kamy, a w okresie peregrynacji J. Kopcia rozciągały się jeszcze bardziej na zachód w dorzecza Aguli i Taguli. Kreśląc obraz kultury Tofałarów 29 M M i ę d z y i n n y m i : T . C h o d z i d ł o , Karagasi—Tofałary, „ L u d " , t. 46: 1961; N . W . Z a l e s k i , К etnografii i antropologii Karagasów, [ w : ] Trudy Antropologii Obszczestwa pri Impieratorskoj Akadiemii Wojennoj, t. 3, S t . P i e t i e r s b u r g 1898. �103 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A autor miał dość poprawne wyobrażenie o systemie ich gospodarki, k t ó r a polegała nie tylko na zbieractwie, ale cechowało ją także myślistwo dostarczające mięsa oraz skór na odzież i do pokrywania przenośnych stożkowych szałasów oraz do opłacania podatku, tzw. „jasaku". O innych grupach etnicznych pisze J. Kopeć w Dzienniku, w drodze powrotnej z Kamczatki: „[...] O t r z y s t a w i o r s t od I r k u c k a s p o t k a ł e m d z i k i e l u d y , k t ó r y c h z o w i ą B r a c k i e n a r o d y , i te m n i e d o s t a w i ł y k o ń m i w p o w o z a c h do I r k u c k a . T e n a r o d y s ą b a r d z o liczne, m a j ą wiele koni i b y d ł a ; z c a ł y m swoim taborem w y n o s z ą s i ę na z i m ę do l a s ó w i t a m p r z e m i e s z k u j ą . N a lato z a ś d l a p a s z y b y d ł a w r a c a j ą n a p ł a s z c z y z n y , koło Irkucka leżące. C a ł y t e n n a r ó d n a j e d n y m p r a w i e r o z k ł a d a s i ę m i e j s c u i do d w ó c h m i l z a j m u j e z i e m i . R o b i ą doczesne z z i e m i l e p i a n k i , co z d a l e k a w y g l ą d a j a k n a j ogromniejsze miasto. N a d k a ż d y m n i e m a l m i e s z k a n i e m s ą powywieszane skóry j e l e n i e n a b a r d z o d ł u g i c h ż e r d z i a c h , co z n a c z y o f i a r ę d l a B o g ó w . U b i o r y t y c h l u d ó w s ą d z i w a c z n e , ze s k ó r j e l e n i c h i k o ń s k i c h . F i z j o n o m i e n a j s t r a s z n i e j s z e , t w a ­ rze oliwkowate i szerokie; religia p o g a ń s k a ; szamanki, czyli Sybille, i u n i c h s ą w modzie. R o l i nie u p r a w i a j ą , c h o c i a ż ziemia jest ż y z n a w okolicach I r k u c k a . Ż y j ą m i ę s e m , m l e k i e m "koni i b y d l ą t . O p ł a c a j ą p o d a t e k c z ę ś c i ą w p i e n i ą d z a c h , c z ę ś c i ą w f u t r a c h , k t ó r e z a s p r z e d a ż k o n i i b y d ł a d o s t a j ą " (s. 157—158). Wnosząc z charakterystyki trybu życia opisanej powyżej grupy etnicznej sądzić należy, że autor miał tu na myśli Buriatów, lud mongolskiego pochodzenia, którego obecność w okolicach Irkucka po­ świadczają inne materiały z końca X V I I I stulecia . Dodać t u także należy, że w źródłach rosyjskich z X V I I stulecia lud ten występuje pod nazwą „ b r a t y " lub „bratscy ludzie", a etnonim Buriaci, Buriat przeszedł do Rosjan w X V I I I stuleciu poprzez ludy tiurskie z okolic górnego Jenisieju, którzy nazywali Buriatów — „pyrat" . Jedno z następnych twierdzeń autora, że Buriaci „robią doczesne z ziem lepianki", polega zapewne na nieporozumieniu, gdyż właściwym dla nich mieszkaniem jest jurta wykonana z wojłoku lub ośmiograniasty budynek zrębowy o dachu pokrytym ziemią. Pozostałe wiadomości o t y m ludzie zgodne są z prawdą i znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu, między innymi u M . Krołowa , N . Razumowa i K . Stukowa . 30 S1 32 S 3 M 3 0 D o z a g a d n i e n i a tego zob.: В . O . D o ł g i c h , Rodowoj i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, M o s k w a 1960, s. 294—325, o r a z m a p a n a k o ń c u k s i ą ż k i ; А . Р . О к ł a d n i к o w , Oczerki istorii zapadnych burjat-mongołow, Lenin­ g r a d 1937. 3 1 T о к a r i e w , op. 8 2 M . К r o ł o w , Oczerk Irkutsk cit., s. 447. ekonomiczeskogo byta inorodcew Sieleginskogo okruga, 1896. 3 3 N. R a z u m o w , 3 4 K. S t u k ó w , Zabajkale, Oczerki St. Pietiersburg mongoło-burjat, 1899. koczujuszczych „Zapiski Sibirskogo Otd. Russk. Gieograficzeskogo w Wostocznoj O b s z c z e s t w a " , t. 8: 1865. Sibiři, �104 A N T O N I KUCZYŃSKI Skoro aaatąpi zima, z donów letaieh, które mają jedne * kory drugie же skór jele­ nich, wynoszą etę do lochów podziemnych. Jurtami zwaoycb. Kopią w ziemi dlogte korytarze i aale, eembrojąe wewnątrz drze­ wem i po czterdzieści lob piecdzieaiąt ooob zgromadzają się, to jeat cała jteh familija. Moją w ¿rodko komin, na którym nieustanny trwa ogíen $ left tylko jeden do mieszkania słały za okoo i drzwi. Míéw» do tego je•zęzę kaide małżeństwo namiot z futer jele­ nich, lampo od dwóch garcy wydrążoną e kamienia} nalewają wieloryba tłnoloseią, w тщшт kaotn kładą meeh wyaezzooy. Ta lampa pali ate kilka dni, oiwiee* i ogrzewa razrm» p « * niej kobiety odbywają wszelkie awe roboty i szycia. Ryc. 6. J . ( K o p e ć , ny Dziennik 98 z o p i s e m podróży. ziemianki Faksymile stro­ kamczadalskiej Równie fragmentaryczne jak poprzednie są zamieszczone na stroni­ cach Dziennika informacje o Jakutach. Płynąc rzeką Leną do Jakucka mijał zapewne J. Kopeć osady Jakutów, z którymi spotkał się także w drodze do Ochocka. Pisząc o nich autor wspomina: „[...] i Rodzaj tych ludzi, koloru hebanowego, w ł o s y koniach się bardzo ubierają; mężnie suknie jeżdżą, mają licznymi trawami, włosami lają, są czerstwe dwanaście Język bardzo m a j ą nieustannie dają, Xsiążąt gadają t o ż samo i karłowaty, ze z łuków skór, na Kniaziów, obfity, celnie malują ale strzelają. [...] z Narody rodu tatarskiego, o polowaniu nierównie łękowate, Kobiety oczy wielkie bardzo farbami i pracowicie zimno. którzy p o d o b n y do o zwierzętach, i kobiety, najwięcej jak u koni, silni nadzwyczajnie, koni i innych z w i e r z ą t , konno wytrzymałe albo nogi c z a r n e i grube, jeżdżą tamborują i z łuków jakuckie swojego i kiedy biorą s i ę ze i o marach, które więcej mają konwersacji dzielą na pięknie roz­ strze­ się na pierwszeństwo. sobą im o się schodzą, widzieć Szamanach i w i d z e n i a c h r ó ż n y c h " (s. 46—48). W dalszych partiach Dziennika zamieszczone są informacje na temat kontaktów handlowych J a k u t ó w z Rosjanami, którzy za tanie świecidełka nabywali od tubylców skóry zwierząt futerkowych. Pisząc o handlu �105 RELACJE JOZEFA KOPCIA wspomnieć jeszcze należy o jednym ciekawym sposobie pozyskiwania skór futerkowych. Oto on: , „[...] K o m e n d a n t w dnie n i e k t ó r e z a p r a s z a ł N a c z e l n i k ó w j a k u c k i c h n i b y d l a o ś w i a d c z e n i a j a k i e g o ś monarszego rozkazu. K a z a ł im w k i l k u k o t ł a c h jeść, g o t o w a ć i c z ę s t o w a ć i c h p r z y g o r z a ł c e , k t ó r a t a m jest b a r d z o droga. K a ż d e j z j a k u c k i e j starszym p r z y w i ó z ł jemu w prezencie k i l k a n a ś c i e najczarniejszych s o b o l ó w , c z y m rnu b y ł s i ę z a w s z e dobrze n a g r o d z i ł " (s. 49). Skoro już mowa o kontaktach handlowych warto przytoczyć jeszcze jeden wycinek z Dziennika mówiący o tym, że kupcy po przybyciu do Jakucka czynią w t y m mieście przygotowania do wyprawy na wybrzeże Morza Beringa, do portu w Ochocku. Goszcząc przejazdem w Jakucku „[...] b y d ł o z a b e z c e n k u p u j ą i r z n ą , m i ę s o w ę d z ą , a w s k ó r y m o k r e b y d l ę c e o b s z y w a j ą s w o j e t o w a r y . S t a r a j ą s i ę z a c h o w a ć po c z t e r y k a m i e n i e w a g i [ k a m i e ń — d a w n a p o l s k a j e d n o s t k a m a s y = 32 f u n t o m = 13 k g — A . K . ] , g o d z ą J a k u t ó w z k i l ­ k u t y s i ą c a m i k o n i , n a k a ż d e g o k o n i a z a w i e s z a j ą w a g i po c z t e r y k a m i e n i e z k a ż d e j strony, a jeden k a m i e ń wagi na ś r o d k u u m i e s z c z a j ą , i tak m a j ą c j u ż wszystko p r z y g o t o w a n e , b i o r ą ż y w n o ś ć t r z e c h m i e s i ę c z ń ą . J a k u c i m a j ą z a ż y w n o ś ć d l a siebie, poprzewieszane na koniach w o r y s k ó r z a n e , a nalane mlekiem, z k t ó r e g o potem m a s ł o robi się. M a j ą też m i ę s a b y d l ę c e w ę d z o n e , a kiedy ich zabrakuje, jedzą i konie. N a m i e j s c u chleba m a j ą g o m ó ł k i z k o r y d r z e w a l i s t w i n i c y [modrzew — A . K . ] , k t ó r a p o d o b n a jest b a r d z o do n a s z e j j o d ł y . O b d a r ł s z y p i e r w s z ą s k ó r ę z d r z e ­ w a , d r u g ą b i o r ą do j e d z e n i a , s u s z ą i m i e s z a j ą z c z ę ś c i ą m ą k i ż y t n i e j , k t ó r ą d o s t a j ą b a r d z o drogo od k u p c ó w R u s k i c h w J a k u c k u m i e s z k a j ą c y c h " (s. 50—51). 3 5 Dopełniając obrazu informacji o Jakutach wspomnieć należy o t y m , że cały szereg gór, urwisk, skał, wodospadów uważają oni za święte i podczas przechodzenia w sąsiedztwie tych p u n k t ó w składają ofiary właścicielom tych miejsc, rzucając choćby drobną monetę, trochę jedze­ nia, kolorową szmatkę lub włosy końskie . Na zagadnienie to zwrócił uwagę J. Kopeć podając, że w drodze do Ochocka .,[...] na każdą górę kiedyśmy się wdarli, Jakuty czynią nabożeństwo i od każdego konia wyrwawszy włosy, zawieszają na drzewach" [s. 52]. Wspomniane relacje o Jakutach i ich kulturze znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu , a jeśli idzie o zagadnienie kontaktów handlowych, to przyznać należy J. Kopciowi słuszność, jeśli wspomina o t y m , że handel .kupców rosyjskich z tubylcami polegał przede wszy­ stkim na grabieży i oszustwie. Od chwili założenia Jakucka (1632) przez 36 37 3 5 Jeszcze miazga pod drzewna koniec X I X stulecia w powszechnym (cambium). Przygotowywano użyciu ją z m ł o d y c h była sosen u lub Jakutów modrzewi ś c i ę t y c h n a w i o s n ę , z k t ó r y c h z d z i e r a n o ł y k o i suszono go w s ł o ń c u . P o w y s u s z e n i u m i e l o n o go i m i e s z a n o 3 6 z mąką, W. S i e r o s z e w s k i , którą Dwanaście nabywano lat s. 285—286. 3 7 Sieroszewski, op. cit., t. 1—2. w od k u p c ó w r o s y j s k i c h . kraju Jakutów, t. 2, K r a k ó w 1961, �A N T O N I KUCZYŃSKI 106 Piotra Biekietowa, miasto to stało się siedzibą nowo utworzonego woje­ wództwa jakuckiego i głównym punktem dalszej ekspansji rosyjskiej na nie zbadane jeszcze obszary Azji północno-wschodniej. Pewnych wyjaśnień wymaga jeszcze stwierdzenie, że Jakuci „dzielą się na dwa­ naście Xsiążąt albo Kniaziów, którzy z rodu swojego biorą pierwszeń­ stwo". Chodzi t u zapewne o podkreślenie jakuckiej organizacji rodowej, która przetrwała u nich do początków X X stulecia. Jeszcze W. Sieroszew­ ski badający k u l t u r ę J a k u t ó w pod koniec wieku X I X stwierdza, że „Jakuci dzielą się na rody (aga usa), naslegi i ułusy" , przy czym rody łączą się w naslegi, naslegi w ułusy, którymi zarządzają naczelnicy rodo­ w i , tzw. „tojonowie", określani przez administrację rosyjską „kniaźcami, znamienitymi. ludźmi ułusów" . 38 39 Ryc. 7. W y g l ą d z e w n ę t r z n y z i e m i a n k i k a m c z a d a l s k i e j К. К a r u t z, Die Vótfcer Nord- und Mittet-Asiens, Stuttgart 1925, S. 17, rys. 2 Jeżeli idzie o inne szczegóły z zakresu etnografii Jakutów, znane autorowi Dziennika, to wypada nadmienić, że słusznie zauważył on, iż język ich „podobny do tatarskiego", lud bowiem ten stanowi najdalej wysuniętą na północny wschód A z j i tiurską grupę ałtajskiej rodziny językowej. Najskromniejsze informacje etnograficzne zawarte w Dzienniku dotyczą Ewenów, ludu, którego enklawy dochodziły w okresie w ę d r ó ­ wek J. Kopcia do wybrzeży Morza Ochockiego począwszy od rzeki Uda na południu aż do Penżyny na północy . Z relacji o tej grupie etnicznej 40 3 8 3 9 4 0 S i e r o s z e w s k i , op. cit., t. 2, s. S i e r o s z e w s k i , op. cit., s. 97. I. S. G u r w i с z, Etniczeskaja 77—78. istorija siewiero-wostoka Sibiři, Moskwa �107 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A dowiadujemy się, że hodowla reniferów była tu zajęciem podstawowym dostarczającym skór na potrzeby gospodarcze, a przede wszystkim mięsa. O spotkaniu z t y m ludem autor pisze: Naszliśmy Tunguzów [Ewenów z n a l e ź l i ś m y pod d o s t a t k i e m byli nam wielce radzi; i bardzo b y ł smaczny. się traktują wszelkiej zabili — A.K.] z żywności młodego T u wszelkie wielką jelenia, narody na i bez niego o b e j ś ć s i ę n i e m o g ą " trzodą d l a siebie którego każdym jeleni, i dla p s ó w . język weselu sam u których Tunguzowie gotowałem i biesiadach nim (s. 151). Przejdźmy następnie do nieco obszerniejszych relacji o ludach Sy­ berii, które posiadają w znaczniejszej części charakter najzupełniej ory­ ginalny. Powracając z Kamczatki spotkał się autor Dziennika z połud­ niową grupą mieszkańców Półwyspu Czukockiego — Czukczami reniferowymi. Pisząc o nich informuje: „[...] K u c y p l o w i A z j i do C z u k c z ó w b l i s k o M o r z a L o d o w a t e g o o s i a d ł y c h n i e ­ k t ó r e kolonie i miasteczka s ą z b l i ż o n e , w k t ó r y c h r ó ż n e narody m i e s z k a j ą , wiele S y b e r y j a n ó w , M o s k a l i i p o s ł a n y c h n a o s a d ę . P o t y c h o s a d a c h s ą g a r n i z o n y od n a p a d u C z u k c z ó w . W i e l e t a m p r z e b y w a k u p c ó w futer, gdzie n a j w y b o r n i e j s z e z n a j d u j ą s i ę sobole, popielice i l i s y c z a r n e , n a j b a r d z i e j d l a C z u k c z ó w i K o r i a k ó w , z k t ó r y m i c h c ą m i e ć handel. J a k o ż i b y l i z b l i ż e n i do n i c h w d o b r e j h a r m o n i i i p r z e z t ł u m a c z ó w d o k á z a l i , ż e b y ł o miejsce wyznaczone, d o k ą d C z u k c z o w i e z w i e l k ą liczbą i taborem na jele­ n i a c h p r z y b y w a l i . B a r d z o w i e l e od n i c h M o s k a l e i S y b e r i a n i e p r o f i t o w a l i , d a j ą c i m za sobole, k u n y i i n n e f u t r a w z a m i a n ę t y t u ń , ż e l a z n e g a r k i , p a c i o r k i , r ó ż n e ż e l a s t w a i i n n e c a c k a . K i e d y z a b r a k ł o M o s k a l o m t y t u n i u , m i e s z a l i l i ś c i e od k a p u s t y ; na c z y m s i ę C z u k c z o w i e poznawszy, w k o ń c u jeszcze dowiedli s w o j ą c n o t ę i p r z y ­ j a ź ń . [...] I d z i e M o s k a l o m n a j w i ę c e j o to, a b y p o d b i ć C z u k c z ó w d l a p o r t u i o d k r y c i a s t a m t ą d w s c h o d n i o - p ó ł n o c n e j A m e r y k i , k t ó r ę d y przez c i e ś n i n y K o o k p r z e c h o d z i ł i z p r z y c z y n y l o d ó w z w r ó c i ć m u s i a ł [chodzi t u o t r z e c i ą w y p r a w ę J . C o o k a o d b y t ą w l a t a c h 1776—1780, podczas k t ó r e j d o t a r ł on do C i e ś n i n y B e r i n g a — А . К . ] . C z u k c z o w i e p r z e j e ż d ż a j ą n a ł o d z i a c h s k ó r z a n y c h i s t a j ą trzeciego d n i a n a brzegach Ziemi Nowej, a p o m i ę d z y dwoma tymi ziemiami znajdują się trzy wyspy, k t ó r e oni n a p a d a j ą i o d b i e r a j ą z n i c h c a ł y m a j ą t e k . P o d ł u g w s z e l k i c h w ó j a ż e r ó w , ż a d e n t a m d u ż y o k r ę t nie m ó g ł d o t ą d w y l ą d o w a ć . J e d n i dla m i a ł k i e j wody, d r u d z y d l a m g ł y , i n n i z a ś w m a ł e j liczbie nie o d w a ż y l i s i ę , w i d z ą c na drugiej stronie brzegu t ł u m ludzi. N i k t w i ę c jeszcze nie w y l ą d o w a ł na brzegi mniemanej "Nowej A m e r y k i i r z e c z d o t ą d w ą t p l i w a , czy j e s t to p ó ł w y s e p j a k i , c z y t e ż c i ą g ł a ziemia, która s i ę m o ż e łączy z innymi dalszymi krajami Ameryki. Wnioski tylko c z y n i ą , ż e to m u s i b y ć A m e r y k a , p o n i e w a ż w i e l e d r z e w a i i n n y c h z n a k ó w p r z y ­ p ę d z a O c e a n n a brzegi A z j i , ale dotychczas ż a d n e j nie m a w i a d o m o ś c i p e w n e j " (s. 120—123). 1 Komentując powyższe wiadomości podkreślić należy, że J. Kopeć nie wiedział zapewne o wyprawie Beringa, która ustaliła ponad wszelką 1966, s. 76—83, i m a p a n a k o ń c u niej A z j i w k o ń c u X V I I I w okresie w ę d r ó w e k książki: „Rozsiedlenie w.", n a k t ó r e j p r z e d s t a w i o n o J . Kopcia. ludności północno-wschod­ z a s i ę g rozsiedlenia Ewenów �108 A N T O N I KUCZYŃSKI wątpliwość istnienie po drugiej stronie cieśniny stałego lądu. Wyspy, 0 których wspomina, to wyspy Diomedy, z których widać oba brzegi. Te geograficzne zainteresowania J. Kopcia połączone są w Dzienniku ze stwierdzeniem, że „Czukczowie przejeżdżają na łodziach skórzanych 1 stają trzeciego dnia na brzegach Ziemi Nowej". Jak widać, miał on dokładne informacje w tej sprawie, gdyż rzeczywiście źródła rosyjskie z X V I I I stulecia potwierdzają istnienie kontaktu Czukczów z Eskimosami Alaski, z którymi prowadzili oni handel wymienny oraz zbrojne po­ tyczki . W dalszych partiach Dziennika czytamy: 41 „ R o s j a n i e p o z a k ł a d a l i b l i s k o C z u k c z ó w cytadele w miejscach dla siebie n a j u ż y teczniejszych, n a d r z e k ą A n a d y r , gdzie m i e l i n a j w i ę k s z e p o ł o w y r y b i j e l e n i ; ale to n i g d y u t r z y m a ć s i ę n i e m o g ł o , b a r d z o w i e l e l u d z i z o b u s t r o n g i n ę ł o , w o s t a t k u M o s k a l e p r z y m u s z e n i z o s t a l i u s t ą p i ć . J u ż o d t e g o czasu n i e r o b i ą ż a d n e j w y p r a w y , t y l k o s z u k a j ą i c h p r z y j a ź n i " (s. 123). Ryc. M. 8. W n ę t r z e Kamanin, ziemianki Pierwsi badacze kamczadalskiej Dalekiego Wschodu, Warszawa 1953, s. 18 Opisane przez autora Dziennika kontakty czukocko-rosyjskie znaj­ dują swe potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu. Pod koniec lat sześćdziesiątych X V I I I stulecia władze rosyjskie zrezygnowały 4 1 1965, I . S. W d o w i n , s. 115—116. Oczerki istorii i etnografii Czukczej, Moskwa-Leningrad �R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A 109 z ujarzmienia Czukczów drogą zbrojnych napadów. W takim stanie rzeczy jedyny na Półwyspie Czukockim ostróg rosyjski, Anadyrsk, założony w celu zaprowadzenia na obszarach północno-wschodniej Azji administracji rosyjskiej, został opuszczony w 1765 roku przez załogę wojskową i stał się najdalej wysuniętą w tych rejonach osadą handlo­ wą. Z biegiem lat władze carskie organizowały jarmarki rosyjsko-czukockie, a pierwszy z nich odbył się w 1788 r. w osadzie Ostrowno nad Anjujem. Potem przeniesiono je do innych osad m. in. do Markowska, Tumańska i Czukocka. Przedmiotami handlu były z rosyjskiej strony metalowe kotły do gotowania, tytoń, m ą k a wódka itp., ze strony czukockiej skóry zwierząt futerkowych oraz kły morsa. Równocześnie z organizacją jarmarków administracja carska przystąpiła do powolnego opodatkowywania Czukczów. Odbywało się to jednak w sposób bardziej ostrożny, aniżeli wśród innych ludów Syberii. Czukcze słynący z wojow­ niczości długo przeciwstawiali się władzy rosyjskiej, a jasak płaciły tylko te osoby, które się do tego dobrowolnie zobowiązały. W zamian za to otrzymywały one dary w postaci kotłów, noży, tytoniu oraz wódki, ale i te sposoby nie doprowadziły do całkowitego ujarzmienia Czukczów, którzy w większości wypadków pozostali niezależni od państwa carów . Wróćmy jednak do etnograficznych zapisów zawartych na kartach Dziennika. Charakteryzując kulturę Czukczów wspomina autor, że jest to ; 42 ,,[...] n a r ó d od w s z y s t k i c h i n n y c h r ó ż n i ą c y s i ę w z r o s t e m , p i ę k n o ś c i ą , f i z j o n o m i ą i s z c z e g ó l n ą d e t e r m i n a c j ą . Dzieli s i ę na k i l k a n a ś c i e r o d ó w i t y l e ż m a j ą swoich z w i e r z c h n i k ó w , w y b i e r a j ą z a ś silnych, w y s o k i c h i o d w a ż n y c h . M i e s z k a n i a ich i z w y c z a j e podobne s ą do i n n y c h l u d ó w w tej stronie ś w i a t a o s i a d ł y c h . N a z i m ę m a j ą l o c h y w z i e m i , n a lato ze s k ó r l u b k o r y s a ł a s z e . Religia, o b r z ą d k i , palenie u m a r ł y c h są u nich, j a k u s ą s i e d n i c h i m n a r o d ó w : p r ó c z tego, ż e b a r d z o s t a r y c h i c i e r p i ą c y c h w c h o r o b i e n a j b l i ż s z y p r z y j a c i e l z a ­ r z y n a , o ś w i a d c z a j ą c n a j p r z ó d , ż e z c z u ł e g o p r z y w i ą z a n i a nie d o z w o l i n i k o m u , ale swoją ręką skróci mu męczarnie. Czukczowie trafnie strzelają ż ł u k ó w , na jeleniach z r ę c z n i e jeżdżą i w zawody na ł y ż w a c h , j a k ptaki l a t a j ą . W y t r z y m u j ą z i m n a n a j w i ę k s z e i p r a w i e wszystko s u r o w e j e d z ą ; c h c ą c i c h p o d b i ć potrzeba l u d z i i m p o d o b n y c h , a b y t e ż w s z y s t k o w y t r z y m a ć m o g l i . W czasie, k i e d y M o s k a l e n a p a d a l i n a n i c h w z a ł o ż o n y c h c y t a d e ­ l a c h , a gdy oni w i d z i e l i , ż e i m p o d o ł a ć n i e m o g ą , dzieci s w o j e i ż o n y z a b i j a l i , a b y s i ę n i e d o s t a ł y n i e p r z y j a c i e l o w i , s a m i z a ś z w i e l k i e j o d w a g i g i n ę l i " (s. 124—125). W innym miejscu J. Kopeć opisuje spotkanie z Czukczami, które nastąpiło w drodze powrotnej z Kamczatki. Oczekując takiego spotka­ nia 4 2 G u r w i e z, op. c o w a , Czukczi, skwa—Leningrad cit., s. [w:] Narody 1956, s. 115—116; W . Sibiři, 900—901.. W . A n t r o p o w a, W . G . K u ź n i e - [pod r e d . M . G . L e w i n a i L . P . P o t a p o w a ] , M o ­ �110 A N T O N I KUCZYŃSKI ,,[...] m i e l i ś m y i innych cackach: język, a mimo trzydziestu dla n i c h n i e k t ó r e p r z y g o t o w a n e p r e z e n t a w do tego j e s z c z e m i e l i ś m y największego Czukczów pośpiechu jadących na jeździe jeleniach soboli p o p r z e w i e s z a n y c h z m i ę s e m , bo p i e r w do m o j e j k i b i t k i , w tłumacza, w nie który mogliśmy z polowania sidłach były tytuniu, dobrze [...] ich Mieli szkiełkach posiadał ich uniknąć. Do z sobą wiele łowione. Przyskoczyli zdarli kaptur futrzany i przypatrywali się twarzy, naj­ którym j a z a r a z p r z y g o t o w a n e p r e z e n t a d a w a ł e m . B y l i z tego b a r d z o k o n t e n c i i w z a j e m n i e rzucili do mojego powozu k i l k a n a ś c i e soboli i t r z y niespodziewanie i s z c z ę ś l i w i e r o z s t a l i ś m y expedycyje wdzięczna w posłane za swe rozbili. ocalenie, Wszyscy tedy dwie więc a najwięcej t y t u n i u i i n n y c h c a c k a c h " (s. czarne. T a k się z nimi, k t ó r z y przed k i l k a laty lisy na Kamczadale tłumaczowi, i pół cała któremu świta była zrobiliśmy mi składkę 146—147). Konfrontując wiadomości J. Kopcia z materiałami z bogatej lite­ ratury przedmiotu podkreślić należy, że nakreślony przez niego obraz Czukczów i ich kultury zgodny jest ze stanem rzeczywistym . Po­ twierdzenia tych relacji należy szukać przede wszystkim w wyczerpują­ cej pracy W. Bogoraza , członka amerykańskiej wyprawy Jesup North Pacyfic Expedition (1900—1902), który w oparciu o własne badania etnograficzne wśród Czukczów dał wyczerpujący obraz ich kultury. Zaznaczyć jednak należy, że trochę niejasna jest informacja, jakoby Czukcze używali renów do jazdy wierzchem. W t y m jedynym tylko wypadku krytycyzm autora Dziennika nieco zawodzi. Dziś wiemy do­ kładnie, że te ludy, które nie znały dojenia reniferów, nie praktykowały też używania ich do jazdy wierzchem, ani jako zwierząt jucznych. B y l i to Ugrowie, Samojedzi (wyjąwszy część Samojedów leśnych, k t ó ­ r y m renifery służyły za zwierzęta pociągowe, pod wierzch i juczne), część Ewenów i Jukagirów oraz wszyscy Koriacy i Czukcze . W pewnej partii Dziennika wspomina autor o mieszkańcach Wysp Kurylskich — Aleutach, z którymi zetknął się podczas podróży na Kamczatkę. Jednakże są to wzmianki zupełnie marginesowe, nie dające żadnych konkretnych materiałów, niemniej jednak przebija przez nie postawa rzetelnego obserwatora gwarantująca prawdziwość i obiekty­ wizm zebranych faktów. 43 44 45 „[...] G d y ś m y p r z y b y l i do i c h k o l o n i i — w s p o m i n a J . K o p e ć — z n a l e ź l i ś m y m i e s z k a n i a z k o r y , w i e l e k o b i e t i l u d z i po t y c h m i e s z k a n i a c h . N i e k t ó r e d o m y b y ł y ze s k ó r j e l e n i o w y c h m a l o w a n e i w y s z y w a n e r ó ż n y m i d e s e n i a m i z w ł o s ó w 4 3 M i ę d z y i n n y m i : N . F . К a 11 i n i к o w , Nasz krajnij Siewiero-Wostok, t i e r s b u r g 1912; S a r y c z e w , op. cit.; F . W r a n g e l , Putieszestwie po bieriegam Sibiři i po Ledowitomu morju sowierszennoje w 1820, 1821, i 1824 gg., M o s k w a 1948; W d o w i n , op. cit. St. P i e ­ siewiernym 1822, 1823 4 4 W . B o g o r a z, Czufcczi, t. 1 i 2, L e n i n g r a d 1934, 1939. M . G . L e w i n , G . M . , W a s i l e w i c z , Tipy oleniewodstwa dienije, „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i a " , n r 1: 1951, s. 63—67. 4 5 i ich proischoż- �111 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A z w i e r z ą t . Z a s t a l i ś m y ich j e d z ą c y c h ; n i e k t ó r z y gotowali jeszcze w n a c z y n i a c h żelaznych, było które najwięcej od ze Rosjan zwierzyny morskich. Nie tylko ludzkości ich jedliśmy nawzajem europejskimi o k r ę t u " (s. morskiej j e ś ć , ale p a t r z e ć ślimaki do i podostawali. okrętu, daliśmy opiekane, który im na prezenta, Częstowali w samej tam leżał: za byli co n a to, były piasku swoim tłustości, nie m o g l i ś m y które nas psów pomocą ich Prosiliśmy ich do żab jednak smaczne. uczęstowaliśmy wielką które morskich, dogadzając bardzo dużych jedzeniem, produktami naprawienia 72—73). Najistotniejszym dla etnografa składnikiem treściowym Dziennika są liczne materiały dotyczące Kamczadali. W porównaniu z poprzedni­ mi relacjami, wiadomości o Kamczadalach wyróżniają się dużą skalą zainteresowań autora, dużą ilością ciekawych realiów obyczajowych i za­ dziwiającą umiejętnością obserwacji. Chęć poznania życia otaczających J. Kopcia tubylców stała się dla niego pierwszoplanowym zagadnieniem podczas pobytu na odległej Kamczatce. P r z y p a t r y w a ł się tu zwycza­ jom tubylczym, ludziom, ubiorom, połowom r y b i soboli. W zdumienie wprawiały go obrzędy pogrzebowe, ceremonie szamańskie i inne oby­ czaje kamczadalskie. Przebywając na półwyspie nawiązał J. Kopeć kontakty z tamtejszymi kupcami rosyjskimi i przedstawicielami admi­ nistracji, dzięki czemu mógł uzyskać wyraźniejszy obraz panujących t u wówczas stosunków społeczno-gospodarczych. Najobszerniejsze relacje Dziennika odnoszą się do Kamczadali, wśród których wypadło autorowi żyć przez lata pobytu na Kamczatce. Relacje te stawiają J. Kopcia na pierwszym planie w grupie X V I I I - i XIX-wiecznych autorów piszących o tubylcach Kamczatki, a w historii etnografii polskiej możemy go śmiało nazwać prekursorem badań etnograficznych nad ludami egzotycznymi. Często relacje wielu innych podróżników, dla których Syberia była głównym nurtem zainteresowań, nie ukazują tyle materiału etnograficznego, co zdołał zgromadzić autor Dziennika. Przedstawiając informacje J. Kopcia o Kamczatce wspomnieć należy, że zasadniczy charakter gospodarki Kamczadali odpowiadał wówczas formie zbieracko-łowieckiej. Bogata flora półwyspu dostarczała wiele owoców, korzeni, bulw oraz jagód. Obiektem zbieraczy były również jaja ptasie i młode pisklęta wybierane z gniazd, a także zapasy gromadzone przez zwierzęta żyjące w norach — szczury i myszy. J u ż z nastaniem wiosny opuszczali Kamczadale ziemianki i wychodzili w głąb lasów w celu zbierania młodych pąków drzew i krzewów, o czym wspomina autor w Dzienniku: „[...] m i e s z k a n c e w y c h o d z ą z f a m i l i a m i do l a s ó w , k o p i ą r ó ż n e k o r z e n i e , kartofle, k t ó r e myszy drzew i kwiatów dla siebie p r z y s p o s a b i a j ą i za n a j w i ę k s z y błot, z b i e r a j ą n i e z m i e r n ą moc gatunków, kaczek, kuligów, specyjał na zimę, zrywają jedzą [...] j a j od r ó ż n y c h p t a k ó w , czajek m o r s k i c h , etc. Chodzą też na j a k o to: ł a b ę d z i , i na tym czas ziemne różne pączki im od różne kępy gęsi kilka schodzi. Te �A N T O N I KUCZYŃSKI 112 =5~ i S. K r a s z e n i n n i k o w , Opisanie ziemli Moskwa-Leningrad 1949, s. 391 Kamczatki, j a j a j e d z ą n i e u s t a n n i e , a co i m od z b y t k u pozostaje, w r z u c a j ą w t ł u s t o ś ć w i e l o ­ r y b i ą i k o n s e r w u j ą p r a w i e rok cały. G d y n a s t ą p i zbieranie r ó ż n y c h jagód, na c z y m n i e m a ł y czas t r a w i ą , w t e d y r z u c a j ą s w e m i e s z k a n i a i p r z e n o s z ą s i ę f a m i l j a m i z u p e ł n i e . N a j w i ę c e j zbierają k l u k w y i brusznicy, k t ó r e się k o n s e r w u j ą przez z i m ę c a ł ą . K o b i e t o m w ł a ś c i w i e jest z o s t a w i o n e to z a t r u d n i e n i e , bo m ę ż c z y ź n i b i e g a j ą w z a w o d y n a jeleniach., s t r z e l a j ą z ł u k ó w , s t a w i a j ą p o s ą g i , k t ó r e p ó ź n i e j z a n o s z ą do ź r ó d e ł w y t r y s k u j ą c y c h ze s k a ł , i d l a B o g ó w c z y n i ą o f i a r y " (s. 88, 90—91). �113 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A Jednym z głównych i najważniejszych zajęć Kamczadali było po­ lowanie. Przede wszystkim polowali oni na sobole, niedźwiedzie, gro­ nostaje, rosomaki, wydry, foki i lisy. Sezon myśliwski rozpoczynał się z nastaniem pierwszych śniegów i trwał do marca Opisując polowanie na sobole podaje J. Kopeć, że mężczyźni „[...] r o b i ą m a ł e p a s t k i n a sobole i po k i l k a d z i e s i ą t zapas żywności następującym i na d ł u g i sposobem. pastki na drzewach trafia na pastkę, z czas o d ł ą c z a j ą Wiedząc, pieczoną śpieszy do gdzie rybą: ryby i już narobiwszy, biorą s i ę na polowanie ich jest soból s a m y m sobie p r z e z k i l k a n a ś c i e d n i , m y ś l i w i największe przeskakując zostaje w sobolów, niej z ujęty. zdobyczą wracają mnóstwo, drzewa idą z psami m i ę d z y p ó ź n i e j do s w o i c h pastek, w y b i e r a j ą ich i zabrawszy zdobycz pastki wypędzają sam łeb, żeby do d o m u , gdzie g r o m a d a r ó ż n y c h k u p c z y k ó w muszą d a l e o d u r z e n i t r u n k i e m g o t o w i i m ż y c i e o d e b r a ć " (s. drzewo skóry z a p a d ł e sobole i z t ą z wódką, i i n n y m i c a c k a m i n a n i c h c z e k a . T e k u p c z y k i za n i c p r a w i e n a b y w a j ą sobole, l e c z u c z ę s t o w a w s z y stawiają na cedry, psy, łowią Zostawiwszy sobole n a d r z e w a i b i j ą z ł u k ó w t ę p y m i s t r z a ł a m i , m i e r z ą c w nie p o p s u ć . P r z y c h o d z ą które uciekać, tytuniem prześliczne bo Kamcza- 98—99). Niemałą rolę w łowiectwie kamczadalskim odgrywało polowanie na różne gatunki ptactwa wodnego. Według J. Kopcia polowanie to roz­ poczyna się w okresie letnim, gdy stare ptactwo pierzy się, a młode nie może jeszcze latać. „[...] i Wszystko potoków do głębi pieką, nie rzek gotują odleci. zdobycze, to przebywa wpadających z psami, i jedzą; Kamczadale — wówczas — w trawach do m o r z a . K a m c z a d a l e p o l u j ą tysiące potem bardzo p ó ź n i e j przez k i l k a na ląd znowu są pędzą podobne leniwi i i n a to zabijają polowanie nieprzezorni, nad brzegami ptastwo. miotłami. robią, bo aż rzek Zaszedłszy Dzień póki pozjadawszy i noc ptastwo naraz d n i m r ą g ł o d e m " (s. 90). Drugim z kolei okresem polowania na ptactwo była jesień. W t y m celu wykonywali Kamczadale specjalne siatki wyplatane z trawy, które uwiązawszy na dwu żerdziach stawiali „[...] po r o w a c h i w ą w o z a c h i d ą c y c h z g ó r od j e z i o r . T a m c a ł e p t a s t w o r ó ż n e g o r o d z a j u p r z e b y w a , ż y w i ą c s i ę o r z e c h a m i w o d n y m i , a t a k jest t ł u s t e , ż e w y s o k o p o d l e c i e ć n i e m o ż e . G d y w i ę c noc n a d c h o d z i , o w e p t a k i c i ą g n ą r o w a m i i w ą w o ­ z a m i do w o d y ś w i e ż e j , g d z i e n a j m n i e j po k i l k a k ó p w r o z p i ę t e s i a t k i s i ę p l ą c z e i t a k p r z e z noc w i e l k i e stosy tego z b i e r a j ą . P o n i e w a ż z a ś w i e l k a l i c z b a r a z e m w p a d a , g ł u s z ą j e m i o t ł a m i i s z y j e o d k r ę c a j ą . Z j e ś ć tego w p r ę d c e n i e m o g ą , a l e r o b i ą z a p a s y a ż do w i o s n y . K o p i ą r o w y d ł u g i e , gdzie n a k ł a d a j ą r ó ż n e d r z e w a p a c h n ą c e , a z w i ą z u j ą c po p a r z e ż y ł a m i n a ż e r d z i a c h w ę d z ą . W y k o p a w s z y n a p ó ł ­ t o r a ł o k c i a dopiero c h o w a j ą do z i e m i te p t a k i i k o n s e r w u j ą , k t ó r e t a k s ą s m a c z n e , j a k n a j p r z e d n i e j s z e p u l a r d y ; to t y l k o , ż e n a d t o s ą t ł u s t e " (s. 97—98). Jak więc widzimy, chociaż tubylcy Kamczatki w owym czasie posłu­ giwali się tak bardzo prymitywnymi formami łowiectwa., to jednakowoż w ciągu bardzo krótkiego okresu zdobywali rokrocznie olbrzymie zapasy 8 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �114 A N T O N I KUCZYŃSKI pożywienia, które odpowiednio zakonserwowane przechowywano przez parę miesięcy. Ta sama Kamczatka, słynąca z wielkiej ilości ptactwa, posiadała wówczas olbrzymie ilości niedźwiedzi, dostarczających miejs­ cowej ludności skór oraz mięsa, chociaż zdaniem J. Kopcia ,.[...] niedź­ wiedzi Kamczadale bardzo niewiele biją, prócz najwyborniejszych cza­ sem na zakrycie sanek, bo lepsze futra mają w wielkiej obfitości" (s. 84). R y c . 10. K a m c z a d a l w zimowej odzieży Kraszeninnikow, op. cit., s. 308 �115 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A Półwysep ten stanowi część półnoeno-wschodnio-azjatyekiego zasię­ gu owcy gruborogiej (Ovis montana), co także nie uszło uwagi autora Dziennika: ,,[...] po lasach są dzikie barany, wielkości ••potrójnej ukraiń­ skiego. Wełny na sobie mają wiele; tłuste są i bardzo smaczne. Kamcza­ dale biją takowe dla mięsa i futra" (s. 85). Rybołówstwo odgrywało dużą rolę w gospodarce Kamczadali. Rzeki półwyspu szczególnie obfitują w ryby, przede wszystkim w różne gatun­ ki ryb łososiowych, które podczas tarła wpływają z mórz do rzek i płyną w górę ich biegu dla złożenia ikry. Z relacji J. Kopcia wynika, że połów rozpoczyna się z chwilą, gdy: ,,[...] z a c z y n a z m o r z a tości, że m a ł y m i robiąc zapas chachelcza iść ryba do siateczkami w y r z u c a j ą dla p s ó w na zimę. Ryba [chachalcza jest bardzo k o ś c i s t a Nadchodzi ryba — gatunek i podobna najmniejszych rzek w na brzeg wielkie ta p i e r w s z a w y c h o d z ą c a c i e r n i k a , Obolarius do n a s z y c h na Tę rybę zimę dla biorą psów. w y s c h n ą , powstaje Następuje razy trzecia, a którą mięsista baum W — tym czasie płatają i jakościowo na powietrze i wędzą bywa którą ta służy za chleb, zowią Stell. — A.K.] płatają najgorsze, Martens i suszą bo nim no­ — takoż te ryby robactwo. zowią czewycza czerwone, [czawycza najlepsza odmiana łososi, A. K . ] . Ryba z morza, a japónica na brzeg, konchach, m i ę s o połcie siano, do n a s z y c h l i n ó w , c z e r w o n a , z wyrzucają najdystyngowańsza, karpiowa w obfi­ jak aculeatus m i n o g i , Lampetra wielki smród, a z nim napada jesiotra, ł u s k a stością, prawie rękoma, znacznej jeżgarzy. d r u g a z w i e l k o ś c i podobna s e m do g ó r y z a k r z y w i o n y m [ p r a w d o p o d o b n i e А.К.]. tak stosy i s u s z ą — największa, Oncorhynxhus kawałek wielkości poprzerastałe trzy z tłu- najbardziej tschawytscha niewielki zjadłszy, Wal- można się p o s i l i ć . S p o s ó b ł o w i e n i a j e s t n a s t ę p u j ą c y . Z b i e r a s i ę k i l k u n a s t u gospodarzy i każdy z nich przynosi k i l k u n a s t o s ą ż n i o w e różnych rozmiarów; s ą ż e ń polski = 6 stóp = [sążeń około •— d a w n a jednostka mecznej p o k r z y w y , g d y ż konopi tam nie z n a j ą . Z w i ą z a w s z y niezmiernie długą, tak że połowę rzeki długości, 190 c m — A . K . ] s i a t k i , p l e c i o n e Kamczatki przegradzają. Na ciła, mogłaby sieć z największą wszystkie szalupy o s t r o ż n o ś c i ą , bo powywracać. gdyby Ciągną powietrza więc siatkę sieć wierzchu tej s i a t k i n a d w o d ą m a j ą p o u w i ą z y w a n e l e k k i e k o r y d l a z n a k u . J e ż e l i r y b a nie, w y c i ą g a j ą z ta­ to w j e d n o , r o b i ą wpad­ z wody chwy­ z razem rybą do b r z e g u ; c z ę ś ć l u d z i c z e k a p r a w i e po s a m ą s z y j ę w w o d z i e ; k a ż d y z a ś m a w ręku s z l u z ę d r e w n i a n ą . P o d n o s z ą p o t e m s i a t k ę i za p o k a z a n i e m s i ę r y b y z a r a z j ą o g ł u ­ szają, a wyciągnąwszy na brzeg dobijają" (s. 88—90). Dla wszystkich ludów nadmorskich Azji północno-wschodniej decy­ dującą rolę odgrywa nie tyle zwierzostan lądowy i rzeczny, ile przede wszystkim morski, z różnymi rodzajami fok na pierwszym planie. Ł o ­ wiectwo ssaków morskich dostarcza nie tylko pożywnego mięsa oraz tranu, lecz także wartościowych skór, z których wyrabia się odzież, worki na tłuszcz r y b i oraz inne przedmioty potrzebne w prymitywnej gospodarce surowej północy. Jeśli już mowa o Kamczadalach, to podkreś­ lić należy, że w tzw. „grupie ludów paleoazjatyckich" (Jukagirzy, Czuk­ cze, Koriacy, Kamczadale i Giliacy) nie reprezentowali oni w czasach �116 A N T O N I KUCZYČÍSKI J. Kopcia wysokiego kunsztu w myślistwie ssaków morskich. P r y m i ­ tywne środki transportu i komunikacji wodnej (dłubanki) nie pozwalały i m na dalekie rejsy w głąb morza, stąd też częściej wyczekiwali oni na łaskawe dary fal morskich. Zdarzało się nieraz, że podczas burz i sil­ nych sztormów morze wyrzucało na brzeg wieloryba, który wówczas stawał się łatwą zdobyczą Kamczadali. Wspomina o t y m autor: „ U K a m c z a d a l ó w n a j w i ę k s z e n i e s z c z ę ś c i e i g ł ó d , gdy m o r z e n i e w y r z u c a w i e ­ l o r y b a , co s i ę r z a d k o z d a r z a . W i e l o r y b y z b l i ż y w s z y s i ę do b r z e g u , j u ż n i e m o g ą w r ó c i ć n a m o r z e [...] W n a j p ó ź n i e j s z ą j e s i e ń n a j w i ę k s z e b y w a j ą s z t u r m y , p o r y w a j ą b a ł w a n y m o r s k i e w i e l o r y b y b l i s k o b r z e g ó w , ł a m i ą j e i m i o t a j ą n i m i po k i l k a n a ś c i e r a z y ; z a b r a w s z y j e z b r z e g u , z n o w u n a b r z e g u n o s z ą i w y r z u c a j ą , gdzie po u s p o ­ k o j e n i u m o r z a j u ż p o z o s t a j ą . T u dopiero n a s t ę p u j e w i e l k i e u k o n t e n t o w a n i e d l a K a m c z a d a l ó w ; k t ó r z y z całej kolonii zbierają się, n a k ł a d a j ą wielki o g i e ń i zaczy­ n a j ą n a j p r z ó d losy r z u c a ć m i ę d z y sobą, komu jaka c z ę ś ć m a s i ę d o s t a ć w ą s ó w od w i e l o r y b a [chodzi t u o c h r z ą s t k ę f i s z b i n o w ą — А . К . ] . N a j p o t r z e b n i e j s z e s ą d l a n i c h te w ą s y , k t ó r y c h u ż y w a j ą do o b w o d u ł u k ó w , n a ł y ż w y d l a siebie i n a p o d ­ bicie sanek. B y w a czasem, ż e nie m o g ą c s i ę z g o d z i ć z a b i j a j ą jedni drugich. P ó ź n i e j zaczy­ n a j ą t r a n ż e r o w a ć wieloryba, o d w a l a j ą c ogromne b r y ł y t ł u s t o ś c i , g d y ż w nim m i ę s a j e s t m a ł o . T ł u s t o ś ć ta s ł u ż y i m p r z e z c a ł ą z i m ę do o ś w i e c a n i a m i e s z k a ń . C z a s d ł u g i m i n i e , n i m oni w i e l o r y b a r o z b i e r a j ą i p r z e w i o z ą . Z a c z y n a j u ż ś m i e r d z i e ć , w i a t r y m o r s k i e u n o s z ą n a z i e m i ę te s m r o d l i w e z a p a c h y , co n i e d ź w i e d z i e p o c z u w s z y i d ą s t a d a m i z a o w y m w i a t r e m [...] K a m c z a d a l e r ó ż n i e i c h s t r a s z ą , n a k ł a d a n i e m w i e l k i c h o g n i ó w i k r z y k i e m , l e c z oni n a to n i e d b a j ą c c o r a z b l i ż e j p r z y s t ę p u j ą , t a k ż e m i e s z k a ń c y z m u s z e n i s ą o p u s z c z a ć z d o b y c z i u c h o d z i ć do s w o i c h siedzib. P o t e m niedźwiedzie wpadłszy, już kończą wieloryba z pomocą tysiącznych morskich czajek. Po u p ł y w i e d w ó c h dni same już tylko w i d a ć kości, z k t ó r y c h w y b i e r a j ą p a c i e r z e g r z b i e t o w e i z a w o ż ą do osad n a f u n d a m e n t a d o m ó w " (s. 101—102). „[...] l w ó w m o r s k i c h [Odobaenus rosmarus divergens Illiger — A.K.] najwięcej starają się zdobywać, które mają zęby długości około półtora łokcia, grubości jak r ę k ą o b j ą ć , k o ś c i b i a ł e j i n i c z y m s i ę n i e r ó ż n i ą od s ł o n i o w e j . Z ę b a m i t y m i p r o ­ w a d z ą k u p c y h a n d e l i p r z e w o ż ą do K i j a c h t y . Z n a j d u j ą t a k ż e p o n a d b r z e g a m i M o r z a L o d o w a t e g o k o ś c i b i a ł e o s o b l i w s z e j w i e l k o ś c i z w i e r z a [...] M a m o n t a [ m a ­ m u t a — A . K . ] , a l e d z i ś ten r o d z a j w y g i n ą ł " (s. 82). Nakreślony przez J. Kopcia obraz zbieractwa, łowiectwa i rybołów­ stwa u Kamczadali wykazuje, że potrafił on trafnie ocenić u opisywane­ go ludu umiejętność zdobywania środków do życia oraz zdawał sobie sprawę ze znaczniejszej roli łowiectwa lądowego i morskiego oraz rybo­ łówstwa w systemie ich gospodarki. J. Kopcia uderzyła olbrzymia ilość zwierząt na t y m półwyspie, a pisząc o rybołówstwie słusznie zauważył specjalne sezony masowego występowania w wędrujących grupach ryb z gatunku łososiowatych. O ciągach takich mamy wiele wiadomości nie tylko z Kamczatki, ale i z innych obszarów Syberii. Wspomnijmy jednak, że powyższe obserwacje J. Kopcia dotyczące Kamczadali znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze, a przebywający na Kamczatce około 150 lat po nim szwedzki uczony Sten Bergman pisał, że widział rzekę �117 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A tak pełną łoisojsi, iż o czymś podobnym nawet marzyć by sobie, jak stwierdza, nie pozwolił. „[...] Ł o s o s i e c i ą g n ę ł y bok o bok, j e d e n t u ż k o ł o drugiego, w z w a r t e j m a s i e . Nowe gromady n a c i s k a ł y i niekiedy całe kupy p ł y n ą c y c h w y c i s k a n e b y ł y niby p a g ó r k i n a brzeg, p o k r y t y m a r t w y m i r y b a m i . M u s i e l i ś m y — informuje dalej — p r z e b r o d z i ć k i l k a takich rzek i b y ł o n i e m o ż l i w o ś c i ą zrobić krok w wodzie nie n a d e p t u j ą c na ł o s o s i e " . 4 e O faktach zarejestrowanych przez J. Kopcia czytamy również w dwu obszernych pracach poświęconych Kamczadalom, których autorami s ą S. Kraszeninnikow i G. Steller . W miejscu t y m zaznaczyć jednak należy, że informacja, jakoby Kamczadale biegali ,.w zawody na jele­ niach", niezgodna jest z prawdą. L u d ten nigdy w znanych nam okre­ sach historycznych nie zajmował się hodowlą reniferów, a zasięg w y s t ę ­ powania tego zwierzęcia nie obejmuje południowych rejonów Kamczatki, które były terenem zesłania autora Dziennika. Wszystko, co zostało wyżej przedstawione, dotyczyło jedynie spo­ sobów zdobywania pożywienia, bez wchodzenia w problem jego szcze­ gółowych rodzajów i przygotowywania. Sprawom t y m poświęcił również J. Kopeć nieco uwagi. Zanim jednak przedstawimy relacje z tego zakre­ su, wspomnijmy we wstępie, że jakkolwiek Kamczadale utrzymywali się głównie z rybołówstwa i łowiectwa, to jednak w skład ich poży­ wienia wchodziły różnego rodzaju korzenie oraz jagody roślin dziko rosnących. Ogólnie biorąc stwierdzić należy, że wszystkie części roślin poczynając od bulw i korzeni, a kończąc na korze i owocach, były po­ wszechnie używane jako pokarm. 47 48 — A . K . ] t a k o ż orzechy cedrowe i bardzo wiele i n n y c h j a g ó d t a m z n a j d u j e s i ę . J e d n a atoli jagoda jest n a j d y s t y n g o w n i e j s z a , „[...] S ą u n i c h [tj. K a m c z a d a l i którą nazywają kępach morożka [moroezka, b ł o t n i s t y c h , podobna gorączkach Rubus chamaemoruc L . — A. K . ] . Rośnie używają jej w miejscu niektóre produkta, jakie żołędzie, a smak orzechowy mające. i innych chorobach. wykopują z [...] Znajdują ziemi Drugi rodzaj jest od mniejszy, 4 9 . Mają czosnek po większa; s i ę jeszcze szczurów, w tym większe smaku i tego w i e l e n a w i o s n ę w y k o p u j ą , co oni z o w i ą s e r e n a [ s a r a n a , Fritillaria A.K.] ona do n a s z e j m a l i n y , lecz t r z y lub c z t e r y r a z y niż kartofli, sarana polowy bardzo ś m i e r d z ą c y ; m a j ą t e ż orzechy wodne — bardzo w i e l k i e , k t ó r e r o s n ą po j e z i o r a c h " (s. 80). 4 6 wilden Wstęp S. B e r g m a n , Kamchatka, do Vulkáne, Stutgart etnografii B'áren 1926, powszechnej s. i und 276, Nomaden. cyt. etnologii, Reisen und Erlebnisse za K . M o s z y ń s k i m , Wrocław—Kraków—Warszawa im Człowiek. 1958, s. 229—230. 4 7 K r a s z e n i n n i k o w , op. 4 8 Steller, 4 9 Suche korzenie sarany t ł u c z o n o na m ą k ę i s p o r z ą d z a n o z niej c o ś w rodzaju kaszy. op. cit. cit. �118 A N T O N I KUCZYŃSKI R y c . 11. K a m e z a d a l w letnim ubraniu Kraszeninnikow, op. cit., s. 389 Niewątpliwie nie są to wszystkie gatunki roślin, których kłącze, ło­ dygi, bulwy oraz owoce były spożywane w czasach J. Kopcia przez Kamczadali. Oprócz wyżej wymienionych istniał jeszcze szeroki katalog gatunków, o których szerzej wspomina S. Kraszeninnikow oraz B. D y ­ bowski . 5 0 51 5 0 B t K r a s z e n i n n i k o w , op. [ B . D y b o w s k i ] , Katalog cit., s. 223—240. wystawy etnograficznej Kamczatki i Wysp Ko- �119 RELACJE JOZEFA KOPCIA W pożywieniu kamczadalskim odgrywały też wcale nie podrzędną rolę ryby, które spożywano wędzone, gotowane lub pieczone. „[...] Pospolicie czewycza krajowcy w wielkości potrójnej miejsce chleba jesiotra; ł u s k ę mają ma rybę karpiową m i ę s o jej czerwone poprzerastałe z tłustością p r z e w y ż s z a w Azji i Europie; głpwy tej r y b y m a j ą skich, solą je i k o n s e r w u j ą " 5 2 smak wędzoną w nazwiskiem konchach wielkich, wszystkie ryby najprzedniejszych śledzi smakiem holender­ (s. 79—80). Nie są to jedyne wiadomości na temat pożywienia Kamczadali, o k t ó ­ rych czytamy w Dzienniku. Pozostała ich część wpleciona jest luźno w tekst, z którego można się jedynie dowiedzieć, że oprócz różnorakich potraw z ryb jadali jeszcze Kamczadale mięso z dzikich owiec, niedźwie­ dzi, soboli, w ogóle prawie wszystkich zwierząt, na które polowali. Ogól­ nie jednak Kamczadale odżywiali się bardzo skromnie, z wyjątkiem okresów wzmożonego występowania ryb i pierzącego się ptactwa wod­ nego. Posiłki były nieregularne. Czasem przejadali się np. z okazji obfitego łowu. Potrawy gotowali w metalowych naczyniach, które naby­ wali od Rosjan, „[...] a nie mający żelaza i krzesiw dostają ogień przez tarcie drzewa o drzewo, mając do tego ze sobą siarkę i pewny rodzaj wysuszonej trawy, która jak len się pali" (s. 92). Jakkolwiek cykl zdobywania żywności w warunkach syberyjskich t r w a ł przez cały rok, niemniej jednak z relacji J. Kopcia dowiadujemy się, że znane były Kamczadalom sposoby konserwowania mięsa i ryb przez pieczenie, wędzenie, suszenie oraz marynowanie w soli otrzymy­ wanej ,,[...] z drzewa na brzeg wyrzuconego, które palą na ług i t ą wodą zalewają głowy {ryby czawyczy — A. K.] do zasolenia. Kamczadale i dru­ gie narody mało używają soli i wcale jej nie_ lubią" (s. 80). Równie powszechnym sposobem konserwowania, co solenie, było zatapianie jaj ptasich w tłuszczu wielorybim, „które konserwują prawie rok cały". Za napój służyła Kamczadalom przede wszystkim woda, choć w la­ tach późniejszych można zauważyć wpływ kontaktów z Japończykami oraz kolonizacji rosyjskiej, której rezultatem było pojawienie się w j a ­ dłospisie kamczadalskim nie znanej dotąd herbaty, a także wódki. Autor Dziennika wspomina: „ W N i ż s z e j K a m c z a t c e [tj. p o ł u d n i o w e j — A . K . ] z n a j d u j e s i ę r o ś l i n a , z wódkę pędzą. mandorskich Podobna w jest cokolwiek Warszawie, do k o p r u naszego, w y s o k a W a r s z a w a 1883. Autorstwo zawiera wykaz roślin przywiezionych z Kamczatki nowanych 5 2 miana Czawycza — łososi. dzisiejszego w na warszawskiej wystawie największa, Łosoś ulubiony ten waży przysmak smaku Rosjanie n a z y w a j ą w roku pewne, łokcie katalog i ekspo­ 1883. i 8 kilogramów. Kamczadali, jest której dwa przez B . Dybowskiego najbardziej mięsista średnio nie na a dzięki ją „ s z y n k ą " Dalekiego jakościowo Ryba ta mięsistości Wschodu. najlepsza stanowi i do od­ dnia delikatności �120 A N T O N I KUCZYŃSKI od z i e m i ; a g r u b o ś ć słońcu wędzą. Sok palca wielkiego u ręki. R o ś l i n ę j e j t a k jest m o c n y , s t a j ą . W s z y s t k o to z n o s z ą nie sprowadzony n a ś c i e dni w z do k o m e n d a n t a , Syberii, pędzi czyna wódkę b e c z k a c h te r o ś l i n y , p ó ź n i e j wiader wrzuca dziesięć funtów iść w ó d k a , jak mleko który mając kładzie w potem to i w bąble domach i pryszcze już kocioł żelazny, następującym sucharów; najprzód biała, tę zrzynają ż e za d o t k n i ę c i e m sposobem: na nara­ umyś- moczy kilka­ k o c i o ł i do p r o p o r c j i dwóch przez alembik p r z e p ę d z a i z a ­ przepędzanie kilka razy powtarza, d o p ó k i s i ę nie przemieni w kolor zielony. Wtenczas staje s i ę spirytus n a j m o c n i e j ­ szy, p r z e w y ż s z a j ą c y kilka nasz a r a k ; wiader tej w ó d k i kie korzyści odnosi w smak tylko z u p e ł n i e otrzymuje, za k t ó r ą sobolach i innych trawy. Najwięcej posyłając f u t r a c h " (s. komendant po i n n y c h n a r o d a c h , wiel­ 102—103). R y c . 12. S z a m a n k a m c z a d a l s k i w s t r o j u o b r z ę ­ dowym К а г u t z, op. cit., s. 17 rys. 10. W świetle istniejącej literatury trudno wywnioskować, czy znajo­ mość produkowania tego napoju przeniknęła do Kamczadali od Rosjan, t y m bardziej że pierwsi badacze i podróżnicy, którzy dotarli na pół­ wysep, wspominają o trawie służącej do jego wyrobu , a S. Kraszenin5Э 5 3 cleum J e s t to r o ś l i n a z r o d z i n y b a l d a s z k o w a t y c h (Sphondillium), dulce Fisch.), której m ł o d e baldachy i łodygi s ł u ż y ł y barszcz (HeraKamczadalom do �RELACJE JOZEFA 121 KOPCIA 54 55 nikow podaje opis całego cyklu produkcyjnego . Przypuszczać więc należy, że jeszcze przed kolonizacją rosyjiską znali Kamczadale sposób wytwarzania takiego napoju, a Rosjanie jedynie go udoskonalili. Dalsze opisy z zakresu kultury materialnej zapoznają nas z p r y m i ­ t y w n y m i ziemiankami kamczadalskimi, z letnimi szałasami, z odzieżą,, transportem i komunikacją. Pisząc o tych zagadnieniach dał J. Kopeć przybliżony ich obraz, który wzbogaca inne źródła z tego zakresu. Charakteryzując formy pomieszczeń mieszkalnych właściwe K a m czadalom, informuje: „ S k o r o n a s t ą p i z i m a , z d o m ó w l e t n i c h , k t ó r e m a j ą j e d n e z k o r y , d r u g i e ze s k ó r j e l e n i c h , w y n o s z ą s i ę do l o c h ó w p o d z i e m n y c h , j u r t a m i z w a n y c h . K o p i ą w z i e m i d ł u g i e k o r y t a r z e i sale, c e m b r u j ą c w e w n ą t r z d r z e w e m i po c z t e r d z i e ś c i l u b p i ę ć ­ d z i e s i ą t o s ó b z g r o m a d z a j ą s i ę , to j e s t c a ł a i c h f a m i l i a . M a j ą w ś r o d k u k o m i n , n a k t ó r y m n i e u s t a n n y t r w a o g i e ń ; luft t y l k o j e d e n do m i e s z k a n i a s ł u ż y z a o k n o i d r z w i . M i e w a do tego j e s z c z e k a ż d e m a ł ż e ń s t w o n a m i o t z futer j e l e n i c h , l a m p ę do d w ó c h g a r c y w y d r ą ż o n ą z k a m i e n i a ; n a l e w a j ą w i e l o r y b a t ł u s t o ś c i ą , w m i e j s c e knotu k ł a d ą mech wysuszony. T a l a m p a pali s i ę k i l k a dni, o ś w i e c a i ogrzewa r a z e m ; p r z y n i e j k o b i e t y o d b y w a j ą w s z e l k i e s w e roboty i s z y c i a " (s. 98). Nakreślony w Dzienniku opis mieszkania kamczadalskiego zgodny jest ze stanem faktycznym, jedynie tylko stwierdzenie, że z nastaniem zimy przenoszą się Kamczadale do „lochów podziemnych jurtami zwa­ nych" jest terminologicznie nieścisłe, gdyż jurta nie jest mieszkaniem podziemnym, ale naziemnym . Wyjaśnienia wymaga również wzmianka mówiąca o mieszkaniach ze skór jelenich i kory. Ten typ mieszkań nie 56 w y r o b u n a p o j u z a w i e r a j ą c e g o p e w i e n % a l k o h o l u . O r o ś l i n i e tej w s p o m i n a ł a u t o r p i e r w s z e g o opisu K a m c z a t k i , W . A t ł a s ó w . 5 4 К r a s z e n i n n i к o w, op. cit., s. także 230—232. 5 5 W m i e j s c u t y m n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , ż e u w a g i a u t o r a Dziennika na temat c y k l u p r o d u k c y j n e g o tego n a p o j u z b i e ż n e s ą z d o k ł a d n y m o p i s e m z a m i e s z c z o n y m w c y ­ t o w a n e j j u ż p r a c y S. K r a s z e n i n n i k o w a . 5 6 Na ogół wszyscy w c z e ś n i e j s i badacze i p o d r ó ż n i c y o k r e ś l a l i s t o ż k o w e s z a ł a s y 0 d a c h u w s p a r t y m n a z i e m i oraz z i e m i a n k i i p ó ł z i e m i a n k i w s p ó l n ą d l a n i c h n a z w ą „ j u r t a " . D l a t e g o n a l e ż y w y j a ś n i ć , ż e w ł a ś c i w ą j u r t ą jest k o p u l a s t y przenośny s z a ł a s k r y t y w o j ł o k i e m l u b s k ó r a m i , k t ó r e g o ś c i a n y boczne w y k o n a n e s ą z goto­ wych e l e m e n t ó w konstrukcyjnych w kształcie prostokątnych drewnianych kratow­ n i c z r o b i o n y c h z p ł a s k i c h s z c z e b e l k ó w u k o ś n i e u ł o ż o n y c h w s t o s u n k u do z i e m i 1 p r z e c i n a j ą c y c h s i ę pod k ą t e m . S z c z e b l e p o ł ą c z o n e w m i e j s c a c h skrzyżowania przy użyciu rzemieni tworzą k r a t o w n i c ę dającą się rozciągać. Dzięki takiemu r u ­ c h o m e m u p o ł ą c z e n i u ś c i a n y j u r t y m o ż n a w y d ł u ż a ć , o b n i ż a ć oraz w y g i n a ć . D l a t e g o t e ż j u r t a z ł o ż o n a z p a r u p o w i ą z a n y c h ze s o b ą k r a t o w n i c p o s i a d a k s z t a ł t k o l i s t y , a nie wieloboczny. K o n s t r u k c j a kopulastego dachu w s p i e r a s i ę g ł ó w n i e o ś c i a n y boczne. T a k i e f o r m y p r z e n o ś n y c h p o m i e s z c z e ń m i e s z k a l n y c h t y p o w e s ą d l a l u d ó w pasterskich A z j i Ś r o d k o w e j . Z a t e m m i e s z k a n i e K a m c z a d a l i opisane przez J . K o p c i a , n i e jest j u r t ą , lecz t y p o w ą d l a tej s t r e f y k l i m a t y c z n e j z i e m i a n k ą . �122 A N T O N I KUCZYŃSKI był wówczas znany Kamczadalom, a ich napalowe szałasy pokrywane były trawą. W celu wykonania takiego szałasu wbijano w ziemię pale o wysokości 4-5 m i łączono je u góry poprzeczkami, na które kładziono żerdzie i słano trawę. Na takim pomoście urządzano szałasy. Mieszkania takie zachowały się u mieszkańców Kamczatki do początku X X stu­ lecia. Opisując ziemiankę kamczadalską wspomniał J. Kopeć, że „każde małżeństwo miewa namiot z futer jelenich", który umieszczony we wnętrzu tego podziemnego mieszkania służył za wydzielone w nim miejsce do spania. Informacja ta nie znajduje potwierdzenia w innej literaturze przedmiotu, z której wynika w sposób jednoznaczny, że mieszkające w ziemiance rodziny spały w rzędzie, jedna obok drugiej na ławach usytuowanych przy ścianach, a wobec braku ław układano się na ziemi używając jako posłania skór i prętów wikliny . Tak więc opisu­ jąc ziemiankę kamczadalską przedstawił autor Dziennika dosyć dokład­ nie jej konstrukcję, natomiast co do wyposażenia wnętrza podał jedyny fakt wymagający dodatkowego komentarza. Dla wyjaśnienia dodajmy, że tego rodzaju namioty sypialne umieszczone we wnętrzu właściwego po­ mieszczenia mieszkalnego typowe są dla Czukczów , z którymi spotkał się J. Kopeć w drodze powrotnej z zesłania. 57 58 Na dalszych stronach Dziennika spotykamy informacje mówiące 0 odzieży noszonej przez Kamczadali. Dane te są jednak bardzo skąpe 1 zorientować się z nich możemy jedynie pobieżnie o używanych t u ubraniach, które wykonywano ze skór sobolich, niedźwiedzich, zaję­ czych i innych zwierząt, na które polowano. Koszule robili Kamcza­ dale „[...] z k i s z e k j e l e n i c h , k t ó r e w y c z y ś c i w s z y , z s z y w a j ą j e l e n i m i ż y ł a m i i od d ż d ż u k ł a d ą n a siebie. R o b i ą t e ż s u k n i e z n u r k ó w m o r s k i c h [tj. fok — A . K . ] , k t ó r e s ą n i e w y p o w i e d z i a n e j p i ę k n o ś c i , w r ó ż n y c h k o l o r a c h o d m i e n i a j ą c s i ę . [...] S a n d a ł y , czyli obuwie, bardzo p i ę k n i e w y s z y w a j ą . N a z i m ę n o s z ą futra i k a p t u r k i na g ł o ­ w i e , l a t e m z a ś m a j ą o d k r y t e g ł o w y , w i e l e kos p l e c i o n y c h p r z y k o ń c u , do k t ó r y c h r ó ż n e k o n c h y i k ó ł k a u w i ę z u j ą . [...] M a l u j ą r ó ż n y m i k o l o r a m i te s k ó r y , g d y ż f a r b n a t u r a l n y c h m a j ą pod dostatek: s u k n i e z a ś p r z y o z d a b i a j ą t a m b o r o w a n i e m , w ł o s a m i z w i e r z ę c y m i i l ś n i ą c y m i t r a w k a m i " (s. 93—94). Z informacji powyższych wynika, że miał J. Kopeć dość trafne wyo­ brażenie o odzieży noszonej przez Kamczadali, jednak dostarczony przez niego materiał nie przedstawia większej wartości dla etnografa, gdyż w opisie t y m pominął on szereg istotnych zagadnień, które przy opra­ cowywaniu typologii odzieży brane są pod uwagę. Nie dziwmy się jednak 5 7 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 374—376. Istoriko-etnograficzeskij atłas Sibiři, pod r e d . M . G . L e w i n a p o w a , M o s k w a — L e n i n g r a d 1961, s. 147—148, 211, t a b l . 14. 5 8 i L . P. Pota- �123 RELACJE JOZEFA KOPCIA J. Kopciowi, gdyż nie był on członkiem zorganizowanej wyprawy ma­ jącej zbadać kulturę tubylców Kamczatki, lecz zesłańcem syberyjskim, którego uderzała odmienność sposobu życia i egzotyczna kultura ludu, w którego otoczeniu wypadło mu żyć. W miejscu t y m warto jednak za­ znaczyć, że podane przez niego wiadomości znajdują potwierdzenie w bardziej szczegółowej pracy S. Kraszeninnikowa . Omawiając odzież kamczadalską wypada jeszcze napomknąć o h i ­ gienie i kosmetyce. Według ogółu badaczy lud ten nie grzeszył zbytnią czystością, co również znalazło wyraz w Dzienniku, w którym odnaj­ dujemy pewne wiadomości na temat występującego t u tatuażu, jakim pokrywano ,,[...] twarze, czoła i szyje, nakłuwając ością rybią do k r w i , które potem smarują farbami, i to już zostaje na zawsze. Kobieta, naj­ więcej takiego wyszycia na sobie mająca, jest podług nich t y m większą elegantką i t y m bardziej dystynguje się nad inne" (s. 95). 59 Ryc. 13. P o d r ó ż powrotną z Kamczatki do Ochocka zaprzężonych w Dziennik odbył J. Kopeć na saniach psy Józefa Kopcia. Autor ilustracji nie znany. Przejdźmy następnie do innego zagadnienia z zakresu kultury ma­ terialnej, które odgrywało niezmiernie ważną rolę w gospodarce Kam­ czadali. Chodzi tu o zaprzęg w psy oraz o ciągnione przez nie długie 511 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 387—393. �124 A N T O N I KUCZYŃSKI i wąskie sanie. W saniach tych nie bylo ani jednego kawałka gwoździa, a części składowe łączono rzemieniami z foczej skóry, co czyniło je elastycznymi i podatnymi na wszelkie nierówności terenu. W celu uspraw­ nienia biegu, płozy sań podbijano chrząstką fiszbinową wieloryba. 0 saniach tych J. Kopeć wspomina tylko mimochodem, poświęcając wię­ cej miejsca opisowi zaprzęgu: „ D o mojego powozu m i a ł e m t r z y n a ś c i e p s ó w z a p r z ę ż o n y c h , dyszel r z e m i e n n y bez l e j c ó w , j e d e n t y l k o pies p r z e w o d n i k idzie w z a p r z ę g u . K a m c z a d a l z w y k l e u s i a d ł s z y bokiem na przodzie s a ń t r z y m a s i ę za poklaski, lecz m a j ą c ł y ż w y n a n o g a c h [ n a r t y — A . K . ] m a ł o co s i e d z i . W r ę k u m a o s z t o ł , c z y l i k i j g r u b y , z ż e ­ l a z e m n a k o ń c u d l a w s t r z y m a n i a p s ó w i s a ń : gdy b o w i e m u s i ł u j e p s y w s t r z y m a ć , o b r a c a b o k i e m s a n i e i h a m u j e . N a w i e r z c h u o s z t o ł a jest w i e l e k ó ł e k ż e l a z n y c h 1 d z w o n e c z k ó w , czego s i ę p s y n a j w i ę c e j b o j ą , to s ł u ż y n a m i e j s c e batoga. P i e s d o b r a n y do p r z o d k o w a n i a t a k jest z m y ś l n y , ż e b i e g n ą c u s t a w i c z n i e s i ę o g l ą d a n a skinienie i s ł o w a K a m c z a d a l a , w którą stronę m a się rzucić. P o n i e w a ż ż a d n e j drogi nie w i d a ć ś l a d u , w i ę c t r z y m a j ą s i ę b r z e g ó w z i e m i j a d ą c p o d ł u g k i e r u n k u gór n a j w y n i o ś l e j s z y c h , a nad brzegami Oceanu l e ż ą c y c h , k t ó r e i n a z w i s k a swe m a j ą [chodzi tu o g ó r y c i ą g n ą c e s i ę w z d ł u ż w s c h o d n i c h w y b r z e ż y K a m c z a t k i — A . K . ] , [...] Z a p r z ę ż o n o p o t e m p s y n a r ó w n y c h l o d a c h , a b y s i ę z m i e j s c a nie p o ­ plątały. Krzyknęła razem cała świta najokropniejszym głosem i zabrząkali wszyscy swoimi o s z t o ł a m i , u k t ó r y c h , jak w y ż e j nadmieniono, znajduje s i ę wiele k ó ł e k i d z w o n e c z k ó w . W n o s i ć wtedy m o ż n a , z j a k ą s z y b k o ś c i ą psy r u s z y ł y : z d a w a ł o się, ż e od t a k p r ę d k i e j j a z d y p o w i e t r z e g ł o w ę z r y w a i c a ł y j u ż c z ł o w i e k z o s t a ł o d u ­ r z o n y . P ę d z ą one z c a ł e j s i ł y , a ż s i ę n i e z m o r d u j ą , p o t e m j u ż b i e g n ą p o w o l n i e j . S a n i e i p s y i d ą po w i e r z c h u z l o d o w a c i a ł e g o ś n i e g u , dlatego jest n i e z m i e r n i e l e k k o ; p o p a s u nie b y w a , t y l k o nocleg. N i m z m i e j s c a s a m e g o w y r u s z ą , w p r z ó d y p r z e z d w a d n i p s y g ł o d z ą , a s t a n ą w s z y 'na noclegu, w y b i e r a j ą m i e j s c e l e ś n e albo g d z i e m o r z e w i e l e d r z e w a p o w y r z u c a ł o : t a m d o p i e r o psy w y p r z ę ż o n e z w i n ą w s z y s i ę w o k r ę g z a s y p i a j ą , a w g o d z i n d w i e k a ż d y z n i c h dostaje po j e d n e j suszonej r y b c e i t y m p o k a r m e m t r w a c a ł ą p o r ę " (s. 139—141). Dopełniając wiadomości J. Kopcia na temat psiego zaprzęgu u K a m ­ czadali dodać należy, że przed zaprzęgiem posuwał się często człowiek na nartach lub karpiach. Miało to na celu dwojaką korzyść. Po pierwsze, wskazywanie drogi psom, jeżeli zaprzęg podążał terenem nie znanym i nie przetartym, wymagającym ciągłych zmian kierunku, wynajdy­ wanie przejść w lesie lub między wzniesieniami. Po drugie chodziło o ubijanie śniegu, aby psy nie zapadały się w nim zbyt głęboko. Mówiąc dalej o psim zaprzęgu wyjaśnić należy dokładniej niezbyt precyzyjny opis J. Kopcia. Nakreślony przez niego zaprzęg polegał na t y m , że do długiej rzemiennej liny pełniącej rolę dyszla umocowane były po obu stronach psie szelki, a na przodzie sfory biegł pies pełniący rolę przo­ downika. Na koniec dodajmy jeszcze, że relacja ta jest pierwszą w na­ szej literaturze wzmianką na temat psiego zaprzęgu u Kamczadali, a jej wartość jest t y m większa, że zgodna jest z opisami obcych autorów, �R E L A C J E JÓZEFA 125 KOPCIA 60 61 62 między innymi S. Kraszeninnikowa , W. G o ł o w n i n a , K . D i t m a r a , G. Saryczewa , M . Lessepsa i G. Stellera . W Dzienniku znajdujemy luźne informacje na temat hodowli psów oraz wiadomości, z których wynika, że w okresie pobytu J. Kopcia na Kamczatce jej tubylcy używali 6S 6 4 65 „[...] s i e k i e r z k r z e m i e n i a , j a k i c h im dziś Rosjanie nici suszą żyły dostarczają. jelenie, k t ó r e Na dawniej u ż y w a n o , miejsce igieł u ż y w a j ą obrabiają na wzór do u s z y c i a s u k i e n i s a n d a ł ó w . W o d l e g l e j s z y c h od w e t y k i e c i e s t a r o ż y t n e j , bo n i k t u n i c h nie nie ości znając żelaza, którego a na miejsce i kręcą sznurki rybiej, naszych konopi p o r t ó w kolonijach, narody żyją b y w a " (s. 92—93). Przechodzimy teraz do zagadnień z zakresu kultury społecznej, na której temat znajduje się nieco wiadomości na kartach Dziennika. Już we wstępie podkreślić należy, że J. Kopeć nie wspomina w ogóle o stosunkach prawno-społecznych Kamczadali; o zwyczajach związa­ nych z rodzeniem dzieci, o życiu rodu i plemienia oraz o wielu innych zagadnieniach wchodzących w obręb tego działu kultury. Nie mniej jed­ nak w celu uchronienia od niepamięci fragmentarycznych zapisów J. Kopcia wprowadzono je do tekstu zaopatrując odpowiednim komen­ tarzem potwierdzającym ich wiarygodność bądź fałsz. Tak np. jest z opisaną w Dzienniku ceremonią z okazji zawarcia małżeństwa: „[...] K i e d y s i ę s t a r a o p a n n ę k a w a l e r , p o s y ł a do n i e j p s t r o k a t e g o j e l e n i a , k t ó ­ rego j e ż e l i [ p a n n a — A . K . ] z a p l e c i e w t r a w y i k w i a t y , p e w n y m jest j e j r ę k i . J u ż t u p a n n a w l i c z b i e t r z y d z i e s t u bab s t a r y c h z k r z y k i e m i s k a k a n i e m n i e d ź ­ w i e d z i m u w i j a s i ę przed nim, a rzeczony k a w a l e r m u s i w t ł o k u tych bab prze­ b i j a ć s i ę i w ł o ż y ć n a j e j s z y j ę z c z a r n y c h soboli h a l s z t u c h i w t y m czasie od k a ż d e j b a b y po k i l k a n a ś c i e k u ł a k ó w o d b i e r z e i j u ż p r o w a d z i do d o m u s w o j e g o " (s. 95). Informacja ta jest prawdopodobnie fałszywa. Stwierdzenie, iż męż­ czyzna, który postanowił się ożenić, posyła do upatrzonej dziewczyny 6 1 K r e s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 395—401. 6 1 W . G o ł o w n i n , Zamieczanija o Kamczatkie i Russkoj Amierikie w 1809, 1810 i 1811 godach. Matieriały dla istorii russkich zasieleniej po bieriegam Wostocznogo okieana, z. 2, P r i ł o ż e n i e к „ M o r s k o m u S b o r n í k u " , 1861, n r 2, s. 14—19. 6 2 K . D i t m a r, Reisen und Aufenthalt in Kamtschatka in den Jahren 1851—1855, cz. I : Historischer Bericht nach den Tagebiichern. Beitrage zur Kenntniss des Russischen Reiches und der angrenzenden Lander Asiens, 3 - е F o l g ę B d . 7, S t . P i e t i e r s b u r g 1890, s. 160—162. 6 3 S а г у с z e w, op. cit., cz. I , s. 6 4 170—171. J . L e s s e p s , Journal historique du woyage de M. de Lesseps ... employe dans l'expédition de M. le comte de La Peyrouse ... depuis l'instant ой il a quítté les frégates francoises au port Saint Pierre & St. Paul du Kamtschatka jusqu'd son arrivée en France, t. 1, P a r i s 1790, s. 115—122. 6 5 Steller, op. cit., s. 370—371. �126 A N T O N I KUCZYŃSKI „pstrokatego jelenia", nie znajduje potwierdzenia w znanej autorowi literaturze przedmiotu , z której wynika że powszechną formą zaślubin u Kamczadali był zwyczaj wysługiwania się za żonę. Kandydat na męża przychodził do domu przyszłego teścia i przez parę miesięcy, a nieraz lat, pełnił najcięższe prace w jego domu. W tym czasie zaczynał on dopominać się o prawa męża i często je otrzymywał. W wypadku braku zgody teścia na zawarcie małżeństwa musiał odejść z jego domu, nie otrzymawszy za pracę żadnego wynagrodzenia. Dalszy cykl ceremonii zgodny jest z opisem zawartym w Dzienniku, to znaczy, że przyszły mąż musiał zarzucić na szyję swej wybranki, otoczonej dużą ilością kobiet, coś w rodzaju futrzanego szala. Jeżeli mężczyźnie zamiar ten się udał i zdołał wyprowadzić przyszłą żonę z tego zbiorowiska kobiet, stawała się ona jego małżonką. Równie ciekawe są zwyczaje pogrzebowe, o których posiadamy bar­ dzo mało wiadomości w odniesieniu do Kamczadali. J u ż we wstępie podkreślić należy, że autor Dziennika podał w nim wiadomości o w y s t ę ­ powaniu wśród Kamczadali ciałopalenia, a więc obrządku, o którym nie wspomina autor najdokładniejszej pracy z dziedziny etnografii K a m ­ czadali, S. Kraszeninnikow . Według J. Kopcia obrzęd ciałopalenia od­ bywa się w ten sposób: 66 67 „Nakładają od ziemi wielkie i kładą na łuki, strzały i łyżwy. wacznym ubiorze, niedźwiedzim stosy to trzymając rozpędzona ogień popioły rozsiewa odsyłając wielkości w bieży dochodzić kloców cedrów trzy lub wszystkie cztery faworytne sążnie jego jednym ku umarłego; je stosowi palmę, i kurczy się Bogom. człowieka: ręku odrębują [...] w drugim 6 8 zapala . Niektóre w ogień, rykiem Okropny narody drzewo zbroje, włosami, i r u s z a s i ę , a po okrągłe wysokości sprzęty, Szamanka, czyli Sybilla, z rozpuszczonymi zacznie do suszonych nieboszczyka, to z widok, spaleniu chowają z korą, pobliższe niczym nie uwięzując, które wiekami stoją" 6 9 gdy Sybilla umarłych wydrążają człek m o ż e się s c h o w a ć , drugą p o ł o w ą nakrywszy rozpierają w lasach m i ę d z y draewa dzi­ (s. jak dwa 99—100). Porównując materiały J. Kopcia z relacjami innych autorów wspo­ mnijmy o tym, że o ciałopalnym obrzędzie pogrzebowym u Kamczadali wspomina także B. D y b o w s k i , który przebywając na półwyspie pod koniec X I X stulecia miał okazję zapoznania się z tą formą pochówków. 70 6 6 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit.; inni piszący o tubylcach Kamczatki. 6 7 К r a s z e n i n n i к o w, op. cit., Steller, s. 443—444, op. cit.; D i t m a r , op. cit., oraz 697. e s P o z y c j a szamana nie b y ł a u wszystkich l u d ó w Syberii jednakowa. Z infor­ m a c j i J . K o p c i a w y n i k a w y r a ź n i e , ż e s p r a w o w a l i oni t a k ż e f u n k c j e k u l t o w e p o d ­ czas o b r z ą d k u c i a ł o p a l e n i a w y s t ę p u j ą c e g o u K a m c z a d a l i . 8 9 7 0 we T e n rodzaj p o c h ó w k u występował B . D y b o w s k i , Cnoty i W r o c ł a w i u , n r i n w . 7200/11. wierzenia m. in. u Jukagirów. Kamczadali, rękopis Bibl. Ossolineum �127 R E L A C J E JOZEFA KOPCIA Jednym z ciekawszych zagadnień kultury duchowej Kamczadali był szamanizm. Tak jak u ogółu wyznawców tego systemu wierzeniowego, tak również i tu wszelkie praktyki szamańskie miały na celu zjednanie nieprzyjaźnie ustosunkowanych do człowieka duchów oraz wyjawienie jemu ich woli, którą szaman przekazywał zainteresowanym w formie różnych nakazów i zakazów. Każda prośba składana przez ludzi istotom duchowym była przekazywana za jego pośrednictwem, a od jego czyn­ ności i praktyk uzależniano stosunek tych istot do człowieka. Do sza­ mana należało więc przepowiadanie przyszłości, wróżenie, leczenie itp. Właśnie w Dzienniku odnajdujemy barwny opis misteriów szamańskich, które miały na celu wyjawienie J. Kopciowi jego przyszłości w związku z uwolnieniem go z zesłania. „ N a j p i e r w te s z a m a n k i p o k a z a ł y s i ę w p o r z e w i e c z o r n e j p r z y ś w i e t l e w n a j ­ dziwniejszych ubiorach i u s i a d ł y za oddzielnym s t o ł e m . K a ż d a z nich m i a ł a białą s u k n i ę z gronostajów: cała suknia w e fręzlach z żył, traw kolorowych, konch, różnych r o b a k ó w i wiele skórek różnych myszy powypychanych. Na g ł o w i e kap­ t u r z o d a r t e j s k ó r y r o s o m a k a z z ę b o m a , a z t y ł u w i l c z y ogon. T w a r z y n i e m o ż n a b y ł o r o z p o z n a ć , bo c a ł e b y ł y t a m b o r o w a n e p o d ł u g i c h z w y c z a j u . N a d o c z y m a w i ­ siały frezie z sierści jeleniej i k a ż d a z nich m i a ł a j e l e n i ą ł o p a t k ę . L a m p y k a ­ mienne przed nimi stały. J e d n a z nich paliła k o ś ć nad p ł o m i e n i e m lampy, druga w y b i e g ł a z m i e s z k a n i a , o k r ę c a ł a s i ę w k o ł o p a t r z ą c n a niebo, a p o w r ó c i w s z y s w o i m j ę z y k i e m o p o w i a d a ł a s w o j e j t o w a r z y s z c e " (s. 135—136). Inne problemy z zakresu światopoglądu religijnego Kamczadali nie znalazły w Dzienniku szerszego przedstawienia. Wprawdzie informuje on jeszcze, że lud ten we wszystkim widzi boga, ,,[...] a wierzą najwięcej w słońce, miesiąc i ogień. Utrzymują, że to wszystko jest Bogiem, czego rozum i przemysł człowieka nie dokaże" (s. 92), ale wiadomości te są przypadkowe i fragmentaryczne, w związku z czym nie nadają się do samodzielnych rozważań analitycznych. Dodać jednak należy, że po­ wyższa informacja znajduje potwierdzenie u B. Dybowskiego , który podaje, iż Kamczadale uważali, że istnieje jedno bóstwo główne, a bóst­ wa podrzędne reprezentowały siły bóstwa głównego. Tak przedstawiają się w najogólniejszych zarysach relacje J. Kopcia o ludach Syberii. Zbierając to, co zostało wyżej powiedziane, musimy stwierdzić, że wartość materiałów etnograficznych zawartych w Dzien­ niku jest bezsporna. Dlatego w żaden sposób nie można się zgodzić z surową oceną A. Fredry , jaką ten zasłużony poeta polski wypowie­ dział pod adresem autora Dziennika. Faktem jest, że przez długie lata X X stulecia relacje J. Kopcia o ludach Syberii nie zostały wydobyte na światło dzienne, a pośrednią przyczyną tego stanu rzeczy był nie tylko 71 72 7 1 Dybowski, " F r e d r o , op. op. cit. cit. �128 A N T O N I KUCZYŃSKI brak wszechstronnego zainteresowania się dzisiejszymi zasobami naszych źródeł do etnografii Syberii, lecz także krzywdząca opinia A. Fredry, według której przesądzało się z góry o bezużytecznej wartości tych relacji. Sądzę, że artykuł ten będzie skromnym wkładem do historii naszej etnografii w dziedzinie badań pozaeuropejskich, którym dotychczas po­ święcono zdecydowanie zbyt mało uwagi. Interpolując materiały J. Kop­ cia wiadomościami z bogatej literatury przedmiotu autor starał się wskazać na prace posiadające charakter podstawowy dla rozpatrywanego zagadnienia, zatem cytowana tu literatura pokazana została w sposób bardzo niepełny. Wąskie ramy artykułu nie pozwoliły autorowi na szersze wprowadzenie materiału źródłowego uzupełniającego nie zawsze precyzyjne opisy J. Kopcia. Jeśli jednak i w tej postaci praca ta przy­ czyni się do wprowadzenia autora Dziennika na karty historii etnografii polskiej — to cel postawiony przed nią zostanie osiągnięty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efc7c5c21f30d52505d28b516739340.pdf 513d5a7bd1896a8830d7ff417afbe1bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Związek Radziecki Syberia - literatura polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1556 Title A name given to the resource Polska literatura syberyjska do XX w. i próba określenia jej roli w studiach etnograficznych nad narodami Związku Radzieckiego / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.131-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lu d, t. 62. 1978 ANTONI KUCZYŃSKI POLSKA LITERATURA SYBERYJSKA DO XX WIEKU I PROBA OKREŚLENIA JEJ ROLI W STUDIACH ETNOGRAFICZNYCH NAD NARODAMI ZWIĄZKU RADZIECKIEGO "Na to są potrzebne kroniki, ażeby czyny pamięci god'1e z życia ludzkiego w zapominek nie poszły ..." S. Orzechowski, Kl'OJliki Zapoczątkowany jeszcze wojnami Stefana Batorego, a następnie ciągnący się przez trzy stulecia łańcuch zdarzeń społecznych i politycznych między Polską a jej wschodnim sąsiadem spowodował, że szlakiem niewoli wielu Polaków zawędrowało na rozległe obszary państwa rosyjskiego. W konsekwencji zaludniły się obszary Rosji jeńcami z Polski. Jest to zjawisko bardzo znamienne w naszej historii, wielu bowiem uczestników tej "migracji po niewoli" związało się na stałe z dziejami Rosji, jej kulturą, gospodarką i nauką. Kontakty te noszą mało jeszcze znane w dziejach naszej nauki znamiona wkładu Polaków w poznanie Syberii, rewolucyjnych związków między polskimi i rosyjskimi patriotami przebywającymi na zesłaniu oraz osiągnięć naukowych w dziedzinie etnografii tych ziem, cenionych współcześnie przez naukę radziecką 1. Na Syberii I Z opracowań poświęconych tej problematyce, które ukazały się ostatnio w Związku Radzieckim, przykładowo wymienić należy: L S. Wejsztejn, Antropologićeskije i etnografićeskije issledovanija Feliksa Jakowlewicza Kona, "Sovietskaja Etnografija", nr 4: 1965; tenże, Feliks Jakowlewicz Kan kak etnograf, "Oc erki lstorii Ruskoj Etnografii, Folkloristiki i Antropologii" t. 3: 1965; L S. Gurwicz, l. w. Puchow, E. K. Piekarskij, K stoletiju sa dnja rozdenija, "Sovietskaja Etnografija", nr 6: 1958; G. F. Szamow, Naućnaja diejatielnost O. M. Kovalevskago Ul kazanskom universitetie, "Ocerki po lstorii Russkogo Wostokoviedenija", t. 2: �132 ANTONI KUCZYNSKI bowiem uczestniczyli Polacy w odkryciach na polu geografii, zajmowali się badaniami etnograficznymi, archeologicznymi, antropologicznymi i językoznawczymi oraz zagospodarowywali ten kraj kładąc podwaliny pod nowe gałęzie rzemiosła, pod rolnictwo i przemysł. Zakładali biblioteki, sklepy oraz apteki i szkoły 2. Pobyt ten stworzył ponadto jakby dwunarodowe formacje psychiczno-społeczne, tj. rodziny, wśród których przez pokolenia dziedziczona była, podczas pobytu w Rosji świadomość polskości, kultura i język. Część z tych ludzi w różnych okresach wracała do kraju, inni natomiast, wrośnięci w nowe środowisko, pozostawali na ziemi wygnania, a ich potomkowie do dzisiaj żyją na Syberii. Dzieje tej tułaczki znane są z polskiej literatury syberyjskiej, zwłaszcza z dużej ilości pamiętników. "W dziejach naszego pamiętnikarstwa grupę osobną - pisze Jan Krzyżanowski - i to nie byle jaką, stanowią wspomnienia Sybiraków, turystów z musu, jeśli tak godzi się nazwać zesłańców, przeważnie «przestępców politycznych», skazanych na przymusowy pobyt w wyznaczonych miejscowościach, na więzienie, na wieloletnią służbę żołnierską, niejednokrotnie na katorgę, a więc ciężkie roboty w kopalniach rudy. Ci, którym udało się wrócić, spisali swe wspomnienia, które niekiedy okazywały się sensacjami 'i zdobywały poczytność europejską" 3. Polskie pamiętnikarstwo syberyjskie jest czymś wyjątkowym w dziejach naszego piśmiennictwa 4. Brak mu również odpowiedników w literaturze światowej. W żadnym bowiem piśmiennictwie światowym dobrowolny czy przymusowy exodus nie pozostawił tak bogatej spuścizny. Nie posiadamy np. relacji wygnańców irlandzkich ze Stanów Zjednoczonych, nie pozostawili ich także Francuzi zsyłani do Gujany czy walczący o wolność Kubańczycy przebywający w więzienIach na Fernando Po. Również Anglicy zamieszkali w swoich koloniach okazali się bardzo wstrzemięźliwi i nie pozostawili za wiele wspomnień, tak aby można było mówić o odrębnym zjawisku literackim, jak w przypadku sybe,1965; G. S. Sapargaliew, W. A. Djakow, Obscestvienno-politiceskaja diejatelnos( Ałma-Ata 1971; B. S. Szostakowicz, Poljaki - politiceskije ssylnyje konca 70 - na cala 90 godov XIX vieka w Sibiri, [w:] Ssylnyje revolijucjonery w Sibiri, pod red. N. N. Szczerbakowa, Irkutsk 1973; Russko-polskije svjazi v oblasti nauk o ziemle, pod red. N. S. Czoczi, Moskva 1975. 2 M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; W. Pob6g-Malinowski, Syberia, [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach świata, pod red. W. Pobóg-Malinowskiego, t. 1. z. 3-4, Warszawa 1939; A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972. 3J. Krzyżanowski, Pierwszy nasz pamiętnik jeńca Sybiraka, "Pamiętnikarstwo Polskie", nr 3-4: 1973, s. 214. 4 H. M. Małgowska, Sieroszewski i Suberia, Toruń 1973, s. 23. ssUlnych Poljakov v dorevoljucijonnom Kazachstanie, �Polska literatura syberyjska do XIX w. 133 ry jskiego pamiętnikarstwa polskiego. Rosjanie natomiast, których literatura syberyjska jest o wiele skromniejsza od polskiej, stworzyli bardziej zróżnicowane gatunkowo utwory np. Wspomnienia z domu umarłych znanego pisarza Fiodora Dostojewskiego, czy cykle opowiadań syberyjskich Władimira Kowalenki, z wybijającym się wyraźnie brakiem pamiętników z zesłania. Nie brakło jednak w literaturze rosyjskiej twórczości opartej na wątkach zaczerpniętych z polskich pamiętników syberyjskich. Wymieniając przykładowo, wspomnieć należy, że tworzą ją takie utwory, jak Za co, Lwa Tołstoja lub Byłoje w nie bywalam i niebywałoje w byłom, Władimira Dala - naj słynniejsze pozycje rosyjskiej literatury inspirowane polskim pamiętnikarstwem syberyjskim 5. Ponadto pamiętnikarstwo to budziło szerokie zainteresowanie nie tylko w kraju, ale i poza jego granicami, dlatego niektóre pamiętniki doczekały się obcojęzycznych wydań - np. rosyjskich, angielskich, francuskich i innych 6. Ten rodzaj pisarstwa należy rozpatrywać jako zjawisko kulturowe całkowicie oryginalne dla Polski, a jednocześnie mające europejską rangę. Niestety, nie posiada ono do dzisiaj historyczno-literackiej monografii. Także we współczesnej prozie radzieckiej spotkać można polskie tematy syberyjskie, biorąc chociażby pod uwagę twórczość Franca Taurina, autora utworów Katorżnyj zawod, Daleko w stranie irkutskoj, Partizanckaja bogurodzica i tłumaczonej u nas książki Strome brzegi Bajkalu. Tak jak w Stromych brzegach Bajkału, również w innych utworach przedstawia Taurin Syberię jako miejsce zesłania, kreśli towarzyskie i rewolucyjne związki między polskimi a rosyjskimi zesłańcami walczącymi z caratem 7. Podobne obrazy odnajdujemy również w książce Georgija Markowa zatytułowanej Sybir, za którą otrzymał on w roku 1976 Nagrodę Leninowską. Książka ta jest epickim freskiem obrazującym życie Zachodniej Syberii tuż przed Rewolucją Lutową. Jej główny bohater, zbiegły jeniec, styka się podczas swej ucieczki z przedstawicielami wszystkich warstw społecznych - zamieszkujących tajgę plemion koczowniczych, po rewolucyjną inteligencję syberyjskich miast. Dla czytelnika polskiego interesującym jest to, że w powieści Markowa znaleźć można, nakreślone z dużą sympatią, portrety Polaków - dzieci powMałgowska, Op. cit., s. 23-37. Zobacz np. K. Lach Szyrma, Revelations of Siberia, by banished Landy, London 1852; R. Piotrowski, Souvenirs d'un Siberien, Paris 1880 - następnie ukazał się przekład angielski, niemiecki, szwedzki, holenderski, duński i rosyjski; J. Gordon, Mes prisons en Russie, Leipzig 1861; A. Januszkiewicz, Dnievniki i pisma iz putiesestvija po kazachskim stiepjam, Ałma-Ata 1966. 7 H. M. Małgowska, Posłowie [w:] Franc Taurin, Strome brzegi Bajkału, Warszawa 1975, s. 342-347. 5 6 �13J ANTONI KUCZYŃSKI stańców Z 1863 roku. Ich losy wprzęgnięte są w książce w codzienne życie Syberii, którą zagospodarowywali i cywilizowali rozwijając różnorodną działalność społeczną i kulturalną. W porównaniu jednak z obfitą kroniką zesłania, jaką zawierają pamiętniki i wspomnienia, literatura książek Taurina i Markowa jest zapisem o wiele skromniejszym. Wchodząc w dłuższy kontakt z ziemią wygnania, polscy zesłańcy utrwalili w swych wspomnieniach ówczesną rzeczywistość społeczno-gospodarczą Syberii, panujące tu stosunki polityczne, osiągnięcia kulturalne, historię tej ziemi oraz zwyczaje i obyczaje tubylczych ludów. Ten sposób opowiadania o okresie niewoli powtarzał się u wielu autorów, jedynie proporcje ma- _ teriału faktograficznego były u nich bardzo różne, stąd też nie we wszystkich wspomnieniach znajdują się relacje o tematyce etnograficznej lub są one mniej lub bardziej rozbudowane. "Motywowane wychowaniem, uczuciowością, a wreszcie sytuacją polityczną, zainteresowanie pamiętnikarstwem syberyjskim, dające się zauważyć w dziewiętnastowiecznej Polsce - powodowało znaczną unifikację sposobów wypowiedzi. Czytelnik domagał się więc od autora syberyjskich wspomnień relacji wyraźnie ukierunkowanych uczuciowo, potęgujących niechęć do władzy carskiej. Najczęściej też jego zamówienie było realizowane. Nie zawsze jednak z powodu podporządkowania się pisarzy wymogom czytelnika. Pamiętajmy, że droga na Sybir była najczęściej rezultatem działalności spiskowej, podporządkowanej ideom patriotycznym lub społecznym, stąd też typ zachowań i sposobu reagowania na represje carskie bywał nie tak bardzo zróżnicowany" 8. Generalnie jednak obraz Rosji ukazany na kartkach pamiętników ma zróżnicowany charakter. Autorzy nie stawiali z reguły znaku równości między narodem rosyjskim, a przedstawicielami administracji carskiej. Zdawali sobie sprawę z tego, jakie są polityczne mechanizmy zesłań, które dostarczały na Syberię także licznych przedstawicieli narodu rosyjskiego walczącego z caratem. Jedni i drudzy cierpieli tak samo za umiłowanie wolności i nieraz w pamiętnikach przewija się echo tych walk, np. słynnej sprawy dekabrystów. O przyjaznym stosunku polskich zesłańców wobec ludności rosyjskiej decydowały nie tylko sprawy znajomości 'prowadzonej przez nią walki z caratem, czy też spotkania z rosyjskimi patriotami na katordze, lecz nie mały wpływ miały tutaj dowody serdeczności i opieki ze strony ludności rosyjskiej. Często podczas długich marszów miejscowa ludność starała się dostarczyć więźniom pożywienia, przyjmowała od nich korespondencję, która później docierała do kraju, lub w inny sposób sprzyjała zesłańcom. Pamiętnikarstwo syberyjskie, rozpowszechnione kontynuowane 8 Małgowska, Sieroszewski ..., op. cit., s. 106. �Polska ttteratura syberyjska do XIX w. 135 naszej tradycji literackiej przez trzy stulecia, ma jedną ogólną cechę dla badacza kultury, socjologa czy historyka. Wnosi ono bowiem wiele autentycznego materiału, faktów z danej epoki, do której się odnosi, gdyż autorzy pamiętników nie występują nigdy w oderwaniu od środov/iska społeczno-kulturalnego, w którym tkwią. Natomiast zawsze są \v jakiś sposób uwikłani w różne powiązania społeczne i kulturalne charakterystyczne dla historycznej epoki miejsca i czasu oraz określonej społeczności. Ponadto dziewiętnastowieczne wspomnienia z pobytu na Syberii charakteryzują się rozbudowanymi partiami dotyczącymi opisu katorgi, uwypuklają martyrologię zesłańców, charakteryzują życie w niewoli, bądź oskarżają carat i jego politykę znakomicie rejestrując postawy carskich urzędników wobec zesłańców. Ten zakres tematyczny sprawia, że są one doskonałym źródłem dla historyków stosunków społeczno-politycznych, historyków nauki, etnografów oraz innych specjalistów zajmujących się różnymi dziedzinami życia na Syberii. Każdy, kto jednak zetknął się z tekstami pamiętników syberyjskich, zdaje sobie sprawę, jak trudny stanowią one materiał do interpretacji. Zwłaszcza zaś niełatwa jest ocena zawartych tam zdarzeń społeczno-politycznych, które już same w sobie dowodzą, jak pełna dramatycznych napięć i rozterek była osobowość niektórych autorów. Literatura ta była też odbiciem wielkiego kryzysu społeczeństwa polskiego znajdującego się pod wpływem wstrząsów politycznych i społecznych spowodowanych zaborami. Poszukiwanie formuły niepodległościowego istnienia raz po raz wiązało postępowe warstwy społeczeństwa polskiego z konspiracyjną walką o wolność i sprawiedliwość społeczną. Stąd też nierzadko tematem rozważań pojawiających się w pamiętnikach są sprawy odzyskania wolności i carskiej niewoli, widziane nie tylko w aspekcie historii społeczno-politycznej, ale także historii duchowej naszego narodu. Pierwsze polskie publikacje wspomnieniowe, zawierające informacje etnograficzne o ludach Syberi, pojawiły się w XVII stuleciu. Powszechnie przyjmuje się, że najwcześniejszym jest Dyaryusz A. Kamieńskiego-Dłużyka, pochodzący z drugiej połowy XVII wieku, który przeleżał w rękopisie ponad dwieście lat zanim został opublikowany. Później pojawiły się kolejne pamiętniki, a listę tę rozpoczyna Dokument L. Sienickiego, autora, który w drugiej połowie XVIII wieku zawędrował do dalekiej Jakucji 9. Wiadomo też, że wiele fragmentarycznych przekazów z tego zakresu pozostawili Polacy w różnych raportach administracyjnych skła\V 9 A. Kuczyński, t. 12: 1968; tenże, lncji Ludwika Sibiri XVIII "Sowietskaja Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, "Etnografia Polska", Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej re- Sienickiego, w. Materiały Etnografija", "Etnografia L. Senickogo nr 1: 1972. Polska", t. 14: 1970, z. 1; tenże, Opisanije o sibirskich aborigenach i ich kultura, �136 ANTONI KUCZYŃSKI danych w urzędach gubernialnych Syberii. Formułując jednak najogólniej, podkreślić trzeba, że geneza polskiego pamiętnikarstwa dotyczącego Rosji przebiega paralelnie z chronologią wypadków historycznych. Wyprawy Batorego "na Moskwę" przyniosły bowiem nieco relacji z krwawych walk i bitew, pochodów i szturmów. Pierwotnie relacje dotyczące tych zdarzeń są bardzo skąpe i sprowadzają się do suchych faktów, "by z kolei u późniejszych zaprawionych w żołnierskim rzemiośle pamiętnikarzy rozrosnąć się w całe bogactwo motywów (udział w walkach połączony z ciągłym niebezpieczeństwem śmierci, laury zdobyte na bitewnych polach, zaszczytna rola obrońcy ojczyzny, starożytne wzory Cezara i chwalebny przykład dla potomnych)" 10. Później natomiast lata dymitriady sprawiły, że na terenie Rosji zaroiło się od różnego rodzaju poszukiwaczy przygód, niespokojnych duchów i niebieskich ptaków 11. Dzięki temu wydarzeniu - które związało w pewnym okresie dzieje Rosji i Rzeczpospolitej szlacheckiej - powstało wiele różnych odmian diariuszy, relacji i raptularzy 12. Ich ilość była wprost proporcjonalna do wojen, potyczek granicznych, bitew i innych kontaktów ze wschodnim sąsiadem zrodzonych konfliktami politycznymi. W późniejszych okresach podobny zespół zjawisk społeczno-politycznych, aż do zaborów włącznie, związał nasz kraj z historią Rosji. Kreśląc w najogólniejszych zarysach przegląd tej literatury pod względem chronologicznym i tematycznym, należy wspomnieć, że ma ona wiele wspólnego z określeniem Sieroszewskiego, że "w więzieniu się dużo myśli, a na wygnaniu obserwuje, bo nowe otoczenie zaostrza ciekawość niezmiernie i daje pole do porównań" 13. Różnie jednak u poszczególnych autorów zaznacza się to zainteresowanie nowym otoczeniem 10 M. Kaczmarek, Wstęp, [w:] Antologia pamiętników polskich XVI wieku, pod red. R. Pollaka, Wrocław - Warszawa - Kraków, 1966, s. LXIX. 11 A. Sajkowski, Wstęp, [w:] Pamiętniki Samuela i Bogusława Kazimierza Maskiewiczów. Wiek XVII, pod red. W. Czaplińskiego Wrocław 1961, s. 21 i następne. 12 Przykładowo wymienić należy: S. Borsza, Wyprawa cara moskiewskiego Dymitra do Moskwy z Jerzym Mniszchem [w:] Russkaja Istoriczeskaja Bibliotieka, t. 1, S. Petersburg 1872; Diariusz poselstwa moskiewskiego [w:] Polska a Moskwa 10 pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materiałów do stosunków polsko-rosyjskich za Zygmunta III, wyd. A. Hirschberg, Lwów 1901; Diariuszek moskiewski Lwowianina z roku 1906, wydał W. Łoziński, "Kwartalnik Historyczny", t. 8: 1894; (Dyamentowski Wacław): Diariusz 1605-1609, [w:] Polska a Moskwa w pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materiałów do stosunk6w polsko-rosyjskich za Zygmunta II, wydał A. Hirschberg, Lwów 1901; .J. Krajewski, Chronologia woyny Moskiewskiey, Kraków 1615; S. Lifftel, Gody Moskiewskie tamże na Moskwi opisane, Kraków 1607; (S. Niemojewski) Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego 16061608, Wydał A. Hirschberg, Lwów 1899. 13 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski, Lublin 1916, s. 15. �Polska literatura syberyjska do XIX w. 137 i pod tym względem syberyjskich autorów wspomnieniowych podzielić można na dwie wyraźne grupy tematyczne. Do pierwszej należą wspomniane już naj wcześniejsze pamiętniki, których autorami są ci spośród licznego grona Sybiraków, którzy znaleźli się za Uralem w XVII i XVIII stuleciu. Nie zapominajmy też, że zetknięcie się wielu zesłańców wywodzących się częstokroć ze szlacheckiego zaścianka z kulturą ludów tubylczych i zderzenie różnych wzorów życia, stało się żródłem wielu ciekawych relacji a obserwowanej tu odmienności kulturowej. Pozostawione przez nich relacje o "dalekich krainach" charakteryzują się dużą ilością realiów etnograficznych mających, w myśl założeń autorów, rozszerzyć horyzonty myślowe tych, którzy sięgną po tę literaturę. Wiele w tych utworach jest informacji o odległych stronach, ich historii i gospodarce, mieszkańcach, miejscowych obyczajach i innych odmiennościach kulturowych nowego środowiska. Nie brak w nich również fantastycznych curiositateszniekształcających nieraz obraz tych "niecywilizowanych" ludów. Obok prezentacji konkretnych zjawisk kulturowych dotyczących wieloetnicznego żywiołu Syberii, występuje w tych relacjach nieco refleksji nad warunkami życia ludności, które ze względu na inną strefę klimatyczną, migracje i dyfuzje kulturowe tak bardzo przecież różniły się od życia w rodzinnych stronach autorów wspomnień. Opisy te połączone są często z rozbudowanymi partiami krajobrazowymi potężnych gór i rzek syberyjskich nastręczających wiele trudności w podróżowaniu, które dotkliwie dawały się autorom we znaki. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że autorzy wspomnień zdawali sobie sprawę z tego, że ich relacje są nieraz pierwszymi przekazami o coraz bliżej znanej naszemu społeczeństwu Syberii, dlatego każdy starał się - oprócz opisu własnych losów - przekazać nieco obserwacji oraz refleksji nad tym, co widział. Nietrudno też zauważyć, że refleksje te dotyczą stosunków społecznych, zwyczajów i obyczajów oraz własnych losów autorów, którym wypadło żyć wśród ludów o odmiennej kulturze. Ta forma zapisu własnych obserwacji, dyktowana egzotyką nowych ludów i krain, występowała w naszym 'pamiętnikarstwie syberyjskim szczególnie do początków XIX stulecia. Często też obraz ludów syberyjskich naszkicowany w nich został z pozycji europocentryzmu, tworząc pierwsze w dziejach naszej etnografii źródła, ukazujące kulturę ludów azjatyckich jako swoistą antytezę cywilizacji europejskiej. Korzystając więc z pamiętnikarskich relacji, należy zawsze badać wiarygodność przekazów, zestawiając je z współczesnymi im źródłami. Przy stosunkowo obfitej obecnie literaturze radzieckiej, dotyczącej etnografii Syberii, porównania takie są znacznie ułatwione. Pozwala to na dokonanie rekonstrukcji stanów i procesów kulturowych sięgających nawet okresu XVII stulecia. Oczywiście, wiele zapisów pamiętnikarskich za- �138 ANTONI KUCZYŃSKI wiera wyrwane z kontekstu ciekawostki, zestawiając je jednak obok siebie otrzymujemy nieraz interesujące obrazy katalogu faktów kulturowych w dynamicznym ujęciu. W żadnym ze znanych nam pamiętników syberyjskich nie posiadamy informacji umożliwiających zrekonstruowanie pełnego inwentarza kulturowego poszczególnych ludów. Również suma tych przekazów nie pozwala na realizację tego zadania. Mimo tego, omawiane relacje są niezwykle cennym materiałem uzupełniającym przekazy innych autorów. Często też źródła polskie są naj wcześniejszymi chronologicznie i w tym tkwi ich poważna wartość dla rekonstrukcji dawnych układów etnicznych na Syberii i kultury jej tubylców. Syberyjskie szlaki, aresztanckie roty i katorga wielu zesłańców pozostawiły trwały ślad w ich patrzeniu na Sybir i Rosję. Ciężkie realia zesłańczego życia odsuwały na plan dalszy syberyjską egzotykę i polscy przybysze tracili nieraz z oczu odmienność kulturową ludów, z którymi wypadło im żyć. Dostrzegali to, co najbardziej było widoczne, a więc przede wszystkim bogaty katalog kultury materialnej - transport i komunikację, łowiectwo i rybołówstwo, budownictwo itp. Natomiast problematyka dotycząca kultury społecznej i duchowej, którą, aby poznać, trzeba bardziej dokładnie śledzić, stanowi w pamiętnikarskich zapisach duży margines. Z całą pewnością jednak autorzy tych pamiętników zawarli w nich o wiele mniej informacji od tego, co widzieli. Gdy jednak mowa o obiektywnym odwzorowaniu w pamiętnikach syberyjskich przejawów kultury tubylczej, trzeba zawsze brać pod uwagę ingerencję tego, co w socjologii nazywa się "świadomością subiektywną". Materialno-obyczajowe zjawiska w pamiętnikach tych zawarte istnieją tam zarejestrowane przez pryzmat świadomości narratora. On zaś był z kolei zdeterminowany przez sposoby myślenia, kryteria i hierarchie wartości aktualne dla epoki, w której tworzył, dla życia zbiorowego charakterystycznego kręgowi społecznemu, z którego pochodził. Stąd też autorzy etnograficznych relacji z Syberii wybrali z życia zbiorowego obserwowanych ludów te przedmioty obserwacji, które były w centrum zainteresowania świadomości potocznej. Sprawy egzotyki syberyjskiej - jako trudniejsze do zarejestrowania - nie zajmują w relacjach dużo miejsca. Często też własne doświadczenia pozwalały im na wyraźniejsze dostrzeganie "dna życia", stąd w wielu relacjach spotykamy opis nędzy miejscowych ludów, nierzadko Z podkreśleniem destruktywnej roli "czynowników" carskich wobec tubylców. Mimo to warstwa realiów etnograficznych, obejmująca pokaźną ilość opisów z dziedziny kultury materialnej, społecznej i duchowej, czyni z tej literatury bogate źródło wiedzy o wieloetnicznym obszarze imperium rosyjskiego. Korzystając jednak z tych źródeł trzeba mieć na uwadze ową "świadomość subiektywną" oraz krytyczny dystans uzupełniony wiedzą etnograficzną o mozaice kulturowej �Polska literatura syberyjska do XIX 139 w. Syberii. Dystans ten chroni przed pochopnością sądów i daje lepszą możliwość zrozumienia opisywanych zjawisk kulturowych. Wraz ze wzrostem liczby wspomnień syberyjskich w pierwszej połowie XIX stulecia zaznacza się wyraziście tendencja autorów do ukazania w nich całokształtu życia na Syberii. Wyraża się to w formie szczególnego eksponowania problemów gospodarczych, politycznych i widać z nich wyraźnie, że materiały te stanowiły rezultat manipulacji kompilacyjnych przeprowadzonych na podstawie źródeł rosyjskich. Do takich np. utworów należą Wiadomości o Syberii autora ukrywającego się pod inicjałami J. K. 14 oraz Opisanie zabajkaLskiej krainy 15 Agatona Gillera. Wspomnienia te dostarczają również ciekawego materiału etnograficznego, a książka Wiadomości o Syberii jest pierwszą w 'polskiej literaturze małą monografią etnograficzną tego obszaru. Ponadto w miarę wzrostu liczby zesłańców zaznacza się wyraźnie dążenie autorów do ukazania społeczeństwu losu Polaków pozostających na wygnaniu. Wprawdzie w tych wspomnieniach występują także treści etnograficzne, wyraźnie jednak odbija sIę w nich przesunięcie ku problematyce społeczno-ekonomicznej. Są tam więc rozważania o czynnikach sprawczych powodujących zesłanie, postawach Polaków na zesłaniu i ich roli w cywilizowaniu tych krain. Z początków wieku XIX pochodzą też zwięzłe relacje etnograficzne Tadeusza Hreczyny 16 o Jakutach oraz ciekawe reportaże Józefa Kowalewskiego dotyczące Buriatów, drukowane w "Tygodniku Petersburskim" 17. Na mi!ano dobrego obserwatora realiów etnograficznych zasłużył też Adolf J anuszkiewicz, którego pierwsze listy ze stepów kirgiskich ukazały się w "Bibliotece Warszawskiej", natomiast nieco później fascynowały czytelników bogate w fabułę jego dzienniki, cenione współcześnie przez etnografów radzieckich jako wartościowe źródło dotyczące kultury Kirgizów 18. Wreszcie na wyróżnienie w grupie tej H J. Kobyłecki, Wiadomości o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834 przez J. K. Warszawa 1837; A. Kuczyński, Syberyjskie podróże Józefa Kobyleckiego, "Poznaj Swiat", nr 1: 1969. 15 A. Giller, Opisanie zabajkalskiej krainy w Syberii, t. 1-4, Lipsk 1867. 16 T. Hreczyna, Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana... doktora medycyny, pisanych z Hiżygi do przyjaciela w Wilnie mieszkającego, "Dziennik Wileński", t. 6: 1817, s. 152-177. 17 J. Kowalewski, Wyjątki z Listów, "Tygodnik Petersburski" nr 17-18: 1830; tenże, Igrzyska w stepach buriackich, tamże, nr 64: 1833, 30: 1834. 18 A. Januszkiewicz, Zywot Adolfa Januszkiewicza i jego Listy ze stepów kirgizkich, Berlin - Poznań 1861. Ukazało się rosyjskie tłumaczenie tej książki zob. przypis 6. Zob. też: J. Odrowąż Pieniążek, Dzieje Mickiewiczowskiego Adolfa, "Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego", 1: 1956; E. Simonowa, Polskije druzja kazachsko90 naroda, "Kazachskaja Prawda", Ałma-Ata nr 88: 1957; F. L Stiekłowa, Z życia Adolfa Januszkiewicza. Swiadectwa dokumentów archiwalnych [w:] Mis- �140 ANTONI KUCZYŃSKI twórczości pamiętnikarskiej zasługują Wspomnienia z podróży po Syberii Ewy Felińskiej, związane ściśle z przeżyciami samej autorki, nie pozbawione jednak ciekawych spostrzeżeń etnograficznych. Z jednakową swobodą opowiada ona o miastach mijanych na zesłańczym szlaku, jak i o życiu w Berezowie. Fabułę Wspomnień przeplata autorka barwną charakterystyką wierzeń i obyczajów tubylczych, włącza do tekstu informacje o stosunku ludności tubylczej do Rosjan, przytacza bajki Chantów, opisuje ich ubiór, mieszkania, sposób odżywiania się i inne elementy kultury. Pomijając bogatą grupę utworów wspomnieniowych z pierwszej połowy XIX stulecia, w których występują również treści etnograficzne, bardziej jednak skąpe od poprzednich, warto nieco miejsca poświęcić nurtowi pamiętnikarstwa syberyjskiego z drugiej połowy tego stulecia, rozpoczętego przez autorów wywodzących się z szeregów powstania styczniowego. Charakteryzując ten okres polskiego wkładu w poznanie Syberii i jej ludów trzeba wyraźnie podkreślić, że na lata te przypada najbardziej twórcza działalność Polaków. W odniesieniu do etnografii mało znaczące są skromne relacje etnograficzne zawarte w pamiętnikach, w porównaniu z wnikliwymi studiami etnograficznymi takich badaczy, jak F. Kon, E. Piekarski, W. Sieroszewski i inni. To oni właśnie wyznaczają naszą pozycję w dziejach etnografii pozaeuropejskiej. Obserwując dzisiaj pewne przesunięcie akcentów w polskim pamiętnikarstwie syberyjskim drugiej połowy XIX stulecia w kierunku spraw społecznych i politycznych, zawierających nieraz materiał obciążający carat rosyjski za despotyzm, martyrologię i syberyjskie "dno nędzy" zgotowane dla zesłańców, trzeba przywołać tutaj ową epokę, a motywacje autorów piszących swe wspomnienia umieścić w obrębie ewoluującego procesu historycznego. Była nim długoletnia niewola i ich myślenie oscylowało najczęściej wokół problemu walki o wolność. Była to kontynuacja myślenia postępowych środowisk naszego społeczeństwa z lat wcześniejszych - Filomatów i Filaretów, powstańców listopadowych, konarszczyków, uczestników spisku tzw. Związku Wołyńskiego i innych. Coś więc tę niewolę poprzedzało, coś stanowiło kontynuację, wreszcie carat był czynnikiem sprawczym niewoli. Treść wspomnień z zesłania była cellanea z lat 1800-1850, t. 2, Wrocław Warszawa - Kraków 1967, s. 480--486; tenże, Nowy je archiwTIyje materiały ob Adolfie Januszkiewicze, [w:] Russkaja i zarubieżnaja literatura, wyp. 1, Ałma-Ata 1969, s. 124-132; Sz. Saptajewa, Zapadno-europejskije ucenyje i pisatieli XIX wieka o Kazachstanie [w:] Mieznacjonalnyje svjazi Kazachskoj literatury, Ałma-Ata 1970, s. 175-194; J. Grzelak (A. F. Grabski), Kazachskie wątki literatury polskiej, "Odgłosy", rocznik 14, nr 6: 1971; Sapargaliew, Djakow, op. cit., s. 56-77; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit., s. 230-241. �Polska !!teratura syberyjska do XIX w. 141 więc odbiciem rozczarowań, wwrców zachowań, sposobów myślenia i manifestowała się różnie u poszczególnych autorów, najczęściej jednak w kontekście oskarżenia caratu. Myśl ich krążyła często wokół kwestii: dlaczego np. powstanie styczniowe poniosło klęskę? Kto zawinił? Nieraz też sprawy wyzwolenia narodowego stawiali oni w kontekście współpracy z postępowymi warstwami społeczeństwa rosyjskiego, która w latach późniejszych posiadała zorganizowaną formę. Podstaw do zrozumienia tej problematyki doszukiwać się należy - jak już wspomniano - w nabrzmiałym przez dziesiątki lat uczuciu nienawiści do zaborcy i jeszcze jednej niespełnionej nadziei na odzyskanie niepodległości, którą wiązano z powstaniem styczniowym. Po tym właśnie jeszcze jednym zrywie narodowym zapełniły się cele Cytadeli Warszawskiej i innych więzień, a przez etapy syberyjskie ciągnęły nowe fale zesłańców z "Przywiślańskiego Kraju". W ich wspomnieniach często przewijał się problem jak się wtedy mówiło - "wy jarzmienia narodu". W następnych latach przybyli na Syberię członkowie pierwszych warszawskich kółek socjalistycznych, wśród których był np. późniejszy badacz kultury Jakutów, autor wielu opracowań z tego zakresu - W. Sieroszewski. W latach osiemdziesiątych xrx wieku odbyło się wiele procesów członków różnych jednostek organizacyjnych Wielkiego Proletariatu. W wyniku zapadających wyroków sądowych znalazło się na Syberii wielu spośród wybitniejszych działaczy tej partii - np. Tadeusz Rechniewski, Feliks Kon. Później przybywali na zesłanie nowi Polacy uczestniczący w strajkach, manifestacjach lub związani z różnymi postępowymi ugrupowaniami spiskującymi przeciw caratowi. Do grona spiskujących na życie Aleksandra lIr należał Bronisław Piłsudski. Związany on był z grupą przygotowującą zamach na cara, w której działał także Aleksander Ulianow, brat Lenina, stracony po wykryciu spisku. Piłsudski natomiast skazany został na 15 lat ciężkich robót i po latach zasłynął jako jeden z najwybitniejszych znawców kultury i języka Ajnow. Problematyce ajnoskiej poświęcił B. Piłsudski wiele artykułów drukowanych w czasopismach polskich, rosyjskich, angielskich i niemieckich 19. Był on doskonałym znawcą ich kultury, jedynym wówczas w Eu19 B. Piłsudski, Nużdy i potrebnosti sachalinskich Giljakov, "Izviestija Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obscestva. Priamurskoje Otdielenije", nr 3: 1898; tenże, Poród, ciąża i poronienie u tubylców wyspy Sachalinu, "Głos Lekarzy", cz. I i II: 1908; tenże, Die Uhrbewohner von Sachalin, "Globus", nr 21: 1909; tenże, Na niedźwiedzim święcie u Ajnów z Wyspy Sachalin, "Sfinks", t. 7-8: 1909; tenże, Das Barenfest der Ainen auf Sachalin, "Globus", nr 3-4: 1909; tenże, Der Schamanismus bei den Ainu-Stammen von Sachalin, "Globus", nr 5; 1909; tenże, L'accouchement, la grossesse et l'avortement chez les indigenes de l'Ile Sachaline, "Bulletins et Memoires de la Societe d'Anthropologie de Paris", t. 10: �142 ANTONI KUCZYŃSKI ropie autorem wielu rozpraw naukowych poświęconych temu narodowi, którego resztki żyją dzisiaj na japońskiej wyspie Hokkaido. Zgromadził bogatą kolekcję etnograficzną charakteryzującą kulturę Niwchów, Oroczonów i Ajnów, która wzbogaciła przede wszystkim muzea rosyjskie. Wykonał wiele zdjęć etnograficznych obrazujących np. kult niedźwiedzia u ludów nadamurskich, ich budownictwo, tradycyjne stroje i inne elementy kultury. Podczas pobytu na Sachalinie eksplorował Piłsudski cmentarzyska tubylcze, gromadził znajdujący się w nich materiał kostny oraz różne przedmioty kultu tubylców. Spisywał pieśni ajnoskie, legendy i podania. Obok pracy naukowej starał się być potrzebnym dla tych "niecywilizowanych społeczności", które pozostają bez jakiejkolwiek opieki ze strony administracji rosyjskiej, dziesiątkowane były przez różne choroby epidemiczne. Zbliżony do ludów, wśród których mieszkał, uczył ich ogrodnictwa, solenia ryb, sadzenia ziemniaków, szczepił przeciw ospie. Był ich orędownikiem i gorącym przyjacielem, przez co pozyskał ich zaufanie. Te zbliżenia pozwoliły mu wniknąć w szereg obrzędów tubylczych, których zazdrośnie strzegli oni przed innymi badaczami. Dzięki temu literatura etnograficzna wzbogaciła się o unikatowe materiały dotyczące kultu niedźwiedzia, obrzędowości rodzinnej, bogatych zwyczajów i obyczajów dotyczących różnych dziedzin kultury Niwchów i Ajnów. Te bogate opracowania cytowane są współcześnie przez wszystkich badaczy zajmujących się kulturą ludów nadamurskich, którzy zgodnie, bez względu na polityczne uwarunkowania naukowe, uważają go za jednego z najwybitniejszych badaczy Ajnów i Niwchów. Nie wszystkie jednak materiały terenowe zgromadzone przez Piłsudskiego zostały opracowane. Część uległa rozproszeniu w latach kolejnych wojen, inne natomiast zalegają w zapomnieniu w archiwach Związku Radzieckiego. Do tragicznego życiorysu tego badacza dopisać więc należy jeszcze jedną smutną kartę jaką jest brak naukowej monografii poświęconej jego życiu i pracy na polu etnografii. Nie jest to bynajmniej odosobniona postać w dziejach naszej etnografii, której olbrzymie zasługi w badaniu ludów Azji znane 1909; tenże, Szamanizm Aborigeny u tubylców Schwangerschaft, ostrowa na Entbindung "Żiwaja Starina", zesz. 2-3: 1909; "Lud", t. 14: 1909, t. 16: 1910; tenże, Sachalina, Sachalinie, und Fehlgeburt bei den Bewohnern der Insel "Anthropos", 1910; tenże, Oświata na Dalekim IYschodzie. Szkoły w Chinach, "Nowe Tory", t. 1: 1910; tenże, Poezja Git jaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912; tenże, Materiały do języka i folkloru Ajnów, "Sprawozdanie z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności", nr 3: 1911; tenże, Les singes de propriete des Ainu, "Revue d'Ethnographie et de Socio1ogie", Paris 1912; tenże, Ainu Folk-Lore, "The Journal of American Folk, Lore", t. 25: 1912; tenże, The Gylliaks and their langs, "Folk, Lore", t. 24: 1913; tenże, Materials for the Study of the Ainu Language and Folklore, Crakov 1912. Sachalin (Giljaken und Ainu), �Polska literatura syberyjska do XIX w. 143 są zaledwie z paru przyczynkarskich artykułów nie oddających całokształtu faktycznych zasług naukowych tych postaci. Odnosi się to również do tej miary badaczy, co F. Kon, E. Piekarski czy W. Sieroszewski. O badaniach etnograficznych Kona na Syberii nie posiadamy w naszej literaturze monograficznego opracowania. A warto przypomnieć, że jego studia z tego zakresu wysoko oceniane zostały przez współczesnych badaczy radzieckich 20. Oprócz opracowań etnograficznych poświęconych ludom Syberii, zgromadził on unikalną kolekcję zabytków kultury materialnej znajdującą się do dzisiaj w zbiorach Irkuckiego Muzeum Krajoznawczego. Wprawdzie nie był on tej miary badaczem co wymienieni powyżej Piekarski i Sieroszewski, warto jednak poświęcić mu oddzielne opracowanie mówiące o jego pracach etnograficznych. Do tej pory znany on jest bowiem w naszej historii przede wszystkim jako wybitny rewolucjonista i działacz partyjny Polski i Związku Radzieckiego. Podobnie przedstawia się sprawa z zasługami naukowymi znakomitego badacza kultury i języka Jakutów - Piekarskiego 21. Jego studia jakutologiczne odznaczają się wielokierunkowością zainteresowań i obejmują problemy dotyczące wszystkich trzech działów kultury. Stworzony przez niego monumentalny słownik języka jakuckiego stanowi do dzisiaj podstawę wszelkich studiów jakutologicznych. Zakres haseł tam podanych czyni z tego dzieła swoistą encyklopedię kulturową. Słownik zawiera bowiem nie tylko sprawy dotyczące języka Jakutów, ale także wiele uzupełniających wiadomości etnograficznych. Są to swoistego rodzaju małe monografie określonego hasła uwzględniające sprawy etnograficzne, językoznawcze i historyczne. Ten właśnie układ słownika zapewnia mu najwyższą rangę w światowej literaturze jakutologicznej, w której autorami wielu prac są Polacy. Pomijając mniej znane postacie, których Wejsztejn, op. cit. Zasługi naukowe Piekarskiego zostały bardzo wysoko ocenione jeszcze za c~asów Rosji carskiej. Wówczas bowiem odznaczono go złotym medalem Rosyjskiej Akademii Nauk (1907) i Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (1911). Także w latach władzy radzieckiej wkład w jego dzieło etnografii jakuckiej spotkał !'ię z podobną oceną. W 1927 roku wybrano go członkiem korespondentem Akademii Nauk ZSRR, a w 1931 roku członkiem honorowym. Bardzo uroczyście obchodzono też w Jakuckiej ASRR stuletnią rocznicę jego urodzin (1958), poświęcając mu specjalną książkę pamiątkową, a w miejscowości, w której przebywał na zesłaniu, nazwano szkołę jego imieniem. Nauka polska posiada jednak wobec Piekarskiego sporo długów. Wszystkie jego fundamentalne prace trzeba czytać w języku rosyjskim, a także brak jest w naszej literaturze solidnej monografii poświęconej jego życiu i pracy. To bowiem, co ukazało się do tej pory na jego temat w literaturze polskiej, stanowi zaledwie wątły obraz biografii naukowej tego znakomitego badacza. 20 ~t �144 ANTONI KUCZYNSKI dorobek z tego zakresu jest niezbyt duży, warto wymienić takich badaczy, jak Sergiusz Jastrzębski, Mikołaj Witaszewski, Adam Szymański i Wacław Sieroszewski. Wszyscy oni znaleźli się w Jakutii w wyniku carskich zesłań i związani tutaj z rosyjskimi kołami naukowymi przede wszystkim z Syberyjskim Oddziałem Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego - podjęli się prac na polu etnografii. Ich badania dotyczyły wielu aspektów kultury jakuckiej, najpełniejszy jej obraz pozostawił jednak Sieroszewski w swym monumentalnym dziele Dwanaście lat 'lL' kraju Jakutów, wydanym początkowo w języku rosyjskim (1896), a następnie w języku polskim (1900). Ponadto pozostawił on parę artykułów etnograficznych poświęconych także Jakutom. Chociaż dorobek ten stawia Sieroszewskiego w rzędzie wybitnych jakutologów, polska literatura etnograficzna nie posiada oddzielnej monografii jemu poświęconej. Ostatnio ukazało się jedynie parę publikacji 22, które w naj ogólniejszych zarysach kreślą tę postać, nie wynika z nich jednak pełny obraz Sieroszewskiego jako etnografa. Można by tutaj przytaczać jeszcze wiele innych nazwisk zesłańców, którzy zajmowali się różnego rodzaju badaniami naukowymi na Syberii i przyczynili się do rozszerzenia wiedzy o tej krainie. Tak się bowiem złożyło, że podczas licznych represji carskich wobec powstańców styczniowych oraz późniejszych patriotów, znalazło się na zesłaniu wielu młodych ludzi wyrwanych z murów uczelni. Część z nich należała niewątpliwie do elity ideowej różnych klas społecznych. Tutaj, na Syberii, odsunięci od aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym i pozbawieni możliwości kontynuowania studiów lub wykonywania posiadanego zawodu, zajęli się samokształceniem i po latach zasłynęli jako wybitni badacze w dziedzinie geologii, geografii, etnografii czy archeologii. "Przyszły historyk zesłania - pisał po latach F. Kon - będzie musiał poświęcić dużo czasu, jeśli chce rozstrzygnąć problem, czym się tłumaczy fakt, że ze środowiska wygnańców politycznych wyszło tylu uczonych badaczy, pisarzy, publicystów itd. Wszak większość zesłańców jeszcze w latach sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy ruch rewolucyjny zaczynał przybierać charakter masowy - to studenci, którzy nie ukończyli studiów, seminarzyści, a nawet gimnazjaliści" 23. Istotnie. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem bardzo ciekawym. Ukształtowała je specyficzna sytuacja historyczna, w jakiej znalazł się naród polski pozbawiony przez półtora wieku własnego państwa, własnych ośrodków naukowych i możliwości pracy naukowej w zaborze rosyjskim. 22 Małgowska, Sieroszewski ..., op. cit.; J. Aulak, Dwanaście lat w kraju Jakutów Wacława Sieroszewskiego wersja polska i rosyjska, "Studia PolonoSlavica-Orientalis", t. 1: 1974; tenże, Rosyjska twórczość W. Sieroszewskiego Szkic problemu, tamże, t. 2: 1975; A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki op. cit. 28 F. Kon, Narodziny wieku. Wspomnienia, Warszawa 1969, s. 447. �Polska literatura syberyjska do XIX w. Wiemy dzisiaj dobrze, że w całej historii nauki światowej trudno byłoby znależć podobny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska przez okres niemal 100 lat, poczynając od upadku powstania listopadowego. Administracja Rosji carskiej ze szczególną siłą uderzała wówczas w organizacyjne podstawy naszej nauki. Zlikwidowano dwa uniwersytety - warszawski i wileński, zakazano działalności Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk; a ponadto w dwu pozostałych zaborach - austriackim i pruskim - sytuacja była równie ciężka. Nic więc dziwnego, że nauka polska rozwijała się w większym stopniu poza granicami kraju, a jej reprezentanci często na obczyźnie szukali możliwości rozwinięcia swych pasji badawczych. Zesłani na Sybir z konieczności współpracowali z rosyjskimi placówkami naukowymi i często dochodzili tam do najwyższych tytułów naukowych. W zaborze rosyj~kim nie było polskiej szkoły wyższej aż do zakończenia I wojny światowej, nie licząc wyjątku kilkuletniej działalności S2Jkoły Głównej w Warszawie (1862-1869), przekształconej później na Cesarski Uniwersytet z rosyjskim językiem wykładowym. Stąd też wielu Polaków studiowało w końcu XIX i w początkach XX wieku na uczelniach rosyjskich - w Petersburgu, Moskwie, Kijowie, Kazaniu i innych miastach. Mając w Polsce zamkniętą drogę do awansu i kariery - bowiem w kraju nie można było powierzać Polakom wyższych stanowisk - ludzie ci podejmowali dobrowolnie zatrudnienie w ró'żnych częściach Rosji. Lepsza szansa zdobycia pozycji zawodowej kierowała ich na Daleki Wschód, na Kaukaz i w inne rejony carskiego imperium. Wraz z rozwojem życia naukowego na Syberii, tj. tworzeniem placówek naukowo-badawczych - muzeów, gabinetów przyrodniczych, towarzystw naukowych i krajoznawczych - niektórzy Polacy łączyli swe losy z pracą w tych instytucjach. Brali oni udział w licznych ekspedycjach naukowych organizowanych przez te instytucje. Znana jest np. aktywna działalność Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i jego Wschodniosyberyjskiego Oddziału w Irkucku prowadzona na rzecz włączania Polaków do ekspedycji przyrodniczych i etnograficznych. Z pomocy finansowej tego Towarzystwa korzystał np. W. Sieroszewski przygotowując swoją pracę o Jakutach, E. Piekarski, gdy pracował nad słownikiem jakuckim, A. Czekanowski i J. Czerski prowadzący badania geologiczne na Syberii i inni. Ludzie ci potrafili sobie stworzyć z Syberii znakomity teren badań naukowych. Wielki ten kraj z jego egzotyczną kulturą tubylców pociągał ciekawe umysły młodych zesłańców. Obok chęci do pracy badawczej, zesłańcy wnieśli jeszcze przyjazne nastawienie do krajowców, wypływające ze zrozumienia doli ciemiężnych przez "czynowników" tubylców. Znane są w historii polskich zainteresowań ludami Syberii dwa "memoriały" w sprawie poprawy warunków bytu tej ludności, która na skutek znacznego obciążenia przez admini10 - Lud LXII �146 ANTONI KUCZYŃSKI strację carską różnymi powinnościami i pozbawiona opieki, przechodziła proces depopulacji 24. Takie stanowisko Polaków zajmujących się badaniami etnograficznymi na Syberii umożliwiło im wejście w bardzo bliski kontakt z tubylcami i przyczyniło się do zarejestrowania szeregu zjawisk z zakresu etnografii, antropologii i socjologii. Krajowcy bowiem nie kryli się przed nimi ze swoimi zwyczajami, obyczajami, religią, życiem codziennym itp. Wielu naszych badaczy - Sybiraków - temu właśnie zawdzięcza swe powodzenie w pracy na polu etnografii. Wymagało to jednak wielkiego wysiłku i wielu wyrzeczeń, z drugiej jednak strony wielu zesłańców "ocalało jedynie dzięki temu, że udało im się zaczepić o życie, znaleźć bodaj surogat jego sensu w badaniu, studiowaniu otaczających go ludzi i w okazywaniu im choćby drobnej pomocy w ich twardej walce o byt" 25. Życie w odosobnieniu oraz przymusowa bezczynność na wygnaniu wyzwalały wśród zesłańców potrzebę jakiejkolwiek pracy i działalności. W niej bowiem można było znaleźć antidotum na stany depresji, jakie na Syberii trapiły wielu z tych, którym los porwał życiorysy, zepchnął ich na boczny tor życia wyznaczając drogę, która w świadomości tych aktywnych działaczy i społeczników wiodła donikąd. O marazmie i wewnętrznym niepokoju zesłańca pisał W. Sieroszewski w listach do swojej siostry Pauliny, żaląc się, że "życie tu ciężkie i przykre! ... Wy tam o tym wyobrażenia nie macie i sądZić nawet nie możecie, bo i opisać tego nie można w liście, nawet w całym szeregu listów... bo to trzeba odmalować w całym szeregu obrazów ... Tęsknota do kraju, żal za życiem utraconym marnie, uczucie niemocy wobec siły, która cię dusi, pragnienie i nie21 Ze zjawiskiem depopulacji zetknął się pod koniec XIX wieku na Kamczatce B. Dybowski. Na skutek napływu na Kamcz.atkę różnego rodzaju osadnikóv,; nierzadko kryminalistów uchodzących przed wyrokiem zawleczono tu szereg chorób, np. syfilis, który podobnie jak alkohol, stanowiący rezultat "cywilizacji", przyczynił się do zmniejszenia liczby ludności tubylczej półwyspu. Ponadto rosyjscy koloniści dysponujący bronią palną oraz kierowani chciwością wzbogacenia się na handlu skórami zwierząt futerkowych przyczynili się znacznie do wytrzebienia zwierzyny, podcinając w ten sposób jedną z podstaw gospodarczego bytu tubylców. Na tę destruktywną działalność kolonistów na Kamczatce zwracał wielokrotnie uwagę Dybowski, który był przez sześć lat okręgowym lekarzem na tym półwyspie. Z tego okresu znany jest jego "memoriał" do władz półwyspu w sprawie ochrony soboli i wprowadzenia okresu ochronnego na te zwierzęta. Ponadto z jego inicjatywy wybudowano tu szpital dla trędowatych i syfilityków. Podobną działalność wśród tubylców na Sachalinie rozwijał B. Piłsudski, a jego artykuł pt. Nużdy i potrebnosti sachalinskich GHjakow, opublikowany w czasopiśmie "Izwiestija Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obscestva. Priamurskoje Otdielenije", nr 3: 1898, jest swoistego rodzaju raportem do władz o zmianę stanowiska administracji wobec ludności tubylczej. 25 F. Kon, op. cit., s. 447. �Polska !!teraturll syberyjska do XIX W. 14'7 możebność jakiejś celowej, rozumnej działalności i to wieczne uczucie niepokoju, podobne zapewne tylko do uczucia wędrownego ptaka, nie posiadającego własnego gniazda... wiele, wiele innych rzeczy, które obległy się zewsząd i myśl, którą zabić tylko można upartą fizyczną lub umysłową pracą. Szczęśliwi, godni zazdrości ci, co pracować mogą i którym pracować dozwalają" 26. Aktywna walka zesłańców o byt narodowy zastąpiona została na zesłaniu myślą o poszukiwaniu nowej formuły przyszłego życia odpowiadającego życiowym pasjom, niezrealizowanym marzeniom - np. przerwanym studiom itp. Wielu bowiem więźniów po odbyciu przymusowej katorgi zmuszona była pozostać na Syberii, gdzie rozpoczynali pracę w różnych zawodach, zajmowali się rzemiosłem, handlem, gromadzeniem materiałów etnograficznych, prowadzili prace przyrodnicze lub w inny jeszcze sposób "wiązali się z życiem". Jednym z takich więźniów był np. F. Kon, który po wyjściu z więzienia karyjskiego w okolicach Nerczyńska w Kraju Zabajkalskim zajął się badaniami etnograficznymi wśród Jakutów. Wspominając o tym po latach pisał on, że "podczas pobytu w kraju Jakutów ja również zająłem się gorliwie studiami i badaniami naukowymi, imałem się publicystyki, nawet pisarstwa i pracowałem w wymienionych dziedzinach, łącząc tę pracę z bardzo małej wagi działalnością rewolucyjną, jeżeli była ona możliwa w zabitych deskami od świata, zapadłych kątach Sybiru" 27. Wiele z tych prac do chwili obecnej nie straciło swych wartości poznawczych i zaliczane są do pierwszoplanowych źródeł wiedzy a etnografii wielu rejonów Związku Radzieckiego 28. Poczynione tu uwagi wskazują na zasadnicze rodzaje naszej literatury ~yberyjskiej oraz orientują w dużym skrócie o czynnikach, które złożyły się na jej powstanie. Jest to zaledwie próba wstępnego rekonesansu po tej bogatej literaturze wymagającej wielostronnej interpretacji: historycznej, literackiej, językowej i socjologicznej, do dzisiaj jednak nie dokonanej. Taka synteza nie jest rzeczą łatwą ani prostą i musi być rezultatem pogłębionych studiów różnych jej aspektów, co może być wykonane tylko wspólnym wysiłkiem literaturoznawców, historyków i socjologów. Szkoda jednak, że zaniedbania w tej dziedzinie są jeszcze tak olbrzymie. Twórczość ta stanowi bowiem autentyczny dokument przeszłości narodowej i jest obrazem losów ludzi uczestniczących w pozna26 W. Siel"Oszewski, Listy z Syberii, opracowała B. Kocówna [w:] Miscellanea z pogranicza XIX i XX w., Wrocław - Warszawa - Kraków H/64, s. 404-405. l7 F. Kon, op. cit., s. 448. 28 O sprawach tych zobacz: A. Kuczyński, op. cit., s. 280-390; Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej do 1939 roku, [w:] Historia Etnografii. Polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, s. 172-178. �148 ANTONI KUCZYŃSK[ waniu Rosji i jej ludów, do którego zostali oni wciągnięci zbiegiem różnych okoliczności. ad kilku zaledwie lat wśród badaczy polskich i radzieckich notuje się zainteresowanie wkładem Polaków w poznanie Syberii i jej ludów. W piśmiennictwie polskim wymienić należy prace Z. Jasiewicza 29, S. Kałużyńskiego 30, A. Kuczyńskiego 31, J. Reychmana 32, H. Swienki 33, N. a. Szarakszynowej 34 i innych. W literaturze radzieckiej natomiast wiele nowego materiału z tej dziedziny wnoszą opracowania B. P. Polewoja 35, I. S. Wejsztejna 36, L. 1. Rownjakowej 37, 1. S. Gurwicza 38, G. F. SzamoZ. Jasiewicz, Pierwszy polski opis Syberii, "Poznaj Świat", nr 3: 1966. S. Kałużyński, Edward Piekarski i Wacław Sieroszewski jako badacze wierzeń Jakutów, "Przegląd Religioznawczy - Euhemer", nr 3: 1964; tenże, Polskie badania nad Jakutamii ich kulturą, "Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 2: 1966; tenże, Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, "Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", nr 5: 1969. 13 A. Kuczyński, Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą, "Lud", t. 51: 1968, cz. 2; tenże, Syberyjskie ... oraz inne prace autora. 32 J. Reychman, Ostatnie prace o polskim wkładzie w badania ludów Azji północno-wschodniej, "Przegląd Orientalistyczny", t. 1: 1972; tenże, Albina Kohna 29 30 rękopiśmienny "Rocznik słowniczek wyrazów czuwaskich z lat sześćdziesiątych XIX wieku, Orientalistyczny", t. 35: 1973, z. 2; tenże, A. Kohna rękopiśmienny słowniczek polsko-udmursko-marijski z połowy XIX w., "Acta Philologica", t. 5: 1973. 33 H. Swienko, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, "Etnografia Polska", t. 13: 1968, z. 1. Zob. też odpowiedź na ten artykuł: A. Kuczyński, Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, "Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1. 34 N. O. Szarakszynowa, Józef Kowalewski na Syberii, "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", nr 2: 1968. 35 B. P. Polewoj, Zabytyj istocnik sviedenij po etnografii Sibiri XVII wieka. O socineniji Adama Kamieńskiego-Dlużika, "Sovietskaja Etnografija", nr 5: 1965; tenże, O prebyvanii v Rossii Adama Kamenskogo-Dłużika, svtora piervogo polskogo socinienija o Sibiri, "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. 82: 1972, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972; tenże, Esce raz o KamienskomDłuzike, "Sovietskaja Etnografija", 4: 1974; tenże, Adam Kamienskij-Dlużik v vostocnoj Sibiri i istocniki ego etnograficeskich soobscenij. Rezultaty dalniej§ych archivnych izyskanij, grafii. Streszczenia Polacy w czątków historii XVIII odkryć w. Przegląd rosyjsko-polskich Warszawa ra.nnych [w:] Historia kontaktów Russko-polskie ostatnio soCinienija geograficeskich svjazi w obłasti literaturnyje polsko-rosyjskich A. Kuczyńskiego, we wschodniej ujawnionych w dziedzinie geologii XVII otkrytij w źródeł w dziedzinie svjazi, etno- Wrocław 1973; tenże, Syberii od XVII do po- archiwalnych [w:] Historia i geografii. Streszczenia referatów. w. o Sibiri i rol Poljakov w istorii Azii [w:] o ziemle, pod red. N. S. ezoczi, Moskva "Kamcatskaja Pravda", 4 ijulja: 1962. sieviernoj i vosiocnoj 1975; nauk tenże, Kozyrievskie na Kamcatkie, 36 Weisztejn, op. cit. 37 L. I. Rownjakowa, Wacław Polsko-rosskije red. geograficznych 1972; tenże, Polskie russkich kontaktów pod referatów, Sieroszewskij Moskva - 1970. issledovatiel Jakutii, Sbornik �Polska liteTatuTa syberyjska do XIX 149 w. wa 39, N. P. Szastina 40, F. 1. Stiekłowej 41, i A. Kul.ikowej 42. Ponadto w literaturze polskiej 43 jak i radzieckiej 44 ukazały się specjalne monografie poświęcone działalności politycznej, gospodarczej i naukowej Polaków w Rosji. Popularyzują one jednak w głównej mierze postacie ogólnie znane w historii badań Syberii - np. A. Czekanowskiego, J. Czerskiego, E. Piekarskiego. Wiele natomiast polskich relacji z XVII i XVIII stulecia pomijanych jest w monografiach etnograficznych poświęconych narodom Związku Radzieckiego 45. Są one po prostu nie znane autorom tych monografii, chociaż w wielu wypadkach zawierają dokładniejsze dane, aniżeli cytowane w tych pracach fragmentaryczne opisy autorów rosyjskich z XVII i XVIII stulecia. Opierając się na nich można jednak prześledzić nieraz kształtowanie się procesów zmianotwórczych - migracji l dyfuzji kulturowych spowodowanych impaktem kultury rosyjskiej decydujących o współczesnym obrazie stosunków etnicznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych na terenie Syberii. Mimo stosunkowo Gurwicz, op. cit. Szamow, op. cit. 40 N. P. Szastin, Ueenaja korrespondencija mongołovieda O. M. Kovalevskogo, "Sovietskoje Vostokoviedienie", nr 1: 1956. 41 F. L Stiekłowa, Albom Bronisława Za less kogo [w:] Ruskaja i zarubieznaja 38 39 literatura. Tematieeskij go sostava vysiiich nego obrazowanija po Kirgiz-Kajsackim posvjaseennoj Ałma-Ata sbornik nauenych materiałov professorsko-prepodavatielsko- ueebnych zaviedenij. Ministerstwo wyższego i średniego specjalKazachskoj SSR, Ałma-Ata 1971; tenże, Pisma iz putiesestvija 50-letiju stiepjam E. Ostro Kazachskoj loS SSR kogo [w:] Materiały i Komunistieeskoj nauenoj Partii konferencji, Kazachstana, 1971. Zob. też przypis 14. Kulikowa, Istoeniki k etnografie eskim issledovanijam Sibiri Poljakami. (Na materiałach fon do v Irkutskogo Muzieja Kraewiedenija) Iw:l Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Streszczenia referatów, pod red. A. Kuczyńskiego, Wrocław 1973. "3 Przykładowo wymienić należy publikacje: Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie geologii i geografii, pod red. A. Łaszkiewicza [w:l Monografie : Dziejów Nauki i Techniki, t. 82, 1972; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit.; W. Jewsiewicki, Na syberyjskim zesłaniu, Warszawa 1959. 44 Sapargaliew, Djakow, op. cit.; Ssylnyje revoljucjonery v Sibiri, pod red. N. N. Szczerbakowa, Irkutsk 1973; Russko-polskie svjazi ..., op. cit.; Oeerki revoljucjonnych svjaziej narodov Rossii i Polsi 1815-1917, pod red. W. A. Djakowa i innych, Moskva 1976. 45 Ostatnio ukazało się w ZSRR szereg monografii kulturowo-historycznych poświęconych narodom Syberii, np. E. A. Aleksenko, Kety. Istoriko-etnografieeskije oeerki, Leningrad 1967; W. W. Antropowa, Kultura i byt Koriakov, Leningrad 1971, B. O. Dołgich, Oeerki po etnieeskoj istorii Niencev i Encev, Moskva 1970; L. W. Chomicz, Niency. Istoriko-etnografieeskije oeerki, Moskva - Leningrad 1966; A. S. Smoliak, Ulczi, Chozjajstvo, kultura i byt v prosłom i nastojaseom, Moskva 1966; Cz. M. Taksami, Niwchi. Sovriemiennoje chozjajstvo, kultura i byt, Leningrad 1967; G. M. Wasilewicz, Ewenki. Istoriko-etnografieeskije oeerki XVIII natało XX w., Leningrad 1969 i inne. 42 A. �130 ANTONI KUCZYŃSKI małej ilości źródeł z tego okresu, wartość relacji polskich jest niezmiernie ważna przy odtwarzaniu starego katalogu faktów kulturowych określonych grup etnicznych z terenu Rosji. Nierzadko też z relacji tych czytelnik nad Wisłą po raz pierwszy dowiadywał się o dalekiej Syberii, która coraz częściej stanowiła miejsce zesłańczych wędrówek z Polski. Trudy i niewygody zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu systematycznych i wnikliwych obserwacji, zatem to tylko, co zachowało się w pamięci, znalazło wyraz w spisanych wspomnieniach. Ponadto autorzy tych wspomnień nie byli przygotowani do prowadzenia tego rodzaju obserwacji. Zapisywali oni przede wszystkim fakty rzucające się w oczy lub zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i innych osobliwościach. Od czasu powstania tych relacji życie mieszkańców Syberii uległo gruntownym przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany w nich obraz dotyczy faktów z okresu połowy XVII do końca XVIII wieku. Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej kultury wsi i dworów szlacheckich, wyśmiewajqc np. tubylcze zwyczaje i obrzędy. Wspomnijmy jednak, że bh;du tego nie ustrzegło się także wielu późniejszych wykształconych podróżników badających kulturę egzotycznych plemion odległych kontynrentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie to wartościowy zasób źródeł do poznania życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych grup etnicznych. Sporo jednak jest jeszcze nazwisk, które do dnia dzisiejszego nie zostały odkryte dla historii etnografii Syberii. Jej początki rozpoczynają sh~przecież nie tylko skrótowymi raportami wypraw kozackich i podróżników rosyjskich, lecz także relacjami polskich zesłańców z epoki caratu. Dodajmy, że podczas, gdy inne narody europejskie szczycą się opisami licznych podróży i odkryć na lądach i morzach świata na przestrzeni XVII i XVIII stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości przypada na opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych na Syberii. ANTONI KUCZYŃSKI POLISH SIBERIAN LITERATURE FROM ORIGINS TO THE 20TH CENTURY AND SOME ATTEMPTS TO DETERMINE ITS ROLE (S u m ma ry) Diaries have always raised a wide interest. But this interest is particularly high in the sociological and ethnographic literature. This is first of all due to the fact that, on the one hand, diaries as a literary genre are bestsellers and, on �Polska literatura syberyjska do XIX w. 151 the other hand, they are also considered to be a specific scientific source which might be useful in sociological and ethnographic studies. The interest of social sciences in diaries and in what is known as personal documents (autobiography, curriculum vitae, etc.) dates back to the eminent and outstanding Polish cultural anthropologist Florian Zaniecki whose work was continued by another excellent Pole, Ludwik Krzywicki. In the history of world ethnography the representatives of such trends as evolutionism, historical school and functionalism did not take into accont the usability of diaries in ethnographic studies. The reCll value of that type of literature has been recognized by the so-called Soviet School whose theoreticians consider diaries and memoirs to be very interesting materials supplementary to those achieved from field invcstigations. In the Soviet Union a series of monographs devoted to the historyand culture or the particular nations has been published. Most of them deal with Siberian peoples whose culture was undergoing a considerable transformation with time IJapsed from the first contact ""ith the Russians who came to settle the Trans-Ural area. Thus, the ethnographic data contained in the reports of the Administration, in tax collectors' books, as well as in the 17th- and 18th-century diaries and memoirs, become of grcat importanc:c to the Siberian studies. These are sometimes the one and only source of information about the culture of the Siberians from before the impact of the Ru~sian culture. The intercst in the Siberian culture did not appear immediately after Yermak had conquered (in 1582) the wide Trans-Ural territories with their colourful mosaic of population of various origin. In that epoch one was interested in conquering more and more land east of the Ural Mountains. In the 18th century the Peters·· burg Academy of Sciences made some efforts to get an insights into the sophisticated cultural problems of Siberia which was a part of the Russian Empire. Hence, between 1733 and 1743 the Great Northern Expedition was aimed to carry out joint investigations in Siberia. Owing to this e.xpedition the courses of the main rivers and streams and their tributaries were specified and mapped. Specification and mapping were also performed for the most important mountain chains. Ethnographic data were also collected. At the same time, similarly as in the 17th century, many interesting reports on the culture of the Siberian population were found in the diaries and memoirs cf Polish travelers and Russian settlers as, for example, in the famous Dyaryuąz by A. Kamieński-Dłużyk (the first Polish description of and report on Siberia) or in the Dokument by L. Sienicki' (concerned with Yakuts and their culture). In the Polish literature many other reports on Siberia are known, which appear to be helpful in present-day ethnographic studies carried out in the Soviet Union. Any information gathered three hundred years ago is of great value. Owing to those data the history of social and material culture of many ethnic groups settled in the Trans-Ural territories will be reconstituted. Nowadays, the representatives of these nations are not numerous and their culture is highly sophisticated so that the determination of the primitive elements in those cultures absorbs many Soviet ethnographers and cultural anthropologists. That is why the data and reports included in the diaries and memoirs of many Poles which have lived in Siberia due to various social and political relations between Poland and Russia starting with the 16th century, are very interesting and useful. With the increasing number of Polish deportees in the Trans-Ural area, �152 Polska literatura syberyjska do XIX w. especially in the 19th century, the number of intellectuals and educated people which were able to carry out geographic, archaeological, linguistic, anthropological and ethnographic studies also increased. Most of these studies, and particularly those accomplished by Benedykt Dybowski, Aleksander Czekanowski, Jan Czerski, Feliks Kon, Edward Piekarski, Wacław Sieroszewski and Adam Szymański, were of a high standard and are valued at a high rate also in present-day Soviet science. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1d05702b76e19f00584f36f2600ae97.pdf 2e7b5ee3760fbf44ec2bba34801a560c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Pilsudski, Bronisław (1866-1918) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1886 Title A name given to the resource Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.143-175 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 ANTONI KUCZYŃSKI Uniwersytet Wrocławski BRONISŁA WA PIŁSUDSKIEGO DROGA DO ETNOGRAFII •. Zbliżająca się rocznica 100-lecia (1995) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest sprzyjającą okazją do zaprezentowania pewnych postaci związanych z rozwojem etnografii polskiej i naszego wkładu w poznanie kultur ludów pozaeuropejskich. Przeszłość z tego zakresu egzystuje bardzo mizernie w potocznej świadomości społecznej, a historia polskich badań nad kulturami i ludami świata wciąż czeka na swego dziejopisa. Pamiętać też trzeba, że wiedza potoczna sprowadza się na ogół do stereotypów, a przez to bywa zniekształcana. Tak więc artykuł stawia sobie za cel pogłębienie owej wiedzy o Bronisławie Piłsudskim zwanym powszechnie "badaczem ludów Syberii", postaci związanej w pewien sposób z historią Towarzystwa Ludoznawczego i jego organu wydawniczego "Lud", na którego łamach publikował swe pierwsze prace po polsku poświęcone kulturze ludów Dalekiego Wschodu 1. Można zastanawiać się dlaczego badacz z tak dużym dorobkiem pozostawał długo gdzieś na dalekich peryferiach historii polskiej etnografii i dopiero w ostatnim czasie recepcja jego twórczości znajduje pełniejsze odbicie w światowej antropologii kulturowej. Mówiąc najogólniej zjawiskiem tym kierował dziw• Autor Artykułu od lat gromadzi materiały do monografii biograficznej poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu, a ponadto zapowiada opublikowanie dwutomowego wyboru prac tego badacza poświęconych kulturze Ajnów, Niwchów, Oroków oraz muzealnictwu etnograficZl!lemu. Wybór ten poprzedzony będzie obszernym szkicem biograficznym oraz bibliografią prac B. Piłsudskiego i prac odnoszllcych się do jego postaci. Całość uzupełnią liczne fotografie o szerokim zakresie tematycznym. Zainteresowanych nabyciem tej publikacji oraz jej sponsorowaniem prosimy o kontakt z Biurem Wydawniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ul. Szewska 36/16, 50-139 Wrocław, tel. 44-38-32. 1 W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zachowała się korespoodencja B. Piłsudskiego z redaktorem naczelnym "Ludu" Adamem Fiszerem. Na łamach tego rocznika ukazały się następujące prace B. Piłsudskiego: Szamanizm li Wbylców na Sachalinie, "Lud", t. 15: 1909 i t. 16: 1910; Poezja Gilaków, "Lud", t. 17: 1911; Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912; Dzia! etnografii na XII Zjeździe "'osyjskich przyrodników i lekarzy w Moskwie (grudzień 1909-styczeń 1910), "Lud", t. 17: 1911; W sprawie zjazdu etnografów polskich, "Lud", t. 17: 1911; Prace Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego nad mapą. et nograficzną państwa rosyjskiego, "Lud", t. 18: 1912, ponadto opublikował on w "Ludzie" cztery recenzje. �144 ny zbieg okoliczności, jakim było z jednej strony życie w cieniu Wielkiego Brata-Naczelnika Państwa Polskiego, z drugiej zaś swoista a~latema, która za przyczyną Marszałka rozciągała się w dziejach naszej powojennej historii także i na Bronisława, zesłailca syberyjskiego i badacza kultury ludów Dalekiego Wschodu oraz i-.:hprzyjaciela. Wszystko to sprawiło, że jego dorobek badawczy ulegał zapomnieniu i rozproszony został po świecie. Owo rozproszenie wynikało także i stąd, że Bronisław Piłsud"ki wiódł życie wiecznego tułacza, borykał się z trudnościami materialnymi i brakiem stałego zajęcia. Nawet swe sachalińskie badania nad kulturą Ajnów i Niwchów prowadził w warunkach nie sprzyjających maksymalnej koncentracji, początkowo bez jakiegokolwiek wsparcia iinansow2go, póżniej zaś na zlecenie różnych instytucji rosyjskich sponsorujących skromnie te badania. Zawsze jednak gdy inni dawali mu malo on sam oddawał się bez reszty różnym przedsięwzięciom badawczym i organizacyjnym np. na polu muzealnictwa etnograficznego. Myśl opracowania materiałów pozostałych po Bronisławie Piłsudsl:;im rzuciła przed laty Kazimiera Zawistowicz w artykule pt. Bronisław Piłsudski (21 X 1866-17 V 1918) opublikowanym na łamach pisma "Wiedza i Życie", l: 1930, przedrukowanym po latach przez pismo "Sybirak", organ Związku Sybiraków l: 1937. Do napisania tego artykułu pobudziły autorkę bogate zbiory B. Piłsudskiego, znajdujące się wówczas w Instytucie 'Wschodnim w Warszawie, a ofiarowane przez żonę Marszałka .Tózefa Piłsudskiego w 1927 roku. Na przełomie lat 1927/28 K. Zawistowicz, podówczas asystentka Zakładu Etnologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, uporządkowała i zinwentaryzowała te zbiory, a znając ich bezcenną wartość postulowała we wspomnianym artykule, iż "Cenne zbiory Bronisława Piłsudskiego domagają się opracowania. Należałoby skompletować wszystkie materiały naukowe, znajdujące się w różnych rękach, należałoby odszukać wszystkie prace drukowane, rozrzucone w licznych czasopismach krajowych i zagranicznych, należałoby wreszcie z rąk prywatnych wycofać, wzgędnie wypożyczyć, korespondencję osobistą i naukową oraz wśród krewnych i przyjaciół zebrać pamiątki i wspomnienia. Dopiero wówczas możnaby przystąpić do opracowania życia i czynów jednego z nielicznych orientalistów polskich. "Króla Ajnów", jak go nazwał prof. Wincenty Lutosławski, "apostoła miłości", jakie miano otrzymał w Rapperswilu" 2. Myśl rzucona przez K. Zawistowicz nie zainteresowała w owym czasie naukowych gremiów w Polsce, a pismo "Sybirak" przedrukowując jej artykuł w 1937 roku, w nocie od redakcji postulowało, że: s K. Zawistowicz, s. 49. Bronisław Piłsudski. 11.X.1866-17.V.1918., "Sybirak", 1: 1937, �145 ."Rzuconą przez dr Kazimierę Zawistowicz myśl zebrania, naukowego opracowania i wydania wszystkich zbiorów pism Bronisława Piłsudskiego - redakcja "Sybiraka" popiera najgoręcej. Jest to sprawa bardzo pilna, o wielkiej naukowej i kulturalnej doniosłości. Zbiory Bronisława Piłsudskiego niszczeją i grozi im zagłada, pisma Jego coraz bardziej stają się "białymi krukami". Nie możemy pozwolić na zmarnowanie oryginalnego i niezmiernie cennego dorobku brata Wielkiego Marszałka" 3. Owa zagłada, jakkolwiek nie taką jej formę mieli na myśli redaktorzy "Sybiraka", przyszła niebawem. Oto bowiem w p~erwszych dniach września 1939 roku nieprzyjacielskie bomby zburzyły gmach Instytutu Wschodniego w Warszawie i w wojennej pożodze zginęły na zawsze eksponaty etnograficzne i zbiory rękopiśmienne B. Piłsudskiego. A był to zbiór nader obfity, o którego zawartości zachował się jedyny do dzisiaj przekaz autorstwa K. Zawistowicz. "Są tam - pisała ona - liczne notatki naukowe w rękopisach, dotyczące Sachalinu, Kamczatki, Chin, Japonii, teksty gilackie, ajnoskie, orockie, materiały do słowników "inorodców"; są pracowite, liczne notatki z przeczytanych dzieł, jest poważna kolekcja klisz i fotografii (około tysiąca), są obiekty muzealne (399 przedmiotów) i wreszcie materiał bezcenny do biografii - obszerna korespondencja, obejmująca tak listy otrzymane, jak i niedokończone, niewysłane, względnie bruliony listów Bronisława Piłsudskiego; są nadto liczne notatki drobne na różne tematy społeczne, polityczne, naukowe i osobiste - ubożuchne, zniszczone kartki, dorywczo notowane, a zawierające prawdziwe skarby myśli ludzkiej; są kartki z rozkładem pracowitego dnia i wreszcie "pamiątki", zebrane z pokoju zmarłego w Paryżu przez pieczołowite ręce jego przyjaciół, a więc znad łóżka zdjęty obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej, wiszący obok małego czarnego krzyżyka i obok pocztówki, wyobrażającej herb Polski i Litwy, a ze ścian fotografie wileńskiej katedry i widoków Wilna, krajobrazy wiejskie litewskie i wnętrze chaty wieśniaczej litewskiej - świadectwa najgłębsze, najserdeczniejszej tęsknoty ..." 4. Wojenna pożoga zabrała wszystko z tych materiałów. Jedynie w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie znajduje się gliniane naczynie pochodzące jakoby z kolekcji etnograficznej B. Piłsudskiego, wydobyte ze spopielałych szczątków Instytutu Wschodniego. Tak więc w Polsce nie zachowało się nic z etnograficznej kolekcji przywiezionej przez niego gdy powrócił do kraju w 1906 roku. Natomiast wyraźniej jawi się jego kolekcjonerski trud poprzez eksponaty dotyczące Ajnów, Niwchów i Oroków zgromadzone w Muzeum Etnograficznym Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie oraz w Muzeum Krajoznawczym w Jużno-Sachalińsku 5. Tam też - a także w innych miastach ZSRR to jest we Właa K. Zawistowicz, op. cit., s. 50. K. Zawistowicz, op. cit., s. 49. 6 Zob. artykuł M. Wysokowa pomieszczony 4 10 Lud t. LXXIV w bieżącym numerze "Ludu". �146 dywostoku, Chabarowsku, Tomsku znajdują się rozne materiały rr:kopiśmienne dotyczące jego życia i działalności badawczej. W Polsce natomiast naj bogatsze zbiory tyczące jego osoby posiada Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Muzeum Tatrza1'lskie w Zakopanem, zaś pan:: listów pisanych przez niego do Adama Fischera, wieloletniego redaktora naczelnego "Ludu", zarazem sekretarza generalnego Towarzystwa Ludoznawczego, znajduje się w Archiwum Naukowym Polskiego Tovv"a,zystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Zupełnie unikatowy charakter posiadają wałki fonograficzne z folklorem Ajnów, które szczęśliwie przetrwały zawieruchę wojenną i zdeponowane są w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Śmiało więc rzec można, że rozproszenie dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego po całym świecie - znajduje się on bowiem także we Francji, Japonii, Niemczech, Rosji, Szwajcarii, Stanach Zjednoczonych jest w pewnym stopniu odbiciem jego t·Jłaczego życia. W każdym z tych krajów szukał oparcia dla swych studiów etnograficznych i realizacji idei naukowych. Na krancach imperium carskiego posiadł ogromną wiedzę o kulturach ludów DaleJ<iego Wschodu Ajnów, Niwchów i Oroków - w Polsce natomiast (a ściślej na terenie Galicji) opracował większość swych terenowych studiów nadając im charakter publikacji. Warunki materialne, które towarzyszyły jego pobytowi wśród bliskich na terenie zaboru austriackiego nie były najlepsze. Borykał się z trudnościami finansowymi. Najczęściej doświadczał niepowodzen, a znając koleje jego losu można śmiało stwierdzić, iż nigdy nie zaznał pełnej samorealizacji, zarówno w życiu osobistym jak też w pracy badawczej. Nic więc dziwnego, że wspomniana już K. Zawistowicz zabiegała o pełną inwentaryzację dokumentów i materiałów osobistych B. Piłsudskiego, na których podstawie można by napisać biografię uwzględniającą możliwie pełny obraz jego życia. Do tej pory monografia taka nie została napisana, jakkolwiek tu i ówdzie poja\viają się pełniejsze szkice dotyczące różnych etapów jego życia, Powstał nawet Międzynarodowy Komitet do Ocalenia Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego (1931) koordynowany przez Narodowe Muzeum Etnologii w Osace we współpracy z Instytutem Językoznawstwa Uniwersytetu im. A.\1.ickiewicza w Poznaniu, który przygotowuje krytyczne wydanie Dzieł Zbiorowych B. Piłsudskiego, poprzedzone jego biografią. W przedsięwzięciu tym uczestniczą uczeni z Polski, Japonii i Rosji (j, a redaktorem C'lłości jest językoznawca Alfred lVIajewicz z UAM w Po;~naniu. Tak \','I\'C 6 Obszerny konspekt planu Dzieł opublikowany zastal w: J. BallCI.f.'rowsk!. A, Majewicz. Toward a Restoration of Bronisław Pi!slldski's Scholary Beql!Gth(ll. ""yd. ,.Adam MicJdewicz Universit.y - Institute of Linguistic~'''. J 4: 1984. �147 po wielu latach myśl rzucona przez K. Zawistowicz nabrała realnych kształtów edytorskich, szkoda jednakże, iż wiele bezcennych materiałów z tego zakresu uległo zniszczeniu podczas ostatniej wojny. Obszerna kwerenda powzięta w ramach powyższego przedsięwzięcia ujawniła istnienie bezcennych rękopisów B. Piłsudskiego znajdujących się w archiwach rosyjskich. Sporo także odkryto interesujących zespołów nI"Chiwalnych w Polsce i Niemczech. Już na tym etapie można wi(~c obszerniej - aniżeli czyniono to do tej pory - przedstawić biografię B. Pilsudskiego i jego zasługi w dziedzinie badań etnograficznych na Sachalinie oraz innych obszarach Dalekiego Wschodu. Tak więc zanim postać tego badacza usytuuje się pełniej w dziejach naszej etnografii, zanim jego różnorah dorobek naukowy poddany zostanie rozlicznym oce~om, wspomnijmy tLl jedynie mimochodem, iż w dziejach naszej litera kry, sam Stefan Żerolr,ski złożył mu hołd, kiedy pokazał go pod postacićl Gustawa Bezmiana w powieści Uroda Życia, gdy wyznał \vs?ółpasażerom, którzy podobnie jak on powracali z Ameryki: "Na Sachalinie żyłem ja na ziemi jako osi('dleni<-~c.Chate; miałem, rolę, a nawet znaczenie jakie tal.;:ie. - Nawet znaczenie'? - A tak. Począ1E.m ja tum z nudów ajnoski język poznawać. Ajnosy tam mieszkają - ludek wymierający. No, czasu było dość, okoliczności sprzyjały, to i zbadałem do gruntu. Jeden tylko anglikański clergyman tak zna ten jc;zyk jak ja. Wyuczyłem się lepiej jak tej łaciny. Począłem z nimi żyć, polować, ryby łowić! Na wyprawy chodzić. Polubili mię uciśnieni ludkowie. - A czy są uciśnieni? - pytał Wolski. -- O, j bardzo. Zacznc; ja ich uczyć, co sam umiem. Lecz{~- che, che! - Smiech. Narzędzia ich ulepszam albo sprawdzam - rybackie, rolnicze, łowieckie. Od ucisku i zdziershva urzędników zasłaniam. Choć ja i katorżnik, a muszą sic: ze mną liczyć potcntaty. Prośby Ajnom piszę do sądu, zażalenia do różnych gubernatorów, artykuły do gazet. [...] - Takem się rozpędził, żem zacząi tym Ajnosom szkoły zakładać. Z początku sam nauczam paru chłopaków. Zdrowe to, pojętne, wesołe. Oczy czarlle, głowy foremne, rozum tylko czekał nauki. Co sobie dobrego ucznia wyrobię posyłam w głąb strony. - Idź, ucz dalej! Dzie\vięć szkółek, w ten sposób założyłem. A ja nad nimi jako koratoI" albo minister 0~3wiecenia"7. Dla potrzeb powieściowej fabuły S. Żeromski wybrał z życia swego bohatera elementy informujące o jego zajęciach na katorżniczej wyspie, wplótł w nie szacunek Bezmiana dla poniżanych i pokrzywdzonych tubylców, jego działalność na rzecz ich obrony i pogardę dla krzywdzicieli. Jest to portret obiektywny, który dowodzi głębokiego rozumienia ))0- �148 trzeby włączenia się zesłańca do pomocy tubylcom. Są w książce inne e;:izody z życia naszego bohateria przyobleczone w kształt potoczystej narracji, nieraz nieco zniekształcone faktograficznie, zawsze jednak w konwencji ukazującej pozytywne przymioty charakteryzowanej postaci, jej rozterki i życiowe porażki. Mniejsza o dalsze szczegóły i literacką analizę Urody życia, warto natomiast podkreślić fakt, iż S. Żeron-:ski znał osobiście B. Piłsudskiego, cenił jego osiągnięcia \V zakresie badań etnograficznych na Dalekim Wschodzie, rozumiał rozterki i niepokoje jakie przeżywał on na terenie Galicji po powrocie z zesłania, był świadkiem jego usiłowań na rzecz tworzenia muzeum w Zakopanem i wielorakich porażek najprzeróżniejszej natury. Pisarz, który po wielekroć w swojej twórczości sięgał po motywy walki narodowo-wyzwoleóczej, nie stronił w niej także od bohaterów, którzy przeszli przez syberyjskie zesłanie. Wszystkie te cechy znajdujemy w postaci Bezmianu rysującego się wyraźnie w roli wygnańca, pielgrzyma, mqczennika zagnanego z woli cara na odległy Sachalin, gdzie starał się on niweczyć przemoc człowieka nad człowiekiem, domagał się szczęścia dla innych i, poprzez swe badania etnograficzne, starał się zwrócić uwagę oświeconego świata na tubylcze ludy żyjące w nędzy, poniżeniu i społecznej degradacji. Ta uniwersalność jednostkowego włączenia się w życie tublyczej społeczności była dla autora Urody życia dowodem wielkiej wrażliwości Bezmiana na niesienie pomocy innym. Myślę, że w miejscu tym przywołać też należy pewną bardzo osobistą relację S. Żeromskiego ze spotkania z B. Piłsudskim. Otóż zdarzyło się to w roku 1910 w Londynie podczas angielsko-japońskiej wystawy, na którą przybyły 4 ajnoskie rodziny, rzec można żywe eksponaty z doliny rzeki Saru na południu Hokkaido. S. Żeromski przybył tam wraz z żoną i synem Adamem i zatrzymał się w hotelu przy placu Sherpherds Bush Green, gdzie już przebywał B. Piłsudski. Wspólnie zwiedzali miasto nad Tamizą, a także ową wystawę· "Bronisław Piłsudski, niegdyś "Król Ajnosów" - wspominał po latach S. Żeromski - a opiekun wszystkich uciśnionych plemion, był oczywiście ojcem, dobrodziejem i sędzią Ajnosów w Londynie, mówił bowiem ich językiem równie płynnie, jak po japol1sku, po angielsku, po francusku, po rosyjsku i po polsku. Wśród brodatych Ajnosów i Ajnosek z zawiesistymi wąsami, wytatuowanymi na górnej wardze, na policzkach, aż do uszu, było również kilkoro dzieci, a jeden chłopczyk w wieku Adasia. Z tym Ajnoskiem pan Bronisław zapoznał paryskiego licealistę i dwaj młodzi chodzili ze sobą, "rozmawiali", doręczali sobie nawzajem różne podarunki, bawili się, ścigali, grali w namiocie w jakąś ajnoską grę, podobną do szachów. Anglicy i Angielki, które pod wpływem agitacji Bronisława Piłsudskiego, popadły już w zachwyt dla Ajnosów i zawiązały towarzystwo specjalne dla badania tego plemienia i opieki nad nim, zwiedzając obozowisko i zaglądając do namiotu, gdzie malcy grali zawzięcie, jęli pokazywać ich sobie, jako chłopców a lnoskich, �grających w grę, narodową· Był nawet fotograf,który tę scenę sachalińską gotów był uwiecznić. Wówczas Ajnos mniej zupełny uciekł na drugi koniec wystawy" 8. Było to ostatnie spotkanie B. Piłsudskiego z Ajnami, które wy)zorzystał on również do powiększenia swych zbiorów materiałowych dotyczących kultury ajnoskiej. Zanotował wówczas nieco utworów folk 10rystycznych - baśni, legend, opowiadań - pełniących w kulturze te~!o ludu ważną funkcję nośnika tradycji historycznej. W takich i podobnych sytuacjach był B. Piłsudski żywo zainteresowany pogłębieniem SWyc;l studiów nad kulturą tego ludu. Ustawicznie pracował nad opracowaniem zbiorów, które przywiózł do kraju w 1906 roku po wieloletnim pobycie na Sachalinie w roli katorżnika. Dziś, kiedy jego dorobek dostaje się na warsztat antropologów kultury, etnografów, językoznawców, historyków nauki i innych specjalistów, kiedy organizowane są międzynarodowe konferencje omawiające wkład B. Piłsudskiego do badań nDd autochtonicznymi mieszkańcami Sachalinu, kiedy przygotowuje się krytyczne wydanie jego dorobku, każde nowe przedsięwzięcie związane z tą postacią budzi olbrzymie zainteresowanie, przyczyniając się do roZ\viqzania niezwykłych dziejów jej życia i naukowej spuścizny. Urodził się Bronisław Piłsudski w roku 1366 w Zułowie na Litwie, w znanej powszechnie rodzinie, która wydała także późniejszego naczelnika państwa polskiego, Marszałka Józefa Piłsudskiego. W miejscowości tej gdzie znajdowała się rodzinna posiadłość Piłsudskich spędził dzieciństwo, w którym beztroska przeplatała się z emocjonalnymi doświadczeniami patriotycznymi wyniesionymi z rodzinnych dysput o powstaniu styczniowym i przyczynach jego klęski. W bliskim kręgu rodziny Piłsudskich wiele było bowiem osób związanych z powstaniem, a motyw zesłań syberyjskich głęboko rezonował w panującej tam atmosferze. Bezwzględne represje carskie, po przegranej powstania styczniowego, okaleczyły bowiem wiele polskich rodzin na Litwie i śmiało rzec można, iż w rozległych horyzontach myślowych kanon Sybiru był tam wszechobecny. Trudne to były lata. Władze carskie czując zagrożenie dla wprowadzonego porządku prawnego stosowały terror wobec ludności, nasiliły rusyfikację i nieustannie, przez pierwsze lata po upadku powstania, gnały na Sybir niezliczone rzesze polskich patriotów. Sprawa ta nadal skupia na sobie uwagę historyków. Wciąż przybywają nowe fakty. pOb~ldzające zainteresowanie badaczy dążących do wyjaśnienia nierozwikłanych tajemnic związanych z losami ludzi zegnanych wówczas na Syhir. Jest to więc nadal olbrzymie pole badawcze, symbol polskich dążeń wolnościowych. Za szczególną cechę tamtych czasów uznać należy zro8 S. Zeromski, O Adamie Żeromskim. Wspomnienie, Kraków 1925, s. 56-57. �150 Fot. 1. Bronisław Piłsudski. dzenie się wielkiego uczucia solidarności i odpowiedzialno~;ci narodu za losy rozdartego zaborami kraju, za rozwój umyslowy społeczeństwa znajdujące swój wyraz w licznych zainteresowaniach ważnych dla podtrzymania ducha narodowego. W tym okresie, pełnym ogłllpiajć1cego rusyfikatorstwa, kształtowała się osoboyvość obu braci - Bronisława i Józefa - a także innych dzieci Pi.łsudskich. l\1ieszkali oni wówczas w Wilnie gdzie atn:osfera szykan i prześladowari by"la szczególnie uciążliwa. Gimnazjum, do którego uczęszczali, było rzecz naturalna rosyjskie. Język polski był w nim zakazany n;e tylko w procesie dydaktycznym lecz �151 także w codziennych rozmówkach uczniów między sobą. Obraz tej UCląZliwości i rusyfikatorskiej atmosfery zawarł Bronisław Piłsudski w swym młodzieńczym dzienniku, Józef zaś w artykule zatytułowanym Jak stałem się socjalistq, w którym pisał: "Dla mnie epoka gimnazjalna była swego rodzaju katorgą. Wołowej skóry by nie starczyło na opisanie bezustannych, poniżających zaczepek ze strony nauczycieli, hańbienia wszystkiego, com się przyzwyczaił szanować i kochać. W takich warunkach nienawiść moja do carskich urządzeil, do ucisku moskiewskiego wzrastała z każdym rokiem" 9. Tak było istotnie. Młodzież gimnazjalna poddana surowym rygorom rusyfikacyjnym broniła się na SVIÓjsposób. Skala tych środków samoobrony była szeroka. W końcu młodzież założyła kółko samokształceniowe pod nazwą ,.Spójnia", w którym Bronisław Piłsudski, jako inicjator jego powstania, był animatorem różnych form samokształcenia. Edukacji z zakresu literatury polskiej - zwłaszcza romantycznej - towarzyszyło ideowe wzbogacanie osobowości uczniów. Lektura polityczna, społeczna i filozoficzna radykalizowała poglądy i patriotyczne nastroje. Władze carskie zakazały działalności "Spójni", a Bronisław Piłsudski, otoczony baczną uwagą ochrany, przeniósł się do Petersburga (1885), gdzie po zdamu matury zapisał się na studia prawnicze w tamtejszym uniwersytecie. Studiov,;ał zaledwie parę miesięcy, bowiem zamieszany został w przygotowania do zamachu na życie cara Aleksandra III. Przygotowywała go frakcja terrorystyczna "Narodnej Woli". Na czele sprzysiężonych stał Aleksander Uljanow, rodzony brat późniejszego wodza Rewolucji Październikowej Włodzimierza Lenina. Gdy spisek został wykryty, w areszcie znalazł się także Bronisław Piłsudski oraz jego brat Józef. Bronisława skazano pierwotnie na karę śrnierci, zamienioną potem na 15 lat katorgi, Józefa natomiast w trybie administracyjnym zesłano na 5 lat osiedlenia na terenie Syberii Wschodniej. Inne wyroki śmierci wówczas orzeczone zostały pośpiesznie wykonane. Podczas miesięcy letnich 1887 roku Bronisław odbył podróż na katorźniczą wyspę Sachalin. Odprawiono go więziennym statkiem wśród kryminalistów i, jakkolwiek nie zachowała się jego relacja z tej podróży, to z innych opisów podobnych rejsów wiadomo, że przebiegały one w okropnych warunkach. Na Sachalin przybył on w sierpniu 1887 roku i w tymże samym miesiącu stroskany ojciec, któremu zabrano naraz dwóch synów skazując ich na syberyjskie zesłanie, pisał do Wojskowego Gubernatora Wyspy Sachalin prośbę by umożliwił on Bronisławowi znoś• J. Piłsudski, zbtorowe prac Jak stałem dotychczas się socjalistą, drukiem \v: Pisma-Mowy-Rozkazy. Wydanie t. 2, Warszawa 1930, s. 6. ogłoszonych, �152' Fot. 2. Syn Bronisława Piłsudskiego. ne odbywanie kary. Ten list pełen ojcowskiej troski odnaleziony został w jednym z syberyjskich archiwów zupełnie n;.edawno i ze względu na wagę tego dokumentu przytaczamy tutaj jego fr<.lgment: "Syn mój, były student St. Petersburskiego Uniwersytetu, zbiegiem nieszczęśliwych okoliczności 10s11zamieszany został w polityczną sprawę i wysłany na Sachalin na "Niżnym Nowogrodzie" ósmego czerwca bieżącegoroku. Dla Waszej Ekscelencji to tylko koiejny numer wśród szarej masy wypełniającej wyspę, zaś dla mnie jako ojca, to nieszczęśliwe, drogie mi dziecię, które zbłądziło ale nle jest przesiąpcel. Już ze sposobu, w jaki został wy5łany, Wasza Ekscelencja będzie być może - łaskawie zauważyć, że i wyższe \vładze \v Petersburgu uznały za możliwe okazanie mu niejakich względów. Jednakże nie a złagodzenie ciężkich warunków, w jakich przyszło mu żyć, czynię ja starania, gdyż na to musi on u Waszej Ekscelencji sam zasłużyć i na pewno zasłuży, ale przerażeniempje budzi myśl, że niepełnoletni młodzieniec o nieukształtowanych poglądach i przekonaniach, rzucony przez los w tak zupełnie zepsute środowisko - jeżeli nawet nie zepsuje się ostatecznie, �153 to mo~e upaść na duchu i utracić szlachetność uczuć i charakteru, ż którymi wyjechał. Dlatego błagam Waszą Ekscelencję o zezwolenie mu na możliwie najczęstsze kontakty ze mną i danie mu tym samym możliwości spełnienia mego rodzicielskiego obowiązku, którym jest podtrzymywanie, ukierunkowywanie i rozwijanie jego duchowych sił, pomimo tak wielkiego oddalenia. Proszę nie odmówić prośbie nieszczęśliwego ojca, a Bóg wynagrodzi tę łaskę stokrotnie [...]" 10. Obawy ojca o degradację moralną syna okazały się płonne. Jego bogata osobowość i codzienna chęć służenia innym sprawiły, że nawet w katorżniczej kolonii, wśród której było wielu kryminalistów, potrafił zjednać sobie ich szacunek. Tak jak i innym katorżnikom było mu ciężko a kolejne lata niewoli odmierzały kubiki ściętego drewna. Z tego okresu katorgi zachowała się relacja rosyjskiego zesłańca L P. Juwaczewa, który przez pewien czas mieszkał razem z Bronisławem Piłsudskim i potem napisał, iż "od początku wyróżniał się on spośród katorżników nie tylko wykształceniem, lecz również tym, że był przyjazny wobec innych, miał miękkie serce, był bardziej sentymentalny i wśród więźniów cieszył się największą sympatią" 11. Te przymioty charakteru, a także wykształcenie zwróciły uwagę władz więziennych na osobę B. Piłsudskiego. Otrzymał więc pracę w kancelarii więziennej oraz w biurze administracji okręgu tymowskiego. W autobiograficznej notatce wykorzystanej przez W. Sieroszewskiego we wspomnieniu pośmiertnym o nim czytamy: "Po kilku latach więziennego życia, przymusowej pracy fizycznej, uzyskałem nieco swobody; spełniałem obowiązkowo różne czynności biurowe, prowadziłem spostrzeżenia meteorologiczne, gromadziłem zbiory przyrodnicze dla miejscowego muzeum, urządzałem bibliotekę dla okręgu, w którym mnie osiedlono, dawałem lekcje, wreszcie władze POz.woliły się uczyć w szkole ludowej" 12. 10 List ten odnaleziony został przez Pana W. Łatyszewa z Muzeum Krajoznawczego w .Jużno-Sachalińsku w jednym z archiwów na terenie Syberii. Pragnę w tym miejscu podziękować mu za udostępnienie tego niezwykle cennego dokumentu oraz za zgodę na jego opublikowanie w czasopiśmie "Lud". 11 1. P. Mirolubow, Wosiem let na Sachalinie, Petersburg 1907, s. 39. Polskie wydanie tej książki ukazało się w Poznaniu 1903 roku pod tytułem Osiem lat na Sachalinie. Oba wydania ukazały się pod pseudonimem, bowiem właściwe nazwisko autora brzmiało 1. P. Juwaczew. 12 W. Sieroszewski, BronisŁaw Piłsudski, "Rocznik Podhalański", 1914-1921. s XIV. �154 Już z tej krótkiej relacji rysuje się wyrazme wielość pełnionych ról przez B. Piłsudskiego. Tak istotnie było po "kilku latach" jego więziennego życia, potem natomiast zajęcia te uległy znacznemu poszerzeniu, przede wszystkim w zakresie badań etnograficznych. Wróćmy jednak do wspomnianych w notatce "spostrzeżeń meteorologicznych", one to bowiem były jednymi z ważniejszych zajęć katorżnika B. Piłsudskiego mających szerszy aniżeli lokalny charakter. Gdy w roku 1881 lekarz rządowy na Sachalinie wybudował małe obserwatorium meteorologiczne w osadzie Korsakowka, tym samym rozpoczęto na wyspie prowadzenie systematycznych obserwacji pogody. Jego staraniem powstała też w 1886 roku druga stacja obserwacyjna we wsi Rykowskoje, w której obserwatorami byli między innymi wspomniany już L P. Juwaczew oraz B. Piłsudski, pracujący pod nadzorem felczera M. Krzyżewskiego. Zagospodarowanie rozległych obszarów rosyjskiego Dalekiego Wschodu oraz Syberii wymagało poznania warunków klimatycznych, stąd też rozpoczęto - na zlecenie Głównego Obserwatorium Fizycznego w Petersburgu - prowadzenie systematycznych obserwacji meteorologicznych. Objęto więc nimi również i Sachalin, najdalej wysuniętą na wschód połać ziemi rosyjskiego imperium. Obserwacje te, oprócz charakteru czysto gospodarczego, miały również ważne znaczenie strategiczne, nic wit~c dziwnego, że w krótkim czasie powstało na Sachalinie wiele obiektów przystosowanych do prowadzenia tego typu pomiarów. Założenie dwu z nich łączy się bezpośrednio z osobą B. Piłsudskiego. Były to stacje na posterunku Korsakowskim gdzie stacjonowała flota rosyjska oraz w osadzie Gałkino-Wresskoje. Rozumiejąc naukową wagę zleconego zadania wykonał on je z dużą starannością o czym świadczy dokumentacja obu obiektów znajdująca się w Centralnym Archiwum Państwowym Dalekiego Wschodu ZSRR w Tomsku. Opracowując instrukcję obsługi posłużył się wytycznymi Głównego Obserwatorium Fizycznego i w jasny sposób sformułował zasady prowadzenia dzienników, wymogi formalne sprawozdań miesięcznych i rocznych oraz inne niezbędne dane dokumentacyjne. Zajmujący się tą formą działalności badawczej B. Piłsudskiego Władysław Łatyszew i Zbigniew Wójcik 13 wyrazili przypuszczenie, iż co najmniej do wiosny 1897 roku był on kimś w rodzaju kierownika służby meteorologicznej przy gubernatorstwie Sachalin u, o szerokim zakresie uprawnień. Wypada jeszcze zaznaczyć, iż wyniki obserwacji meteorologicznych opublikował B. Piłsudski w dwu kolejnych W. Łatyszew, Z. Wójcik, Bronislaw Piłsudski i jego badania meteorologiczne maszynopis artykułu w posiadaniu autora, który otrzymał go do prof. dr hab. Z. Wójcika wraz ze zgodą na posługiwanie się tekstem w dokumentacji biograficznej. 13 na Sachalinie, �155 rocznikach (1896 i 1897) "Sachalińskiego Kalendarza" ("Sachalinskij kalendar"), jako Obzor pogody w sielenii Rykowskom na ostrowie Sachalin w 1895 g. (po nowomu stilu) oraz Obzor pogody w sielenii Rykowskom Tymowskogo okruga w 1896 godu (po nowomu stilu). Były to pierwsze publikacje badacza, który już wówczas zdobył sobie uznanie administracyjnych i wojskowych władz Sachalinu. Wspomnieć bowiem należy, że oprócz zajęć z dziedziny meteorologii uczestniczył on także w gromadzeniu eksponatów do mającego powstać muzeum. W 1894 roku, z inicjatywy lekarzy sachalińskich, oraz nielicznej inteligencji zatrudnionej przede wszystkim w administracji, przystąpiono do gromadzenia eksponatów muzealnych. Było to przedsięwzięcie na szeroką skalę. W rozumieniu organizatorów muzeum miało dać obraz "ogólnego życia wyspy", ze zwróceniem szczególnej uwagi na kulturę jej tubylczych ludów. Wówczas już wiedziano, że B. Piłsudski często przebywał wśród aborygenów i interesuje się ich kulturą. Zwrócono się więc do niego by włączył się do pracy kolekcjonerskiej na rzecz powstającej w Aleksandrowsku placówki muzealnej. Uczynił to z zadowoleniem i w rezultacie wraz z L. Szternbergiem - również zesłańcem o zainteresowaniach etnograficznych - wyposażyli tę placówkę, której otwarcie nastąpiło w lB96 roku. Z czasem, gdy ugruntowały się etnograficzne zainteresowarna B. Piłsudskiego, gromadził on eksponaty muzealne dla placówek w Petersburgu i Władywostoku. Przygotował też unikatowy zbiór na Światową Wystawę w Paryżu, który uzyskał wysoką ocenę i budził powszechny podziw zwiedzających. Sporo przywiózł ich także do Polski, a wspomniana już K. Zawistowicz charakteryzując jego zbiory naukowe znajdujące się w Instytucie Wschodnim w Warszawie, pisała także o "obiektach muzealnych" w liczbie 399. Wspomnieć bowiem trzeba, iż zorganizowane formy przybrała ta jednostkowa pierwotnie akcja gromadzenia zbiorów dla muzeum w Aleksandrowsku, a kolekcjonerstwo etnograficzne stało się z czasem stałym zajęciem B. Piłsudskiego. Nie miało ono zresztą nic z przypadkowego zbieractwa gdyż od początku jego celem było pokazanie kultury tubylczej w formie kolekcji etnograficznej, która po dzień dzisiejszy zdumiewa muzeologów. Gromadzenie eksponatów o tym charakterze podporządkowane było surowym rygorom wynikającym z przeogromnej wiedzy B. Piłsudskiego o inwentarzu kulturowym autochtonicznych mieszkańców Sachalinu. Przyjazne kontakty z nimi i wielki szacunek, którym otaczały go te ludy, pozwoliły mu na pozyskanie eksponatów o szczególnej wartości, nieraz nawet o jednostkowym charakterze. Tworzenie kolekcji etnograficznych stanowiło zaledwie jedną warstwę działalności muzealnej B. Piłsudskiego. Drugą bowiem była praca nad systematyką tych zbiorów. Najpełniejszy jej charakter wyraził się �156 podczas przebywania badacza we Władywostoku w latach 1899-1902, gdzie wskutek starań podjętych przez Towarzystwo Badań Kraju Amurskiego objął on stanowisko konserwatora zbiorów muzealnych. Wreszcie trzeci etap jego muzealnej działalności przypada na okres pobytu w Krakowie i Zakopanem, po roku 1906, kiedy to przejawiał duże zainteresowanie problematyką muzealnictwa etnograficznego. Oprócz typowego kolekcjonowania zbiorów, także na Podhalu, w obrębie jego zainteresowań leżały teoretyczne problemy z tego zakresu. Wyraziły się one w publikacji Muzeum Tatrzańskie imienia dra T. Chałubińskiego tV Zakopanem. Zadania i sposoby prowadzenia działu etnograficznego (1915), a także w tym, iż nowy gmach tego muzeum zaprojektowany został z uwzględnieniem wielorakich potrzeb takiej placówki, o których wiedzę czerpał B. Piłsudski z objazdu licznych muzeów zagranicznych - w Londynie, Paryżu, Brukseli, Lozannie, Wiedniu. Wspomniana publikacja jest ważnym dokumentem pozwalającym na wprowadzenie tego badacza do grupy prekursorów polskiego muzealnictwa etnograficznego. Wiemy, że na przestrzeni wieku XIX przeważał typ muzeów o uniwersalnym charakterze zbiorów. B. Piłsudski natomiast już z początkiem XX stulecia dostrzegał ważność wydzielenia się muzealnictwa etnograficznego łącznie ze skansenowskimi obiektami. We wspomnianej publikacji - o ważnym wówczas znaczeniu dla muzealnictwa etnograficznego - pisał B. Piłsudski, że: "W ciągu trzech lat byłem niegdyś kustoszem dużego muzeum we Władywostoku, zwiedziłem po kilka muzeów w rozmaitych krajach Japonii, Ameryce, Anglii, Francji, Niemczech, Austrii, a w tym roku, mając już na widoku nasze Muzeum Tatrzańskie, uważniej starałem się poznać muzea w Pradze, Szwajcarii i Belgii; przeczytałem też pewną ilość specjalistycznych książek, artykułów i sprawozdań muzealnictwu poświęconych. I dlatego poczuwam się do obowiązku wypowiedzenia swojego zdania" 14. W dziejach budowy nowego gmachu Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem znane są jego zabiegi o optymalny, w sensie lokalowym i naukowym, kształt tej placówki. Będąc członkiem muzealnej komisji budowlanej czynił starania by nowy obiekt nawiązywał pod każdym względem do standardów światowych w tym zakresie. Podkreślał wyraźnie, że ówczesne muzealnictwo etnograficzne na świecie wychodzi z "wieku dziecinnego" i zakreśla sobie szersze zadania natury porównawczej. Podawał przykłady konkretnych rozwiązań - na przykład w dziedzinie konserB. Piłsudski, Muzeum Tatrzańskie im'ienia dra T. Chałubińskiego w ZakoZadania i sposoby prowadzenia działu ludoznawczego, Kraków 1914, s. 148 (nakładem autora). 14 panem. �157 wacji - powołując się na autorytet dyrektora muzeum etnograficznego w Berlinie, profesora F. Luschana. Akcentował zarazem, że "Muzea etnograficzne oraz muzea etnografii porównawczej tj. etnologii (po niemiecku Volkerkunde) dążą do zebrania materiałów i tak odpowiedniego ich wystawienia, by klasyfikując okazy według zasady geograficznej lub porównawczo-rozwojowej, dać możność poznania człowieka i ludów całego świata" 15, W prezentacji określonych zjawisk kultury, mających charakter wystaw muzealnych, dostrzegał B. Piłsudski ważną rolę dokumentacji fotogi"aficznej wzbogacającej percepcję widza. Zdawał sobie sprawę aż nadto wyraźnie, że określonej faktografii kulturowej nie można pokazać inaczej jak poprzez zarejestrowanie konkretnego obrazu na kliszy fotograficznej. Stąd też w jego badaniach terenowych na Sachalinie uwidoczniła się wyraźnie tendencja do fotograficznej dokumentacji wzbogacającej opisywane przez niego zjawiska kulturowe, jak na przykład święto niedźwiedzia, szamanizm, połowy ryb, wnętrza chat, transport i komunikacja, życie codzienne i inne. Wykonał on setki zdjęć o tej tematyce i śmiało można powiedzieć, iż obok Leona Barszczewskiego 16, który pozostawił bogatą kolekcję zdjęć etnograficznych z terenu Azji Środkowej oraz Jana Stróżeckiego 17, dokumentującego życie zesłańców w Jakucji oraz tamtejszych plemion, właśnie Bronisław Piłsudski, wiedziony instynktem badacza, uczynił z fotografii etnograficznej ważny rodzaj żródła historycznego wpisując się w jej dzieje jako twórczy prekursor. Podobnie było też z używaniem przez niego w badaniach nad tubylczą kulturą specjalnego fonografu. Co do fotografii wykonanych przez niego to ich liczba nie jest dzi·siaj znana. Z całą pewnością wykonał ich wiele setek. Część przywiózł do kraju, inne rozeszły się po świecie. I tak wiadomo, że znajdują się obecnie w różnych placówkach na terenie Polski, Niemiec, Rosji, a zapewne i w innych krajach, w których przebywał B. Piłsudski szukając dla siebie dogodnego miejsca do życia i pracy naukowej. Fotografie te znakomicie dopełniają omawianie przez niego zagadnień kulturowych. Niektóre z nich obiegły cały świat, ukazując się w różnych czasopismach, budząc zrozumiałe zainteresowanie. Wspomnijmy tu tylko, że na wystaB. Piłsudski, op. cit., s. 152. M. Bero, Obraz kultury ludów Azji Środkowej w materiałach Leona Barszczewskiego, w: Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych i współczesnych. Praca zbiorowa pod red. Z. Jasiewicza, Poznań 1983, s. 23-43. Fotografie te były także eksponowane w 1987 r. w Galerii Fotografii "Hybrydy" w Warszawie na wystawie pod nazwą: Leon Barszczewski. Fotograf 15 16 Azji środkowej 17 XIX w. L. Dubacki, Jan Stróżewski (1869-1918), "Fotografia", 3: 1986. �158 wie poświęconej kulturze ajnoskiej, zorganizowanej w 1987 roku przez Muzeum w Kolonii 18 znalazły się również zdjęcia jego autorstwa. Dotychczas nie publikowane fotografie z jego zbiorów znajdują się w Archiwum Naukowym Oddziału Towarzystwa Geograficznego ZSRR we Władywostoku, a aktualnie prowadzona pełniejsza kwerenda, przy okazji przygotowania wspomnianych już Dziel Zbiorowych B. Piłsudskiego. ujawnia nowe zespoły. a wiele łaskawiej, aniżeli z fotografiami obrazującymi kultun~ ludów Sachalinu wykonanymi przez B. Piłsudskiego oraz innymi jego materiałami naukowymi znajdującymi się w Instytucie Wschodnim w IN arszawie, obszedł się los z wałkami fonograficznymi, które przywiózł on do kraju w 1906 roku. Ich dzieje przedstawił przed laty J. Ba!'lczerowski 19 i A. Kuczyński 20, aktualnie natomiast czas dopisał no\ve fak ty. Oto bowiem przy wydatnej pomocy organizacyjnej japońskiego etnologA Koichi Inoue i wspomnianego już J. Bańczerowskiego oraz A. Majewicza udało się sprawą przegrania i odczytania zapisów, utrwalonych przed ponad 80 laty na tych wałkach, zainteresować jap0l1skie środowiska naukowe. Tak więc w 1984 roku specjaliści japońscy z Instytutu Elektroniki Stosowanej Uniwersytetu Hokkaido, przy zastosowaniu techniki laserowej, przekopiowali utrwalone na woskowych walkach nagrania f1jnoskiego folkloru, umożliwiając prawie pełne ich odczytanie, a co za tym idzie i dalsze naukowe opracowanie. Material ten wejdzie tai,że w skład wspomnianej już edycji naukowej spuścizny B. Piłsudskiego. W swym podstawowym trzonie edycja ta obejmie, rzecz to naturalna, wszystkie opublikowane dotychczas rozprawy naukowe oraz opracowania popularne autorstwa B. Piłsudskiego, w tym również jego korespondencję i inne materiały bio-bibliograficzne. Wspomniano już poprzednio jak dziwne zrządzenia losu zawiodły go na odległy Sachalin, przybLżaj;\C" 18 J. Kreiner, Norden. Ein H. D. Olschlegler, Bestandskatalog der Ainu . .lager, Stammlung Fischer unci Sammlcr in Jupan < des Rautenstrauch-.loc:;t-Mllseum, Korn 1987. 10 J. Bańczerowski, Zapisy fonograficzne Ajnów. "Biuletyn Fonograficzny". f.: 1964. 20 A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław Hl72 to jedna z pełniejszych polskich publikacji na temat Polaków na Syberii, która ukazała się W' Polsce po roku 1945. Ryzyko jej opublikowania podjęło ówczesne kierownictwo Wydawnictwa Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu gdy po "przewrocie grudniowym" w 1970 roku rozluźniły się trochę ograniczenia tematyczne J1adzoro'vane przez cenzurę. W ksiąźce tej jest duży fragment poświęcony B. Piłsudskiemu, n:ltomiast pełniejsze informacje o losach wałków fonograficznych znajdują się \V :,~tykule: A. Kuczyński, Wkład nauki polskiej w badania Ajnów i ich kl!lLiry. "Studia z Dziejów Geografii i Kartografii" seria "Monografie z Dziejów N:lUki i Techniki", t. 87: 1973. �159 zarazem niektóre fragmenty jego życiorysu. Tak się złożyło, iż jego osobowość ukierunkowana była zawsze na potrzeby innego człowieka. Nic przeto dziwnego, że w uciążliwych warunkach katorgi potrafił znaleźć takie obszary aktywności, które umożliwiały mu pracę na rzecz innych. Początkowo były to zajęcia w kancelarii więziennej, potem skromna działalność pedagogiczna, która z czasem nabrała większego wymiaru poprzez organizowanie szkół elementarnych dla krajowców wreszcie, początko\vo amatorska, działalność na polu etnografii, która z czasem przerodziła się w zajęcie profesjonalne. Kształtowanie się zainteresowań etnograficznych, pozbawione w początkowym okresie jakiegokolwiek programu badawczego, przebija wyraźnie z różnych publikacji B. Piłsudskiego. Oto w jednej z nich poświęconej poezji Niwchów, pisze on, iż "Wspólna, ciężka niedola, tylko rozmaicie odczuwana, jednakowa, szczera i gorąca miłość do Ojczyzny, kolebki naszego życia, zbliżyła nas i pokochaliśmy się. Spoza mego szarego chałatu z żółtym tuzem na plecach. który was odstraszał, bo widzieliście w nim okropnych zbójców, czyhających na wasze życie, mienie i cześć waszych niewiast, spoza innych ciężkich symbolów aresztanckiego położenia mego, odczuliście, wy moi starzy przyjaciele, swym pierwotnym dziecięcym instynktem, że mogę wam szczerze współczuć i was pogardzonych, niezrozumianych, uważanych za "psów smrodliwych" pokochać. I garnęliście się do zamyślonego wciąż, bladego, a tak dziwnego dla was młodziana, szliście do niego długim nieprzerwanym szeregiem przez lat niemal 12, by usłyszeć słowo dobre, by otrzymać przyjacielską, zdrową radę, by się poskarżyć na ciężkie krzywdy brutalnych sąsiadów białolicych, by odpocząć wśród wypraw myśliwskich, posilić się i wyspać u tego przyjaciela, któremu daliście drogie i zaszczytne dla niego miano "starszego brata", "AKAN". Biegły lata nieskończenie jednostajne, jak krople rzęsistego deszczu, j smutne, jak płomyk zasypanego popiołem i wdeptanego w ziemię a płonącego przedtem drzewa. Związek serdeczny nas łączący krzepł i rozszerzał się na coraz dalsze okolice. Jużeśmy razem się cieszyli powodzeniem waszem w sezonach połowu ryb i myślistwa, odczuwaliśmy radość, gdy zdrowe latorośle uszczęśliwiały rodziny i powiększały liczbę członków gasnącego waszego szczepu: smuciliśmy się razem, gdy śmierć unosiła do pięknego ale nieznanego "Mlywo" tych, których zaliczaliśmy do naszych wspólnych przyjaciół; żebraliśmy razem u naszych "Panów", by wykołatać pomoc w klęskach, grożących wam głodem, obmyślaliśmy środki, by zapobiegać szerzącym się epidemiom. a dzięki Wam, bracia moi żółtolicy, dzięki za zaufanie i przyjaźll, które z żywego trupa, pożądającego śmierci, zrobiły na powrót człowieka hołdującego przede wszystkim czynnej miłości dla ludzi. Dziękuję za otwarcie mi dusz waszych, za odsłonięcie mi tajników waszej trudnej, odmiennej, nieharmonijnej dla nas, ale wam drogiej ojczystej mowy, za powierzeniE:' niejednej tajemnicy, za chętne objaśnianie waszych myśl: �160 i zapatrywań, za dzielenie się ze mną najdroższym skarbem, który wam pozostał i osładzać wam będzie ciężkie kajdany niewoli - waszymi pieśniami".21. Przyjaźń B. Piłsudskiego łącząca go z Niwchami przyobleczona była w różne formy. Starał się osłaniać ich przed carskimi czynownikami, był orędownikiem ich spraw wobec władz, uczył ich dzieci zasad higieny i elementarnej wiedzy. Odjeżdżając do Władywostoku (1899) zabrał z sobą młodego Niwcha z zamiarem wykształcenia go by ten, po powrocie na wyspę, mógł się zająć nauczaniem swoich współplemieńców. Niestety chłopiec ten, którym B. Piłsudski serdecznie opiekował się we Władywostoku, zmarł tam na gruźlicę. Wielość społecznych ról pełnionych przez niego na rzecz tej grupy etnicznej wyraziła się także w obszernym opracowaniu zatytułowanym Nużdy i pot'riebnosti sachalinskich gilakow, opublikowanym w tomie 4, cz. 4 czasopisma "Zapiski Priamurskogo otdieła Impieratorskogo russkogo, Gieograficzeskogo obszczestwa". Niwcham poświęcił także kolejne swe prace jak Poezja Gilaków, "Lud", t.17: 1912, z. 2 oraz Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912, a ponadto w innych artykułach odnoszących się do tubylców Sachalinu są także pewne partie traktujące o tej grupie etnicznej. Jednym z przejawów troski B. Piłsudskiego o tubylców Sachalinu było dążenie do zakładania szkół, o ograniczonym wprawdzie zakresie nauczania, ale i tak pozwalającym uczniom na zdobycie pewnego zakresu praktycznej wiedzy. Początki tej działalności rozpoczęły się we wsi Rykowskoje gdzie w miejscowej szkole zorganizował zajęcia dla dzieci z niwchijskich rodzin. Później praca na tym odcinku przybrała charakter bardziej programowy, zwłaszcza w latach 1903-1905, w których zorganizował on szkoły dla dzieci ajnoskich, między innymi we wsiach Najero, Tarajka, Sijancy, Naibuczi, Mauka, Otosan. Bez nieodzownego dla tego zajęcia entuzjazmu, umiejętności współżycia z tubylcami i miejscową administracją rosyjską, całe przedsięwzięcie pedagogiczne nie powiodłoby się gdyby nie Jego dobra znajomość języka ajnoskiego. Oprócz realizacji założonego programu trzeba było pokonywać także określone uprzedzenia Ajnów do nauki, zwłaszcza, iż niejednokrotnie krążyły plotki, iż ci którzy nauczą się czytać i pisać będą odsyłani df) "specjalnych drużyn bojowych nad Amur". Z takimi i innymi trudnościami radził sobie B. Piłsudski, a w pewnym okresie udało mu się nawet wyjtć poza wcześniej planowane rozwiązania formalne i powiększył liczbę "punktów szkolnych" mając do pomocy ajnoskiego nauczyciela, a także przyzwolenie i finansową pomoc miejscowej administracji. Wspomniano już poprzednio, że w 1899 roku skutkiem starań ze21 B. Piłsudski, Poezja GiLaków, "Lud", t. 17: 1912, s. 4-5. �161 Fot. 3, Orokowie, Zdjęcie wykonane przez B, Piłsudskiego. wnętrznych, inspirowanych po cZl~ściprzez L. Szternberga, byłego zesłańca, którego poznał B. Pilsudski na Sachalinie, pozwolono mu na wyjazd do Władyvlostoku. Pozostawał tam do lipca 1902 roku pełniąc funkcję sekretarza Amurskiego Oddziału Imperatorskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, w którym również był bibliotekarzem i konserwatorem zbiorów etnograficznych. W tym czasie współpracował także z redakcją statystycznego dwutygodnika Dalekiego Wschodu oraz był członkiem zespolu redakcyjnego miejscowej gazety. Podczas rozruchów w Chinach pełnił także obowiązki felczera w miejscowym szpitalu dla imigrantów. Władywostok 0p\lŚcił on 8 lipca 1902 roku po przyjęciu 11 Lud t. LXXIV �162 propozycji Imperatorskiej Akademii Nauk by ponownie udał się na Sachalin dla zgromadzenia kolekcji etnograficznej dotyczącej kultury Ajn6w, Niwchów i Oroków. Niemałą rolę w tym przedsięwzięciu badawczym odegrał także wspomniany już poprzednio L. Szternberg, który zadbał o to by pomocy finansowej na ten wyjazd udzielił Rosyjski Komitet do Badań nad Azją Środkową i Wschodnią. Gdy mówimy o wkładzie B. Piłsudskiego w badania nad kulturą Ajnów to właśnie ten okres jego pobytu na Sachalinie spięty klamrami dat: lipiec 1902 - czerwiec 1905, okazał się najbardziej twórczy i wypełniony bez reszty studiami terenowymi. W tym czasie, na krótko tyll<.o, dwa razy opuścił Sachalin. Raz między 13 lipca a 30 sierpnia kiedy to z Mauki odpłynął do Hakodate na Hokkaido. Drugi raz odprawił się na Hokkaido 20 czerwca 1903 roku by wziąć udział w wyprawie W. Sieroszewskiego mającej na celu zbadanie problemu akulturacji Ajnów. Pobyt ten zakłóciły przygotowania do wojny rosyjsko-japońskiej i już 24 września tegoż roku obaj badacze opuścili Hokkaido. Piłsudski powrócił wówczas do Korsakowska, W. Sieroszewski zaś poprzez Koreę i Chi- Fot. 4. Ajn z Sachalinu. Zdjęcie wykonane przez B. Piłsudskiego. �ny popłynął do Ettropy. V.fyprawa ta nie przyniosła zaplanowanych rezultatów naukowych, a W. Sieroszewski opisał ją w niewielkiej ksi::\żeczce zatytułowanej Wśród kOSl11atych ludzi mającej parę wydań. Z kalendarium pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie w latach 19021905, zestawionego przez Tom.asza Wicherkiewicza 22, aż nadto wyraźnie widać jego aktywność badawczą przejawiającą się w tym, że stale przebywał w rozjazdach terenowych uczestnicząc w różnych ajnoskich ś\viętach i obrzędach, jak np. święto niedźwiedzia i polowania na foki, które obserwował w osadach Otosan i Sierakoko, święto zabicia lisa czy święto stawiania inau. Byłaby to długa lista nazw osad i problemów badawczych. Na pewno warto wspomnieć, iż w dwa miesiące po przybyciu na Sachalin, to jest 10 września 1902 roku spotkał się B. Piłsudski w Korsakowsku z gubernatorem wyspy, generałem Łapunowem, który zlecił mu opraco\vanie raportu dotyczącego położenia społeczno-ekonomicznego Ajnów i projektu nowych przepisów dotyczących tubylców. Zadanie to wykonał on wzorowo korzystając ze szczególnych pełnomocnictw jakie otrzymał wówczas od zleceniodawcy, który po powrocie do swej stałej rezydencji w Aleksandrowsku pisał do niego: "Łaskawy Panie Bronisławie Osipowiczu! Zgodnie z naszą rozmową na posterunku Korsakowskim, przesyłam w załączeniu wykaz wymaganych danych o tubylcach, najuniżeniej prosząc Pana - łaskawy Panie - w związku z wyrażeniem przez Pana zgody - o zebranie i przekazanie mi szczegółowych danych i informacji zgodnie z załączonym programem o Ajnach okręgu korsakowskiego oraz o opracowanie projektu zasad administrowania różnoplemieńcami i ich statusu, które powinny zastąpić ustawy działające obecnie w tym względzie. Zechce Pan przyjąć wyrazy serdecznego szacunku i oddania" 23. Podczas opracowywania tych problemów może Pan korzystać z "Ustawy o różnoplemieJ':cach", która jest w posiadaniu Korsakowskiego Okręgowego Zarządu Policji, ponieważ innych rozporządzell nie wydano. Jednocześnie gubernator wydał stosowne zalecenia dla władz, by te udzieliły B. Piłsudskiemu wszelkiej potrzebnej pomocy, łącznie z możliwością korzystania z rządowej lokomocji konnej i zapewnieniem mu pełnego bezpieczeJ'lstwa. Podejmując się wykonania tej pracy spodziewał ft T. Wicherkiewicz, Krat kij i Kamfuto Ainu-no i6tai chalinie tekstów z ustaleniem ich genezy oczerk ekonomicz2skogo by ta ajnow na o. Sa- Bronislawa Pilsudskiego. Komparatywna analiza i chronologii, praca magisterska napisana pod kierunkiem profesora dr. Alfreda Majewicza w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1991. Ił M. W. Łatyszew, M. M. Prokofiew, Katalog etnograficzeskich koUekcyj B. O. Pilsudsko[Jo w Sachaiinskom obl.astnom krajewiedczeskom. rrmz·ieje. Jużno-Sachalinsk, 1988, s. 19. �164 się zapewne B. Piłsudski, iż przyczyni się do polepszenia sytuacji tubylców. Niestety wybuch wojny rosyjsko-japoilskiej i zajęcie Sachalinu przez Japończyków uniemożliwiły wdrożenie tego projektu do praktyki administracyjnej 24. Jego rękopis, po złożeniu w kancelarii generał-gubernatora, nie został też opublikowany i wraz z innymi r~ateriałami spoczął w archiwum. Obecnie znajduje: si(~ on w Centralny~n Archiwum P3~\st\'lOwyrn Rosyj:skiej Federacyjnej Republiki Radzieckiego Dalekiego \Vschodu w Tomsku, w zespołach akt kancelarii gubernatora obwodu sachAJii\skiego, nr 2032, a odnaleziony przez W. Latysz2wa uclost<~pniony został druIdem. Wcześniej natomiast ukazał Sil: ,icl1<oby b?kst uzupełniający ten ptojekt. Oto bowiem w japoJ1skim czasopiśmie "Sekai" czyli "Świat", z 1906 roku ukazał się jego artykuł zatytułowany KJlrafuto Ainu-no iotai (Sytuacja Ajnów na Sachalinie), o którego genezie dowiadujemy się między innymi z noty autobiograficznej pomieszczonej przez 'V. Sieroszewskiego we wspomnieniu pośmiertnym a s\\ioim przyjacielu, tj. autorze tego artykułu. Czytamy \V nim między innymi, iż "Proszono mnie o wypowiedzenie się w kwestji urządzenia Ajnów na Sachalinie, dokąd się miała posunąć japoi1ska fala emigracyjna. 1'v1emor'iał mój na ten temat opracowany, przyjęty został przychylnie przez komisję kolonizacyjną i wydrukowany w kilku zeszytach miesięcznika "Sekai" wydawanego przez markiza Yamagate ... " 25. Dodajmy, iż inspiracją do napisania tego artykułu było konkretne zamówienie złożone B. Piłsudskiemu ze strony Japończyków, którzy na mocy układu w Portsmouth zawartego 5 września 1905 rolm, kOJ'lcząt::ego wojnę japońsko-rosyjską trwającą w latach 1904-1905, otrzymali część zi(:m Sachalinu leżących na południe od 50. równoleżnika, które z czasem określano japońską nazwą Karafuto. W zamierzonym procesie kolonizacyjnym tych obszarów nie bez znaczenia było dla nich umocnienie tubylczego osadnictwa i pełniejsze powiązanie go z własną polityką na tym terytorium. Szczegółowe motywy i okoliczności powstania tego artykułu a także jego rosyjskiego odpowiednika zatytułowanego Kratkij oczerk ckonomiczeskogo by ta ajnow na o. Sachalin i opublikowanego na łamach czasopisma "Zapiski Obszczestwa izuczenija Amurskogo kraja" z 1907 roku omawia wspomniany już T. Wicherkiewicz 26. Dopowiedzieć tutaj jednak trzeba, iż oba te opracowania ul,azały się już po opuszczeniu Sachalin u oraz Rosji przez ich autora. Jego sprawozdanie 24 Zobacz artykuł publikowany w tym tomie "Ludu" zawierający ów dokur ment autorstwa B. Piłsudskiego oraz komentarz do niego opracowany przez W. Łatyszcwa. "Projekt" publikowany jest po raz pierwszy w literaturze polskiej. 25 W. Sieroszewski, op. cit., s. XVIII. 2~ T. Wicherkiewicz, op. cit. �165 Fot. 5. Muzeum w Jużno-Sachalińsku, w którym znajdują dotyczące B. Piłsudskiego. się różne materiały z trzyletnich badań na wyspie ukazało się natomiast w 7 numerze czasopisma "Izwiestija Russkogo komiteta dla izuczenija Sriedniej i Wostocznoj Azji w istoriczeskom, archieołogiczeskom, lingwisticzeskom i et·· nograficzeskom otnoszenijach", ukazującego się w Petersburgu i zatytułowane było Otczot B. O. Piłsudskogo po komandirowkie k ajnam i orokam o. Sachalina w 1903-1905 gg. Jego treść przybliża nam w pewnym zakresie trud badawczy autora, który w tym czasie gromadził eksponaty etnograficzne i odprawiał je do Petersburga statkami floty handlowej, robił dokumentację fotograficzną i z pomocą fonografu zapisywał bogaty folklor tubylczy, zajmował się różnymi zagadnieniami z zakresu kultury materialnej, społecznej i duchowej gromadząc unikatową wręcz faktografię z tej dziedziny. Z tego okresu pochodzi jego praca zatytułowana Z wyprawy do Oroków na wyspę Sachalin w 1904 roku, bezcenne wręcz studium kulturowe dotyczące tej nielicznej już wówczas grupy etnicznej. We wspomnianym sprawozdaniu z wyprawy znajduje się między innymi i taki zapis: "Wywieziony przeze mnie materiał przedstawia się następująco: zebrano etnograficznych zapisów o Ajnach - 1880, Gilakach - 320, 01'0kach - 180, nad Amurem 400 stron; tekstów ajnoskich 870 s. (część z nich nie została przełożona); tekstów gilackich 285 s.; orockich 13 s.; �166 wyrazów ajnoskich ponad 10.000; gilackich nieco mniej; orockich i 01czów mangunskich około 2000. Zdjęć fotograficznych około 300. Wałków fonograficznych z pieśniami i baśniami Ajnów zapisano ~)O sztuk" 27, Dodajmy zaraz, iż w ciągu tej ekspedycji badacz przebył piechotą przejechał na wozie, saniach, konno, psim i renifel'ow~im zaprzęgiem a także przepłynął łodzią ponad 5 tysięcy kilometrów. Dotarł wówczas do najodleglejszych zakątków wyspy, by dokładniej zbadać kulturę i życie Ajnów, Niwchów i Oroków. Zebrany wówczas materiał stanowi podstawę całej następnej działalności naukowej B. Piłsudskiego. Większa część publikacji ogłoszonych przez niego po roku 1905 opiera się właśnie na tych materiałach, z których część uległa zniszczeniu w pożodze wojennej i rozproszona została w rezultacie mało stabilnej sytuacji materialnej ich właściciela zmieniającego często miejsce pobytu w nadziei na znalezienie optymalnych warunków do pracy naukowej. Zanim jednak rozwinięty zostanie ten wątek biograficzny - odnoszący się przede wszystkim do krakowsko-zakopiańskiego okresu w życiu badacza - wypada choćby na chwilę wrócić do pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie w latach 1902-1905, dopełniając informacje o naukowych rezultatach tej ekspedycji, ważnymi szczegółami dotyczącymi jego życia. Otóż na okres ten przypada jego związek z ajnoską dziewczyną i przyjście na świat dzieci, syna Sukezo (1903) i córki Kiy (1905). Była ona siostrzenicą bogatego Ajna, który w miejscowości Ai (często w różnych publikacjach miejscowość ta nazywana jest Ai-kotan, co wprawdzie nie jest błędem ale budzić może pewne niejasności) w południowych rejonach wyspy miał dostatnie gospodarstwo i obszerny dom wybudowany w stylu rosyjskim. Przybył tu B. Piłsudski po raz pierwszy w dniu 14 grudnia 1902 roku, a że dom był przestronny więc uczynił zeń swoją bazę wypadową do okolicznych wsi. Z czasem nowa sytuacja rodzinna spowodowała, iż kwaterował tu częściej. Gdy w 1905roku opuszczał Sachalin chciał zabrać ze sobą rodzinę. Ostatecznie wyjechał sam rozstając się na zawsze z dziećmi i żoną. Potomkowie syna B. Piłsudskiego mieszakją do dzisiaj w Japonii, świadomi swych odległych związków z dawnym "królem Ajnów". I jakkolwiek wątek to ciekawy pozostawiamy go na uboczu naszych zasadniczych rozważań. Po ostatecznym opuszczeniu Sachalinu, przez osiem miesięcy B. Piłsudski przebywał w Japonii. Z jednej strony wykorzystał ten czas na pogłębienie swej wiedzy ajnologicznej, z drugiej natomiast pochłonęły l B. O. Pilsudskogo po komandirowkie k ajnam i orokam o. SachaZina russkogo komiteta dla izuczenija Sriedniej i Wostocznoj Azji w istoriczeskom, archieołogiczeskom, lingwisticzeskom i etnograficzeskom otnoszenijach, 1907, nr 7, s. 49. 27 Otczot w 1903-1905 gg., "Izwiestija �167 go kontakty z japoJ1skimi, chińskimi i rosyjskimi działaczami społecznopolitycznymi. O szczegółach tego pobytu pisał dość dokładnie K. Sawada 28, podając iż 5 sierpnia 1906 roku, na parowcu "Dakota" odpłynął B. Piłsudski z Jokohamy do Ameryki skąd obrał kierunek na Europę. Brak oficjalnej zgody na opuszczenie Rosji był przeszkodą w jego powrocie na Litwę. Swych stron rodzinnych nie zobaczył do końca życia. Osiadł w Galicji, mieszkając po trosze we Lwowie, Krakowie i Zakopanem. Często wyjeżdżał za granicę interesując się problematyką etnograficzną, przedsięwziął nawet zamiar ukończenia studiów etnograficznych, których dyplom miał umożliwić mu objęcie katedry etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Bywało, że nie posiadał przez długie lata sta~ego zatrudnienia. Zył skromnie ale z godnością. Z uwagą śledził usiłowania brata Józefa na rzecz odzyskania niepodległości. Był głęboko przejęty jego planami, jakkolwiek przyznać trzeba, że nie zawsze identyfikował się z nimi. W Krakowie, gdzie mieszkał najdłużej, układał swoje plany badawcze, stąd wyruszał w podróże naukowe po Europie. Tam wreszcie powracał by kontynuować pracę nad publikacjami, mając silne oparcie w księgozbiorze miejscowej biblioteki uniwersyteckiej, a także w osobie profesora Jana Rozwadowskiego, pod którego kierunkiem przygotował swą monumentalną pracę pt. Materials for the Study of the Ainu Language and Folklore, wydaną w Krakowie w 1912 roku. Łączyła go też przyjaźń z profesorem Józefem Morozewiczem, badaczem Wysp Komandorskich i śmiało rzec można, iż ówczesne środowisko naukowe Krakowa wspierało go w pracy naukowej i dopełniało jego samorealizacji poprzez wieloraką pomoc. Przez pewien czas był B. Piłsudski sekretarzem Sekcji Etnograficznej Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności, zawsze czynnym, pełnym pomysłów i organizatorskiej inwencji. Mimo, iż doskwierał mu dotkliwy brak pieniędzy nie zaniedbywał swych zajęć naukowych. Opracowywał przywiezione zbiory i wiele publikował zarówno w wydawnictwach krajowych, jak i zagranicznych 29. Bywało, iż żalił się jednak na swój los, a w jednym z listów do antropologa Juliana Talko-Hryncewicza pisał, że w kraju "formułki są ważniejsze od istoty rzeczy. Dla uczącego jestem za stary, dla uczonego brak mi stopni naukowych. A jednak jestem jednym i drugim obecnie. Czuję się Polakiem, za granicą nawet jestem rzadkim i po~ K. Sawada, B. Piłsudski in Japan, w: Proceedings of the International on B. Pilsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture, Edited by executive Committee of the International Symposium Hokkaido University, Sapporo 1985. zu A. Majewicz, Bibliography of Works by Bronislaw Piłsudski. For the Edition of the Collected Workes of Bronislaw Pilsudski, Poznań 1990. Symposium �168 dziwianym Polakiem, a dla swoich jestem zupełnie niepotrzebną najwyżej żebrakiem, który kąsek chleba może wyprosić" 30. rzeczą, Uzupełnijmy zarazem to bardzo osobiste wyznanie nową zupełnie wiadomością źródłową podaną przez W. ł.atyszewa z Jużno-Sachalińska, iż B. Piłsudski nosił się z zamiarem powrotu do Rosji, gdzie dzięki L. Szternbergowi oferowano mu etat w Muzeum Etnograficznym Carskiej Akademii Nauk. Hie wiadomo jak dalej potoczyłyby się jego losy gdyby nie zagubienie paszportu uniemożliwiającego mu rychły v:yjazd. Wszczął on nawet pewne starania w tym względzie i napisał do 1'O\,,1arzystwa Badall Kraju Arr..urskiego, :~e "Dla mnie bardzo ważnym jest otrzymanie paszportu jak r.ajszybciej, ponieważ zaproponowana mi intratna posada może zostać zajqta [...] a ja nie mogę wyjechać bez zagranicznego paszportu". W tym samym czasie Gubernator Okręgu Przymorskiego informował Towarzystwo, "że zagraniczny paszport Bronisławowi Osipowiczowi PiłsJdskiemu, członkowi Towarzystwa, nie może być wystawiony bowil'm nieodzownie jest dla załatwienia tej sprawy przedłożenie przez niego odpowiedniego świadectwa wystawionego przez rosyjskiego konsula, o tym, że istotnie stary paszport został zagubiony" 31. Tak więc jedynie machina biurokratyczna zatrzymała B. Piłsudskiemu na polskiej ziemi! Tymczasem nadal nie wiodło mu się najlepiej w Galicji. Zdecydował się na zmianę miejsca zamieszkania. W 1911 roku osiadł w Zakopanem, gdzie bywał wielokrotnie wcześniej, począwszy od 1908 roku, kiedy to po raz pierwszy przybył na Podhale. Stosunkowo dobrze znamy zakopiański okres B. Piłsudskiego, który cechuje się rozlicznymi działaniami na rzecz budowy muzeum, przedsięwzięciami o charakterze edytorskim, związanymi z założeniem "Rocznika Podhalańskiego" oraz organizatorskimi w łonie Sekcji Etnograficznej Towarzystwa Tatrzańskiego, a także eksploracjami terenowymi w różnych rejonach Podhala, na Spiszu, O1'awie i na Słowacji. Pisał o tym zajmująco Juliusz Zborowski 32, który osobiście znał B. Piłsudskiego. Są też inne opracowania i relacje 3:1, K. Zawistowicz, op. cit., s. 45. W. M. Łatyszew, l'd. M. Prokofiew, op. cit., s. 29. 8! J. Zborowski, Z dziejów ludoznawsttca i mnzealnictwa na Podhalu: Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 6: 1976. 53 A. Kuczyński, Dobrze jest wierzyć szamanom relacja Bronis/awa Pi/sud..! skiego, w: Ludy dalekie a bliskie. Antologia polskich re/acjji a ludach Syberii, Wybór i komentarz A. Kuczyil$ki, Wrocław 1989; tenże, Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29-30: 1991; tenże, Brc~islaw Piłsudski wieczny tu/acz, "Semper Fidelis", nr 2-3: 1991; A. Majewicz, Klc pełnej ocenie dorobku naukowego Bronisława P"ilsudskiego, "Przegląd Ori:-ntalL.yczny", 2: 1987; A. Piechowski. Polski badacz 30 31 �169 wśród nich na szczególne wyrozmenie zasługuje Uziembły daleki od uczonej formuły ale taki, odtworzyć postać B. Piłsudskiego, rzec można więc ów autor, że w Zakopanem z początku XX tekst autorstwa Adama z którego można sobie szkic do portretu. Pisze stulecia, "w tym centrze swoistej kultury, którą interesowała się cała Polska, może najdotkliwiej chrornała etnografia. Gadano o stylu zakopiaflskim, opowiadano o zdobnictwie zakopiańskim, przebierano się w stroje góralskie ... I cóż stąd? Polska nie miała ani środków - ani ludzi. Po amatorsku zaprzątali sobie tym głowę malarze, trochę poeci i na tym koniec. Oczywiście, że byli l'..ldzie, którzy na ten temat przemyśliwali. Były i artykuły, były i książeczki. Ale przecie ... Proszę sobie wspomniet:, ::::e Polska przed pierwszą wojną miała tylko dwa słabo obsadzone univJersytety. Dialektologią zajmować się począł dopiero Nitsch - jeden. Katedry etnografii w ogóle nie było. Na własną rękę zaś prowadzić studia -niełatwo. A jednak prowadzono. W Zakopanem zajmował się tymi sprawami przede wszystkim człowiek niewyczerpanej inicjatywy, a również energii - Tadeusz Korniłowicz. Ale teoretyczne przygotowanie jego na tym terenie było słabe i wszystkie pomysły organizacyjne kończyły się na dość chaotycznym powiększaniu ubogich zbiorów Muzeum im. Chałubińskiego. Aż wreszcie zjawił się człowiek nowy, człowiek istotnie o wykształceniu etnograficznym, z wyrobionym już nazwiskiem, nazwiskiem głośnym skądinąd. Był nim Bronisław Piłsudski, król Ajnosów. "Król" niemal autentyczny. Uczony z prawdziwego zdarzenia. [...] Wśród plemienia Ajnosów nad Oceanem Spokojnym zyskał ogromny autorytet. Umiał być ich obrońcą prawnym, umiał ulepszyć organizację ich życia. Umiał kierować tym życiem. [...] Zdaje się przybył do Zakopanego jako gość doktorstwa Dłuskich, którzy nie opodal Zakopanego, na stokach Gubałówki, prowadzili największe sanatorium dla "piersiowo chorych". Jednak chyba niedługo pozostawał na uboczu. Czynna jego natura nie pozwalała na spoczynek, a należał do ludzi, którzy nieodpartym czarem niewolą każdego już przy pierwszym spotkaniu. Czy miał zamiar dłużej zabawić w Zakopanem i w ogóle na Podhalu - nie wiem. Ale od razu wszedł w jego życie. W tym siwiejącym nieco panu, starannie ubranym, o niedużej przystrzyżonej bródce było coś niezmiernie pociągającego. Wszędzie gdzie tylko się ukazał, był jakby u siebie w domu, przy swoich .Po raz pierwszy spotkany człowiek - był mu już bliski. Nie było w nim ani śladu jakowejś sentymentalnej rozlewności. Nie, pan Bronisław nie gadał wiele o sobie, nie zwierzał się, nie narzucał swojej osoby. Ale jakoś się tak zdarzało, że po paru minutach rozmowy już wiedział, z kim ma do czynienia. Już wienr 9: 1985; tenże,' Zapomniana postać z dziejów Zakopa"Podhalanka" nr 2: 1985; H. Swienko, Antropologia spo12czna Bronisława. Piłs.udskiego, "Prace Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Warszawskiej. Filozofia", t. 4: 1973; tenże, Wkład Bronisława Piłsudskiego do etnografii religioznawczej, "Studia Religioznawcze. Teoria i Metodologia Religioznawstwa, t. 14: 1979. Ajnów, nego: "Poznaj Bronislaw Świat", Piłsudski, �170 dział, co ten nowy znajomy umie, co go pociąga. I już po chwili zwracał się o jakieś wyjaśnienia, a może o radę, jak urządzić to lub owo, jak można pomóc komuś w jego pracy. Jak dostać się tam, a tam. Niebawem rozmowa schodziła na sprzączki, pasy kute, łyżniki, malowidła na szkle i świątki przydrożne; na garnki i odrzwia. I jakoś z tych rozmów samo wychodziło, że sprawa zabytków jest bardzo pilna, że trzeba je zbierać najstaranniej. No ale skąd pieniądze. Przecież trzeba płacić. A więc Pan Bronisław mówił, że oczywiście o zyskaniu większych subsydiów nie ma mowy. Ale - kto wie, czy to nie ma również stron dobrych. Bo gdyby począć płacić za takie rzeczy - rozpocząć się może fałszowanie. Nakupiłoby się wszelkiego rodzaju śmiecia, bo przecież o specjalistów w tej sprawie jest trudno. I mówił Pan Bronisław, jakby całe życie spędził w Zakopanem, że obecnie coraz mniej ludzi zajmuje się wyrabianiem ozdób. Coraz trudniej będzie o sprzączki kute, bo dostarczy je fabryka norymberska. Wyjaśniał, jak zmienia się życie. Pewien tryb zarobkowania, otoczenie, przyzwyczajenie ograniczają potrzeby dnia dzisiejszego. Ziemia co daje to daje. Niewiele. A tylko raz na rok można ją uprawiać i tylko raz na rok zbierać. Co się dostało musi starczyć. Ale zostaje dużo wolnego czasu, kiedy ani w polu nie ma co robić, nie ma też jagód ni grzybów. Siada wtedy człowiek na przyzbie, bierze kozik do ręki i poczyna wyrzynać. Kto inny tłoczy albo maluje na szkle. Ot, przygotowuje sobie sosręb. I miesiące całe rzeźbi coś na nim, by to jakoś przecie wyglądało. Jeden coś chce wyrazić, opowiedzieć tą swoją sztuką. Drugi myśli, jak ozdobić rzecz codziennego użytku, by cieszyć się jej widokiem. [...] Pan Bronisław gadał tak w kawiarni i na ulicy, i na zebraniach. I jakoś się wyłoniła sekcja Towarzystwa Tatrzańskiego - sekcja etnograficzna. I nagle różni ludzie poczęli znosić najróżnorodniejsze rzeczy. Jedni przez snobizm, inni przez wzgląd na poważną postać pana Bronisława. Bo ten naprawdę chwytał wszystkich za serce" 34. Istotnie takie były przymioty osobowe "Pana Bronisława". Oprócz tego, że swoją działalność edukacyjną na rzecz gromadzenia zbiorów prowadził w samej stolicy Podhala, to często bywał także na halach i turniach Tatr, w szałasach pasterskich i wiejskich chatach. Znali go dobrze zarówno ludzie z intelektualnej elity Zakopanego, jak również prosty góralski lud. Podczas wycieczek etnograficznych przejawiał chęć poznania obyczajów ludowych, zbierania pieśni, legend, przysłów i materiału słownikowego, a także danych o genealogii rodzin góralskich, zwyczajach pasterskich itp. Obserwacje o pasterstwie halnym w Tatrach opublikował w Szwajcarii w artykule Almen-Viehzucht im Tatra-Gebirge, na łamach "Archives Suisses des Traditions Populaires - Schweiz. Archiv fUr Volkskunde", 20: 1916. Oprócz tego, że położył duże zasługi na polu muzealnictwa w Zakopanem i związanej z nim działalności wy14 A. Uziembło, Ludzie i Tatry, Kraków 1987, s. 209-211. �171 dawniczej był także B. Piłsudski animatorem innych przedsięwzięć o szerszym charakterze. Oto bowiem prowadził agitację na rzecz utworzenia w Galicji stowarzyszenia mającego integrować inteligencję polską rozrzuconą po świecie. Sam bowiem aż nadto dobrze odczuwał osamotnienie przez lata pobytu na Sachalinie by nie zwrócić na to uwagi, iż inni rodacy żyjący z dala od stron rodzinnych oczekiwali pełniejszych kontaktów z krajem. W sprawie tej zredagował nawet specjalną odezwę, którą podpisały takie osobistości jak Franciszek Bujak, Jan Gwalbert Pawlikowski, Eugeniusz Romer i inni, w tym również on sam sygnując ją podpisem: "Bronisław Piłsudski, bl. tułacz po Wschodniej Azji, etnolog". W rzeczywistości był on wiecznym tułaczem. Zły los kierował jego szlakami po świecie, począwszy od 1881 roku. Wybuch wojny światowej zmusił go do opuszczenia Galicji. Przez pewien czas mieszkał w Wiedniu by stamtąd przenieść się do Szwajcarii. Odcięty od podstawowego zespołu materiałowego dotyczącego ajnoskiej kultury, który pozostawił w kraju, napisał w Szwajcarii niewielki artykuł pt. Krzyże litewskie 35, w którym aż nadto wyraźnie przebija tęsknota za ziemią rodzinną. Czas wojny oddalał go coraz bardziej od kraju. Sterany syberyjską katorgą, nie najlepszego zdrowia nie mógł służyć krajowi jako żołnierz. Zajmował się więc działalnością charytatywną na rzecz ofiar wojny, natomiast po przeniesieniu się ze Szwajcarii do Paryża pracował w Komitecie Narodowym Polskim. W mieście tym dnia 17 maja 1918 roku utonął w wodach Sekwany, a dochodzenie przeprowadzone przez miejscową policję uznało tę śmierć za samobójczą. Pochowany został na cmentarzu Montmorency. Tam spoczywa do dzisiaj . • W dziejach wkładu Polaków w poznanie kultur ludów pozaeuropejskich postać B. Piłsudskiego należy do wyróżniających się. Tak się niestety złożyło, że dorobek ten jest mało znany w krajowej etnografii i jak dotychczas nie poddano go kompleksowym zabiegom wartościującym, chociaż w ostatnich latach pojawiło się parę prac np. J. Bańczerowskiego, A. Kuczyńskiego, A. Majewicza, H. Swienki i innych omawiających różne aspekty tyczące życia i naukowej działalności tego niepospolitego wręcz Człowieka. W szerszej panoramie dorobek ten prezentowany był podczas dwu międzynarodowych konferencji w Sapporo ss B. Piłsudski, Les croix Lithuaniennes, "Archives Suisses des Traditions Populaires-Schweiz. Archiv fUr Volkskunde", 20: 1916. Polskie tłumaczenie zatytułowane Krzyże litewskie, życiorysem autora poprzedził Dr Julian Talko-Hryncewiez, ukazało się w Krakowie w 1922 roku. �172 (1985) i Jużno-Sachalińsku (1991). Już na tym etapie zainteresowań jego osobą udało się ustalić wiele nowych szczegółów biograficznych, wzbogaciła się o nowe tytuły bibliografia jego prac, odnalezione zostały nowe zespoły archiwalne rękopiśmienne i fotograficzne i z całą pewnością lata następne ujawnią kolejne fakty z jego życia i naukowej działalności. W specjalistycznej literaturze podejmującej problematykę kultury ajnoskiej, oraz innych ludów rosyjskiego Dalekiego Wschodu, wzrasta z każdym rokiem ilość cytowań powołujących się na prace B. Pils~ld,;kiego. Określając w tym szkicu pełniej, aniżeli to zrobiono dotychczas '.v n::lszej literaturze, miejsce tej postaci w dziejach etnografii polskiej chciałoby się zainteresować szersze grono krajowych uczonych - historykó\v nauki, folklorystów, religioznawców, orientalistów, językoznawców, etnografów czy antropologów kulturowych - podjęciem kompleksowej oceny wkładu B. Piłsudskiego do badań nad ludami Dalebego Wschodu. Na obecnym etapie znajomości jego aoroblcu niełatwo jest jeszcze wsl·:azać jednoznacznie miejsce jakie zajmuje on w światowej ajnologii. Bez. wątpienia jednak podkreślić trzeba, że należy do badaczy o dużym prestiżu. Jego droga ku etnografii wiodła poprzez lata katorżniczej pracy, w dosłownym tego słowa znaczeniu, a badania terenowe, które prowadził pozostaną na długie lata wzorem pasji i poświęcenia się określonej spra·· wie. Należy oczekiwać, że przedsięwzięty trud wydania jego DzieŁ Zbiorowych przyniesie zamierzone efekty, a także, że monografia biograficz-. na tej postaci przyczyni się do pełniejszego jej spopularyzowania. Antoni Kuczyński BRONISŁAW PIŁSUDSKI'S WAY TO ETHNOGRAPHY (Summary) Among prominent researchers of Siberia who descend from Polish deportees, was Bronisław Piłsudski (1866-1918), who concentrated his ethnographer's interests on the cultures of the natives of Sakhalin, i.e. Ainu, Nivkhs, and Oroks. His stay on that island was due to his being an accomplice in the assault on Tsar Alexander III (1887). The original death sentence had been changed into 15 years of exile with hard labour. The very place of transportation was Sakhalin, where he arrived in August 1887. Initially he was hewing forests, later on he became useful for different prison jobs. He was employed in the prison office and assigned other casual administrative tasks, and with time even didactic ones. Namely, members of the local authorities entrusted him with the tutorship of their children. Having relative freedom of movements within the surroundings, B. Piłsudski focused his attention on the native people Niwch, being interested in their customs and conventions, language and religion. He became their moral protector against Russian colonial exploitation. Later· he met on Sakhalin a J1us- �173 sian deporte or exile L. Szternberg, who was also interested in the culture of the natives. When L. Szternberg was released from, he came back to St. Petersburg, where, having been employed in Russian Academy, he drew attention of his superiors in B. Piłsudski, who was still on Sakhalin. It was at the end of the XIX'h century, when Russia was greatly eager to be cognizant of the geographical and cultural problems of the Far East. Thus B. Piłsudski, still remaining on Sakhalin, participated more and more often in various research ventures. Initially, he Vias a meteorological observer, later, charged by the local authorities, he organized CI museum and a couple of obsero.rational posts. He did not neglect ethnogra~)hical occ:upations. He often cispatched to Petersburg the artifacts characteri~ing the culture of the peoples of Sakhalin. Thanks to help coming just from that city, he was allowed lo move to Vladivostok, where he worked in the field of muscology, was a libr~rian at the Geographical Society and the editor of the local :;tatistic magazine. After three years of stay in Vladivostok (1899-1902), he went hack on Sakhalin, as the research of Ain culture had been assigned to him. He conducted it for three years (1902-1905), delivering many ethnographical sets to the museums in Petersburg and in Vladivostok. where they are still remain. Apart from that, he gathered lexical materials, wrote down fables and legends, b€liefs and customs. He was interested in the worship of the bear and generally in the culture of the inhabitants of Sakhalin, and their needs in the changing economical situation, i.e. Russia's growing control over the island. He made very ke~n ohservations on that. B. Piłsudski took didactic actions among the Ains, initi<lted elementary educational programme schools. He built more meteorological stations, submitted reports to the authorities on the situation of the Sakhalin nativcs. Howe"'cr, he primarily dedicated himself to ethnography. From that period corne his first publications of ethnographical charader and systematic research of Ain culture. While conducting them, he used a photo camera and phonograph for documentation purposes. Therefore, B. Pilsudski can be called a forerunner of th~ methodics of ethnographical terrain research, in which he also applied questionnaires, allowing for the systematics of terrain materials. Amo'lg the conspic:ous results of ethnographical research of Ains, conducted by E. Piłsudski, a related and extremely important matter ought to be mentioned heri? All works discussing the reception of his scientific output in the field of ethnography, particularly emphasize his close contacts with the Ains, which made it possible for him to obtain unique artifacts, as well as cultural and religious information. Not quite irrelevant for those contacts was the marriage of B. Piłsudski with an Ainu woman, with whom he had two children a son and daughter. That relationship verified B. Piłsudski in the eyes of the natives. The descendants of that family live uptil now in Japan. B. .Piłsudski had with his wife, Cuhsamma Kimura, who died in 1938, a son named Sukezo-Kimura (190319(1), who married Harue N. and had a son Kazuyasu, who married 1'0moko N.; and a daughter Kiyo (1905-198?), who married Kumakichi Otani and had two daugters: Namiko (born in 1936, married Kiyokazu Takahashi, they have four children) and Hitami (born in 1936, married Takeo Sato). Certain members of the family visited two international conferences on the input of B. Pilsudski to the ethnographical research in the Far East, held in Sapporo (1985) and in Yuzhno-Sakh:1linsk (1991). B. Piłsudski parted with Sakhalin in autumn 1905 and, after eight months stay in Japan and in the United States, he arrived to Europe. He settled in Cracow and Zakopane, often going abroad with lectures on the ethnography of the native �174 peoples of Sakhalin Island. He was interested in ethnographical muscology Jn Podhale (region at foothill of the Tatras) he started research of thc culture of the highlanders. Though he was continously in difficult financial position - he did not have a permanent employment he published lots of ethnographlcal articles on the Ainu and Nivkhs. He died in Paris in 1918. At present, the works on the proper qualification of hisscientific output in culture anthropology llre in progress, as well as the preparations to the publication of The Collected Works of that researcher - transportee of great merit. Translated by Tomasz Cioska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc705206b8fdf4a98dcf9f20987048f8.pdf dcf35728a3fc064041eb1001c179ce30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:329 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource Syberia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:291 Title A name given to the resource Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.503-585 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II. 1903 ANTONI KUCZYŃSKI WKŁAD POLAKÓW W BADANIA NAD LUDAMI SYBERII I ICH KULTURĄ WSTĘP Interesującym lecz słabo opracowanym zagadnieniem jest wkład Polaków do badań nad ludami Syberii i ich kulturą. Konieczność opracowania tego tematu w granicach historii etnografii polskiej jest widoczna, gdyż znaczny dorobek Polaków w tej dziedzinie nie jest jeszcze \V pełni znany ani też doceniany w nauce krajowej, a także nie liczy się z nim prawie nauka światowa. Trudno jest wymienić choćby jedną pracę etnograficzną traktującą o obszarach północno-wschodniej Syberii, której autorzy 'Powoływaliby się na fakty z'awarte w licznych pamiętnikach polskich jeńców wojennych i !politycznych wygnańców z okresu od XVII-XIX stulecia. W wielu wypadkach relacje te posiadają oryginalny char<lkter i zawierają prawdziwy obraz inwentarza kulturowego z interosującego nas obszaru. Zdarza się nieraz, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej kultury, ale błędu tego nie ustrzegli się ;przecież i późniejsi podróżnicy badający egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Podkreślić jednak należy, że materiały nagromadzone w pamiętnikach polskich zesłańców z XVII i XVIII stulecia posiadają niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu skomplikowanych procesów etnicznych zachodzących wówczas na Syberii. Z problematyką tą łączą się liczne .pamiętniki jeńców wojennych i politycznych zesłańców, a także artykuły i rozprawy, które powstały \V oparciu o pobyt i badania etnograficzne na Syberii. Istnieją względnie istniały ciekawe rękopisy i bogate zbiory etnograficzne wiążące się z tym mało opracowanym zagadnieniem l. Myślę więc, że ten ogólny I Z ważniejszych rqkopisów wymienić należy: B. D y b o w s k i "Cnoty i wierzenia Kamczadali", rps. Bib!. im. Ossolińskich we Wrocławiu, nr inw. 7200/II; B. P i ł s u d s k i, L. S z t e l' n b e l' g "Giliatskie teksty", rps. Arch. Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie, fond. 282, nr 142 oraz B. P i ł s u d s k i, Les Polonais en Siberie", rps. Arch. Bib!. Polskiej Akademii auk w Krakowie, nr inw. 2798; �ANTONI KUCZY NSKI przegląd polskich badań nad ludami Syberii pozvi/oli przyszłemu bad'JczO\,vi zorientować się w wartości tych materiałów oraz ich przydatności do dalszych .studiów z zakresu etnografii i historii Syberii, Dotychczasowy dorobek historii etnografii polskiej na ten temat ograniczD się głównie do prac związanych z dziejami Polaków na Syberii. Do nich zaliczyć należy interesującą książkę Z. L i b 1" o \\' i c z a, (1884), wymagającą dzisiaj wielu sprostowań i uzupełnień oraz przestarz':l1e opracowanie M, .J a n i k a, (1924) stanowiące nadal naj obszerniejszą pozycję z tego zakresu. Pewne wiadomości wynotować również można z artykułów: L. Tatomira, (1865), W. Sieroszewskiego, (1911) .T, T a l k i - H r y n c e w i c z a, (1924) i S. P a w ł o w s k i e g o, (1925), Wreszcie istnieją dwa artykuły poświęcone wyłącznic temu problemowi. Pierwszy z nich jest powierzchownym przeglądem polskich baclal1 nad ludami Dalekiego Wschodu i Azji Środkowej, (M. Kor b c c k a, L M os z y ń s k a, L Ok r u s z k o, 1954), drugi natomiast pióra S. Kał uż Y Jl. s k i e g o, (1966) omawia szczegółowo \vkład Polaków w poznanie etnografii Jakutów. W wykazie tym uwzględnić równi('ż należy sło\\7niki: E. Maliszewskiego i B. Olszewicza, (1925--1927). S. Z i e l i ń s k i e g o, (1932) zawierające bog:lte wiadom·ości z za1<rcsLl polskich badań etnograficznych nu Syberii, bibliogrufię pumiqtników polskich E. M a l i s z e w s k i c g o, (1928), El takż:.: pracę rnugisterskCl autora artykułu poświęconą ocenie polskich lT!<..ltcria1<'lw do etnografii Kamczatki 2. tenże: Album fotografii z Syberii i Sachalinu z objaśnicniami Er. Piłsudskiego tamże nr inw. 2799: ,.Korespondencja Br. Piłsudskicgo z lat 100:'i··_·190H: tamże nr ;'l\\'. 4646; "Listy i bruliony listów Br. Pilsudskiego do ró'ln~'('h osób", t3m:~e. nr inw. 4647; St. P o n i a t o w s k i Material~' z wyprav,,-y nauku\'.-ei cifJ kraju G[)ldó\\' i Oroczonów znajdują się vv posiadaniu Archiwum PTL \\'C Wroci::lwiu. nr inw. 293-293. Dokładne informacje w tej sprawie patrz: St. P o n i a t o w s k !. ,.Dziennik wyprawy do kraju Galdów i Ol'oczonó\\" w 1914 roku". (wstępcrc z"olDtrzyla i do druku przygotowała B. Heidenrcichl, Lud. l. :ill, 1961i, s. 7-1~O: W. S i e r o s z e w s k i, Rc:kopis drugiego tomu monografii u .Jrlkutach (w .icz~·ku rosyjskim) znajduje sic: w zbiorach Arch. Akademii Naui, ZSRIl w Leningradzie: mikrofilm tego rękopisu jest w posiadaniu Bib!. 1 arodowc.i w Warszawic, S~·g'1. 1\'1[. :\. 161: A. S z y m a 11s k i, "Materiały jakuckie ... ". rps :\ rcll. T'olsk ie.: Akademii Nauk w Warszawie sygn. III - 24. Zbiory etno.graficztle: z ('ic!owsz~'l'h kolekcji etnograficznych wymienić należ~' tę, którą przywiózl z Kamczatki B. D yb o \\' ski. Dokładne informacje w tej sprawie znajduje! si(; \\.: ,.Katalog wysta\\'\' ctno;uaficznej Kamczatki i wysp Komandorskich w WarszCl\,·ie". ! He;!. Wi~'ksZil czcić z tych zbiorów znajduje się obecnie w !Vluzeum Narodowym w Krakowie. TaL:l' Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada zbiory z tcrenu S~'bcrii, ".: sklad klÓl'\'ch wchodzą eksponaty z kolekcji kamczackiej R. D,\'bowski('go. - A. K u c z y ń s k i, "Etnograficzny obraz Kamczatki w świetle pfJhkicll badac'z", podróżnikóv" i zeslal1ców polit~·czn::ch". prac? !11Cll(istC'r~krłnapisana w K3- �y",'/.dad Po[a/()w do bada,! nad Ludami Syberii )J ic więc dziwnego, że wiele specjalistycznych bibliografii w nUnImalnym tylko stopniu uwzględnia, a nieraz całkiem pomija polskie źródła do historii i etnografii Syberii. Uwaga ta odnosi się do bibliografii A. Ternowskiego, (1893), A. N. Popowa, (1932) i R. J. Ker n e r a, (1939). W pewnym stopniu sprawy te uwzględnia .-'1.. :\T. P Y P i n w "Istorji russkoj etnografii", (1892, t. IV, s. 313-323) or<1Z bibliografie: W. 1. M e ż o w a i M. 1. S i b i r jak o w a, (1891) i R. Jakobsona. G. Hiittl-Worth, J. F. Beebe, (1957), a także najnowsze wydanie "Istorji Akademii Nauk SSSR", (1964, t. II). Przed autorem przystępującym do opracowywania tego zagadnienia stoją drukowane i niewydane rękopisy, pamiętniki oraz drobne artykuły rozsypane w licznych czasopismach, których wartości źródłowej nikt jeszcze nie ocenił. Istnieje wprawdzie wiele popularnych artykułów o polskich badaczach Syberii ale większość z nich jest mniej lub bardziej udaną kompilacją bądź wierną kopią faktów zawartych w poprzednich opracowaniach. Artykuły te ograniczają się przeważnie do podania skrótowej biografii poszczególnych postaci,a tylko w małym stopniu uwzględniają osiągnięcia i treści etnograficzne zawarte w ich IDmiętnikach czy pracach. W artykułach tych wymienia się przeważnie W. Sieroszewskiego, B. Dybowskiego, J. Kowalewskiego, J. Czerskiego, A. Czekanowskiego, a więc badaczy których wkład w poznanie Syberii ZO:'Lll już wielokrotnie przedstawiony, natomiast ulegli prawie zapomnieniu A. Kamieński-Dłużyk, L. Sienicki, J. Kopeć, K. Lubicz-Chojecki, F. Ciecierski, A. Junuszkiewicz, J. Kobyłecki, J. Żyskar, A. SzymCl11ski, B. Pilsudski, R. Błoński, E. Piekarski, A. Giller i inni, których prciCC posiadają duże wartości dla etnografii. Zagadnienie polskiego dorobku w zakresie etnografii Syberii wiąże sic z historią jej kolonizacji i ówczesną polityką rządu rosyjskiego. Należy tu jednClk rozróżnić kolonizację samorzutną od rządowej i dobrowolnq od przymusowej. Kolonizacja samorzutna rozpoczęła się w pierwszym okresie gospodarczego opanowywania Syberii, kiedy to przenikające coruz dalej na wschód oddziały kozackie zakładały tam wypadowe stanice, przeksztulcanc kolejno na większe osady, a potem miasta. W ten spo:,ób powstał Tobolsk (1587), Tiumicó. (1588), Tomsk (1604),' Ketsk (1603), Irkuck (1661) i inne miasta syberyjskie (W. A. Aleksandrov, 1964, G. F. Miller, 1941. W. 1. Szunkov, 1941, W. 1. Szunkov, 1946, N. M. Jaclfj:1CCV, Prawie teci:·:o:e :J:"';:. 1946). równocześnie z tą kolonizacją rozpoczęła Etnografii Ogólnej i Slo'vvian Uniwersytetu dr J. Gajka. Wrocław 19G2. się kolonizacja Wrocławskiego rzą- pod kierunkiem �50G ANTONI KUCZYŃSKI dowa przeprowadzana na mocy postanowień administracyjnych (P. L Bucinskij, 1889, s. 185). Odrębne miejsce w procesie po~nawania i opanowywania Syberii zajmowała kolonizacja "zesłanych na osiedlenie". Osadzanie na tych obszarach Iprzestępców praktykowano od pierwszych lat ich podboju, ale dopiero w roku 1769 'po zastąpieniu w Rosji kary śmierci katorgą fala zesłańców zaczęła gwałtownie rosnąć. Wśród tej kategorii zesłańców wyróżnić należy: zwyczajnych przestępców i kryminalistów, od skazanych na osiedlenie jeńców wojennych i politycznych wygnańców. W okresie od XVII-XIX wieku rząd carski zsyłał na Syberię nie tyłka przestępców rosyjskich lecz także jeńców z wojen polsko-rosyjskich, uczestników powstań narodowych oraz członków wszelkich patriotycznych związków. Zsyłki te posiadały charakter celowej akcji kolonizacyjnej mającej podnieść na wyższy poziom gospodarczy syberyjskie prowincje rosyjskiego imperium. Bardzo często z zesłańców tworzono specjal'ne oddziały, które v/ysyłano na podbój nowych ziem i do pobierania podatku tzw. "jaSdku". W roku 1648 car Aleksander Michajłowicz spodziewając się napadu hord kałmuckich na Tobolsk, powierzył ważny odcinek obrony szczególnej pieczy oddziałowi złożonemu z jeńców polskich (Z. Librowicz, 1884, s. 33). Z warstwy kolonistów po niewoli wywodzą się też liczni badacze Syberii i jej ludów. Siły oraz wiedza zesłańców zużywały się na Syberii dla dobra jej mieszkańców, a polscy jeńcy wojenni i polityczni wygnańcy, odegrali rzeczywiście poważną rolę w podniesieniu na wyższy poziom gospodarczy wielu prowincji. O wpływie Polaków na syberyj.skie rolnictwo pisze W. S i e r a s l e ws k i podając występowanie polskiego nazewnictwa nad rzeką Leną "polska daroga", "poIskaj a polana", "poIskaj a pasznia" (W. Sieroslc:v;ski, 1928,s. 11). Pogląd ten podziela również Z. Librowicz stwierdzając, że: ,,( ... ) Stan rolniczy był naj liczniej reprezentowanym przez Polaków. W wielkim okręgu iszymskim tobolskiej guberni nie było ani jednej znaczniejszej wsi. VI której nie możnaby pokazać było kilku lub kilkunastu, czasami kilkudziesiccit.: polskich dworów. (. .. ) Pod względem materialnym rolnicy byli dobrze posta'Nieni. Przyzwyczajeni do pracy na roli przy mniej dogodnych warunkach \\' kraju, spotykali trudności tylko w 2-3 latach zanim się zdołali zastosować do ·.vymagań syberyjskiego klimatu" (Z. Librowicz, 1884, s. 181-182). Nade wszystko jednak, znana jest humanitarna działalność polskich zesłańców wśród ludów Syberii. Wielu z nich zjednało sobie ludność tubylczą serdecznym współczuciem dla jej niedoli. Gdy do jednej z wiosek jukagirskich dotarł W. Sieroszewski, a jej mieszkańcy dowiedzieli się, że jest on Polakiem zaczęli się do niego zwracać ,,(. .. l ze wszystkimi swojemi biedami: przynosili do napraw~' zepsuta 01'011. pytali o radę co do wędzenia i soleni8 ryb, rząd ali bym uzdrawiał ich ślep'~ów, �Wkład Polaków do badań nad lwiarni ;;07 Syberii leczył ich chore kobiety i nie wierzono, że tego wszystkiego uczynić nie mage; "wszakżeś ty Polak" mówili Jukagirzy i Jakuci zdziwieni i dotknięci moją odmową. Polak wg. ich mniemania był to człowiek "ze złotymi palcami", który wszystko wiedział i wszystko umiał" (W. Sieroszewski, 1928, s. 16). J ak więc widzimy z pobytem Polaków na Syberii łączy się szereg zasług ekonomiczno-społecznych niezależnych zupełnie od przyczyn, które go wywołały. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że wśród tej liczby zesłańców byli i tacy, którzy pod tym względem działali bezwiednie. Szukając korzyści głównie dla siebie przynosili jednak korzyści i temu społeczeństwu wśród którego wyJpadło im żyć. Po tych uwagach o charakterze wstępnym przejdźmy z kolei do szczegółowego omówienia wkładu Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą. Wąskie ramy tego artykułu nie pozwalają na szersze przedstawienie procederu carskich zesłań na katorgę lub osiedlenie. Dla politycznego systemu caratu Syberia była idealnym terenem wszelkiego rodzaju zsyłek, a przez długie stulecia takie też było jej przeznaczenie. Po każdym stłumionym powstaniu nowe rzesze (polskich patriotów wysyłane były na wschód i północ, "do bardziej oddalonych obszarów państwa" - jak głosiła oficjalna formułka w sentencji wyroku. Wśród polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców znalazło się wielu światłych ludzi, którzy opisali jak najdokładniej miejsce swego pobytu, co przyniosło ogromne korzyści nauce. W celu dopełnienia ogólnej historii polskich badań etnograficznych nad tubylczą ludnością Syberii całość dalszego opracowania podzielona jest na cztery działy; w których oprócz wyczerpującego omówienia tekstów źródłowych przedstawiono pobieżną charakterystykę poszczególnych fal zesłańczych i wywodzących się z nich autorów relacji o ludach Syberii. POLSKIE WIADOMOŚCI Z ZAKRESU DO KOŃCA XVIII ETNOGRAFII SYBERII WIEKU Przy okazji omawiania polskich badań nad ludami Syberii warto zaznaczyć, że pierwsze kontakty Polaków z obszarami Azji datują się od czasów najazdów mongolskich (tatarskich) na Europę i Polskę w XIII wieku. Zapewne już wtedy, wzięci w jasyr mieszkańcy ziem polskich odbyli daleką wędrówkę w głąb Azji. Właśnie najazdy mongolskie na obszary wschodniej Europy były bezpośrednim powodem poselstwa papieskiego do chana mongolskiego. W roku 1245 papież Inocenty IV przyjął na audiencji pożegnalnej mnicha J a n a z Pl a n o C a r p i n i. We Wrocławiu do poselstwa dołączył franciszkanin miejscowego zakonu B e n e d y k t P o l a k, nazywany w podróżniczej relacji Jana z Plano, Benedictus de Polonia. Droga członków poselstwa wiodła przez Kijów, wybrzeżami Morza Czarnego i Azowskiego, w pobliżu ujścia Wołgi mi- �;J08 ANTONI KUCZYŃSKI nęli oni osadę Chadżi Tarchan, gdzie po upływie półtora wieku powstała stolica nowego chanatu: Astrachań. Dalej przechodzili przez stepy zamieszkałe przez Kazachów, koło Jeziora Aralskiego, wzdłuż Syr-Darii przez Turkiestan, Dżungarię i pustynię Gobi. Swe interesujące obserwacje spisali mnisi w tzw. "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami", której redagowanie zajęło im trzy miesiące pobytu na dworze papieskim. Zawarte w niej fakty zgodne są ze źródłami chińskimi, arabskimi, perskimi, a szczególnie z Dżami at-Tawarich (Zbiór Kronik) Raszid ad-Dina, historyka perskiego na służbie mongolskich władców Iranu z końca XIII i początku XIV wieku Oraz anonimową kroniką mongolską z 1240 roku znaną pod nazwą "Mongołun Ni'ucza Tobcza'an" ("Nieoficjalna Historia Mongołów"). Wiadomości dostarczone przez członków wspomnianego poselstwa były dla ówczesnej Europy pierwszymi autentycznymi relacjami o państwie wielkiego chana, o ludach i obszarach Azji Centralnej. "Historia Mongołów zwanych inaczej Tatarami" zawiera szereg interesujących wiadomości o zwyczajach i obyczajach tego narodu, podaje organizację armii i wojsk'a, historię państwa mongolskiego, fizjonomię ludów mongolskich, położenia kraju oraz kontakty Mongołów z innymi narodami. Te interesujące informacje krążyły w średniowieczu w 'wielu odpisach. Ich tłumaczenia istnieją w języku włoskim, francuskim, holenderskim, angielskim, rosyjskim i 'Polskim :ł. Dalsze kontakty Po}aków z obszarami Azji łączą się ze wspomnianą już kolonizacją rosyjską. Jeńcy z wojen polsko-rosyjskich stunowili poważny procent nowych mieszkańców Syberii. Wśród tej grupy zesłaJ'J.:, Do dnia dzisiejszego nie ustalono kto jest autorem "Historii Mongolów zwanych inaczej Tatarami". Formalnie jest ona znana pod nazwiskiem Jana z Plano C a r p i n i. Pod nazwiskiem Benedykta Polaka nie istnieje żadna piśmienna relacja z poselstwa do Mongolii pochodząca z jego 1'<:;11.1. Wiadomo jest, że B e n ed y 11.t P o l a 11. złożył na dworze papieskim w Lyonie "cenne w swych szczegółach sprawozdanie ustne, utrwałone w pergaminach z XIV wieku, przechowywanych w bibliotekach narodowych w Wiedniu i Paryżu" (Wyd. zbior. "Polska i Polacy w cywilizacjach świata", t. l, zesz. 3, 1939, s. 233). W tzw .. r({kopisie Colbertowskim w Bibliotece Narodowej w Paryżu na końcu "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami" Jana z Plano Carpini znajduje siC; krótkie streszczenie ustnej relacji Benedykta Polaka pochodzące z niewiadomej reki (E. Kar w o t, "Benedykt Polak w Mongolii", Poznaj Świat, nr. 5, 1962, s. l:l). Krytyczne W~'danie relacji Benedykta Polaka przygotowywał prof. M. L e w i c k i jednak nie doszło ono do skutku z powodu śmierci profesora (K. M o s z y I1 s 11. i, "Czlowiek. Wstc:p do etnografii powszechnej i etnologii", 1958, s. 133 - przypis ili' 50). Bezwartościowe tłumaczenie tej relacji ukazalo się kilkakrotnie drukiem w jqzyku polskim. Po raz pierwszy opublikował je M. W i s z n i e w s 11.i, "Historia literatury polskiej", t. II, 1840, s. 208-233, potem przedrukował je L D a n i e l e w s 11. i w książce: "Sybir. Pamiqtniki Polaków z pobytu na Sybirze", Chełmno 1864. �Wklad PoLaków do badań nae; ludami Syberii ców znana jest postać Nicefora C z e r n i c h o w s k i e g o, jeńca z wojen polsko-rosyjskich prowadzonych przez Zygmunta III. Osiedlony początkowo w Jenisiejsku, a potem w Ilimsku od roku 1652 kierował N. Czernichowski warzelnią soli w Ust' - Kutsku nad górną Leną. Po Vyarym;y, wh1zienia UlosJdewskiego Tniast i Juiejsc Ada.Jllll Kamieńskiego. I:\,dąc łll'tt'U kitli!: łaty w <lelHokll.ch u ks.. Piotra H.<i~I.)"]ltki('f'tOl widtc l.a::.J Ul (JI.Wgn przez (.dn{lwi{'nil~ k\)~ci()ł'a. g(·:nhiekit·go. Jcdm'tw t najdt1'Guil'J~t)'ch ,i naji,i-':~l:l('J~l.y(h <;,trukturą w WidkiO\:j l'lJl~l. 1.naiazłt:m w jt~ip bllilh:tI.:cc grulx'. Sih"a H{'/~Dl, klt)fe ~flb}wnł ~ubic Z(~lt:mown.nia ..\ugust~"l lIt jakiś $zladitic wiclkolK1.1~l.i. u'ft()r'wflin et y )o;juga suu'osty kOl\nnitkieg(', l'{llliu$kh~gQ. lliędlY innemi cie. l.:ltwn}Ji r:t:tczami, mit'i<z\,;:4ccmi t;i~ w OOĆ) k~it:d't(~,zDalazł f;,j~:Ł.,k:i;c uiłlk~y d)'B.t)'U'''l Adani,t J{R.mieilskjt'gi)~ k~6ry hędlJe ni(~ZlIWj}linie teIacyą z' poh~tu Polaków nn Syhcryi. Podwdi.i bowiem l k,il~'y .naj•. pit'(Wt\lC drukfl\v:H.li' pllUJłttniki s:.-lJir~h:j(l:Km'(J]a l\cnlQwskie•. go i j~';H:rała Kopcia, (.(lf}O$t~ !'<,ie ~l()f'iero do tlrugtt'j p{)hwy wieku" Kill, Hit'fl/nim l\ajsirwio: w ~;woim ź.\'wocj(~ bł .• \ndl"l\~jan(jbnH Iy',tryż' HI,:,4c,) 'lf5ł)()mi~ il<Jj<)C(/ rH!,li'hizit mo~J;l~w~kifll w\ ł.ll~·t za Ah;ksf:gO Jlith:~jłowit.v...• '\ w latach Hi54i lfi;.l\ w)'m;Cfiill O, KawtCl.y!\skicg\.). Tt)wnn}':~Jwa JezuS<;)WC'JOl który z N'ow(tgród •. h" IJnrwJ.n by! flit :-;Jberlą,< PO'w\ułlljlj. ~ie I\~. f{~iJ~jc\\'icl na O. Bt.lnMławtl 'kl>~t'l\Y-.,ki('gl} T j" kViI")' tji~n,ł hbt"')~ prowin-rji Ht('\\";~i.:i('j ~w(,'g-c Z&H-OtlU, iJodajc u t!, KawCClyill-kim. "jh~t:lm "ycil:'fl'JAł jak ;-;it ~tJmtf!d llO-POy;tót do Litwy pl'f.eo lh~dl to :,;am we Właji,lluręczn}'ch ł'tlll.dttJlik:H.~,b obszt!ł1Iifj skn'Ś-Hł," (Dtiejc hl. Hu. 'JOli :-,lr 2~1.) ?-:~m te pamif;toil..i u:ezuau(', 'lie wiCr.1-Y.uawet, c:J.y i gtltię był)' d.rtJ. ł..ow:'mt~. W biblio[cee O . .llr~wlla 1H1;t~'isk:1 O. l\'llWCfi)'rłskiego nie DlS. Dya....,·ut.z "i\.'e łiaruil.'iJskkgo bftJli~ uajdawnirj£14 l';lmi:}.1k4 ~1nlltków poł3ki,,'b ue. Sybinr. h.... kod;~, 1.e. kOllłll, i którćj niukj::.zć \\ yt.ł:UJlC !lpOf1,,'t.dl.{)l.lC~ pcloa bł,.dów i Pnetro-u,:ń, tak JA' u:orM t.rudno o rozumienie, ~ic Wllt.~UJlł)rze<-iet, t.c rzec: ta, nAwet uJ< jak je;!, zajmie tz)'!.ającyc.h. Wiitl'l. 12. Kv:ut/li(J 1074. j Ryc. 1. Fotografia wstGPu A. Maryańskiego do pracy: K a m i e ń s k i, Dyaryusz więzienia moskiewskie'Jo miast i miej.~c spisany przez... Poznań 1874. A zabiciu wojewody Ilimska, który znieważył mu siostrę (czy żonę?) 'vvyruszył z grupą jeńców nad Amur gdzie odbudował ruiny chińskiego Alhazimu i stworzył miniaturowe "państewko", uniezależniając jego okolice od wzmożonych wpływów chińskich. Alhazim nie istniał długo . .Jego centralną rolę zmniejszył ostatecznie traktat nerczyński (1689), a dalsze losy "polskiego ambasadora" rosyjskiej kolonizacji nad Amurem nikną w mroku dziejów póżniejszych ekspansji. Sława N. Czernichowskiego i pamięć o nim jako "mądrym chanie" przetrwała w kronikach chińskich, jak też dochowała się wiadomość o tym, że rząd bogdychana korespondował z nim, nie tylko po chińsku, ale i po polsku (S. Zieliński, 1932, s. 70-71) 4. 4 W świetle istniejącej zbyt w~'raźnie. W źródłach literatury postać N. Czernichowskiego nie rysuje sic tych istnieją pewne róźnice biograficzne nasuwające �.")10 ANTONI KUCZYŃSKI Co się tyczy najwcześniejszych polskich relacji z zakresu etnografii Syberii, to przegląd ten rozpocząć należy od Adama K a m i e ń s k i e g o -D ł u ż y k a, o którym nie wiemy więcej ponad to, co sum o sobie napisał w "Dyaryuszu". Wzięty do niewoli rosyjskiej 20 października 1657 r. podczas bitwy z wojskami kniazia Jurija Dołgorukiego "pod Basią między Uchłami" 5, wywieziony został na Syberię gdzie podzielił los większości ówczesnych mu zesłańców - wcielony do oddziału wojskowego zajmował się podbojem nowych ziem i zbieraniem podat~u tzw. "jasaku". Po 4-letnim pobycie w Rosji i na Syberii wrócił do kraju, gdzie napisał "Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Kamieńskiego", wydany przez ks. A. Maryańskiego w opracowaniu "Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Rażyńskiemu .... ", Poznań 1874. Oryginał "Dyaryusza" nie jest do dzisiaj znany, a jego wydawca ks. A. Maryański pisze we wstępie: "Będąc przed kilku laty w Gembicach u ks. Piotra Kuszyńskiego, (... ) znalazłem w jego bibliotece grube Silva Rerum, które spisywał sobie za panowania Augusta III jakiś szlachcic wielkopolski, dworzanin czy sługa starosty kO!paniokiego, Ponińskiego. Między innemi (... ) w onej księdze, znalazł się także niniejszy dyaryusz Adama Kamieńskiego, który będzie niezawodnie najdawniejszą relacyą z pobytu Polaków na Syberyi" ("Dyaryusz więzienia .... ," s. 378). Od tego momentu wzmianki o A. Kamieńskim-Dłużyku i jego "Dyaryuszu" spotykamy w wielu publikacjach (A. N. Pypin, 1892, t. IV, s. 316, Z. Librowicz, 1884, s. 34-36, S. Zieliński, 1932, s. 201-202, ale często określa się go jako "krótki, skąpy w dane faktyczne" (polski Słownik Bibliograficzny, 1939 1946, t. V, s. 200). Ostatnio jednak etnograficzna wartość tego "Dyaryusza" została oceniona przez B. L Polcwoja z Irkucka (1965, t. V. s. 122-129), S. Kałużyńskiego, (1965) oraz Z. Jasiewicza, (1966). Należy jednak podkreślić, że A. Kamieński-Dłużyk jest pierwszym Polakiem, który pozostawił w swym "Dyaryuszu" opisy: Wogułów, Tunguzów, Jakutów, Czukczów i Giliaków. O Wogułach :pisze on że: konieczność wnikliwszej korekty poglądów na temat kolonizacyjnej działalności tego zesłańca. Sprawa ta nie jest łatwa gdyż należałoby wykorzystać wspomniane kroniki chińskie, a także zbiory starych syberyjskich archiwów, w których być może kryją się nieznane wiadomości z tego zakresu. Literatura dotycząca N. Czernichowskiego: M. D u b i e c ki, "Osadczy w ziemi Mandżu", Tygodnik Ilustrowany. nr. 358-365, 1874, tenże: "Obrazy i studia historyczne", Warszawa 1884, tenże: "Osadczy ziemi Mandżu w XVII stuleciu. Obrazy i studia historyczne", Warszawa 1901, wyd. II, Z. Librowicz, op. cit. s. 15-28; T. T u r k o w s k i, "Czernihowski Nicefor", Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1938, t. IV, s. 342-343. 5 Data ta podana jest mylnie. Bitwa nad rzeką Basią odbyła się w r. 1660. �Wkład Polaków do badail nad ludami Syberii fill .,Mają W lesie koczowiska, zrobione z drzewa; nizkie okienko jedno, oglen dzien ; noc gore w kominie. Pieców nie mają, ani drzwi, tylko dziura miasto drzwi. Ław także nie mają, tylko na ziemi siedzą. Zwierzem żyją, ale i chleb jedzą, "00 kupują u Moskwy za skóry jelenie i łosie. Niedźwiedzia gdy zabiją, to nad nim płaczą, powiadając: że nie my tobie śmierci przyczyną, ale łuk nasz. Poty m go zjedzą, a głowie siG jego modlą, która zawsze w koczowisku w kącie stoi, s:atkiem nakryta, i różnych sukien nawieszano koło niej. Zboża ci ludzie nie sieją. l:dko siG lasem bawią; ryb mało albo nic, bo rzek nie mają wielkich" (DvarytEz wiGzienia ... s. 381). Informacja ta chociaż ogólnikowa zawiera jednak wiele cennych spostrzeżeń wśród których na szczególną uwagę zasługuje wzmianka a kulcie niedźwiedzia. Wspomniane tu przez A. Kamieńskiego-Dłużyka zapewnianie myśliwego, że nie on, a tylko jego łuk jest sprawcą śmierci niedźwiedzia stanowi właściwy początek cyklu obrzędów i ceremonii o charakterze religijno-magicznym, wspólny dla wielu grup etnicznych Syberii u których występował kult tego zwierzęcia. W ten sam sposób postępują i Ewenkowie, którzy po zabiciu niedźwiedzia, czynem tym obwiniają ludzi, lub twierdzą, że śmierć jest dziełem przypadku spowodowanego przez samo zwierzę (A. F. Anisimow, 1958, s. 108). Inne strony "Dyaryusza" zawierają informacje o Ostiakach, którzy prowadzili koczowniczy tryb życia, łowili ryby w sieci z włókien pokrzywy. polowali na dzikie gęsi i kaczki. N ajdokładniej jednak opisał polski zesłaniec Tunguzów z okolic górnej Angary i dolnej Leny. Jego zdaniem byli oni wybornymi strzelcami, polowali przy pomocy łuków, hodowali renifery, których stada dochodziły u nich do 1000 sztuk. Zmarłych chowali ina drzewach, żyli w wielożeństwie, a twarz pokrywali tatuażem. A oto fragmenty samego "Dyaryusza" podające szczegóły o Tunguzach i ich kulturze: ..Ci Tungusi lud lekki, z łuku strzelec niesłychany, chyży. Zimie i lecie wlóczą siG od rzeki do rzeki dla pożywienia, a jedzą w pół surowo, z zabitego zwierza krew świeżą ssią. Z zabitej łani brzucha wyjąwszy cielęta, jedzą. Każdej rzecz:,' nie przepuszczą, lubo najbrzydszej. Żon po dziewięciu mają, a żony ich tak dobrze z łuku biją, jak mężczyzna. Jeleni stada wielkie po 1000 i więcej. Mają także jelenie ćwiczone, że dzikie oszukiwają takim sposobem, że ten jeleń domowy już jest zwyczajny; tedy temu jeleniowi nałożą na rogi rzemienny powróz blisko dziesięciu łokci, i trafia się, że kiedy dziki jeleń przyjdzie, tedy ów jeleń domowy z nim igra, i tak ów powróz na niego zarzuci i upląta go tak, że się ze sobą biedzą, a potym gospodarz, albo pastuch, który chodzi za tymi jeleniami, obaczyw:;zy tego jelenia, z łuku go zabija, a temu krwi z wodą da się napić" (Dyaryusz więzienia ... s. 284). Jadąc dalej w kierunku z Jakutami, którzy północnym zetknął się autor "Dyaryusza" ..Koni stada bardzo wielkie chowają, a białych najwięcej. Bydła także mają dość. B~'ki bardzo wielkie chowają, a nosy ich przewleczone, jak u niedźwiedzia, także i u krów. Wszystko jeżdżą na nich, a konie jedzą, jako psi; niczym się nie �512 ANTONI KUCZyNSKI brzydzą, nigdy się nie umywają, paznokci nie obrzynają, chodzą nago z lukami, na głowie kaptury z piórami żórawiemi jak straszydla, grzechu w niczym nie znają. Ni Boga, ni wiary, owo zgoła bestyom podobni. Ci ludzie posiedli tq Leno i hriegi jej. Tam: się żadna rzecz nie narodzi, bo ziemia nie taje wiqcej jak na łokieć. Tam jest zwierza i ptastwa niesłychana moc, ale poganie nie umieją ith zażywać: tak jak psy jedzą. Co większa, pióra oskublszy, u kogo jest kotie!. to warzą, u kogo zaś nie masz, to kamieńmi parzą w dzieżkach albo korytach. bez soli. strój nagi w lecie i w zimie. W żartach wstydu żadnego nie mają, ani co grzech jest nie wiedzą. Na koniach białogłowy jeżdżą, a mają siergi wielkie w uszach, jak talerze srebrne, na czole noszą krągi, a na szyi srebrne i miedziane obręcze. Tak jak mężczyzny chodzą w skórach jeleniach i wołowych, sierści'j do ciała, a drugą na wywrot. Łuki mają długie, wyżej człowieka, a ciqciwy !'Ze .. mienne" (Dyaryusz więzienia ... s. 385-386). Przytoczone tu wiadomości są prawdziwe, a choć spora ich część ,\,~"maga komentarzy, znajdują one potwierdzenie u późniejszych badaczy (D. A. Kocniev, 1899, W. L. Priklonskij, 1896, W. Sieroszewski, 1900, S. A. Tokariev, 1945 i inni). Na dalszych stronach "Dyaryusza" zamieszczona jest informacja o ludzie, którego nazwy autor !nie podał. "Tam nad morzem - pisze on - są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo siq w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt i po kilkuset. To największy pan. który ma psów najwięcej. Na psach jeżdżą, psy jedzą, w psich skórach chodzą i z córkami posag dają psy i ubiory psie mają, drożej sobie ich szacują niż sobole, albo inne piękne zwierzęta. Lud prosty; nic innego nie mają prócz psów. Poganie, bałwochwalcy, czarownicy wielcy; z djabłami z ust w usta mOWlą: jawnie i widomie im się pokazują w postaciach różnych bestyj, ptaków, żmijó\\', kruków, jako w co kto wierzy, takie czarownicy ludziom pokazują, a o Bogu nie wiedzą. Ci ludzie mieszkają nad rzeką Lamą G, która wpada w morze, jakb:-' w koniec Zimnego Morza" (Dyaryusz więzienia .,. s. 386-387). Wnosząc z etnicznego układu Syberii w XVII stuleciu była to ludność jednego z licznych wówczas plemion tunguskich - Kiłarów, Ujganów, Godnikanów i innych - rozsiedlonych wówczas w dorzeczu Lamy (B. O. Dołgich, 1960, s. 379 - 386 oraz mapa na końcu książki). Dalsze informacje A. Kamieńskiego-Dłużyka wymagają jednak poważniejszych sprostowań. Pisząc o Czukczach podaje on, że są oni wysocy, noszą długie brody i: "... chodzą jakby Barnardyni w kapturach; u każdego paciorki w rqku, szablę ma przy boku na kształt starych kordów, mało co dłuższa nad lokieć, ale lud bardzo bitny. Kraje tam bardzo piękne, ciepłe i obfite. ale nam tam dlu~() nie dali popasać" (Dyaryusz więzienia ". s. 387). Pewne szczegóły opisu oraz nazwa ludu wskazują, że rzeczywiście mamy tu do czynienia z Czukczami, ale skąd się wzięły u nich długie G Chodzi tu o rzekę Ochotę wpadającą do Morza Ochockiego, nazywano często Lamą (W. P. Polewaj, op. cit., s. 127). którą w XVII \\', �Wic/ad Polalcuu; do !)a<lU1' nad ludami Sybuif :113 szable przy boku na "kształt starych kordów" i długie brody, których raczej Czukczowie nigdy nie zapuszczali. Kwestia t<1pozosta~e jeszcze nie wyj<1śniona 7. Pisząc o Giliakach wspomina A. Kamieński-Dłużyk, że: "Jeżdżq na niedżwiedziach i tak nimi kierują jak u nas kOlimi, ale im obrzvna.ic) paw.okcie i z~b:-' wybierają, a karmią ich na stajni, jak woly, i jedzą ich także." ("Dyar~'usz więzienia ... " s. 387). Informacja ta nie jest w pełni prawdziwa. Prawdą natomiast jest, że Giliacy hodowali niedźwiedzie, które potem zabijali i zjad<1li je \v celach kultowych. Oceniając wartość materi<.lłów etnograficznych z<1wartych w "Dyaryuszu" podkreślić należy, że są one w prz2ważającej części pr<1wdziwe, zgodnie z notatką, którą zamieścił sam autor w jego zakończeniu: "Ten mój dyaryusz napisany przeze mnie niccj nie ma fałszywego, ale com widział memi oczyma, tom wyraził, na co się ręką moją podpisuję". ("Dyaryusz wiE;zienia ...", s. 388). W odniesieniu do wiadomości z zakresu etnografii ściśle opisO\vej, dodać należy jeszcze inne pamiętniki polskich jeńców wojennych z XVIII w., którzy już w owym czasie przemierzyli olbrzymie obszary Syberii. Drugim z kolei autorem wspomnień z syberyjskiego wygnania był Ludwik S i c n i c ki (l677-?). Wzięty do niewoli. po kapitulacji Bychowa (1707) zastal wraz z bratem Krzysztofem Sieniekim wywieziony do Moskwy, a potem na Syberię do Tobolska. Po półrocznym pobycie w tym mieście przeniesiono ich do Jakucka, dokąd przybył tylko Ludwik, gdyż brat jego zmarł w drodze wkrótce po wyruszeniu z Tobolska. Przebywając na zesłaniu w latach 1707-1722 .poczynił L. Sienicki szereg trafnych spostrzeżeń o życiu napotkanych ludów, a najwięcej o Jakutach. Obserwacje swe zawarł w wydanej po powrocie książce: "Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego , Wilno 1754, której wartości jako źródła etnograficznego nikt jeszcze w pełni nie ocenił. W odniesieniu do Jakutów uczynił to ostatnio S. Kałużyński podając szer,eg bardzo trafnych komentarzy do zawartych w niej opisów kraju i ludzi (S. Kałużyński, 1966, s. 173-174). . L. Sienickiego uderzał odmienny sposób życia i egzotyczna kultura syberyjskich tubylców. O Jakutach pisał on że: 7 Z krótkiego opisu przytoczonego w "Dyaryuszu" wnosić należy, że byli to prawdopodobnie Czukcze. Biorąc jednak pod uwagę terytorium ich rozsiedlenia \V XVII wieku (B. O. D o I g i c h, op. cit., s. 549-578 oraz mapa na kOl1CU książki), a także niezbyt dokładne określenie obszaru na którym oddział A. Kamieńskiego zostal l'ozbity przez "Czuchczów", sprawę tę należy uznać za nie \Vv·jaśnioną· 11 - Luci, l. .,1, cz. II, I%H �514 ANTONI KUCZYŃSKI bawią się latem łowieniem ryb, z jesieni zaś samey udają siG na głębokie puszcze y dzikie lasy, dla strzelania soboli, lisów, piesków, gronostajów, popielic, łosi, jeleni, żubrów, niedźwiedzi, wilków, (... ) y inszego tam będącego zwierza, mięso wszelakiego zwierza gdzie zabiją tam jedzą, 'skóry wynosząc do domów, temi dań Carowi płacą, y co im trzeba kupują, pieniGdzy nie mają, (. .. ) y tych skór używają miasto pieniędzy między sobą, a żony i dzieci ich, bawią siC; łapaniem szczurów, jeuraszków, barunduków, y inszych nieczyst~'ch zwierząt, ~.,I(UMENT ~1aoił:tWSIuDZIA IJOSKIiGO . .... eudo..tnie I Jfal"i6fkieySch, Pewnego SII1~' Cb"alc~ Iwergo 'L~~ <Tn KOSCIOl.A CHRYSTUSOWEGO PoqJĄGAIĄCY, .z "3~Jad;m;'i&-;r~h ionrrotverryilIac~od3¥:,ch miedz}' naul'a Kosclola Pow£aechaego Karolłl::klcgo, i podaniem ll'JOlJslonlln roz.um<:OlludzkIm ~ulalkiey.Kalwińr"i~y, l.iIec:klc:y, y LOoJeh 'I tey KŚJ~dr.e wyrażonych y c~~nlonJchSek~ y ~ YJ'lp~"'fI;"ł;l1tł 41 ,..,.;.,.U4'19ł .''foJłi •.•.'Jii.80 PaII/!W4 "at •..} Wl'łgctJ.(ł.i<J, blrd.cb jolst •.! so!iI1!~CJ~h~ dla dltciJ01lJ"tg<J .f't'ir'iru r~:. tJ" 'al 1"Q"'1"6 Sttl4ab 04 Jtd ••,;", P4WPU1OfgO Xc-iCiofJ "J"c''''. ,'o ~,1CIJ#łx "p"rfi. ex(itiq~.• "i~UJia!1(i"I(Jići i,iq~y,b) ~ ...•...• (,;,., 1t d•.•• b 1'ltywJ., Ta. WYCHODZĄCY~ "t'/rld;..... •• \toll.Nt!! Mo Ww.,b<,}'<* ll"~ :101.,. l'aA*l... • 1 J .••• J I.. '~Shn""" Ryc. 2. L. S i e n i c k i, Dokument osobliwefJo miŁosierdzia bOiikicgo ... Wilno 1754. Fa],s~'milc stroll." tytułowej które (. .. ) jedzą, latem zbierają jagody, porzeczki CZl'l'wonc :,. czarne, czernicC' albo pijanice, brusznice, które w obfitości tam siG rodz,), (... ) na wiosnc kopi~1 różne korzenie, gotując sobie na zim~ dla wiktu, a naywiqccy na WiOSll~ zdzierają korę sosnową, z którey szarą y zieloną naybarżiej funduje] i zapasuj<). Żal' mają tyle, wiele mogą przekarmić, a kupuje] u jey krewnych. (... l a jeśli sic nicpodaba, znowu drugiemu przedają, ( ... l Za boga maie] łabcclzia, a na mieysc\i popów Szamanów maią, którzy czarnoxicską naukc umieiq, ~i ubrawszy sic w żelazne karaceny biją w bcbny, a na te bcbnienie pr'zychodzi diabeł w postaci labedzia, y rozmawia z Szamanem jako człowiek, powiadajc]c każde] rzecz o które1 sic go Szaman pyta, co się ma urodzić, kto ma umrzeć:, ~. jakie kto ma mieć szczc;ście w strzelaniu, w łowieniu ryb~' y inszych okolicznościach, a .l(d~· który zacho- �W/<lacl PoLaków do badań nad Luciami Syberii 515 ruje, mówią że ich Szastan zieł. Ci Jakuci, od Ruskich ludzi, którzy za nich Carowi jesak, to, jest dań płacić podeymą się, z wielką ochotą chrzczą się po Rusku a gdy ich oycowie chrześni odjadą do Jakucka, (... ) znowu wracaią się do lasów swoich, Jakuckie zwyczaje stare przyjmują" (Dokument osobliwego miłosierdzia ... s. 11-12). L. S i e n i c k i dał więc obraz kultury Jakutów bardzo zbliżony do tego jaki rysują późniejsi badacze W. Sieroszewski, E. Piekarski i inni. A ponieważ to co napisał zawiera również i .parę mylnych sądów, przeto jego wywody o szwedzkim pochodzeniu Jakutów mają dla nas i to znaczenie, że dają świadectwo ,,'panującemu wówczas przekonaniu o nieautochtonicznym pochodzeniu Jakutów, co jest dzisiaj kwestią bezsporną" (S. Kałużyński, 1966, s. 174). "Ten Jakucki naród - pisze on - odmienny jest y ubiorem, od wszystkich tameczn:.·ch narodów, mowę osobliwą mają, ubiór zaś nakształt Szwedzkiego, tylko wsz:"stko ze skór zwierzęcych, opięto, krótko, z tyłu rospory. O Jakutach tych powiadaj'1, jakoby z dawnych lat mieli być rodem ze Szwecyi, a niechcąc ciężarów znosić, (. ... ) na statki wodne powsiadawszy na morze puścili się, y wiatra-' mi przeniesieni do Jakucka, wysiadszy, Tunguzów, którzy na ten czas y Jakucką ziemię trzymali wybiwszy y wypędziwszy z całego Jakuckiego okręgu tam osiedli;" (Dokument osobliwego miłosierdzia ... , s. 11). Wzmianka o szamaniźmie jakuckim zestawiona z wiadomością, że za "boga mClją łabędzia" wymaga pewnych komentarzy. W szamaniźmie tego ludu nic istniało wyraźnie sprecyzowane pojęcie najwyższego bóstwn, stąd też chodzi tu zapewne o ducha zjawiającego się podczas obrzędu szamańskiego. Duch ten występował więc pod postacią łabędzia, gdyż w przekonaniu jakuckich szamanów duchy te zjawiały się jako zwierzętn. Wnioskować o tym można z dalszej części teJ<stu: "przychodzi diabeł \V postaci łabędzia y rozmawia z Szamanem jako człowiek" (S. Kałużyński. 1966, s. 174). Pomimo paru błędów i niedokładności materiały etnograficzne L. Sienickiego są nadzwyczaj cenne. Z jego relacji widać wyraźnie jak dalece interesowała go egzotyka syberyjska. Wprawdzie znalazł się on na Syberii współcześnie z Ph. J. Strahlenbergiem, szwedzkim jeńcem spod Paltawy. ale swą książkę wydał nieco później od niego (1754), stąd też zaszczytne miano prekursora studiów ałtajskich przypadło temu pierwsz(,mu autorowi "Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und Asia ... ·. Stockholm 1730. IN źródłach historycznych dochowały się liczne wiadomości o innych Polakclch, którzy już w XVII wieku znaleźli się na Syberii. Ks. Jędrzej K a w c c z Y ń s k i (?-1667), jeden z pierwszych, ;;ma'nych w historii Polnków, którzy wywiezieni byli na Sybir, pozostawał 10 lat na wygnaniu, CIwrócił prawdopodobnie z A. Kamieńskim-Dłuży;kiem (S. Zieliński, 19~2, " 208-209). Następny z Polaków Ignacy K o s a r z c w s ki �516 ANTO przedostał się na początku XVIII (J. Pertek, 1957, s. 279 i przy,pis ków na Kamczatce był Dymitr cica Jana Pawłu0kiego zesłanego (Z. Librowicz, 1884, s. 29-30, A. ~/ .... I KUCZYNSKI w. z Kamczatki na Wyspy Kurylskie nr 2), () jednym z pierwszych osadniP a w ł u c k i, wnuk polskiego szl,)chll1a Sybir za rządów Zygmunb III N. Pypin, 1892, t. IV, s. 316). 04$" )(+ )t -tIS'" . 'ł ".....te ...' ..J... i.. ·.~.ll.m pok~zvje, it mocni.eYI.l..')' ;'.. m .. ~drtzy jelt od wrzy' IUdell"bOte\\! Rui/deh, Y ol'OI:Jada nam, wfllilki! prlyfzłt ~~~1nam I'?tr:e!:>nc •. ~o co fi~ go pyr_my; czego Rufc;r bo1\l.wlt,un7nl~ me wll'71" y me tnQ~.. . ."J'rt):i'th lei p1"'''y ~il.1C Z t3~y ~;;m'l!k~wle do)alruck\ dla ~tac(ltj~d.ni ~m)Wj,¢l :)mutf.;'w,: prze,;! rr1;Jk:em łal.utow 'Ze'S:z\~'tC-]łpO:1-potu it T Ul.1g:I:l1ml !"lerl.,~tłlt., Je(,~n )ę~Yj( mlcll, ,edne cenmonict\%ymal., )nbal'.l.c. Od~lellje no~;II,a gdy TanJ:4%iprzez JakC'towz Jakucluey Z,eml wJ~n:łnJ, ~l11o(ko~"e nad tnor:r.em lodowatym l .• mł nn\\'anpn 'U.cflka,,,e)', wYPrd!i~ lif !lied"li y jaKo ""ini prl)' f"ojc)'d~wney p(ll!cifyi h, umy"ali, 31e 'y nat! Jalluumi jui lry""lfowJć zaczynali, J Sdyu)' hyli Mc:!kic'I'fcy btii. z 1\(0")'. I1~P3dflj lli:po<Jb~!i ~'1ku!Qw.)ptwnrebt -fi!trnc.d um~ldkaml !11cotrzymah jaJ .•ucl; pkQZ 'I tC'-~'I., b.1o ~U~,pod wl.dziI ~1o~Jewlk. •. IC oł~a """'<!:I: 7-l'1l.i., jC{:nakic gclilc hę tyJkO'lC)'CóJ,.lrod7e h~ ZJUJjJli/. ej OJf'MkJlt j""'" • "'." N..-.J I.••••,•••• naJ L~J1J •• IJ. "'tlI<", ~a Za t41n1udhowic_ maja", ?a__hcgJ J:L.dz\\ ildiia .bj;ałC'tv mQrikiego, od Jakmow h;~m:iUHv;_~a:;. to Jdr~ ~~J!"~OXI~nua n:nlcz)'\"rz)' iJt ('id da:\t1lJch :ra-ńgt:~_Q:w fJ~ oCIOlcm1J, }ccz te blfd)', ktore Drl fwoich l'r',odlow mieli za na, 1.pr7~ prawdę, y (!Ol,,! o .;ebie tl'Z1rr,a:i_. N:d.l~wijc z J(or3c~.i(go narodu Rl.litJ hldiir przy· lo\·icili Amanato\\,) 1'1,) .iefł,:.co Lt:3CZl1j(lf7~'ch 'Z tlgo naroc!u ludti \\'iię1]ch W at:efzt,~!bQ \"'anuli,., i. ma len n!y na.od co rok dań Cal'owi~"JpracJć. Ten oarod taki. of"b;i~'cgo jell jętyk:ł, , uhi.or irtJ+ł fOIm~ mt, •• kic ~ 1);6r z",;.r;~c]ch. Z..,idC3\\,O,6 pofzcdłąl'lpr.)'patf'l)'t' im,gdi.ir mm"m wielu lloi~ym. :t. bOku'n'Jl,o,jtży,12 świnia" l;<órry my "Ol ftt.iOCl hog. ui<-,hlk"(' Jf.ia hifll~&. "•••.j/"'g •. ~.rtfTOJ ·ow. i.•• r.~ nicuwó1Źali. At.r. n K O......• tii ~ .•. k·.'.\).b.c1.,'.wfZy (\linię, upadł n. iicm't ••.ób.iiC, ie j'~l1\ilfz~\lfunec;;l)O/ll.()baC1,Jl tu f"'ego bog.•, o kt6rym jak ' tać gdiie go J jak wi'Hid, cu. l" _.1-": • • • • l i.ilłi •.• n11J1 .H' '" tYmzno'w ta:< h~ wraca a jwjma, '~n'i'ów woM, n~<en C7.as uOf.umicii;my, ,i~,tó .<\11,,"io\ vf1.yiedy onego pob-l3Jijwy mu lakfrom()tna,li'rośna, y {zprtna ~tory""d3C S!\\Ql'qćidcm wfzy. lllna;ryic!\nk.,ftym być muli, ale l1llry'cb zWyGJajow, 6.i~i<t;o"'·- .sOU"' ~ "g' Ryc. 3. L. S i e n i c k i, Dokument osobliwego miłoboskiego ... Wilno 1754. Faksymile strony 13. sierdzia Nie byli to jedyni Polacy na Syberii. Już w drugiej połowie XVIII w. przybywa na jej obszary znaczna liczba konfederatów barskich, z których część osiedlono w Orenburgu (dzisiejszy Czkałow), pozostałych w Tobolsku i jego okolicy. W grupie tej był również Karol Lubicz C h oj e c k i (około 1760-?) wzięty do niewoli po zdobyciu Krakowa w 1768 roku. Wcielony do oddziałów kolonizujących Syberię przybywał początkowo w Tobolsku, a potem w Omsku i nad granicą chińską. Po powrocie do kraju wydał wspomnienia "Pamięć dzieł polskich podróż inic'P0myślny sulkces Polaków przez urod'zonego Karola Lubicz Chojeckiego". Warszawa 17898, zawierające dokładny opis wędrówki. Jakkolwiek 'wia" Pamif,'tnik K. L u b i c z C h o j e c k i e g o doczekał się dwu nastf,'pnych w:;dal1: wyd. II, Warszawa 1790, wyd. III, Chełmno 1864. �Wkład Polaków clo badali naci luciami Syberii G17 domości etnogrClficzne przekazane przez K. Lubicz ChoJeckiego dotyczą w szczególności Kirgizów, to jednak posiadają one niepomierne znaczenie dla etnografów zajmujących się rekonstrukcją XVlII-stowiecznych układów ludnościowych na obszarze Syberii. Historyka za1nteresują napcwno informacje K. Lubicz Chojeckiego ukazujące przebieg powstania chłopskiego w Rosji pod przywództwem Jemieliana Pugaczowa. ::\ajgłośniejszą jednak sławę pozostawił po sobie konfederat barski :VL.lllrycyAugust B e n i o w s k i (1746-1786), człowiek uważany przez jednych za Polaka przez drugich za Węgra. Urodzony w Werbowie na Węgrzech, odziedziczył na Litwie majątek .po stryju. Walcząc po stronic }.:;onfederacjidostaje się do niewoli rosyjskiej. Zesłany początkowo do Kazania, a potem do Bolszerecka na Kamczatce, wywołał tam bunt i uciekł na zagarniętym statku. Swe pełne burzliwych ,przygód życie opisał w: "Historia podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego z francuskiego tłomaczona", 4 tomy, Warszawa 1797 H. Chociaż w pamiętniku tym roi się od fantastycznych opisów prz~:gód doświadczonych przez autora, to jednak zawarte w nim skąpe dane etnograficzne nic stoją w sprzecznoś·ci z relacjami innych autorów. Mimo uzasadnionych wątpliwości co do jego przynależności narodowej (choć osobiście uważa go autor za Węgra) informacje te winny być zawsze uwzględnione w wykazie źródeł do etnografii Syberii. Pod koniec XVIII stulecia sporo etnograficznych obserwacji poczynił gen. wojsk kościuszkowskich Józef K IQ P e ć (1762-1827) zesłany nn Kamczatkę po klęsce maciejowickiej. Szlak jego zesłańczej wędrówki prowadził przez Moskwę, Kazań na Tobolsk do Irkucka, a ,potem rzeką Leną do JClkucka skąd wiódł dalej lądem do Ochocka, następnie morzem na Kamczatkę. Wydany po śmierci jego "Dziennik podróży JózefClKopciCl przez całą wzdłuż Azyą, lotem {lądem) do portu Ochotska oceClnem przez wyspy Kurylskie do Niższej Kamczatki ..., Wrocław 183'710, zawierCl nie tylko opis Kamczatki (gdzie przebywał na zesłaniu) ale także i innych obszarów Syberii z jej ludami. Relacje .J. Kopcia o mies~kańcach Kamczatki stanowią cenne dopełPamiqtnik M. A. B e n i o w s k i e g o doczekał się szeregu wznowień i obcojt;zycznych tłumaczeń. Pierwsze jego wydanie opracowane zostało przez M a g e 11 an a i ukazało sit; w Paryżu w 1791 r. pt.: "Voyage et memoires de Maurice Auguste, com te de Benyowski, magnat des royaumes d'Hongrie et de Pologne ", Pari~ 1791, poczem nastąpiły tłumaczenia na język angielski, niemiecki, szwedzki, holenderski, węgierski, słowacki i inne. Polski przekład dokonany był z francuskiej edycji Magellana i wydany został w Warszawie 1797 r. Ostatnie, skrócone polskie wydanie tYl:h pamiqtników ukazało się w 1898 r. w Krakowie jako - "Dziennik podróży hr Maurycego Augusta Beniowskiego na Syberii, Azji i Afryce". :I' Późniejsze wydania tego pamiętnika z pewnymi zmianami w tekście i tytule ukazał~' siG: Berlin 1863; Chełmno 1865; Berlin 1868; Lwów 1881; Paryż 1887 (z przedmową A. Mickiewicza); Lwów 1899; Lwów 1906. �518 ANTONI KUCZYŃSKI nienie do prac S. P. Kraszeninnikova (1755), G. W. Stellera (1774), J. Lessepsa (1790), G. Langsdorffa (1812) i G. SaryCieva (1820). Brak zainteresowania "Dziennikiem" ~rawia, że zawarte w nim materiały etnograficzne nie doczekały 'się jeszcze w pełni naukowego opracowania. W minimalnym stopniu w odniesieniu do Jakutów uczynił to S. Kałużyński (1966, s. 174-175), a do Kamczadali A. Kuczyński li. "Dziennik" Józefa Kopcia, jako źródło etnograficzne, dostarcza wicie ciekawego materiału. Obok opisów Ó Ż I' P 9 D'8 JÓZEFA KOPCIA C.U." lI"7;DU:i AnĄ, LOn:~ł OD PoIlttOCrtO; ocE.~;'Ilm 1'1\ZE1. WYSPY lm"USlUE DO :'nisz~:,l łl.HłC1.UKJ,'Zl'ł»l"\lłN.~l'riwn.l't nO T£GÓi 1'011111'\,\ l'.\łACH ł JtLE"il.tCn. TSliA w wnoel.AWIU" --_. -- dz~akresu 'k~ltury tmaterhial~efjodnajUjemy na Jego s ronac In ormacje tyczące się kultu'ry społecznej i duchowej. A oto tyl!ko niektóre z jego relacji a Kamczadalach i ich kulturze: "Mieszkani.a ich pisze autor .,l... ) sc~ istnymi z.iemnymi norami. Jurta '" je~t to długa i szeroka sala wykopana w zŁem;. której ściany wewnątrz drzewef:1 ~;'I odziane; w pośrodku takiej sali je:;t komin ,na którym ni'eustannie ogiell si~ pali. Luft czyli otwór jest tylko jeden pr:lktykowany w tym miesz.ka.niu, służy on za okno i komin do wyprowadzania d:,.mu. Otwór tak,owy jest zwierzchu, wchocl:,i się więc do jurty z góry po wschocla('l)" (Dziennil{ Józefa Kopcia ... , 1863. s. ['Ja). I Kamczadale mieszkali przed\? Ryc. 4. J. K o p e Ć, Dziennik powszystkim na wybrzeżach morskich lróży... Wrocław 1837. Faksymile i w dolinach rzek. Utrzymywali sit~ strony tytułowej. z rybołówstwa, 'Polowali na ssaki morskie i lądowe oraz na ptactwo wodne. Właśniee w "Dzienniku" J. Kopcia odnajdujemy informacje nu ten temat, który oprócz tego .przedstawia sposób łowienia soboli. Wg. niego wygląda to w ten sposób że myśliwi Patrz przypis nr 2. Na ogół wszyscy wcześniejsi badacze i podróżnicy określali stożkowe szałasy o dachu wspartym na ziemi oraz ziemianki i półziemianki wspólną dla nich nazwą "jurta". Dlatego należy wyjaśnić, że właściwą jurtą jest kopulasty przenośny szalas kryty wojłokiem lub skórami, którego ściany boczne wykonane są z gotowych elementów konstrukcyjnych o kształcie prostokątnych, drewnianych kratownic utworzonych z płaskich szczebelków ukośnie ułożonych w stosunku do ziemi i przecinających się pod kątem. Szczeble połączone w miejscach skrzyżowania przy pomocy rzemieni tworzą kratownicę dającą się rozciągać. Dzięki takiemu 11 12 �Wkłarl Polukow rio badań nad ludami Syberii GI9 ,,(. .. ) mając znaczną ilość pas tek wcześnie przygotowanych, zebrawszy dostateczną ilość żywności i wiele psów (... ) wyruszają na polowanie. Mają już oni z 'doświadczenia nabytą wiadomość, gdzie najwięcej soboli; przybywszy do ich siedlisk zastawiają owe pastki na drzewach z przywiązanymi do nich pieczonemi rybami. Sobole przeskakując z drzewa na drzewo (... ) wpadają w te pastki i już z onych dobydż siG nie mogą. Zostawiwszy tak rozstawione pastki na kilkanaście dni, sami z psami swemi idą \v lasy cedrowe, wypędzają sobole na drzewa i biją je z łuków ztGPionymi strzałami, trafiając w same łebki, aby skór nie popsuć ... " (Dziennik Kopcia ... , 1863, s. 155). Równie interesujący jest opis -polowania na ptactwo wodne: "Placem tego myślistwa są brzegi rzeki i strumieni oraz sitowia, slowem, miejsca wód wszelkich wpadających do morza. Na takowy cel, ani wiele zachodu, ani prac, ani przemysłu nie trzeba. Zastępując bowiem z psami naprzeciw biegu wody, tysiące osieroconych piskląt na brzeg wypędzają i miotłami biją. Ten niekosztowny rodzaj myślistwa przynosi Kamczadalom znakomity artykuł letniego polowania" (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 148. Drugim z kolei okresem polowania na ptactwo wodne była wg. relacji autora jesień. W okresie tym wiązali Kamczadale ,,(. . .) siatki z trawy tam znanej, a uwiązawszy ową do dwóch wielkich drągów zastawiają je po rowach i wąwozach, które będąc pomiędzy górami zachodzą do pobliskich jezior, na których obszernych przestrzeniach różnego rodzaju i gatunku ptastwo przebywa: jadłem tego ptastwa są po większej części wodne orzechy, przez co tak jest tłuste, że wysoko nad wodę wznieść się nie może. Pospolicie bywa, że te niezliczone krocie ptastwa na noc dla słodkiej wody zbliżają się do ujścia wpadających rzeczek i strumieni między wspomnianemi wąwozami, gdy już wcześnie zastawione są sieci. Zbliżywszy się do tych punktów zasadzki, wpadają przynajmniej po kilka kóp razem w zarzuconą siatkę, gdzie miotłami ogłuszone, a nareszcie ukręceniem głów poduszone bywają. Noc każda podobnego połowu wielki plon Kamczadalom przynosi, a że tak wielkiego mnóstwa tłustej zwierzyny zjeść nie podobna, robią przeto z niej zapasy na czas zimowy i wiosenny." (Dziennik Józefa Kopcia .... , 1863, s. 150-151). Sporo miejsca poświęcił również Józef Kopeć kulturze duchowej Kamczadali. Jego relacja o obrządku pogrzebowym stanowi cenne dopełnienie do innych wiadomości związanych z formami 'pochówków u ludów Syberii. Po śmierci Kamczadala pisze on ,,(. .. ) nakładają wielkie stosy suszonych cedrów na 3 lub 4 sązme wysokości od ziemi, na tak ułożone rusztowanie kładą zwłoki nieboszczyka i wszelkie ulubione jego sprzęty, a mianowicie zbroję, łuki, strzały i łyżwy. Szamanka czyli sybilla z rozczochranemi włosami i w dziwacznym ubiorze, trzymając w jednej ruchomemu połączeniu ściany jurty można wydłużać, obniżać oraz wyginać. Dlatego też jurta złożona z paru powiązanych ze sobą kratownic posiada kształt kolisty, a nie wieloboczny. Konstrukcja kopulastego dachu wspiera się głównie o ściany boczne. Takie formy przenośnych pomieszczeń mieszkalnych typowe są dla ludów pasterskich Azji Środkowej. Zatem mieszkanie Kamczadali opisane przez J. Kopcia nie jest jurtą, ale typową dla tej strefy klimatycznej ziemianką. �ANTONI KUCZYŃSKI ręce palme:, a w drugiej ogień, z rykiem niedźwiedzim w sZ~'bkim biegu zbliża siG do stosu i tenże podpala. ( ... ) Poczem sybilla zebrawszy popioły zmarłego, rozsiewa je na wszystkie strony odsyłając je bogom" (Dziennil< Józefa Kopcia ..... , 1863, s. 145). Z innych wiadomości zamieszczonych w "Dzienniku" zasługują na uwagę interesujące obserwacje a Czukczach, o 'których .T. Kopeć pisał, że podobni są jurty ,,(... ) do innych hord azjatyckich, mają oni na zimę jak Kamczadzale swoje na lato zaś ze skór lub z kory ... " (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 183). Nie ustrzegł się jednak pol-ski zesłaniec pewnych błędów, wynikających na jprawdopodobniej ze zbyt wielkich uogólnieó. Jego uwaga o jurtach Czukczów jest tr{)chę nieścisła, gdyż 'porównując ją z mieszkaniem Kamczadali miał on chyba na myśli ziemiankę, a nie przenośny szałas typu jurty. Również troszeczkę niejasną jest informacja jakoby Czukcze używali też renów do jazdy wierzchem. Wiemy dzisiaj dokładnie, że ludy, które nie znały dojenia renów, nie praktykowały też używania ich jako zwierząt jucznych ani pod wierzch. Byli to Ugrowie, Samojedzi (wyjąwszy część Samojedów leśnych, u których reny służyły jalko zwierzęta pociągowe, pod wierzch i juczne), część Ewenów i Jukagirów oraz wszyscy Czukcze i Koriacy (G. M. Vasilevic, M. G.Levin, 1951, s. 63-87). W dalszych partiach "Dziennika" odnajdujemy informacje () J akutach. "Naród Jakutów jest to lud pasterski posiadający niezliczone prawie trzody bydląt i stada koni; natura w tern miejscu odpowiada sposobowi życia, ofiarując im pastwiska wygodne i obszerne; zboża tu prawie nie znają: chleb zaś ich jest bardzo ciekawie sporządzany z kory drzewa zwanego listwinica, podobnego bardzo do naszej jodły. Trzecia kora tego drzewa wysuszona i utarta mięsza się z częścią mąki żytniej, którą dostają bardzo drogo od Rossyjan \V Jakucku zamieszkałych; dwie pierwsze kory tego drzewa nie są zdatne do tego użytku. Mic:so bydlęce wędzone, a niekiedy i końskie są takoż ich powszechnym pożywieniem, majq oprócz tego od swych trzód dostatek nabiału" (Dziennik Józefa Kopcia ... 1863, s. 96). 0 W innych częściach "Dziennika" zamieszcza .T. Kopeć informacje o Ewenach, Buriatach, Chantach, Czuwaszach i Tatarach. Wiadomości te posiadają bezSiporną wartość, chociaż ze względu nu czas ich {)publikowania nie stanowiły już rewelacji dla nauki rosyjskiej. Pamiętać jednak należy, że przy współczesnym rozwoju badań nad etnografią Syberii stanowią one poważny sprawdzian przy rekonstrukcji XVIIIstowiecznej kultury tych ludów. Równie interesujące wiadomości etnograficzne zawiera "Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 'przeora Dominikanów wileńskich ...", Lwów 1865. Ks. Faustyn C i e c i e r s k i (1760-1832) zesłany został na Sybir za udział w spisku przygotowującym powstanie, które ogarnąć miało �W/dud Pulaków c/o badań nad ludami Syberii ~ .".j..,.' .y~~ ..•~ ~~~-;~~. Ryc. 5. Ilustracja z berlińskiego niepewne) do tekstu J. Kopcia, wydania (1863) Dziennika (autorstwo ryc. opisującego drogę powrotną z Kamczatki. wszystkie trzy zabory. Sądzony w Petersburgu, skazany został na "Imuty i katorżną robotę". Osiedlony w Daurii zwracał baczną uwagę na życic religijne i obyczaje ludności tubylczej. Dużą ilość cennych dla nas fragmentów w tym "Pamiętniku" zawdzięczamy wyrazistemu opisowi wrażeń z zesłańczego szlaku, Tak więc pisząc a Tunguzach podaje F. Ciecierski, że zajmują się oni hodowlą reniferów, których stada przepęd ,"ają z miejscu na miejsce. Charakteryzując ich wygląd zewnętrzny podaje on, że nie różnią się oni od Buriatów i innych ludów Azji . ..Oczy maleńkie czarne. nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, usz:,' \\'ieJkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto ScI cechy prawic ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po tra\\'ie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu zwierza, li dlatego jeźli który z zasłanych uciecze. Tunguzy zaraz go wyśledzą" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 1865. s, 80). "Lata swoje liczą - oni - na śniegi: przeżyłem powiada Tunguz, śniegów czyli zim t.de a tyle. Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buriaty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach, Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem siC; nie różnią od jurt Buriatów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty. Gdy się z miejsca przenosi Tunguz, co pospolicie czyni lub z niedostatku paszy dla bydła i drzewa na opał, lub przez niedogodność sąsiadów swych narodowców, lub z powodu rus- �ANTONI KUCZYNSKI kich (... ) wówczas pędzi z sobą i całą swą trzodę. (. .. ) Na czele tej wyprawy wieziona bywa jurta, kształtnie złożona, po bokach krążą roślejsze Tunguzy" dorodniejsza młodzież męzka. Za pierwszą nadarzoną ustalenia się sposobnością Tunguz rozbija swoją jurtę, czyli raczej prościej mówiąc, kijaszki zebrane z pierwszego siedliska rozstawia, skórami lub wojłokami okłada i już ma gotowe dla najliczniejszej familii mieszkanie. Trzoda się pasie po łąkach, na których osiadł, kobiety jej pilnowaniem zajęte, zbierają tylko ku potrzebie mleko. Mężczyżni z łukami idą na polowanie, aby nabić zwierzyny, której skórami opłacają rządowi podatki" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego ..... , 1865, s. 81-82). Interesowały również F. Ciecierskiego kwestie związane z obróbką surowca, łowiectwem, transportem i komunikacją, z odzieżą, a materiał dostarczony przez niego na ten temat liczy się w ogólnej statystyce źródeł do etnografii Tunguzów. Z informacji przekazanych przez niego wynika, że ,,(. .. ) każdy Tunguz jest opasany pasem, na którym mu wisi długi nóż w pochwach. Mają psy nabijane srebrnymi figurami, wyobrażającemi rozliczne poczwary. To wyraźnie pokazuje, że przodkowie ich umieli chodzić koło sztuki wyrabiania srebra i innego metalu. (... ) W grobach ich przodków do dziś dnia znajdują się prócz innych narzędzi, sztuki srebrne wyobrażające ich bożyszcza oraz strzały nabijane srebrem" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego ..... , 1865, s. 81-82). Przytoczone powyżej informacje nie stoją w sprzeczności z innymi materiałami zebranymi przez późniejszych badaczy i podróżników (F. Muller, 1882, N. Kostrov, 1355, C. Hiekisch, 1879, S. Sestin, 1898). Przejeżdżając przez Zabajkale zetknął się F. Ciecierski z Buriatami, o których pisze na kartach "Pamiętnika". Podane przez niego 3zczegóły z życia tego ludu zgodne są z wiadomościami innych autorów (M. KroI, 1896, 1. A. Mołodych i P. E. Kułakov, 1896, N. 1. Razumov, 1899, A. Termen, 1912), i raz jeszcze potwierdzają prawdziwość zawartych w "Pamiętniku" faktów. JUTta Buriatów pisze on składa się z koliście ustawionych żerdzi pokrytych skórą. "Ma ona kształt kopiczny, wchodzi się do niej maleńkimi drzwiczkami, wojłokiem lub skórą odzianymi. Całą ozdobą jurty wewnątrz są wojłoki lub skóry kształtem kanap ułożone i żelazny kociołek, ogień na środku jurty pali się dniem i nocą. Buriaty siedzą na nogach około ognia, pomieszani z żonami i dziećmi. w kociołku grzeją wodę z trawami różnemi, którą piją na kształt herbaty, mlekiem zaprawną" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 1865 s. 85). Obok tych wiadomości wymienia F. Ciecierski ,sporo innych, jak np. o handlu z kupcami rosyjskimi, o ubiorach, o pożywieniu, o piciu wódki i jej wytwarzaniu. W drodze z Niżnego Nowogrodu do Tobolska zetknął się autor "Pamiętnika" z Czeremisami i Czuwaszami, ludami mieszkającymi w do- �Wkla(1 Polaków do badań nad IlL(/<lmi ;123 Sybe;'ii rzeczu Wołgi i Kamy, Nie wchodząc głębiej w analizę wiadomości o ich kulturze podkreślić należy bezsprzeczną zasługę !polskiego zesłańca, który w skrótowej formie potrafił przekazać szereg istotnych szczegółów z życia tych ludów. Powyższe relacje należą do pierwszych polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii. Przytoczone opisy stanowią tylko małą część materiałów zgromadzonych przez polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców z okresu XVII~XVIII stulecia. Takich opisów można by jeszcze wiele wymienić. Wydaje się jednak, że te, które zostały wybrane i przytoczone, w wystarczający sposób ilustrują 'przydatność polskich źródeł do rekonstrukcji dawnych form kulturowych ludów Syb2rii. Przedstawieni zesłańcy - to byli żołnierze, względnie spiskowcy walczący o wolność Polski. Wszyscy przeszli twardą szkołę życia, nic też dziwnego że niedola ludzka bardziej zaznacza się w ich pamiętnikach, aniżeli katalog faktów kulturowych. Dostarczony przez nich materiał zbierany był bezwiednie, bez większych studiów nad nim. Wszystkich ich uderzał odmienny sposób życia i egzotyczna kultura ludów syberyjskich. Obserwując te różnice przekazali o nich tylko naj ciekawsze wiadomości odrzucając szereg istotnych dla etnografii szczegółów, które przy współczesnym rozwoju wiedzy o historii i ludach Syberii stanowiłyby cenne informacje prawie sprzed trzystu lat. Wymienieni autorzy potrafili jednak podać wiele ciekawych informacji posiadających do dzisiaj niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu skomplikowanych procesów etnicznych i kulturowych na Syberii. Szkoda jednak, że materiał ten nie jest jeszcze uwzględniany w pracach poświęconych tym problemom. ETNOGRAFIA SYBERII W PRACACH POLSKICH AUTOROW PIERWSZEJ POŁOWY XIX-GO STULECIA Już pierwsza połowa XIX w. dopełnia liczby Polaków na Syberii. Okres wojen napoleońskich był początkiem masowej deportacji, która rozwinęła się szczególnie po powstantu listopadowym (1831). W całej historii nauki trudno jest Zlnaleźć inny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska prawie przez cały okres XIX stulecia. Wyroki sądów carskich uderzały wtedy z 'całą surowością w ,postępowe środowiska nauki polskiej. Wileński proces "Filomatów i Filaretów" (1823) był tragiczną zapowiedzią szeregu późniejszych represji, które dotknęły postępowe warstwy ówczesnego społeczeństwa polskiego. Po powstaniu listopadowym zamknięte zostały �ANTONI KUCZYNSKI dwa uniwersytety ~ warszawski i wileński, rozwiązano Wars~awskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które w roku 1304 powołało specjalną Komisję do badań ludu litewskiego. Zabór rosyjski pozbawiony był wyższej uczelni polskiej aż do pierwszej wojny światowej, nie licząc kilkuletniego egzystowania Szkoły Głównej w Warszawie w latach sześćdziesiątych. Uczeni polscy bardzo często na obczyźnie szuka li możliwości do rozwinięcia swych prac badawczych. Inni zesłani na Sybir z konieczności współpracowali z rosyjskimi placówkami naukowymi. Spora część członków tajnych stowarzyszeń postępowych i uczestników powstania listopadowego pozostawiła ciekawe pamiętniki z syberyjskiej tułaczki. Przechodząc jednak od najwcześniejszych źródeł polskich z zakresu etnografii Syberii, podkreślić należy, że zawarte w nich materiały są o wiele ciekawsz'e od informacji pochodzących z pierwszej połowy XIX stulecia. Te ostatnie są bardziej fragmentaryczne i nic zawierają już tak cennych dla etnografii wiadomości, chociaż zasługują bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych w literaturze polskiej. Dalszy chronologiczny przegląd polskich relacji o ludach Syberii rozpocząć należy od ks. Tadeusza M a s z e w s k i e g o (l731~1343), który na początku XIX stulecia udał się jako misjonarz na Syberię, skąd powrócił w 1821 r. Podróżując w celach misyjnych dotarł nad Bajkał, gdzie zetknął się z Tunguzami i Buriatami. Jego "Opis Syberji" zamieszczony w "Miesięczniku Połockim" (1312) oraz "Wyjątek z lisL! opisującego podróż z Irkucka do Nerczyńska", drukowany również w "Miesięczmiku Połockim" (l308) zawierają nicco informacji o napotkanych ludach. Jako misjonarza interesowała go szczególnie kultura duchowa tubylców, o której przekazał trochę wiadomości. Tak jak i poprzedni autorzy również i ks. T. Maszewski nie był oczywiście badaczem w ścisłym znaczeniu, ale podróżnikiem ~ misjonarzem, który opisał swoją peregrynację i spotkane ludy. W pierwszej pał. XIX w. ważną postacią dla historii etnografii i orientalistyki polskiej jest znakomity badacz ludów mongolskich Józef K a wal e w s k i (1801~1878), zesłany na osiedlenie w Kazaniu, po procesie "Filomatów i Filaretów", do których grona należał. Już jako student uniwersytetu wileńskiego odznaczał się J. Kowalewski wielkimi zdolnościami lingwistycznymi. Stąd też od pierwszych chwil zesłania zabrał się do nauki języków Bliskiego Wschodu. Wkrótce opanował arabski, perski, turecki i tatarski, a potem język mongolski, mandżurski, tybetański i sanskryt. Podróżując po środkowej Syberii gromadził materiały językowe i etnograficzne. Interesował sit; ustrojem społecznym ludów Dalekiego Wschodu, zbierał wiadomości do historii tych obszarów, badał pierwotne wierzenia Buriatów. J. Ko- �Wkład PoLQkuw <Lv badań nad Lu<Lami Syberii 525 walewski był do połowy XIX stulecia jedynym znawcą północnego buddyzmu i kultury szczepów mongolskich, i bez przesady można powiedzieć, że to właśnie on położył trwałe podstawy pod późniejsze badania ludów mongolskich i ich kultury. Odbył on dwie wyprawy naukowe w doliny rzek Tamczy i Selengi, a a swych eksploracjach pisał, że zawsze musiał: ,,(...) wdzierać się na urwiska skał, żeby wynaleźć koczowiska i pod okopciałymi jurtami szukać ludzi, zaznajomić się z lamami, z nimi razem jeździć na nabożeństwa do świątyni i klasztorów, wszędzie wydobywać odwieczne rękopisa, ślęcząc nad nimi w dzień i w nocy; a tymczasem z ogoloną głową, zawinięty w szlafrok mongolski, musiałem poprzestawać na miseczce herbaty ..." (cyt. za W. Zawadzki, 1952, s. 137-138). Główne zainteresowania J. Kowalewskiego koncentrowały się wokół Mongolii, ale przebywając na Syberii oddaje się w całej pełni studium nad jej ludami. Mieszkając wśród Buriatów, poznał ich język, obyczaje i niedolę. "Żyję tu między Józef Kowalewski (1800-1878) dobrymi Buriatami, pisał on zawsze gotowymi ku pomocy w moich zatrudnieniach naukowych. Z nimi czytam, rozmawiam, a wolne chwile przypędzam w przyległych koczowiskach, świątyniach, podczas nabożeństwa lub biesiad przyjacielskich. Wszędzie jednostajną znajduję uprzejmość za uprzejmość. Skromny mój stół nie zamknięty przed gośćmi stepowymi, z którymi dzielę się kawałkiem chleba, łopatką baraniny i miseczką herbaty. (...). W murowanych gmachach, wytwornych salach za własny grosz trudno ujrzeć tyle ujmujących przychylności, ile na twarzy ubogich moich sąsiadów, z radością niosących ostatnią odrobinę dla przybysza" (cyt. za W. Zawadzki, 1952, s. 138). Uznając zasługi badawcze polskiego zesłańca w dziedzinie mongolistyki ówczesne władze carskie mianowały go zarządzeniem z dnia 23 lipca 1833 r. profesorem filologii mongolskiej na Uniwersytecie w Kazaniu. Lata od 1833-1850 są najbardziej twórczym okresem działalności naukowej i pedagogicznej J. Kowalewskiego. W tym czasie wydaje �ANTONI KUCZYŃSKI on trzy prace: .,Dictionnaire mongol-russe-fran<;ais", Kazań 1844-1845, "Krat'kaja gramatika mongolskaja kniżnago jazyka", Kazań 1835 O'faz "Mongolskaja chrestomatija", Kazań 1836-1837. Warto zaznaczyć, że jakkolwiek związany był J. Kowalewski z rosyjskimi placówkami naukowymi, nie zerwał jednak łączności z krajem i nauką ,polską. Po zaproponowaniu mu profesury w Warszawskiej Szkole Głównej (1862) powrócił do kraju. Jego dorobek naukowy przywieziony z Kazania był ogromny. Obejmował on szereg przygotowanych do druku prac, a wśród nich: "Badania a buddyjskiej chronologii", "Historia literatury mongolskiej", "Hi:storia buddyzmu", "Gramatyka porównawcza mongolsko-turecko-fińska", "Próba mongolskiego źródłosłowu", "Podróż do Mongolii i Chin w latach 1828-1831", 6 tomów, "Historia Mongolii", 3 tomy, "Biografia Dżonkawy, reformatora buddyzmu w Tybecie", "Biografia Ozoja Pandity" oraz "Biografie Dalaj Lam tybeckich". Prace te nie ukazały się jednak drukiem. We wrześniu (dnia 19) 1863 roku z okien domu, w którym mieszkał J. Kowalewski, dokonano ~amachu bombowego na namiestnika carskiego F. Berga. Wówczas to w odwet za ten czyn władze wojskowe nakazały spalić wszystkie ruchomości mieszkańców tego domu. Razem z fortepianem F. Chopina -rzucono na stos pod pomnikiem M. Kopernika bezcenne rękopisy prac J. Kowalewskiego. Zrozpaczony właściciel udaje się wtedy do pałacu namiestnikowskiego. Powraca z rozkazem zaprzestania palenia. ZmartwiOlUy szuka wśród popiołów prac swego życia, ale co udało mu się wydobyć z popieliska nie wiadomo. Zmartwiony klęskami osobistymi, nie może już J. Kowalewski wkroczyć w wir wydarzeń politycznych. Obce mu stały się ideały młodości. Nie interesuje się zupełnie po"\vstaniem styczniowym i obojętnym wzrokiem przygląda się jego upadkowi. Złamany na duchu, przedwcześnie zniedołężniały, umier:l w roku 1878. Jeszcze w czasie podróży J. Kowalewskiego po Syberii, podczas których gromadził materiały etnograficzne o Tunguzach i Buriatach wyo. buchło w kraju 'powstanie listopadowe. W okresie tym stykał się on z nowymi transportami jeńców-powstańców, pędzonych na zesłanie. W jednej z takich grup był przyjaciel A. Mickiewicza, Adolf .J a n u s z·· k i e w ic z (1803-1857), zesłany do Wiatki, a ,potem do Tobolska skąd przeniesiony został do Iszymia. Przebywając na zesłaniu gromadził materiały etnograficzne. Od roku 1841 mieszkał w Omsku, gdzie pracował w kancelarii naczelnika Kirgizów sybirskich. Stąd też odbył trzy wyprawy na te-ren dzisiejszego Kazachstanu: pierwszą w r. 1843, drugą w r. 1845, trzecią najdbuższą w r. 1846 . .Jego "Listy ze stepu Kirgiskiego pisane do rodziny i przyjaciół w 1846 r." ukazały się w Bibliotece Warszawskiej, 1859 r., t. I-III, a dziennik wyprawy, uzupełniony lista- �WkŁad POLaków do badań nad Ludami 527 Syberi.i mi do rodziny i znajomych, wydany został dwukrotnie jako: "Żywot Adolfa Januszkiewicza i jego listy ze stepów Kirgiskich", (1861 i 1875). Ostatnio dziennik ten przetłumaczyła na język rosyjski F. Iwanowna Stiekłowa z uniwersytetu w Ałma-Acie (J. Odrowąż-Pieniążek, 1966). Zawarte w nim wiadomości posiadają znaczenie dokumentu historycznego gdyż dowiadujemy się z nich o przyjęciu Wielkiej Hordy Kaza{;hów pod pakf;l;uhm41Ćt/ nowanie rosyjskie. Wartość dziennikCl (f) wzbogacają mClte-riały etnograficzne odnoszące się do Kazachów, Tatarów i Kirgizó",,·. Chociaż relacje te dotyczą głów; r";)«l!e, a"'ł~ ,,;)g1ło nie ludów Azji Środkowej, należy jed""'-.,1: nak pamiętnć, że posiadają one duże zna,. L~l"«jl IS:!!. UJ:!:.!.lR33.1JiHI. czenie przy odtwarzaniu związków kulturowych sąsiadujących ze sobą grup etnicznych, u w tym z obszaru Syberii. TlMll. Ciekawe wiadomości o Syberii i za= mieszkujących ją ludach podaje również ,Józef Kobyłecki (1801-1867), oficer urtylerii, który za odmowę walki przeciw powstaJ'lcom w 1831 r. przoniesiony został do Moskwy, a potem do ToboIsk". Jego książkn: "Wiadomości o Syb(Tyi i podróże w niej odbyte w latach 1B:31, 1833, 1B34 przez J. K., t. I, II", wyd,1nJ \'.' Warsz<i\vie 1837 r. zawiera sporo : i/\" i l' •• hrqI\:V~""St£"Fi.;;:;Ł'n informacji z zakresu etnografii i jako pierwsza w literaturze polS'kiej próba monograficznego ujęcia na temat Syberii, Ryc. 6. J. K o b y ł e c k i, zasługuj c nu nieco szersze omówienie. Wiadomości o Syberii i podróże.. Warszawa 1837. Fa.,Wiadomości" J. Kobyłeekiego przyksymile strony tytułowej. noszą taki obraz .kultury ludów Syberii, jaki rvsuje ówczesna literatura przedmiotu. W wielu jednak wypadknch jego relucje zawierają nieco błędów, graniczących z etnograficzną fantazją. Ustel'ki te, które łatwo się zauważa nic przekreślają jednak trudów autora piszącego we wstępie, że przejeżdż".1ąc ,,(...) kilkakrotnie od 1831 roku, w przeciągu lat czterech z po wołaniCl służby, średnią i południową Syberyją, aż do samych granic państv,;a chiJ'lskiego, zbierałem w tych podróżach z troskliwością dla własnej pamięci to wszystko, co tylko od światłych mies~kaJ'lców znsiągnąć mogłem: o zwyczajach, religii, sposobie życia ludzi okolicy \V której się znajdowałem i najodleglejszych nawet stronach; takowe f �538 ANTO I KUCZYNSKI wiadomości starannie zebrane (...) w wolnych od obowiązków chwilach. sprawdzałem Z opisami rozmaitych Autorów" (Wiadomości o Syberyi .... 1837, przedmowa). W pierwszych partiach "Wiadomości o Syberii" formacje o Tatarach. Zakres tematyczny tych szeroki. Dotyczą G:ne szczegółów z zakresu zClmieszczone są inrelacji jest bardzo kultury materialnej, spolecznej i duchowej. Oto jak brzmi opis Clutora, dotyczący budownictwa mieszlwlncgo: "Domy bogatych tatarów są obszerne połączone niekiedy gankami, zwykle tak wzniesione nad poziom. iż po kilkunastu stopniach do nich wstępować trzeba, zawierają onc' ,.;:ilka komnat (...) obszerne pod\\'órze :>parkanione, zabudowane jest 'amusami i magazynami; biedi1i2jsi 5tawia,ią podobnie wzniesione zamieszkania, ale o jedne,; tylko niewielkiej izbie, do której pro\\·2.dzą Ryc. 7. Chata Tatarów syberyjskich (auz podwórza szerokie o:!kryte \\'schotor rysunku niezidentyfikowany). J. K o:!y, tworząc przed drzwiami galery~ b y ł e c k i, Wiadomości o Syberii i pobez poręczy; podłoga jednej połowy dróże ... Warszawa 1837. izby wzniesioną jest na pół arszyna, na niej rozpostarte są wypra\\'ne skóry, leżą bez porządku poroz.rzucane poduszki, odzienia i wojłoki, i to t\\'orz~' leżankę familii tatarskiej; tam starce i dzieci rozciągają się niedbale po cal\'ch dniach" (Wiadomości o Syberyi..., 1837, s. 70-71). Opisana tu chata Tatarów syberyjskich, a więc tobolskich, jenisiejskich, kuźwieekich, Kaczyńców i Sagajców to kleć G prastarej konstrukcji slegowej, występującej do niedawna na Polesiu, Białorusi, Wielkorusi, Finlandii, Skandynawii i Szwajcarii (K. Moszyński, 1927, s. 482). Jest to niewątpliwie typ prastary, występujący obok konstrukcji na sochę i ślemię. Ciężar dachu spoczywa tu na slegach tj. belkach wspartych o szczytowe ściany budynku wypełnione coraz to bardziej zwężającymi się belkami zrębu. Co się tyczy wiadomości a innych pisał J. Kobyłecki, że: ludach Syberii, to a Ostiakach ,,(... ) wzrost mają średni, twarz rumianą, włosy i oczy czarne: są po większej części bałwochwalcami; żony sobie kupują, (. .. ) zatrudnieniem Ostiaka jest r~'bołówstwo, z którego robią sobie zapasy na rok cały; latem rozkładają ,\\'e "czumy" nad brzegiem ulubionej rzeki, zarzucają siecie, wyciągają je i z pra\\'dziwą żarłocznością rzucają się na ułowioną rybę pożerając ją surową" (Wiadomości o Syberyi ..... , 1837, s. 160). �\V/. ...lttd Puletkóu: (lu bada?'l nad ludami Suber}i Dalej następują szczegóły dotyczące magazynowania ryb na zimę, pożywienia oraz opisy ubiorów, a także wiadomości z zakresu kultury duchowej. Sto5unkowo najdokłctdniej opisał J. Kobyłecki Tunguzów, podając szereg wiadomości o ich gospodarce, kulturze społecznej i duchowej w obrębie której -najwięcej miejsca poświęcił obrzędom szamańskim. Oto jak w relacji autora wygląda ubiór Tunguza: "Głównym ubiorem Tunguza, jest kurtka .,chuń·' podobna do dawnej Hiszpańskiej, 'zrobIona z wyprawnych skór jelenich, lub sukna, obszyta jest na wszystkich szwach i po brzegach, zamiast wyłogów szeroką paciorkową taśmą z wypustkami, z jedwabnej materyi, z pod tych obszywek wychodzi po brzegach sukni, [randzJa z grzywy koziej, biała lub czerwono malowana. Obuwie, buty "unty" są dwojakie, jedne krótsze z zapięciem, drugie zaś równie długie jak u Samojedów, okrywają gołenie i zawięzują się rzemieniami, robią je z jeleniej skóry. Spodnie odzienie "chorki" podobne jest do Ostiackiego i Samojedzkiego, ale bez futra i nakrywa się krótką jubką "siln.ie". Od szyi do jubki, wisi napierśnik, a na nim poprzyszywane różne kółeczka; mala żelazna fajka "sanRyc. 8. Tunguzka na renie (auga", krzesiwko "neka", tytuń "chara", siarka, tor rysunku niezidentyfikowan:I'). hupka, nóż i inne drobiazgi, wszystko razem J. Kobyłecki, Wiadomości ... WarIV skórzanym lub sukiC'nnym chińskim woreczszavra 1837. ku. Na głowie noszą czapeczkę "awon"; na plecach kołnierz ze strzałami, łuk w sajdaku. W ręku trzymają (...) oszczep myśliwski i gwintówkę. Buty, kurtka, napierśnik, pas, czapka i sajdak obszyte są roznokolorowemi paciorkami w deseń; kołczan zaś staraniem uprzejmej Tunguzki, najpyszniej bywa ozdobiony. Ubiór kobiety prócz uzbrojenia, zupełnie jest taki sam ,jak u mężczyzny, tylko że bogaciej bywa wyszyty kolorowemi pacioreezkami, także i czapka zgrabna, lekka, lejkowata, obszyta futerkiem i mająca u góry otwór, przez ktar . ,. przepuszczany jest pęk rozpuszczonych włosów" (Wiadomości o Syberyi ..., 1837, s. 191--192). W innych partiach "Wiadomości" wymienione są szczegóły o tatuowaniu twarzy, o obrządku pogrzebowym, tańcach i ceremoniach szamańskich. "Szaman pisze J. Kobyłecki - wymaga od przychodzącego po radę w chorobie, łub chcącego wiedzieć przyszłość swoją, aby w zapytaniach proszącego, była zupełna prawda, otwartość i szczerość, a nadewszystko ufność. (. .. ) Ubiór Szamana, zrobiony jest z jeleniej skóry, na nim pozawieszane są dzwonki, szpony orła, skóry z wężów, rzemienie. blaszane figurki i różnego rodzaju brzękadła. Na nogach nosi "unty" z nóg renifera. W czasie Szamaństwa, zwykle odbywa swe tarlce i szamotania siG koło ogniska, przez które skacze; wyciąga ręce, przekrzywia 12 - Lud. t. ;)1, cz. II, 196H �;-;30 ANTONI KUCZYŃSKI usta, przewraca oczy, w ciągłym ruchu utrzymuje wszystkie członki i ciało całe, pot strumieniem spływa po jego twarzy; głos ma przeraźliwy i przenikający; nakoniec pozbawiony czucia pada na ziemię; (. .. )mówią źe w tej chwili obcuje z duchami, potem przepowiada" (Wiadomości a Syberyi .... , 1837, s. 198-200). Wiadomości we. Oczywiście szamana, która te chociaż bardzo powierzchowne są jednak prawdzipominięto tu szereg szczegółów dotyczących działalności opierała się na wierze, że całe swoje nadprzyrodzone umiejętności czerpie on od wielu duchów opiekuńczych i pomocniczych. Co do stwierdzenia, że podczas ceremonii szaman "pozbawiony czucia pada na ziemię", to chodzi tu a ten moment misteriów szamańskich, kiedy ekstaza tańczącego dochodziła do punktu kulminacyjnego, i rzeczyv\7iście padał on na pewien czas półprzytomny lub nioprzytomny na ziemię. Moment ten traktowano jako najważniejszy punkt obrzędu, wierząc że jest to chwila wędrówki duszy szamana do krainy duchów pomocniczych i opiekuńczych (A. F. Anisimov, 1951, s. 187-215). Dalsze informacje J. Kobyłeckiego o ludach Syberii północno-wschodniej są bardzo skąpe. Pisząc a Jukagirach, Czukczach i Koriakach, ograniczył się on do !podania ich głównego zajęcia hodowla reniferów lub myślistwo wraz z 'Polowaniem na ssaki morskie (Koriacy i Czukcze) - oraz przybliżonego określenia rejonów w których oni zamieszkiwali. Bardziej d~kładnie opisał autor Kamczatkę i zamieszkującą ją ludność (Kamczadale). Podane przez niego wiadomości są powtórzone za S. P. Kraszennikowem i G. W. Stellerem, autorami dwu najwcześniejszych prać a tym półwyspie i jego mieszkm'lcach (S. P. Kraszennikaw, 1755, 'Pierwsze wyd., G. W. Steller, 1774, pierwsze wyd.). Pisząc a Kamczadalach podaje autor, że ich głównym zajęciem podczas lata jest: .,(. .. ) łowienie ryb, suszenie ich i przewożenie z brzegów morza do własnvch siedzib, oraz przysposabianie żywności dla psów używanych do jazdy: kobiety wyprawiają i czyszczą ryby, albo zbierają różne potrzebne zioła. W jesieni mqżczyzna bije ptastwo i zimą chodzi za sobolami i lisami, wiąże sieci, sporządza sanie i zwozi drzewo; żony zaś przędzą w domu. Skoro tylko nastąpi wiosna, a rzeki rozpuszczą i oczyszczą siG z lodu, zaraz Kamczadale do połowu morskich bobrów, wyder i innych zwierząt płyną w morze ... " (Wiadomości o Syberyi ..... , 18:31, s. 206-207). Pozostałe wiadomości na temat etnografii Kumczadali dotyczą kultury społecznej i duchowej. \'1 skrótowej formie przedstawił autor zwyczaje związane z zawieraniem związku małżeńskiego, które już wcześniej opisane zostały przez S. P. Kraszennikowa. Sumując uwagi na temat etnograficznych obserwacji J. Kobyłeckiego, podkreślić należy, że książka jego zasługuje bez wątpienia na uwagę. jako pierwsza w literaturze polskiej próba pewnej syntezy na temat �Wkła([ Polak()w do bada?'z naci ludami Syberii Syberii i jej mieszkańców. Nie ustrzegł się w niej autor szeregu błędów, które v."ystępują również w ówczesnej literaturze przedmiotu. Niceo informacji o Syberii zabajkalskiej zawierają wspomnienia Wincentego M i g u r s k i e g o (1815?-1863), zatytułowane "Pamiętniki z Syberii", Lwów 1863. Jako Ipowstaniec 1831 r. wyemigrował on początkowo do Francji, skąd przybył do kraju jako emisariusz. Uwięziony przez władze carskie zesłany został do Uralska (1835), następnie mieszkał w Nerczyńsku, a potem w Irkucku. Z Syberii powrócił w 1859 roku. J ego ,Pamiętniki" nie zasługują jednak na szersze omówienie, gdyż zawarty w nich materi,jł etnograficzny nie posiada tak oryginalnego charakteru jak relacje przytoczone powyżej. Równie ogólnikowe i fragmentaryczne są matcriClły etnograficzne zawarte w książce: .,\Vspomnienia z czasów pobytu w cytadeli warszawskiej i na Syberji", Lwów 1876. .Jej autor Konstanty Wa lick i (1805-1863) był członkiem nieudanej wyprawy pClrtyzanckiej z Galicji do Królestwa Polskiego, którą dowodził pułkownik Józef Zaliwski. Pojmany przez wojska rosyjskie zesłany został w 1833 r. na Sybir, początkowo do Omska, a potem do Irkucka. Do kraju powrócił w r. 1845. Brak miejsca nie Ryc. 9. Samojedzka odzież poz\vaL nCl szersze omawianie treści zimowa (autor rysunku nie"Wspomnień", tym bardziej, że jest ona zidentyfikowany). ,T. Kobymałowartościowa dla rozpatrywanych tu łecki, Wiadomości ..., Warszawa 1837. zagadniel'l. W skład ciekawszych postaci polskich zesłańców, którzy interesowali się etnografią Syberii wchodzi Ewa z Wendorffów F e l i ń s k a (1793-1859), pisarka zesłana na Sybir w 1839 1'. w związku ze sprawą Szymona Konarskiego. Osiedlona początkowo w Berezowie, a od 1841 r. w Saratowie, napisała obok paru po\vieści .,PClmiętniki z życia", Wilno 1856 oraz "Wspomnienia z podróży po Syberji ,pobytu w Berezowie i Saratowie spisane przez Ewę Fe1il1ską", t. I-II, WarszClwa .1852, zawierające nieco uważnych informacji a Ostiakach i Samojedach. Oto mały fragment z jej relacji mówiący o pożywieniu Ostiaków: ,,(. .. nie można sobie wyobrazić, jakiemi obrzydliwościami Ostjacy karmią sic pospolicie. Pomijam surową rybq, która jest pierwszym przysmakiem wszystkich kla.'; tamtejszych mieszkańców. Ostjacy jedzą surowe mięso i krew, kiszki, �532 ANTONI KUCZYŃSKI zdechliny, zgniłe mięso i śmierdzące ryby. Żadne mięso jakiegokolwiek ptaka nie jest przez nich wyłączone. Lisy, wrony, wiewiórki, sroki, wszystko u nich zarówno dobre" (Wspomnienia z podróży po Syberyi ..... , t. I, 1852, s. 124). Całość materiału etnograficznego zawartego we "Wspomnieniach" jest bardzo przemieszana. Opisy kultury materialnej łączą się z zagadnieniami z zakresu kultury duchowej i społecznej. Nie umniejsza to jednak wartości relacji, które w dużej mierze zgodne są z relacjami innych autorów. Pisząc o zawieraniu związku małżeńskiego podaje autorka, że Ostiacy ,,( ... ) zwykle kupują swoje żony; jednak ten obrzęd mniej jest formą handlową niż obrzędem grzeczności i wspaniałości. Żona im drożej zapłacona, tem jest zaszczytniej dla niej jak dla jej rodziców i narzeczonego. Rodzice bogaci choć biorą kałym czyli zapłatę za córkę, dają jej wszakże pewną wyprawq czy to w renach, czy też w futrach pewnej wartości, ubodzy zaś ograniczają się bardzo małym kałymem. Żona ubogiego Ostjaka nie kosztuje go czasem więcej nad wartość rena. (. .. ) Według religii szamańskiej, którą wyznawali dawniej i dziś jeszcze wyznaje znaczna część Ostjaków, wielożeństwo jest dozwolone;" (Wspomnienia z podróży po Syberyi .... , t. I, 1852, s. 175). Bliższa analiza tych wiadomości wskazuje, że znajdują one potwierdzenie w literaturze poświęconej 'przedstawieniu kultury Ostiaków (M. A. Kastren, 1858, N. Kostrov, 1872). Podobne informacje podała E. Felińska o Samojedach, którzy KOczowali wówczas ,,(. .. ) ponad brzegami oceanu Lodowatego, poczynając od gór Urałskich, aż do rzeki Leny. Ziemia którą oni zajmują jest nizka i bagnista z tej przyczyn~'. las nawet nie porasta, to jest, nie ma gatunków drzew wysokich, tylko łozy. Nie mają więc Samojedy obfitego opału jak Ostjacy, ani las nie służy im za ochronę od zimna. Cienkie patyki z łóz są ich jedynym opałem, namiociki ze skór renów rozbite na śniegu, schronieniem przeciw ostrym mrozom. Te namiociki mają kształt ostrosłupów, nazywają je czumy. Samojedy przenoszą je z miejsca na miejsce kilka lub kilkanaście razy do roku, według potrzeby wskazanej przez myślistwo lub rybołówstwo. (. .. ) Samojedy żyją jedynie z rybołówstwa i polowania: utrzymują także większą ilość renów, któremi się karmią w czasach nieszczęśliwych łowów, lub gdy rybołówstwo niepomyślne" (Wspomnienia z podróży po Syberji .... , t. J, 1852, s. 177). Informacje E. Felińskiej o Samojedach odpowiadają w dużej mierze opisom innych autorów. Ten niezbyt szczegół<JIWY opis przenośnego szałasu wymaga dodatkowych uzupełnień. Otóż za powszechną formą mieszkania służył Samojedom przenoŚ'l1Y stożkowy szałas, składający się z żerdzi złączonych u góry, pokryty w lecie korą brzozową, w zimie skórami Teniferowymi lub łosiowymi. Wewnątrz znajdowało się ognisko. Ponad nim na wysokości około 1,5 m. przechodziły dwie poprzeczki na których zawieszano metalowe kotły do gotowania strawy (E. D. Prokofieva, 1956, s. 618). �Wkład POlaków do badań nad ludami Syberii 533 Na zakończenie należy także dodać, że zauważyła również E. Felińska różnice językowe pomiędzy Ostiakami, a Samojedami, którzy pomimo zbieżności kulturowych należą do dwu odrębnych grup językowych: samojedzkiej i ugryjskiej (Atłas Narodow Mira, 1964, s. 22-23, T. Milewski, część II, zesz. I, 1948, s. 200-205, E. D. Prokofieva, 1956, s. 610 i 571). Ciekawą postacią w dziejach polskich zesłań politycznych pierwszej połowy XIX stulecia jest Eugeniusz Ż m i j e w s ki (1816-1885), uczestnik ruchu konspiracyjnego organizowanego przez Szymona Konarskiego. Aresztowany przez władze carskie (1838) wywieziony zostaje na Sybir, do katorgi nerczyńskiej. Zwolniony z :katorgi, musiał osiedlić się na Syberii. Od tego momentu roz'począł ,poszukiwania złota w pustyni witymskiej kraju Zabajkalskiego między Wierchnoudyńskiem a Barguzinem. Potem wędrował w okolicach górnego Jeniseju, w górach Sajańskich i nad brzegami Leny i Ol~kny. Po powrocie do kraju w 1856 r., wydał "Sceny z życia koczowniczego", 3 tomy, Warszawa 1859-1862 oraz .,Daurja. Z moich wspomnień syberyjskich", Wiek (Warszawa) 1884, nr 291, 295; 1885, nr 7 i "Z moich wspomnień. Żegluga po Lenie i podróż po puszczach oleknińskich", Wiek (Warszawa) 1883, nr 178. ,Jego wspomnienia nie zawierają wiele materiału etnograficznego. Są to bardzo luźne urywki O Tunguzach i ich zajęciach myślistwo, łowienie ryb, hodowla reniferów. O Buriatach pisał E. Żmijewski, że są oni "szczepem ludu mongolskiego" i mówią jego językiem. Dzielą się na rody" (... ) pod zarządem naczelnika rodu stojącego; ten nietylko jest głową familij i, lecz zarazem wykonywa nad wszystkimi jej członkami pewien rodzaj władzy administracyjno-sądowniczej. Niektóre z tych rodów posiadają prawo pierwszeństwa nad innymi. (. .. ) Naczelnikiem całego pokolenia, czyli wszystkich rodów, jest tak zwany Tajsza, którego władza jest dziedziczną w jego domu. Rada stepowa złożona z Zajsangów, czyli ze starszych z każdego rodu i pod prezydencją Tajszy zostajqca jest pośredniczką między pokoleniem i rządem cesarstwa, wykonywa rozporządzenia tego ostatniego, rozstrzyga spory między członkami różnych rodów zachodzące i wydaje rozmaite urządzenia wewnętrznych stosunków całego pokoleni" dotyczące" ("Sceny z życia koczowniczego"). Pozostałe informacje z zakresu etnografii są bardzo ską:pe i nie zasługując na wnikliwszą analizę. Dodać tu tylko nnIeży, że są one zgodne z innymi wiadomościami zawartymi w literaturze przedmiotu. Innym Polakiem zesłanym za sprawę Sz. Konarskiego był Bronisław Z a l E S k i (1819-1880), przebywający od roku 1847 w orenburskich batalionach karnych. W czasie 'pobytu na zesłaniu zwiedził on zachodnią część Syberii, a w latach 1848-1855 brał udział w trzech wyprawach: w gór:-! Uralu, do Turkiestanu i Chin. Jego książka "La vie des steppes Kirghises, descri!ptions, recites et contes", Paris 1865 nie dotyczy jednak Syberii, więc dajemy o niej tylko wzmiankę. �ANTONI KUCZYŃSKI W r. 1840 zesłany zostaje na dwa lata katorgi Rafał B ł o 11 s ki (1817 ?). Wywieziony początkowo do Tary, potem do Ekateryneńskich Zawodow, zamieszkał pod koniec zesłania we wsi Uj kolo Tary. gdzie zetknął się z Ostiakami. Jego wspomnienia "Pobyt na Syberyi Rafała Błońskiego przez niego samego w Rzymie opisany \\. 1865 r.", Kraków 1867, zawierają nieco szczegółów z zakresu etnografii Ostiaków. Wiadomoś'ci te chociaż fragmentaryczne nie stoją jednak w sprzeczności z relacjami innych autorów (G. Novickij, 1884, M. A. Kastren, 1858). W związku z tym warto przytoczyć obszerniejszy wyciąg z tych wspomnień: Ostiacy pisze R. Błoński ,,(. .. ) są ludem na pół dzikim, życie prowadzą koczujące. (. .. ) "-lajd 3woich duchowników czyli Szamanów, którzy przychodzącym o porade;, gdzieby ,ie dało napotkać kosztowną na polowaniu zdobycz, wróżą. Odbywa sie; to tak: Szaman upaja siC; dymem z ziół, poczym gdy go wiążą, rzuca się konwulsyjnie na ziemi i po niejakim czasie uspokaja się, i jak przez sen mówi o odległości miej.oca i stronie, gdzie siC; zwierzę znajduje. O obrzędach religijnych nic dokladncg0 od nich dowiedzieć się nie można: t.o tylko jcst wiadomym, że jeżeli kto 7. nich umrze zawijają go w rogóżki, kładąc mu przy boku łyżkC; i miskę, i zawie . ;zaj'j na drzewie. Lud ten żywi się mięsem, z zabitych zwierząt bez wylączeni<1 rodzaju. Zgłodniały na polowaniu zabitą wiewiórkę rozdziera i najprzód kI'C\\' WYS~'5a, a potem zjada surowe mięso. Zwyczajnie zaś je gotowane bez żadn~'ch przypra\\' i soli. Odzież jego i obuwie skład3 się ze skór zwierzęcych, a nic\\'.\'prawn~'ch szerścią do wierzchu szytych żyłami tych samych zwierząt, lub z w:"c;trzności zrobionymi nakształt strun nitkami i igłą kościaną. Ostjak włosy ma na głowie po połowie rozgarnięte z warkoczem w tyle. Twarzy jest śniadej, plaskiej, Ni.[~d\· się nie umywa. Poluje po ogromnych śniegach na łyżwach, wyrobion\'ch z cienkich desek brzozowego drzewa, Są one długości dwa i pół łokcia. ~)odbite ,.c spodu skórą z łosiowych lub jełenich nóg szerścią ułożonych do przodu - szerokości zaś na ćwierć łokcia - końce ich z przodu zachylone - na środku j\'Ź\V\" są urządzenia do stawiania nóg" (Pobyt na Syberyi Rafała Błońskiego .. 1867, s. 29-30). W innych partiach 'pamiętnika znajdują się krótkie wiCldomosci o sposobach polowania na niedźwiedzie, lisy, wilki i różnego rodz8ju ptactwo, Relacje te chociaż skąlpe świadczą jednak o etnograficznych zainteresowaniach autora, który w krótkim czkicu ,podał zwięzłą charakterystykt; paru zagadnień z 'zakresu kultury Ostiaków. Dla dopełnienia obrazu polskich relacji o ludach Syberii w pierwszej połowie XIX stulecia wspomnieć jeszcze należy o autorze zesłańczych wspomnień Rufinie P i o t l' o W s k i m (1806-1872), który po upadku powstania listopadowego wyjechał do Francji. Wróciwszy do kraju j£lko emisarjusz Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, uwięziony zostaje przez władze carskie i zesłany na Sybir (1843), skąd udało mu si,~ zbiec, Początkowo mieszka w Paryżu, następnie przenosi się do krćiju. Swe przygody z zesłania opisał w "Pamiętnikach z pobytu na Syberjl". Po- �W/da<l Poln/"'>u.; <lo b(u!llń lIa<1 ludami Syberi.i znal1 18GO-1861, które zawierają bardzo mało materiału etnograficznego. Wiedza etnograficzna R. Piotrowskiego ogranicza się w .,Pamiętnikach" do podania paru małowartościowych szczegółów o Kirgizach, Czerkiesach i Kozakach. ,Jeszcze bardziej ogólne wiadomości podaje on o Ostiakach, Tunguzach, Jakutach, Czukczach i Kamczadalach. Stąd też ..Pamiętnik" jego bardziej zainteresuje historyka polskich zesłal1 politycznych aniżeli etnografcI. Tak przedstawiają się w najogólniejszych zarysach polskie relacje o ludach Syberii w pierwszej połowie XIX stulecia. Wiadomości te przeważnie skąpe zasługują jednak na uwagę jako jedne z wcześniejszych w dziejach naszej etnografii. Nie dziwmy się jednak autorom tych relacji, którzy przebywając wśród ludów Syberii tak mało napisali o ich kulturze. Wyjąwszy .T. Kowalewskiego wszyscy z nich nie posiadali tak gruntownych studiów jak on. Ich zainh,resowania badawcz1:' kształtowały się na obczyźnie, a że nie obce im były ideały romantyzmu. stąd w większości cytowanych pamiętników zawarty jest chociaż maly pierwiastek syberyjskiej egzotyki. Zesłanie i ciągła tułaczka nie sprzyjały gromadzeniu materiału z zakresu etnografii więc tylko to co pamięć przywiozła do kraju znalazło swój wyraz w wydanych po latach wspomnieniach. POLSCY BADACZE LUDÓW SYBERII W DRUGIEJ POŁOWIE I ICH KULTURY XIX WIEKU Druga połowa XIX stulecia, a właściwie okres po powstaniu styczniowym dostarcza Syberii wielu polskich badaczy po niewoli. Ważnym momentem w historii tych badal1 było założenie w r. 1846 Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu oraz powołanie w r. 1B51 Syberyjskiego Oddziału tego T0warzystwa w Irkucku, z inicjatywy którego \vielu polskich zesłańców prowadziło prace naukowe. Od tego rr.omentu obok ruchliwych kupców, śmiałych awanturników, politycznych względnie wojennych wygnal1ców zaczęły pojawiać się na Syberii coraz częstsze wyprawy naukowe. Druga połowa wieku XIX ożywia na Syberii życic kulturalne i badania naukowe. W odróżnieniu od okresu wcześniejszego, kiedy vv'szystkie poczynania badawcze (ekspedycje naukowe) przychodziły z zewnątrz, teraz zaczęła się ujawniać działalność kulturalna sił miejscowych. Na podstawie bogatych i różnorodnych materiałów, gromadzonych w miarę upływu lat, zaczęła powstawać bogata syberyjska literatura historyczno-geograficzna. Powoli odsłaniały się tajemnice nieznanych obszarów i egzotyczna kultura syberyjskich tubylców. Poważny udział w poznawaniu tych tajemnic posiada nauka polska. �,1,3G ANTONI KUCZYŃSKI Przegląd polskich badań nad ludami Syberii i ich kulturą rozpoczniemy w tym okresie od luźnych relacji Agatona G i 11 c l' a (1831-1887), ceni<mego publicysty i historyka, zesłanego nad Bajkał do karnych batalionów w r. 1853. Przebywając na zesłaniu poczynił A. Giller szereg interesującwch spostrzeżeń o życiu i kulturze ludów z którymi się zetknąl. O sprawach tych pisał w listach do brata Stefana Gillera, który zebrawszy je podał do Biblioteki Warszawskiej ja:Jw "Listy z Syberyi Agatonil Gillera", tamże, Warszawa 1856, t. 2, s. 186-192 oraz t. 4, s. 623-638. Materiał etnograficzny zawarty w "LisZABA.TKAL8KIEJKIłAINY tach" nie jest bogaty i dotyczy Buriatów, Czeremisów oraz Czuwaszów. W SYBERYJ O wiele wartościowsze informacje z tego zakresu odnajdujemy w książce A. Gillera - "Opisaniezabajkalskiej krainy", Lipsk 1867. Praca ta stanowi również interesujący zbiór wiadomości odnoszących się do zagadnien poli tYCl'Jl1o-społecznych zachodzących na obszarach Zabaj'kala w drugiej połowie J{IJ{ stulecia. A. Giller przebywając na zesłaniu gromadził 'stare pieśni, podania poetyckie, interesował się zwyczajami i obrzędami religijnymi Buriatów i ludów tunguskich. Interesujące są jego U I'1i li: ,.,\ lJ spostrzeżenia na temat szamanizmu. Zarejestrował on nieco szczegółów z zakresu praktyk magicznych towarzyRyc. 10. A. G i 11 e r, Opisanie zabajkalskiej krainy... Lipsk 1867. szących szamanowi podczas wprowaFaksymile strony tytułowej. dzania się w stan ekstatycznego podniecenia, mającego na celu nawiązanie łączności ze światem duchów. Oprócz tego zgromadził skromny materiał językowy, który wydał po latach W. Ziemacki jako - "Słowniczek oroczyńsko-polski A. Gillera", Lingua Posnaniensis, 1953, t. IV, ;:~-< s. 337-338. Kończąc te skromne uwagi na temat etnograficznych materialóvi A. Gillera, podkreśłić należy, że ja'1~kolwie'knie był on badaczem w pełnym znaczeniu tego słowa, to zgromadzony przez niego katalog L,l!dów kulturowych zasługuje na nieco szersze omówienie na co nie pozwnlają ramy tego artykułu. �Wkład Polaków do badań naci Luciami Syberii 537 ,lednym z powsz~hnie znanych Polaków, który zesłany został na Sy.bcrię za udział w powstaniu styczniowym był Aleksander C z e k an o \V s k i (1830-1876). O życiu i pracy tego zesłańca napisano wiele artykułów, ule w każdym z nich pominięto jego zainteresowania etnografią Syberii. Jedyny wyjątek w tym względzie stanowi praca zbiorowa wyduna w Związku Radzieckim. Jej tytuł brzmi: "A. L. Cekanowskij, Sbornik nieopublikowannych materiałow", "A. L. Cekanovskogo stati o jego naucnoj rabotie". Irkuck 1962. Znajdujący się w niej rozdział: "Etnografii~eskije nabljudienija i lingvistićeskijc zapisy A. L. C~kanovskogo", s. 47-54 sumuje jego dorobek w tej dziedzinie. Podróżując po Syberii spostrzegł A. Czekanowski, że Ewenkowie z okolic rzeki Olenick koczujący głównie po terytorium zamieszkiwanym przez Jakutów pozostawali pod wzmożonym wpływem ich kultury. Zebrał on także bogaty materiał językowy, który posłużył A. Schiefnerowi do opracowania małego słownika: "ALexander CZ$anowski's Tungusisches Worterverzeichniss. Herausgeg. von A. Schiefner". Bull. Ac. Sc., t. XXIV, 1878, s. 89-146. O wiele cenniejsze mateAleksander Czekanowski (1830-1879) riały zgromadził A. Czekanowski z dziedziny geologii Syberii, ale spmwy te nie należą już do tematu niniejszego opracowania. Dzięki staraniom Towarzystwa Geograficznego przeniesiono go do Petersburga, gdzie miał opracowywać te materiały. Lata ciężkiej pracy zesłańczej doprowadziły twórczy umysł badacza do depresji. PopcInił samobójstwo przez otrucie, w momencie gdy otworzyły się przed nim możliwości systematycznej pracy naukowej, możliwości rozwinięte przez rząd, który przed laty zesłał go do katorgi w okolice Bratskiego Ostroga nad Paduńskimi kataraktami rzeki Angary. Podobne zasługi w poznaniu geologii i paleontologii Syberii przypisać nalu;-- Janowi C z e r s k i e m u (1845-1892), zesłanemu po upadku powstania styczniowego. Wcielony początkowo do oddziału wojskowego, bez pr<lwa awansu miał wędrować J. Czerski do karnych batalionów na ..kr&j świata" do Błagowieszczeń.ska nad Amurem. Na szczęście \V Omsku wówczas maleÓ'kim syberyjskim miasteczku - skończył się �ANTONI KUCZY:\,SKI okres jego wędrówki. Pozostał tu jako żołnierz batalionu Iortc:c'Zl1ego, a po przeniesieniu ,się do Irkucka (1871) poświęcił się badanion, geologiczno-geograficznym. Od roku 1883 pracował w Petersburgu ogłaszając wiele prac z zakresu geologii Syberii. Zmurł ,podczas wypraw~' do północnej Syberii w roku 1892 i został ,pochowany 30 km od miejsca śmierci, w uroczysku Omołon na wysokim brzegu Kałymy. Literatura polsku nie posiada do tć;'j pory wyczerpującego opracowania na tl:rnat życia i pracy naukowej .T. Czerskiego. POW8.Żniejsze artykuły z tego zakresu istnieją \\. języku rosyjskim, a ostatnio ukazdla sie nawet obszerna monograIia pod red. S. '.1./. Obrucieva - ,,1. D. Cerskij nieopublikovannyje sta ti, pisma i dnievniki. Stil ti (J 1. D. Cerskom i A. Cerskom", Irkuck 1956. Książ .. ka ta zawiera także pewną czc;ść nie wydcwych dotychczas materiałów polskiego badacza. W ich skład wchodzą równiez ..Etnograficeskie zamietki", s. 242-259 pochodzące z okresu jego jakuckiej ekspedycji Notatki te dotyczą szamanizmu u .Jakutóv:. lecznictwa, pieśni i opo\viadań. :'vbteriaJ~' językowe zgromadzone przez .T. CZt'rskiego podczas tej wyprawy opracownnc został," oddzielnie przez G. V. Tropina, juko "Lingvisticeskie nabljudienija 1. D. Cu,;kogo". Sbornik trudov po filologii, vyp. III. tilnn .. Ryc. 11. Faksymile z zapisami słownikowymi języka Ude1 958, s. 207-222. Ewenów. A. C z e k a n o wGłośną sławę w dziejach polskie!' badań s k i, Dziennik podróży (rkp). Syberii pozyskał Benedykt Dyb ow sk l (Zbiory Archiwum Akademii (1833-1930). Urodzony w rodziniesrednioNauk ZSRR). zamożnej szlachty kształcił się początkowCl w mińskim gimnazjum a potem na Uniwersytecie w Dorpucic. Wrocławiu i Berlinie_ W roku 1862 zostaje profesorem zoologii w Wars73-,vskiej Szkole Głównej. Ścisła współpraca z Rządem Narodowym w okresie po·· wstania styczniowego zaprowadziła go na syberyjskie wygnanie gdzie przebywał w latach 1865-1877. W okresie tym przeprowadza B. Dybowski badania nad florą i fauną Bajkału, których wyniki przynoszą mu sławę naukową. Odbywa szereg wycieczek po Kraju Zubajkalskim, ;) najgłośniejszą z nich jest zwiedzenie Kraju Amurskiego i Ussyryjskiego. Po uwoJinieniu, przybywa B. Dybowski do kraju, ale nie bawi tli długo (od sierpnia 1887 do końca grudnia 1878 r.). Okres ten to usilne poszuki- �Wkład Polaków do badali nad lv"elami Syber:i wania za pracą gwarantującą mu możliwości rozwoju badań naukowych, pracą której jako darwinista nie mógł znaleźć. Zrozumiał wtedy B. Dybowski, że w kraju nie ma dla niego miejsca. Postanawia za wszelką cenę zrealizować swe poprzednie zamiary wyjazdu na Kamczatkę. Korzystając z poparcia i pomocy finansowej Rasyjskiego Towarzystwa Geograficznego otrzymuje posadę lekarza okręgowego na Kamczatce, gdzie przebywa przez cztery lata (1879-1883). W roku 1884 jest już B. Dybowski we Lwowie, gdzie otrzymuje katedrę zoologii po zmnrłym profesorze Szymonie Syryjskim. Do kraju nic wracał nasz podróżnik z pustymi rę!wmi. Wiózł ze sobą bogatą kolckc.i(~ przyrodniczą i cenne zbiory etnograficzne 1:1. Omówioniu życia i pracy naukowej B. Dybowskiego poświęconych jest wiele artykułów patrz S. Zieliński, 1932, s. 93-99 oraz K. Kowalska, A. Mikłaszewska Mroczkowska, 1960 ale w każdym z nich pominięto jego zasługi w zakresie etnografii. Przebywając na Kamczatce nie poprzestawał B. Dybowski na przypisanych mu obowiązJan Czerski (1845-1892) kach. Z własnej inicjntywy czynił o wiele więcej. Oddany pracy lekarskiej rozwinął w całej pełni działalność humanitarną. Troszczył się o zabezpieczenie bytu ludności, dziesiątkowanej przez choroby weneryczne zawleczone tam wraz z "cywili]: K . .J u r k i e w i c z, "Wystawa etnograficzno-przyrodnicza D-ra Dybov,skiego", ]<josy, 1884, t. ;J8, s. 150-151, 160, 171, 189-190, 207-208, rys.!. F. S u l i m i r s k i, "Wystawa zbiorów prof. B. Dybowskiego", Kurier warsz., 1884, nr. 456, s. 1-2, tenże "Dr. Benedykt Dybowski i wystawa jego zbiorów", Wl{drowiec, 1884, rocz. 22, s. 79-80, 86-87. "Katalog wystawy etnograficznej Kamczatki i wysp Komandorskich w Warszawie", Warszawa 1883, Toż: Lwów 1885 oraz patrz przypis nr 1. Katalog wystawy jest pracą anonimową, bez miejsca i roku wydania. Dane pochodzą z opracowania: K. K o wal s k a, A. NI i kła s z e ws k a - M l' o C z k o w s k a, "Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibliograficzne", Wrocław-Warszawa 1960, cz. 1. �CJ40 ANTONI KUCZYNSKI zacją"; domagał się .poszanowania kultury tubylców, ich języka i obyczajów, :protestował przeciwko rabunkowej gospodarce myśliwskiej. Trzeba też podkreślić, że we wszystkich swych wspomnieniach idealizuje nieco B. Dybowski ludność Kamczatki, przedstawiając czasy, gdy była ona ,,.cywilizacją ludzką nie popsuta". Ten kult dla "dziJldch" przypomina w pewnym stopniu idee J. J. Rousseau (1712-1778), piszącego na temat pierwotnej niewinności, swobody, dobroci i szczęśliwości człowieka nie zepsutego jeszcze przez cywilizację. Okres kamczacki w życiu B. Dybawrskiego to nie tyIko praca lekarska i walka o prawa ginącego narodu, ale także ciągłe badania naukowe. Przebywając na półwyspie gromadził materiał antropologiczny, zoologiczny, etnografic~ny i językowy. Około 10 tys. zebranych przez niego wyrazów kamczada,lskich i koriaekich opracował na jego prośbę 1. Radliński wydając: Benedykt Dybowski (1833-1930) "Słownik narzeczy ludów kamczackich. Ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego", PAU. Wydz. Filologiczny Roz. Seria II, Kraków 1892-189514. Autor ten wykorzystał także materiały etnograficzne B. Dybowskiego w swej pracy "Przeszłość w teraźniejszości", Warszawa 1901 oraz w artykule "Stosunki etnografic~ne na krańcach wschodniej Azji", "Wszechświat" 1895, nr 65, 89, 99, 115; nr 44-45, 47-48, 50; 1897, nr 22-23. Sporo wiadomości etnograficznych zawierają także listy B. Dybowskiego pisane z Kamczatki do W. Taczanowskiego, opublikowane w czasopiśmie "Wszechświat", 1883, t. 2, s. 417-422 oraz inne prace i artykuły 15. 14 I. R a d l i ń s k i, "Słowniki narzeczy ludów kamczackich. Ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego", Polska Akademia Umiejętności. Wydz. Filologiczny. Rozprawy, Ser. II, vol. 1-3, Kraków 1892: toż samo ukazało się jako oddzielne odbitki, Kraków 1892-1894; vol. 7, Kraków 1895: toż samo jako oddzielna odbitka, Kraków 1895. IS Z ważniejszych opracowań B. Dybowskiego zawierających materiały etnograficzne wymienić należy: "O Syberyi i Kamczatce", Warszawa-Kraków 1912, "Wyspy Komandorskie. Odczyt miany na posiedzeniu Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu w marcu 1884", Kosmos 1885, rocz. 10, s. 1-30, 48-68, 113127, 168--180, 224--229, 436-458, tabl. ID, mapa 1. Oddzielna odbitka s. 106, Toż w streszczeniu w języku rosyjskim: "Soobscenie o Komandorskich ostrovach", łzv. Rus. Geogr. Obsc., 1884, t. 20, s. 196-201, "Z Syberyi i Kamczatki", Tydzie11 1900, �\VJ{/ad rio Pola/.u)H) badań nad luclan1i SybArii Materiały etnograficzne zgromadz·one przez B. Dybowskiego podczas wyprawy kamczackiej są niezwykle cenne. Na czoło wysuwają się tu zabytki kultury materialnej - odzież, modele letnich i zimowych mieszkań kamczadalskich, modele sań i łodzi, plecione kosze, sprzęt łowiecki, drobne rzeźby koriackie wykonane z kości morsa - opracowane częściowo przez A. Kuczyńskiego 16. Przebywając na Kamczatce prowadził B. Dybowski szczególowy dziennik. Niestety zaginął on podczas wojny i trudno dzisiaj odtworzyć z niezlicznych notatek historię tej wyprawy. W wydanym pod koniec życia pamiętniJku pisał on: "gdyby mi starczyło zdrowia, pragnąłbym jeszcze oglosić pamiętniki moje o Kamczatce i Kamczadalach, czyli o kraju i narodzie najciekawszym i ;naj'sympatyczniejszym w Azji", ("Pamiętniki Dra Benedykta Dybowskiego od roku 1862 począwszy do roku 1878", Lwów 1930, wstęp). Jednym z mniej znanych polskich badaczy Syberii był MikoRyc. 12. Tablica na grobie J. Czerskiego (uroczysko Jąża nad Kołymą) z napisem: łaj Witkowski (1843-1892), "Znakomitemu badaczowi Syberii i Koorganista z wykształcenia, urołymy, Indigirki i Jany, geologowi i geodzony w Moszarzu (czy Moszagrafowi Iwanowi Diemientowiczowi Czernie?) na BiałorU'si. Zesłany za skiemu - 1845-1892 - od wdzi<;cznych udział w powstaniu styczniowym potomnych". przebywał początkowo w OłOlllce, maleńskiej osadzie w kręgu bałagańskim, gdzie pracował przy wyrębie lasu. Przeniesiony do Irkucka w 1873 r. zetknął się 'tam z J. Czerskim, z którym odbył szereg wycieczek o charakterze geologicznym. Penetrując brzegi i wysepki Angary zwrócił M. Witkowski uwagę na małe pagórki, które po rozkopaniuo:kazały się 'kurhanami z epoki neolitu. Przerocz. 9, s. 7-8, 103-104, 10-16, 110-111, 31-32, 127-128, 39-40, 134, 181-192, 199-200, 207-208, ilustracje. cowaniu: K. Kowalska, JG Zbiory dotyczące 46-48, 143-144, 55-56, 63-64, 151-152, 160, 71-72, 168, 87-88, 175-156, 95, 183, Dokładniejszy wykaz znajduje siG w opraA. Mikłaszewska-Mroczkowska, op.-cit. Kamczatki opracował A. Kuczyński, patrz przypi$ nr 2 i 13. �ANTONI Ryc. 13. Szpital - leprozorium KUCZYNSKI założony przez B. Dybowskiego na Kamczatce. prowadzając eksplorację tych stanowisk ogłosił szeregg artykułów "Sledy kamennogo vieka w dolinie r. Angary", IVSORGO, t. 20, nr 1 _. 2, 1889, "Kratkij otcet o raskopkie mogił kamiennogo pierioda wIr·· kutskoj gub. na levom bieriegu r. Angary", IVSORGO, t. 11, nr 3 - 4, 1880 i inne 17, które spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Trudno jest dzisiaj ocenić w należyty sposób zasługi badawcze M. Witkowskiego. W literaturze polskiej brak jest na ten temat materiałów, a skromny artykuł B. Dybowskiego -- "Wspomnienie biograficzne o archeologu i powstańcu polskim Mikołaju Witkowskim", Swiatowit, t. XII. za rok 1924/1928, s. 1 - 4, bardzo ogólnie omawia to zagadnienie. Ostatnio jednak archeolog irkucki P. P. Horoszych przygotowuje monografię o tym polsldm archeologu - samouku, i dopiero po jej ukazaniu się będziemy mogli powiedzieć w jakim stopniu interesow<lły M. Witkowskiego zagadnienia etnograficzne. W odniesieniu do dziejów polskich badań Syb::.:rii w drugiej połowie XIX stulecia ważne są materiały etnograficzne zebrane przez innego uczestnika powstania .styczniowego Albina K o h n <l (1820-1880). A. Kohn pojmany z bronią w ręku pod Ruszkowem w woj. poznańskim, podzielił los innych powstańców i razem z nimi odbył długą drogę do katorgi. Jego "Listy z Syberji" opublikowane w czasopiśmie Sobótka, 1871 zawierają nieco informacji z zakresu etnografii Syb::rii. O wiele 17~. 'IT Irkutskoj L V i t k o v s kij, "Otcet o raskopach mogił kamiennego vieka gub. na levom bieriegu 1'. Angary". Ivz. IVSORGO, 188, t. 11. nr 3-4. �Wkład Po[aków do badań nad [udami Syberii G43 cicku',':5za pod tym względem jest książka A. Kohna opracowana wspólnie z R. Andree'm "Sibirien (und das Amurgebit). Geschichte und Reiser:. Landschaften und Volker zwischen Ural und Beringstrasse", Lipsk HJ76. Praca ta zawiera szereg uważnych informacji z zakresu kultury materialnej, społecznej i duchowej, dotyczących głównie Jukagirów Czukczów, Koriaków, Kamczadali i Giliaków. Oczywiście nie jest Ryc. l·L :\Iodel koriackich sań renifel·o\\"\·cl:. Kolekcja B. Dybowskiego [I!uzeu:" Etnograficzne, Kraków, ni" irl\Y 10159. Fot. i\. I<'uczyński. Ryc. 15. Model sań kamczadalskich do Laprzęgu psów. Kolekcja B. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzne, Kraków, nr inw. 18 982. Fot. A. Kuczyński. ona wolna od pewnych usterek, wynikających ze zbyt wielkich uogólnieJ1. Pobyt na zesłaniu pozwolił A. Kohnowi poznać dokładnie stosunki etniczne na obszarze Syberii co przy pogłębieniu zdobytych wiadomości istniejącą wówczas literaturą pozwoliło mu na trafną ocenę zaobserwowanych zjawisk. Warto więc zaznaczyć, że na'kreślony w książce obraz kultury wymienionych grup etnicznych zgodny jest z innymi opracowaniami z tego zakresu, a wspomniane powyżej usterki nie ujmują jej \\ar'losc:. Z wużniejszych zagadnień poruszonych w tej książce wymienj~· l': cbsz::r etnograficzny, myślistwo i rybołóstwo, hodowlę reniferów. trunsport i komunikację, budownictwo, zawieranie małżeństwa i szamanizm. Dopełniając obrazu polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii wspomnieć również należy o licznych materiałach zawartych w pamiętnikach zesłańców po powstaniu styczniowym. Jeśli w dwu poprzednich rozdziałach poświęcono stosunkowo dużo miejsca charakterystyce podobnych wiadomości, to uczyniono tak dlatego, że większość z wymienionych pamiętników uległa już prawie zupełnemu zapomnieniu. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że przedstawione powyżej relacje zasługiwały bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych w naszej literaturze. Tymczasem etnograficzne relacje zawarte we wspomnieniach powstcUl.CÓWz 1863-64 r. nie są już tak ważne dla rekonstrukcji katalo- �ANTONI KUCZYNSKI gu wytworów kulturowych poszczególnych grup etnicznych z obszaru Syberii, gdyż ich ogólnikowy charakter oraz czas opublikowania przesunął je na plan dalszy w istniejącej literaturze przedmiotu. Stąd też uwagi te jak również wąskie ramy artykułu wydają się być dostatecznym uzasadnieniem tłumaczącym dalszy układ opracowania, w którym zrezygnowano z przytaczania obszerniejszych wyciągów z tych źródeł. Przegląd tych materiałów rozpoczniemy od Juliana B i e s i e k i e rsk iego (1838-1910), powstańca z 1863 r. zesłanego do kraju Ostiaków. Jego "Wspomnienia myśliwskie z pobytu w Narymie", ukazały się w "Kalendarzu Myśliwskim" za rok 1904. Ryc. 16. Kamczadalskie naczynie Nakreślony w nich obraz polowań jest z kory brzozowej, służące do przebardzo interesujący. Dużo uwagi pochowywania owoców. Kolekcja B. święca w nich autor broni łowieckiej. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzpodając między innymi, że przez długi ne, Kraków, nr inw. 18982. Fot. A. Kuczyński. okres posługiwali się Ostiacy łukiem. który wy,party został przez strzelbę. Znane też im były sidła i samostrzały, a także kopie, którymi dobijali zranione zwierzę. Te spostrzeżenia o myślistwie Ostiaków nie stoją w sprzeczności z relacjami innych autorów, którzy pisali o kulturze tego ludu (M. A. Kastren, 1858, N. Kostrov, 1872). Interesujące, chociaż skąpe wiadomości z dziedziny etnografii Syberii zebrał Ferdynand Władysław C z a p l i c k i (1828-1886), uczestnik powstania 1863 r. Przebywając na zesłaniu interesował się on kulturą Ostiaków, Buriatów i Tunguzów, a swe spostrzeżenia zawarł w dwu książkach: "Na Irtyszu", Kraków 1869 i "Obraz Syberyi przez F. M. Władysława Czaplickiego", Kraków 1871. Jego relacje są bardzo fragmentaryczne, a najciekawsze z nich to informacje o transporcie i k{)munikacji, budownictwie i rybołówstwie. W sumie jednak nie przedstawiają one większego znaczenia dla studiów etnograficznych nad obszarem Syberii. Równie fragmentaryczne zawarte są we wspomnieniach (1814-1892), zatytułowanych: wiadomości na temat etnografii Tunguzów Michała Jana Ignacego G r u s z e c k i e g {) "Z podróży po wschodniej Syberyi", Ty- �WkŁad })OL(ll\()W cia badań 'lulc1 lllcl(ln~i Syberii godnik Mód i Powieści, 1873, nr 17-32. Autor relacji zesłany został na Sybir za udział w powstaniu styczniowym, a osiedlony początkowe w miejscowości DwIe nad Angarą podróżował potem po północno-wschodniej Azji interesując się zoologią, botaniką i etnografią Tunguzów. Jeśli idzie o treść informacji z zakresu etnografii, to składają się na nią okruchy z wielu dziedzin: - budownictwa, łowiectwa, ubioru, transportu i komunikacji. Nieporównanie więcej aniżeli wymienieni wyżej wszyscy trzej autorzy zasłużył się dla poznania interesujących nas zagadnień, zesłuniec Ryc. 17. Model aleuckiej łodzi obciągniętej skórą. Kolekcja B. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzne, Kraków, nr inw. 19014. Fot. A. Kuczyński. polityczny Jan Stanisław Jodłowski, autor ksiąŻ1ki: "Wspomnienia z Dalekiej Północy przez J. J.", K'rosno 1909 oraz opracowania "Myślistwo w Syberyi. Wspomnienia z tajgi jenisejskiej. Przez J. J.", Lwów 1886, odb. z czasopisma "Łowiec". J. Jodłowski przedstawia w relacji swojej interesujący obraz z dziedziny życia codziennego Tunguzów i Ostiaków. Sam autor nie podróżował wiele po Syberii, ale przebywając stale wśród wspomnianych ludów poczynił szereg ciekawych spostrzeżeń z zakresu myślistwa, rybołówstwa, budownictwa, pożywienia, transportu i komunikacji. Jeśli już mowa o myślistwie to stwierdzić należy, że materiał z tej dziedziny jest naj liczniej reprezentowany we wspomnieniach. Na baczną uwagę zasługują też informacje na temat komunikacji pieszej, w których podaje autor dokładny wygląd nart używanych przez Ostiaków i Tunguzów. Tak więc wartość tych opisów zasługuje bez wątpienia na uwagę etnografów. Interesujące wiadomości z zakresu kultury Buriatów zawarte są we wspomnieniach Ludwika Ż y c h l i ń s k i e g o (? - 1891), zesłanego na obszary zabajkalskie za udział w powstaniu styczniowym. Jego wspomnienia zatytułowane: "Wrażenia i przygody zesłanego na Sybir Wielkopolanina. Buriaci lud mongolskiego pochodzenia", Poznań 1883, zawierają ciekawy opis zwyczajów i obyczajów ludu, wśród którego wy13 - Lud. t. 'iI, cz. If, 1968 �SLG ANTONI KUCZYŃSKI Ryc. ] 8. Szle do zaprzęgania psów na Kamczatce. Kolekcja Etnograficzne, Kraków, nr inw, 13992. Hys. B. Dybovv'skiel(o, Muzeum A. Kucz)'óski p<1dło mu żyć. Dzięki lekturze tych wspomnień' wiadomości o kulturz(~ Buriatów znacznie się powiększyły w literaturze polskiej. Dodać prz\' tym należy, że są one cennym dopełnieniem do pracy ks. Mikołaj,) Kał u s z Y ń s k i e g o, zesłańca po powstaniu styczniowym, który przez długi okres przebywał w gubernii krasnojarskiej wśród Buri;ltÓ·vV . .Jego pamiętniki ,,2 Syberji. Burjaci stepu tunkińskiego. Wieś Tunku i pobyt w niej kapłanów polskich", drukowane były w czasopiśmie "Warta", PoznaJ1 1878, nr 197 203. Jako duchowny zwracał M. Kałuszyński lJWagę na kulturę duchową Buriatów, stąd wspomnienia te zawierają naj liczniejszy materiał z tego zakresu. Brak miejsca nic pozwala na zajęcie się szczegółami, relacje obu autorów należą do lwtegorii wnikliwszych źródeł z zakresu etnografii Buriatów. Przy tej sposobności należy również wspomnieć o innych zesłał1ci1ch, którym choć krótkie, ale nieraz bardzo interesujące informacje o ludach Syberii zawdzięczamy. Do nich należą: Jan S i w i ń s k i 18, ks. Jan C h Y 1 i c z k o w s ki 19 i inni mniej znani 20. W tym .samym mniej więcej czasie podróżował po Syberii literat Ludwik Ni e m o j e w sk i (1832-1902). Jego 'peregrynacje obejmowały obszar Syberii środkowej, stąd też w opracowaniu "Obrazki Syberyi '" Autor pamiqtnika: "Katorżnik czyli pamiętniki sybiraka napisane przez Jana SiwiI'lskiego zesłanego w roku 1863 na ośm lat do robót katorżniczych w kopalniach Nerczyóskich Kraju Zabajkalskiego w Syberyi", Kraków 1905. ", J. C h y l i c z ko w s k i, "Syberja 'pod względem etnograficznym. adminirolniczym i przemysłowo-handlowym", Włocławek 1898. 2U Do nich należą: S. K l' U P s k i, (pseud. Purk X.l, "Lużne karty pamiętnika zbiega z Sybiru", Lipsk 1874; H. S a m b o l' S k i, "Wspomnienia z powstania 1863 r. i pobytu na Syberyj i", Warszawa 1917; K. S z w e r n i c ki, "Wyjątki z dziennika podróż)' odbytej w krajach amurskich w prowincji irkuckiej do spełnienia posłu~ duchownych katolikom od dnia 26. III. 1859 do dnia 25. I. 1860", (w) Pam. Rel. MoraIn." 1861, ser. lI, t. 7, p. 161-189,281-300,397-421; E. Tabeóska, "Z doli i niedoli. Wspomnienia wygnanki", Kraków 1897; S7.. T o kar z e \V s k i, "Ciernistym szlakiem "pamiętniki z więzieó robót ciężkich i wygnania", Warszawa 1909: tenże: "Na tułactwie", Warszawa 1:=111oraz inni wymi2nie:1i w ksicr~ce: 1\1. .J a n i k, "Dzieje Polaków na Syberii". Kraków 1928 i Z. Z i e l i ń ~ k i. "MaI." slo\-\'nik pionieróv: polskich kolonialnych i morskich", Warszawa 19:32. �Wkład Polaków do badań nad ludami SybCTii przez Ludwika Niemajewskiego", Warszawa 1875, najwięcej materiału odnosi się do Tunguzów i Buriatów. Mimo trudnych warunków podróży czynił on nieu.stannie obserwacje i notował spostrzeżenia, dzięki którym jeden z rozdziałów tej książki zatytułowany: "Studia etnograficz:ne" przedstawia z całą dokładnością wszystkie szczegóły z zakresu kultury ludzi, wśród których przebywał. Opisując Tunguzów podaje L. N i c Hl o .i e w s k i Wiadomości t y2zące się zwyczajów i obyczajów, języka, szamanizmu, obrządku pogrzebowego, leczenia chorych oraz szereg innych szczegółów z dzie:iziny kultury materialnej i społecznej. Podobne wiadomości odnoszą się do Buriatów i Giliaków. Wiadomości swe uzupełniał L. Niemoje"vski istniejącą wówczas literaturą przedmiotu. Stąd też jego relacje noszą nieraz charakter komplikacji. Dotyczy to szczególnie opisów kultury ludów północno-wschod.niej Syberii, z którymi polski podróżnik nie był w częstym kontakcie. Niemniej jednak trzeba zaznaczyć, że bezpośrednia obserwacja wzbogacona literaturą złożyła się na jeszcze jeden ciekawy obraz kultury syberyjskich tubylców. Z żalem trzeba więc stwierdzić, że informacje L. Niemajewskiego dotyczą nieRyc. 19. Ostiak z nad Obi (autor rywielu grup etnicznych z obszaru sunku niezidentyfikowany). J. Jodłowski, Wspomnienia.... Krosno 1909. Syberii okrywając cieniem niewiedzy jeszcze sporo innych mieszkających tam ludów. Oprócz wspomnianej książki napisał L. Niemajewski jeszcze parę innych artykułów z zakresu etnografii Syberii, które uzupełniają nieraz zawarty w niej materiał. Do nich należą: "Ludy podbiegunowe", Wędrowiec, 1875, nr 280, 281, 299 - 301, 309 - 312; "Z nad granicy chińskiej, urywek z listu", Tygodnik Ilustrowany 1870, nr 128, 149. 155, 1B71, nr 187, 188 i inne. Równic dokładne wiadomości o niektórych zawdzięczamy współczesnemu L. Niemojewskiemu SbWO'lNi R e i c h m a n o w i (1848 - ?). Studiował miesztkańcach Syberii podróżnikowi, Bronion przez pewien okres �548 ANTONI KUCZYŃSKI przyrodę w Warszawskiej Szkole Głównej. Mając możliwości wyjazdu na Syberię udał się tam w celach podróżniczych. W swych wspomnieniach - "Z Dalekiego Wschodu - wrażenia, obrazki i opisy z dobrowolnej podróży po Syberii", War,szawa 1881, zawarł wiele interesujących szczegółów o ;przyrodzie, geografii, kopalniach złota, miastach i osadach. Materiał etnograficzny reprezentują w tej książce fragmentaryczne opisy z zakresu kultury materialnej - budownictwo, transport i komunikacja, pożywienie, łowiectwo oraz inne tyczące się kultury społecznej i duchowej np. szamanizm. Dane te dotyczą szczególnie ludności tunguskiej. Z wędrówki tej przywiózł także B. Reichman bogate materiały. które posłużyły mu do napisania obszernego artykułu: - "Samojedzi. Studium etnologiczne", Wszechświat 1882, nr 13, 20 - 21, 28, 31 - 32, 34, 36 38. Lud ten zamieszkuje z dawien dawna rozległe obszary tundry i laso-tundry, rozciągające się od białomorskich wybrzeży półwyspu Kanin aż po skraj półwyspu Tyjmyr i ujście Chatangi. Studium to oddaje w pełni obraz kultury tego ludu. Odnajdujemy w nim opisy pomieszczeń mieszkalnych tj. przenośnych szałasów krytych skórą. Ten rodzaj mieszkania wyznaczała istniejąca u Samojedów forma gospodarki, którą stanowiła hodowla renów i polowanie, a także drobne rybołówstwo. Na szczególne podkreślenie 'Zasługuje fakt, że w opracowaniu tym spotykamy oprócz opisu także refleksje na temat przyczyn takiego stanu kulturowego. W sumie więc opracowania obu autorów L. Niemojewskiego B. R e i c h m a n a są .skromnym początRyc. 20. Tunguz w zimokiem późniejszych badań, które rozwinęły się wej odzieży (autor tysunku w ostatnim trzydziestoleciu XIX stulecia. nie zidentyfikowany). J. J 0dłowski, Wspomnienia ... Polskie badania etnograficzne na terenie Krosno 1909 Syberii w ostatnim trzydziestoleciu ubiegłego wieku (1870-1900), obejmują dzieła Wacława Sieroszewskiego, Adama Szymańskiego, Edwarda Piekarskiego, Mikołaja Witaszewskiego i Sergiusza Jastrzębskiego, a więc autorów doskonałych opracowań o Jakutach i ich kulturze. Nie są to oczywiście jedyni Polacy, których notuje historia etnografii Syberii. Do najbardziej znanych postaci zesłańców Polaków, którzy prowadzili badania etnograficzne na obszarach Jakutii należy autDr wielu powieści podróżniczych, utalentowany pisarz Wacław S i e r a s l C w- �WIc/ad PO!Clków do bCldCl(' nad !udClmi Syberii ;>49 s k i (1858-1945). Urodzony na Mazowszu w Wólce Kozłowskiej, doświadczył wiele w okresie swego długiego życia. Ojciec jego prześladowany za udział w powstaniu styczniowym zmuszony był wyjechać zagranicę, wkrótce też posiadłość rodzinna została skonfiskowana. Nieco później zmarła matka. Wychowując się pod opieką rodziny, ukończył pięć klas gimnazjum. Prześladowany 'Za działa:lnGść wkółtkach samokształceniowych, przerwał dalszą naukę i rozpoczął pracę w charakterze robotnika kolei warszawsko-wiedeńskiej. Od tego momentu datuje się jego ""ewolucyjna działalność wśród robotników 'skupionych wokół kółek socjalistycznych organizowanych przez L. Waryńskiego. Za pracę tę zostaje aresztowany (1878) i zesłany do Jakutii, gdzie przybył na wiosnę 1880 r. Osadzony ,początkoWG w Wierchojańsku próbował W. Sieroszewski ucieczki, za co IprzeniesiGno go do oddalGnego 'O kilkaset kilGm£tró\v od Kołymska uroczyska Jąża. Następnie mieszJkał w II ułusie Bajagantajskim nad rzeką Ałdan, skąd przeniósł się do ułusu Namskiego w sąsiedztwie Jakucka. Od roku 1892 pozostawał w Jakutii na prawach osiedleńca, mając przez to możliwość swobodniejszego podróżowania po jej obszarach. Zainteresowanie Jakutami i ich kulturą zrodziło się u W. Sieroszewskiego już od pierwszych chwil pobytu na ziemi jakuckiej. Przemierzając kilkakrotnie J akutię \V różnych kierunkach, gromadził zabytki kultury materialnej, robił notatki etnograficzne, poznawał zwyczaje i obyczaje narodu \vśród którego wypadło mu żyć. W porozumieniu z A. Szymańskim rozpoczął systematyczne badani:.! etnograficzne zbierając materiał terenowy. Większość z tych zbiorów zginęłu bezpowrotnie podcz<u Kilkakrotnych rewizji i przymusowych Wacław Sieroszewski (1858-1945) przesiedleń, resztę przekazał do muzeum w Jakucku oraz przedstawił Wschodniosyberyjskiemu Oddziałowi Irkuckiego Towarzystwa Geograficznego, skąd otrzymał obietnicę druku pracy o etnografii Jakutii. Dalsze uzupełnianie materiałów terenowych zajęło mu cztery lata, tak że dopiero w roku 1896 ukazało się wyczerpujące i dobrze ilustrowane studium - "Jakuty. Opyt etnogra- �;;50 ANTONI KUCZYNSKI ficeskago issledovanija", t. I, St. Petersburg 1896 21, za które otrzymał złoty medal Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz pozwolenie na powrót do kraju. Jeszcze przed ukazaniem się tej monografii ogłosił W. Sieroszewski parę artykułów, dając się poznać jako wytrawny znawca etnografii .Tnkutów 22. W sumie jego rozprawy z tego zakresu z3jmują czołowe miejsce w naukowej literaturze jakutoznawczej. Szereg uczonych wyrażało się o nich w słowach wysokiego uznania, chocinż nie brakło też sądów zbyt surowych. J·eden z ówczesnych recenzentów jego książki. etnograf N. Charuzin pisał o niej jaJko o naj pełniejszym i najbnrdziej naukowym dziele "z zakresu etnografii Jakutów", a także uważał ją Z:I "najwybitniejszą pracę w zakresie etnografii Rosji z wyd'lnych w ostatnich latach" (Etnograficeskoie Obozrienie, 4, 1896, s. 170, 172). Nicco odmiennego zdarua jest inny uczony, znawca etnografii Jakutów V. lonov który w artykule - "Obzor literatury po vierovanijam jakutov", Żivaja Stadna, XXIII, 1914, vyp. 3 - 4, s. 317-372, zarzuca polskiemu badaczowi wiele kardynalnych błędów w -pisowni i tłumaczeniu wyrazów jakuokich. Uwaga ta jest bardzo słuszna, gdyż jak wspomina S. Kałużyński, "pisownia przytaczanych form, wyrazów i przekładów jakuckich nie jest bynajmniej naj mocniejszą stroną monografii Sieroszewskiego, natomiast acena całej pracy jako 'kompilacji i książki, ncl którą nie można się .powoływać bez sprawdzenia danych, która zawiera 21 W języku polskim książka ta ukazała się w Warszawie w UlGO t'. jako: "Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wrażenia i notatki", drugie wydanie poiskie poprawione i rozszerzone wyszło w 1936 1'. także w Warszawie, a wyd. trzecie ukazało się w Krakowie w 1961 1'. - oba wznowienia w ramach edycji dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego. Istnieje także angielska wersja tej książki:: The Yakuts. Abridged from the Russian of Sieroshevski by W. G. Sumner (revised and completed by W. Sieroshewski), "The Journal of the Anthropological Institute", Vol. 31, January - June 1901. Przygotowany przez autora drugi tom monografii miał się ukazać w 1902 r. Rosyjski rękopis tego tomu (nie wykończony \V calości) znajduje się w Archiwum Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie, a jego mikrofilm w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. Mf. A. 161. Należy także wspomnieć o tym, że Sto Poniatowski jadąc z wyprawą naukową do Kraju Nadamurskiego spotkał się w maju 1914 r. z E. Piekarskim (spotkanie miało miejsce w Petersburgu), z którym omawiał zamiar nowego wydania monografii o Jakutach. W dziele tym widział E. Piekarski wiele błędów, wynikających z niedostatecznego opanowania języka. "Powzięliśmy zatem myśl - pisze St. Poniatowski -drugiego wydania tej książki pod redakcją i z dodatkami Piekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewski" (St. P o n i a t o w s k i, 1966, t. 50, s. 78-79). Z powodu braku innych wiadomości na ten temat trudno jest dzisiaj ustalić o ile tą sprawą zainteresowano autora monografii o Jakutach - W. Sieroszewskiego. 22 Do nich należą: "Jakutskaja svadba", Żivaja Starina, 1894, vyp. 3-4: ..Soobscnie o bracnom sojuzie jakutov", Izv. IRGO XXXI/2, 1895 i inne. �WkłacI Po!ak,)w do bad((); naci 11u!ami Syberii wiele informacji wątpliwych itd. wydaje się stanowczo zbyt surowa" (S. Kałużyński, 1966, s. 186). Przyjmując krytyczne uwagi V. Ionova i S. Kałużyńskiego podkreślić jednak należy, że choć autor monografii był tylko samoukiem o doskonałym talencie pisarskim, potrafił jednak zgromadzić liczny materiał etnograficzny, względnie dobrze go uporządkO',vać i wybrać z niego rzeczy n8jistotniejsze. W dziele tym uwzględnił W. Sieroszewski ewolucjonistyczny punkt widzenia, ale w szczegółowych rozważaniach typu etnogenetycznego doceniał znaczenie migracji i dyfuzji kulturowej. Stąd w monografii, która nic jest suchym opisem z8obserwowanych faktów znajdują odbicie różne kierunki i metody etnologiczne. Całość opracowania napisana z wielkim talentem literackim, stanowi także z8jmującą lekturę dla przeciętnego czytelnika, a przy tym jest też dziełem, które do dziś najpełniej ujmuje szereg zagadnień z zakresu etnografii .Jakutów. Osobny rozdział w badaniach etnograficznych W. Sieroszewskiego stanowi jego udział w wyprawie naukowej na wyspę Hokkaido w r. 1903, gdzie zCljmował się gromadzeniem materiału na temat życia i kultury mieszkających tClm Ajnów. Badania te przerwane zostały na skutek wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej (1904~1905), tak że ich rezultat zamknął się ostCltecznie w niewielkiej książce ~ "Wśród kosmatych ludzi", Warszawa 1927, (pierwsze wyd. książkowe). N a zakończenie tego ogólnego szkicu o badaniach etnograficznych W. Sieroszewskiego należy jeszcze dodać, że cenne materiały z tego ZClkresu znajdują się w jego licznych utworach literackich, które doczekały się kilkakrotnych wydań 23 • .Jednym z mniej znanych Polaków, który z'ljmował się badaniami etnograficznymi na obszarze .Jakubi był Adam S z y m a ń s k i (1852~ ~1916), znany czytelnikowi polskiemu przede wszystkim jako pisarz i publicysta. Urodzony na PodIa siu w rodzinie szlacheckiej, mieszkał potem w Warszawie gdzie odbywał studia na wydziale prawnym. Aresztowany za współpracę z polskimi organizacjami politycznymi (1878) zesłany został do Jakucka, gdzie zetknął się się z W. Sieroszewskim, który przybył tam a parę miesięcy później od niego. Po czteroletnim pobycie w Jakucku, przeniesiono go do Kireńska, a potem do Bałagańska. Od roku 1885 mieszkał w gubernii kostromskiej, a po powrocie do kraju osiadł w Krakowie. Omówieniu życia i naukowej działalności tego ba- 23 Należą tu: "Na Daleki Wschód. Kartki z podróży", Warszawa 1904; "Mandżuria" - reportaż, po raz pierwszy drukowany w cyklu: "Przez Syberię i Mandżurię do Japonii" w "Tygodniku Ilustrowanym", 1903, nr 38, 42, 43, 45, oraz 1904, nr 1-5 i inne, patrz: edycja dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego. �ANTONI KUCZYŃSKI dacza pOsvv'1ęcony jest popularny artykuł H. Obuchowskiej Pysiowej "Polski badacz ziemi jakuckiej", Problemy, nr 5, 1957. Wyniki prac badawczych A. Szymańskiego nie są liczne, <.l większość ze zgromadzonych przez niego materiałów dotyczących Jakutii i jej ludów pozostaje do dzisiaj w formie r~kopisów, które znajdują się w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie jako "Materiały Adama Szymańskiego" III 24. O rękopisach tych pisał Z. Piedos w artykule zatytułowanym ,,0 materiałach jakudkich Adama Szymańskiego w zbiorach Archiwum PAN w Warszawie", Przegląd Orientalistyczny, nr 2, 1962, stwierdzając że pewna ich część "zasługiwałaby na opubliJkowanie". Znając treść tych materiałów przychylam się do sądu Z. Piedosa z zaznaczeniem, że rękqpisy te należy wydać w całości uzupełniając je dodatkowymi przypisami. Część swych materiałów zebranych wśród Ja:kutów opublikował A. Szymański w artykule "PiSca jakutov", Izv. VSOIRGO, XVI. 1-2, 1885 oraz w paru innych o których wspomina A. N. Pypin, (1892, s. 319) i P. P. Chorosich, (1924). Warto tu także wspomnieć o jeszcze innym jego artykule - "Proischożdienie i dejstvitiel'noie znacenie slova "tungus", Etnograficeskoie Obozrienie, 1905, gdzie z wyrażonymi przez niego poglądami polemizuje E. Piekarski, (Etnograficeskoie Obozrienie. 3-4, 1906). Na zakończenie warto jeszcze wspomnieć o innej interesującej pozycji A. Szymańskiego "Z jakuckiego Olimpu. Jurdiuk Ustuk Us. Baśl1", Kraków 1910, s. 149, z której wynika, że nie obcy mu był język i folklor jakucki. Współczesnym W. Sieroszewskiemu i A. Szymańskiemu polskim badaczem kultury JakEtów był Edward P i e kar s ki (1858-1934), urodzony w szlacheckiej rodzinie mającej swe posiadłości w Piotrowiczach powiatu ihumeńskiego, byłej gubernii mińskiej. Początkową naukę odbywał E. Piekarski w gimnazjum w Mińsku, potem w Taganrogu i Czernihowie. Studia wyższe rozpoczął w Instytucie Weterynaryjnym w Charkowie, gdzie nawiązał ścisłą wspMpracę z organizacjami politycznymi. Zagrożony aresztowaniem porzucił Instytut, a pojmany przez władze carskie w roku 1881 skazany został na 15 lat katorgii, zamienionej mu z powodu złego stanu zdrowia i młodego wie~u na zesłanie do Jakutii, dokąd przybył jeszcze w tym samym rokupóźmą jesienią. Osiedlony w Inaslegu Igidej'sikim Boturuskiego ułusu - miejscowości oddalonej od Jakucka o około 250 km. zbudował sobie E. Piekarski mały domek i założył gospodarstwo. Szybko pozyskał zaufanie otaczających go Jakutów. Wkrótce po osiedleniu ożenił się z Jakutką. Podyktowana koniecznością nauka języka jakuokiego przekształciła się u naszego rodaka w systematyczną pracę nad gromadzeniem materiału �Wkład Polaków do badmi nad ludami Syberii Ji/3 słownikowego. Trudności i niepowodzenia w tym względzie pokonywał On z wielkim uporem. E. Piekarski nie posiadał przecież wykształcenia filologicznego ani językoznawczego. Na zesłaniu dQpiero studiował prace z tego zakresu. Cel był jeden. Zgromadzić liczny materiał językowy, a potem opracować słownik. Korzystając ze współpracy miejscowego duchownego prawosławnego, D. D. Popova oraz 'Zesłańca politycznego, etnografa rosyjskiego V. M. lonova, zebrał E. Piekarski tak liczny materiał. że Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego zdecydował się na wydanie opracowanego przez niego słownika. Wkrótce też zezwolono mu przcnlesc się do Jakucka (1889), gdzie gromadził dalsze materiały do ' '. słownika, Od roku 1904 korzystał I E. Piekarski ze stypendium nauko(. wego Rosyjskiej Akademii Nauk, a \\' rok później, przybył do Petersburp, gdzie mieszkał do chwili śmierci. pracując na różnych stanowisk<lch w zakładach naukowych lVIuzE:umRosyjskim, Muzeum Antropologii i Etnografii. Ro;~ 1907 przynosi mu niebywały sukct's. Po wielu latach żmudnej prac:-' ukazuje się jego pomnikowe dzieło: "Slovar jakutskogo jazyka", lVydan:-' w Petersburgu. Następne zesz:-'t:-'tego słownika, liczącego 1929 stron dużego formatu (in quarto, tekst \\' dwóch kolumnach), ukazały się \'-' latach 1907-1930. Edward Piekarski (1858-1934) Słownik ten opracowany jest z niezwykłą starannością. Uwzględnił w nim autor pokrewieństwo niektórych wyrazów z językami tureckimi, uwzględniając także zapożyczenia mongolskie, tunguskie i rosyjskie. Większość haseł zawiera obszerne informacje z zakresu etnografii. Rozbudowany system przypisów dokumentuje prawdziwość przytoczonych wiadomości, dając przez to możliwość do ich łatwiejszej konfrontacji z obszerniejszym kontekstem. Nie pomija też E. Piekarski bogatego materiału toponomastycznego i onomastycznego, zamieszcza przezwiska, przekleństwa i zwroty "nieprzyzwoite". Wszystko co zanotował w terenie i zgromadził z innych źródeł, znalazło miejsce w słowniku. Słownik ten stanowiący efekt prawie 50-u lat żmudnej pracy zyskał >- �5;1(i ANTONI KUCZYNSKI przybywał w latach 1907-1909. Od r. 1909 mieszkał ponownie w Rosji, początkowo w Odessie, potem w Petersburgu, gdzie pracował w Muzeum Rosyjskim, a następnie (od r. 1914) w towarzystwie ubezpieczeniowym "Wołga", W okresie rewolucji październikowej (1917) stoi na uboczu wydarzeń politycznych. Wkrótce wyjeżdża do Moskwy, gdzie umiera 21 czerwca 1918 r. zdala od przyjaciół i znajomych. Przebywając wśród Jakutów zgromadził M. Witaszewski liczny materiałetnograficzny, który tylko w części zdążył opracować. Z uwagi na wąskie ramy artykułu nie jestem w stanie przytoczyć wszystkich jego prac, które w dokładny sposób zestawił W. Armon, (1961, s. 150-152). Ryc. 21. Zjazd uczestników ekspedycji L M. Sibiriakowa w styczniu 1895 1'. Siedzą od lewej strony: drugi - F. Kan, piąty - M. Witaszewski, siódmy - E. Piekarski, dziesiąty - S. Jastrzębski. Z tych które nie mogą jednak być pominięte wymienić należy: "Jakutskije matieriały dla razrabotki voprosov embriołogii prava", drukowane po raz pierwszy w latach 1908-1909 jako dodatek do "Izviestii Vost-Sib. Otdieła IRGO, przy czym z niewiadomego powodu ich druk został przerwany na s. 114. Drugie wydanie uzupełnione rękopisem ukazało się w Leningradzie w r. 1929. Zagadnieniem specjalnym, którym interesował się M. Witaszewski, był szamanizm. W jednym z opracowań poświęconych temu zagadnie- �Wk/ucI Polak<iw rlo barla,i narl !Udami Syber;; niu "Matieriały dla izucenija samanstva u jakutov", Izv. Vost.-Sib. Otdieła IRGO, 1890, vyp. 2, s. 36-48, dał wnikliwą analizę ceremonii szamańskich, przy czym zwrócił szczególną uwagę na kult .pewnych gatunków zwierząt, wywodzący się z dawniejszych przedszamańskich wierzeń totemistycznych. Oceniając dorobek M. Witaszewskiego podkreślić należy, że większą część zgromadzonych materiałów nie zdążył on opracować. Niemniej jednak dorobek ten powinien być zawsze uwzględniany w etnografii i historii Jakutów. Fakty nagromadzone przez niego, stawiają go na czołowym miejscu wśród badaczy stosunków zwyczajowo-prawnych tego ludu. Jednym z mniej znanych badaczy kultury Jakutów był Sergiusz J as t r z ę b s ki (1857-1931 r.), urodzony w Charkowie, w polskiej rodzinie pochodzenia szlacheckiego. Za udział w rosyjskim ruchu rewolucyjnym skazany zostnł na 10 lat katorgi, z których sześć przesiedział w więzieniu. W roku 1886 osiedlony został w Jakutii, gdzie przebywał do roku 1896. Właśnie z tego okresu datują się jego badania etnograficzne i językoznawcze . .Jako członek ekSlpedycji naukowej 1. M. Sibiriakowa, podróżował w latach 1894-1895 po kraju Jakutów gromadząc materiały z za'kresu etnografii i folklorystyki. Główną zasługą S. Jastrzębskiego jest dokładne zbadanie języka jakuckiego i opracowanie jego gramatyki ("Gramatika jakutskogo jazyka", Irkuck 1900, wydanie II - ukazało się w r. 1938). Drugą dziedziną, którą interesował się S. Jastrzębski był folklor jakucki. Opracowane przez niego - "Obrazcy narodnoj litieratury Jakutov", Leningrad 1929, zawierają liczne poematy epickie (jak ołongho - epos bohaterski), pieśni i bajki. Zebrane w tej książce teksty, są tym bardziej cenne ponieważ w literaturze jakutoznawczej sprawa folkloru była zawsze niedostatecznie opracowana. Wyniki prac badawczych S. Jastrzębskiego zapewniły mu trwałe miejsce w naukowej literaturze przedmiotu o czym pisali: B. 1. Ubrjatova, Jakuck 1945, s. 15-21, S. A. Tokariev, 1948, nr 2, s. 191 i inni. Bardzo mało znane są w historii etnog,rafii :polskiej prace badawcze nad ludami Syberii, prowadzone przez Feliksa K o n a (1846-1941), zesłanego na katorgę, a potem na osiedlenie w J akutii, za polityczną dzia·łalność w szeregach "Pierwszego Proletariatu". F. Kan zajmował się głównie etnografią Tuwińców (Sojotów), ale jako członek naukowej ekspedycji 1. M. Sibiriakova (1894-1896) zgromadził wartościowe materiały dotyczące Jakutów. Praca polityczna w WKPb nie pozwoliła mu na systematyczne opracownnie rozpoczętych badań, stąd większość art y- �ANTONI KUCZYŃSK[ kułów, które ogłosił .pochodzi z okresu przed rewolucją październikową. W ich skład zaliczyć należy: "Priedvariticlnyj otcet po ekspedicii v Urjanchajskuju ziemlju", Izv. Vost.-Sib. otd. IRGO, t. XXXIV, wyp. 1, 1903. "Chatyn Arinskoie skopceslwic siclenie", tamże, t. XXVI/4-5, 189G i inne 24, które wymienia S. I. VćlllStajn, 1965, nr 4, s. 116-128. Polskim badaczem kultury ludów Syberii był również Bronisław P i ł s u d s ki (1866-191H), którego zasługi w tej dziedzinie, często współczesnym nieznane, dziś prawie mpełnie poszły w niepamięć. Jako student uniwersytetu w Petersburgu, zamieszany w spisek na car:l Aleksandra III (1845-1894), zesłany został w 1'. 1886 na 15 lat katorgi na Sachalinie. Od tego momentu datują się jego zainteresowania etnografią Ajnów i Giliaków. Przebywają-c wśród tubylców Sachalinu pozyskał B. Piłsudski ich zaufanie, a przez Giliaków nazywany był bratem. Częste kontakty z ludnością wśród której wypadło mu żyć rozbudziły w nim zainteresowania jej językiem, Feliks Kon (18=4-19'l1) zwyczajami i obyczajami. Rozpocząl gromadzenie materiału etnograficznego a przychodziło mu to tym łatwiej, że nabyta znajomość trzech języków (giliacki, oroczoński, ajnoski) pozwalała mu na obywanie się bez tłumacza. W tym czasie zaczyna też publikować wyniki swych bac.ań. Starannie opracowany artykuł: "Nużdy i potriebnosti sachalińskich giljakov", IRGO, Priamurskij Otd. Zapiski, vyp. IV, nr 3, 1898, s. 1-23, otwiera mu drogę do dalszych prac badawczych. W roku 1899 zostaje kustoszem muzeum we Władywostoku, pełniąc jednocześnie funkcję sc·· kretarza władywostockiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Zdobycie stałego zatrudnienia pozwoliło B. Piłsudskiemu na usystematyzowanie zebranych przed laty materiałów, uzupełnienie bra"4 Do nich należą: "Fizjologiceskie i biologiceskie dannyje o jakutach", stanowiące dopełnienie do artykułu D. 1. Melikova pt. "Vażnejsyje promysły i zanjatija żitielej Kolymskago okruga", Minusinsk 1899; "Ekpedicija v Sojotiju", Sob. soc .. t. 3. Moskwa 1934 i inne wydane w ramach dzieł zbiorowych F. Kona. �Wkłacl Polaków cia baclań naci Ludami SyberiL ków ; glębsze studia etnograficzne. W roku 1903 wspólnie z W. Sieroszewskim wyruszu on nu wyspę Hokkaido, w celu zbadania pod względem językowym i etnograficznym zamieszkałych tam Ajnów. Korzystając z wybuchu wojny rosyjsko-japOllskiej (1904-1905), która zastała ich TIn Hoklwido powracają dwaj polscy badacze-zesłańcy do kraju. Po przyjeździe do Polski, nie mógł jednak B. PHsudski powrócić na \Vilellszczyznr~,do Zulowa w pow. święciańskim. Zatrzymał się w Krakowie z myślą, że tutaj będzie mógł opracować Swe materiały etnograficzne. Przeliczył się jednak. Brak stalego miejsca zatrudnienia towarzyszy mu przez caly okres krakowski. Bory-kając sil~ z trudnościami finansowymi nie Z3niedbuje jednak B. Piłsudski swych zainteresowań ludoznawczych. Przebywając na Podhalu prowadzi badania etnograficzne oraz zakłada \V roku 1911 sekcjf; dnograficzną, przy Towarzystwie Tatrzaóskim w Zakopanem 25. W okresie tym poznaje się z Juliuszem Zborowskim, który pisze o nim w Ziemi (1934, nr 1-4, s. 1) jako o "miłośniku Podhala, grasującym w Nowym Targu i okolicach". Mieszkając na przemian raz w Krakowie, raz w Zakopanem opracowuje B. Piłsudski swe zbiory sachalińskie. Bronisław Piłsudski Korzystając z wydatnej pomocy językoznawcy (1866-1918) Jana Rozwadowskiego przygotowuje do druku pracę o folklorze i języku Ajnów- "Materials for the Study of the Ainu Language and Folk-Lode", Kraków 1912, stanowiącą do dnia dzisiejszego podstawowe opracowanie z tego zakresu. Drukuje również parę artykułów na łamach czasopisma etnograficznego "Lud" "Szamanizm u tubylców na Sachalinie", Lud, 1909, t. 14, s. 261-274 i tamże 1910, t. 16, s. 117-132 oraz "Poezja Giliaków", tamże 1911, t. 17, s. 95-12:3 i "Trąd wśród Giliaków i Ajnów", tamże, 1912, t. 18, s. 79-91. Z braku miejsca nie jestem w stanie nie tylko omówić jego artykułów, ale nawet przytoczyć większości z nich, które częściowo zostały zestawione przez K. Zawistowicz (1930) i R. Jakobsona, G. Hi.ittl-Worth, J. F. Bebbe, 1957, s_ 87 i IDO, Tu dla wyjaśnienia dodam tylko, że artykuły te rozrzucone są po wielu czasopismach: "Żivaja Starina", "Anthropos", "Globus", .,""'olk-Lore" i "Bulletins et Memoires Francuskiego Towarzystwa Antropologicznego" . ce. Sp:'a\\'ie tej poświęcony jest artykuł ~udoznav-.-st\\'a i muzealnictwa na Podhalu:" Tatrzań,k;ego (l911-H119). (Maszynopis). J. Z b o r o w s k i e g o "Z dziejów Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa �5GO ANTONI KUCZYNSKI Wyniki prac badawczych B. Piłsudskiego zapewniły mu szeroki rozgłos w ówczesnych środowiskach etnograficznych w kraju i za granicą. Niestety jednak, brak studiów uniwersyteckich był główną przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie go na uniwersytecie w Krakowie. W okresię pierwszej wojny światowej wyjeżdża on z kraju, przebywcl początkowo w Szwajcarji, a potem w Paryżu, gdzie umiera śmiercią tUlgiczną 1918 roku. Drukowany dorobek B. Piłsudskiego nie jest wielki, ale to co napisał stanowi bez wątpienia poważną wartość w literaturze przedmiotu. N a jego pracę o kulcie niedźwiedzia powołuje się badacz tego problemu A. F. Anisimov, (1950, s. 309, 313-314, 318), a na opracowanie '-' tubylcach Sachalinu M. G. Levin, (1958, s. 123-124). Patrząc na badania naukowe B. Piłsudskiego musimy zawsze pamiętać, że opublikowane prace są tylko częścią bogatych materiałów zgromadzonych na Sachalinie i Hokkaido. Niezależnie od materiału etnogruficznego zebrał on także teksty starych podań, baśni i pieśni, które posiadają duże znaczenie dla folklorystyki. Część tych zbiorów z zakr<::su języka i folkloru Giliaków odstąpił B. Piłsudski, L. Szternbergowi, rosyjskiemu zesłańcowi, z którym zaprzyjaźnił się i badał wspólnie kulturę tego ludu. Zapisane przez B. Piłsudskiego cztery poematy giliackie weszły w skład zbioru L. Szternberga - "Matieriały po izuceniju giliatskogo jazyka i folklora", St. Petersburg 1908, który tylko w przedn:owie do pracy zaznaczył ich pochodzenie. Część zebranych przez B. Piisudskiego materiałów pozostała w rękopisie i znajduje się w Archiwum Akademii Nauk ZSRR, w zespole fond 282, pod nr 142 jako Piłsudski B. i Szternberg L. - "Teksty giliackie" (I. S; Vdovin, 1954, s. 163, R. Jakobson, G. Hiittl-Worth, J. F. Beebe, 1957, s. 100). Osobne dzieje przeszły wałki fonograficzne z pieśniami Ajnów, które przywiózł B. Piłsudski do kraju. Uważane przez pewien czas za zaginione odnalazły się o czym pisze J. Bańczerowski w artykule "Zapisy fonograficzne Ajnów", Biuletyn Fonograficzny, 1964, VI, s. 91-96. Przebywając wśród tubylców Sachalinu starał się nasz rodak polepszyć warunki ich życia, domagał się poszanowania ich kultury, zwalczał przekupstwo i łapownictwo carskich urzędników. W jego luźnych notatkach zachowała się wzmianka, będąca odbiciem jego stosunku do ludności miejscowej. Według niej "tam gdzie inni badając smutne ginące szczepy niosą ujarzmienie, niech [Polacy] w imieniu Polski niosą im największy skarb ludzkości: serdeczne współczucie poparte czynem", (cyt. za M. Korbecką, L Moszyńską, 1.0kruszko, 1955, s. 423). Zamykając omówienie badań nad ludami Syberii w drugiej połowie XIX stulecia wspomnieć jeszcze należy o Wacławie Was i l e w s;-;:i m, myśliwym i podróżniku, który w latach 1880-1882 przebywał w Kraju �Wkład PoLaków do badan 'wd Ludam! Syberii Ussuryjskim. Opisy przygód oraz spostrzeżenia etnograficzne, florystyczne i faunistyczne zawarł on w książce pt.: "Z krańców Sybiru. Zapiski myśliwego i turysty", Warszawa 1886. Książka ta nie posiada jednak większego znaczenia dla etnografa. W. Wasilewski ogranicza się przede wszystkim do nakreślenia ówczesnej sytuacji gospodarczej niektórych ludów tungusko-mandżurskich; siląc się przy tym na sensacyjność, która często zaciera fakty ważne dla etnografa. Równic mało interesującego materiału etnograficznego zawierają wspomnienia podróżnicze Pawła S a p i e h y (1860-?), który będąc szambelanem cesarza Austrii wyruszył jesienią 1888 r. z Konstantynopola aby zwiedzić kolejno Aden, Cejlon, Singapur, Japonię, archipelag Riu-Kiu i Mongolię. Powracając do kraju przejeżdżał P. Sapieha przez Irkuck, a zwiedziwszy jego okolice nosił się z z9.miarem powrotu na Syberię w celu poznania gór Sajańskich, Ałtaju ·oraz etnografii Sojotów i Kałmuków, (Misye Katolickie, 1890, IX, s. 85-86). Wyprawa ta nie doszła jednak do skutku, a jego książka "Podróż na Wschód Azji 18881889 r.", Lwów 1B99 zawiera skromny materiał etnograficzny dotyczący Buriatów. Kończąc rozważania na temat polskich badań etnograficznych nad ludami Syberii w drugiej połowie XIX stulecia podkreślić należy, że ich rozwój nie odbywał się w sposób ciągły i zamierzony. Przyczyny, które wiązały si~ z pracami na tym polu nie zmieniły się wcale w ciągu trzech stuleci. Stąd też większość wcześniejszych informacji z zakresu etnografii Syberii znajduje się w pamiętnikach jeńców wojennych i politycznych wygnańców z okresu od XVII--XIX stulecia. Dopiero pod koniec wieku XIX kiedy Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne rozpoczęło prowadzenie badań etnograficznych przy pomocy więźniów politycznych zesłanych na Syberię, na czoło tych zasłużonych postaci wysunęli się Polacy, a wśród nich W. Sieroszewski, E. Piekarski, B. Piłsudski i inni. Badania te chociaż rozwinęły się na obczyźnie w warunkach niejako przymusowych doprowadziły do poważnego rozszerzenia wiadomości o etnografii Syberii. POLSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE NA SYBERII W XX WIEKU Historia polskich badań etnograficznych prowadzonych na Syberii XX wieku jest wyjątkowo skąpa. Niemniej jednak i w tym okresie odnotowujemy wybitne sukcesy w dziedzinie poznania kultury syberyjskich tu by lców. O ile wcześniejsze badania wiązały się zawsze z dziejami carskich zesłań, o tyle w wieku XX mamy doczynicnia z zamierzonymi badaniami i wypruwami etnograficznymi. \V l~ -- Lud. t. ;;1, C7.. II, 1~1(j(: �ANTO I KUCZYŃSKI Przegląd ten rozpoczniemy od Juliana T a lik o - H r y n c e w i c z a lekarza, antropologa i podróżnika, profesora antropologii na Uniwersytecie Jagiell'Ońskim w latach 1908-1933. Początki jego pracy naukowej łączą się z prowincjonalną praktyką lekarską w Zwinogrodzie, skąd wraz z żoną Krystyną - towarzys~ką prac naukowych przenosi się na pogranicze Chin w obwodzie Zabajkalskim, gdzie pozostaje przez siedemnaście lat (1891-1908). Pełniąc obowiązki lekarza okręgowego organizował J. Talko-Hryncewicz wy;prawy naukowe o charakterze ekonomiczno-przyrodniczym. Interesował się przy tym etnografią ludów Zabajkala, zwłaszcza Buriatów, Tunguzów i Mongołów. Gromadził materiał antropologiczny przeprowadzał badania antropometryczne oraz rozkopał szereg cmentarzysk na obszarze północnej Mongolii i Zabajkala. Po powrocie do kraju (1908) został kierownikiem katedry antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie stopniowo opracowywał zgromadzone na Syberii materiały. W wyniku swych badań ogłosił O'koło 300 prac w języku polskim, rosyjskim i francuskim, z których część .poświęcona jest ludom Syberii. Badania J. Talko-Hryncewicza pozwoliły w pewnym stopniu rozwiązać skomplikowane problemyetnogenetyczne na obszarze Syberii oraz rzuciły nieco światła na związki kulturowe niektórych grup ludności tunguskiej. Sprawom tym poświęcił parę prac między innymi: "K'antropołogii Zabajkalija i Mongolii. Buriaty, Tunguzy, Chałchasy", Russ. Antr. Żurnał, t. X/2, 1902, "K'antropołogii Tunguzov", Trudy Priamursl\:. Otd. Imp. R. Geogr. Obsc., t. 7/3, 1904, "Matieriały do paleoetnołogii Zabaj'kalia", PrO'tok. Troickosav.-Kjachtins. Otd. Priamursk.Otd., t. 3/8, 1899 oraz "Przyczynek do kranjologji ludów pół.-wsch. Azji. Czaszki Kamczadałów, Koriaków i Aleutów", Spr. z pos. i czynn. Ak. Um., Kraków 1909, nr 3, i inne 26. Materiały zawarte w tych pracach stanowią ciągle aktualne źródło wiedzy o ludach Zabajkala i ich kulturze. Wiele cennego materiału etnograficznego zebrała Maria Antonina C z a p l i c k a (1886-1921), utalentowana badaczka wybijająca się na czoło polskich eksploratorów Syberii. Jako stypendystka l(asy im. Mianowskiego odbywała studia etnologiczne w Anglii. Tam też wykładała etnologię - początkowo na uniwersytecie w Oxfordzie; potem w Londynie i Bristolu. W latach 1914-1915 prowadziła badania terenowe n:1 (1850-1936), ",; Do nich należą: "K' antropologi; Tunguzov. Troiskic chamnegan\·. Anlrop:Jlogo-etnołogieeskij oeerk", Trudy Trojskovsavsko-Kjachtskogo otd. Priamurskago otd. RGO., St. Petersburg 1905; tenże: "Bronislaw Piłsudski jako badac? Dalekiego Wschodu", Naprzód, nr 112-115, 1920 r.; tenże: "Polacy jako badacz.e Dalekiego Wschodu", Przegląd Współczesny, 1924, t. 9. �\Vklad PoLaków do badal?' nad Luciami Syberii ij()3 Syberii jako uczestniczka wyprawy naukowej finansowanej przez uniwersytet: filadelfij ski i oxfordzki. Jej zainteresowania badawcze szły w kierunku wyjaśnienia wspólnoty kulturowej ludów turańskich, a prócz tego zajmowała się etnografią Tunguzów i Samojedów. Prace w tej dziedzinie przyniosły jej uznanie w nauce światowej i nagrodę Murichsona przyznaną przez Royal Geographical Society w 1920 r. Czytelnik polski zna przede wszystkim jej pierwsze artykuły ogłaszane w "Ziemi" "Stanowisko etnografii w dobie dzisiejszej", 1911, t. 11, s. 193 -195, 209-211 i drugą pt.: "Piorun w wierzeniach różnych ludów", 1912, t. :3, s. 754-756, 770, 772, natomiast rzadziej styka się z syntetycznymi opracowaniami zamieszczonymi w 13-tomowej ćmgie1skiej encyklopedii religii (Encyclopaedia of Religion and Ethics) J. Hastingsa, a także z "My Siberian Year", London 1916 i innymi 27. Przedwczesna śmierć M. A. Czaplickic.i zmarła w 1921 r. zamknp'lu ważny rozdział w dziejach naMaria Antonina Czaplicka (1886-1921) szej etnografii, jakim było nawiązanie do odległych tradycji polskich badań Syberii tak chlubnie rozpoczętych w warunkach zesłania i niewoli. Jej badania były pewnym nawiązaniem do prac uczonych rosyjskich W. Bogorazo i W. Jochelsona, którzy zajmowali się wyjaśnieniem zagadnienia czy "czerwonoskórzy" Ameryki są bliskim odłamem miesZikańców wschodniej i północnej Azji. Sprawy te nurtowały wielu uczonych, a znany antropolog czeski A. Hrdlicka odbył w raku 1912 podróż badawczą na Syberię. w wyniku której opublikował krótką rozprawę naukową: "Remains in Eastern Asia of the Race that poeopled America", Washington, Smithsonian Miscelaneous Collections, Vol. LX, No. 16, Publication No. 2159, Washington, 1912 podważającą tezę o autochtonicznym pochodzeniu Indian Ameryki. " Należą tutaj: "Aboriginal Siberia. A study in Social Anthropology", Oxford 1914 oraz "The "rnfluencc of Environment upon the Religious Ideas and Practices of the Aborigines of Northern Asia", Folk-Lore, vol. XXV, 1914. �ANTONI KUCZyNSKI Kruchość podstawy źródłowej na której można by się bylo oprzeć rekonstruując etnografię tych obszarów, stanowiła wówczas jedną z głównych przyczyn powstania dużej mozaiki :poglądów na temat etnogenezy "czerwonoskórych" Ameryki. Dla wyjaśnienia tej kwestii potrzebne były badania antropologiczne ludów mieszkających jeszcze dalej od Indian, aniżeli Czukcze, Koriacy i Kamczadale. Należało więc: przebadać grupy etniczne znad Amuru Giliaków, Goldów i 01'0czonów. A. Hrdlicka pracujący wówczas w Smithsonian Institution w Waszyngtonie zainteresował tymi badaniami St. P o n i a t a w s k i eg a (1884-1944), który już 10 maja 1914 r. wyjechał z ramienia tego Instytutu do Kraju Nadamurskiego *. Celem wyprawy było odnalezienie "pośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych ,pokrewnych Indianom amerykańskim" (St. Poniatowski, "Dziennik wyprawy". II, 1914, s. 1). Badania etnograficzne w północno-wschodniej Syberii prowadzone przez W. Bogoraza i W. J ocheIsona wykazały istnienie związków kulturowych pomiędzy zamieszkałymi tam Koriakami, Czukczami i Kamczadalami, a Indianami wybrzeży Pacyfiku Ameryki Północnej. "Jednakże same tylko kulturalne związki pisze St. Poniatowski nie mogły być uważane za wystarczające poparcie powyższej hipotezy, ze względu na możliwość zapożyczeń. Również i stwierdz~nie pokrewieństwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszlułymi Czwkezami i Koriakami z jednej strony a Indianami północnych wybrzeży Pacyf1ku nie mogły być sil:nym argumentem wobec możliwości (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludó-,\' do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejszym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indianami amerykańskimi a ludami sybc~ryjskimi możliwie daleko od nich zamieszkałymi (St. Poniatowski, "Dzlennik wyprawy", II, 1914, s. 1). Cel wyprawy zaprDwadził więc polskiego badacza do kraju Goldów i Oroczonów wśród których 'zgromadził on ciekawe materiały antropologiczne i etnograficzne. Roz;poczęcie wojny (1914) zmusiło go do powrotu. 8 sierpnia 1914 r. wyjeżdża St. Poniatowski z Kraju Nadamurskiego i przez Chabarowsk, Nikolsk Ussuryjski, Irkuck oraz Moskwę dociera do kraju. Materiały z wy'prawy leżały długo w rękopisach. Lata okupDcji hitlerowskiej tak nieszczęśliwe dla Profesora uniemożliwiły mu całkowicie ich opracowanie. Aresztowany przez Gestapo, przebywał na Pawiaku, potem w obozie koncentracyjnym Majdanek koło Lublina, a przewieziony do Litomierzyc - obóz w Sudetach - zmarł 5 czerwca 1944 r. '" Patrz: S. P o n i a t o w s k i, "Dziennik wyprawy ...", ogłoszony w t. L ..Ludu". �"Vklacl Po Ul!{Ó v: cia baclań nad ludami Syberii 56:) .r ak zwykle w takich chwilach działalność ludzi dobrej woli, spowodowała ze cenne rękopisy zostały uratowane. Zaraz po wojnie weszły one w skład Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, i dzięki staraniom prof. .J ózcfa G a j k a doczekały się opublikowania. Wartość tych materiałów została wnikliwie oceniona przez autorów opracowania (F. Wokroj, 1966, J. Glinka, 1966), natomiast "Dziennik wyprawy do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku" przygotowała do druku B. Heidenreich (1966). Innym Polakiem zajmującym się wprawdzie głównie mongolistyką był Władysław K o t w i c z (1872-1944), który po odbyciu studiów w zakresie języka mongolskiego, mandżurskiego i chińskiego, na Wydziale Języków Wschodnich w Petersburgu zasłynął jako wybitny wawca dialektów mongolskich. W roku 1900 zostaje on docentem filologii mongolskiej a po rewolucji październikowej wykłada filologię mandżurską na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu w Leningradzie. W tym też czasie zajmował sil: badaniami starych tekstów tureckich. mongolskich i tunguskich przyczyniając się do rozwiązania szeregu problemów z tej dziedziny. W roku 1923 po·wraca WI. Kotwicz do kraju gdzie obejmuje stanowisko pro·fesora mongolistyki na Uniwersytecie we Lwowie. Od tego czasu pełni też funkcję redaktora Rocznika Orientalistycznego wydobywając na światło dzienne Władysław Kotwicz (1872-1944) rękopisy B. Piłsudskiego, które zamieszcza na łamach tego pisma. Głównym przedmiotem zainteresowań tego wybitnego naukowca pozostawał jednak zawsze język mongolski stąd też wszystkich bliżej zainteresowanych jego osobą odsyłamy do istniejącej na ten temat literatury. TClk w naj ogólniejszych zarysach przedstawiają się dzieje powstania polskiego piśmiennictwa z zakresu etnografi Syberii. W krótkim artykule, nie sposób było wyliczyć i omówić szczegółowo szeregu drobniejszych informacji z tej dziedziny. Sprawom tym musiałoby się poświęcić o wiele �566 ANTONI KUCZYŃSKI więcej miejsca by wspomnieć o Bronisławie Grą b c z e w s k i m, Czesławie W r oc k i m, Aleksandrze G z o w s k i m i innych. Rola Polaków w tej dziedzinie zakończyła się z chwilą zaprzestania zsyłek carskich ale pisząc o ty;ch zagadnieniach należy zawsze pamiętać o pionierach, dzięki którym odległa od ich stron rodzinnych Syberia zbliżała się do świata, ukazując swe bogactwa i egzotyczną kulturę zamieszkujących ją grup etnicznych. Historia tego kraju przeżywającego obecnie okres intensywnych zmian gospodarczych, zaczyna się m. in. od relacji polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców z epoki caratu. Oni to właśnie wnieśli trwałe podstawy w dzieło poznania tych obszarów, które stały się dla nich drugą ojczyzną. WYKAZ SKROTOW Czasopisma zagraniczne A BAC BMSAP EO ESRGO F-L G IOAIEIKA IIRGOPOZ IPORGO IRKPISIVA IVSOIRGO M PTKOP RAŻ RB RES SE SMAE SMC SSb. STPF Anthropos. Wien. Bulletin de l'Academie imp. des Sciences de St. Petersburg. Petersburg. Bulletins et Memoires de la Societe d'Anthropologie de Paris. Paris. Etnograficeskoie Obozrienie. Moskwa. EŁnograficeskij Sbornik Russkago Gieograficeskago Obscestva. st. Petersburg. Folk - Lore. London. Globus. Braunschweig. Izviestija Obscestva Archeologii, Istorii i Etnografii pri Imperatorskom Kazanskom Universitete. Kazań. Izviestija Impel'. Russkago Gieograficeskago Obscestva. Priamurskij otd. Zapiski. Chabarowsk. Izviestija Priamurskago Otdiela Russkago Gieograficeskago Obscestva. Chabarowsk. Izviestija Russkago Komiteta po izucenji Sred. i Wostocnoj Azji. = IzviesŁija Vostocno-Sibirskago OŁdiela Impel'. Russkago Gieograficeskago ObScestva. Irkutsk. Moskvitjanin. Moskwa. Prot. Trojtskosavsko-Kjachtinskago Otdielenija Priamurskago. Russkij Antropołogiceskij Żurnal. St. Petersburg. Russkoje Bogastvo. Revue d'Etnographie et de Socjologie. Paris. Sovietskaja Etnograf ja. Moskwa-Leningrad. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii. Moskwa-Leningrad. Smithsonian Miscellaneou Collections. Vashington. Sibirskij Sbornik. St. Petersburg. Sbornik Trudov po Filologii. Ulan-Ude. �Wkład sv SVop. TJAFL TJAI TKPIJASSR TPOIRGO TTSKORGO UJ VO ZCORGO ŻS. Polaków do badań KM KW L LP MP N OR P PF PC PP Pr. PRM PS PW RO RSWFAU S Sb. Sf. luciami Syberii 567 Sibirskij Viestnik. ~- Sibirskije Voprosy. The Journal of American Folk-Lore. - The Journal of the Anthropological Institute. London. Trudy Komissji po Izuceniju Jakutskoj ASSR. Leningrad. - Trudy Priamurskago Otdieła Imper. Russkago Gieograficeskago Obscestva. Chabarowsk. Trudy Trojtsko-savsko-kjachtinskago Otdieła Russkogo Giegraficeskago Obscestva. Chabarowsk. Ungarische Jahrbucher. Budapest. -= Voctocnoje Obozrienie. Zapiski Citinskago Otdieła Russkago Gieograficeskago Obscestva. Zivaja Starina. St. Petersburg. o c oo~ Czasopisma BASC BF BW DzLi EP GL CLi. 'Z KL Kł. nad polskie Bulletin Acad. Sc. Cracovie. Kraków. Biuletyn Fonograficzny. Poznań. Biblioteka Warszawska. Warszawa. Dziennik Literacki. Lwów. = Etnografia Polska. Wrocław. Gazeta Lekarska. Warszawa. Gazeta Literacka. Warszawa. Kosmos. Lwów. Kurier Lwowski. Lwów. -- Kłosy. Warszawa. Kalendarz Myśliwski. Warszawa. Kurier Warszawski. Warszawa. Lud. Lwów, Lublin, Poznań, Wrocław. Lingua Posnaniensis. Poznań. Miesięcznik Połocki. Połock. Naprzód. Kraków. Orli Lot. Kraków. Przyrodnik. Lwów. Pamiętnik Fizyograficzny. Warszawa. -- Przegląd Orientalistyczny. Warszawa. Przyroda i Przemysł. Warszawa. Problemy. Warszawa. Pamiętnik Religijno Moralny. Poznaj Swiat. Warszawa. Przegląd Współczesny. Kraków. Rocznik Orientalistyczny. Lwów. Rozprawy i Sprawozdania wydz. Fil. Akademii Kraków. Swiatowit. Warszawa. c= Sobótka. Poznań. Sfinks. Warszawa. Umiejętności. �568 SPCZAlJ SZDZPO T TI TlVIP W Węd. Wi. Wszo WŻ Z ANTONI KUCZYŃSKI Sprawozdania z posiedzeń i czynności Akademii Umiejętności. Kraków Szkice z dziejów polskiej orientalistyki. Warszawa. Tydzień. Dodatek literacko-naukowy do Kuriera Lwowskiego. Lwów. Tygodnik Ilustrowany. Warszawa. .. Tygodnik Mód i Powieści. Warszawa. Warta. Poznań. Wędrowiec. Warszawa. Wiek. Warszawa. Wszechświat. Warszawa, Wilno, Kraków. Wiedza i Życie. Warszawa. Ziemia. Warszawa. �BIBLIOGRAFIA Armon \V. 1961 I'oLvki borlacz .Jokutów Bal'lczCl"(;',"',kiJ. 1964 Znp"!! fonoomficzne - Mikołaj El', t. IV. Witaszewski. BF, t. IV. lljnów. Beniows;;;j :\1. A. 1i9i I-!!sroria podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szLachcica poLskiego Clicrsh:iC'f/O z francuskiego tłomaczona. Warszawa. 4 tomy, wyd. I. 1898 Dziclioik podróży ; .\jrycC'. Kraków, BiesiekicL';,j 1904 hl' Maurycego llugusta Beniowskiego na i wę- Syberii, llzji wyd. ostatnie. .J. myśliwskie \V'<p0Illniellia z pobytu w Narymie. KM. Błoński R. 18Gi [Job!!' UJ Ciecierski 1Rri:) Syberyi Rafala r. Kraków, I/(/ 1\(;,; BLuńskieoo przez niego samego w Rzymie opisany !C, Pn Hne! ilik xir;dza Ciecierskieoo joCi; .i('f/o i lowarzyszów iSO!. Lwów. przeora jego Dominikanów przygody, doznane wiLe'ńskich, na Sybirze w zawiera- latach 1797- Chojecki 1189 1\:. Pom icc' rlzieL polskich, ;(arula iH'PU Lubicz Iconfederat podTÓż i niepomyślny Polaków 1790 Poiak 18lH miejsca wyd. .Vicu:ola Karola Lubicz Chojeckiego 1768-1776. (w) Sybir. ków z pobytu na Sybirze. T, 1. Chełmno. mo~(' () buncie Ch:-'liczkuw,ki 189S przez sl~kces Moskwę urodzo- na SybeTyę zaprowadzony. Razem wiado- Bez zaznaczenia Puhaczewa. Pamiętniki Pola- J. Syberja porl wzoLędem etnograficznym, lll!Js!.owo-lIalldLowym. Wloclawek. Czaplicka przez Warszawa. Chojeckiego. administracyjnym, mLniczym prze- :\1. A. 1911 StaliO/cisko 1912 Piorun 1914 Thc etnooraJii w dobie w wierzeniach Influcnce różnych dzisiejszej. Z, t. 2. Z, t. 3. ludów. of Environment upon the Religious Nart/wrn F-L, vol. 25. ~1borioin('s of 1914 .'\bnriqinal, Siberia. 1910 MU Siberian Year. llsia. II Study London. in Social l-lnthropology. Ideas and Oxford. Practices of th.e' �570 ANTONI 1921 Siberia, Sibiriaks, Siberians. and Ethics". Vol. II. Czaplicki Na Irtyszu. 1871 Obraz ed. "Encyclopaedia of Religion Kraków. Syberyi przez F. M. Władysława Kraków. Czaplickiego. M. 1874 Osadczy 1884 Obrazy 1901 In: J. Hastings, F. 1869 Dubiecki KUCZYNSKI w ziemi i studia Osadczy ziemi TJ, nr 358-365. Warszawa. Mandżu. historyczne. Mandżu w XVII stuleciu. Obrazy studia War- historyczne. szawa. Dybowski 1877 B. Aleksander PP, t. 4. Czekanowski. IVSOIRGO. t. 8, nr 1/2. (Wspólnie z J. Czerskim, patrz bibl. L. Zubasevej). 1BBO Wyjątek z listu doktora Dybowskiego z Kamczatki. PP, t. B. lB81 Wyjątek z listu doktora Dybowskiego z Petropawłowska w Kamczatce. PP, t. 9. 1881 Wyjątek z listu D-ra Dybowskiego z dnia 19 sierpnia br. Wsz., t. 1. 1877 Aleksander 1882 Pieresielenie Lavrentević Cekanovskij. sieviernych oleniej na ostrovie B. I. Dybovskogo iz Pietropavlovska nr 3. 1883 Urywek z listu D-ra Dybowskiego ser. 2, t. 3. 1883 Wyjątki z listów D-ra Dybowskiego t. 2. 1885 Wyspy Komandorskie. ficznego Odczyt w Petersburgu Beringa. ot 4 oktiabrja do P. Wł. (lz castnogo na posiedzeniu D-ra t. 13, GL, rocz. 18, Taczanowskiego. z Pietropawłowska miany pisma 1882 g.). IVSOIRGO, Wsz., na Kamczatce. Towarzystwa Geogra- 1884. K, rocz. 10. rosyjskim: Soobscenie o Komandorskich w marcu 1912 Toż samo w streszczeniu ostrovach. lIRGO, t. 20 za rok 1884. O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 7. O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 8. O Syberii i Kamczatce. Lwów. Odbitka z dodatku literacko-naukowego do Kuriera Lwowskiego - Tydzień. Z Syberii i Kamczatki. T, rocz. 9. Odczyt o Kamczatce. (Streszczenie odczytu wygłoszonego w Towarzystwie przyrodników polskich im. Kopernika. T, rocz. 12. O Syberii i Kamczatce. Część 1. Podróż z Warszawy na Kamczatkę. Kraków. 1913 Wspomnienia 1899 1900 1900 1900 1904 nami. 1916 1918 Pobyt 1930 przeszłości półwiekowej; we Władywostoku. (w) "Sybir. pt.: O Syberii Jest to wyjątek z książki Próba przesiedlenia rza 1928 z pomyślna Kamczackiego. Wspomnienie czterdziestu kilku Tyci- S, t. Pamiętnik Dra renów z Obrazy i wspomnienia". Warszawa. i Kamczatce. Patrz poz. z 1912 roku. Kamczatki na wyspę Behringa [t] mo- P, t. 25. biograficzne kowskim, Lwów. objaśnione Lwów. o archeologu i powstańcu polskim Mikolaju Wit- 12. Benedykta Dybowskiego od roku 1862 począwszy do roku 1878. �Wkład Felińska 1852 PoLaków do badań nad Ludami 571 Syberii E. Wspomnienia z podróży po Syberyi, pobytu w Berezowie sane przez Ewę FeLińską. Warszawa. 2 tomy. w Saratowie spi- Giller A. 1856 1867 Listy z Syberii Agatona Gmera. BW, Opisanil? Zabajkalskiej krainy. Lipsk. t. 2 i 4. Glinka J. 1966 Somatoskopia i somatotypologia ności Goldów i Oroczonów. Gruszecki M. L 1873 Z podróży po wschodniej Janik M. 1928 Dzieje Polaków Januszkiewicz (konstytucjonalna) grup nadamurskiej lud- L, t. 50. TMP, nr 17-32. Syberyi. na Syberii. Kraków. Kirgiskiego pisane A. 1859 Listy ze stepu t. 1-3. 1861 Zywot Adolfa i przyjaciół do rodziny i jego Listy ze stepów Januszkiewicza w Kirgiskich. 1846 r. BW, Paryż. Jasiewicz Z. 1966 Pierwszy Jastrzębski Gramatika 1929 Obrazcy 1886 opis jakutskogo narodnoj Irkutsk. jazyka. literatury Leningrad. Jakutov. J. Myślistwo w Syberyi. Odb. z czasopisma 1906 PS, nr 3. Syberii. S. 1900 Jodłowski polski Wspomnienia z Wspomnienia tajgi Przez J. J. Lwów. jenisejskiej. "Łowiec". Odbitka z czasopisma z Dalekiej Północy. Sanok. z Północy. Przez J. J. Krosno. "Gazeta Sa- nocka". 1909 Wspomnienia Jurkiewic7 1884 K. Wystawa etnograficzno-przyrodnicza Kałuszyński M. 1878 Z Syberyi. polskich. Kałużyński 1966 Buriaci stepu D-ra tunkińskiego. Dybowskiego. Wieś Tunka Kł., t. 38. i pobyt w niej kapłanów W, nr 197-203. S. Polskie badania Kamieński-Dłużyk 1874 Dalekiej nad Jakutami i ich kulturą. SzDzPO, nr 2. A. moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Ka(w) Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23 kwietnia 1874 r. od jego przyjaciół i wielbicieli. Poznań. Dyaryusz więzienia mieńskiego. Karwot E. 1962 Benedykt Polak w Mongolii. PS, nr 5. Katalog ..... 1883 Katalog szawie. wystawy Warszawa. etnograficznej Praca i wysp Komandorskich bez miejsca i roku wydania. Kamczatki anonimowa w War- Dane po- �ANTONI KUCZYŃSKI chodzą z opracowania: K. K a wal s k a, A. M i k l a s z e w s k a - M l' a c zk a w s k a, Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibliograficzne. Wrocław-Warszawa 1960, cz. 1. Katalog 1885 . Katalog wystawy etnograficznej wic. Lwów (Praca anonimowa). Kobyłecki J. 1837 Wiadomości a Syberyi przez J. K. Warszawa Kahn 1871 Kamczatki wysp Kom.andorskich i podróże w niej odbyte w latach 2 tomy razem oprawione. wc Lwo- 1831. 1832. 1833. 1834 A. z Syberyi. Listy Sb. Kahn A. Andree R. 1876 Sibirien (uncI das Volker zwischen Amurgebit). Ural und Geschichte uncI Reisen, Landsclwften Wid Lipsk. Beringstrasse. Kan F. 1896 Chatyn 1899 Fiziologiceskie - Arinskoie i biologieeskie skopceskoic 1903 Predvaritelnyj oteet ekspedicii po IVSOIRGO, t. 26/4-5. a jakutacl>. Minusinsk. sieknie. dannye v Urianclwjskuju zem1ju. IVSOIRGO., t. 36, vyp. 1. 19:34 Kopeć 1821 1821 18:37 Ekspedicija Sob. soc. Moskwa. v Sojotiju. J. GLi., nr 6. SX, nr 14 (Tłumaczenie artykułu zamieszczonego w Gazecie Literackiej). Dane pochodzą z: R. Jak o b s o n, G. H li t t l - W or t h. J. F. B e e b e, Paleosiberian Peoples and Lanfj1w(Jes. Bibliographir:al Guide. New Haven 1957, s. 132, paz. 3/2.52. Dziennik podróży Józefa Kopcia przez calą wzdlu~ Lłzyą, lotcm [lądem] do Obyczaje Kamczackie. Kameatskie portu abyeaji. Ochotska, i stamtqd oceanem napowrót przez do tegoż wyspy portu 1863 Dziennik Józefa Kopcia BrY(Jadjera sporzqdzony. Berlin. czych 1865 Dziennik T. 1867 podróży. (w) Sybir. Dziennik czych podróży Józefa podróży Niewola Kopcia. 1906 1916 1955 pamiętników pamiętników Niewola wlasnych Sybir. przygody i ciekawe Niewola Korbecka po Syberji. i ciekawe wlasnych wlasnych Polskich Pamiętniki Paryż Józefa Kopcia brY(Jadiejra sporządzony. Berlin. 1881 Dziennik 1399 wojsk do Niższcj i jele n iach. z rozmaitych Polaków Kamczatki ·Wrocław. z pObytll n6t dorywna Sybirze. Chełmno. 2. 1868 Dziennik 1893 Kurylskie na psach przygody i ciekawe pamiętników Obrazy Polaków o i XX w. PO, nr 4. jenerala polskiego Józefa Kopcia pocllu(J je(Jo polskie(Jo Józefa Kopcia podlur; jer;o Józefa Kopcia podlug jego Lwów. jenerala Lwów. przygody jenerala polskiego ulożone. Lwów. i wspomnienia. M., Moszyńska Prace przedmowq A. Mickiewicza). PoLskich z TO.zmaitych. nót doryu:- Lwów. ulożone. ulożone. (Z wojsk (Józefa L, Okruszka ludach Azji Kopcia i innych). Warszawa. L Środkowej i Wschodniej na prze/omie XIX �WkłcH! Kotwicz 1934 Piekarski bac!uń nucI t. 10. l!leluml SybcI'il (1858-1934), RO, J. Kratkaja f/ramatika Kuczyński monf/olskaja kniżnago Kazań. jazyka. chrcstomatija. Kazań. monf/ol-rtLsse-franc;ais. Kazal'!. 183617Mongolskaja 1884/5 Dict.ionairc 1962 C!O WI. Edward Kowalewski 1835 Pulakr;w A. Etnof/raficzny obraz Kamczatki w świetle polskich badaczy, podróżnikótc Wrocław. Maszynopis. Praca magisterska napisana pod kierunkiem Prof. dr J. Gajka w Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego. 1966 jHcksandcr Czckanowski Zycie i praca. Wsz., zesz. 4. 1966 Relacje gcn. Kopcia o Ludach Sybe1·ii. PS, nr 11. 1967 Jan Czerski wybitny gcolog i podróżnik polski 1845-1892. Wsz., zesz. i zeslańców Librowicz 1884 Z. Polacy w Maliszewski 1925 politycznych. Sybcrji. E., Olszewicz Podn;czny Kraków. B. słownik Warszawa. (Jcof/raficzny. -1927 Maliszewski 1928 E. Biblioqrafja pamiętników Polski polskich (Druki dotyczących. r~kopisy). Warszawa. J\Iaszewski T. 1808 Wyjątek 1812 Opis z listu Sy1Jerji. opisująccf/O podróż z Irkucka do Ncrczyńska. MP., t. 2. MP. lVIigurski W. 1863 Milewski 1948 z Syberji. Pamiętniki Lwów. T. Zarys of/ólncf/o. Cz~ść II, zesz. L Lublin-Kraków. językoznawstwa l'vIoszyński K. 1929 Kultura 1958 Człowiek. ludowa Zesz. l, Kraków. Słowian. W stęp do ctnof/rafii etnolof/ii. powszcchnej Wrocław-Kraków·-- Warszawa. Niemojewski L. 1870 Z nad f/ranicy 1871 Z nad f/ranicy 1871 Włóczęf/a 1875 Ludy 1875 Lekarzc Polski 1925 z listu. stcpowi. Syberyi Sladami nr 128, 149, 155. TI, nr 187-188. Tl, Wc;d., t. 3. nr. 280-281, W~d., Wqd., Ludwika H. ziemi badacz Odrowąż-Pieniążek Pawłowski z listu. Urywek po stcpach. Obuchowska-Pysiowa 1966 Urywek chińskicj. podbief/unowc. 1875 Obrazki 1957 chii~skiej. 299-301, Nicmojewskief/o. jakuckicj. Warszawa. Pr., nr 5. J. Adolfa Januszkiewicza. PS, nr 5. S. Podróżnicy polscy 309-312. t. 12. w okresie niewoli P, t. 2. �[j'j4 ANTONI Pertek 1957 J. Polacy na szlakach Piedos Z. 1962 a materialach w 1930 Gdańsk. świata. Adama Szymańskiego w zbiorach ilrchiwU'l1t P AN PO, nr 2. E. JakuŁsk. Petersburg-Leningrad. Przyslowia i przypowiastki jakuckie. RO., t. 2. Zagadki Jakuckie. RO, t. 4. Przyczynki do lecznictwa ludowego Jakutów. RO, t. 6. Kratkij Piłsudski russko-jakutskij Slovar 1907-1930 1925 1928 morskich jakuckich Warszawie. Piekarski 1905 KUCZYŃSKI slovar. jakutskogo jazyka. B. 1898 Nużdy i potriebnosti 1904 Gilyak Maiden's an Account of Island sachaLińskich of Investigations Sakhalin, Giljakov. (w) Hawes Song. with Charles among Notes IRGOPaZ, vyp. IV, nr 3. H., In the Uttermost East, Bein9 the Natives of Travel in and Russian Korea, Siberia, Convicts and of the Manchuria. New York. 1905 Otćet 1909 1909 Na niedźwiedzim Die Urbewohner pokomandirovkie 1909 Der Schamanismus nr 5. 1909 Uaccouchement, k i Orokam /ljnam bei der la grossesse Ainu - Stammen et l'avortement 1909 haline. BMSAP, t. 10. .c1borigeny o. Sachalina. 1909 Szamanizm u tubylców na Sachalinie. 1910 Szamanizm u tubylców na Sachalinie. 1910 Rody, bremennast' 1910 ŻS, vykidysi, o. Sachalina. ziemcev Giljaków. Sachalin. chez les indigenes Sak- urody, bezplodie, i płodovitost u tu- bei den Bewohnern der Insel t. 17. Poezja Trąd 1912 Les signes de propriete des Aino. 1912 Materials of L, i Ajnów. Giliaków the study L, t. 18. RES. the Ainu language and folklore. 1912 /linu Folk-Lore. TJAFL, vol. 25. 1913 T/w Gilyaks and Their Songs. F-L, vol. 24, nr 4. 19:16 Pieśni liryczne Giliaków. (Ze spuścizny rc;kopiśmiennej RO, t. 12. 1860 de l'ile L, t. 14. L, t. 16. bliznecy, 1912 Piotrowski G, vol. XCV, t. 19. ŻS, 1911 for von t. 18. Schwangerschaft, Entbindung und Fehlgeburt Sachalin (Giljaken und Ajnu). A, vol. 5. wśród IRKPISIV A. Sachalina. święcie u Ajnów z wyspy Sachalin. Sf., t. 7-8. von Sachalin. G., vol. XCVI, nr 21. Craco\'. wydał WI. Kotwicz). R. Pamiętniki Polski. z pobytu na Syberji Rufina Piotl'Owskiego. Poznań. . 1935-1966 Polski Poniatowski Słownik Biograficzny. t. 1-12. St. wyprawy. (Do kraju GaZdów i Oroczonów w 1914 r.) Wstc;pem zaopatrzyła i do druku przygotowała B. H e i d e n r e i c h. L, t. 50. Purk X (Pseudonim właściwe nazwisko brzmi: S. K r u p s ki). 1874 Luźne karty pamiętnika zbiega z Sybirtt. Lipsk. 1966 Dziennik �Wklad Radlitiski 1891 ell! chaLect pres Diet iUII noire 18n. Slou'nik du nad narzeczu Kraków Ainos, ludami habitant Syberii L'iLe Choumclwu des KamtschadaLes Ludów dans habitant się jako le Long de La riviere oddzielna odbitka: Ze zbiorów Prof. Toż samo ukazało się jako de Kraków dr B. D Y b a woddzielne odbitki. Kamczackich. wal. 1-3. L'ArehipeL BASC. BASC. Toż samo ukazało "k i c g o. RSWFAU, 1393 des Kamtschatka. du diaLecte Kum/sclw/ku. 1892 badali do 1. Die/iunairc dC's KourHes 1892 Polaków 1892-1894. Diet.iulI noire dn diaLecte des Kamtschadales BASC. Toż samo ukazało Kom/schatko. habitant Ie Long de La riviere się oddzielnie jako odbitka: de Kraków 1893. 1895. Slou'nik 1895 sic jako oddzielna odbitka. Kraków SIO:<1I nki etnogrojinznc na krańcach narzeczy Koriaków 1896 Stos1IIIki RSWFAU, wschodnich. wal. 7. Toż samo ukazało 1895. wschodniej Azji. wschodniej Azji. Wsz., nr 65, 89, 99, 115. Wsz., nr 44-45, 47-48, etnoprajiczne na krańcach wschodniej le teraźniejszości. Warszawa. Azji. Wsz., nr 22-23. etnoowjiczne na krańcach ja 1897 19U1 Stosil nki Pr:es:łość Reichm21' 1381 B. Z DolekeplJ 18S2 Wschodu. Wrażenia, i opisy obrazki z dobrowolnej podróży po W<Jrszawa. Syberji. Samojec/.zi. Studium Wsz., nr 13, 20-21, etnologiczne. 23, 31-32, 34, 36-38. Samborski Hl1'! H. Wspomniellia ~ powstania z 1863 T. i pobytu na Warszawa. Syberyji. S<Jpieha P. Hl!)!) Porir6ź na HlsCP,ód Azji Lwów. 1888-1889. SienieJ.;:: L. 175'! Dokument !Jcu.·,J('fjO o.,;obliwego iilWJf; mi/osierdzia 11 clLwakę Boskiego, cudownie do Kościola Swego z kalwińskiej Chrystusowego sekty pociągaiący .... Wilno. Siel'Osze·,\·.~ld W. i va pcrujut jakuty. 1890 Kak 1893 ;akutskie piesni 1894 1894 JakllIskij Jaku!;/wja chleb. RB, nr 12. svaclba. ŻS, vyp. 1895 Soob~ćenie (:10 o i pievcy. braćnom SSb., vyp. 2. t. 24, vyp. 2. IVSOIRGO, 3-4. sojuze jakutov. !IRGO, t. 31/2. T. 1. st. Petersburg. i n.otatki. Warszawa. Th,' Y(/kuls. Abridged from the Russ-iun of Sieroshevski by W. G. Sumne,' (revised and completed by W. Sieroshevski). TJAI, vol. 31. Wychodztwo polskie w Rosji i na Syberii. (w) Pamiętnik wzniesienia i oc/sl.GI/żęeia pomników Tadeusza Kościuszki i Kazimierza Pnlaskiego tudzież po- 18nG JaklIty. Opyt etnografićeskago issliedovanija. 1900 Dwa lia,~cic lat lU kraju Jakutów. Wrażenia 1'101 i9il iqC:OII('gO z /q 1': Waszyngtonie lD2, \),'.'Hi<! kosmatych 1920 Or! pierwszych .\\' eJl'.;;;;'ZCl\Va. uroczystością pierwszego D.C. 1910 roku. w maju Ludzi. śLadów Kongresu Narodowego PoLskiego Polacy n.a Syberii, Chicago. Warszawa. polskości do wojny światowej. (w) �ANTONI Siwiński 1905 KUCZYNSKI J. Katorżnik czyli pamiętniki sybiraka napisane nego w roku 1863 na ośm Lat do robót skich kraju Zabajkalskiego w Syberyi. Sulimirski Wystawa 1884 Dr Benedykt Szwernicki zbiorów kuckiej dnia Szymański Prof. i wystawa KW, nr 455. Wqd., rocz. 22. jego zbiorów. z dziennika podróży odbytej w krajach do spełnienia posług duchownych 25. l. 1860. PRM, ser. 2. t. 7. amurskiclt katolikom 1905 Proischożdienie IVSOIRGO, Jakutov. Z jakuckiego Talko-Hryncewicz 1899 Materialy 1902 K t. 16. vyp. i diejstviticLnoie OLimpu. 1910 Ustuk sLova "Tungus". paLeontologii antropoLogii ZabajkaLia PTKOP, Buriaty, Zabajkalia. i Mongolii. t. 3/8. Tunguz~', Chalchas:i. Czaszki Kamc::uriu";"L·. K antropoLogii Tunguzov. Pr,zyczynek do kranjologii TPOIRGO, ludów t. 7/3. pól.-wsch. Azji. Pilsudski jako badacz Dalekiego Wschodu. Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu. 1924 PoLacy jako badacze DaLekiego N, nr 112-, OL. nr 1. ,.~. PW, t. 9. Wschodu. L. Pamiętniki o Sybil'ze. Tabeńska E. 1897 Z doli i niedoli. Tokarzewski Ciernistym Witaszewski Wspomnienia szlakiem, szawa. N a tuLactwie. Przez DzLi., nr 79-84. tajgi pamiętniki z więzień, robót TI, t. 1. MongoLji. Sybiru. Zapisk i haystu, imyśliwerJo Warszawa. M. poriadkach otnosenija w sriedi 1890 Fakticeskije 1890 Matierialy dla izucenija jakutskoj sriedie izucenija semenstva 1890 Matierialy dla 1895 O mierach g upriadoceniju 1897 (w) Pamiatnaja kniżka jakutskoj lzobrażenija na skalach po riece 1906 Po tajgie za zolotom. matieriały k IVSOIRGO, t. 39. jakutskich jakutskoj narodnoj u jakutov. ziemLiepoLzovanija i pismam va, kazakov. rodovoj III. obsCiny. SSB. ,'yp. 2. IVSOIRGO. t. 21. IVOSOIRGO, vyp. :,:, sloviesnosti. nasieLenija obłasti. nr 3. OLiekmie. IVSOIRGO" Po dnievniku i N. A. Vitasevskij. Jakutskije i wygIlu I::. War- ciężkiclt Warszawa. do poziemicLn'ych nuilov Kraków. wygnanki. Sz. Wasilewski W. 1886 Z krańców 1908 Ko- SPCZA U, nr 3. i ALeutów. Bronislaw ° RAŻ. 10/2. Bronislaw 1885 EO. J. 1920 1911 1911 ir- 18;),0 c/o Kraków. Us. Baśń. 1920 1909 II!. 26. 1-2. zna cenie Jurdiuk do riaków 1865 w }Ji'o/t';ncji od ci Ilia A. Pisca Tatomir ,YnC?/JlI- Kraków. Dybowskiego. B. Dybowski 1885 1904 1909 ::('.'/0- i,''],; w kopalniach K. Wyjątki t. Ja lIa Siwińsk F. 1884 1851 przez katorżniczych avtora Jakutsko: oblasti. t. 27, nr 4, picrierabotali X. J, Ma- St. Petersburg. dLa razrabotki voprosov embriolo(Jii prava. P:';lożcnie �Wklac! 1908 Jakttt~kije matierialy k IVSOIRGO, 1908 Ziemsl.vo 1909 Brak 1909 dla v jakutskoj vid razrabotki ludami voprosov 577 Syberii embriologii prava. Prilożenie t. 40. i rodstvo Osobyj cIa bacIm; "ad Polak(;w oblasti. u jakutov. objazatielsl.va SVop., nr 23-24, ŻS, t. 18. v piervobytnom ~ti. pravie "ex EO, t. 21, donatione". vyp. 1. 1911 Iz obla~ti 1912 Osnovnyje piervobytnogo prat:ila Jakutskogo -1913 Jakutskije żenije). m.atierialy 1916 Jakutskije matierialy ziemli lOAIEIKU, okruga. 1915 EO, t. 23, vyp. psiclwnevroza. ra~priedielenija sobranyje 5. 1852-1891 gg. v 1-~. jakutov t. 28, vyp. v sobranyje u ŻS, t. 24, vY9. 1-~ gg. 1882-1891 tdusa Djupsjunskogo ŻS, (Prilo- t. 25, vyp. 4 (Prilo- żenije). 1917 Iz nablilldienije nad jakut.skimi .~am.anskimi SMAE, diejstvijami. t. 5. -1925 1929 S)Jo~oby rozlożenija i sbora 1929 Osnovnyje raspriedicLenija 1929 Jkutsko;Jo Jakutskije Witkowski 1880 1889 praviła podatiej v Jakutskoj ziemli okTuqa. TKPIJASSR, t. 4. matierialy dla razrabotki TKPIJASSR, obseynie. u jaku'ou embriologii t. 4. Djupsjunskogo ulusa TKPIJASSR, prava. t. 4, M. o roskopkic Kraikij oteet levom bieriegu Sledy kam.ie/mago r. .'1ngary. vieka moga kamiennogo perioda w IVSOIRGO, t. 11, nr 3-4. v dolinie r. Angary. IVSOIRGO, Irkutskoj t. 20, nr gub. na 1-2. Wokroj F. 1966 Ludność nadamurska w świetle niatowskiefJo. L, t. 50. antropologicznych materialów Stanislawa Po- Wolicki K. 1876 Wspomnienia Zaleski 1865 z czasów w cytadeli i na Sybcrji. warszawskiej vic rles Zawistowicz steppes Kirghises descriptions, znakomity polski recites et contes. Bronislaw Zieliński Pr., nr 2. orientalisl.a. Pilsudski (21. X. 1866 - 17. V. 1918). WŻ, zesz. 1. slownik lacze pionierów zdobywcy, i pisarze polskich badacze, migracyjni. kolonialnych eksploratorzy, 1958 15 - L. (Pseudonim, właściwe nazwisko Wspomnien.ia z Syberji. Lwów. brzmi:: oroczońsko-polski t. 51, cz. II. 1% - Ludoznawcza Podróżnicy, pamiętnikarze, Adolf Jankow~ki). W. Slownik Lud, i morskich. emigranci Warszawa. Zielonka Ziemacki Sekcja S. Maly krywcy, 1886 Paris. K. Zborowski J. 1934 Wspomnienia. Z, rocz. 24, nr 1-4. 1966 Z dziejów ludoznawstwa i muzealnictwa na Podhalu: Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919). (Maszynopis). 1932 L\vów. B. La Zawadzki W. 19.)2 JózC'f KowalC'wski 1930 pobytu A. Gillera. LP, t. 4. oddzia- �578 A. TO Zmijewski I KUCZYNSKI E. Sceny z życia koczowniczego. 3 t. Warszawa. 1883 Z moich wspomnień. Zegluga po Lenie i podróż po puszczach Wi., nr 178. 1884 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich. Wi., nr 291, 295. 1885 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich. Wi., nr 7. 1859-1862 Zychliński L. 1883 Wrażenia i przygody zesłanego pochodzenia. Poznań. golskiego CYTOWANE W ARTYKULE 1964 nasieLenie Voprosy 1951 Samanskije stva. isto7'ii Sibirii XVII religii ateizma. t duch i po vozzri.enijam Evienkov Z ZAKRESU SYBERII. naca/a v. Moskwa. XVIII Moskwa. Evienkov i totemisticeskije v istoriko-gienieticeskom die/!ija piervobytnych verovanij. Bruk S., L, Apenćenko V. S. (Ppraca 1964 Atlas narodov mira. lVIoskwa. 1889 istoki sama/!- izucienii i probliemy proischoż- Moskwa-Leningrad. zbiorowa pod redakcją). P. L Zasielenije Sibiri i byt piervych jej zasielnikov. Charkov. Charuzin N. 1896 Rec. książki W. S i e r o s z e w s k i e g o, Jakuty. Opyt etnogratićeskago dovanija, I .St. Petersburg 1896, zamieszczona w czasopiśmie EO, 4. Chorosich 1924 mon- t. XIII. SMAE, Religija Bucinskij AUTOROW lud A. F. 1950 1958 I HISTORII Buriaci V. A. Russkoje Anisimov WieLkopolanina. PRACE ZAGRANICZNYCH ETNOGRAFII Aleksandrov na Sybir oleknińskich. isslc- P. P. Jakuty. Opyt ukazatielja istoriko-etnologiceskoj ..., Irkutsk. litieratury Obrucieva 1962 S. V. (Praca zbiorowa pod red.). A. L. Cekanovskij sbornik nieopublikovannych skogo stati o ego naucnoj rabotie. Irkutsk. Obrucieva S. V. (Praca zbiorowa pod red.) 1956 I. D. Cerskij nieopubLikovannye stati, skom i A. Cerskom. Irkutsk. matierialov pisma dnievniki. A. Stati L. Cekanov- o I. D. Cer- Dolgich B. O. 1960 Rodovoj Hiekisch 1879 Die i plerniennoj sostav narodov Sibiri v XVII viekie. Moskwa. C. Tungusen. Eine Ethnologische Monographie. Inaugural Dissertation. sto Petersburg. Hrdlicka 1912 A. Remains in Eastern nr 16, Publication Asia ot the Race that nr 2159, Washington. peopled America. SMC., vol. LX, �Wkład Polaków do badań nad ludami G79 Syberii Ionov V. 1914 Obzor Wieratury po verovanijam ŻS, t. XXIII, Jakutov. vyp. 3-4. Ostrovitjanova K. V. (Praca zbiorowa pod red.). 1964 lstorija Akademii Nauk SSSR., t. II. Moskwa-Leningrad. Jadrincev 1882 ~. M. Sibir Jakobson 1957 G., Beebe J. F. R., HUttl-Worth Peoples and Bibliographical Languages. Guide. New Haven. M. A. Etnografieeskie ESRGO, i nabljudienja zamieeania i Ostjc.kach dach vyp. izvlieenne iz ego o Łopariach, putievych Karelach, vospominanij Samoieg. 1839-1844 IV. R. Kerner 1939 St. Petersburg. kolonija. Poleosiberian Kastren 1858 kak Nor/hoes/ern a Selected Asia, on China, Russia Mongolia, and and Japan, Eastern Siberia, Bibliography. with Contributions Special in Oriental Jakutov. Kazań. Reference and to to the Korea, European. Relations Manchuria, 2 vols. Berkeley: 1803-1807. Frank- Uni\·. of. California. Kocniev D. A. 1899 Ocerki Kostro\' juridieeskogo by/a N. M. t. III, nr. 11, kn. 1. Tomsk. 1855 Enisejskie Tungusy. 1872 Norymskij kraj. Kraszennikov S. P. 1949 Opisn nie ziemli Kameatki. KroI :\1. 1896 O zabnjka!skich Buriatach. Langsdorf! 1812 Moskwa-Leningrad ZCORGO, vyp. 1. G. H. Bemerkungen aus einer Reise um die Welt in den Jahren furt. Lesseps J. 1790 Journal historique cle M. ! ecomte du voyage de La Peyrouse jrn nc;oises au port Saint-Piere en France. 2 parts, Paris. Meżov V., Sibiriakov ... depuis Finstant & St. Paul employe dans ou it a quitte du Kamtschatka jusqu'a. l'expedition les fregates son arrivee I. Sibirskaja 1891-1903 de M. de Lesseps ... Bibliografija. Ukazatiel knig statiej a Sibiri. 3 tomy, St. Petersburg. Miller G. F. 1937 lswrija Sibiri. 1941 Istorija Sibiri. Molodych 1897 t. l, Moskwa - Leningrad. t. 2, Moskwa - Leningrad. 1. A., Kulakov lllus/rirrovannoje P. E. opisanie by ta nasielenja sielskogo irkutskoj gub. Piotrograd. MUller F. 1882 Unter Tungusen und Jakuten. Erlebnisse dition cler Kais. Russ. Gesellschaft geogr. und Ergebnisse in der Olenek Leipzig. St. Petersburg. Expe- �580 ANTONI Novickij 1884 KUCZYŃSKI G. Kratkoie o narodie opisanie St. Petersburg. ostjackom. Polevoj B. 1. 1965 Zabytyj istocnik swiedenij ma Kamienskogo Dłużika). po etnografii SE, nr 5. Sibiri XVII vieka. (O soCinenii /Ida- Popov A. 1932 Sieviernaja Archangielsk. BibLiografija. Poppe N. 1927 Eduard Priklonskij 1896 UJ, nr VII. Piekarski. V. L. Letopis jakutskogo kraja, po oficiaLnym sostavLennaja isioriccskim danym. Kostroma. Prokofieva E. D. 1956 Chanty 1956 Neńcy. Pypin A. 1892 Isiorija i Mansi. (w) Narody Sibiri, s. 570-607, Moskwa (w) Narody Sibiri, s. 608-647. Moskwa-Leningrad. Russkoj St. Petersburg, Etnografii. Leningrad. t. IV. Radlov V. V. 1907 SLovar Razumov 1899 jazyka, E. K. Piekarskim sostavL ... ŹS, vyp. IV. N. I. St. Petersburg. ZabajkaLie. Rybakov 1903 jakustkogo S. G. Armakskie tungusy. (SeLcnginskogo uiezda ZabajkaLskoj TTCKORGO, obLasti). t. VI, vyp. 1. Saryciev 1802 G. A. Putiesesivie fLota Kapitana tomu i Vostocnomu morju i Astronomiceskoj Schiefner Czekanovski's Steller G. W. 1774 Beschreibung Nahmen, Von bywsej pod nacaLsivom Sibiri, Ledovi- Gieograficeskoj fLoia Kapitana Tungusischcs Wortcrvcrzeichnis. Herausgegebe" BAC, t. 24. von dem Lande Lebensart Kamtschatka Strahlenberg 1730 Ekspedicii, casii osm i Lei, pri A. ALexander von. A. Schiefner. 1926 morskoj v prodłożenie s 178S po 1793 god. Sto Petersburg. BiLLingsa 1876 po sievierovosiocnoj Saryceva okieanu, und nach Kamtschatka, verschiedenen dessen Einwohnern, Gewohnheiten. Frankfurt deren Sitten, - Leipzig. Leipzig. Amerika. Ph. J. Das Nord - und bstLiche Theil von Europa und Asia ..., Stockholm. Sestin S. 1898 Tungusy, obitajuscje v vierchovjach r. Iro giLiatskogo jazyka jej pritokov. IPORGO, vyp. 3. Sternberg 1908 L. Matieriały po izuceniju foLkLora. Sto Petersburg. t. IV, �Wkłacl Polaków badań do nuci lUdami 581 Syberii Sunkov V. I. 1946 po istorii Occrki kolonizacji Sibiri v XVII - nac. XVIII v. Moskwa - Le- ningrad. Sunkov V. I. 1956 Occrki Termen 1912 Sriccli Ternovski 1893 po istorii zicmlicdielija Sibiri v.). Moskwa. (XVII A. Burjat i Zabajkalskoj gubiernii oblasti. St. Petersburg. A. Malicrialy Tokareiv Irkutskoj dlja bibliografii Sibirii. Tobolsk. S. A. 1945 Obśccstvicnnyj 1948 Vklacl stroj russkich Jakutov v. Jakuck. v XVII-XVIII w mirovoju ucennych etnograficeskuju nauku. SE, nr 2. Tropin G. V. 1958 Lingvisticcskic Ubrjatova 1945 STPF, vyp. III. B. I. Occrki Vajnstejn 1965 I. D. Cerskogo. nabljuclicnija istorii izuccnija jakutskogo Jakuck. jazyka. S. I. J1.ntropol09ićcskic i ctnograficcskic isslcdovanija Feliksa Jakovlevica Kona. nr 4. SE, Vasilevic G. M., Levin M. G. 1951 Tipy olcnicvodstva i ich SE, nr 1. proischożdienije. Vdovin I. S. 19.14 Istorja Zeleman 1907 izućcnja palcoazjatskich jazykov. Moskwa Leningrad. K. Otcct o diejatelnosti Imperatorskoj Akademii Nauk ... za 1907 god. Sto Peters- burg. Zubaśeva L. E. 1956 Bżbliografija ANTONI Irkutskoj Oblasti. Biologija. TNBIGU, nr 15. KUCZYŃSKI THE CONTRIBUTION OF POLES TO INVESTIGATIONS ABOUT PEOPLES OF SIBERIA The history of investigations about peoples of Siberia, which areas were annxed to Russia in the half of the XVII-th century, notes a lot of meri,t Polish names. These areas were used by the Russian empire as terrains of heaviest deportation, became a constrained native land of many Poles, at the beginning for participants of wars against Russia, and later insurgents, revolutionists or members of progressive secret associations. From their ranks arose a number of merit investigators of Siberia's land and peoples. The majority of them did not have any spccialistic education in these investigation's areas, in which their names were �582 ANTONI KUCZYŃSKI noted later. The years of deportation made more than one of these Poles famous specialists in the sphere of knowledge about Siberia and its peoples, and names like W. Sieroszewski (1858-1945), E. Piekarski (1858-1945), B. Piłsudski (1866-1918), M. A. Czaplicka (1866-1921) are well known in the history of ethnographic investigations in this area of Russia. Connected with this problem are numerous of diaries belonging to prisoners of war and political deported and also smaller articles, based on sojourn in Siberia. Their contents become in contemporary development of ethnography and history of this part of Asia historical sources, impossible to be replaced. The value of these relations depends on presenting Siberian's culture before the impact of Russian civilization, which changed them in a great manner in later years. In fact this material does not suit to independent analitic-comparative studies, but in many cases it completes in a real manner the rich Russian sources, contributing to solve a lot of problems in the sphere of Sibirian's ethnography. Meanwhile these relations are not known yet fully, neither appreciated in Polish science, nor did take them in consideration science in general. It happens, that observed phenomena were estimated in the prism of one's own culture, but from this fault did not preserve even later travellers, investigating exotic tribes in remote continents. It should be stressed here, that the materials concerning this sphere and belonging to Polish science property need interpolation by news, deriving from other, better methodological authors, but its undenial value depends on its objectivism and its authenticity. The first Pole, known to us was A. Kamieński-Dłużyk (?-1667), who leaved informations about the peoples of Siberia deported to the area of north-east Siberia in the half of the XVII-th century, where he stayed to the year 1661. After his return to Poland he wrote the Dayriusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc (Diary of Moscow's prison town and places ...), published onl~' 1874. This diary contains ethnographic materials about the Komi-Zyrians, Chantons. Mans, Siberian Tatars from the environs of Tobolsk, Ewenks, Jakuts and modest informations about the Giliaks and Czuks. The second Polish author of Siberian's remembrances, who stayed at the river Lena, was L. Sienicki (1677-?), colonel of the royal army, author of the memory Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego, y chwalcę ..., 1754 (A Document cudownie z kalwińskiej sekt y pewne- of Pecular Copassion of God, Marvellously from a Calvinistic Sects' Certain Servant and Praiser ..., 1754). The memory contains some important informations in the sphere of ethnography of Chants, Nens, Jakuts, Jukagirs and some informations about the colonization of Siberia. L. Sienicki stayed in Siberia together with Ph. J. Strahlenberg, a Swedish officerprisoner of war from the battle of Połtawa (1709 - the victory of car Piotr I about the Swedish King, Karl XII), who thanks to his observations published in the book Das Nordund Ostliche Theil von Europa und Asia ..., 1730, sometime earlier of the memories of L. Sienicki, is considered to be the precursor in Altaistic studies. In later years new deportees from Poland were sent to Siberia. About one of them, D. Pawłucki, we get to know from Russian sources informing, that in the half of the XVIII-th century he fought against the Czuks to subordinate them to the authority of the Russian state. From the huge number of Confederates of Barks (1768) leads out K. Lubicz-Chojecki, the author of memories Pamięć dzieł polskich, podróż i l1ie)Jomy.§lny sukces Polaków ..., 1754 (To the memory of Polish works, journey and unfavflUrable go sługę �Wkład POlaków clo badań nad luciami Syberii succes ..., 1754) containing relations about the Kirgiz. To just the same category of deportees belonged too M. A. Beniowski (1746-1786), a man considered by one as a Pole, by others as a Hungarian. His mer:1ories Historia podróży y osobliwszych. zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego ..., 1797, (History of travels and more peculiar events of the famous Polish and Hungarian nobleman ..., 1797) contain some informations about the Kamchadals and should be taken in consideration al ways in sources to Siberain's ethnography. At the end of the XVIII-th century to Kamchatka was deported the participant of Kościuszko's insurrection (1794) J. Kopeć (1762-1827). His Dziennik podróży ..., 1837 (Diary of travel..., 1837) contains some informations dealing with the ethnography of Siberia, and first of all about the Kamchadals. These informations are valuable complements to the works of: S. Kraszeninnikow (1755), G. Steller (1774), M. Lesseps (1790) and many others. Similarly interesting ethnographic informations contains Dziennik Xiędza Faustyna Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich, 1865 (Diary of priest Faustyn Ciecierski prior of the Dominicans of Vilna), deported to the area of southern Siberia in the end of the XVIII-th century, and likewise the book of J. Kobyłecki (1801-1867), Wiadomości o Syberii i podróże w niej odbyte ..., 1837 (Informations about Siberia and travels made there ..., 1837), establishing the first trial in Polish ethnographic literature of monographic approaching some informations concerning this part of the Russian empire. Among others more important Polish descriptions dealing with Siberia's peoples we have to mention the publication of E. Felińska (1793-1859), entitled Wspomnienia z podróży po Syberji..., 1867 (Memories from a travel in Siberia ..., 1867), the memoir of R. Błoński (1817-?) Pobyt na Syberii ..., 1867 (The sojourn in Siberia ..., 1867), the wark of J. Jodłowski MyśListwo w Syberii. Wspomnienia z tajgi jenisejskiej, 1886 (Hunting in Siberia. Memories from the taiga of Jenisej) and an ample article of B. Reichman (1848-?) entitled Samojedzi. Studium etnologiczne, 1882. To complement the picture of Polish ethnographic investigations in the area of Siberia we have to mention A. Czekanowski (1833-1876), whose property in this field has been presented in the work il. L. Ćekanovskij sbornik nieopubl.ikovanych matieriałov A. L. Ćekanovskogo stati o ego naucnoj rabotie, 1961. Certain materials in the sphere of ethnography of Siberia gathered also J. Czerski (1845-1892), and his lingual collections had been worked out by G. Tropin, Lillr;vistićeskie nabljudienija J. D. Ćerskogo, 1958. The list of fewer known but highly merit investigators in the field of ethnography of Siberia opens B. Dybowski (1833-1930), who staying in Kamchatka in the character of a physician (1879-1883) collected interesting materials in this sphere. Of great scientific value are also his linguistic collections, concerning the Koriaks and Kamchats, published by J. Radliński Słowniki narzeczy ludów kamczackich, 1892-1895, (Dictionary of Kamchats' dialects). Also great merit in the sphere of ethnography in these areas we owe to W. Sieroszewski, the author of the monograph about Jakuts Dwanaście lat u; kraju Jakutów, 1900, (Twelve years in the country of the Jakuts) and some articles, which are fundamental works concerning these peoples. More or less in this time in the country of Jakuts there was E. Piekarski, whose investigative works in the sphere of linguistics brought him some scientific distinctions. His Slovar jakutsko[Jo jazyka, 1907-1930 (Dictionary of the Jakutian Language) does not have till nowadays an equal one and sets E. Piekarsld on the first place in the �58,1 ANTONI KUCZYNSKI international group of Jakuts' investigators. In later years with the ethnography of Jakuts dealed M. Witaszewski (1857-1918), S. JastrzQbski (1857 up to 1931) and F. Kan (1864-1941). In 1886 B. Piłsudski (1866-1918) has been deported to hard labour on Sakhalin, investigating the language and culture of Ainus and Giliaks. Among some articles published in different periodicals: Anthropos. Globus, Folk-Lore, Żivaja Starina, BuHetins et Memoires of the France Anthropological Society and others, especially attention should be payed to his work Material.~ for the Study of the Ainu Language and Folk-Lore, 1912, being a fundamental work in this sphere. The history of Polish ethnographic investigations made in Siberia in the XX-th century in exceptionally lean. There is to note the activity of J. Talko-Hryncewicz (1850-1936), and most of all the works of M. A. Czaplicka (1886-1921), who stayed in Siberia in the years 1914-1915. Her interests first of all concentrated to the ethnography of Tungus and Samojeds, and investigations in this sphere brought her the reward of Murichsan, admitted by the Royal Geographical Society. We have to mention here S. Poniatowski (1884-1944) too, who was doing 1914 anthropological and ethnographical investigations among Golds and Oraczans. These works have been done under the patronage of Smithsonian Institution in Washington and has been undertaken in connection with the well known in the beginning of the XX-th century theory, that the primitive (native) inhabitants of America - the Indians, trace their descent back to Asia. So, in a most common sketch looks the history of coming to life Polish writing in the sphere of ethnography of Siberia. The role of Poles in this sphere ended with the moment of discontinuance emperor's deportations, but we have to remember, that nowadays investigations in these areas begin with the attainments of Polish prisoners of war and political exiles in the period from XVII-th up to XIX-th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77d7cfe01ebb84ec4806b83c6cfc5bf0.pdf e6ed6323a44b80baec0d564b1308142b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:688 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:633 Title A name given to the resource Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.75-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia ANTONI P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 KUCZYŃSKI E T N O G R A F I C Z N Y O B R A Z S Y B E R I I W ŚWIETLE OSIEMNASTOWIECZNEJ RELACJI L U D W I K A SIENICKIEGO Na to są potrzebne kroniki, ażeby pamięci godne z życia ludzkiego w minek nie poszły... czyny zapo- S. O r z e c h o w s k i , Kroniki WSTĘP Bliższe poznanie wkładu Polaków w badania etnograficzne na obsza­ rze S y b e r i i upoważnia do stwierdzenia, że ta dziedzina h i s t o r i i naszej n a u k i w y m a g a podjęcia dalszych, dokładnych i systematycznych badań. Obecnie, g d y coraz częściej słychać głosy mówiące, iż celem współcze­ snej e t n o g r a f i i jest przede w s z y s t k i m badanie i śledzenie p r z e m i a n zachodzących w d z i e j o w y m procesie r o z w o j u k u l t u r y , konieczne jest także systematyczne i zorganizowane, głębsze aniżeli dotychczas, zainte­ resowanie się przeszłością polskiej etnografii, zwłaszcza t e j , która po­ wstała z dala o d ojczyzny, stworzona przez zesłańców p o l i t y c z n y c h z epo­ k i rozbiorów, żołnierzy powstań n a r o d o w y c h i d o b r o w o l n y c h wygnań­ ców. Realizacja tego zadania w y m a g a j e d n a k powołania specjalnego zakładu l u b p r a c o w n i h i s t o r i i p o l s k i c h badań etnograficznych n a rozle­ głych obszarach A z j i , A f r y k i , A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , gdyż praca w t y m k i e r u n k u jest równie konieczna i zajmująca, j a k badanie urozmaiconego procesu współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h . i Po t y m zasygnalizowaniu potrzeb w zakresie h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l 1 P o g l ą d t e n wyraziła między i n n y m i A . K u t r z e b a - P o j n a r o w . a ' w tykule: w Z zagadnień badaniach kultury metodyki ludowej, polskich prac etnograficznych: czas „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 28. O grafia polskiej, jej obecne zadania, metody P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 7 2 - 8 1 ; W . etnografii polskiej, fia a współczesność, i związki Dynowski, z innymi Z przedmiocie naukami, dziedzin rozwoju „Etno­ deficytowych „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 1 5 - 2 7 ; J . B u r s z t a , „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 41 - 61. ar­ przestrzeń Drogi współczesnych badań e t n o g r a f i c z n y c h zob. też: K . D o b r o w o l s k i , etnografii i Etnogra­ �76 ANTONI KUCZYŃSKI skiej w a r t o d l a przykładu przypomnieć, że zagadnienie wkładu Polaków w badania n a d kulturą ludów S y b e r i i jest w w i e l u w y p a d k a c h bardziej znane nauce radzieckiej aniżeli polskiej . Zainteresowania etnografii radzieckiej t y m zagadnieniem wyrosły z potrzeb p r o w a d z o n y c h w Z S R R badań n a d p r o b l e m a m i z zakresu h i s t o r i i etnicznej S y b e r i i i katalogiem faktów k u l t u r o w y c h zamieszkujących ją ludów. Przyznać jednak rów­ nież trzeba, że niezwykły w p r o s t wkład! Polaków w dzieło e t n o g r a f i i S y b e r i i uczynił i c h bardziej s y m b o l a m i rosyjskiego dzieła c y w i l i z a c y j ­ nego aniżeli polskiej m a r t y r o l o g i i w epoce rządów carskich. S y t u a c j a ta w y n i k a z f a k t u , że jeszcze obecnie nieporównanie większa jest pamięć Rosjan o zasługach, j a k i e p o c z y n i l i Polacy d l a w i e d z y o S y b e r i i , zwłasz­ cza w zakresie badań geograficznych, geologicznych i p r z y r o d n i c z y c h , 2 3 Z najnowszych 2 opracowań r a d z i e c k i c h poświęconych omówieniu p o l s k i c h b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h n a S y b e r i i wymienić należy: I . S . G u r w i с z, I . W . E. K. Piekarskij (K stoletju so dnja I. Karłowicz Piekarski}. wwiedienie stati, i dniewniki. pisma pod К stoletju C z e r s k i j , Etnograficzeskie D. Obruczewa, r e d . S . W. sticzeskie nabludienija Stati A. L. L. Czekanowskogo, S. W. Obruczewa, swiedienij po Dłużika, Irkutsk etnografii „Sowietskaja Antropołogiczeskie „Sowietskaja graf, i Publikacija i nabludienija nieopublikowannych naucznoj rabotie, XVII wieka. praca O soczinienii issledowanija Feliksa n r 4: 1965, s. 1 1 6 - 1 2 8 ; tenże, w badania W. zbiorowa Lingwi- lingwisticzeskie matieriałow zbiorowa pod r e d . Zabytyj istocznik Adama Kamienskogo n r 5: 1965, s. 122 - 129; S . I . W a j s z t e j n, etnograficzeskie E t n o g r a f i i , Folkłoristiki S y b e r i i , które o p u b l i k o w a n e zostały w Polaków i I. P o l e w o j , nad ludami języku Kon Kona, как etno­ t. 3: 1965, prowadzonych n a terenie rosyjskim Syberii Jakowlewicza Feliks i Antropologii", s. 196 - 220. O w y n i k a c h p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h Wkład praca Tropin, Sbornik Etnografija", S. Nieopublikowannyje i A. I. Czerskom, 1962, s. 47 - 54; В. Istorii Russkoj kommientarii Etnograficzeskie ego Sibiři Etnografija", „Oczerki o [w:] J a k u t s k 1958, s. 1 9 - 2 8 ; „Sbornik T r u d ó w po F i l o l o g i i " , t. 3: 1958, [w:] stati n r 6: — jakutowied, 1956, s. 242 - 259; G . W. I. D. Czerskogo, Puchów, Etnografija", [w:] I . D. C z e r s k i j , о I. D. Czerskom Irkutsk Czekanowskogo, A. rożdienija, zamietki. s. 2 0 Y - 222; G . M . W a s i l e w i c z , zapisy so dnja W. N. Skałona, Obruczewa, „Sowietskaja E. K. Piekar ski j как etnograf 1958, 54 - 60; I . S . G u r w i с z, Eduard rożdienija), zob. i ich kulturą, A. Kuczyński, „ L u d " , t. 51: 1968, cz. 2, s. 503 - 584. 3 W Instytucie Geografii Akademii Nauk badaniom geologicznym, 1968 z inicjatywy Międzynarodowego stąpiły do Akademii Pierwsze Komitetu oraz M u z e u m dwu kontaktów sympozjum Syberyjskiego w sympozjów dziedzinie odbędzie się w Oddziału Historii Ziemi Polskiej Nauk nauk Akademii geologicznych w 1969 г., i Tech­ Nauk na temat i roku Geologicznych Historii Nauki radziecko-polskich Warszawie polskim ną t e r e n i e S y b e r i i . W z u c z o n y m i r a d z i e c k i m i Zakład Nauk zorganizowania polsko-rosyjskich Wschodu się szereg p r a c poświęconych przyrodniczym i geograficznym i w w y n i k u porozumienia niki Polskiej Syberii i Dalekiego Z S R R w I r k u c k u prowadzi przy­ historii geograficznych. d r u g i e zaś w Lenin­ g r a d z i e w 1971 r. Informację powyższą otrzymałem od prof. dr. K . Maślankiewicza, Sekretarza Generalnego L i s t z d n i a 31 V I I 1968 r. Międzynarodowego K o m i t e t u H i s t o r i i N a u k Geologicznych. �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 77 SYBERII aniżeli pamięć, popularyzacja i wiedza o walce p o l s k i c h zesłańców z caratem i i c h t r a g i c z n y m losie n a w y g n a n i u , gdzie obok prac katorżni­ czych p o d e j m o w a l i o n i t e badania naukowe. DOKUMENT OSOBLIWEGO MIŁOSIERDZIA BOSKÜGO Cudownie z Kalwińftiey Sekty Pcwoego Slags у Chwalcę fwegp KOŚCIOŁA C H R Y S T U S O W E G O POCIĄGAIĄCY, Z wyttladem nieirtóryeh Kcmrrowerfyi ssach<xbących miedsj nau!rg Kościoła JPowfzechnego Katolickiego, i podankrc vymyslan; m rozumem luumim Lmerjkiey.Kaiwińfłiey, Uteckiey, у innych w l e j Księdze wyrażonych у oamienioaych Sett; • У * vtfpomnitnitm « mnitj ипшпусЬ Mojkimjkitgo PíiJIwa itsiascl •w pegsĄfkici Uędach jrftett xofiotacjeh, alo dvcttawntga fox*** /иdii w tiínjeb Sebtetb oS jtinotči Paitjittjncgo Xothott cuttáljeb. «ш§Ш§ t *¡»m, e*(i¿¡e * nitvuaáamoiéi ijięcych, « irukrn ptmfty г»ж WYCHODZĄCY. «»м««г Ryc. 1. L . S i e n i c k i , WWAHJ* xx.ГтШктв* Dokument osobliwego..., W i l n o 1754. F a k s y m i l e s t r o n y tytułowej Sporo jest jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d ­ k r y t e d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i , której początki rozpoczynają się nie t y l k o skrótowymi zapisami autorów rosyjskich, lecz także r e l a c j a m i p o l s k i c h zesłańcowi z epoki caratu. J e d n y m z ciekawszych polskich źródeł łączących się z t y m zagadnieniem jest s t a r o d r u k zatytułowany Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego cudownie z kalwińskiej se- �78 ANTONI KUCZYŃSKI kty pewnego sługę у chwalcę swego do kościoła W i l n o 1754, spisany przez L u d w i k a Sienickiego (1677 - ?), pułkownika w o j s k królewskich, wziętego do n i e w o l i przez Rosjan w r o k u 1707 po k a p i t u l a c j i B y c h o w a , skąd w r a z z b r a t e m K r z y s z t o f e m S i e n i c k i m , generałem a r t y l e r i i w o j s k polskich, w y w i e z i o n y został do M o s k w y , a później zesłany n a Syberię do Tobolska, następnie zaś przesiedlony do Jakucka, dokąd dotarł sam, gdyż b r a t K r z y s z t o f zmarł w drodze i pochowany został n a d Obią. W J a k u c k u przebywał L . S i e n i c k i kilkanaście l a t , a po powrocie do k r a j u (1722) napisał wspomnienia, których pozycja chronologiczna w h i s t o r i i etno­ g r a f i i polskiej jest szczególna, gdyż Dokument jest w p r a w d z i e d r u g i m z n a n y m n a m p o l s k i m opisem S y b e r i i , ale z u w a g i n a czas o p u b l i k o w a n i a (1754) w y s u w a się o n na czoło w naszej s y b e r y j s k i e j l i t e r a t u r z e pamię­ t n i k a r s k i e j . N i e ulega także wątpliwości, że znaczenie Dokumentu da się określić zarówno p o d względem jego warunków chronologicznych zapewniających m u należytą pozycję w g r u p i e ówczesnych źródeł do e t n o g r a f i i S y b e r i i , j a k i od s t r o n y z a w a r t y c h w n i m ilościowych i j a k o ­ ściowych elementów f a k t o g r a f i c z n y c h . L . S i e n i c k i znalazł się na S y b e r i i współcześnie z P h . J . S t r a h l e n b e r g i e m , oficerem szwedzkim wziętym do n i e w o l i rosyjskiej pod Połtawą (1709), który dzięki o p u b l i k o w a n i u s w y c h obserwacji z zesłania w książce Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und AsiaStockholm 1730, a więc w y d a n e j wcześniej aniżeli Dokument, uważany jest za p r e k u r s o r a studiów ałtaistycznych . Obok książki P h . J . Strahlenberga najbliższą chronologicznie pozycją w piśmiennictwie s y b e r y j s k i m jest w odniesieniu do Dokumentu praca rosyjskiego badacza S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , uczestnika W i e l k i e j Pół­ nocnej W y p r a w y (1733 - 1743) V . B e r i n g a oraz książka drugiego członka tej ekspedycji G. W. Stellera , w których odnaleźć można potwierdzenie szeregu spostrzeżeń zanotowanych przez autora omawianego źródła. 4 5 6 7 i Szlak zesłańczej wędrówki L . Sienickiego rozpoczął się w M o s k w i e prowadził etapami przez szereg miast syberyjskich (patrz m a 4 miast Pierwszym i miejsc ofiarowana Wojciecha polskim spisany księdzu w 1874 r. od jego przyjaciół została S. w więzienia Warta. [w:] Bażyńskiemu proboszczowi 50-letniego kapłaństwa i wielbicieli, artykule: Dyarusz jest: Kamieńskiego, na Jubileusz przedstawiona 5 Syberii Adama Franciszkowi Poznaniu o ludach. Syberii, opisem przez moskiewskiego Książka przy w dniu 23 Pierwsza Kuczyński, Św. kwietnia Dyaryusza Poznań 1874. Treść e t n o g r a f i c z n a A. zbiorowa kościele Polska relacja kulturą, „Szkice „Etnografia P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 173 - 187. Kałużyński, Polskie badania nad Jakutami i ich z Dziejów O r i e n t a l i s t y k i P o l s k i e j " , n r 2: 1966, s. 174. 6 7 S . P. K r a s z e n i n n i k o w , G . W. wohnern, S t e 11 e r, dereń Sitten, F r a n k f u r t — L e i p z i g 1774. O p i s a n i e ziemli Beschreibung Nahmem, von dem Lebensart Kamczatki, bandę und S t . P i e t i e r s b u r g 1755. Kamtschatka, Verschiedenen dessen Ein- Gewohnheiten, �ETNOGRAFICZNY OBRAZ SYBERII 79 �80 A N T O N I KUCZYŃSKI p a ) — P e r m , Wierehoturję, Tobolsk i inne do J a k u c k a , który przez długie lata był miejscem jego p o b y t u . T u z dala od ojczyzny uderzał polskiego zesłańca o d m i e n n y sposób życia s y b e r y j s k i c h tubylców, a czy­ tając k a r t y Dokumentu odnosi się wrażenie, że jest o n d z i e n n i k i e m podróży, w którym n a żywo rejestrowano obraz k u l t u r y w i e l u ludów m i j a n y c h w drodze n a w y g n a n i e . L . Sienicki zainteresowany z i e m i a m i , które zwiedził, oraz l u d a m i , z którymi się zetknął, pozostawił w Doku­ mencie i n f o r m a c j e cenne d l a etnografów, a przede w s z y s t k i m dla t y c h , którzy zajmują się historią etniczną S y b e r i i . Nie należy j e d n a k zapo­ minać, że Dokument jest n i e k o m p l e t n y m obrazem k u l t u r y opisanych w n i m g r u p etnicznych; jest o n odbiciem t y l k o g r u b y c h i poważniej­ szych j e j elementów składowych. P u n k t e m c e n t r a l n y m , wokół którego obracają się materiały etnograficzne zawarte w Dokumencie, jest ogólny obraz życia ludów spotkanych n a szlaku zesłańczym. Rysuje w n i m L . S i e n i c k i życie tubylców stosownie do największych i najważniejszych dla n i c h potrzeb, j a k pożywienie, mieszkanie, odzież, praca domowa, zajęcia gospodarskie, zwyczaje i obyczaje oraz wierzenia, p r z y o m a w i a ­ n i u których kładzie szczególny nacisk na podkreślenie wpływu c e r k w i prawosławnej powodującej zanik w i e l u t r a d y c y j n y c h , t u b y l c z y c h ele­ mentów k u l t u r y duchowej. 8 Zapewne t y l k o część z tego, co widział L . S i e n i c k i na w y g n a n i u , znalazła miejsce w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Wspomnieć należy, że u t r w a l o n y w n i c h obraz podstawowych elementów k u l t u r y tubylców S y b e r i i zgodny jest w ogólnych zarysach z t y m , który p r z e ­ kazany został przez i n n y c h ówczesnych podróżników rosyjskich, zesłań­ ców p o l s k i c h i późniejszych badaczy. A u t o r Dokumentu n i e podaje i n t e r p r e t a c j i zarejestrowanych przez siebie faktów i właśnie takie bez­ pośrednie czerpanie d a n y c h f a k t o g r a f i c z n y c h z otaczającego środowiska s t a n o w i o wartości historycznej omawianego źródła i w y s u w a j e n a p l a n p i e r w s z y w g r u p i e źródeł p r z y d a t n y c h do studiów n a d r e k o n s t r u k ­ cją d a w n y c h układów etnicznych n a terenie S y b e r i i i k u l t u r y zamieszku­ jących ją tubylców. 9 Na 8 opisane wg mapie oznaczono w Dokumencie. również Cyfry s t a n u n a r o k 1959, uwidocznioną mira, rejony zamieszkiwane u m i e s z c z o n e obok oznaczają w pracy: Czislennost przez grupy etniczne liczebność t y c h ludów i rasselenie narodów r e d . S . I . B r u k , M o s k w a 1962, s. 85 - 88, t a b l . 15 - 16. 9 jego Pamiętnik xiedza i towarzyszów jego 1865; J . K o b y ł e c k i , 1831, Ciecierskiego przeora przygody, doznane Wiadomości Dominikanów na Sybirze o Syberyi 1832, 1833, 1834, p r z e z J . K . , W a r s z a w a Kopcia l i n 1863. brygadjera wojsk polskich z rozmaitych wileńskich, w latach i podróże w niej odbyte 1837; J . K o p e ć , not dorywczych zawierający 1797 - 1801, L w ó w . w Dziennik sporządzony, latach Józefa Ber­ �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 81 SYBERII Kończąc t e n ogólny r y s o Dokumencie i jego autorze podkreślić należy, że szereg faktów oceniał L . S i e n i c k i z p u n k t u widzenia własnej k u l t u r y , dziwił się m i e j s c o w y m z w y c z a j o m i obyczajom, a n i e k i e d y wypowiadał nawet fantastycznie dzisiaj brzmiące Ojpimie. Do wiadomości tej k a t e g o r i i należy n p . w z m i a n k a o J a k u t a c h , którzy ,,[...] j a k o b y z dawnych l a t m i e l i być r o d e m ze S z w e c j i , a niechcąc znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali, z e b r a w s z y w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y niesieni do J a k u c k a , w y s i a d s z y , trzymali wybiwszy ciężarów się i z b u n t o w a w s z y na statki n a m o r z e puścili się i w i a t r a m i Tunguzów, którzy n a t e n czas i jakucką przy­ ziemię i wypędziwszy z całego j a k u c k i e g o okręgu t a m o s i e d l i " (s. 1 1 ) . 1 0 Wiadomość t a nadająca f a k t o m z a w a r t y m w Dokumencie cech f a n t a ­ z j i nie pochodzi prawdopodobnie od samego autora, lecz — j a k słusznie zauważa S. K a ł u ż y ń s k i — jest ona zapewne odbiciem panujących już wówczas poglądów o n i e a u t o c h t o n i c z n y m pochodzeniu Jakutów, co jest dzisiaj kwestią bezsporną, gdyż wiadomo, że przywędrowali o n i n a d Lenę ze swej turańskiej praojczyzny . 11 12 Pomijając na razie inne fałszywe stwierdzenia podane przez L . Sie­ nickiego, które znajdą szczegółowe omówienie w części artykułu poświę­ conej analizie etnograficznej, stwierdzić należy, że w Dokumencie wystę­ pują przede w s z y s t k i m k o n k r e t n e f a k t y , i to bez l i t e r a c k i e j przeróbki. W a r t o również zaznaczyć, że Dokument jest pierwszą w naszej l i t e r a ­ turze publikacją zawierającą pochodzące z autopsji wiadomości o Japoń­ czykach , którzy d o c i e r a l i w czasach współczesnych L . S i e n i c k i e m u na rubieżowe obszary A z j i północno-wschodniej, handlując z r o z s i e d l o n y m i tam tubylcami. 13 10 L . S i e n i c k i , Dokument wińskiej Sekty ciągający, Kościoła z Powszechnego nach w Katolickiego, Sektach błędach Ze względu o mniej wymyślonych znanych zostających, w druku dla Kościoła rozumem Kal­ po­ nauką ludzkim y namie- Państwa krai­ duchowego pożytku ludzi odpadłych, częścią z uporu, raz wychodzący, szereg z między wyrażonych Moskiewskiego pierwszy artykule przytoczono Cudownie Chrystusowego zachodzących w tey księdze Powszechnego żyjących, n a to, że w uniknąć p o w t a r z a n i a у innych Boskiego do Kościoła Kontrowersyi jeszcze od jedności częścią z niewiadomości miłosierdzia swego a podaniem Greckiey у z wspomnieniem pogańskich w różnych у Chwalcę niektórych Kalwińskiey, Sekt, osobliwego Sługę wykładem Luterańskiey, nionych Pewnego cytatów jego tytułu, s t r o n y , z których pochodzi W i l n o 1754. z Dokumentu, cytowany aby tekst, po­ dano w nawiasach. op. cit., s. 174. 11 Kałużyński, 1 2 W. S i e r o s z e w s k i , Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. 1, K r a k ó w 1961, s. 161 - 194. 13 Informację tę zawdzięczam prof. dr. B . O l s z e w i c z o w i , do którego się w s p r a ­ w i e L . S i e n i c k i e g o zwróciłem. 6 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 �82 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI 3. N i e n i e c k i zaprzęg w renifery z końca X V I I I w. W g Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibirl, p o d r e d . M. i L . P . P o t a p o w a , M o s k w a - L e n i n g r a d 1961, s. 23 G. Lewina T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności i przydatności o m a ­ wianego źródła d l a e t n o g r a f i i S y b e r i i o d strony jego zakresu t e m a t y ­ cznego, od s t r o n y zaś faktograficznej najlepszym dowodem w i a r y g o d n o ­ ści zapisów L . Sienickiego są w y n i k i analizy etnograficznej przedstawio­ ne w dalszej, materiałowej części artykułu. ANALIZA ETNOGRAFICZNA „DOKUMENTU" Uwagi metodologiczne. Nakreślony przez L . Sienickiego obraz k u l t u r y tubylców S y b e r i i charakteryzuje się mnogością wątków wymagających w, w i e l u w y p a d k a c h d o d a t k o w y c h uzupełnień i wyjaśnień. L a t a zesłania dały a u t o r o w i Dokumentu możliwość bezpośredniego p o ­ znania ludów s y b e r y j s k i c h i dużą, j a k na owe czasy, wiedzę o i c h k u l t u ­ rze, a chociaż nie w s z y s t k i e materiały dostarczone przez niego można przyjąć b e z k r y t y c z n i e i bez d o d a t k o w y c h k o m e n t a r z y , n i e należy j e d n a k odrzucać i c h bez szczegółowej analizy opartej na w y n i k a c h poszukiwań w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . Celem niniejszej analizy jest p r z e d ­ stawienie w o p a r c i u o i n n e źródła i prace etnograficzne, w j a k i m s t o p n i u relacje L . Sienickiego odpowiadają właściwemu o b r a z o w i k u l t u r y ludów Syberii. D l a umknięcia dużej ilości odsyłaczy zgrupowano w niektórych p r z y ­ pisach po k i l k a objaśnień, a niezrozumiałe słowa, z w r o t y oraz bliżej nie znane wydarzenia, i n f o r m a c j e n a t u r y ogólnej i osoby występujące na k a r t a c h Dokumentu zostały skomentowane jednorazowo. C y t o w a n a l i t e r a t u r a ograniczona została do pozycji najważniejszych, a t a m , gdzie �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 83 SYBERII było to szczególnie konieczne, kwestie wątpliwe wyjaśniono bezpośrednio w tekście. Duże uzupełnienia w p r o w a d z o n o z p u n k t u widzenia i n t e r p u n k c j i i pisowni, wprowadzając n p . zmianę samogłoski y n a i , spółgłoski j n a i, dużej l i t e r y na małą i t p . , zgodnie z głównymi zasadami obowiązującymi p r z y p u b l i k a c j i źródeł h i s t o r y c z n y c h . T a k przedstawiają się główne założenia metodologiczne zastosowane p r z y opracowaniu materiałów etnograficznych z a w a r t y c h w Dokumencie, który po raz p i e r w s z y p r z e d s t a w i o n y zostaje w całości j a k o źródło etnograficzne dotyczące wieloetnicznego obszaru S y b e r i i . Dokonana w e wstępie krótka c h a r a k t e r y s t y k a treści Dokumentu s t a n o w i chyba dosta­ teczną metrykę uzasadniającą konieczność k r y t y c z n e g o omówienia za­ w a r t y c h w n i m materiałów, chociaż występujący w n i c h słownik zaga­ dnień k u l t u r o w y c h n i e jest z b y t bogaty. Kończąc, wyjaśnić należy, że artykuł t e n jest t y l k o szkicem obszerniejszej i szczegółowszej p r a c y 0 p o l s k i c h źródłach z zakresu e t n o g r a f i i S y b e r i i , którą autor przygoto­ w u j e do d r u k u , a której ostateczne zakończenie będzie wymagać jeszcze dłuższego czasu. 14 l s * Po t y c h uwagach noszących c h a r a k t e r wstępu — może trochę p r z y ­ długiego, ale koniecznego do z o r i e n t o w a n i a c z y t e l n i k a w p r o b l e m a t y c e p o l s k i c h źródeł do e t n o g r a f i i S y b e r i i — przejdziemy następnie do szcze­ gółowego omówienia materiałów etnograficznych zamieszczonych na k a r t a c h Dokumentu. Egzotyka syberyjska, bo t a k ją trzeba nazwać, rozpoczyna się w t y m źródle od opisu l u d u , który zamieszkiwał w począ­ t k a c h X V I I I stulecia „[...] ziemię permską, t o jest zyrańską , inszy język i obyczaje mającą" (Js. 7). Wnioskując z etnicznego układu obsza16 14 Instrukcja wydawnicza d l a źródeł h i s t o r y c z n y c h od X V I do połowy X I X w i e k u , W r o c ł a w 1953. 15 w Skrótowe artykułach: w badania 1 6 omówienie treści Kałużyński, Dokumentu etnograficznej dokonane zostało Wkład Polaków op. cit., s. 174; K u c z y ń s k i , s. 513- 515. W bliższy k o n t a k t z o b s z a r a m i u w s c h o d n i c h podnóży U r a l u z a m i e s z k a n y m i przez plemiona połowie zwane tego Małą Komi wieku weszli władcy Rosjanie na moskiewscy przestrzeni X I V opanowali tereny Permią, z a m i e s z k a n e p r z e z K o m i - Z y r i a n , a w Księstwo M o s k i e w s k i e objęło w posiadanie obszary Permii wytworzyła się oraz dogodna się po wschodniej Russkoje nasielenie włączenia sytuacja stronie Sibiři Uralu. XVII Nowogrodu do dalszej Dokładniej i naczała XVIII rzeką sto l a t później w y n i k u opanowania do Księstwa penetracji drugiej Wyczegdą n a d górną Wyczegdą K a m ą , n a których r o z s i e d l e n i b y l i K o m i - P e r m i a c y . W 1 Wielkiej stulecia. W nad Moskiewskiego obszarów o t y m zob.: W . (1472) i rzeką Małej (1478) rozciągających Aleksandrów, w., M o s k w a 1964. �84 ANTONI KUCZYŃSKI rów p r z y u r a l s k i c h w o w y m czasie stwierdzić należy, że zetknął się wówczas L . S i e n i c k i z r o z s i e d l o n y m i na obszarach leżących w d o l n y m biegu K a m y K o m i - Z y r i a n a m i i K o m i - P e r m i a k a m i zaliczanymi do t z w . p e r m s k i e j gałęzi ugrofińskiej r o d z i n y językowej. L u d y te stosunkowo wcześnie zetknęły się z cywilizacją rosyjską, gdyż zwycięski pochód Jermaka za U r a l doprowadził już p o d koniec X V I I stulecia do opanowania p r a w i e całej S y b e r i i z wyjątkiem j e j południowych rubieży. Ta p o l i t y c z n a zależność K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków od państwa 1 7 R y c . 4. N i e n i e c k i zaprzęg w p s y s. 68, r y c . 3 Tamże, rosyjskiego poprzedzona została n a w i e l e l a t wcześniej ekspansją kościo­ ła prawosławnego, co słusznie podkreśla autor Dokumentu pisząc, że m i m o to, iż l u d y te nawrócone zostały przez: „Stefana-Episkopa-Weliko-Permskiego na ruskie ogień z a b o g a chwalić nie p o r z u c i l i i ogniowi wyznanie, jednakże adorację o d d a w a l i , jeszcze a gdym z nimi mówił, że to j e d e n żywioł od b o g a n a usługę i w y g o d ę l u d z i o m s t w o r z o n y , uparcie się s p r z e c i w i a l i , mówiąc żeśmy się tego od n a s z y c h przodków n a u c z y l i , [...] choć t e r a z p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć, ale u R u s i 1 7 Poważną gonowów rolę w kolonizacji obszarów z miasta Solwyczegodzke, w 1558 r. rozległe i słabo z a l u d n i o n e w o w i e otrzymali dalsze i Obem. Z inicjatywy J e r m a k organizuje opanowywania których zostało obszary i przy poparciu odegrała n a d rzeką K a m ą . W tej r o d z i n y , będący a U Rusi — w Rosji. Stro- Groźnego 1574 S t r o g o n o - n a i c h służbie sam Jermak Kozak systematycznego z Tatarami, wpadł urządzoną p r z e z oddziały a r m i i t a t a r s k i e j i zginął w f a l a c h I r t y s z u . 18 IV n a d r z e k a m i Tobołem, I r t y s z e m (1581), która jest początkiem zdziesiątkowane, rodzina od c a r a I w a n a S y b e r i i . W o j s k o J e r m a k a stoczyło s z e r e g w a l k poważnie a my żadnego t a k mocnego n i e syberyjskich która otrzymała posiadłości p o z a U r a l e m , wyprawę za U r a l 1 8 w podczas zasadzkę, �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 85 SYBERII w i d z i m y boga, bo bogi, co w c e r k w i a c h r u s k i c h stoją, n a s z bóg ogień, k i e d y zechce, z a r a z te spalić może i w n i w e c z obrócić, czego słuchając dziwowałem się bardzo, iż czego się z młodu n a p i l i i od s w o i c h przodków się n a u c z y l i , to za p r a w d ę i f u n d a m e n t m i e l i " (s. 7). 1 9 Ta zdawkowa relacja zawiera ciekawe d l a etnografa szczegóły z za­ k r e s u k u l t u r y duchowej opisanych ludów, a chociaż b r a k w niej w y ­ czerpującego obrazu systemu religijnego, to nawet w z m i a n k a , że „ogień za boga chwalić nie p o r z u c i l i " , jest cenna, gdyż p o t w i e r d z a ona wystę­ powanie k u l t u ognia wśród K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków, który j a k o siła przyjazna i siła niszczycielska stanowił jeden z istotniejszych ele­ mentów i c h wierzeń. Z r e l a c j i tej w y n i k a również, że w śwatopoglądzie obu g r u p etnicznych występowały — m i m o działalności m i s j i p r a w o ­ sławnych — elementy wierzeń pogańskich, które przetrwały d w u w i e k o wą ekspansję kościoła prawosławnego zapoczątkowaną jeszcze pod koniec X I V stulecia przez biskupa Stefana Permskiego . Po minięciu okolic zamieszkanych przez K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r ­ miaków spotkał autor Dokumentu Mansów ( W a g u l i c z ó w ) , o c z y m pisze: 20 21 „[...] wieźli i Wierzchoturiem nas przez 23 naród Waguliczów, który leży między Solą Kamską 24 i s a m i m l e k i e m k o b y l i m się ż y w i ą , z d a r z a się, że k o n i e z a bogi chwalą; a gdym 25 i m mówił, że to bydlęta d l a usług od boga dane, tedy m i o d p o w i e d z i e l i , że to są bogowie, którzy n a s noszą, n a s karmią i do pożywienia n a m w s z y s t k i e sposoby i 2 2 , pogańskiej w i a r y i osobliwego języka . C i mnóstwo k o n i mają tego n a s p r z o d k o w i e nasi dawni n a u c z y l i i t a k t r z y m a l i , czego i my dają odmienić nie c h c e m y ; ale o n i c h do S o l i K a m s k i e j wkrótce po m n i e przyszedł u k a z , to jest ordynans carski, a b y do w y z n a n i a ruskiego k o n i e c z n i e i c h p r z y m u s i ć , co jeżeli 26 wzięło swój s k u t e k d o s k o n a l e n i e w i e m " (s. 7 - 8). 19 Czego się z młodu n a p i l i — czego się w młodości n a u c z y l i . 20 Pisał o t y m również A . Kamieński-Dłużyk kładniej zob.: K u c z y ń s k i , 21 W a r t y k u l e posługuję Pierwsza polska się przyjętymi w Dyaryuszu, dziś n a z w a m i n i m y podane przez L . Sienickiego u m i e s z c z a m w 22 Miasto Solikamsk. 23 Miasto 24 Język M a n s ó w należy do u g o r s k i e j g r u p y 1874. D o ­ ludów Syberii, a etno- nawiasach. Wierchoturje. u r a l s k i e j r o d z i n y językowej i różni się z n a c z n i e od języka K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w skiej grupy Poznań s. 179. rodziny u r a l s k i e j . Atłas narodów mira, zaliczanego w skład fiń­ r e d . S . I. B r u k , W. S . Apen- n i e napotkałem p o t w i e r d z e n i a faktu, c z e n k o , M o s k w a 1964, s. 158. 25 W dostępnej m i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u j a k o b y l u d t e n spożywał k o b y l e m l e k o . W i a d o m o n a t o m i a s t , że t z w . o b s k a i soswińs k a grupa konie Zob.: M a n s ó w posługiwała się w z i m i e końskim zaprzęgiem, l a t e m te w y p u s z c z a n o Narody Sibiři, n a p a s t w i s k a , n a których pasły natomiast się one do późnej j e s i e n i . red. M. G. L e w i n , L . P. Potapow, M o s k w a — L e n i n g r a d 1956, s. 580 - 582. 26 Przyjęcie prawosławia przez grupy etniczne Syberii było tylko czystym �86 ANTONI KUCZYŃSKI Trafność obserwacji autora Dokumentu wobec k u l t u r y Mansów zo­ stała bliżej wyjaśniona w przypisach, zatem przechodzimy do dalszego ciągu jego podróży, podczas której spotkał o n Chantów (Ost jaków): „[...] którzy i n a k s z y język mają, po w o d a c h pływają, z łowienia r y b s w o j e pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy w y p r a w i a j ą i odzienie z n i c h sobie robią, w o d ę z a boga adorują. J e d n a k w ośm l a t po odjeździe m o i m z O s t j a k u , gdy F i l o f e j A r c h i e r e j to jest A r c y b i s k u p S y b i r s k i w y s o k i m s w o i m h o n o r e m i znaczną i n t r a t a w z g a r d z i w s z y d o b r o w o l n i e zdał te a r c h i e r e j s t w o , a obrał sobie życie p u s t e l ­ n i c z e , przesłał do niego o r d y n a n s c a r , a b y jechać n a d rzekę O b i i n n e r z e k i , gdziekolwiek się znajdują O s t j a c y i przepowiadał z ewangelią ucząc r u s k i e g o w y z n a n i a , którzy b y d o b r o w o l n i e c h c i e l i się ochrzcić, a b y i c h k o n t e n t o w a ł biorąc w s z y s t k o od t a m e c z n y c h s y b i r s k i c h w o j e w o d ó w z c a r s k i e g o s k a r b u , którzy b y zaś w s w o i m błędzie b y l i u p a r c i i nawracać się n i e c h c i e l i , a b y i c h gwałtem p r z y ­ muszał. C o się i stało. L e c z c i chociaż p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć c h r z c i l i się, bynajmniej j e d n a k błędu s w e g o n i e odstąpili, w o d y [którą — A . K . ] b o g i e m m o c n i e j s z y m niż r u s c y bogowie nazywają i w i e r z ą " (s. 9). 2 7 28 A u t o r Dokumentu przedstawił bardzo s k r o m n y obraz gospodarki Chantówi i i c h k u l t u r y duchowej, a uwaga, że „po wodach pływają, z łowienia r y b swoje pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy wyprawiają i odzienie z n i c h sobie robią", w y m a g a k o m e n t a r z a wyjaśniającego, że nie wszystkie g r u p y ludności chantyjskiej utrzymywały się j e d y n i e z połowu r y b , gdyż istniało w i e l e rodów zajmujących się przede w s z y ­ s t k i m myślistwem i hodowlą reniferów. I n f o r m a c j a t a słuszna jest t y l k o w odniesieniu do Chantów mieszkających wówczas w basenie O b i , gdzie n a d r z e k a m i K a z y m , Soswa, Wach, J u g a n i A g a u koncentrowały się osady r y b a k ó w . Kończąc, wspomnieć należy, że t a k skomentowana i n f o r m a c j a znajduje odbicie w opisie S y b e r i i A . Kamieńskiego-Dłużyka i zgodna jest z i n n y m i i n f o r m a c j a m i z a w a r t y m i w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . Z i n n y c h wiadomości wymagających k o m e n t a r z a jest stwierdzenie, że C h a n t o w i e „wodę za boga adorują". I n f o r m a c j a ta jest bardzo ogólnikowa, t a k że t r u d n o z n i e j wywnioskować o bliższych szczegółach związanych z k u l t e m w o d y , t y m bardziej że w dostępnej 29 3 0 aktem administracyjnym. ryjscy wyznawali nadal Mimo działalności misji szamanizm i odprawiali prawosławnych swe tradycyjne tubylcy obrzędy, sybe­ których duchowieństwo p r a w o s ł a w n e n i e było w s t a n i e wyeliminować. 2 7 Z O s t j a k u — z k r a j u Chantów (Ostiaków). 2 8 Kontentował — dzającym przyjęcie obdarowywanie wynagradzał. P o w s z e c h n i e religii prawosławnej tubylców tytoniem, — wódką, stosowanym poddanie się metalowymi środkiem aktowi kotłami wynagra­ chrztu — oraz było różnymi świecidełkami w r o d z a j u koralików itp. ska 29 Narody s0 Dyaryusz s. 181. Sibiři, s. 576. wiezienia moskiewskiego s. 382; K u c z y ń s k i , Pierwsza pol­ �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 87 SYBERII i R y c . 5. U k ł a d s z l e i w n i e n i e c k i m zaprzęgu w p s y Tamże, s. 73, r y c . 4 a u t o r o w i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u n i e natrafiono na j e j potwierdzenie. Woda wi związku z k u l t e m , a przede w s z y s t k i m z magią, występuje bardzo często u różnych ludów świata, zatem przypuszczać należy, iż m a m y t u do czynienia z zespołem w i e r z e n i o w y m sięgającym bardzo odległych, t j . p i e r w o t n y c h okresów k u l t u r y , w y r w a n y m z pierwotnego k o n t e k s t u wierzeniowego i utrzymującego się t y l k o w n i e l i c z n y c h w a r s t ­ w a c h społeczeństwa chantyjskiego. Być może głębsze s t u d i a n a d t y m zagadnieniem, a przede w s z y s t k i m dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e źródeł rosyjskich, p o z w o l i w przyszłości n a odpowiednie oświetlenie tego p r o ­ b l e m u . Podkreślić należy, że w okresie wędrówki L . Sienickiego po S y b e r i i właściwą d l a Chantów religią był szamanizm z w i e l o m a p r z e ­ żytkami t o t e m i z m u . �88 ANTONI Ryc. 1 - wygląd KUCZYŃSKI 6. Przenośny stożkowy szałas N i e ń c ó w i j e g o zewnętrzny szałasu, 2 - 4 — przekrój szałas z korytarzem, poziomy — rozplanowanie Wg Narody Sibiři, konstrukcja: 3 - przekrój pionowy, wnętrza Moskwa-Leningrad 1956, s. 619 �ETNOGRAFICZNY W dalszych p a r t i a c h Dokumentu o Nieńcach. OBRAZ 89 SYBERII zamieszczone są skromne i n f o r m a c j e „Naród Samojedów — pisze autor — widziałem t y l k o p r z e j a z d e m n a d rzeką O b , którzy w j e l e n i c h skórach n i c n i e s z y t y c h t y l k o w y p r a w n y c h z przednimi nogami, w szerścią na wierzch zwierza wszela­ które ręce kładą, jedną obróciwszy kiego, chodzą, wszystkie miasto surowo miedziane bałwanki n a obraz do n a r t szerścią odzienia jedzą mają, którym i n a o f i a r y k o n i e wprzęgając skórę do ciała, a drugą używając. i stamtąd Cokolwiek Samojedzią człowieczy w y l e w a j ą ubiją nazwani . Zamiast 3 1 i po s w o i c h k a m e r a c h bogów trzy­ 3 2 różne skóry zwierzęce przynoszą, jeżdżą n a p s a c h , 3 3 n a pięć a r s z y n ó w długości, a t y l k o n a t r z y 34 jako ćwierci a r s z y n a szerokości, n a kształt s a n i z d o b i o n y c h , n a które czterdzieści p u d ó w 3 5 cię­ żarów nakładają" (s. 9). Dopełniając wiadomości o Nieńcach wspomnieć należy, że życie i c h odbiegło już daleko od osiemnastowiecznych wzorów. Zamieszkują o n i obecnie w liczbie 25 t y s . duży obszar — ponad 3 m i n . k m , rozciąga­ jący się od wybrzeży półwyspu K a n i n aż po półwysep T a j m y r . Ongiś podstawą b y t u Nieńców było polowanie n a r e n i f e r y i inne zwierzęta, a także po części pasterska h o d o w l a reniferów. P r z y o k a z j i wyjaśnić należy, że m y l n a jest i n f o r m a c j a L . Sienickiego, j a k o b y j e d l i o n i t y l k o surowe mięso, chociaż stosunkowo często- wchodziło ono w skład i c h pożywienia obok mięsa g o t o w a n e g o . K o m e n t a r z a w y m a g a również stwierdzenie, że Nieńcy „ w j e l e n i c h skórach n i c n i e szytych t y l k o w y ­ p r a w n y c h z p r z e d n i m i nogami, w które ręce kładą, jedną skórą szerścią do ciała, a drugą szerścią na w i e r z c h obróciwszy chodzą, miasto odzie­ n i a używając". Opis t e n dotyczy j e d y n i e futrzanego skafandra z w a n e ­ go przez Nieńców „malicą" ', p r z y c z y m dodać należy, że skafander t e n zszyty był z kawałków Skóry r e n i f e r o w e j , a skórzane spodnie i f u ­ trzane b u t y stanowiły równie ważną część odzieży, co zostało pominięte w Dokumencie . 2 36 37 3S 131 Informacja t a jest o d b i c i e m panujących wśród Nieńców, k i e d y to p o c h o d z e n i e nazwy wówczas że w o b e c częstych głodów n a d a l e k i e j północy zjadano cie n a z w a t a p o c h o d z i od s a m o d y j s k i e j Szczegółowe i n f o r m a c j e graficznej poświęconej etnograficzeskie oczerki, grupy n a t e n t e m a t znajdują tej g r u p i e K a m e r a c h — mieszkaniach. 33 Do nart — o kanibalizmie się t a m n a w z a j e m . W isto­ językowej, do której należą Nieńcy. się w n a j n o w s z e j etnicznej — L . W. Moskwa—Leningrad 3 2 poglądów „Samojed" tłumaczono w t e n sposób, monografii С h o m i с z, Neńcy etno­ istoriko 1966, s. 24 - 28. do wąskich długich sań. Nieńcy używali także zaprzęgu nifery. 34 A r s z y n — d a w n a r o s y j s k a m i a r a długości = 35 P u d •—• d a w n a r o s y j s k a j e d n o s t k a m a s y = 40 funtów = 71,12 c m . 36 С h o m i с z, op. cit., s. 133 - 135. 37 С h o m i с z, op. cit., s. 118. 38 С h o m i с z, op. cit., s. 120 - 121. 16,38 k g . w re­ �90 ANTONI KUCZYŃSKI Powracając do dalszego ciągu syberyjskiej wędrówki naszego r o ­ daka, przytoczyć trzeba zawarte w Dokumencie wiadomości o E w e n k a c h n a z y w a n y c h w starszej l i t e r a t u r z e T u n g u z a m i . L u d t e n , m i m o d o ­ skonałego przystosowania do t r u d n y c h warunków s y b e r y j s k i e j p r z y r o d y , reprezentował n i s k i stopień r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j . O d d a j m y j e d n a k głos a u t o r o w i , który pisze: 9 3 „Potem przywieźli nas do J e n i s e j s k a , skąd się t u n g u s k a z i e m i a z a c z y n a , których język różny i osobliwy rzęcych w y p r a w n y c h , od i n n y c h narodów, w według s w o j e j osobliwym t a k j a k nić kręconymi, szerść jelenią c z e r w o n o dolkách miasto frędzli dają ubiorze ze skór zwie­ m a n i e r y s z y t y c h , m i a s t o n i c i żyłami j e l e n i m i tylko farbowaną u s u k n i , ogony do koła s u k n i , n a p o ­ z tyłu wyrzynane zostawiają, n a głowach z f r a n c u s k a z tyłu jedną kosę zaplecioną noszą; l u d z i e w z r o s t u kiego, po l a s a c h głębokich u s t a w i c z n i e łowami i s t r z e l a n i e m z w i e r z a się bawią, odzienie i wyżywienie sobie i dań carowi tylko wiel­ różnorodnego z leśnych zwierząt mają. C i już zaczynają mieć d o m o w e j e l e n i e [ r e n i f e r y — A . K . ] , n a których jeżdżą i łanie doją jak krowy, rąk, swojskimi że się a młode j e l o n k i , które się rodzą przyuczają stają, od C i T u n g u z i domów p e w n y c h noszą d l a pożywienia ludzi n i e uciekają, owszem bez z młodu do ludzi tęsknią. n i e mają, u s t a w i c z n i e z m i e j s c a n a m i e j s c e się p r z e ­ j e l e n i o m , n a tychże j e l e n i a c h j u r t y , a po p o l s k u namioty 4 0 s w o j e skórzane przewożą, w których rozpiętych i zimą p r z y o g n i s k u siedzą n a d z y , do koła śniegiem o s y p a w s z y . Z a boga mają 4 1 niedźwiedzia czarnego , że to uczynić m u s i e l i n i e ze s w o j e j proch Ruś władzą Gdy dała zostając rozkazawszy, musiemy a g d y się , 2 i m t r a f i k i e d y niedźwiedzia ubić, tedy n a d z a b i t y m skaczą, krzyczą przepraszając, ochoty, ale z r o z k a z u , bo i strzelbę Ruś robiła, a b y k o n i e c z n i e niedźwiedzie ich rozkaz pełnić, dlatego s t r z e l a l i , pod i m się u d a , k i e d y szczęście w u s t r z e l e n i u z w i e r z a , tedy z r o b i w s z y s z u b i e n i c y ze t r z e c h belek, zawieszają których ty n a nas nie gniewaj się. n a kształt skóry łosie albo j e l e n i e n a cześć niedźwie­ d z i o w i , dziękując z a to szczęście, które m i e l i " (s. 10). 3 9 W literaturze X V I I I Tongusami. Pochodzenie i X I X w. tego słowa Ewenkowie n i e zostało nazywani dotychczas byli Tunguzami jednoznacznie lub wyjaś­ nione. Dzielą się o n i n a d w a p l e m i o n a — E w e n k ó w R e n i f e r o w y c h , którzy nazywają siebie Oroczonami, dolnym biegiem Dokładniej n i e należy mylić z O r o c z o n a m i Drugą o t y m zob.: Narody Ewenkijskij jazyk, i paleoaziatskie 4 0 a których Amuru. Oprócz zabajkalskich) [w:] jazyki, jurt Jazyki grupę stanowią Sibiři, Ewenkowie s. 701 - 7 0 2 ; narodów SSSR, O. A. mongolskie, mieszkającymi Konni — nad Muroczoni. K o n s t a n t i n o w a , tunguso-manczrzyrskie r e d . W. W. W i n o g r a d ó w , t. 5, L e n i n g r a d 1968, s. 68. krytych wojłokiem z a m i e s z k a n i e służył l e k k i c h , gładko o b r o b i o n y c h (forma mieszkania i m przenośny szałas typowa dla składający Ewenków się z 2 0 - 3 0 żerdzi, n a które naciągano zamszową powłokę ze skór reniferowych. 41 Dolną zewnętrzną pokrycia z ziemią część szałasu w otaczano wałem miejscu zetknięcia się jego ze śniegu, który miał n a celu zamszowego zabezpieczenie wnętrza p r z e d zamiecią i napływem chłodnego p o w i e t r z a . 42 Jest to pomyłka, n i e występuje dźwiedź b r u n a t n y Zwieri gdyż na obszarach (Ursus Sibiři — chiszcznyje, niedźwiedź czarny (Selenarctos Thibetanus Cuvier) z a m i e s z k a n y c h p r z e z E w e n k ó w , n a których żyje Arctos L.). Ustalono n a podstawie: M o s k w a 1962, s. 80 - 151. nie­ S. U . S t r o g o n ó w , ��92 ANTONI KUCZYŃSKI Z a w a r t y w Dokumencie obraz k u l t u r y Ewenków zgodny jest z t y m , który nakreślony został przez i n n y c h późniejszych podróżników bądź badaczy korzystających z materiałów źródłowych . W opisie t y m znalazły się jednak i n f o r m a c j e wymagające wyjaśnienia. Taka n p . jest w z m i a n k a o p o l o w a n i u na niedźwiedzia. Wspomniane przez autora prze­ praszanie zwierzęcia za zadaną m u śmierć, p r z y jednoczesnym w s k a ­ z y w a n i u innego w i n o w a j c y , właściwe było n i e t y l k o w i e r z e n i o m e w e n k i j s k i m , lecz p r a w i e w s z y s t k i m l u d o m s y b e r y j s k i m , wśród których występował k u l t niedźwiedzia. Zwyczaj t e n jest odbiciem p i e r w o t n y c h wierzeń, których podstawę s t a n o w i przekonanie o t y m , że wszelkie i s t o t y żyjące równe są człowiekowi. Myśliwy, który zabije zwierzę, uważa, że grozi m u zemsta ducha pozbawionego ciała l u b w s z y s t k i c h i n n y c h zwierząt tego g a t u n k u , które w umyśle p r y m i t y w n e g o t u b y l c a syberyjskiego połączone są ze sobą, t a k j a k ludzie, więzami r o d z i n n y m i . Tego rodzaju uznanie dla niedźwiedzi, na które E w e n k o w i e ciągle p o ­ l o w a l i dla zdobycia cennego f u t r a i pożywienia, p o d y k t o w a n e było wiarą w to, że znajdujący się w okolicy d u c h zabitego zwierzęcia napadnie n a n i c h p r z y pierwszej nadarzającej się okazji, jeśli go wcześniej n i e przeproszą . 43 44 43 Między Tungusija innymi: А. (Ewenkijskij Leningrad gebnisse Р. 1934; F . M u l l e r , der tiersburg, Unter Olenek-Expedition 1 o w i с z, okrug der St. Pietiersburg Tungusen Kais. P. und Russ. krają), Jakuten, kultu Eine Etnografija Erlebnisse in u zagadnienie zob. też: B . K o h u t n i c k i , ludów i ateizmu, bei wierzeń Warszawa den Ainu północnych totemicznych, obszarów święcie roszewski u Ajnów, Mono- SSSR, Mos­ Kult Wybrane [w:] [w:] Kultur i elementów Azji, „Etnografia niedźwiedzia zagadnienia und Sprache, 1962, s. 4 0 4 - Podobieństwo u Ewenków z historii Problem des religii Barenfestes Wiener Beitrage zur K u l t u r - g e s c h i c h t e u n d L i n g u i s t i k , t. 11: 1952, s. 189 - 2 0 3 ; B . P i ł s u d s k i , dzim Pie- d z i k i c h zwierząt p r z e z Ameryki 1954, s. 303 - 322; A . S 1 a w i k, Zum und Giliaken, Er- St. Sibiři, s. 701 - 742. P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 322 - 346; A . F . A n i s i m o w, i und Ethnologische narodów O z a b i j a n i u „boskiego zwierzęcia" oraz p r z e b l a g i w a n i u niedźwiedzia Moskwa— Gesellschaft myśliwych pisał między i n n y m i J . G . F r a z e r, Zíoía gałąź, W a r s z a w a 419. O k u l c i e niedźwiedzia Sowietskaja N a u m o w, geogr. Tungusen. 1879; S . T о к a r i e w, k w a 1958, s. 497 - 504; Narody N. Wostoczno-Sibirskogo L e i p z i g 1882; С. H i e к i s с h, Die graphie, 44 К u гу nacjonalnyj Na niedźwie­ „Sfinks", t. 7 - 8: 1909. A oto co n a t e n t e m a t p i s z e W . S i e ­ przytaczając opowieści jakuckie: „Raz p e w i e n bohater spotkał się bez b r o n i z niedźwiedziem. Dużo i c h p r z e d t e m zabił, wiedział, że są źli n a niego i chcą go zgubić. Więc spróbował wybiegu, zaczął zawstydzać zwierza: »Nie napadać n a m n i e z n i e n a c k a ? Czyż p r z e d napaścią nie budziłem w a s w nie ostrzegałem. bezbronny. Puść mię Spróbujemy się dziś, a j u t r o wówczas«. przyjdę Niedźwiedź n a to s a m o zgodził wstyd ci barłogach, miejsce, j a k dziś, się. N a z a j u t r z łowiec przyszedł n a m i e j s c e w a l k i z pięścią obmotaną r z e m i e n i e m . Uderzył nią po głowie z w i e r z a i zabił go [...] rodowe, zemstę W t y m podaniu za z a b i c i e współbraci wyraźnie przypisują niedźwiedziowi u c z u c i e i rycerskość d z i k i c h wojowników. Dlatego �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 93 SYBERII W następnej części Dokumentu zamieszczone zostały skromne w i a ­ domości o k o c z o w n i c z y m ludzie Zabajkala posiadającym już w X V l I I stuleciu dobrze zorganizowaną gospodarkę opartą n a h o d o w l i owiec, bydła i k o n i . Oto one: „Z J e n i s e j s k a powieźli niedziel mieszkając inszy mnie naród do H e ń s k a 4 5 widziałem nazywający — wspomina się autor Braty — tam kilka [Buriaci 4 6 — A . K . ] , którzy m i e l i p r z e d tern pod swoją władzą wielką Tartarję w d z i k i c h i w i e l ­ kich polach mają, w chlujno leżącą, gdzie i t e r a z m i e s z k a j ą , bydła, k o n i , o w i e c 47 owczych kożuchach chodzą n a kształt Tatarów, t y l k o się noszą, język o s o b l i w y od t a t a r s k i e g o niezmierne zbyt i od i n s z y c h narodów. Mają z a b a w y swoje, jeżdżąc w pole n a k o n i a c h uganiają w s z e l k i e g o zawojowani i Chińczykom też zwierza i na koniach z ł u k ó w strzelają d z i k i e k o z y [...]. C i B r a t y l u d z i e graniczą z Mungułami łowie — A . K . ] , a c i M u n g u l i stada długo i n i e ­ [Mongo­ już p o d władzą chińską zostają j a k o od Chińczyków dań płacą, z tej s t r o n y murów chińskich mieszkają" (s. 10 - 11). Wiarygodność r e l a c j i L . Sienickiego o k u l t u r z e Buriatów została szczegółowo scharakteryzowana w przypisach. W y p a d a jednak podkreś­ lić, że wiadomości o wielkości stad h o d o w a n y c h przez n i c h zwierząt są dość różnorodne u różnych autorów. Najbiedniejsi n i e posiadali zgoła nic l u b co najwyżej nieco owiec i krów; dobytek najbogatszych skłanigdy Jakuci n i e zabijają w barłogach zakłują zamkniętego i osaczonego s k o przyszło bić się«. [...] hymn. Podobny h y m n niedźwiedzi, nie rozbudziwszy ich. N i m z w i a r z a , szturgają go i krzyczą: » W s t a w a j ! Woj­ P o z a b i c i u t r z e b a niedźwiedzia przepraszać, śpiewać m u należy śpiewać r o s o m a k o w i przed zabiciem. Po walce śliwcy piją po m i s e c z c e ciepłej k r w i niedźwiedziej, zjadają po k a w a ł k u my­ surowego mięsa, wątroby i tłuszczu i zwróciwszy się k u n i e b u wołają »uch«. »[...] Niedźwiedź to w c a l e nie zwierz, skóry, żeby lecz czarownik. przekonać Dość spojrzeć się, że to k o b i e t a : wodził m i s t a r y myśliwy. I s t n i e j e n a w e t dźwiedzi". P a t r z : 4 5 46 Heńsk — Sieroszewski, miasto n a niedźwiedzia o b d a r t e g o ze p i e r s i , nogi, podanie — do­ o ludziach zamienionych w wszystko kobiece« nie­ op. cit., t. 2, s. 290 - 291. Kańsk, leżące n a d rzeką K a n — dopływ J e n i s e j u . Również w źródłach r o s y j s k i c h z X V I I s t u l e c i a l u d t e n występuje p o d nazwą „ B r a t y " l u b „Bratscy l u d z i e " , a e t n o n i m B u r i a c h przeszedł do R o s j a n w X V I I I poprzez l u d y t i u r s k i e . P a t r z : 1958, s. 447. O t z w . „brackim z XVIII przez Wyspy i J. Kopeć, całą wzdłuż Kurylskie jeleniach, warte w. Azyą, narodzie" autor lotem [lądem Relacje narodów również pt. Dziennik — A.K.] do portu i stamtąd napowrót inny podróży Ochotska, Józefa Kopcia o ludach Wkład Syberii, polskich w. SSSR, Moskwa polski zesłaniec Józefa Kopcia oceanem do tegoż portu 1837, s. 157. Omówienie treści e t n o g r a f i c z n e j jest w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i , etnografii. wspomina wspomnień do niższej Kamczatki Wrocław Etnografija S . T о к a r i e w, na Dziennika podróżników do przez psach za­ historii „Etnografia P o l s k a " , t. 13: 1969, s. 88 - 129. I n f o r m a c j a t a n i e jest ścisła. C h o d z i w niej z a p e w n e o to, że w o k r e s a c h poprzedzających w ę d r ó w k ę L . S i e n i c k i e g o po S y b e r i i B u r i a c i z n a j d o w a l i się pod częściowym p a n o w a n i e m m o n g o l s k i m . 4 7 �94 ANTONI KUCZYŃSKI dał się zaś z K i l k u s e t , często nawet z p a r u tysięcy owiec, k o n i i kóz, a według J . G e o r g i e g o jedna rodzina b u r i a c k a posiadając 20 sztuk „różnych zwierząt" (a h o d o w a l i B u r i a c i bydło rogate, konie, kozy, owce i wielbłądy) utrzymywała się nędznie; natomiast mając i c h 50 — do­ statnio; p r z y czym dodaje autor, że w celu zapewnienia sobie lepszych warunków życia zajmowano się jeszcze zbieraniem d z i k i c h płodów p r z y r o d y oraz łowiectwem. Na osobne p o t r a k t o w a n i e zasługuje w z m i a n k a , że B u r i a c i mają „język osobliwy od tatarskiego i od inszych narodów", z której w y n i k a , że a u t o r Dokumentu bacznie obserwował odmienność kulturową g r u p 48 R y c . 8. B u r i a t strzelający z łuku W g H . к a r u t z, Die Volker Noru und Mittel-Asiens, S t u t t g a r d 1925, s. 65, r y c . 15 Cytowane za: K . M o s z y ń s k i , oraz podstawowe wiadomości o formach religijnym i sztuce, K r a k ó w 1953, s. 376. 48 Ludy pasterskie, ich kultura materialna współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 95 SYBERII etnicznych m i j a n y c h na szlaku zesłańczym. B u r i a c i b o w i e m mają rze­ czywiście język o d m i e n n y od tatarskiego, gdyż wywodzą się o n i z m o n ­ golskiej g r u p y ludów, a spora i c h część mieszka obecnie na t e r y t o r i u m północnej M o n g o l i i . Najobszerniejsze materiały etnograficzne zawarte w Dokumencie dotyczą Jakutów, wśród których przebywał a u t o r najdłużej. Relacja z tego zakresu rozpoczyna się opisem drogi, gdzie począwszy o d „[...] Leną Ilimska nazwaną spuścili 4 9 nas s t a t k a m i wodą k u morzu Lodowatemu jest i m o w ą i u b i o r e m i rzeką bardzo wielką do J a k u c k a ; t e n j a k u c k i naród i szeroką odmienny od w s z y s t k i c h t a m e c z n y c h narodów, m o w ę osobliwą mają, ubiór zaś n a kształt s z w e d z k i e g o , t y l k o w s z y s t k o ze skór zwierzęcych, opięte krótko, z tyłu r o z p o r y . O J a k u t a c h t y c h powiadają, j a k o b y z d a w n y c h l a t m i e l i być ze S z w e c j i , a niechcąc ciężarów znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali, się i z b u n t o w a w s z y n a s t a t k i w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y puścili się i w i a t r a m i p r z y n i e s i e n i do J a k u c k a , w y s i a d s z y , t e n czas i j a k u c k a ziemię t r z y m a l i , w y b i w s z y Tunguzów, i wypędziwszy rodem zebrawszy na morze którzy z całego na jakuckiego okręgu t a m o s i e d l i ; b a w i ą się l a t e m łowieniem r y b , z j e s i e n i zaś s a m e j udają w głębokie p u s z c z e i d z i k i e l a s y , d l a s t r z e l a n i a soboli, lisów, piesków , gronosta­ 50 jów, sów popielic, tam łosi, i inszego 5 4 jedzą , 55 jeleni , żubrów , 5 1 5Z t a m będącego skóry wynosząc niedźwiedzi, wilków, z w i e r z a , mięso w s z e l a k i e g o do domów, t e m i dań lampartów , carowi tygry­ 53 zwierza, płacą się gdzie zabiją, i co i m t r z e b a kupują, pieniędzy n i e mają, ale n a każdą skórę włożyli cenę, p o p i e l i c a z a kopiejkę, gronostaj a żony z a pięć k o p i e j e k i dzieci [...] ich bawią i t y c h skór używają m i a s t o pieniędzy między sobą, się łapaniem szczurów [...] barunduków 5 6 i inszych n i e c z y s t y c h zwierząt, które jedzą, l a t e m zbierają j a g o d y , p o r z e c z k i c z e r w o n e i c z a r ­ ne, c z e r n i c e albo p i j a n i c e , ludziom znajdują wosk; 49 wozami przedają, się, kształt b r u s z n i c e , które m u r o s z k i , które maliny 5 7 mają, tylko w obfitości t a m się rodzą po m c h a c h koło większe, t w a r d s z e , n a wiosnę kopią różne k o r z e n i e , gotując sobie i ruskim lodowatego morza żółtym k o l o r e m jak n a zimę d l a w i k t u , a n a j - Ówczesne m i a s t o n a d rzeką I l i m , dopływem A n g a r y . Zobacz: mapa z trasą podróży L . S i e n i c k i e g o . 50 Piesków — pieśców. P i e s i e c (Alopex lagopus L . ) , zwierzę łowione ze względu n a c e n n e futro. 51 J e l e n i —• reniferów. 52 T e n gatunek 53 Zasięg występowania l a m p a r t a n i e o b e j m u j e zwierząt n i e występuje n a obszarze r o z s i e d l e n i a Jakutów. obszarów z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z Jakutów. 54 T y g r y s n i e występuje n a obszarze r o z s i e d l e n i a Jakutów. 55 Informacja t a n i e jest ścisła, gdyż t y l k o s p o r a d y c z n i e J a k u c i w miejscu upolowania dano po u g o t o w a n i u , 56 Burunduk wiewiórki. zwierzęcia. Przeważnie zanoszono mięso wędzeniu l u b u p i e c z e n i u . (Eutamias Ulubioną zjadali j e do domów i t a m z j a ­ zabawą sibiricum Laxm) — malutkie zwierzątko d z i e c i j a k u c k i c h jest p o l o w a n i e podobne do na burunduka, zła­ p a n y łatwo się o s w a j a . 5 7 pachu. Moroszka (Rubus chamaemoruc L.) — słodkie j a g o d y o bardzo silnym za­ �96 ANTONI KUCZYŃSKI więcej n a wiosnę zdzierają korę sosnową, z której szarą i zieloną zrzynając odrzu­ cają, jedzą, samą białą suszą i tłuką w którą się n a j b a r d z i e j a kupują n a mąkę, a potem z niej 58 u j e j k r e w n y c h , [...] a jeśli się n i e u p o d o b a , z n o w u 5 9 posłuży, to n a zapłacenie c a r o w i karaceny i mają, 6 1 drugiemu przedają, lasach n a strzelaniu zwierza d a n i przywodzą żony i d z i e c i do fortecy R u s k i m ludziom dzonej miłości k u s w o j e j szamanów i fundują i z a p a s u j ą . Żon mają t y l e , ile mogą przekarmić, a gdy się t r a f i którego r o k u , że złe i m szczęście w k u c k u i przedają kaszę warzą n a wieczne w Ja- p o d d a ń s t w o , n i c n i e mając wro­ 60 k r w i własnej. Z a boga mają łabędzia, a n a m i e j s c u popów w żelazne biją w bębny, a n a te bębnienie p r z y c h o d z i diabeł w postaci łabędzia rozmawia którzy czarnoksięską z szamanem jako naukę umieją człowiek, powiadając i ubrawszy m u każdą się r z e c z , o którą się go s z a m a n p y t a , co się m a urodzić, kto m a umrzeć i j a k i e k t o m a mieć szczęście w strzelaniu, w łowieniu ryby i i n s z y c h okolicznościach,' a gdy który mówią, że i c h s z a s t a n zieł' . C i J a k u c i zachoruje, od R u s k i c h l u d z i , którzy z a n i c h 62 carowi j a s a k to jest dań płacić podejmą się z wielką ochotą chrzczą się po r u s k u , a gdy 6S ich ojcowie chrześni płacić, z n o w u odjadą do J a k u c k a i nie m a s z za nich wracają do lasów s w o i c h , j a k u c k i e z w y c z a j e a ruską wiarę rzucają i j a k b y nigdy 58 Zapasują — robią z a p a s y . 59 Dokładniej 60 Zdarzało się n i e r a z , że J a k u t o t y m zob.: s k i m kolonizatorom komu carowi stare nazad dani przyjmują, n i e b y l i c h r z c z e n i t a k się sprawują, a którzy op. cit, Sieroszewski, t. 2, s. 1 6 1 - 1 8 1 . n i e mogąc spłacić p o d a t k u sprzedawał rosyj­ S y b e r i i żonę l u b d z i e c i za skóry zwierząt f u t e r k o w y c h , które następnie dostarczał do s k a r b u państwowego. K a r a c e n a — rodzaj 8 1 rzanej lub zrobionej p a n c e r z a z łusek m e t a l o w y c h z grubego materiału kurtki. przytwierdzonych Strój szamana do skó­ jakuckiego nie był typową karaceną, a n a z w a t a n a d a n a m u została p r z e z L . S i e n i c k i e g o z u w a g i na blaszane szamana krążki p o p r z y s z y w a n e jakuckiego W. do skórzanego k a f t a n a . A Sieroszewski: „Strój szamana oto j a k o p i s u j e jest to skórzany p o d o b n y do f r a k a , z p r z o d u krótki, z tyłu długi, o b s z y t y wokoło frendzlą obwieszony na plecach mają s y m b o l i c z n e słońcem" blachami „słońca" (künge). J e d n o (ojbon-küngáta); (bałyk), która w l e c z e z tyłu się często w kształcie k u l e k p u s t y c h a wzdłuż rąk idą b l a s z a n e boku naszyte listewki blachy wyobrażają Często są tam naszyte nich zawiesza wieka. ramionach skórzaną, z których kobiece, się „prze­ rzemieniu z a sobą się rzędami ryba drob­ brzękadełka (kondej k y c h a n ) , n a s z y t e są epolety żebra (ojogos wątrobę, s e r c e wyobrażenia (bytyrys) nazywa n a długim kilka blaszane blaszane języków (burgiine), s z t a b k i , wyobrażające p i s z c z e l e (tabytała). N a p i e r s i a c h , zwierząt się amagát, mały m e t a l o w y , Frędzle wisi od k a r k u , zwieszają wyobrażają piersi przedziurawione również (chobo), zwitków b l a s z a n y c h płaskich (czyłtyryt k y c h a n ) . N a z formy, c z a s i e czarów po z i e m i i w a b i n i e j s z e übr. N a p l e c a c h poczynając w dziwacznej z n a c z e n i e . Z tyłu, pośrodku, wiszą duże, j a k s p o d e c z k i , krążki, wyobrażające ręblą i piersiach strój kaftan, i timir), oraz inne ptaków wyżej duże organa okrągłe wewnętrzne. czarodziejskich i płaski pierożek z wyobrażeniem zakończone są m e t a l o w y m i kulkami (czoran). prócz czło­ Kaftan za n a j m n i e j s z y m p o r u s z e n i e m drży i dźwięczy l u b w s z a l o n y m tańcu h u c z y j a k b u r z a , jak oddział cwałującej kawalerii". Patrz: op. Sieroszewski, cit, t. 2, s. 321 - 322. 62 S z a s t a n zieł — zły d u c h opętał. 6 3 Chrzczą prawosławną. się po rusku — poddają się aktowi chrztu i przyjmują religię �ETNOGRAFICZNY od ruskich kupieni i pochrzczeni nazad s w o i c h r u s k i e j się w i a r y trzymają z młodości p r z y w y k l i . M ó w i ł e m dziom ca dany, tedy sią nam pokazuje, że nasz bóg 97 SYBERII wrócić n i e mogą, tylko dla panów żałując swego pogańskiego życia, do którego i m , że łabędź jest p t a k a n i e bóg, którego w y z a b i j a c i e m i odpowiedzieli, wiada [...] OBRAZ szastan d l a pożywienia l u ­ i R u s i do z j e d z e n i a łabędzia postać przedajecie. polubił i w tej Na się a m o c n i e j s z y i mądrzejszy jest od w s z y s t k i c h bogów r u s k i c h i o p o ­ n a m w s z y s t k i e przyszłe r z e c z y n a m p o t r z e b n e i o co się go p y t a m , czego r u s c y bogowie uczynić n i e umieją i n i e m o g ą " (s. 11 - 13). R y c . 9. Płaszcze szamanów j a k u c k i c h Tamże, s. 77, r y c . 12-13 Materiał etnograficzny z a w a r t y w przytoczonej powyżej r e l a c j i jest bardzo przemieszany. Opisy z k u l t u r y m a t e r i a l n e j łączą się z zagadnie­ n i a m i z zakresu k u l t u r y społecznej i duchowej. N i e umniejsza t o jednak wartości r e l a c j i , która w dużej mierze zgodna jest z opisami i n n y c h autorów — badaczy k u l t u r y j a k u c k i e j . Zadziwiający jest jednak f a k t , że nie wspomina w niej autor o h o d o w l i k o n i i bydła, o d w i e c z n y m zajęciu Jakutów, które najbardziej odróżniało i c h od sąsiadujących z n i m i g r u p etnicznych A z j i północno-wschodniej — Jukagirów l u b Czukczów. Szczegółowszy komentarz do faktów z a w a r t y c h w r e l a c j i o J a k u t a c h 64 64 w Między i n n y m i : Jakutskoj oblasti Sieroszewski, (Etnógraficzeskije W. T r o s z c z a n s k i j , Nabroski o Jakutach pisami g o, [w:] Izwiestia E. P iek ar sko za 1911 д., t. 27, Kazań 1911. 7 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 op. cit., W . P r i k r o n s k i j , oczerki), „Żiwaja Jakutskogo obszcz. Tri goda S t a r i n a " , 1891, w y p . 3 - 4 ; okruga. archeologii, Pod istorii red. i s i pri- etnografii �98 ANTONI KUCZYŃSKI podany został w przypisach. T u t a j natomiast wyjaśnić należy, że w z m i a n k a o t y m , iż J a k u c i „za boga mają łabędzia", d o t y c z y ducha pomagającego szamanowi, który według m i e j s c o w y c h zwyczajów o b j a ­ wiał się m u podczas misteriów szamańskich p o d postacią łabędzia l u b i n n y c h zwierząt, Zorientować się o t y m można z dalszej p a r t i i t e k s t u : „przychodzi diabeł [ w znaczeniu d u c h — A . K.] w postaci łabędzia i r o z m a w i a z szamanem j a k człowiek" . Dopełniając obrazu wiadomości z dziedziny e t n o g r a f i i S y b e r i i zgro­ madzonych n a stronach Dokumentu wspomnieć należy o E w e n a c h (Łamutkowie): 65 6 6 „[...] mieszkali, którzy przed przyjściem jeden język mieli, jedne a gdy T u n g u z i p r z e z Jakutów rzem Lodowatym Łamą mężni p r z y s w o j e j zaczynali przed Ci 6 9 Łamutkowie szamaństwa, odmienili, mają to jest lecz mieszkający, zostają, z a boga ludzie Tunguzami odzienie Łamutkowie wypędzić się 6 8 nosili, nad Mo­ nie dali i które [...] nie podbili jako niedźwiedzia od Jakutów, p e w n i e b y jakoż i t e r a z l u b o już p o d władzą jednakże gdzie czarnoksięstwa, te błędy, z p o s e s j i się u t r z y m a l i , ale i n a d J a k u t a m i już triumfować nie otrzymali J a k u c i ; te oba n a r o d y pospołu 6 7 trzymali, jednakie z jakuckiej ziemi wygnani, nazwanym dawnej ze S z w e c j i ceremonie i gdyby byli moskiewscy Łamutkami kiewską Jakutów się t y l k o zejdą, srodze białego nauczywszy swoich się przodków morskiego , 7 1 od dawnych mieli a się mos­ się biją od 70 . Jakutów Tunguzów z a najlepszą się prawdę i dotąd u siebie trzymają" (s. 13). Dokładny opis obrzędu szamańskiego r o s z e w s к i, op. cit., t. 2, s. 321 - 330. 65 przedstawiony jest w książce: S i e- E w e n o w i e , l u d , który z u w a g i n a s w o j e pochodzenie, kulturę i język s p o k r e w ­ n i o n y jest z E w e n k a m i . W źródłach r o s y j s k i c h z X V I I , X V I I I i X I X w. E w e n o w i e n a z y w a n i b y l i L a m u t a m i l u b Łamutami. E t n o n i m — Łamut l u b L a m u t w y w o d z i się z języka j a k u c k i e g o , w którym t e r m i n e m „łomuk", „łomut" określano E w e n ó w . Dokładniej zob.: Narody Sibiři, s. 760. 66 6 7 Z o b a c z p r z y p i s 11 i 12. W o k r e s i e poprzedzającym przyjście Jakutów n a o b s z a r y i c h dzisiejszego r o z s i e d l e n i a , t e r e n y te zasiedlone były p r z e z E w e n k ó w i Ewenów, a n a północy p r z e z Jukagirów. Zaznaczyć j e d n a k należy, że n a wschód od r z e k i L e n y w y s t ę ­ powały j e d y n i e r o d y Ewenów. O dokładnym r o z s i e d l e n i u t y c h g r u p e t n i c z n y c h w X V I I w. zob.: В. O. D o ł g i c h , Rodowa j i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, M o s k w a 1960, s. 442 - 548 oraz m a p a n a końcu książki zatytuło­ w a n a : „Karta r a s p r o s t r a n i e n i j a e t n i c z e s k i c h grup, r a s s i e l e n i j a p l e m i e n i rodów narodów Sibiři w X V I I w . " 58 W języku E w e n ó w słowo „ ł a m u " z n a c z y „morze", „jezioro" — „zbiornik w o d n y " . W g Narody Sibiři, s. 760. W n a j n o w s z y m o p r a c o w a n i u z d z i e d z i n y odkryć g e o g r a f i c z n y c h zatytułowanym: Atłas geograficzeskich otkritij w Sibiři i w siewiero-zapadnoj Amierikie XVII - XVIII ww., pod r e d . A . W. J e f i m o w a , M o s k w a 1964, n a m a p i e n r 164 z n a j d u j e się n a p i s „Morie Łamskoje i i i O c h o c k o j e " . 6 9 O w a l k a c h Jakutów z p l e m i o n a m i r o s z e w s k i , op. cit., t. 1, s. 195 - 216. 70 Niedźwiedź biały (Thalarctos rozsiedlenia Ewenów. 71 t u n g u s k i m i pisze b a r d z o maritimus Phipps) dokładnie n i e występuje na S i e- obszarze �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 99 SYBERII Jak w i d z i m y z powyższej r e l a c j i , L . S i e n i c k i dał n a m w s w y m Dokumencie j e d y n i e d r o b n e o k r u c h y i n f o r m a c j i o Ewenach, i t o i n ­ f o r m a c j i na ogół mało interesujących, do których szczegółowy k o m e n t a r z podany został w przypisach. Wyjaśnić jeszcze należy, że stwierdzenie, iż szamanizm przyjęli E w e n o w i e o d Jakutów, nie jest p r a w d z i w e . Szamanizm b o w i e m był rodzimą religią ludów A z j i Środkowej i S y ­ b e r i i , która u o b u t y c h ludów istniała niezależnie od siebie. Etnograficzne materiały zawarte na k a r t a c h Dokumentu kończą się skrótowymi wiadomościami o J u k a g i r a c h , Czukczach, K o r i a k a c h i K a m czadalach. Wiadomości te pochodzą t y l k o z częściowej obserwacji t y c h ludów, prowadzonej podczas p o b y t u w J a k u c k u , dokąd docierały one w celach h a n d l o w y c h bądź j a k o n i e w o l n i c y r o s y j s k i e j a d m i n i s t r a c j i koncentrującej się wówczas w t y m mieście, stanowiącym stały p u n k t w y p a d o w y w s z e l k i c h w y p r a w p r z e c i w k o g r u p o m e t n i c z n y m A z j i pół­ nocno-wschodniej. O K o r i a k a c h (Korakach) pisze L . S i e n i c k i , że naród ten: ,,[...] także osobliwego j e s t języka i ubiór i n n y formą m a , także ze skór rzęcych. Z ciekawości podszedłem przypatrzyć się i m , gdzie n a m t a m w i e l u zwie­ sto­ jącym z b o k u wyskoczyła świnia, której m y t a m stojący n i e uważyli. A t e n K o r a k obaczywszy świnię upadł n a ziemię wołając, że już muszę umrzeć, b o m obaczył tu swego boga, o którym jakośmy go zaczęli pytać, gdzie go i j a k widział czegośmy z n i m stojący upadszy n i e uważyli; w t y m znowu taż się wracała świnia, on powtórnie wołał, n a t e n c z a s zrozumieliśmy, że to d l a świni uczynił, wziąwszy tego onego pokazaliśmy m u świnię tłumacząc, że świnia t a k s r o m o t n a i s z p e t n a b e s t j a bogiem być n i e może, który będąc stworzycielem wszystkich rzeczy i pięknych s a m najpiękniejszym być m u s i , ale prosty i g r u b y naród s w o i c h s t a r y c h zwyczajów i zatwardziałego uporu bardziej się trzymając, słusznej perswazji i prawdziwej r a c j i przyjąć n i e chciał" (s. 13 - 14). Ta skrótowa relacja o K o r i a k a c h p o p r a w n a jest — w świetle dostę­ p n y c h a u t o r o w i materiałów — t y l k o w pierwszej części traktującej o odrębności językowej i ubiorze. Natomiast dalszy opis poświęcony wyobrażeniom o s p r a w c y śmierci n i e znajduje p o t w i e r d z e n i a w l i t e r a ­ turze. N i e w s p o m i n a o n i c h a n i S. P. K r a s z e n i n n i k o w , a n i Wj. Jochels o n , autor m o n o g r a f i i etnograficznej o K o r i a k a c h , który wyjaśnia, iż według wyobrażeń tego l u d u śmierć jest karą za przekroczenie t a b u l u b za nieskładanie o f i a r poszczególnym bóstwom. Śmierć może spowo­ dować również zły d u c h z w a n y „kalau" l u b „wielki k r u k " , stwórca świata i życia na z i e m i . W świetle powyższego można j e d y n i e p r z y 72 7 3 7 4 72 73 tion. K r a s z e n i n n i k o w , op. cit. W. J o h e 1 s o n, The Koryak, Memoir of the American part Museum 1905 - 1908. 74 J о с h e 1 s o n, op. cit., t. 1, s. 101. 1 - 2 ; The of Natural Jesup History, North Pacyfic Leiden—New expedi­ York, �100 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI 10. B ę b e n s z a m a n a Wg jakuckiego Istoriko-etnograficzesicij..., s. 457, r y c . 3 puszczać, że n o t k a o owej świni, która „z boku wyskoczyła" odnosi się zapewne do wyobrażeń k o r i a c k i c h o złych duchach z w a n y c h „kalau", które Najwyższa Istota zsyłała na ziemię wówczas, k i e d y chciała spo­ wodować śmierć człowieka . Na zakończenie analizy etnograficznej Dokumentu należy jeszcze dodać, że w z m i a n k a o Jukagiraćh i Czukczach nie zasługuje n a w n i k l i ­ wszą uwagę, gdyż jest zbyt ogólnikowa, więcej natomiast wspomina L . S i e n i c k i o Kamczadalach, o których pisze, że są o n i : 7S 7 5 J о с h e 1 s o n, op. cit., t. 1, s. 27, 101. �M Z O o > 2ñ N Z Hj O W M > N [Л и; ш м м i K o m i Zyrianie • Komi Permiacy R y c . 11. M a p k a I Chantowie aMansowie • Ewenkowie • Buriaci v Nieńcy T Jakuci — t r a s a podróż L . S i e n i c k i e g o z M o s k w y w Dokumencie oJukagirzy л Ewenowie —Czukcze L Kamczadale + Koriacy do J a k u c k a oraz g r u p y etniczne opisane �102 ANTONI [...] KUCZYŃSKI od i n n y c h języka o d m i e n n e g o rzęcych, pożywienie najbardziej żywią, największe kopią też i u b i o r u , wszakże z ryb latem z morza, korzenie które różne, w s z y s t e k ze skór które gotują sobie na z i m o w y . A l e to n a j c i e k a w s z e , że t a m mają różne zioła do l e k a r s t w zgodne, się i s a m i c i prości l u d z i e leczą i R u s k i m l u d z i o m udzielają, zwieroboj 7 6 boga mają i wszystkie nazwane, którym n i e m a l w s z y s t k i e d e f e k t a orła, z którego piór zwierze biją . 77 wziętych Japończyków, robią strzały C i Kamczadale którzy z t o w a r a m i z sobą kilku ziele ratują. w płynąc do C h i n y od m o r s k i c h ności p r z y n i e s i e n i n a Kamczatkę r o z b i l i się z s w o i m wikt którymi a mianowicie wnętrza s w o j e i n i m i się od nieprzyjaciół przywieźli zwie­ co i m w y r z u c i , t y m się Za bronią niewolę nawał- s t a t k i e m , i n s i potonęli, a ci w niewolę od K a m c z a d a ł ó w p o b r a n i do J a k u c k a p r z y p r o w a d z e n i podwówczas b y l i " (s. 15). Wiadomości dotyczące K a m c z a d a l i nie wymagają większego k o m e n ­ tarza. I c h prawdziwość potwierdzają prace i n n y c h badaczy — G. W. S t e l lera i S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , którzy w d r u g i e j połowie X V I I I stulecia znaleźli się w tej części A z j i . W a r t o również nadmienić, że podobne w i a ­ domości n a t e m a t mieszkańców K a m c z a t k i podał w 40 l a t po L . Sienick i m uczestnik b a t a l i i m a c i e j o w i c k i e j (1794), a następnie jeniec w o j e n n y caratu, J . Kopeć . 7 8 79 80 ZAKOŃCZENIE T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności materiałów etnograficz­ n y c h z a w a r t y c h na k a r t a c h Dokumentu. Stwierdzić trzeba, że autor miał dość p o p r a w n e wyobrażenie o t y c h elementach k u l t u r y , które przedsta­ wił w o m a w i a n y m źródle; w w i e l u jednak miejscach jego pojęcia o l u ­ dach S y b e r i i są zawikłane i dosyć chaotyczne, zatem wymagały odpo­ w i e d n i c h k o m e n t a r z y . Z r e l a c j i t e j w y n i k a , że L . S i e n i c k i zwrócił uwagę na różnorodność kulturową S y b e r i i wypływającą z wieloetnicznego ukła­ d u tego olbrzymiego obszaru. Materiały etnograficzne zawarte w Doku­ mencie, m i m o że n i e przedstawiają całokształtu k u l t u r y zwiedzonych obszarów i opisanych ludów, są niewątpliwie poważnym materiałem, który ułatwić może etnografom prześledzenie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h zaistniałych n a terenie S y b e r i i pod wpływem i m p a k t u c y w i l i z a c j i e u r o ­ pejskiej. Bezpośrednim celem artykułu było podanie do wiadomości n i e znanego bliżej w h i s t o r i i naszej e t n o g r a f i i źródła i postawienie w odpo­ w i e d n i m świetle z a w a r t y c h w n i m i n f o r m a c j i z zakresu k u l t u r y ludów S y b e r i i , i n f o r m a c j i , które zapewne okażą się pożyteczne d l a dalszych studiów n a d z a b y t k a m i syberyjskiej przeszłości. 70 O roślinie tej (Gentianae spec.) w s p o m i n a również S . P . K r a s z e n i n n i k o w . Zob.: K r a s z e n i n n i k o w , op. c i t . , s. 442. 7 7 O o d d a w a n i u p r z e z K a m c z a d a l i c z c i orłom b r a k j e s t w l i t e r a t u r z e i n f o r m a c j i . та S t e 11 e r, op. cit. 79 K r a s z e n i n n i k o w , 80 Kuczyński, op. cit. Wkład polskich podróżników... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/feda28d8acc40a8fe8e38e480204efae.pdf 609c7dd913672a90817691fe38d9839b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1897 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polonia - piśmiennictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1760 Title A name given to the resource Dzieje Polonii w książkach zawarte / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.197-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 A:--.ITONI KUCZYNSKI PTL Wrocław DZIEJE POLONII W KSIĄŻKACH ZAWARTE Problematyka zawarta w tytule artykułu jest tak rozległa, że kompleksowy jej obraz jest na obecnym etapie badań wręcz niemożliwy. Pojawiło się wprawdzie w ostatnim okresie szereg wartościowych publikacji poświęconych różnym aspektom Polonii 1, wiele jednak temi1tó\v wymaga dalszych pogłębionych studiów i ustaleń badawczych. Są to problemy nie tylko natury historycznej, te bowiem mają akurat naj bogatszą literaturę, ale niezmiernie ważne dla właściwego oświetlenia tej problematyki są kwestie natury socjologicznej, a w tym względzie zaznacza się wyraźny deficyt badań. Wprawdzie problem ten podejmowany był ostatnio przez Instytut Zachodni w Poznaniu oraz Instytut Bacarl Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie 2, są to jednak mało znaczące dokonania w skali istniejących potrzeb w tym względzie. Dodać do tego należałoby jeszcze szeroki temat wkładu Pobkóv,' do kultury światowej, czy ważne dla historii etnografii zagadnienie udziału Polaków w badaniach kultur pierwotnych i ludowych świata. Są to tematy pierwsze z brzegu, a możnaby je jeszcze mnożyć. Skoro więc nadal odczuwamy znaczny deficyt w lepszym oświetleniu niektórych problemów polonijnych, nic przeto dziwnego, że każda książka ukazująca się na temat Polonii jest szybko rozchwytywana. Jest to temat uważnie śledzony nie tylko przez ludzi zawod'owo parających się tematyką polonijną. Również szerokie rzesze przedstawicieli różnych nauk społecznych, pozbawione nieraz możliwości twórczego działania w wielu obszarach naukowych naszej współczesności, interesują się nim j uciekają w przeszłość własnego narodu. Rzeczą niezmiernie ciekawą z socjo: Interes:ują'c-e publilkiacje z tego zakresu ukazują s'ię rw tz,w. BibUotece PoloI1!ijBada:I1!iaEoI.olniiZagranicznej ,PoI.siki,ejAik;ademii Nauk. Ponadto mamy specjalne czasopisma uprawniające wyłącznie tę prohlematykę tj. "Przegląd Po:lonijay" i "Rocwik Polonijny", a bywa przecież i tak, że artykuły z tej dziedziny publikowane są na la,mach ,innych czasopism nauko,wych. 2 Do wyróżniających siię publ:ikacjij .z tego za'krresuzaHczyć 'należy między innymi: G. Babiński, Lokalna społeczność polonijna w Sta1wch Zjednoczonych Ameryki w procesie przemian, W,rocła:w-Wamzawa-Kraików-Gdańsk 11J.77; Andrzej Kapiszewski, Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, WTocław- Walrszawa-'Kra!ków-Gdańsk 1978, QPu!blikawany'ch w ramach ws'piomnianej powyż:ej BiibU,otekii Polonijnej pod red. Hieronima Kubiaka. :lCj Komitetu �198 Antoni EILC,zUński logicznego punktu widzenie jest ta ucieczka w przeszłość i pilne douczanie się historii ojczystego kraju .. J ednym z elementów tej świadomoścl historycznej jest właśnie wiedza o dziejach i losach Polaków, którzy przez stulecia wędrowali po świecie, czesto z pobudek politycznych l ekonomicznych. W przypadku tego szkicu omówione w nim zostaną publikacje poszerzające w znaczny sposób naszą wiedzę o Polakach poza granicanll kraju. Wchodzą one w skład cyklu "Z dziejów Polonii", stanowiącegc tzw. Bibliotekę Polonijną wydawaną przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, które począwszy od 1975 roku - a więc od chwili powstania - prowadzi pożyteczną działalność edytorską o tematyce polonijnej. Jak podkreśla Ireneusz .J. Kamiński na łamach "Rocznika Polonijnego", 1980. t. 1, s. 123, rozpoczęcie "działalności wydawniczej przez Centrum jur w pierwszym (1975) roku istnienia instytucji nie było dziełem przYP:'ldku czy wygórowanych ambicji, lecz realnych konieczności i potrzeb, wynikających zarówno z niedostatkow piśmiennictwa o tematyce polonijnej w kraju, jak i programowych zobowiązań lubelskiej placówki w{)bec Polonii, realizowanych w praktyce m. in. przez organizowanie \,'a kacyjnych kursów dla instruktorów zespołów folklorystycznych i db, nauczycieli szkół polonijnych, sesji naukowych, wystaw i innych imprez o charakterze informacyjnym". Początki tak rozwiniętej dzisiaj działalności prowadzonej przez naukowe środowisko lubelskie były skromne. Rozpoczęła się ona przed 10 laty kursem dla instruktorów folklorystycznych zespołów, a nieco póżniej kursem dla nauczycieli szkół polonijnych. Sprawom tym patronował Uniwersytetu Lubelski, ale w tym samym czasie z inicjatywy Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego zorganizowana została tzw. Letni:) Szkoła Kultury i Języka Polskiego, rozwijająca się z każdym rokiem do rozmiarów, systematycznego już dzisiaj, kursu goszczącego coroczni\ wielu uczestników. Wraz z utworzeniem Polonijnego Centrum Kulturalnooświatowego UMCS. którego mecenasem jest Towarzystwo Lącznosci z Polonią Zagraniczną "Polonia", lubelskiemu ośrodkowi przypadła roJa szczególna, zarówno w zakresie badail naukowych dotyczących złożenych problemów Polonii, jak też organizatora licznych imprez wakacyjnych dla przedstawicieli Polonii z różnych krajów. Jedną z takich cennych inicjatyw są zajęcia trzyletniego Studium Folklorystycznego, ktore go uczestnicy otrzymują licencję na prowadzenie zespołów folklorystycznych w swoich krajach. Ponadto trzyletnie Studium Nauki Język:; Polskiego dla Nauczycieli Polonijnych stanowi rozwiniętą formę doskonalenia swojej wiedzy o języku polskim i jego kulturze. Zajęcia prowadzone przez wybitnych specjalistów grupują nauczycieli tych kursóv/ �DZIEJE P::JLON!! K5Ic\ŻKACH \\i 199 ZAWARTE dc'ikonalą teoretyczną i praktyczną znajomość języka polskiego, poznaj~, praktycznie metodykę, zaznajamiają się z wydawnictwami i p,)mocc.:-:1idydaktycznymi przydatnymi w oświacie polonijnej. Trudno tu prezentować wszystkie działania Centrum na rzecz przybb:enia Starego Kraju rodakom rozsianym po całym świecie. Dopełniają~ jednak tych wiadomości należy podkreślić, że te lubelskie spotkania z ':-'olonią są ważkim elementem \"'spomagania Polonii na rzecz jej przekl,-ania. Te letnie spotkania z Polonią nie są czego dowodzą przyk~:;dy - tylko epizodem bez dalszej historii. Z lubelskich doświadczer. w'.'nika np. fakt dobrej i pożytecznej współpracy z różnego rodzaju inst:nucpmi polonijnymi, między innymi Fundacją Kościuszkowską \v S::;!1ach Zjednoczonych. Stowarzyszeniem Fracusko-Polskim ,,1'rzyjaźl1 - Lublin" z Forbach z Francji, Związkiem Polaków .,Strzecha" w AuPodobną działalność: prowadzą inne placówki naukowe w Polsce, 8 de tradycyjnych już spotkań należą tzw. szkoły języka polskiego organ:::owane przez Uniwer~;ytet Jagielloti.ski oraz liczne imprezy kulturaln~ którym patronuje Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną ..f<,lonia". W latach 1974 - 1984 Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniw·: :'sytetu Marii Curie-Skłodowskiej wydało 12 tytułów w ramach serii pcpularno-naukowej "Z Dziejów Polonii" oraz szereg innych pozycji dla pc :onijnych instruktorów-choreografów i podręczniki do użytku naucz::cieli szkół polonijnych, w tym również książki popularyzujące Polsk>, i jej kulturę :1. Pozycje z serii popularno-naukowej "Z Dziejów Poloni:', stanowią wartościowe dopełnienie publikacji wzbogacających wiedze:: Polonii o niej samej, a także dające czytelnikowi krajowemu możliwcsć: poznania złożonej problematyki polonijnej. Każda z książeczek te serii posiada obcojt~zyczne streszczenie, często w językach tych kraje'.\', w których znajdują się opisywane skupiska polonijne. Cykl ten ni~ jest zamknięty i każdy rok przynosi nowe pozycje, Wydawnicz<l ~ Tematy.ki ki ,k_. TaJ'lce I.l!łl~), a dotYCI.'1 wydane lubelskie, Lubliln na.o;lŁQpl1ie 'wo •.,ją -- Il'ancu:ilkq popra.wi:me (1978); (zb.ór pleśni i melodii lndowych), Lublin pe'ld<ium), Lu,bhn HJ80: A'ntemi Korly·ka, ktF{}iowskie, Opocz!llisk-ie ';lJkół pO>'kiej 1939 - 1976, Lublin 1978: takż·e, Obyczaje J9.~9 ,i Obyczaje ii'. ;. : polskie 1981: Barbara ')J.([, Lublin uz.upclnione Kaz:imien~ K()piń.'-.ki. \\'crc;ją Na ang.icbk'l ludową 1978; tenże, Wiadomości o muzyce Ignacy Wac.howia;k. Wan-d,l Zach, nut<; (koTllTalice Lu bLn 1981. Oprócz tego z k,;.iążek dl.a nat!wydalO'O: 8arba,'a Gl'adZ'ik-Jedy,nalk, Antal,ogia ltcratnr!i 1,977; także, Obyczaje polskie do kOika XVI wieku, Lubpol·skie XVII i pierwszej połowU XVIII wieku, Lubh:~ drugiej polowy M·iahal·owska-RozhiiJl, 1'979i i i krakowiak, pok1nijnych c:z:,'~ieli h,. St'łH;.';law LCc'zczyń- p,·z.ez Cen;rUlJ1pu-bJikacjc: 1976 cz. 2. Wiosna i lato. XVIII Wubór Lublin i pierwszej tekstów 1980. po/OWU XIX sceniczn!}ch - wieku, cz. L~lb- 1. Jcsiei! �200 Antoni Kttczyński działalność Centrum Polonijnego UMCS w Lublinie przyczynia się w istotny sposób do podkreślenia wagi i znaczenia współpracy Polonii z krajem - dla zachowania jej tożsamości kulturowej i znajomości języka polskiego. Rozszerzające się kontakty Polonii z krajem, zarówno starszych jak i młodszych generacji, umacniają w świadomości tych skupisk przeświadczenie o dużej wartości kulturowej płynącej z kultywowania łączności z Polską. I jeśli obecnie jesteśmy świadkami jakiego,~ pełniejszego wyobrażenia Polonii o swym kraju ojczystym, to bez wątpienia jest w tym pewna zasługa Polonijnego Centrum Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie 4. Ukazujących się w niewielkim bo tysięcznym nakładzie publikacji z serii pod nazwą "Z Dziejów Polonii" brak jest w powszechnym obiegu społecznym. Stąd też bardzo mało miejsca poświęcono im dotychczas w piśmiennictwie krajowym, nie na temat wszystkich ukazały się omówienia i recenzje. Ów mały nakład sprawia, że interesujący się tą problematyką nie mogą zdobyć publikacji wychodzących w ramach wspomnianej serii, zwłaszcza że część egzemplarzy przeznaczona jest dla od· biorców zagranicznych. Dzisiaj gdy ukazał się 12 zeszyt ~ z tej serii, warto wrócić do pierwszej książeczki, która rozpoczęła tę serię, a potem kolejno każdej z nich poświęcić nieco uwagi i powstałych z ich lektury refleksji. * Henryk Zins, Polacy w Kanadzie, Lublin 1975, ss. 33. Autor książki jest profesorem Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, posiadającym na swoim koncie szereg publikacji o tematyce kontaktów polsko-angielskich, a ponadto jest autorem wydcmej przez Ossolineum Historii Kanady (1975), jednej z pierwszych pozycji z cyklu historii poszczególnych paIlstw, rozpoczętej przed laty przez to Z. rSob()llewski, M. Zdr'c}Jew;;ki, Lubl'in 1'982. 6 W ser:ii tej ukazały się: Henryk Zins, Polacy w Kanadzie, Lublin 1975: Wladysław K-uc'ha,rski,ZibiJgnLew 'J:1oJmkowski, Poloni aw Austrii, Lubhn 1976; Eugeniusz. Ciuruś, Polacy w Brazylii, Lublin li977; Mi'eczysław W,ie;JicZiko, Polacy na Węgrzech, Lub1'in 19177 - wersja ta ukaZJała 'się talkże w języku węgiers.kirm jako: Lengyelek Magyaroszagon, Lublin 1978; Henryk Z:ins, Polacy w Afryce Wschodniej, LubHn 1978; ElIIgenius,z Ci'UTUŚ,Polacy w Argentynie, LubHn 1\97'8; Marek Zmig,rddzk'i, Po· Lonia w Belgii, Lublkl 1978; WlodzLmierz Hebna':l, Polonia w Jlustrali.i i Nowej ZeLandii, Luiblin W19; Jerzy S. Łąbka, PoLacy w Turcji, L1.lJbli:n1'980; Jan Lewandowski. Polacy w Szwajcarii, LubHn 11981; Mał,g'orzata WiHaume, Polacy w Rumunii, LubliJn 1981; Janusz All:b'in, Polacy w JugosŁawii, Lublim 1!9B3. 4 Szczegółowiej PoLonijne Centrum ,o dziaŁailności Centrum Uniwersytetu Marii Curie wb.: SkŁodowskiej, �DZIEJE POLONIl W KSIĄŻKACH ZAWARTE 201' wydawnictwo, a tak imponująco rozwijającej się po dzień dzisiejszy 6. W książce tej jest maleńki rozdział poświęcony Polakom w Kanadzie i w gruncie rzeczy prawie to samo, tylko w zmienionym ujęciu, znalazło· się w omawianej tutaj publikacji. Zawiera więc ona przypomnienie polskich kontaktów z Ameryką, rozpoczynające się rzekomym odkryciem tego kontynentu przez legendarnego żeglarza Jana z Kolna, a także pozbawionym naukowych dowodów przypuszczeniem, jakoby towarzyszem podróży Kolumba do Ameryki był również Polak ukrywający się pod nazwiskiem Francisco Fernandez. Po tych fantastycznie dzisiaj brzmiących przypuszczeniach mamy jednak jednoznaczne dowody na to, że na początku wieku siedemnastego (1608) wraz z kolonistami angielskimi przybyli do Jamestown w Ameryce Północnej pierwsi Polacy. PÓżniej kontakty te były częstsze i na pierwszych stronach omawianej publikacji wiele mamy informacji z tego zakresu. W odniesieniu zaś do Kanady, historię emigracji polskiej do tego kraju dzieli autor na trzy okresy. Pierwszy z nich, do schyłku XIX stulecia, miał charakter polityczny, drugi, od końca XIX stulecia do drugiej wojny światowej, posiadał podłoże ekonomiczne. Wreszcie trzeci, od czasu ostatniej wojny, odznaczał się już odmieną strukturą polskiej emigracji, wyższym je] poziomem zawodowym i intelektualnym, przy czym należy do niego włączyć również współczesną emigrację do tego kraju 7. Omawiając każdy z tych okresów podaje autor liczne fakty związane' z tą emigracją, wymienia nazwiska, charakteryzuje działalność wyróż6 W cykJu hisicwii pow.szechny·ch wydawanych przez Osso:1.ineum ukazały się dQ;ycho.as: W. Cz'a;pliń'siki, K. Górski, Historia Danii, Wrocław 1965; W. Felczak, Historia Węgier, Wr'ocł'3;w 1900; J. Ochmański, Historia Litwy, WrocłaJW 1'967; R. Becik, :'vI. OrzechO'Wski, Historia Czechoslowacji, Wrocław 196'9; L. Bazyłow, 1l<istol'i.a Rosji, Wrocław Hl79; J. Demel, Historia Rumu,nii, WIo'cla,w 1'970; T. Wa9ilewski, Historia l:ru.łgarii, Wrocław 1970; H. Katz, Histo7'lia Stanów Zjednoczonych, Wrocław 1971 ~ H. Zi.n.s, Historia Anglii, Wf'ocła'W 19'11; A. Ba'rtni'cki, J. Ma'llltel-:NiiećJw, HistorUl. EtiO]Jiii, Wrocław Hr1l1; H. W'ereszydki, Historia Austrii, Wrocław 11)72; J. ReychmaJrt Historia T1Lrcji, Wroda!W 19713; A. Ker.%en, Historia Szwecji, W'wcław 1973; .1. Ba.'>zkiewicz, Historia Francji, Wrocłew 1'9'74; W. Rodziń.s.k!i, Historia Chin, Wr,ocław 19'74; H. ZinJs, Historia Kanady, Wroclaw 11975; J. WóH'owi'C~z, Historia Szwajcar:ii, Wr'oclaw 1976; J. Bali clk'i, M. BoguCika, Historia Holandii, Wrocław 1976; S. G.r:zybows:k;, Historw. Irland:ii, Wnoclaw 1i97'7; M. Z.aikrZJew.5<ka~Du;b3JSQl\Va, Historia Armelvii, Wr'ocłmv 1977; M. Tymo'wsiJlji, Historia Mali, Wl'o'Claw 1'9'79; M, KO$man, Historia Białorusi, WrodaJW 1979; W. A. Serczyik:, His,toria Ukrainy, Wrod<liw 197:9; J. Kieniewicz, Historia Indii, Wrocła'W 1'980; W. Cza1>l~ń,ski, A. Galas, W. Korria, Historia Niemiec,. W.rQ<:!aw 1981; L. Ba,zy.J.ow, Historia Mongolii, Wwc!a'w 1001; T. CieŚolak. Historia Finlandii, W'!'OIcłoaw1900. 7 O J'IoI1akach, ddórzy po dru:g.iej wojnie światow-ej ~nalLeźHsię w Kanad'lie l d:dsiaj pclm;ą tam OIdipowie.dzia1ne sta:n()lwisk.a, zob. O. Bud:rewicz, Rodacy spod klonoweao !iśoia. Wa,!'s.za,wa 198Q. �202 Antoni KUCZ'U1iski niających się jednostek. Do jednej z nich należał np. Kazimierz Stani~ła\\' G7.0wski (1813 - 1898), porucznik saperów w powstaniu listopadowym, którego los rzucił później do odległej Kanady, Położył on duże zasługi w dziedzinie rozwoju gospodarczego tego kraju, był znanym budowniczym, człowiekiem powszechnie szanowanym, o którym do dzisiaJ wspomina się z atencją i należnym mu szacunkiem. Przez karty tej książeczki przewija si~ jeszcze wiele nazwisk Polaków, którzy tu w Kraju KIOll0\Vego Liściu uczestniczyli w różnych formach jego społeczno-gospodarczego życia i to zarówno w początkach kolonizowania tego kraJU, Jak też w czasach nam współczesnych. Jest to więc publikacja, która w ogólnych zarysach orientuje czytelnika o polskich drogach w Kanadzie. Wymienione w niej fakty z przeszłości '.\"Zbogacają naszą wiedzę o Polonii, a przykłady jej kon taktó,'i z krajcl~l ojczystym ukazują dobry klimat, w jakim rozwija się w ostatnich latach współpraca organizacji polonijnych z Polską. Publikaąja ta, wypływająca z troski o zachowanie języka, świadomości narodowej oraz wiedzy o kulturze i historii starej ojczyzny wśród Polaków rozsianych po całym świecie, dobrze włącza się do ogólnego nurtu tych prac ,Jakie podejmowane są współcześnie w Polsce, między innymi przez Tow<lrzyst\yO LH.:zności z Polonią Zagraniczną "Polonia". blin Władysław Kucharski, Zbigniew 1976. ss. 108, ryc. 40. Tomkowski, Polonia w Austrii, Lu- Tak się składa, że przede wszystkim za przyczyną zaborów staJa się Austria obecna w świadomości naszego narodu, zwłaszcza jego przedstawicieli mieszkających na tzw. południowych rubieżach byłej Rzeczypospahtej. Ale już w okresie Odrodzenia wielu wybitnych Polaków przeby\\'alo lub czasowo mieszkało w tym kraju, przede wszystkim zaś w Wiedniu. Później natomiast bywali tam koronowani władcy, uczeni mężov:ie i pełniący swe posługi religijne przedstawiciele stanu duchownego. O sprawach tych traktuje pobieżnie wstęp omawianej publikacji. która stanowi zwarte kompendium wiedzy o kontaktach politycznych, kulturalnych. gospodarczych i handlowych Polski z Austrią, które rozwijały sit; i ksztalto,vały na przestrzeni stuleci. Układ książki jest tak pomyślany, że poszczególne jej części są zwartymi całosciami ukazującymi dany temat. Tak więc przedstawia się monografi8 Związku Polaków w Austrii .,Strzecha", podobny charulder nosi rOldział książki poświęcony stowarzyszeniom i związkom młodzieży polskej w Auatrii czy rozdział omawiający polskie stowarzyszenia robotnicze i związki samopomocy. �DZIEJE POLONII W KS1ĄZKACH ZAWARTE 203 P:'zybliżając niektóre ze zwartych tam ustaleń wspomnieć trzeb'l, że na czoło polskich stowarzyszeń i związków działających w Austrii, poCZą\VSl} od XIX wieku, wysuwa się Związek Polaków "Strzecha", założony \\' W95 roku. Jego statutowe założenia ukierunkowane na kształtowanie' sw iadol11osci narodowej, umacnianie zwartości moralnej i organizaCYJnej Polaków zamieszkałych w Austrii, krzewienie wiedzy o PolsCe. kulty\\'owClllie zwyczajów i obyczajów narodowych oraz nauczanie języka polskiego, realizowane były przez różnorodne akcje i działani" programowe. Obraz tych wielokierunkowych form statutowej działalności wynika wyraźnie z kart książki i sprawia, że popularna "Strzecha" Jeszcze dzi,,; cieszy się dużym autorytetem u Polaków zamieszkałych w :\uslrii. jak i \','śród szerokich kręgów społeczeństwa austriackiego, Ale opróc/ ..:)lrzechy" działały w Austrii, zwłaszcza w wieku XIX i początkach \\ieku YX. różne organizacje polonijne. Młodzież polska studiująca wc' \Viedniu grupowała się w organizacjach środowiskowych emanującyeh swoją ży'A'otnością społeczną i kulturalno-oświatową. Podobnie było z młodymi ludźmi zatrudnionymi w różnych zakładach przemysłowych. którzy grupowali się w ramach Polskiego Stowarzyszenia Chrzescijar'lskiego Hobotników i Robotnic "Ojczyzna". W publikacji tu omawiane] jest wiele rzeczy doprawdy ciekawych, znajdujemy wiek nazwisk i stanowisk zajmowanych przez Polaków w Austrii. W sumie Jest to skromna i pożyteczna książeczka. Tak się bowiem składa, że do tej pory "ielkie ilościowo Polonie: amerykańska i austrialijska posiadają rozległą literaturę, która orientuje o złożonych problemach kształtowania się tych zbiorowisk. A tutaj, leżąca za przysłowiową miedzą Polonia austriacka, stanowiła jeszcze do niedawna swoistą "terra incognita". Dobrze więc się stało, że w ramach wspomnianej już serii "Z Dziejów Polonii' otrzymaliśmy tę małą monografię poświęconą Polonii w A ustrii. Całość dopełniają interesujące zdjęcia i szkoda, że jak ml ironię nakład tej pozycji wynosi 1.000 egzemplarzy. * Ew;eniusz Ciurus. Polacy UJ Brazylii, Lublin 1977, ss. 54. Hejestr nazwisk. spraw i problemów związanych z polskim wychodźstwem do Brazylii jest obszerny. Emigracja ta wywodziła się głównie z elementu chłopskiego i nigdy, tak jak np. w Stanach Zjednoczonych, nie uległa \V swej masie przekształceniu w tzw, proletariat miejski wchłonięty przez przemysł. Do dzisiaj główny trzon polskiej emigracji w Brazylii jest nadal chłopski, zarówno przez swe pochodzenie, jak też rolniczy charakter gospodarki, z którą jest związany. O sprawach tych pisze między innymi autor omawianej publikacji. Oczywiście nie są to j~kieś �204 Antoni Kuczyński nowe ustalenia lecz powtórzenie powszechnie znanych faktów zaLZerpniętych z bogatej literatury przedmiotu. Rejestr Polaków, którzy przez swe wybitne osiągnięcia związani są z historią Brazylii, otwiera generał artylerii i admirał Krzysztof Arciszewski, postać powszechnie znana w historii naszych kontaktów z tym krajem. Każdy bowiem piszący na ten temat uważa za swój obowiązek przypomnienie tej barwnej postaci. Ale oprócz Arciszewskiego wspomina również autor Władysława Konstantego Wituskiego, Józefa Szkopa i innych. Jest więc w książce krótka prezentacja szczególnie wybijających się jednostek związanych z różnymi formami działalności, w których osiągnęły one wyróżl1lające się rezultaty. Do postaci takich należał Andrzej Przewodowski, uczestnik powstania listopadowego, który po osiedleniu w Brazylii pracował tam jako architekt-budowniczy i wybudował szereg okazałych gmachów. Jego syn, Stanisław, był dowódcą grupy okrętów i wyróżnił się w ".:ojnie Brazylii z Paragwajem. W dziedzinie ornitologii i botaniki zasłynęli Józef Warszewicz, Kon tan ty J elski i Tadeusz Chrostowski. Wśród tych postaci był również Piotr Czerniewicz, związany z rozwojem medycyny brazylijskiej, budowniczy fabryk i linii kolejowych Ludwik Malaiski, inżynierowie Bronisław Rymkiewicz i Stanisław Brodzki. I chociaż w swej głównej masie polonia brazylijska wtopiona jest w puszcze dzikiej Parany i innych prowincji, gdzie głównie oddaje się rolnictwu, równiez w innych dziedzinach życia społecznego, gospodarczego i intelektualnego zaznaczony jest wkład Polaków do kultury dzisiejszej tego V·'Jju. Problemy, o których wyżej wspomniano, ukazane są \'./ książce w wielkim skrócie, bez wchodzenia w ich uwarunkowania socjologiczne, jakie zazwyczaj towarzyszą procesowi wrastania Polonii w nową ziemię· Mają.c zapewne na myśli te problemy pisze autor, iż "nierzadko pełne rozpaczy, pierwsze lata kolonisty polskiego, uwiecznione w pamiętnikach Siemiradzkiego, Dygasińskiego, wierszach Konopnickiej, w których prawie każdy kolonista chciał wracać do Polski, zostały przypieczętowane twardą rzeczywistością. Trzeba było pozostać mimo tęsknoty do kraju, walczyć z różnymi przeciwnościami, aby utrzymać się przy życiu, tworzyć za wszelką cenę warunki dla swojego państwa". I tak rok za rokiem wrastał polski osadnik w brazylijską ziemię. a w okresie XIX i na początku XX wieku emigracja polska w tym kraju była prawie całkowicie pozbawiona inteligencji. Z reguły osobą najbardziej wykształconą był ksiądz. On też bywał ostatecznym autorytetem w wielu sprawach. To właśnie dzięki benedyktyńskiej wręcz pracy polskich książy chłop polski w Brazylii łatwiej wrastał w tę ziemię. Jest bowiem faktem oczywistym, że kapłani towarzyszący emigrantom stanowili swoistego rodzaju autorytety moralne. A że byli to ludzie wykształceni, umiejący trzeźwo oceniać realia towarzyszące emigracji, zda- �DZIEJE POLONII W KSIĄ2KACH ZAWARTE 205 wali sobie sprawę, że w tej nostalgii za krajem jaka towarzyszyła przybyszom do Brazylii, jedynym czynnikiem ją łagodzącym jest praca. Stąd też ich działalność była zorientowana nie tylko na powinności duszpasterskie, lecz obejmowała zespół spraw natury społecznej. Organizowali więc szkolnictwo, poradnictwo zawodowe, radzili gdzie i jak budować. ~łowem byli swoistego rodzaju "instytucją do wszystkiego". Szkoda, że właśnie na ten temat tak mało mamy informacji w książce. Kończąc podkreślić należy, że autor porusza najistotniejsze z historycznego punktu widzenia problemy Polonii brazylijskiej. Jest więc w niej wyraźnie zarysowany okres emigracji polskiej, później mamy pokazany rozwój emigracji chłopskiej, wreszcie kreśli autor udział Polaków w rozwoju ekonomicznym i kulturalno-oświatowym południowych stanów Brazylii. omawia odrodzenie się ruchu polonijnego po drugiej 'Hojnie światowej. Całość dopełniają informacje o najważniejszych współczesnych organizacjach polonijnych w Brazylii, pozwalające zorientować się o rozmiarach i formach instytucjonalnej żywotności tej emigracji. Tak więc mała książeczka autorstwa E. Ciurusia, jakkolwiek bardzo pobieżnie orientuje o Polakach w Brazylii, daje jednak pewne wyobrażenie o sprawach, które towarzyszyły emigracji. I chociaż wyrafinowany znawca problemu może się do niej odnieść z pogardą, z całą pewr.ością Jednak do lektury tej książki sięgną amatorzy. I to, co jest ważne: znajdą Vi niej podstawowe wiadomości z dziedziny polskiego wychodźstwa do Brazylii. * Mieczysław Wieliczko, Polacy na Węgr.zech, Lublin 1978, ss. 144. Praca ta ukazała się jako czwarta w serii "Z Dziejów Polonii" prowadzonej przez lubelskie Centrum Polonijne, przy czym jednocześnie zadbano o jej wydanie w języku węgierskim. Dobry to pomysł edytorski i wart szerszego upowszechnienia w praktyce wydawniczej Centrum. Książka E. Wieliczki jest dobrym przykładem miniatury historycznej, w której prostota ujęć i sumienny skrót wzajemnych relacji pomiędzy dwoma państwami zostały konsekwentnie zachowane. Dzięki temu otrzymaliśmy zwarty wykład o tym, dlaczego np. owo przysłowie "Węgier Polak, dwa bratanki ... " jest przywołaniem tej przyjaźni. Znajdu,-iemy w tej pracy wiele informacji naprawdę ciekawych, odnoszących ~'ię do czasów najdawniejszych a także i do prawie nam współczesnych, szczególnie tych z okresu drugiej wojny światowej. Opracowanie E. Wieliczki ma charakter rzeczowy i obiektywny. Omawia i komentuje historię kontaktów polsko-węgierskich, i to zarówno tych na najwyższym �106 Antoni K lH'ZlJliski szczeblu, tzn. królewskich, jak również znacznie podrzędniejsz~'ci') ale mających swoje miejsce we wspólnych dziejach. Udało się autorowi p'Jlączyć dość harmonijnie te dwa rodzaje kontaktów. Jeśli dodan,y:io tego jeszcze inne wiadomości z szerokiego tematu .,Polacy l1a W~grzech", to z caJą pewnością ta maleńka książeczka wzbogaci wiedzl; n',ilośników problematyki polonijnej. Wiele w niej faktów znanych. &ie są też epizody nowo oświetlone. Wszystko to ujęte kronikarsko, ic!"ic równo jednym ciągiem, co skutecznie chroni czytelnika przed mo:lO~)niL!. Nie ma też, jak myślę, ta książka aspiracji wywodzących :-:i~ z :1ćiUki, a więc nie jest to tekst naszpikowany datami. historyczny::li szczegółami i szerszą analizą czynników sprawczych polskiego przei):,'w3:1ia na Węgrzech. Sądzę, że celem autora było przybliżenie tych ~pnw \v możliwie popularny, przy czym nie męczący czytelnika sposób. Czego więc dowiadujemy się z tej książeczki? Są w niej rzeczy LZDorodne, doprawdy ciekawe, sięgające XIV wieku oraz późniejszycl) st'.',ieci. Przewija się przez książkę lista nazwisk i stanowisk przez PoiClk;)w zajmowanych na Węgrzech, ludzi nauki i kultury, ludzi prostych j w/bitnych wojskowych, z legendarnym już dzisiaj generałem Józefem B,~memo Mamy wreszcie w niej interesujący zapis dziejów Polaków n •• W--:,-' grzech po 1939 roku, kiedy to przez kraj ten przewinl:;la się wielka li,:':':.ba naszych rodaków, doświadczając osobiście iż rzeczywiście .' V,,··~g,~r i Polak, to dwa bratanki". W kreśleniu tych spraw opiera się autor ,',a niezbędnych źródłach, wybierając z nich to co najważniejsze dla la:':l'~go wykładu. Działanie całego systemu ówczesnej władzy węgierskiej v;;bee przybywających do tego kraju Polaków trzeba widzieć~ w obsz~njym kontekście politycznych uwarunkowań, a także i realiów jakie pll.1aw,~y się wówczas w społeczeństwie węgierskim wobec tych wychodżcóvv', SZ2rokie otwarcie się społeczeństwa węgierskiego na rzecz pomocy :>01,,kom stanowi wyrażną różnicę celów oficjalnej władzy i rodzącej ',\' S1";łeczeństwie węgierskim naturalnej potrzeby włączenia się w ~Drav;y polskie. Jest to jeden z istotniejszych epizodów polskich dróg prvz. WGgry, które stanowiły wówczas w miarę bezpieczny przystanek ", w~drówce do Zachodniej Europy. Tyle w zasadzie o samej książce, skromnej ale pożytecznej, której lekturę zalecam wszystkim interesującym się dziejami Polaków na W~grzech. W tym sensie pozostanie ona niewątpliwie źródłem wiedzy, o ile wiedzy tej ktoś zapragnie. I na koniec pewna refleksja zrodzona z lektury tej książki. Wydaje się, że autor miał dane, by stworzyć rzecz bardziej pełną poznawczo. Sądzić jednak należy, że nie uczynił tego ::e względu na ograniczenia arkuszowe, które postawiło przed nim wydawnictwo. • �DZIEJE Henryk Zins, Polacy POLON II W KSIĄŻKACH w Afryce Wschodniej, ZAWARTE 207 Lublin 1978, ss. 74. ryc. 1:1. Mając dostt:P do morza, nie przejawiała Polska jakiegoś SZczEbólnego zainteresowania krajami zamorskimi w średniowieczu jak i w \","jekach póżniejszych. Wprawdzie na zasadzie przysłowiowego zawieruszenia się spotykamy w owym czasie Polaków w odległych krajach, są to jednak podróże, których recepcja na gruncie krajowym nie miała szersz~go odbicia. Polska, leżąca na peryferiach wschodniej Europy, oddalona była od szlaków wielkich wypraw, niewielu zatem wyszło z niej żeglarzy. W kolonizacji Czarnego Lądu też nie mieliśmy szans uczestniczenia,a i tak bywało, że mieszkańcy naszego kraju często nie z własnej woli wkraczali na pokład, lecz w charakterze gcrlerników, jeńców czy zesłańców. Prawdę o tym polskim żeglowaniu po morzach i oceanach przedstawia w swym najnowszym dziele Jerzy Pertek 8, w którym afrykańskie peregrynacje Polaków również zerejestrowano. Generalnie Jednak nasza obecność w Afryce jest nader skromna, a tematyka afrykańska \v piśmiennictwie polskim epoki Odrodzenia należała raczej do wyjątków. Wiedziano wprawdzie w Polsce o istnieniu Czarnego Lądu, ale swiadomość ta nie wynikała z afrykańskich podróży Polaków, lecz byla odbiciem działalności Kościoła. Stary testament dostarczał bowiem informacji o Murzynach, egzotycznych owocach i afrykat1skich zwierzqtach. Był to jednak świat nadal pełen tajemnic, bo gdy chodzi o Afrykę, to. jeszcze w XVIII wieku znana ona była tylko z zarysu i w pedantycznych atlasach niemieckich oraz angielskich jej wnętrze nadal swieciło bielą. Poznawano więc ją bardzo powoli, chociaż zawsze z fascynacją. "Wśród różnych kierunków zaint.eresowat1 geograficznych i podróżnic.ozychPolaków w dawnych wiekach - pisze H. Zins - Afryka Wschod· nia należała do najmniej popularnych. Tego rodzaju zjawisko nie stanowiło zresztą jakiejś polskiej specyfiki. Przez wieki całą uwagę oraz interesy handlowe i polityczne państw europejskich pociągały przede wszystkim skarby Orientu, a od epoki wielkich odkryć geograficznych w .coraz większym stopniu Ameryka. Afryka bardzo długo leżała poza zasięgiem eksploracji Europejczyków, którzy w istocie dopiero w XIX w. zaczęli penetrować afrykański interior, chociaż już znaczniE wcześl1iej, bo od XV w., rozwijali kontakty handlowe z wybrzeżami CzarnegoLądu. Od tego czasu wybrzeża te stanowiły etap pośredni na drodze' morskiej prowadzącej wokół Afryki do Indii oraz innych krajó\\' azjatyckich. bogatych w poszukiwane w Europie surowce i wyroby. Te pierwociny zainteresowań Afryką omówione są w krótkim wstę- 5 J. Perlak, Polacy na morwch i oceanach, P.oZ'llań 1'981. �208 Antoni Kuczyński pie, w którym zawarto również staropolskie konteksty afrykańskie raz· ciągające się na sztukę sakralną i obyczajowość. A gdy już chodzi o bezpośrednie kontakty Polaków z tym kontynentem, to omówiono je w pierwszym rozdziale zatytułowanym Podróże XVI - XIX w. Znajdujemy tu informacje o czynnikach sprawczych tych podróży, jak również prezentację określonych postaci, które w tym czasie zawadziły o Afrykę I tak przegląd ten rozpoczyna autor przypomnieniem postaci potomka poznańskiej rodziny żydowskiej, Gaspara da Gama, który był pierwszym pochodzącym z Polski mieszkańcem Afryki Wschodniej. Przy okazji te] podaje nieco nowych szczegółów wzbogacających naszą wiedzę o Gasparze, zaczerpniętych głównie z opracowań portugalskich i angielskich. W dalszych partiach książki poznajemy innych polskich podróżników i obieżyświatów penetrujących Afrykę. Jest wśród nich jezuita, ojciec Michal Piotr Boym, który w połowie XVII wieku zatrzymał się w Mozambiku plynąc do Chin, Mikołaj Radziwiłł zwany "Sierotką", są póżniejsi podróżnicy o tak znaczących w kulturze polskiej nazwiskach jak Henryk Sienkiewicz i angielski pisarz polskiego pochodzenia Józef Conrad Korzeniowski. Za szczególnie interesujące uznać należy zwrócenie uwagi przez H. Zinsa na fakt afrykańskiej podróży J. C. Korzeniowskiego (1890) i jego nowelę pt. Jądro ciemności stanowiącą swoistego rodzaju posłanie przeciw kolonizacyjnej polityce. "Głoszona przez Conrada humanistyczna idea Afryki murzyńskiej, stawiała naszego rodaka w rZI::;dzie pierwszych pisarzy, tworzących nieeuropocentryczną literaturę .~wiatową. Do Jądra ciemności nawiązują współcześnie czarni pisarze afrykańscy i amerykańscy", podkreśla wyrażnie autor książki. Przekonywująco brzmią te stwierdzenia i aż dziwić się należy, że problem conrauO'vvskiej wizji murzyl1.skiego losu nie zwrócił dotychczas uwagi profe~ionalistów z uniwersyteckich katedr etnografii! Dopełniając informacji o omawianej książce podać należy, że rozdział drugi zatytułowany Wyprawy uczonych i alpinistów przypomina wielezapomnianych a zasłużonych w badaniach Afryki postaci, jak choćby Jana Czekanowskiego, antropologa i etnografa, zoologa Antoniego Jakubskiego, Bronisława Malinowskiego, który badał w Afryce społecznr: i kulturowe stosunki wśród plemion Kikuju, Chagga i Masajów oraL jego ucznia A.ndrzeja Waligórskiego, który w latach 1946 - 1948 prowadził w Kenii badania terenowe nad plemieniem Luo. Jest to wykaz, który budzi pewne refleksje wynikające z faktu, że główne dzieło J. Czekanowskiego. będące rezultatem jego ekspedycji afrykańskiej, pozostaje de dzisiaj mało znane polskiemu czytelnikowi, bowiem opublikowane zostało w języku niemieckim jako Forschungen im Nil - Kongo - Zwis,-;hengebit, Leipzig 1917 - 1927. Podobnie ma się rzecz z rezultatami afrykal"lskich badań B. Malinowskiego, których wynikiem są książki The ilnlro- �DZIEJE POLONII W KSIĄŻKACH ZAWARTE 209 po/agy and Changing African Cultures, London 1938, czy The Dynamics and Culwml Change: An Inquiry into Race Relations in AfTica (1945) a naukowy dorobek A. Waligórskiego czeka na pełniejszą ocenę i Z'łsadne moim zdaniem zbiorowe wydanie jego prac. Niezależnie od tych naukowych konstatacji mamy w tym rozdziale mniej znaczące wiadomości dotyczące np. faktu, iż Stanisław Nowicki syn chłopskiej rodziny spod K(')rnika w Wielkopolsce, zasłużył się w tej części Afryki budowaniem misji i szkół misyjnych, a żydowska rodziny Blocków ze wschodnich ziem polskich stala się w Kenii właścicielami wielu wytwornych hoteli Wreszcie trzeci rozdział książki zatytułowany Osadnctwo w okresie dTugiejlrojny .~u;iatowej traktuje o mało znanych dziejach Polaków na tym kontynencie. Ich droga z Sybiru do Afryki stanowi ten wątek naszeJ historii, który czeka na swego badacza. Odnotowuję już tylko tcn fakt, iż hogactwo materiałowe z tego zakresu ułatwia napisanie pracy na tem temat. Polskie osadnictwo w Afryce w okresie drugiej wojny ;iwiatowej rozpoczęło się we wrześniu 1942 roku, kiedy to w Tanganice i ligandzie rozlokowano polską ludność, która wspólnie z armią generała :\ndersa. na podstawie porozumienia zawartego między Józefem Stalinem i gen. Władysławem Sikorskim, opuściła tereny Związku Hadzieckiego. W zielonym buszu pojawiły się polskie osady. Atmosferę tamtych dni odnajdujemy na kartach książki. Z cytowanego przez autora raportu komisarza brytyjskiego Tanganiki dowiadujemy się o pomocy jaką tubylcza ludność afrykańska świadczyła na rzecz Polaków. r tak plC'mię Meru dostarczało mięsa, plemię Waarusha zaopatrywało budujące się osady w han<.lnowe liście do krycia domostw, inne plemię, Chagga, wydelegowało 400 mężczyzn do budowy polskich osiedli. Tutaj, w !\.fryceo nast<)piło zbliżenie ludności polskiej do tubylców. Nie obciążeni nawykami kolonialnymi, łatwiej nawiązywali oni kontakty w nowym środowisku. Z czasem wrośli w nic, stając się powszechnie szanowanymi obywatelami. Autor pracy wskazuje na szereg takich przykładów. Wymienia n<.1zwiska Polaków, którzy pracowali jako lekarze, urzędnicy, a wielu rodzinom udało się nawet uzyskać: wysoki standard życiowy. Interesujący jest ten fragment książki i aż szkoda, że nosi on charakter nieomal że raport.u o sprawach polskich w tej części Afryki. Wiele wątków tego "raportu" wskazuje na potrzebę przebadania tych spraw umykajclcych dzisiaj z pola widzenia badań problematyki polonijnej. '"Viele pytań i problemów staje przed tym, kto przyjąłby na siebie zadanie zgłębienia tej problematyki. Hzecz to warta uwagi, zwłaszcza że m,sze kontakty z Afryką Wschodnią stwarzają takie możliwości. Mam tu między innymi na myśli możliwość wykorzystania polskich specjalistów pracujących współcześnie w tej części Afryki do tropienia śladów swych poprzedników sprzed czterdziestu lat. Jest to niezmiernie ważne i cfek14 Lud, t. LXIX �210 Antoni I\: IICZ)J li.skż ty tych badań nad polskim osadnictwem w Afryce Wschodniej mogłyby być jeszcze pełnie.isze "gdyby nasze placówki - zagr<1niczne co słusznie podkreśła autor pracy - miały lepsze rozeznanie w problematyce polonijnej i służyły większą pomocą badaczom tych zagadnień". Ja zaś dodam do tego, że przy różnego rodzaju kontraktRch zagranicznych dotyczących polskich inwestycji w Afryce należałoby zadbać o to, aby jechali tam również przedstawiciele nauk humanistycznych, którzy z powodzeniem mogliby zajmować się tam opieką socjalno-kulturalną wśród polskich załóg, a przy okazji gromadziliby również materiały o charakterze etnograficznym oraz dotyczące spraw polonijnych, jeżeli na dan':m terenie występowałyby takie. * Eugeniusz Ciuruś, Polacy 1[. A7'geniynie, Lublin 1978, ss. 44. Argentyna jest tym krajem Ameryki Łacińskiej, w którym w różnych okresach XIX i XX stulecia osiedliło się wielu Polaków. \Vspólcześnie jest to drugie na tym terytorium państwo - po Brazylii\\' którym mieszka najwięcej Polaków. Historia tego wychodźstwa nawiązuje do tego samego nurtu, jaki był udziałem Polaków wędruj;lcych do Brazylii i śmiało można powiedzieć, że nie ma tutaj zasadniczych różnic w motywach wędrówki za Ocean. Można nawet zaryzykować twierdzenie, że emigracja ta jest częścią tej samej fali emigraCYJnej. która w większych rozmiarach napłynęła do Brazylii. W pierwszym. okresie motywem tym były rozbiory, upadek polskiej państwowośc~. okresy popowstaniowe i konieczność wyjazdu z kraju dla uniknięcia represji. Później, tj. w okresie międzywojennym, było to wychod'~stwo typu osadnictwa rolniczego i emigracja w celach zarobkowych, zwłaszcza z terenu Wołynia oraz z okolic Tarnopola i Stanisławowa. Wreszciepo drugiej wojnie światowej przybyło do Argentyny wielu Polakó\': z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wśród tej ostatniej grupy znalazła się pokaźna liczba polskiej inteligencji, przede wszystkim technicz-· nej. Różnie w źródłach historycznych przedstawia się wrastanie Polakó\v w tę nową ziemię. Polityczna emigracja wojskowa w XIX stuleciu zwiazała się przede wszystkim z armią argentyńską. Część imigrantów walczyła z przysłowiową bronią w ręku, inni natomiast, wykorzystując SWE: inżynierskie kwalifikacje, budowali mosty, obiekty fortyfikacyjne i zakłady zbrojeniowe. Byli wśród tych emigrantów i tacy, którzy związali się ze służbą cywilną, pracowali w szkolnictwie i administracji, dzialając najczęściej w rozproszeniu. �DZlEJE POLONII W K3IĄŻKACH ZAWARTl'; 211 Z historią polskiego osadnictwa w Argen tynie łączy SIę działalność misji jezuickich w tym kraju, i to u początków kolonizacyjnej dzialalności Hiszpanów. Wówczas bowiem na ziemiach należących do plemienia Indian Guarani utworzyli jezuici tzw. Republikę Guarańską, która przetnvała do 1768 roku. Pozostający pod zarządem jezuickim olbrzymi obszar dostarczał im znacznych dochodów, a wśród zakonników znajdowali się również Polacy. SIady ich pobytu przetrwały tutaj w postaci typowych imion słowiańskich nadawanych miejscowej ludności oraz w zachowanym do dzisiaj kulcie Sw. Stanisława Kostki, uważanego za patrona Paragwaju. Po likwidacji tego jezuickiego "paIlstwa" władze argentyńskie, nie tyle ze względów ekonomicznych ale ze względu na polityczne uwarunkowania, zainteresowane były szybką kolonizacją tych ziem. Nic zatem dziwnego, że gdy do Argentyny zaczęli przybywać osadnicy, kierowano ich w te rejony. Tutaj też trafiły grupy polskich chłopów w Galicji, których w roku 1902 było już okolo 5 tysięcy. Hi~;tori:l tej emigracji podobnie jak dzieje poprzednich związków z Argentyną byłu odbiciem sytuacji politycznej kraju i dziejów narodu polskiego. Po tej historycznej analizie różnych uwarunkowań polskiej emigracji do Argentyny, przechodzi autor do ukazania wybranych elementów położenia społeczno-gospodarczego Polonii. Zagadnienia te ogniskuFl się wokól instytucji polonijnych w tym kraju i udziału Polaków w różnych dziedzinach gospodarki. Podaje wyróżniające się postaci nauko'Nców, inżynicróvl, działaczy gospodarczych i polonijnych, kierując się wsadą, że roli społecznej Polonii w kraju osiedlenia nie da się odtworzyć abstrahując od jednostek w niej działających. Jest to interesująca poznawczo część książki, szkoda jednak, że tak mało w niej wiadomości z tego zakresu. A przyznam się, że sprawy te ciekawiły mniej najbardziej.Kolejn<; \'. arstv,'ą problemową, wielokrotnie zresztą omawianą w literaturze na temat polonijnych skupisk w Argentynie, jest społeczny awans Polonii. Urealnił się on w sporej liczbie postaci, które przypomina autor pełen zrozumienia dla postaw i osobowości ludzi oraz ich społecznego prestiżu. Oczywiście, jest to wybór selektywny i sporo można jeszcze do niego dorzucić. Jeśli idzie o geografię skupisk polonijnych w Argm tynie, to naj liczniejsze jest ono w Buenos Aires. Polonię tworzy tu przede wszystkim środowisko robotnicze, jest też tutaj sporo inteligencji, rzemieślników i kupców. Drugim pod względem liczebności jest prowincja Misiones. Mieszkają tu przede wszystkim potomkowie dawnej emigracji chłopskiej, pracujący w dalszym ciągu na roli. Ze środowiska tego wyłoniła się w drugim bądż trzecim pokoleniu spora ilość inteligencji, rozsianej 14· �212 _4ntoni Kuczyński po całej Argentynie. Z innych skupisk polonijnych wymienia autor prowincję Rosario, Tucuman, Santa Fe i Cordobę, gdzie przeważa inteligencja techniczna. Kreśląc obraz Polonii argentyńskiej nie pominął autor ważnych dla tej problematyki kontekstów społecznych, kulturalnych, socjologicznych i ekonomicznych. Wszystko to pokazane w wielkim skrócie orientuje najogólniej o Polakach w Argentynie. I każdy, kto sięgnie po lckturE; książki, z całą pewnością wzbogaci swoją wiedzę o dziejach Polaków w tym odległym kraju Ameryki Południowej. * Marek Żmigrodzki, Polonia w Belgii, Lublin 1978, ss. 118, ryt:. 14 Prawie nie zauważona została w polskiej literaturze na temat PolGnii maleńka książeczka Marka Żmigrodzkiego poświęcona Polakom w J3dgii. W porównaniu ze społecznościami polskiego pochodzenia w innych krajach nie należy ona do najliczniejszych i szacuje się nu 40 - 45 tySJ(~cy osób. Praca składa się z krótkiego wsU-;pu i sześciu rozdziałów omawiających dzieje Polaków w Belgii w ukłudzie historycznym. W rozvnżaniach wstępnych typu konwencjonalnego pisze autor o aktywnej dzialalności Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia", podkreśla szczególnie intensywnie rozwijające siG ostatnio stosunki polsko helgijskie. Przywołuje długie i bogate tradycje tych kontaktów tkwiących korzeniami w wieku X, kiedy to po przyjęciu przez Pols\«; chrztu tereny naszego kraju ogarnęło swoimi wpływami biskupstwo w Liege, Stąd wywodził się pierwszy biskup polski imieniem Jordan, spruwujący swe rządy za panowania Mieszka L Aktualność v/stępu akcentuje swoista forma stosunku autora wobec określonej rzeczywistości polskiej lat siedemdziesiątych. Bo oto za przyczyną tej publikacji nadarzył<.l się ol\.azja do stosownego ukłonu wobec władzy. Czyni to autor p<.lrokrotnie I)l;:ząr między innymi, że mówiąc o dialogu polsko-belgijskim należy podkrcjlić' "szczególnie owocny i intensywny rozwój kontaktów polityc711ych, a w ślad za nimi i w innych dziedzinach życia, nastąpił od czasu wizyty w· Belgii I Sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Edwarda Gierka w listopadzie 1973 roku", Oczywiścil: tuż zaraz jest zdjęcie z podpisem "Edward Gierek z małżonką ",,'śród przedstawicieli Polonii belgijskiej (1973 r.)", Kolejno podkreśla a'1tor. że w tym sprzyjającym klimacie stosunków poli tycznych łc)czących Belgię i Polskę urealnia się współpraca gospodarcza między obu krajami. potwierdzając to wizytą ówczesnego premiera PRL Piotra Jaroszewicza. jaką w 1976 roku złożył on w Belgii. Wzmiankowane zagadnienia, ogniskujące się wokół władzy, stanowią w tym krótkim wstępie zasadniczą jego część. Funkcjonują one same w sobie jako tzw. aktualny sposób �DZIEJE POLONII W KSIĄŻKACH 213 ZAWARTE wypowiedzi autora wobec spraw ważnych w owym czasie. Uwagi powyższe nie mają oczywiście na celu deprecjacji autora, dla pełności obrazu książki warto było o nich wspomnieć. Oprócz tej konwencjonalnej laurki jakich było wiele w latach siedemdziesiątych przedmiotem zainteresowania autora są naprawdę sprawy polskie w Belgii. Mamy więc w książce zwięzły ich opis Pl)czynając gdzieś od wieku XIII, kiedy to w Lewanium na ziemi belgijskiej osiddł ów Jan z Polski, obywatel ziemski, jak został zapisany w księgach miejskich. Te dawne epizody przypomina nam autor tworząc krąg postaci, których pominięcie znacznie uszczupliłoby poznawczą wartość książki. Odnosi siC; to zarówno do czasów naj dawniejszych, jak też do XIX i XX wieku. Skoro już mowa o XIX stuleciu, to znanym w naszej historii szlakiem popowstaniowym wyemigrowało wielu Polaków. Część z nich osiadła między innymi w Belgii. Tę emigrację po powstaniu listopadowym uważa M. 2migrodzki za początek polskiego wychodźstwa do tego kraju. Byli to głównie oficerowie i ich rodziny oraz ideowo związana z nimi inteligencja. Przy okazji wspomina o stosunkach belgijsko-rosyjskich, pisząc mi(;dzy innymi, iż za cenę uznania państwa belgijskiego przez Rosję, musiała Belgia w 1852 roku przenieść w stan spoczynku wszystkich polskich oficerów służących w jej armii. Są te interesujące konteksty historyczne, które utwierdzają nas w przekon;'l"'liu. że XIX stulecie to dId narodu polskiego intensywny okres zesłań i emigracji. W odniesieniu do Belgii zaznaczyć należy, że również po powstaniu styczniowym napłynęła tutaj w znacznej liczbie studencka młcdzież polska, która studiowała na Uniwersytecie w Gandawie, w Instytucie Handlowym w Antwerpii, na Politechnice w Mons, Instytucie Agronomicznym w Gembloux, najliczniej natomiast na Uniwersytecie w Liege, sprawy połączyły się w spójny elementarz wiedzy o pierwszym okresie który w latach 1880 - 1914 ukończyło 1025 Polaków. Te oraz podobne sprawy połączyły się w spójny elementarz wiedzy o pierwszym okresie emigracji polskiej do Belgii. Drugi bowiem okres prezentowany w biążce przypada na lata 1900 - 1945, przy czym emigracja ta nie miała charakteru politycznego, ale prawie wyłącznie ekonomiczny 9. Omawiając tę emigrację ukazuje autor jej wewnętrzną strukturę, miejsce w strukturze klasowej społeczeństwa belgijskiego, życie organizacyjne i kulturalno-oświatowe. Wiedzę tę przekazuje w sposób uporządkowany i przejrzysty. podobnie jak czyni to w odniesieniu do sytuacji oPlonii w tym kraju w okresie II wojny światowej. Dotarłszy 9 do kresu O "prawach tego historycznego tych traktuje okresu Polonii w Belgii zaj- art)'ikuł Wiesbwy E,der zatytuł'(}wany: Ruch wyw okresie mi<;dzywojennym 1'919 - 193>8, "Pne- chorlźc:::U lurlllo.~ci )Jolskiej do Belgii gl<:jd Polo11ijny", 1931: 4, s. 79 - 95. �214 .1ntoni Kllczynski muje się autor jej obrazem po II wojnie światuwej. Jest to więc obra;: współczesny, swoistego rodzaju historia naj nowsza, przedstawiająca dzieje powrotu części Polaków do kraju, a także wrastania przedstawicieli nowej emigracji w ziemię belgijską. Wiele miejsca poświęcono problemom organizacyjnym określonych przedstawicielstw polonijnych, szkolnictwu. liczebności i rozmieszczeniu Polonii, jej ewolucji oraz kontaktów z knjem. Jest to więc książka o ukształtowanym przez kataklizm historii naszej ojczyzny egzodusie jej mieszkańców, którzy w wielu kra.i~'.ch świata tworzą określone skupiska poloniJne. Jest to historia trwania polskości daleko poza granicami współczesnej Polski i trudnych doświadczeń, których nie da się uschematyzować. Mamy więc w niej nie tylko problemy czasu minionego. ale i czasu współczesnego. Warto więc sięgnąć po lekturę tej książki. * W. Helman, Polania w Australii i Nowej Zelandii, Lublin 1979, ss. lOg. Nasze dzieje tak się powikłały, że nie ma właściwie strony świata. w której przy wnikliwości badawczej nie odnajdziemy Polaków. Stale gdzieś wędrowaliśmy, częściej z musu aniżeli wskutek przemyślanych decyzji. Były to wędrówki rzadziej za przygodą czy zapomnieniem, determinowała je bowiem niewola, częste wojny, a także i wewnętrzne polityczne spory. Można więc spotkać Polaków w najdziwniejszych zakątkach ziemi, którzy robią tam czasem najbardziej zdumiewające kariery. Mamy też całe skupiska Polaków na obczyźnie, bliżej bądź dalej leżące od kraju nad Wisłą, ciekawe swą prężnością organizacyjną, dbałością o własny interes, mniej lub bardziej zintegrowane ze społecznościami tych krajów, w których wypadło im żyć i umierać. Do stron takich należy właśnie Australia i Nowa Zelandia, a omawiana tu książka W. Helmana stanowi próbę "szkicowego wprawdzie, lecz kompleksowego ujęcia polonijnej problematyki" dotyczącej Antypodów. Praca składa się z czterech rozdziałów poprzedzonych wprowadzeniem orientującym czytelnika o jej zakresie i zasobie materiałowym, jaki i',bieje w odniesieniu do tego tematu. H,ozdział pierwszy zatytułowany Dzieje Polonii australijskiej do 1939 roku poświecony jest omówieniu genezy polskich konh:któw z tym kontynentem. Jest to w gruncie rzeczy rejestr faktów dotyczących obecności nielicznych Polaków na tym terytorium. Owi pionierzy i podróżnicy, to Jan Jerzy Forster, uczestnik drugiej wyprawy odkrywczej Jamesa Cooka na Pacyfiku, która dotarła do Nowej Zelandii, Ksawery Karnicki, Paweł Edmund Strzelecki czy badacz Oceanii Jan Stanisłavv Kubary. Przypomina też autor po- �nZlićJE POLONII W KSL~ŻKACH ZAWARTE 215 czą tki emigracji polskiej do Australii, przypadające na pierwszą połowę XIX stulecia, kiedy to w okolice Sevenhill, położonego w odległości okojo 120 km od Adelaide, przybyło kilka rodzin polskich, a miejsce i(~1 osiedlenia zaczęto nazywać Polish Hill River. Przyjęta przez autora lorma prezentacji polskiego wrastania w australijską ziemię u początków jej kolonizowania przez świat zachodnioeuropejski pozwala prześledzić różne Jazy lego procesu, a zarazem dostrzec, że droga na Antypody lo wynik zaborów, rozbiorów, powstań i innych nieszczęść, które z'.\·alily się na nasz kraj. Jest to zjawisko, któremu podlegała cała polska emigracja dziewiętnastowiecznn oraz ta, która miała miejsce w dwudziestym stuleciu. Omawiany rozdział opracowany został według kryterium chronologicznego, a dopiero w Jego obrębie zastosowano podejście problemowe. Tak więc oprócz prezentacji owych początków polskich kontaktów z Australiq i Oceanią. mamy w nim informacje o Polonii australijskie.1 w okresie międzywojennym oraz ewolucję emigracji polskiej do 1939 roku. Generalnie rzecz biorąc, ewolucja ta przebiegała w trzech ela pach i nosila pierwotnie charakter polskiego getta, póżniej przechodziła przez proces asymilacji, i w końcu charakteryzowała się dą7.eniem do zrZCf'zania się i odgrywania określonej roli przez połską grupę etniczną w środowisku australijskim. Wybuch drugiej wojny światowej przerwał ów rodz<jcy się proces społecznej konsolidacji Polaków w Australii. Fo jej zakOllczeniu wszystko zaczęło układać się od nowa. Australijskie "otwarte drzwi" spowodowały, że na kontynent ten przywędrowało ponad 180 tysięcy jellców z obozów koncentracyjnych i przesiedleńców z okupowaneJ przez Niemcy Buropy. Wśród tych przybyszów znajdowało się około 6u tysi£,'cy osób, które podały, że są narodowości polskiej. Sprawom statystyki polskiej grupy etnicznej i jej rozmieszczenia poświęcony jest mi~dzy innymi drugi rozoz·i:::ł pracy zatytułowany Zmiany w strukf.urzE' Polonii c~ŁstTalijskiej po IIU;O]I!ie światowej. Autor przeanalizował sporo ,',iaterialu, na podstawie któreg') scharakteryzował też strukturę sp 0jeczno-zawodową tej Polonii, rejony jej zamieszkiwania i tendencje zachowawcze w obszarze języka or,;z świadomości narodowej. Ogólnie rzecz biorąc, pO\'iojenni emigranci polscy w Australii zdołali zmienić w sposób zasadniczy dotychczasowy styl życia Polonii. Zmiany te rozc:~.2nęiy się na wiele dziedzin życia społecznego, gospodarczego, kulturalnego i politycznego. Polonia zróżnicowała się pod względem klasowym. jak i war...;twowym, co nie występowało tak wyraźnie w okresie miE;dzywojennym. Dzisiaj Polonia ta tworzy mieszaną i osobliwą zbiorowość, której rodowody odnoszące się do kraju nad Wisłą wywodzą sie nieraz z dworów ziemiańskich, środowisk inteligenckich i chłopo-robotniczych. Odsłonięcie tej strony rzeczywistości dzisiejszych Polaków �216 .4ntoni KUCZY11.Ski w Australii, to tylko pobieżny rzut oka jej strukturę społeczną. Stru;dura ta determinuje w pewnym stopniu współczesny charakter działalności polonijnej na terenie Australii, którą autor omawia w rozdziale trzecim. Tu mamy zarysowany obraz organizacji polonijnych, oświatę polonijną, życie kulturalne i naukowe, prasę, wydawnictwa i programy radiowe, ruch turystyczny i sportowy, duszpasterstwo wśród Polonii i jej kontakty z krajem. Zakres podjętych problemów zmuszał <Jutora de wielu skrótów i pominięć. Odczuwa się to wyraźnie przy czytaniu pracy i chciałoby się wiedzieć więcej o niektórych problemach. Podkrc~lić jednak należy, że prezentacja tego tak zróżnicowanego materiału ma dobry tok wykładu, odznacza się zwięzłymi charakterystykami problemów i potwierdza dużą wiedzę autora o przedmiocie. Ale zanim przejdziemy do recenzyjnej rekapitulacji wspomnieć jeszcze należy o czwartym rozdziale książki zatytułowanym Polonia/i' ;'10wej Zelandii. Obszar ten, leżący na bocznym trakcie polskiej emigracji zarobkowej z XIX i początków XX stulecia, nie stał się czymś w rodzaju argentyńskiej prowincji Missiones, chociaż wiele tu uprawnej roli. Przybyło tu wprawdzie z końcem XIX w. nieco emigrantów polskich z zaboru pruskiego, z czasem jednak ulegli oni procesowi asymiL,cji w farmerskiej społeczności Nowej Zelandii. O sprawach tych rnamy zwięzły zapis na kartach książki, co ma niewątpliwie swoje znaczenie poznawcze wynikające z jej lektury. Zwłaszcza, że temat to mało zna-ny do dzisiaj. Jest nim również wielce wzruszające w swej istocie :-::determinowane wydarzeniami drugiej wojny światowej przybycie do Kowej Zelandii 755 dzieci polskich w 1944 roku. Tutaj zakończył się b'es ich tragicznej wędrówki, przyjęte serdecznie przez rząd i nowozelandzką społeczność ''.,Tosły w tę ziemię, zdobyły zawód i wykształcenie. Dziś zalicza się ich do "czołówki" działaczy polonijnych w swym środowic;ku. Licząc szacunkowo, Polonia w Nowej Zelandii ma około 3.500 osób. Mieszkają oni głównie w Wellingtonie i zachowują, aż po dzień dzisiejszy, pełne sentymentu nastawienie do ojczystego kraju. Ów exodus wojenny dzieci polskich na ten kraniec świata oraz późniejszy przyjcizd byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie złożyły się na te specyficzne ciążenie ku polskiej kulturze. Nic więc dziwnego, że owa Polonia żywo reaguje na wszelkie inicjatywy polskie na polu popular~'zacji kultury i sztuki, podejmowane przez Ambasadę PRL w Wellingtonie. Tworzy własne stowarzyszenia polonijne organizujące życic kulturalno-oświatowe oraz tzw. Domy Polskie utrzymujące kontakt z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" w Warszawie", Kończąc stwierdzić należy, że wiele refleksji budzi w czytelniku lektura tej książki. Dużo w niej wprawdzie rzeczy potraktowanych marginesowo, w sumie jednak otrzymaliśmy pracę wartościową pozr~aw- �DZIEJ E POLONII W KSIĄŻKACH 2IT ZA WARTE czo, zwłaszcza że tematyka polonijna dotycząca Antypodów jest u nas mało znana. Na plus omawianej książki zapisać należy zestawione w aneksach organizacje polonijne z adresami oraz polonijne placówki duszpasterskie i instytucje kościelne. Oczywiście, dla czytelnika interesującego się etnografią zabrakło w niej chociażby pełniejszego omówienia wkładu Polaków w badania kultur ludowych i pierwotnych tych obszarów, bowiem to, co napisano na ten temat, jest tylko anonsem problemu. * Jerzy S. Lątka, Polacy w Turcji, Lublin 1980, ss. 103, ryc. 6. Nic można powiedzieć, że autor omawianej tu pracy zajął się tematem nic tkniętym przez badaczy. O sprawach tych pisali bowiem wcześniej J. Rcychman, K. Gałczyńska-Kilańska, K.. Dopierała, częściowo S. Piotrowski i inni. Niektóre pozycje tych autorów cytuje J. Lątka w swej pracy i można śmiało zaryzykować twierdzenie, że nie wyszedł on wcale poza fakty i ustalenia znane dla piszących wcześniej. ':::'r-;mat ten, sam w sobie interesujący, został więc powielony, a mały nakład publikacji -- 1000 egz. - w zasadniczy sposób zdeterminował jej ubieg społeczny. Zanim z recenzyjnego obowiązku przejdziemy do mehium już na wstępie podać trzeba, że autor zdecydował się na niezbyt pogłębiony opis dziejów Polaków w Turcji, jak i na próbę naszkicow,mia złożonych kontekstów wią~ących się z opuszczaniem oj~yzny i wędrówką do Kraju Półksiężyca. Zal, że opis ten nie został wŹbogacony głębszą analizą dotyczącą owych procesów, bo w dotychczasowej lekturze tego właśnie najbardziej brakuje. Ujmując rzecz najkrócej, można by sprowadzić problematykę 0l~.1awianej książki do kilku zagadnień: 1) oblicza Imeprium Osmańskiego i jego stosunków z Rzeczypospolitą; 2) czynników sprawczych polskiego trwania nad Bosforem; 3) obecności Polaków w życiu politycznym, społecznym i kulturalnym Turcji; 4) antycarskiej działalności Polaków na ziemi tureckiej; 5) sprawy Polaków i Polski w okresie drugiej wojny światowej. Podział ten posiada w książce swoje odpowiedniki będące jakoby rozdziałami zatytułowanymi: W haremach i na galemch, Uchodźcy i emisa7'i71sze, W agenc.1i naszej, Z ziemi tU7'eckiej do Polski, Kęs Ojc:::y?:ny, KH nowej Turcji, Za republiki. Próba lojalności, Wnukowie os~nańskich Kozakóvl. Powiedziawszy tyle o spisie treści, trzeb.:! też w,;pomnieć o tym, że w naj ogólniejszych zarysach wyraża on to, co istotnie wiąże się z pobytem Polaków w Turcji. Siłą rzeczy ta wielość problemów zaciążyła na ich fragmentarycznym nieraz przedstawieniu. Nie to �218 AntoIti Kuczyński jest jednak mankamentem omawianej książki. Każdy bowiem pi.~zący ma swoisty sposób wartościowania przetwarzanej tematyki, dając ni~raz więcej światła tym kwestiom czy problemom, które w opinii odbi\)fcy czyli czytelnika mogą okazać się mało istotne. Takie jest prawo piszącego i jest to pewnego rodzaju prawidłowość. Gorzej natomiast, jeśli piszący, korzystając z tego prawa, czyni dość istotne błędy w swych autorskich uogólnieniach. A takich spraw jest w książce J. Łątki dosyć dużo. Wymieniając niektóre z nich podajemy np., że nie prawd q jest jakoby po pokoju karłowickim (1699) nastąpił okres pełniejszych związków polsko-tureckich, co miało być zdeterminowane urastaniem do znaczącej roli na arenie polityki międzynarodowej Rosji i Austrii, natomiast powolnym chyleniem się ku upadkowi Polski i Turcji. ,,1 tak Turcja stała się sprzymierzeńcem Polaków i krajem, gdzie szukać zaczęli poparcia i azylu" pisze J. Łątka na str. 20. Jest to twierdzenie zbyt śmiałe, zwłaszcza iż nic nie wskazuje na to, aby na jego poparcie posiadał autor mocne argumenty żródłowe. Osobiście bardziej mi odpowiada opinia jaką w tym 'Względzie wyraził znakami ty znawca problemów polsko-tureckich, J. Reychman, pisząc w swej kapitalnej książce poświęconej życiu polskiemu w Stambule '0, iż w owym czasie z<"1'ysowały się "między Polską a Turcją płaszczyzny zbliżeń". Błędem jest także stwierdzenie, że w okresie wojny krymskiej wielu Polaków z Francji przybyło do Turcji, aby być bliżej teatru działań wojennych.I\lyli się również autor podając, że Osman I panował od 1291 roku, bowiem rządy jego przYIiedały na lata 1299 - 1300. Popełnia również błąd pisząc, iż istniał jaRTŚ'przywilej sułtański z dnia 3 lipca 1856 r. "zwalniający od podatku żołnierzy ,Zamoyskiego chcących osiedlić się w Turcji". Według K. Dopierały 11, który szczegółowo wyspecyfikował mniejsze i większe błędy zawarte w recenzowanej pracy, przywilej taki ni,~ jest znany. Są jednak w książce J. Łątki, napisanej ladnym językiem, większe partie w sposób znaczący pogłębiające naszą wiedzę o sprawach pobkich w Turcji. Jest to wynikiem kompilacji, jednak mimo tak ogromnej zwięzłości opisy te nie tylko nie rażą, lecz wydają się, w ramach kon"trukkcji całości, celowe i uzasadnione. Bo oto już od pierwszego rozdziału czytamy zajmujące partie o Polkach w haremach i ich współbraciach przykutych do galer. Dalej prowadzi nas autor poprzez meandry poEtycznY'ch motywów polskiego wychodźstwa do Turcji, pisze o ::ntycar- J. Reychma,n, Zycie poLskie w StambuLe w XVIII wiektt, Warsz.awa 19;)9. K. Dopi'era!a, recenzja z ks·iązkii: Jerzy SE. Łątka. PoLacy w Turcji. f'Iol(~njjne Cenlrum KuHur.alno-Oświat-awe UMCS, Lublin 1980, ss. 105. nbl. 1, zdjqć 3. Zob: "Przegl<ld Polonijny", 1'982, 4, S. 1:21- 1!2'5. 10 11 �DZIEJE POLONII W KSIĄZKACH ZAWARTE 219 :sklej działalności Polaków na ziemi tureckiej, przedstawia dzieje Adampola I~, charakteryzuje sylwetki wybitniejszych Polaków przebywających \,' państwie osmańskim, kończąc książkę rozdziałem traktującym o vmuk2.ch osmańskich Kozaków, Całość obejmuje szmat czasu, bo zClczyn;:; sie od XV wieku, a kończy na czasach nieomal że współczesnych. Są v,it;c w omawianej książce wszystkie charakterystyczne dla poiskich dZlejów porozbiorowych wydarzenia, pełne dramatyzmu losy tych. któ1'z:,' uv;iklani w walkę narodowo-wyzwoleri.czą narodu polskiego szukali rożnych dróg pomocy Rzeczypospolitej. W tej sytuacji zrozumiak jesi lamtcrcsowanie tematykc1 książki. Wiele w niej spraw ciekawych i zajmujących i to zarówno tych siedemnastoi osiemnastowiecznych oraz poświt;conych okresowi dziejów zaistniałych w dwudziestym ',ol/ieku. Przewija sit; przez książkę lista fascynujących postaci, które zajmowały znaczelce miejsce w Turcji omańskiej oraz republikańskiej. Ciekawie wreszcie przedstclwione są dzieje Adampola . ..Po burzliwych dziejach Polaków nad Bosforem - pisze autor w za·· kOllczeniu już pewnie niezadługo pozostanie jedynie trochę nagrobk(~\\' na stambulskich cmentarzach, a przede wszystkim wieś lEżąca \'; pobliżu tego miasta, wyróżniająca się od otoczenia zabudową, budynInem nieczynnego kościoła oraz nazwą przypominającą, że w tej wsi przez 130 lat mieszkali nasi rodacy. I może trochę sympatii wśród narodu tureckiego dla mieszkańców Lechistanu, którzy dla Turków walczyli .i pracowali". I na koniec rzecz zupełnie nowa. NieomaIże nieoficjalna. Otóż ów ..n;cczynny kościół" wymagający remontu, który ostał się po dzierl dzisiejszy w Adampołu, zostanie wyremontowany. Pracujące bowiem w Turcji zespoły polskich robotników budujące dwie elektrownie w Yataganie i Yenikay w czasie wolnym od zajęć postanowiły pomóc adampolanom w jego naprawie. Dzieje się to z potrzeby serca, a i materiał na ten cel ZOSl<\jcwygospodarowany tzw. polskim sposobem. W sumie ta maleńka książeczka J. Łątki jest pożyteczna i dopełnia wilrlościowo ową serię polonijną wydawaną przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Szkoda jednak, że autor zdeprecjonował trochę siebie poprzez prawie dosłowne przepisanie większych partii z prac J. Reychrnana i J. Pajewskiego, co nosi charakter ewidentnego plagiatu. Naganna to praktyka autorska! Mankamentem jest także fatalna wręcz !'c::l::~::::~::., .., O tcj W's'i Z)obacz: Jerzy S. Łąbka, Aclam,pol polska wieś nad Bosforem, K"a~,ów 1981. ReCCn7;.l tej k~iążki ukazała 'Się na łl1mach "Ludu" autorstwa RY's.7.:arda Ka:1:(}r., ,,;:"ud", 1'982" 64, s. 331 - 332. 09tarni'o natomiaslt utka.zala siG prat::<l: Kazr:'<,"cL Dopicrała, Aclompol - Polonezkóy. Z dziejów Polaków w Turcji, P.oznań 1983. �220 Llntoni f{uczYli~ki pełno bowiem błędów w tekście, nawet pominiętych w erracie. Bi) oto np. Mariana Langiewicza mianowano na s. 68 "byłym dyrektorem powstanczym", a podany w spisie treści wykaz źródeł i bibliografia znajdują się nie na stronie 98, lecz na nienumerowanej karcie poprzecizającej ilustracje na koncu książki. Jan Lewandowski, stracji 4. Polacy w Szwajcarii, Lublin 1981, ss. 139, ilu- W polskiej literaturze na tematy polonijne brakowało dotychczas: opracowania odnoszącego się do tego wątka historii, który związany jest z dziejami Polaków w Szwajcarii. Była to znacząca luka w naszcj historiografii i wypełniały ją w pewnym stopniu nieliczne prace cząstkowe i wspomnieniowe. Całość problemu wymagała jednak uporządkowClnia i systematycznego opracowania. Pracy tej podjął się Jan Lewandowski. a w omawianej tu książce zawarta została, naj pełniejsza jak do tej pury, panorama naszych kontaktów z tym krajem. Sięgają one daleko v,·slecz. bowiem zdaniem autora już w tzw. czasach rzymskich, jedno z odgałęzien drogi bursztynowej, wiodącej z Italii, łączyło miasta szwajcarskie z Kaliszem. Oczywiście, były również i póżniejsze związki sięgające CZ,łSÓW wczesnego średniowiecza aż po Oświecenie. Ich charakterystykę wajdzie czytelnik na kartach książki. A są to sprawy zajmujące, olwjmujące szeroki wachlarz zagadnień, wskazujące na kontakty dyplomatyczne państwa polskiego, związki handlowe, rycerskie i duchowne peregrynacje, wreszcie ożywione kontakty naukowe z Genew;:l i Bazyleją. Hóżny więc był charakter tych naj starszych kontaktów, a iloś~ podj(~tych puez autora wątków wymagała skrótów. Mimo to całość wypadła bez za::.aclniczych pominięć, jest cenna poznawczo i bogata faktograj'icznit' oraz wskazuje na ewentualny kierunek przyszłych badań. Konkretyzujc\C'. ten pierwszy okres obecności Polaków na ziemi szwajcarskiej, przypad<:l.l'~cy na epokę Renesansu i Oświecenia, związany jest ze sprawami sZero)~o rozumianej kultury, ohejmującej także naukę i religię. Erazm z Rotterdamu, Kalwin, natomiast później Wolter, Rousseau i Pestalozzi byli najsławniejszymi z tych, z którymi Polacy nawiązywali kontakty, prz:l.leżdżając do Szwajcarii. Ale przyjeżdżali tu także studenci z Polski, :~ynowie magnackich i szlacheckich rodów z Korony i wielkiego Księstwa Litewskiego, studiowała też w Bazylei mieszczańska młodzież z Gdallska i synowie szlachty śląskiej. Ważne i cenne poznawczo jest wyeksponowanie tych spraw przez autora, bowiem uwidaczniają one czytelniko\\'i różny charakter kontaktów polsko-szwajcarskich na pierwszym etapie ich kształtowania się, Z tych przyjaźnie układających się kontaktów wy- �DZIF.JE POLONII W KSIĄŻKACH ZAWARTE nikał zapewne fakt, że po klęsce Konfederacji Barskiej przybyło do Szwajcarii i byli pierwszymi emigrantami z Polski. 22L wielu b~)rzan politycznymi Po upadku TIzeczypospolitej Szwajcaria znalazła się na szlaku polskich emigrantów, udających się przeważnie do Francji. Była to więc emigracja, której dzieje są szczególnie dramatyczne, a jednak mimo tych przeciwności podejmowała ona w swych dążeniach polityczny interes kraju. Pod znakiem Legionów i Kościuszki pozostaje więc ten pierwszy okres emigracji do Szwajcarii, którego obraz jest niebywale uproszczony na kartach książki, na tyle jednak spójny merytorycznie, że można sobie wyrobiĆ' orientacj<; o politycznym charakterze ówczesnych jej działal1. mających stanowić szansę dla Polski. Pisze więc Lewandowski o zagicgach Kościuszki i Kniaziewicza na rzecz utworzenia Legionów Polskich i o meandrach ówczesnej polityki europejskiej wobec naszego kraju. Ta różna problematyka historyczno-wojskowa, dotycząca pierwszego okresu polskiej emigracji do Szwajcarii, przedstawiona została w 'l.więzłym stylu i idzie w parze z przejrzystością ujęcia zasadniczych spraw ważnych dla tematu książki. W podobnym ujęciu traktuje autor okres tzw. Wielkiej Emigracji i wychodźstwo po Powstaniu Styczniowym. Oprócz poprawnego zrelacjonowania zdarzeń i faktów, jakie składały się na histori(~ stosunków polsko-szwajcarskich w opisywanym okresie, słusznie wyakcentował autor sprawę szerokiego kontekstu społecznego i politycznego, w jakim rozwijała się działalność polskich środowisk emigracyjnych. Były to bowiem lata dużej aktywności zwolenników poglądu ,.Białych" i Hotelu Lambert oraz tzw. "Czerwonych". W Zurychu działało Towarzystwo Wzajemnej Pomocy pod przewodnictwem byłego Sybiraka. Agaton<1 Gillera. Działały również inne ugrupowania i związki polityczne, które reprezentowały różniące się nieraz między sobq poglądy dotyczące rozvv:iązania kwestii polskiej. Są to poprawnie zest:.:lwione przez autora fakty, a z lektury książki wynika, że nie posta',ovil on przed sobą bardziej zasadniczych problemów badawczych. Takie ich potraktowanie wymagałoby dotarcia do archiwaliów, tymczasem autor tych możliwości nie mial i z konieczności opierał się na istniejących, bynajmniej niepełnych, opracowaniach. Dotyczy to zarówno całego wieku XIX. jak również polskich spraw w Szwajcarii w okresie pierwszej i drugiej wojny światowej, zwłaszcza tych, które ze swej istoty dotyczą spraw politycznych. Zresztą na fakt ten zwraca uwagę autor p~sząc, iż ..zróżnicowanie i bogactwo przejawów działalności Polaków w republice alpejskiej nie mogłoby pozostać bez wpływu na stan badań nad tą częścią dziejów Polski i Szwajcarii. Obok spraw powszechnie zncmych i stosunkowo dobrze opracowanych, w historii Polaków w tym zakątku Europy wiele jest jeszcze białych plam, do których materiał źródłowy �222 Anto!!! J<.!lczYliski jest nierzadko skąpy i fragmentaryczny, a prawic zawsze niesłychanie rozproszony i trudno dostępny. Nie magIo to pozostać bez wpływu na prezentację przeszlości Polaków w Szwajcarii także w niniejszym zarysie, z natury rzeczy dalekim od pelnego i wyczerpującego przedsta\v:enia panoramy polskich losów w tej części Europy". Mimo tak zarysowanych trudności materiałowych udało się autoro'.\'i w miarę kompleksowo potraktować problem Polonii szwajcarskiej. i to zarówno w przeszlości jak i obecnie. Z książki wynika wyraźnie, ŻE: Polonia ta nigdy nie nosiła charakteru chłopsko-robotniczego i rzec można, że tworzyła ją zbiorowość, w której tzw. inteligencja wiodła i Wi0dZle prym. Dyli to politycy, wybitni wojskowi, ludzie nauki i kultmy. Często wymienia autor ich nazwiska, czyniąc pelniejszym obraz te.! Polonii i jej roli w kraju osiedlenia się. Ale przy okazji uwidaczni2 s,ę także fakt, że wiele problemów zaledwie zasygnalizowanych przez autora, pozostało do opracowania. Istnieje więc pilna potrzeba opracow;:mia monografii mieszczącej się w temacie historia kontaktów polsko-szwajcarskich w dziedzinie nauki i kultury. * Małgorzata Willaume, Polacy w Rumunii, Lublin 1981, ss. 102. Książka pOswlęcona jest Polakom w księstwach Moldawii i 'vY'Jłoszczyzny, od roku 1859 tworzących Rumunię. Temat to naprawdę i:~teresujący, choćby nawet z tego względu, że wiele napisano u nas a Polonii na terenie obu Ameryk, a tak mało o bliskich przecież związkaci, w ramach Europy, jakie łączyły Polskę i Rumunię. Wprawdzie w latach międzywojennych oraz po drugiej wojnie światowej powstało part'~ opracowań dotyczących polsko-rumuńskich stosunków politycznych ,,' XVI - XIX stuleciu, jest to jednak literatura tego wymiaru, że jej obie'~ społeczny dotyczy raczej wąskiego grona specjalistów. Tym większa wi;::c zasługa autorki, że wydobyła z .tych specjalistycznych opracowań interesujący temat, jakim jest historia Polaków przebywających na ziemiaeJ-, rumuńskich od XIV wieku po lata II wojny światowej. Trudno wpr,a\':dzie zakwalifikować jednoznacznie tę książkę do dzieł naukowych lu iJ popularyzatorskich, w każdym bądź razie można ją śmiało umieścić 113 pograniczu tego rodzaju publikacji, z wyraźnym ciążeniem ku tej drugiej formie pisarskiej. Mamy więc w niej zgrabnie opracowany mat,,riał historyczny składający się na rozdział W kręgu zainteresowań MOidawią na przestrzeni XI i XVIII wieku, w którym realia z przeszłoś-~i odnoszą się do stosunków dyplomatycznych, związków handlowych i kulturalnych, wreszcie i pól bitewnych. Polska obecność w Mołdawii wy- �DZIEJE POLONU W KSIAŻKACH ZAWAR'lE 223 nikała w owym czasie z ogólnej polityki, jaką państwo nasze prowadziło wobec tych ziem. Tło tych kontaktów jest zajmujące i ukazano je z różnych stron na tle szerszych kontekstów historycznych. W sumie wiele tu staropolskiego realizmu politycznego, ale jest też romantyka i sarmacka fantazja okraszona wojaczką i związanymi z nią wydarzeniami. Przemieszczali się więc w owym czasie Polacy przez Mołdawię. Nie zatrzymywali się jednak tutaj na długo. Hzadko też osiedlali się na stałe i dopiero pod koniec XVIII wieku pojawiła się na tych ziemiach polska emigracja polityczna. Były to jednak uwarunkowania zrodzone rozbiorami i należą do tych rozdziałów l18.szej hisstorii, które zwykło określać się mianem walki "Za wolnoś~ n~szą i Waszą". Taki też tytuł nosi druga część -książki, nie pozbawiona kolorytu churakterystycznego dla tej tematyki, dla wynikających z niej powikłell'! losów prostych żołnierzy, ich dowódców i różnego rodzaju spiskowców. Myślę, że tylko za sprawą przypomnienia czytelnikom podaje autorka informacje o schronieniu się na Wołoszczyźnie i w Mołdawii wielu Polaków po upadku powstania kościuszkowskiego. Jest to fakt powszechnie znany. Ale już inne sprawy wynikające z niego są zajmujące i \vprowadzają nas w złożone problemy uczynienia z Mołdawii bazy wypadowej dla polskich akcji zbrojnych oraz bezpiecznej drogi przesyłania do kraju emigracyjnej "bibuły". Działalność ta nasiliła się po przegranych powstaniach listopadowym i styczniowym i wręcz zdumiewa czytelnika rozmaitość akcji podejmowanych w owym czasie na t.erenie Mołdawii, mających w konsekwencji dopomóc walce z zaborcami. Sterowano tymi sprawami z Paryża, a ich obraz budzi określone refleksje mieszczące się w temacie polskich dróg do niepodległości. Dróg pełnych rozczarowań, najeżonych osobistymi tragediami i poplątanyrni życiorysami zrodzonymi z niewoli. Wszystko to spowodowało powstanie na terenie Rumunii dużej grupy polonijnej. Zaczęło się to w 1792 roku. W Kaczyka - po rumuńskl: Cacica - zamieszkało 25 rodzin górniczych z Bochni. Przybyli tutaj sl:uszeni obetnicą dużych zarobków w kopalni soli. Do nich dołączyło kilka rodzin z Wieliczki. Kopalnia ta czynna jest do dzisiaj. Tutaj wydobywa się najczystszą sól jadalną w Rumunii. W roku 1803 przyjechali na Bukowinę w poszukiwaniu chleba osadnicy znad Górnej Kisucy, czyli tzw. Kotliny Czadeckiej, z dzisiejszej Słowacji. Byli to potomkowie ludności polskiej ze Sląska Cieszyńskiego i Orawskiego, górale z Zywiecczyzny, a nawet z Ziemi Raciborskiej. Nie od razu trafili oni do miejsc dzisiejszego rozsiedlenia. Początkowo znaleźli zajęcie w majątkach ziemskich na południowej Ukrainie, w północnej Bukowinie, koło Czerniowiec Z chwilą przyłączenia Bukowiny do Austrii zwerbowani oni zostali na grunty w górach wśród lasów, opuszczone przez ludność mołdawską_ �224 Antoni Kuczyński Nowy Soleniec zasiedlili om w 1834 roku, Pleszę w dwa lata p();~meJ. natomiast w Polana Micului osiedlili się w 1842 roku. W Polana Micului śpiewa się do dzisiaj stare pieśni przywiezione z rodzinnych stron. Jedna z nich brzmi: syćko se mi widzi, syćko se mi zdaje, że moje nozecki podo w cudze kraje. W późniejszych latach nastąpił duży napływ inteligencji polskiej do Rumunii, która znajdowała tutaj zatrudnienie. Rozproszeni niemał po całym jej terytorium przyczynili się Polacy do rozwoju gospodarczego i kulturalnego tego kraju. Rozwijali też swoje instytucje kulturalno-oświatowe: kluby, czytelnie, bIblioteki. Powstała prasa polska, zespoły artystyczne, związki pomocy i szkoły, a tzw. PC11ska Macierz SzkolGa, jak i Polski Związek Szkolny, odegrały ważną rolę w utrzymywaniu i rozwijaniu świadomości narodowej wśród polskiej młodzieży. Oczywiście, różnie przedstawiala si~ to organizacyjne zycie Polonii rumuńskiej w określonych rejonach tego kraju. Były środowiska aktywne, np. Czerniowce, Bukareszt, ale były też miejscowości, gdzi<, tego rodzaju działalność należała do sporadycznych. Najmniej z tych organizacyjnych form utrzymywania świadomości narodowej korzystClli oczywiście Polacy osiedleni w zapadłych wioskach. Oni jednak san:oistnie kultywowali tam swoją polskość religi~, język i obyczaje. I to jest ciekawa warstwa książki, szkoda jednak, że właśnie a tych sprawach tak mało zostało w niej napisane. Wybuch I wojny światowej przyniósł istotne zmiany w życiu 1'olaków zamieszkujących Rumunię. Czynnie włączyli się oni do walki, zwłaszcza w ramach II Brygady Legionów Polskich pod dowództwem płk. Józefa Hallera. Przyłączenie Bukowiny do Rumunii spowodowało zdecydowanie korzystniejszą sytuację miejscowej Polonii. W nowej sytuacji politycznej po 1918 roku zmieniło się również centrum życia Polonii. Dawne ośrodki w Jassach i Sucza wie, Batoszanach, a nawet w Bukareszcie, zostały zdominowane przez Czerniowce. Tutaj ogniskowitly się wszystkie ważniejsze działania programowe, dotyczące ludności polskiej osiadłej w Rumunii. Okrzepły organizacje polonijne. Dążor.o do utrzymania własnej kultury narodowej, rozwijało się harcerstwo polskie, wygłaszano prelekcje dla Polaków mieszkających w mniejszych miejscowościach, zakładano polskie szkoły powszechne. Obszar problemowy tej działalności był więc bardzo szeroki i przerwana ona z;)stała z chwilą wybuchu II wojny światowej. Wówczas problem Polaków w Rumunii nabrał charakteru politycznego co nie oznacza bynajmniej, że całkowicie ustała dzictłalność środowisk polonijnych. Był to j2dnak okres silnych i głębokich zmian w sferze tradycyjnej działalności polonijnej. Ta nowa jekościowo sytuacja zrodziła nowe potrzeby. Z jednej strony były to potrzeby internowanej armii, z drugiej natomiast ludności cywilnej. Przegląd tej sytuacji zawiera ostatni rozdział książki. �T~Z[[:,l E POI.ONI j W K51:\.ZKACIi 225 ZA WARTE [kicn inlct'('sujq('ych faktów, wzbogacających naszą wiedzę o PoloniI rumu:1ski{'j czasu ostatniej wojny. Jest to \vięc książka ze wszech miar P'jżyt(:czn~l. Bogata faktograficznie, wskazująca na pilną potrzebG pełnii.;jszego wyczerpania bogactwa zasygnalizowanych zaledwie w nie] probl~mów. Do zalet pracy należy wielość wątków. Już one same mogą być przewodnikiem po problemach, którymi należałoby się zajc1ć w przysz!osci. * .J,:tnusz Albin, j)o[acyw J11goslawii, Lublin 1983, ss, 124. mapa 1. o ile dzieje polskiego wychodźstwa zarobkowego do krajów obu Ameryk i Europy Zachodniej posiadają u nas bogatą literaturę, a tyle dzieje emigracji na Bałkany są znacznie mniej znane. Tę dość: istotną lu]\:(; wypełnia właśnie J. Albin, co wydaje się tym ważniejsze, że poja\\-ienie siG jego książki może stać się przysłowiowym zaczynem do bardziej szczegółowego opracowania tego zagadnienia, zwłaszcza że wiele w nic'j spraw tylko zasygnalizowanych, nie zgłębionych do k011ca, ciekawych z punktu widzenia historyczno-socjologicznego. Recenzowana tu książka jest odbiciem coraz żywszego u nas nurtu badań nad problematyką polonijną i chociaż daje ona skrócony zapis dziejów Polaków w Jugosławii, to z całą pewnością przyznać należy, iż z morza różnorodnych faktów wydobył autor i wyselekcjonował te, które czynią pełniejszym na dzi:~ obraz naszych kontaktów z tym bałkańskim krajem. Poczynając od podstaw teoretyczno-metodologicznych pracy, czytełnik zwróci zapewne uwagę na to, że sposób, w jaki autor podchodzi do postawionego w niej zagadnienia, jest przede wszystkim podejściem historyczno-socjologicznym. Innymi słowy, mamy tutaj skondensowany zapis dziejów Polaków w Jugosławii połączony z przejawami aktywności narodowej 'W kraju osiedlenia, takimi jak szkoły, biblioteki, zespoły pieśni i tańców ludowych, religia itp. Inaczej mówiąc, trwanie w polskości było stałym udziałem świadomościowym tej emigracji, która jak wiemy - po drugiej wojnie światowej zniknęła prawie całkowicie w Jugosławii. Powojenna reemigracja tej ludności zamknęła w zasadzie trwającą prawie pół wieku kartę stałej obecności Polaków na terytorium Jugosławii. Książkę poprzedzoną wstępem autorskim rozpoczyna rozdział O Polakach na t.eryt.orium Słowian Południowych do I Wojny Światowej. Do końca XVIII w. obecność ta miała charakter epizodyczny i przypadkowy. Dopiero wraz z rozwojem polskiego słowianofilstwa wzrosło u nas zainteresowanie kulturą, językiem i warunkami życia Słowian południowych. Peregrynował więc w tamte strony dyplomata i podróżnik Jan 15 Lud, t. LXIX �226 ..l ntoni J{ ltc:yli:;ki Potocki w 1783 roku, póżniej Aleksander Sapieha, Michal Bobrowski i inni. Podróże te przyczyniły się do wzrostu zainteresowania polskiej opinii publicznej problematyką Słowian poludniowych. Stąd też czasy póżniejsze i występująca w nich złożoność polityczna na tych ziemiach spowodowały powstanie nowych związków polsko-jugosłowiań"kich. Wszystko to znalazło dokładne odbicie w problematyce tego rozdziału. Mamy więc w nim omówienie dążeń politycznych Serbów, którzy \v lBOl roku wywołali powstanie antytureckie i wspierani byli w tej,\alce przez polskich ochotników, są tu również kwestie polityki Hotelu Lam·· bert na Bałkanach i zwiężle zapisane losy Polaków po powstaniu listopadowym oraz styczniowym. Autor nie pominął też roli polskich emigrantów pozostających na slużbie tureckiej, którzy byli w wojskach Gmera-paszy, tlumiącego powstanie w Bośni w latach 1850 - 1852. Służba w tym wojsku zaprowadziła wielu z nich do bezpośredniej \l:alk1 z ruchem narodowowyzwoleńczym Bośni i Serbii. W tych warunkach politycznych dochodziło więc tutaj do paradoksalnych sytuacji. w ktorych część Polaków odwiedzała tereny Słowian południowych w celach badawczych, niektórzy przyjeżdżali tu szukając miejsca pracy, inni na tomiast związani z Turcją pacyfikowali wsie i miasta powoduj<.Jc rnzle".· bratniej słowiailskiej krwi. Czyta się o tym wszystkim z wielką u\\agą w książce i nie jest to tzw. tania popularyzacja, lecz wicIową tko\H~ ujęcie tematu poświadczające dużą wiedzę autora a tym silą rzeczy złożonym zagadnieniu. Zwraca uwagę bardzo zwięzly charakter ujęcia teJ problematyki, co ma 8woje znaczenie w lekturze, obraz zaś c:kładil si(; w mozaikową panoramę dziejów. Jest to zaleta całej książki, której drugi rozdział zatytułowany En,igracja zarobkowa i osadnicza PoLaków lO Bokni i Hercegowinie w ;;:CJIICLL XIX i na początku XX wieku uznać należy za żródło wiedzy cZyl1ió\ccJ wydarzenia minione bliskimi. Mamy więc tutaj szczegóło\vo zarys(;\\-anE: motywy wędrówki Polaków w te strony, które najogólniej mówiąc w:-'nikały z pobudek czysto praktycznych. Bo chłopi otrzymywali nadział ziemi, zaś przedstawiciele inteligencji lekarze, in7.ynierowie i urzf::dnicy znajdowali intratne zajęcie. Obraz tych emigracyjnych problemów przedstawia się względnie wyczerpująco. Mam tu na myśli nic tylko dokładne zestawienie osad polskich i ukraińskich powstałych w Lio:~l1l w latach 1889 - 1905, lecz również wyrażnie nakreślony los polskich wychodżców, których był początkowo bardzo ciężki. O tych spr;JwacI traktuje szczegółowo rozdział trzeci pt. Wanl11ki życia poLskich ch/apelu:, w którym wprowadził autor szeroką skalę spraw i problemów t\vorzących jakoby tło do tematów związanych z przejawami aktywności narodowej Polaków. Przejawiała się ona tworzeniem ośrodków naucz:ll1ia języka ojczystego, czytelnictwa polskich k'O;c:ż~:+, (,':'::i' :-';:::-:::;:: ~·::.::~.:.jil �DZTEJE POLONU W KSL,\2KACH ZAWARTE 227 towarzystw i stowarzyszeń. Bogactwo form i inicjatyw z tego zakresu zawiera rozdział piąty zatytułowany Przejawy aktywności naroduwej, który jest wszechstronnym wizerunkiem emigracyjnych zmagań na rzecz trwania w polsko~ci. Zawarte w książce wiadomości z tego zakre;,;u są przedstawione w sposób zwięzły, logicznie spójny i dają czytelnikowi tę korzyść oprócz wiedzy, że napisane są ładnym językiem zachęca jącym do lektury. Kreśląc ten problem wydobył autor nie tylko szereg dokumentów z różnych archiwów, lecz także mnóstwo ciekawych prasowych artykułów wypowiadających się o zróżnicowanych formach działalności polskiej emigracji w Jugosławii. Dopełniając informacji o zakresie tematycznym książki wspomnlec należy o jej szóstym rozdziale noszącym tytuł Polacy w wojnie narodowowyzwolcitczej Jugosla1.t'ii. Autor obszernie przedstawił w nim te fakty i zdarz.enia, które w sposób ewidentny dowodzą wcale nie malej roli Polaków w walce z hitlerowcami. Przewijają się więc tutaj najbardziej aktywni w tej walce. Działalność ta w miarę upływu lat od zakończenia wojny jest najlepiej dostrzegana i znajduje mtjpełniejsze odbicie w różnego rodzaju źródłach historycznych. Źródła te skrzętnie wykorzystał J. Albin, który, obok ukazania postaw i zachowań indywidualnych, stworzy ciekawe ujęcie w odniesieniu do całej zbiorowo~ci polskieJ mieszkającej w owym czasie w granicach Jugosławii, która v; sposób zdecydowany wspierała walkę narodowowyzwolellczą narodów tego kraju. Omówiono tu także problematykę organizacji oddziałów party·· zanckich, rekrutacji, kadry dowódczej. Zajęto się ważniejszymi akcjami. taktyką, walorami moralnymi, dyscypliną, starając się dać jak najpełniejszy obraz. A potem przyszły dni wolności. W sierpniu 1945 roku na żądanie amhasady polskiej w Belgradzie Ministerstwo Obrony Narodo wej FRJ wydało zarządzenie w sprawie natychmiastowego zwolnienia z Armii Jugosłowiańskiej i Marynarki Wojennej wszystkich oficerów. pocioficer''';w i szeregowców obywateli polskich, którzy mieli być repatriowani do kraju. Rozpoczął się powrót do kraju. W końcO'.vym rozdziale ksi<jżki zatytułowanym właśnie Powrót do Ojczyzny przedstawia autor związane z tym fakty i wydarzenia. Pokazano ten problem od strony organizacyjnej, podano informacje o transportach i warunkach powrotu do kraju, ilo~ci przybyłych reemigrantów i miejscach ich rozsiedlenia w Polsce. Szacuje się, że na powrót do Polski nie zdecydowało się około 5% ludności polskiej w Bośni. Urzędowy spis ludności z 1901 r. wykazał na terytorium Jugosławii obecność około 3000 Polaków. Mieszkają oni przede wszystkim na terenie Bośni i Hercegowiny. Są to w większości ludzie starzy zajmujący się uprawą roli. Młodzież emigruje Z <.l gr<mi(;ę lub cio większycn miast Jugosławii. Wkomponowani w wielkie aglomeracje miejskie zagubili się potomkowie dawn:'ch pol- �228 Antoni Kw.:z1}l!ski ~kich emigrantów wśród nowych spraw i problem(')w jakie sl.\Vi.lrza industralizacja i wynikający z niej rytm życia. Tylko w micjsc:owo';c:ic,l'i1 Jazovec, Crnviec i Lcpovec, w pobliżu miasteczka Bosanska Cradiskci usłyszeć można jeszcze dzisiaj polską mowę. I jedno jest pewne. że z biegiem lat tylko w świadomości miejscowej ludności pozostani('~lac! pobytu Polaków w tych stronach. Na marginesie tak zarysowanej problematyki książki warto może wspomnieć jeszcze i o tym, że uzupełnia ją dokładna mapa Roz7:'),ies:::c::::enia Polaków na obszarze Bośni i Hercegowiny 'w 1919 FokE on1Z streszczenie w jGzyku serba-chorwackim. Bez wątpienia jest to Jedn<i z lepiej napisanych pozycji tzw. Biblioteki Polonijnej wyclawanej przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniwersytetu Marii Curie~ -Skłodowskiej w Lublinie. I jeśli z każda z wydanych do tej pory książeczek w t.ym cyklu wpływała na kształtowanie się naszej wiedzy o złożonych problemach polonijnych w różnych krajach świata, to bez wątpienia opracowanie autorstwa J. Albina jest w tym przedmiocie solidne i odbiega od konwencji książki popularno-naukowej, z wyraźnym ciążeniem ku historyczno-naukowej monografii zjawiska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b9ac72e901b9caa4ae1c5c909a2563d.pdf 1baf10a7881bc4d8fdae788fbca4755d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:887 Title A name given to the resource Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.119-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI KUCZYŃSKI UDZIAŁ POLAKÓW W P O Z N A W A N I U SYBERII W X V I I W I E K U N A T L E S T A R O P O L S K I C H WIADOMOŚCI O L U D A C H ROSJI miło j e s t o b c o w a ć z społeczeń­ s t w e m p r z o d k ó w , uprzytomniać w p a ­ mięci d a w n y c h m ę ż ó w c z y n y i m o w y , i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l ­ k i m i dzieły" Jan „Wiadomo, że znajomość dziejów s t r o n n y c h , u mędrców p o c z y t a n a jak filozofia szlachetne rodzajowi serca żądzą i spraw tak domowych Długosz jako i po­ z a matkę cnoty i mistrzynię życia, n i e m n i e j s z e ludzkiemu zapala dawnych przynosi sławy korzyści [...] nieśmiertelnej; O n a ludzkie, a miło jest z społeczeństwem przodków, uprzytomniać w pamięci d a w n y c h zwłaszcza bowiem obcować mężów c z y n y i m o ­ w y i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l k i m i dzieły". W t e n sposób przed 500 l a t y J a n Długosz w swych, z n a k o m i t y c h Dziejach polskich podkreślił społeczne znaczenie h i s t o r i i w świadomości narodowej. Minęło o d tego m o m e n t u parę stuleci, w których różnie kształtowały się dzieje Polski, aż do ponad stuletniej u t r a t y państwo­ wości. W t y m właśnie czasie wiedza historyczna odegrała rzeczywiście skuteczną przeciwwagę d l a wynaradawiającej p o l i t y k i zaborców . A l e h i s t o r i a n a r o d u to n i e t y l k o s p r a w y kształtowania się państwowości oraz społecznych i gospodarczych przemian. Jest nią również sprawa k u l t u ­ rotwórczej r o l i danego n a r o d u i jego wkładu do k u l t u r y ogólnoludzkiej. O i l e pierwsza z t y c h spraw t k w i w świadomości współczesnego społe­ czeństwa z b y t mocno, o t y l e d r u g a przedstawia się znacznie słabiej. M ó ­ w i o n o i pisano o t y m szeroko w R o k u N a u k i Polskiej (1973), podkreśla­ jąc że jego obchody 1 „[...] obok przynieść w roli nauki tradycji oddania efekcie i uczonych naukowej hołdu wielkim umocnienie w w w rocznicom świadomości historii narodu dziejach narodu [...] ma i wybitnym narodowej uświadomienie wielkie uczonym przekonania historycznej znaczenie dla powinny o ważnej ciągłości kształtowania świadomości i m o t y w a c j i młodego p o k o l e n i a " . 2 'S. K i e n i e w i c z , Nauki historyczne i świadomość narodowa — wczoraj, dziś i j u t r o , „Kultura", 5 l i s t o p a d 1975, s. 4. 2 R. J e z i e r s k i , 1973, s. 68. Partyjne zadania w Roku Nauki Polskiej, „Nowe Drogi", 2: �120 ANTONI KUCZYŃSKI Mówiąc o t e j ciągłości t r a d y c j i n a u k o w e j należy podkreślić, j a k waż­ n y m elementem był rozwój n a u k i polskiej w epoce zaborów i j a k w i e l e w y b i t n y c h Polaków pracując n a n i w i e n a u k i przynosiło korzyści t y m społeczeństwom, wśród których wypadało i m żyć. Jest to zjawisko spe­ cyficzne i t r u d n o o podobny przykład w dziejach całej n a u k i światowej. Pomijając inne obszary świata podkreślić należy, że t e n rodzaj działal­ ności n a u k o w e j Polaków zaznaczył się wyraźnie w dziejach Rosji. W epo­ ce zaborów w i e l u b o w i e m Polaków pracowało t a m n a p o l u geografii, geologii, archeologii i etnografii. Nazwiska t a k i c h badaczy, j a k B e n e d y k t D y b o w s k i , Aleksander Czekanowski, J a n Czerski, Józef K o w a l e w s k i , E d ­ w a r d P i e k a r s k i czy Wacław Sieroszewski związane są n a stałe z historią badań S y b e r i i . Poważny rozdział t e j p r a c y n a u k o w e j przypada n a b a ­ dania etnograficzne wśród B u r i a t o w, Ewenków, Itelmenów, Jakutów i i n ­ n y c h ludów Rosji. Powszechnie cenione przez współczesną naukę r a ­ dziecką w y n i k i t y c h badań poprzedzane są l i c z n y m i r e l a c j a m i etnogra­ f i c z n y m i pochodzącymi o d Polaków, którzy w X V I I i X V I I I s t u l e c i u znaleźli się w Rosji. D o d n i a dzisiejszego n i e dokonano j e d n a k oceny rozmiarów zainteresowań „etnograficznych", j a k i e były udziałem p e w n e ­ go kręgu społeczeństwa polskiego względem mieszkańców E u r o p y wschod­ niej i A z j i . Te p i e r w o c i n y e t n o g r a f i i polskiej łączą się z p r z e n i k a n i e m do nas rezultatów w i e l k i c h odkryć geograficznych, które następnie prze­ twarzane w k r a j u utrwalały w o p i n i i staropolskiej obraz zamorskich „ d z i w ó w " . K o m p i l a c j e z tego zakresu dominowały w naszej l i t e r a t u r z e X V I stulecia, chociaż i m y posiadamy t a k i e relacje podróżnicze zawie­ rające materiał etnograficzny, które powstały j a k o r e z u l t a t bezpośrednich obserwacji, często n a w e t wywiadów. N i e b r a l i w p r a w d z i e Polacy udziału w w i e l k i c h o d k r y c i a c h geograficznych, n i e m n i e j jednak dosyć wcześnie rozpoczęły się dzieje p o l s k i c h kontaktów z l u d a m i wschodniej E u r o p y oraz obszarami a z j a t y c k i m i . Przekazy historyczne z tego zakresu pozostają w ścisłym związku ze stosunkami społeczno-politycznymi, które w róż­ n y c h okresach przybierały rozmaite f o r m y . Przełomowym m o m e n t e m w t y c h stosunkach był r o k 1241, k i e d y ziemie nasze najechali przybysze ze wschodnich stepów mongolskich. W i e l u mieszkańców dawnej P o l s k i s Znalazło to m . i n . w y r a z w p r a c y B e n e d y k t a J o a c h i m a 3 g o, Nowe wiele Ateny albo Akademia fantastycznych informacji talnej", „Androgyni obywatele wszelkiej w rodzaju: olim sciencyji pełna, C h m i e l o w s k i „Astemi l u d z i e bez u s t w afrykańscy obojej e- w której znaleźć można płci razem Inyi Orien­ męskiej łogłowskiej, p i e r s i p r a w ą m i e l i męską, a l e w ą białogłowską", c z y w r e s z c i e : i bia„Tonem P h o s e b y l i l u d z i e z a króla wenerujący" — t. I V , L w ó w 1756, s. 124, 126, 163. Z o b a c z także: 1973; J. Tazbir, A. modzielnej Rzeczpospolita dyscypliny naukowej s z l a c h e c k a w o b e c w i e l k i c h odkryć, Kształtowanie Posern-Zieliński, do 1939 г., [w:] się etnografii Historia red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk n a u, Materiały etnograficzne P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 291-301. w polskich czasopismach polskiej etnografii Warszawa jako polskiej, 1973, s. 29-113; I . XVIII wieku, sa­ pod Tur­ „Etnografia �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 121 SYBERII dostało się zapewne wówczas w j a s y r i powędrowało do państwa W i e l ­ kiego Chana. H o r d y mongolskie zniszczyły w i e l e ówczesnych grodów, aż po śląskie rubieże. W b i t w i e p o d Legnicą (1241) poległ H e n r y k Pobożny, książę Śląska i K r a k o w a . Nawała mongolska n a s k u t e k napotkanego opo­ r u zaniechała dalszego pochodu n a zachód E u r o p y . Odpłynęła stąd przez K a r p a t y do głównych swoich sił n a Węgry, a p o t e m dalej n a wschód. I n i c j o w a n e przez papiestwo próby zorganizowania w y p r a w y krzyżowej p r z e c i w najeźdźcom n i e przyniosły spodziewanych rezultatów. W t e d y za­ biegający o bezpieczeństwo chrześcijańskiego kościoła, w y b r a n y w 1243 r. energiczny papież I n o c e n t y I V postanowił wysłać poselstwo do władcy Mongołów. W r o k u 1245 przyjął o n n a a u d i e n c j i pożegnalnej w L i o n i e b r a t a zakonu francuszkańskiego Jana de Piano Carpiniego, który wkrót­ ce w t o w a r z y s t w i e innego m n i c h a , zwanego Stefanem z Czech, przybył do Wrocławia. T a m dołączył do poselstwa t r z e c i towarzysz reguły za­ k o n n e j , B e n e d y k t z w a n y Polakiem, który miał służyć za tłumacza, dzieląc pracę i t r u d y m i s j i . M n i c h Stefan z Czech zawrócił wkrótce z d r o g i , natomiast B e n e d y k t Polak dotarł z poselstwem w głąb A z j i . Z a d a n i e m m i s j i było zgromadzenie w s z e l k i c h możliwych wiadomości 0 państwie m o n g o l s k i m , a także uczynienie próby nawrócenia władcy mongolskiego n a chrześcijaństwo. Podróż do stolicy i m p e r i u m m o n g o l ­ skiego zajęła poselstwu d w a lata. Szlak jego wędrówki prowadził przez obszary Złotej O r d y , gdzie w k w a t e r z e n a d Wołgą przyjął mnichów wład­ ca m o n g o l s k i B a t u . Po przejechaniu k r a i n stepowych, wędrowali p o ­ słowie t e r e n a m i górskimi, leżącymi wzdłuż północnych stoków gór T i e n -szan i Ałatau a następnie przez t z w . Bramę Dżungarską i D ż u n g a r i ę d o t a r l i do M o n g o l i i i z a t r z y m a l i się w l e t n i e j r e z y d e n c j i W i e l k i e g o Cha­ n a n a d Orchonem. Goszcząc t a m około 4 miesiące, w g r u d n i u 1246 r . poselstwo udało się w drogę powrotną. Z a 6 miesięcy dotarło do K i j o ­ w a , natomiast jesienią 1247 r. przybyło do L i o n u , przywożąc papieżowi odpowiedź Wielkiego Chana n a jego l i s t oraz szczegółowe sprawozdanie z podróży. Zawierało ono szereg interesujących wiadomości o zwyczajach ; 4 1 obyczajach mongolskich, o k r a j a c h i l u d z i a c h zupełnie n i e znanych ówczesnej Europie, a także o u z b r o j e n i u Mongołów, i c h w o j s k u i t a k t y c e prowadzenia w o j e n . W tej r e l a c j i przekazali posłowie n i e t y l k o opis geo­ g r a f i c z n y k r a i n , przez które przejeżdżali, lecz również obszarów i m p r z y ­ ległych. Są więc t a m wiadomości o ziemiach należących do Rosjan, M o r d winów, Baszkirów; są wiadomości o l u d z i a c h k a u k a s k i c h i k r y m s k i c h , 4 N a t e r e n i e R u s i H a l i c k i e j doszło do s p o t k a n i a p o s e l s t w a z j e j władcami D a ­ n i e l e m i W a s y l k i e m , którzy o k a z a l i m u w i e l e uprzejmości. S p o t k a n i e to miało n a c e l u przyciągnięcie R u s i do Kościoła r z y m s k i e g o . N a t e m a t kontaktów p o l s k o - r u s k i c h zobacz też: S. M. Kuczyński, w a 1965; B . W ł o d a r s k i , Kontakty polsko-ruskie Polska w świetle O r i e n t a l i a " , t. 1: 1974, s. 51-77. Studia z dziejów Europy i Ruś 1194-1340, W a r s z a w a źródeł XVIII wieku, Wschodniej, 1966; F . Warsza­ S i e l i c k i , „Studia P o l o n o — S l a v i c a — �122 ANTONI KUCZYŃSKI t a k i c h j a k A l a n o w i e , Czerkiesi, G r u z i n i , O r m i a n i e , Kachetyńcy, T u r c y i Chazarowie. Opis t e n krążył w X I I I w . w p a r u odpisach, p o t e m docze­ kał się w i e l u wydań i przekładów n a różne języki e u r o p e j s k i e . J a k i był rzeczywisty wkład B e n e d y k t a Polaka w relację z podróży przedło­ żoną przez Carpine'a, t r u d n o jest obecnie ustalić i nagromadziło się wokół tego w i e l e o p i n i i . W każdym razie n a podstawie o d k r y t e g o ostat­ n i o w Stanach Zjednoczonych obszernego t e k s t u przypisywanego Bene­ d y k t o w i P o l a k o w i , r o l a jego udziału w podróży znacznie wzrosła. Tekst t e n zawiera szczegółowe i n f o r m a c j e o h i s t o r i i , pochodzeniu i e t n o g r a f i i Mongołów i dorównuje późniejszym opisom R u b r u k a i Marco P o l o . Wiadomości te o dużej randze poznawczej sprawiły, że w y p r a w a t a s t a ­ n o w i w dziejach poznawania A z j i przez Europejczyków początek „nau­ k o w e g o " penetrowania j e j wnętrza. D l a nas natomiast postać wrocław­ skiego m n i c h a B e n e d y k t a Polaka jest ważna, b o w i e m był o n p i e r w s z y m podróżnikiem p o l s k i m . 5 8 7 O d tego czasu datuje się też działalność m i s j o n a r z y k a t o l i c k i c h wśród Tatarów k r y m s k i c h z południowo-wschodnich wybrzeży M o r z a Czarnego. P r z e b y w a l i t a m również zakonnicy polscy, którzy z n a l i język tubylców. Były to b o w i e m czasy, k i e d y w klasztorach dominikańskich uczono już wówczas języków wschodnich. Według niektórych źródeł przebywał t a m n i e j a k i Ladislaus (Władysław). Był o n przełożonym m i s j i franciszkań­ skiej n a K r y m i e w 1287 r . i sądząc z i m i e n i a pochodził prawdopodobnie z Polski. O d okresu azjatyckiej podróży B e n e d y k t a Polaka upłynęło p o ­ n a d 300 l a t , z a n i m następni mieszkańcy z i e m p o l s k i c h p o j a w i l i się na n o w o na wschodzie, żaden j e d n a k z n i c h n i e pozostawił pisemnego p r z e ­ kazu. Jednak przyłączenie R u s i Czerwonej do Polski, a następnie zawar­ cie u n i i z Litwą, spowodowało, że p o d koniec X V stulecia m o n a r c h i a jagiellońska stała się bezpośrednim sąsiadem Złotej O r d y . Bliskość T a ­ tarów i częste z n i m i k o n t a k t y — raz w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h , k i e d y indziej z n o w u n a p o l u w a l k i — spowodowały, że zaczęto się w Polsce interesować i c h kulturą. W w i e k u X V I odnotować należy pojawienie się k i l k u naprawdę „...doskonałych opisów Tatarszczyzny, które w t y c h cza­ sach n i e miały sobie równych n a zachodzie E u r o p y " , a ponadto stano­ wiły one interesujące źródło w i e d z y o „Moskowii". 8 5 Tłumaczenia t a k i e istnieją w języku włoskim, f r a n c u s k i m , h o l e n d e r s k i m , a n ­ g i e l s k i m , r o s y j s k i m i p o l s k i m . Tłumaczenie p o l s k i e p o s i a d a P o r a z p i e r w s z y opublikował j e M . t. 2, W a r s z a w a w książce Sybir. 6 O 1840, s. 208-233. P o t e m sprawach Pamiętniki tych z pobytu i odkrywcy, B. Relation, je na Sybirze, dokładnie wiele błędów. literatury I. polskiej, D a n i e l e w s k i , Chełmno 1864. Wacław Słabczyński G . D. P a i n t e r , The Winland Map N e v H a v e n — L o n d o n 1965. B a r a n o w s k i , Łódź 1950, s. 24. jednak Historia W a r s z a w a 1973, s. 10-29. R . A . S к e 11 o n, T h . E . M a r s t o n , and the Tartar 8 Polaków przedrukował pisał ostatnio b a r d z o w książce P o l s c y podróżnicy 7 W i s z n i e w s k i , Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 123 SYBERII Zgodnie z chronologią, n a p i e r w s z y m miejscu postawić należy książkę profesora U n i w e r s y t e t u w K r a k o w i e Macieja z Miechowa, która ukazała się p t . Tractatus de duabus Sarmatiss, Asiana et Europiane et de contentis in eis (Kraków 1517) . Stała się ona dużym w y d a r z e n i e m n a u k o ­ w y m w ówczesnej E u r o p i e wzbudzając zainteresowanie w różnych śro­ dowiskach umysłowych i kręgach społecznych. A u t o r tego dzieła n i e zwiedził opisanych w n i m krajów. Skrzętnie natomiast zebrał dostępne m u wiadomości i poddał j e k r y t y c z n e m u opracowaniu. T e n renesansowy t r a k t a t s t a n o w i pierwszą polską książkę naukową, która s t a w i a autora w rzędzie czołowych uczonych polskiego Odrodzenia. Jest ona zarazem p i e r w s z y m w ogóle z b i o r e m i n f o r m a c j i o E u r o p i e wschodniej — a ści­ ślej — o t e r y t o r i u m obecnie t a k określanym, a które wówczas dzielone było n a Sarmację Azjatycką i Europejską. A u t o r , uczony jeszcze śred­ niowiecznego s t y l u , prezentuje sumę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o o b u Sarmacjach i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowia­ nach, Tatarach, T u r k a c h i i n n y c h . Dostarcza sporej ilości szczegółów etnograficznych o różnej wartości źródłowej, dotyczących k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j , obyczaju, organizacji społecznej i państwowej. Starał się o n zrekonstruować w zarysie historię o p i s y w a n y c h przez siebie ludów. Oczy­ wiście te rozważania etnograficzne oparte n a złudnych podobieństwach e t y m o l o g i c z n y c h są bardzo n a i w n e . Odzwierciedlają one j e d n a k obraz ówczesnych poglądów historiozoficznych, dotyczących przebiegu i r o l i najazdów m o n g o l s k i c h czy etnogenezy Słowian. 9 T r a k t a t Macieja z M i e c h o w a był w początkach X V I w . głównym źródłem w i e d z y o „Moskowii" i cieszył się dużą poczytnością. Ukazywał on b o w i e m geografię i kulturę krajów leżących n a wschodzie E u r o p y , t a k mało wówczas znanych. Praca M i e c h o w i t y była wielowątkowa i prze­ jawiły się w n i e j wiadomości historyczne, geograficzne, demograficzne, ekonomiczne, etnograficzne i przyrodnicze. Spójrzmy zatem n a p e w i e n f r a g m e n t t e j p r a c y charakteryzujący W i e l k i e Księstwo Moskiewskie, 0 którym a u t o r pisał, że jest t a m „[...] w i e l e p u s z c z , lasów, w ó d i r z e k , r y b i zwierząt, t y l e s a m o co n a L i t w i e , t y l k o że z i e m i a t a j e s t b a r d z i e j z i m n a i b a r d z i e j północna od L i t w y . Dlatego 1 trzoda jest t u niewielkiego wzrostu i pozbawione bydło rogów z p o w o d u ciągle panują­ cego z i m n a , a l u d z i e są p o s t a w y w y s o k i e j i s i l n e j , piją wodę, napój z m i o d u i k w a secz, czyli sfermentowane soki. Orzą drewnianymi l e m i e s z a m i bez użycia a bronują z a s i e w y gałęziami z d r z e w a ciągnionymi p r z e z k o n i e . [...] żelaza, Z a Księstwem M o s k i e w s k i m są k r a i n y i l u d y między północą i w s c h o d e m n a krańcu A z j i Północ­ nej, c z y l i S c y t i i , podległe księciu m o s k i e w s k i e m u i podbite Perm, Baszkiria, Czeremizja, Jugra, Karelia. Nazwa tego nazwę tej z i e m i w y m a w i a się d w u s y l a b o w o 9 z z p r z e z księcia I w a n a P e r m jest jednosylabowa, — p e r m s k a . B y ł to k r a j pogański, N a j n o w s z e p o l s k i e o p r a c o w a n i e k r y t y c z n e ukazało się w 1972 r. Zob. M i e c h o w a , języka łacińskiego Opis Sarmacji przełożył s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1972. Azjatyckiej — dla­ i Europejskiej; T . Bieńkowski, posłowie W . wstęp Voise, Maciej H. Barycz, Wrocław—War­ �124 ANTONI który około 20 l a t t e m u obrządku r u s k i e g o , Książę Moskiewski c z y l i greckiego. którego barbarzyńcy KUCZYŃSKI po odejściu chrztu według I dał władykę, c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m zmusił Stefan, księcia o b d a r l i do przyjęcia żywcem ze skóry i zamordowali. Książę powrócił, ukarał i c h i z n o w u ustanowił nowego b i s k u p a , p o d którego z w i e r z ­ chnictwem żyją odtąd j a k o I n n e zaś w y m i e n i o n e chrześcijanie poprzednio wyznający s c h i z m a t y c k i obrządek ruski, k r a i n y pozostają n a d a l w pogaństwie. Czczą słoń­ ce, księżyc, g w i a z d y , zwierzęta leśne i w s z y s t k o co napotkają n a drodze, mają s n e języki i d i a l e k t y " M wła­ . Chronologicznie b l i s k a dziełu M i e c h o w i t y jest praca drugiego Polaka z X V I w . M a r c i n a Bielskiego, t z w . Kronika wszystkiego świata , za­ wierająca pierwsze w języku p o l s k i m obszerne omówienie dotychcza­ s o w y c h wyników w i e l k i c h odkryć geograficznych, uzupełniane przez autora w następnych w y d a n i a c h (1554, 1564). B i e l s k i czerpał swe w i a d o ­ mości z różnych dzieł obcych — czeskich, n i e m i e c k i c h i włoskich — i n ­ formując n a wstępie dzieła, że „sam z siebie n i e pisze, t y l k o co w łaciń­ s k i m napisano". I chociaż jest t o k o m p i l a c j a niedokładna, odpowiadała ona j e d n a k dobrze przeciętnemu c z y t e l n i k o w i w o w y c h czasach. O d b i ­ ciem t e j wdzięczności czytelników j e s t w i e r s z y k A n d r z e j a Z b y l i t o w s k i e go , w którym napisał o n : u 12 A t e r a z każdy w s z y s t k o , siedząc w d o m u swoim może wiedzieć, c n y B i e l s k i z a s t a r a n i e m t w o i m C o się dzieje w A z y i i w k r a j a c h północnych, W E u r o p i e , A f r y c e i u Persów m o c n y c h . . . Istotnie, Kronika wszystkiego świata zawierała wiadomości n a t e m a t podróży o d k r y w c z y c h K r z y s z t o f a K o l u m b a , M a r t i n a Alonso Pinzona, A m e r i g o Vespucciego oraz i n n y c h żeglarzy. Można było dowiedzieć się z niej o k r a j a c h zamorskich, Tatarach i w i e l k i e j „Moskowii". W opisie Księstwa Moskiewskiego zawierającym szczegóły etnograficzne o różnej wartości czytamy między i n n y m i : „Permska z i e m i a albo k r a i n a w i e l k a , leży między w s c h o d e m od M o s k w y pół t r z e c i a s t a m i l a . P e r m a 10 Tamże, s. 75-77. 11 Kronika Zygmunta w oryginalnej swyata, у wszystkiego Augusta, na s proroctwu pyeskye kich, pisze wieków yako tureckich, innych pisowni pisana, Mijędzy w Krakowie jak rozdzielona W czeskich któremi s też nasza króla polskiego 1551 r. J e j tytuł, у wszytkyego, nową krześciańskyemi, też żywoty cesarskye, pa- żydowskich, rozmaitych, aż do thego Polska 1 S Kronika egipskich, у innych swyata Wischorate , Kosmographią yako którey asyryskich, od początku w następuje: zydowskyemi, s figurami. węgyerskich, przełożonych 1551 są napisane. podobno z i n i c j a t y w y brzmi z ich krolestwy: słońca a północy, je, leży n a d rzeką cztery tak pogańskimi, ich, po polsku królów powstała po r a z p i e r w s z y monarchie krolestwy y thych perskich^ xiążąt XVI-wiecznej ssesc z rozmaitemi świata a wydana miasto thak roku, na ostatku grec­ krolow, który zasobna sie yest wypisana. 12 A. Z b y l i t o w s k i , Laudes na pismo Joachima do Dziejów L i t e r a t u r y i Oświaty w P o l s c e " , t. 10: 1904, s. 27. 18 Wiszera. Bielskiego, „Archiwum �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 126 SYBERII która w p a d a w Kaimę, a K a m a w W o l n e . Chleba w n i e j n i e w i e l e K u n y i i n n e skórki księdzu w i e l k i e m u dają z a t r y b u t . Język swój w i a r y i p i s m a nauczył i c h j e d e n b i s k u p S t e f a n , którego święci Ruś. n a r t a c h się wożą po lodzie a l b o po śniegu prędko aż z w i e r z ugoni. d r e w n i a n e , n o s y w n i c h j a k o u s a n e k długie i wstoczone, p o p y c h a się z n a k o w a n y m . M a j ą też w tej k r a i n i e p s y w i e l k i e , co j e zaprzęgają do się t a k r a i n a aż do g r a n i c t a t a r s k i c h " . u ш d l a mofcrośei. osobny mają, G d y zimie na N a r t y są boty n a nich kijein s a n e k . Kończy 1 6 P e w n e wątki tematyczne w opisie Księstwa Moskiewskiego oraz p r a ­ w i e t a k a sama i c h kolejność wskazują bezsprzecznie n a to, że znane było a u t o r o w i Kroniki wszystkiego świata dzieło Macieja z M i e c h o w a i inne ówczesne dzieła geograficzne. I chociaż książka t a zdaniem I . C h r z a n o w ­ skiego jest „[...] niedokładna, łatwowierna, w metodzie n i e j e d n o l i t a , w r o z m i a r a c h poszczególnych części nierównomierna, w w y b o r z e m a ­ teriału n i c wspólnego z nauką n i e mająca, n i e rozróżniająca a n i w y p a d ­ ków ważnych o d nieważnych, a n i p r a w d y o d baśni, ani'rzeczy c i e k a w y c h od ciekawostek", m i m o t o j e j znaczenie w „historii c y w i l i z a c j i polskiej jest jeszcze donioślejsze niż w h i s t o r i i l i t e r a t u r y , bo — co t u długo mówić? — któraż i n n a książka polska X V I w . przyczyniła się w t a k i m s t o p n i u w p r a w d z i e n i e do pogłębienia, ale do rozszerzenia widnokręgu umysłowego społeczeństwa" . Śledząc p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową ziem r o s y j s k i c h w l i t e r a t u r z e staropolskiej o d n a j d u j e m y j e również w twórczości Jana Lasickiego, którego badania n a d tą problematyką stawiają go „ w rzędzie n a u k o w y c h przodków naszej e t n o g r a f i i " . Z n a n y jest o n j a k o autor p r a ­ cy p t . De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, junerum ritu" (Spirae 1582), w której zawarte są staropolskie relacje dotyczące wierzeń i zwyczajów występujących u sąsiadujących z P o l a ­ k a m i g r u p etnicznych — Małorusów, Wielkorusów, Litwinów, P r u ­ sów i Tatarów. W p o l s k i m piśmiennictwie omawianego okresu jest to praca odzwierciedlająca zainteresowania problematyką religioznawczą i kształtowanie się postawy badawczej zdeterminowanej świadomością, że postępująca chrystianizacja z i e m p o l s k i c h i ościennych w y w i e r a w p ł y w na z a n i k s t a r y c h wierzeń i obyczajów . Dorobek X V I stulecia w zakresie m o n o g r a f i i historyczno-geograficzn y c h z a m y k a Kronika Sarmacji Europejskiej Aleksandra Gwagnina, 17 18 19 20 1 4 Wołga. 1 6 W i e l k i e m u Księciu M o s k i e w s k i e m u . « Kronika " I . s. 123. Chrzanowski, Marcin Bielski. Studium Literackie, Warszawa 1906, s. 46. 1 8 Łasicki Jan, [w:] Słownik H. K a p e ł u ś , folkloru polskiego, W a r s z a w a 1965, s. 212. M P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 2 0 W r o k u 1578 A . Sarmatiae Europeae op. cit., s. 35. G w a g n i n descriptio..., ogłosił, cieszące się dużym p o w o d z e n i e m , kilkakrotnie wydawane i tłumaczone dzieło n a języki �126 ANTONI KUCZYŃSKI z pochodzenia Włocha pozostającego w służbie królewskiej. Podobnie j a k poprzednie prace, n i e było to dzieło oparte n a własnych podróżach i ob­ serwacjach. Opracowując j e korzystał autor z dostępnej m u l i t e r a t u r y , stąd też w i e l e w Kronice bałamutnych opisów powtórzonych za wcześ­ n i e j s z y m i a u t o r a m i . Pisząc o Tatarach przytacza a u t o r d z i w n i e dzisiaj brzmiące opisy o. i c h pochodzeniu, mieszając często prawdę z fantazją. Bardzo chaotyczne są też opisy h o r d y szejbenidzkiej, tiumeńskiej i k a zackiej. W opisie h o r d y kazackiej, słusznie natomiast podkreślił G w a g n i n , że t a m t e j s i T a t a r z y w znacznej mierze p o r z u c i l i koczowniczy t r y b życia i z a j m o w a l i się r o l n i c t w e m , o g r o d n i c t w e m oraz h a n d l e m . 21 Cieszące się dużą poczytnością dzieło G w a g n i n a zawierało w i e l e treści etnograficznych, które czerpane „z d r u g i e j ręki" przybierały nieraz w wyobraźni autora fantastyczne f o r m y . Przepojona t y m i e l e m e n t a m i Kronika była j e d n y m z najpoczytniejszych w Polsce opisów ziem ościen­ n y c h i z niej oraz z prac w s p o m n i a n y c h wyżej autorów urabiał sobie X V I - w i e c z n y c z y t e l n i k pogląd o d a l e k i c h obszarach Księstwa M o s k i e w ­ skiego i d z i k i e j „Tatarii", skąd o d czasu do czasu dochodziły do P o l s k i różne wiadomości. W i e k X V I zaznacza się b o w i e m w dziejach p o l i t y k i M o s k w y aktywnością polityczną skierowaną w d w u różnych k i e r u n ­ k a c h — na północ k u Bałtykowi i n a południowy zachód — k u obszarom nadwołżańskim i M o r z u K a s p i j s k i e m u . W końcowym okresie tego s t u l e ­ cia ekspansja przekroczy szczyty U r a l u i s k i e r u j e się k u S y b e r i i . N a j e d n y m z kierunków t y c h w a l k występowali Polacy, którzy w 1535 r. w s p a r l i Litwinów w t z w . w o j n i e m o s k i e w s k o - l i t e w s k i e j (1534-1537). Ostatecznie w o j n a zakończyła się r o z e j m e m n a k i l k a la t . Miała ona j e d n a k poważne reperkusje d l a Rosji, gdyż w t y m czasie zaktywizowały się antyrosyjskie wystąpienia w chanatach nadwołżańskich i n a K r y m i e . Po z m i e n n y c h kolejach losu n a t y m froncie, a r m i a moskiewska zdobyła K a ­ zań (1552) a w 7 l a t później podporządkowała sobie całkowicie chanat kazański. Nieco wcześniej (1556) w o j s k a I w a n a I V zajęły Astrachań, w rezultacie czego rozległe obszary n a d środkowym i d o l n y m biegiem Wołgi weszły w skład państwa moskiewskiego. W następstwie tego swą zależność od M o s k w y u z n a l i Baszkirzy (1557) oraz orda nogajska (1557). Ponadto po zdobyciu Kazania z w i e r z c h n i c t w o M o s k w y uznał także chan s y b e r y j s k i , a szlaki h a n d l o w e wiodące n a wschód stanęły p r z e d Rosją o t w o r e m . Z a panowania I w a n a Groźnego państwo moskiewskie przeła­ mało długotrwałą izolację i zaczęło wreszcie odgrywać znaczną rolę w Europie. Centralistyczne koncepcje w p o l i t y c e wewnętrznej wytyczyły c z e s k i , n i e m i e c k i , r o s y j s k i i włoski; przekład p o l s k i M . P a s z k o w s k i e g o w Krakowie w 1611 r. pod tytułem: Kronika zamyka Królestwo tudzież też Wielkie skiewskie у część 2 1 Polskie ze wszystkiemi Xiestwo Lithew: Sarmacyey Państwy, Ruskie, Tatarów. В a r a n o w s к i, op. cit., s. 30-31. Europskiey, Xiestwy, Pruskie, ukazał się w którey sie y Prowincyami Żmudzkie, Inflanckie, swemi: Mo­ �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 127 SYBERII j e j k i e r u n e k n a następne stulecia, w których Rosja poszła własną drogą, wzmacniając samowładstwo carskie i b i u r o k r a t y c z n y system a d m i n i ­ s t r a c y j n y oraz likwidując istniejące zalążki i n s t y t u c j i demokratycznej. Państwo moskiewskie wkroczyło na długotrwałą drogę nadrabiania za­ cofania gospodarczego i cywilizacyjnego, które dalekie było o d postępu zarysowującego się wówczas w środkowej i zachodniej Europie. T e n stan rzeczy wynikał oczywiście z długoletniego uzależnienia Rosji od M o n ­ gołów, rozciągającego się bez mała n a 250 l a t , a ceną jaką Ruś za t o zapłaciła była między i n n y m i izolacja o d reszty c y w i l i z o w a n e j wówczas E u r o p y . W p r a w d z i e jeszcze za panowania I w a n a Groźnego O r d a d o p o m i ­ nała się zbrojnie o Astrachań i Kazań, podchodząc aż p o d Moskwę, były to j e d n a k d l a Rosji mało znaczące najazdy. Chociaż o d niegroźnego w prze­ biegu, lecz znamiennego w s k u t k a c h b o j u R u s i z T a t a r a m i n a d Urgą (1480) i wyplątania się z j a r z m a n i e w o l i upłynęło zaledwie pół w i e k u , państwo moskiewskie wzrastało j e d n a k w siłę. Zapoczątkowana przez I w a n a I V ekspansja zewnętrzna była k o n t y n u o w a n a przez jego następców, a wybrzeża Bałtyku i dzika Syberia stały się o b i e k t a m i p o l i t y k i zagra­ nicznej. Obszary t e związały się też w p e w n y m s t o p n i u z historią P o l s k i na długie lata, a rozległa k r a i n a za U r a l e m c y w i l i z o w a n a była także przez element p o l s k i ' . 22 Echa t y c h sukcesów Rosji śledzone były w Polsce z uwagą, zwłaszcza że c h w i l o w o zażegnany k o n f l i k t m o s k i e w s k o - l i t e w s k i groził p o n o w n y m w y b u c h e m . Wszystko t o czyniło niezmiernie interesującymi wszelkie dzieła traktujące o sąsiedzie ze wschodu. T y m też należy tłumaczyć poczytność Kroniki Gwagnina, który opisując p r o w i n c j e „Wielkiego Księ­ stwa Moskiewskiego i państw do niego należących" podał w i e l e różno­ r o d n y c h wiadomości dotyczących d w o r u , mieszczan, gospodarki wszyst­ k i c h stanów, zwracając dużą uwagę n a odrębności k u l t u r o w e sąsiada ze wschodu. Charakteryzując te ziemie podał пр.: „Permia W i e l k a i s z e r o k a k r a i n a , od M o s k w y dwieście i pięćdziesiąt m i l leży. J e s t w n i e j m i a s t o od tegoż n a z w i s k a n a d rzeką Wischorą 23 leżące: t a r z e k a z d z i e ­ sięć m i l stamtąd obieżawszy, w rzekę K a m ę w p a d a , a o b y w a t e l e tej k r a i n y , kiedy chleba zyżywają, s a r n a m i i i n n y m i zwierzęty żywią się. Język swój ledwie własny i l i t e r y z R u s k i m p i s m e m mało się niezgadzające mają, które S t e f a n B i s k u p (który i c h rebelizujących do w i a r y potem w świętych j e s t w p i s a n y . Rusi w regestr chrystusowej przywiódł) wynalazł: T e n B i s k u p A t y m Stefanem przede niektórego B i ­ s k u p a c i P e r m i a n i , g d y i c h n a w i a r ę chrześcijańską nawracać usiłował, z skóry o b ł u pili. J e s t j e s z c z e n i e mało między n i m i bałwochwalców, którzy po w i e l k i e j części w l e s i e c h mieszkają: z i m i e p r z e z śnieg kłodzianymi d r o g i albo ścieszki torują: które kłodziny albo psi, albo zwierzęta jakie białe, nakształt j e l e n i , które reniferami zowią, zaprzężeni ciągnąć z w y k l i [...] P i e s z y zaś n a n a r t a c h ( j a k o n a w i e l u m i e j s c a c h w R u s k i c h k r a i n a c h t e n się z w y c z a j z a c h o w u j e ) 2 2 Iwan Z. Wójcik, IV Groźny, 2 3 Wiszera. Dzieje Rosji W r o c ł a w 1977. 1533-1801, b a r d z o r z a d k o po w i e r z c h u śniegu Warszawa 1971; W. A. S e г с z у к, �128 ANTONI KUCZYŃSKI biegają. A te n a r t y są d r z e w i a n e , przydłuższe, żelazem podłożone od spodu, n a d w a a l b o t r z y łokcie wzdłuż, które n a nogi m i a s t o t r e p e k włożywszy, k o s t u r k a m i się p r z e dłuższemi n a końcach z a o s t r z o n y m i podpierając, b a r d z o s z y b k o wciąż bieżą" . 24 Zbieżność t y c h wydarzeń h i s t o r y c z n y c h — w o j n y z Moskwą o I n ­ flanty oraz powstania dzieł M i e c h o w i t y , Bielskiego i G w a g n i n a — spra­ wiła, że określone w a r s t w y społeczeństwa polskiego w X V I s t u l e c i u uważnie śledziły tę literaturę. Charakteryzowała ona między i n n y m i sto­ s u n k i społeczno-polityczne i k u l t u r a l n e państwa rosyjskiego, które p o ­ trafiło już wówczas uporać się z zawsze groźną w Polsce potęgą tatarską. W y p a d a nadto odnotować, że oprócz w s p o m n i a n y c h powyżej dzieł za­ wierających opisy „Moskowii" nieco wiadomości o t y c h ziemiach przede w s z y s t k i m zaś o D z i k i c h Polach zawiera opis Michała L i t w i n a oraz dość ciekawie spisana relacja A n d r z e j a T a r a n o w s k i e g o , posła do T u r c j i z czasów panowania Z y g m u n t a A u g u s t a . Ponadto pewne wiadomości o l u d a c h mieszkających w okolicach M o r z a Kaspijskiego, w t y m także o Czerkiesach znajdują się w sprawozdaniu z d w u k r o t n e j podróży n a K r y m M a r c i n a B r o n i e w s k i e g o . Najwięcej j e d n a k w n i m wiadomości 2 5 26 27 0 T a t a r a c h i i c h s t r a t e g i i w o j e n n e j . Z okresu w o j e n Stefana Batorego pochodzi Diariusz wyprawy wojennej, Łukasza Działyńskiego i Dzien­ nik wyprawy Stefana Batorego pod Psków Jana Piotrowskiego . W o b u w y p a d k a c h pamiętniki n i e zawierają materiałów etnograficznych i prze­ waża w n i c h sceneria w o j e n n a : b i t e w n y zgiełk, t r u d n e obozowe życie, ciężkie przemarsze, sypanie szańców i rozbijanie obozów, zwycięstwa 1 klęski. Duże znaczenie d l a r o z w o j u zainteresowań etnograficznych w X V I I 28 29 24 Kronika 25 Mićhalonis Sarmacyey..., Litvani s. 491-492. de moribus Thąrtarorum, Litvanorum et Moschorum, Ba- z y l e a 1615. Dzieło to n i e dotrwało w całości do n a s z y c h czasów. Krótkie 24 chania Przy tym k'temu P. JKM jako polskie wojsko loniae Przy do Turcji, regis Pogrom legati Tatarów B. do Konstantynopola leży na wschód które jeździło i tatarskiego komornika Wydał ku granicom pod Astraćhań wojska Króla a stamtąd zaś do słońca w JM, drukiem w roku ciągnieniu. który To tam 1569 zginało, wszystko wszędy J. I. Kraszewski, Astraperskim. przez zjeździł, podróże i od posel­ K r a k ó w 1860. Broniovii de Tartariae przez tym ordynek opinii tureckie, tureckiego będąc, w y p i s a n o . Martini 27 z Polski który Taranowskiego, posłany stwa drogi moskiewskiego, sprawa Jędrzeja W wypisanie zamku Biezdzfedes descriptio, Wielmożnego wyprawy jest Tartariam hetmana tatarskiej Baranowskiego in nomine Stephani primi Po- K o l o n i a 1595. Późniejszy p o l s k i przekład pt. to Koronnego na wojnę tekst Stanisława Żółkiewskiego. Marcina Broniewskiego, b.m. 1620. niepełny ( B a r a n o w s k i , wojennej, [w:] Antologia op. cit., s. 31). 2 8 Ł. polskich Działyński, XVI wieku, Diariusz wyprawy pamiętników p o d r e d . R . P o l l a k a , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 2 6 5 - 279. 2 9 J. P i o t r o w s k i , Antologia pamiętników Dziennik polskich wyprawy s. 280-351. Stefana Batorego pod Psków, [w:] �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 129 SYBERII s t u l e c i u posiada pojawienie się w t y m czasie w Polsce znacznej ilości l i t e r a t u r y podróżniczej pochodzącej o d m i s j o n a r z y j e z u i c k i c h , kupców holenderskich i żołnierzy biorących udział w podbojach n o w y c h lądów i mórz. Dużo t e j l i t e r a t u r y docierało wówczas n a Śląsk, skąd rozprze­ strzeniała się ona po Polsce. W większości była to j e d n a k l i t e r a t u r a 0 A m e r y c e , B r a z y l i i , a n a w e t J a p o n i i , m n i e j natomiast książek zawie­ rało wiadomości o l u d a c h europejskiej i azjatyckiej części Rosji. Siedząc j e d n a k p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową w Polsce możemy p o ­ wiedzieć, że właśnie w w i e k u X V I I pojawiły się w naszej l i t e r a t u r z e geograficzno-etnograficzne opisy obejmujące zarówno p r o b l e m y z dzie­ d z i n y geografii regionalnej, t j . opisującej ziemie polskie, j a k też i geo­ g r a f i i powszechnej, umożliwiające c z y t e l n i k o w i poznanie c i e k a w y c h n o w o o d k r y t y c h lądów, ludów i mórz. Zasadniczymi m o t y w a m i r o z w o j u tego piśmiennictwa była rozbudzona w i e l k i m i o d k r y c i a m i geograficznymi ciekawość poznania nie t y l k o własnego k r a j u , ale i państw ościennych oraz d a l e k i c h nieznanych ludów i krajów zamorskich. Zainteresowanie się ościennymi z i e m i a m i , n p . m o s k i e w s k i m i , wynikało w ówczesnej P o l ­ sce z s y t u a c j i zaangażowania się j e j w sprawę objęcia t r o n u m o s k i e w ­ skiego przez Samozwańców, c z y l i t z w . głośnej w h i s t o r i i Rosji „ D y m i t r i a d y " . Przebywający z t e j o k a z j i w Rosji Polacy s p i s y w a l i swe obser­ wacje związane z geografią k r a j u , etnografią, organizacją społeczno-po­ lityczną, ekonomiką i cechami m o r a l n y m i n a r o d u . Zapisy te, często interesujące, zagubiły się n a ogół w n i e o p u b l i k o w a n y c h pamiętnikach, diariuszach i t p . i t y l k o nieliczne zostały o p u b l i k o w a n e . Stąd też t r u d n o jest współcześnie ustalić r o z m i a r y zainteresowań określonych kręgów społeczeństwa polskiego etnografią l i c z n y c h narodowości państwa r o s y j ­ skiego . 3 0 31 Z tego okresu pochodzi n p . Historia Moschovitica (1641) Sebastiana Petrycego, który w r o k u 1606 udał się na uroczystości zaślubin M a r y n y Mniszehówny do M o s k w y , gdzie został uwięziony, przebywając w n i e ­ w o l i do jesieni 1607 r. Materiał prezentowany przez Petrycego był oszczędnym streszczeniem n i e w o l i i mało w n i m przewijało się wątków ważnych d l a rozpatrywanego t u t e m a t u . W podobnych okolicznościach znalazł się także w Rosji Stanisław N i e m o j e w s k i wysłany do M o s k w y (1606) przez królewnę Annę do sprzedania klejnotów c a r o w i D y m i t r o w i . Podczas powstania p r z e c i w k o Samozwańcowi został o n uwięziony przez W . Szujskiego i wysłany początkowo do Rostowa, p o t e m do Białozierska, który wówczas był małą osadą rybacką n a d Jeziorem Białym. T a „marna 1 uboga miejscowość, w której izbach czarnych postawieniśmy b y l i " , sta3 0 wieku, 31 M. M i g o ń, Recepcja książki orientalistycznej W r o c ł a w 1969; T a z b i r , H. B a r y c z , Barok [w:] Historia t. 2, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w s. 36. 9 — Etnogralia Polska XXIII na Śląsku do końca XVIII op. cit., s. 22. nauki polskiej, pod r e d . B . Suchodolskiego, 1970, s. 139; P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., �ANTONI 130 KUCZYŃSKI nowiła miejsce p o b y t u Niemojewskiego i towarzyszących m u Polaków do końca w y g n a n i a . Po powrocie do k r a j u (1609) uporządkował o n n o ­ t a t k i , które spisywał tuż po przekroczeniu granicy państwa rosyjskiego, t j . 18 k w i e t n i a 1606 г., notując p r a w i e dzień po d n i u ważniejsze w y d a ­ rzenia. Później już n a w y g n a n i u uzupełnił te n o t a t k i n o w y m i szczegółami dotyczącymi n p . wydatków i dochodów s k a r b u carskiego, u z b r o j e n i a i o r ­ ganizacji wojska, f u n k c j o n o w a n i a poczty, wreszcie zwyczajów panują­ cych n a dworze c a r s k i m . W y d a n y w 1899 r. przez A l e k s a n d r a H i r s c h berga Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego (1606—1608) pozbawiony jest niestety szerszych r e l a c j i etnograficznych, podobnie j a k wspomnienia i n n y c h współczesnych N i e m o j e w s k i e m u autorów, którzy powrócili z n i e ­ w o l i i b y l i zamieszani w sprawy Samozwańców. L u d z i e c i cieszyli się p e w n y m u z n a n i e m n a dworze królewskim, j a k n p . w s p o m n i a n y już Pet r y c y czy pisarz p o l i t y c z n y , pamiętnikarz i podróżnik Paweł Palczowski. A u t o r z y c i , przebywając przez k i l k a l a t w n i e w o l i rosyjskiej, n i e w y ­ nieśli stamtąd p r z y j a z n y c h uczuć wobec Rosji. Często też uczucia te p r z e t r a n s p o n o w y w a l i na naród r o s y j s k i popularyzując różne jego p r z y ­ w a r y . Stąd też w pismach swoich b y l i „najbardziej c z y n n y m i propagato­ r a m i w o j n y zaborczej i k r z e w i c i e l a m i w społeczeństwie p o l s k i m uczuć nienawiści i pogardy w stosunku do Rosji i R o s j a n " . W s p o m n i a n y już autor Pamiętnika N i e m o j e w s k i w s w y c h pomysłach eksploratorskich w o ­ bec Rosji szedł t a k daleko, że wyrażał przekonanie, a b y chłopów r o s y j ­ skich zamieniać w poddanych szlachty polskiej i nie szczędził p r z y t y m p r z y k r y c h określeń wobec n a r o d u rosyjskiego. Także P e t r y c y w w i e r ­ szowanych u t w o r a c h , pisanych częściowo w n i e w o l i , a o p u b l i k o w a n y c h w 1609 г., starał się roztoczyć przed szlachtą polską obraz Rosji p o d p a ­ n o w a n i e m Polski, oddziaływał swą twórczością n a j e j doznania emocjo­ nalne i dążył do tego, a b y „zohydzić Rosjan i wzbudzić do n i c h n i e n a ­ wiść" . Było to uderzanie w te same tony, które p o d koniec X V I stulecia brzmiały w p r a c y Polska niżna albo osada polska (1596), proboszcza z P a r n a w y w I n f l a n t a c h , P i o t r a Grabowskiego. W z y w a ł o n b o w i e m szlachtę do w y p r a w y za Wołgę celem skolonizowania rozciągających się t a m żyz­ n y c h ziem, a realizację tego widział w zakładaniu osad w o j s k o w o - r o l n i czych, bo ziem „na których b y się sadowić m o g l i [...] aż do I n d i i moc w i e l ­ k a " . Podobne poglądy głosili również Szymon S t a r o w o l s k i , K r z y s z t o f W a r szewicki i b e r n a r d y n Paweł Łęczycki. „Żądni bogactwa i sławy — pisze Janusz T a z b i r — polscy k o n k w i s t a d o r z y w i d z i e l i również i w M o s k w i e swe «Indie». W ówczesnych pisemkach publicystyczno-propagandowych Wschód jest u k a z y w a n y j a k o k r a i n a n i c z y m n i e ograniczonych możli­ wości, pełna o g r o m n y c h a źle strzeżonych bogactw, które Rosjanie u k r y ­ wają przed o b c y m i " . Przykład I n d i i Wschodnich i Zachodnich, „które 32 s 33 34 3 2 33 8 4 J. M a c i s z e w s k i , Tamże, s. 171. Tazbir, Polska op. cit., s. 135. a Moskwa 1603-1618, Warszawa 1968, s. 153. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 131 okręty pełne drogich k a m i e n i , pereł, złota, srebra, korzenia, j a k o b y w n a ­ grodę c n o t y dają t y m , których przewagą, męstwem i dzielnością są n a ­ b y t e " , miał w o p i n i i Palczowskiego zachęcić do zdobywania bogatych majątków przez szlachtę polską n a wschodzie. W s w y c h d w u broszurach: Kolęda moskiewska, to jest wojny moskiewskiej przyczyny słuszne (1609), oraz Wyprawa wojenna króla jego mości do Moskwy da Pan Bóg szczęśli­ wa Rzeczypospolitej naszej pożyteczna (1609) starał się o n trafić do m e n ­ talności przeciętnego szlachcica polskiego i przekonać go o korzyściach przede w s z y s t k i m m a t e r i a l n y c h , j a k i e t e n może odnieść w w y n i k u p o d ­ bicia Rosji. M o t y w a c y j n e m u oddziaływaniu na szlachtę miały służyć w zamyśle Palczowskiego opisy ziem moskiewskich, które sam widział. Pisał więc o znajdujących się t a m miastach, charakteryzował tę ziemię „ w granice szeroką, w żywność obfitą, w s k a r b y i wszelkie insze d o s t a t k i bogatą". Początek w i e k u X V I I , t a k o b f i t y w k o n t a k t y polsko-rosyjskie spowo­ dowane t z w . „Dymitriadą", rozszerzył społeczne oczekiwania n a opisy ziem moskiewskich. Z tego okresu pochodzi właśnie opis państwa m o ­ skiewskiego, pióra gdańszczanina Salomona Neugebauera p t . Moscovis hoc est de origine, situ, regionibus, moribus, religione ас república Moscoviae, w y d a n y w 1613 r. w Gdańsku. Dzieło to n i e poparte własną obser­ wacją ziem moskiewskich, s t a n o w i kompilację dokonaną n a podstawie opisów wcześniejszych autorów, przede w s z y s t k i m Macieja z Miechowa, A . A b e r d o r n a , Z. Herbersteina i R. H e i d e n s t e i n a . Książka zaopatrzona w mapę omawianego obszaru jest mieszaniną spraw geograficznych, p o l i ­ t y c z n y c h , społecznych i r e l i g i j n y c h . Patrząc n a nią współcześnie, można określić ją j a k o mały zarys monograficzny omawianego t e r y t o r i u m , w którym występują j e d n a k właściwe d l a epoki poszukiwania osobliwości mających uatrakcyjnić tekst. W n i c z y m j e d n a k n i e p r z y p o m i n a ona w s p o m n i a n y c h już a g i t a c y j n y c h tekstów Palczowskiego i i n n y c h . 3S O d m i e n n y w a l o r reprezentuje cienka książeczka kasztelana k a m i e ­ nieckiego Pawła Potockiego, będąca r e z u l t a t e m 13-letniej n i e w o l i m o ­ s k i e w s k i e j . A u t o r Moschovia sive brevis narratio..., (1670) dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w czasie w a l k na U k r a i n i e w r o k u 1655 i powrócił do k r a j u po t r a k t a c i e andruszowskim. Książeczka jego dotyczy głównie spraw polityczno-społecznych, ekonomicznych i geograficznych, które ogólnie orientowały c z y t e l n i k a o państwie r o s y j s k i m , jego mieszkańcach i t e r y ­ t o r i u m . Zamieszczone w n i e j i n f o r m a c j e oparte są w dużej mierze n a autopsji, autor b o w i e m przebywając w n i e w o l i zdobył zaufanie cara Aleksego i miał możliwość swobodnego poruszania się. Z i n n y c h przykładów poświadczających, że w staropolskiej l i t e r a t u r z e przewijał się m o t y w ziem moskiewskich, a n a w e t „daleki S y b i o r z sobo­ l a m i " , w y n i k a , iż były t o wieści rozszerzające geograficzną wiedzę czy3 5 В а гу с z, op. cit., s. 139. �132 ANTONI KUCZYŃSKI t e l n i k a o nowe szczegóły — n a z w y miasta, gór, jezior, k r a i n i t p . Stan tej wiedzy oprócz i n n y c h w s p o m n i a n y c h już dzieł i utworów k o d y f i k u j e n p . autor Wojny Chocimskiej opisujący wyprawę p o l s k i c h wojowników w głąb ziem moskiewskich, informując że: M i n ą w s z y Moskwę, poszli w głąb, t a m t e n świat porąc: Już i m białe j e z i o r o w t y l e i S y b i o r y , Już minęli r y f e j s k i e śniegiem k r y t e góry I I n g r a i P e r m i a , gdzie n a smukłej łyży Człowiek l a t a po śniegu od sokoła chyżej, G d z i e już wojnę n i e z ludźmi, bo c i i c h p o s t u r y N i e znieśli, l e c z z niedźwiedzimi i s r o g i m i t u r y , Z p o t w o r a m i m o r s k i m i , bez soboli, bez c h l e b a , O więdłej t y l k o r y b i e wieść było potrzeba. A ż się p i e r s i a m i o lód północy o p a r l i . O zainteresowaniu się t y m t e m a t e m świadczy również utwór z a t y t u ­ łowany Triumf po zwycięstwie pod Czudnowem, Wespazjana K o c h o w skiego, w którym figurują: G r u b a M o s k w a , Kałmucy s a j d a c z n i , D z i c y L a p p o n o w i e , C z e r m i s s y , Kazańcy I S i e d m t r y j o n u zmrożeni mieszkańcy. Rzadkie w p r a w d z i e to były u t w o r y , za i c h przyczyną j e d n a k o zie­ m i a c h „Moskowii" i j e j mieszkańcach coś w Polsce było wiadomo, chociaż nieraz wieści te były n i e t y l k o bałamutne, ale wręcz fantastyczne. Oso­ b i s t a styczność z mieszkańcami t y c h z i e m była W Polsce możliwa p o ­ cząwszy o d w o j e n polsko-moskiewskich za Stefana Batorego i czasami, rzadziej w p r a w d z i e od dozgonnej n i e w o l i , powracał ktoś z w o j a c z k i i opo­ wiadał różne d z i w y o t y c h odległych stronach. N a t u r a l n i e wśród opowia­ dających sporo było t a k i c h , którzy n i g d y n a Syberię n i e d o t a r l i , o c z y m pisze w Poczcie herbów Wacław Potocki, stwierdzając, że: Siłaż i c h dziś p o w i a d a , że b y l i z a Wołgą, A l e w i a r y n i e mają u nikogo, bo ,łgą; Przedłużywszy d w i e l e c i e wojnę, w j e d n e j z i m i e L e d w i e że o Smoleńsku słyszał i o K r y m i e . J a k więc w i d z i m y , znajomość wschodniego sąsiada u mieszkańców Rzeczypospolitej mających dostęp do l i t e r a t u r y p r z y n a j m n i e j w począt­ k o w y c h l a t a c h X V I I stulecia opierała się w większości n a dziełach X V I - w i e c z n y c h autorów, natomiast i c h uzupełnieniem była różnego rodzaju twórczość, w t y m l u d z i związanych z „Dymitriadą" oraz w o j n a m i polsko- m o s k i e w s k i m i . Z d r u g i e j s t r o n y można domniemywać, że szerokie rzesze uczestników t y c h w o j e n orientowały się, j a k i m k r a j e m była Rosja, t r u d n o j e d n a k o ocenę rozmiarów t e j wiedzy, zwłaszcza w aspekcie etnograficz­ n y m , t y m bardziej że stan badań tego n i e ułatwia. W większości geneza tej w i e d z y stała p o d z n a k i e m p r o w a d z o n y c h wówczas w o j e n z Moskwą. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 133 SYBERII K o n t a k t y te n i e pozostawiły też wyraźnych śladów w piśmiennictwie p o l ­ s k i m , nie o w s z y s t k i c h dochowała się pamięć. W i a d o m o jednak, że o d samego początku t y c h w o j e n poważna ilość jeńców zsyłana była w głąb państwa moskiewskiego, a następnie posuwała się w r a z z kolonizacją rosyjską n a wschód, b y p o d koniec X V I stulecia przekroczyć szczyty U r a l u . O d tego m o m e n t u można już mówić o trwającej ponad t r z y w i e k i Wędrówce Polaków n a Syberię, aż po najdalsze j e j rubieże. Mając n a uwadze początki kontaktów p o l s k i c h z z i e m i a m i s y b e r y j s k i m i wspomnieć należy, że w r o k u 1587 car Fiodor, s y n I w a n a Groźnego, chcąc zawrzeć z Polską sojusz obiecał w z a m i a n „kupcom p o l s k i m i l i t e w s k i m wolną drogę n a wschód, a m i a n o w i c i e na Syberię i dalej do wielkiego państwa chińskiego, w którym w i e l e jest d r o g i c h k a m i e n i i złota" . Wkrótce po tej p r o p o z y c j i poznali Polacy dobrze Syberię, początkowo j a k o jeńcy w o j e n n i , a następnie zesłańcy caratu. W i e m y dzisiaj, z n i k l e sączących się śladów źródłowych, że Polacy pełnili szereg różnych sta­ n o w i s k a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j s k o w y c h n a terenie S y b e r i i , dokąd za­ wędrowali j a k o jeńcy w o j e n n i . K u p i e c k a rodzina Strogonowów, która zapisała się w dziejach opanowywania ziem syberyjskich, dysponowała n p . grupą jeńców p o l s k o - l i t e w s k i c h , którzy służyli w straży przybocznej chroniącej przed napadem tubylców — zwłaszcza Mansów i p l e m i o n t a ­ t a r s k i c h . B r a l i o n i też udział w p i e r w s z y c h w y p r a w a c h h a n d l o w y c h , o r ­ ganizowanych przez Strogonowów w r e j o n y dolnego biegu O b u . Po­ nadto zwycięska drużyna Jermaka, który pierwszy zbudował rosyjską twierdzę n a d rzeką Tobol, składała się n i e t y l k o z dońskich kozaków, lecz również z Tatarów, Litwinów i Niemców. W o l n o zatem przypuszczać, że o w i L i t w i n i b y l i jeńcami p o j m a n y m i w niewolę rosyjską w okresie w o j e n polsko-moskiewskich za czasów Stefana B a t o r e g o . Ponadto w r a p o r t a c h nuncjuszów papieskich w Polsce A . Bolognettiego i Possevina z końca X V I w . są w z m i a n k i o r e p a t r i a c j i jeńców p o l s k i c h z S y b e r i i . Z t r a d y c j i l i t e r a c k i e j w y n i k a , że władca chanatu syberyjskiego K u c z u m n a dworze s w y m posiadał sekretarza Polaka. N i e wykluczone, j a k przypuszcza Michał J a n i k *°, że Polak ów uciekł z n i e w o l i rosyjskiej n a Syberię i po ostatecznej klęsce K u c z u m a (1598), dostał się ponownie do n i e w o l i r o ­ syjskiej i przebywając w M o s k w i e p o d koniec X V I stulecia napisał ano­ nimową Kroniką Polską, opublikowaną w 1874 r. w książce zbiorowej p t . Moskowja iii izwiestja iz Moskowji. 36 3 7 1 3S 3 9 W i e k X V I I dopełnia liczby Polaków n a S y b e r i i . K o n t y n u o w a n a przez Wazów i i n n y c h o b i e r a l n y c h królów p o l s k i c h wschodnia p o l i t y k a J a g i e l 3 8 A . N. Pypin, 3 7 N. K . W i t s e n, 3 8 M. J a n i k , 39 Monumenta Istorija Dzieje Poloniae Noord russkoj en Polaków Janík, op. cit., s. 36. Tartaryen, na Syberii, Vaticana, c zу ń s к i , op. cit., s. 413, p r z y p i s 32. 4 0 etnografii, Oost t. 4, P e t e r s b u r g Amsterdam 1892, s. 197. 1705, s. 826. K r a k ó w 1928, s. 35. t. V I , s. 431, 459, 482. C y t o w a n e za: Słab- �134 ANTONI KUCZYŃSKI lonów spowodowała, że n a d a l trwały w o j n y między Polską a j e j sąsia­ dem. Po każdej z t a k i c h w o j e n pozostawała w rękach r o s y j s k i c h p e w n a g r u p a jeńców. Prowadzone współcześnie w Związku Radzieckim badania archiwaliów dotyczących tego p r o b l e m u wykazują, że p i e r w s i jeńcy z P o l ­ s k i dostali się n a Syberię już w końcu X V I w . oraz że o d początku zaczęli o n i uczestniczyć w o d k r y c i a c h geograficznych n a wschodzie. W X V I I w . liczba Polaków mieszkających w T o b o l s k u i i n n y c h miastach S y b e r i i n i e ­ p r z e r w a n i e rosła. Już w połowie X V I I w . pracowało na S y b e r i i n a rzą­ d o w y c h posadach k i l k u s e t Polaków, a ogólna i c h liczba dochodziła do k i l k u tysięcy o s ó b . W l i t e r a t u r z e syberyjskiej dotyczącej X V w . raz po raz spotyka się nazwiska o b r z m i e n i u p o l s k i m . Bardzo często z jeńców t y c h tworzono specjalne oddziały, które obok kozackich sotni wysyłano na podbój n o w y c h ziem i do pobierania od tubylców p o d a t k u , t z w . jasaku, a stare k r o n i k i syberyjskie rejestrują już w r o k u 1584 t z w . „litewskich l u d z i " , którzy k o l o n i z o w a l i brzegi Tobola i O m y . W i a d o m o również, że w okresie różnych w o j e n polsko-moskiewskich zapuszczali się Polacy w odległe r e j o n y Rosji. Podczas jednego z t a k i c h wypadów waleczni l i s o w czycy zawędrowali aż do Solwyczegodzka. W K o s t r o m i e natomiast jacyś Polacy w 1612 r. p o s z u k i w a l i Michała Teodorowicza Romanowa, p r o t o ­ plasty panującego p o t e m r o d u . P o b y t Polaków w t y c h okolicach upamięt­ nił także w K i n e s z m i e n a d Kostromą p o m n i k k u czci mieszczan, którzy zginęli t a m w okresie najazdów p o l s k o - l i t e w s k i c h w epoce Samozwań­ c ó w . W źródłach r o s y j s k i c h zachowała się także wiadomość, że w r o k u 1612 przebywał w T u l e oddział złożony z 118 „cudzoziemskich Polaków i Litwinów", którymi dowodził r o t m i s t r z J a k u b Rogonowski. W t y m sa­ m y m czasie p o d rozkazami innego r o t m i s t r z a , niejakiego Kremskiego, słu­ żyło t a m także 120 Polaków i N i e m c ó w . Ponadto wychodźcą z P o l s k i był A l e k s y Ciechanowiecki, który 'dostąpił zaszczytu sprawowania urzędu w o j e w o d y mezeńskiego. Zajmował się o n wówczas zesłanym w te r e j o n y staroobrzędowcem protopopem A w w a k u m e m , a żona w o j e w o d y Eudoksja otaczała A w w a k u m a szczególną opieką. O n natomiast, doświadczając w i e l e dobrego ze s t r o n y t y c h dwojga l u d z i , określał Ciechanowieckiego m i a n e m „pana", zaś jego żonę „panią" . Co się t y c z y samego Ciechanowieckiego, 41 42 43 44 45 4 1 Syberii B . P. chiwalnych, fii. Polacy Polewoj, od XVII do początków [w:] Historia Streszczenia historii II odkryć w. Przegląd rosyjsko-polskich referatów. 19 V I 1972, W a r s z a w a w XVIII geograficznych ostatnio kontaktów Polsko-Radzieckie w dziedzinie Sympozjum. we ujawnionych Wschodniej źródeł geologii i Leningrad ar­ geogra­ 12 V I — 1972, s. 136. 1 2 Z. L i b r o w i с z, Polacy 4 3 Janik, 4,1 S . M . S o } o w i o w, w Syberii, K r a k ó w 1884, s. 32-33. op. cit., s. 48. Istorija Rossiji Awwakuma przez s driewniejszych wriemion, t. 5, M o s k w a 1960-1963, s. 281. 45 pism. Żywot prototypa Przełożył 1972, s. 242-247. oraz wstępem niego i komentarzem samego opatrzył nakreślony W. i wybór Jakubowski, innych Wrocław �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 135 SYBERII to na w s z y s t k i c h d o k u m e n t a c h podpisywał się o n po p o l s k u : „ A l e x y Cie­ chanowiecki . Inną wiadomością związaną z p i e r w s z y m i P o l a k a m i n a S y b e r i i jest n o t a t k a z diariusza Wacława Dyamentowskiego, który p o d datą 11 maja 1608 r. umieścił wzmiankę o zesłaniu za U r a l Polaków: „Bata, Węgrzyna, Berezyńskiego" . Widocznie już w o w y m czasie istniały na S y b e r i i większe skupiska Polaków, skoro k a r t o g r a f holenderski Isaac Massa w swojej p r a c y poświęconej kolonizacji S y b e r i i w y d a n e j w A m s t e r d a m i e w 1612 r. pisał, że „posyłali t a m t a k dużo l u d z i , że w niektórych rejonach były całe miasta zamieszkane przez różne narodowości, n p . Polaków, T a ­ tarów i R o s j a n " . Z tego okresu pochodzi również wiadomość, że w 1614 r . na rozkaz cara Michała Fiodorowicza zesłano trzech stronników Samo­ zwańca I I — Pawła Chmielowskiego, Jana Chmielowskiego i J a k u b a Przytockiego — do W i e r c h o t u r j a n a S y b e r i i , miasta, które później N. K . W i t s e n scharakteryzował j a k o rosyjsko-polskie ze względu na jego mieszkańców . Po dalekiej Bueharze natomiast w r o k u 1616 odbywał podróż jakiś i n n y jeniec z P o l s k i . 46 47 48 4 9 50 51 W p r a w d z i e w l i t e r a t u r z e naszej nie zachowały się j a k i e k o l w i e k opisy S y b e r i i pochodzące o d zesłańców z p i e r w s z y c h l a t X V I I stulecia, w i e m y j e d n a k ze źródeł rosyjskich, że b y l i o n i w c i e l a n i do drużyn n a podbój t y c h ziem i należeli do pierwszych kolonizatorów za U r a l e m . Już w d w u ­ dziestych latach X V I I stulecia organizowano w y p r a w y odkrywcze z J e nisejska, w których b r a l i udział Polacy. Zachowała się n p . wiadomość o t y m , że właśnie wówczas w o j e w o d a jenisejski J . I . C h r i p u n o w „odpra­ wił w górne r e j o n y J e n i s e j u " oddział liczący 300 osób, dowodzony przez Polaka A n d r z e j a Dubieńskiego. Dzięki t e j w y p r a w i e o t r z y m a l i Rosjanie pierwsze dokładne informacje na temat t y c h rejonów. D o w i e d z i e l i się, że zamieszkują j e tubylcze p l e m i o n a Ketów i koczujących Ewenków, że ziemie te są górzyste, p o k r y t e dużymi bagnami i tajgą. Niektóre g r u p y tej ludności już wówczas zostały uzależnione od n o w y c h przybyszów, złożyły d a n i n y w postaci skór f u t e r k o w y c h i przyjęły rosyjskie p a n o w a ­ nie. Penetrując te ziemie założył Dubieński w r o k u 1628 warowną osadę 48 Bliższych szczegółów związanych z osobą Ciechanowieckiego n i e udało się ustalić. 4 7 szej [Dyamentowski polowie Zygmunta 4 8 W a c ł a w ] : Diariusz XVII. Zbiór 1605-1609, materiałów do [w:] Polska a Moskwa stosunków polsko-rosyjskich Beschryvihghe 1612. C y t o w a n e M . P. innostrannych Vander Samoyeden za krytycznym opracowaniem Aleks iewa w pracy putieszestwiennikow Sibir' w i pisatielej, Landt in Tartaren..., dzieła M a s s a pierw­ za izwiestijach A . ť a r o w s к i, Szkice historyczne, op. cit, s. 262. 5 0 Witsen, zapado-jewropiejskich I r k u t s k 1941, s. 243-249. 51 Librowicz, op. cit., s. 32. t. 2, P e t e r s b u r g Am­ opracowanym w z m i a n k a o P o l a k a c h pochodzi ze s t r o n y 262 dzieła M a s s a . 43 w III, w y d a ł A . H i r s c h b e r g , L w ó w 1901, s. 131. J. Massa, sterdam przez wieku 1895, s. 118. Cytowana �136 ANTONI KUCZYŃSKI n a d Jenisejem, która dała początek późniejszemu K r a s n o j a r s k o w i . W n i m koncentrowała się p o t e m administracyjna, d u c h o w n a i w o j s k o w a władza obejmująca zasięgiem o l b r z y m i e obszary dolnego b i e g u Jeniseju, które od tego m o m e n t u a k t y w n i e j kolonizowane były przez R o s j a n . Dopełniając i n f o r m a c j i o t y c h , którzy znaleźli się w X V I I w . n a S y ­ b e r i i — a ówczesne źródła wyraźnie podają, że b y l i P o l a k a m i — w s p o m ­ nieć należy o P a w l e C h m i e l e w s k i m , w o j e w o d z i e Jenisejska od 1622 r . Zapisał się on między i n n y m i w dziejach S y b e r i i j a k o doskonały i n s p i r a ­ t o r l i c z n y c h w y p r a w „ludzi służebnych" n a podbój n o w y c h ziem. Losy jego są dzisiaj stosunkowo dobrze znane dzięki specjalnej m o n o g r a f i i , p o ­ święconej m u przez w y b i t n e g o radzieckiego h i s t o r y k a , znawcę dziejów S y b e r i i S. W. Bachruszina . W Jenisejsku mieszkał także „utalentowany Polak — Stankiewicz, którego można nazwać p i e r w s z y m k r o n i k a r z e m wschodniej S y b e r i i " . Tekstem t e j k r o n i k i posługiwał się w X V I I I w . r o s y j s k i h i s t o r y k W. N . Tatiszczew, wysoko oceniając zawarte w niej wiadomości. Współczesny znawca dziejów S y b e r i i •— A . I . A n d r i e j e w , komentując ocenę Tatiszczewa dodał, że Historia Syberii Stankiewicza, mieszkającego w Jenisejsku, autora napisanej w 1626 r. k r o n i k i , p r z e d ­ stawia się • j a k o wartościowa praca o p i e r w s z y c h l a t a c h o p a n o w y w a n i a S y b e r i i w X V I i początkach X V I I w . Jest t o źródło t e j m i a r y , co bardzo dobrze znane syberyjskie „letopisy" — Jesipowski, Strogonowski, R e m i e zowski i inne k r o n i k i o początkach rosyjskiego władztwa n a S y b e r i i . Polaków s p o t y k a m y też w 1628 r. w Tobolsku, skąd o d p r a w i o n y zo­ stał, dowodzony przez naszego rodaka, oddział w r e j o n y D o l n e j T u n g u s k i , w „celu zaprowadzenia porządku wśród t u b y l c z y c h p l e m i o n " . Był n i m Samson N a w a c k i , były l i s o w c z y k wzięty do n i e w o l i w 1621 r . wraz z żoną i pięcioma ludźmi ze służby. Zamierzano początkowo osiedlić go w T o m sku, j e d n a k biorąc p o d uwagę doświadczenie wyniesione przez N a w a c kiego ze służby w k a w a l e r i i polskiej zorganizowanej przez A . J . L i s o w ­ skiego, postanowiono zatrzymać go w Tobolsku, gdzie w r o k u 1628 p o ­ wierzono m u dowództwo n a d oddziałem k o z a c k i m i wysłano n a wschód, aby skolonizował okolice r z e k i Niżnej T u n g u s k i : „ w Niżnej T u n g u s k i e 52 53 54 5 5 W. 5 2 kraj), Polewoj, Polskije russkich skije Moskwa w oblasti XVII otkrytij nauk i drugich 1955, s. 163-175; А . Р. lic wojewodskogo Sibiři polskości A . w. o Sibiři w siewiernoj o ziemie, XVII-naczala Dubieńskiego XVIII w. p i s z e В. P. i roi Polaków w istorii i wostocznoj Azii, ranních Russko-pol- [w:] M o s k w a 1975, s. 14. S . W. В а с h r u s z i n, Paweł Moskwa nasielenie 1964, s. 39. O soczinienija geografíczeskich swjazi 5 S Russkoje A. A l e k s a n d r ó w , (Jenisiejskij В Chmielewski], a r s u k o w, uprawlenija [w:] Naucznyje Spiski Moskowskogo trudy, gorodowych gosudarstwa t. 3, cz. I , wojewodów XVII stoletija, S. priedislo- P e t e r s b u r g 1902, s. 72. 5 4 Polewoj, B S W. wijem N. Polskije soczinienija..., Tatiszczew, i komientariami Izbrannyje A. I. Andrzejewa, s. 14. trudy po gieografii Moskwa—Leningrad Rossi. 1950, s. 75. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 137 SYBERII r i e k i e p r o m y s z l e n n y c h l i u d i e j o t inoziemcow obieriegieti i tiech i n o z i e m c o w p r o w o d i t i p o d gosudariewu c a r s k u j u w y s o k u j u r u k u i s m i r i a t i w s j a k i m r a t n y m obyszaiem, smotrja po tamoszniemu d i e ł u " . W s i e r p n i u 1628 r . oddział Nawackiego zatrzymał się w Jenisejsku. Tutejszy w o j e w o d a n i e udzielił j a k i e j k o l w i e k pomocy d l a potrzebujących j e j kozaków błąkających się długie miesiące po d z i k i e j tajdze, ostrzegł natomiast przed n i m i swoich podwładnych. Uznał b o w i e m , że w y p r a w a s t a n o w i konkurencję dla jego wpływów w t y m rejonie. Po krótkim p o ­ bycie udało się Nawackiemu' uzupełnić zapasy żywności, zdobyć łodzie i n o w y c h l u d z i . Dotarł z n i m i do Turuchańska, gdzie zatrzymał się n a zimę. W g r u p i e pozyskanych do oddziału był A n t o n i Dobryński, Polak zesłany do Tobolska w 1620 r. Posuwając się na łodziach w górę Niżnej T u n g u s k i , dowiedziano się od tubylców o dużej rzece położonej bardziej na wschód, n a d którą m i e s z k a l i J a k u c i . Wydzielono więc z oddziału grupę 30-osobową, n a czele z Dobryńskim i M . W a s i l j e w e m , która przedzierając się przez nieznane obszary zbierała jasak o d n a p o t k a n y c h tubylców i d o ­ tarła do r z e k i Czony — dopływu Niżnej T u n g u s k i j stąd do r z e k i W i l u j i dalej tą rzeką do L e n y . N a d Leną — w miejscu, którego dokładnie do dzisiaj n i e ustalono — zatrzymano się w celu przezimowania. T u t a j 9 l i ­ stopada 1630 r . n o w y c h przybyszów zaatakowali J a k u c i i po przeszło półrocznym oblężeniu oddział przedarł się z okrążenia i o połowę z m n i e j ­ szony dotarł do Turuchańska. Po złożeniu j a s a k u w sobolach i sprawo­ zdania „o ziemiach n a d Leną leżących", przebywającemu t u wojewodzie magazejskiemu A . F. P o l i c y n o w i , oddział przybył w czerwcu 1632 r. do Tobolska, gdzie przebywał już N a w a c k i , główny dowódca i i n s p i r a t o r tej podróży w n i e z n a n e . Również w i n n y c h w y p r a w a c h r o s y j s k i c h na wschodnie obszary S y ­ b e r i i s p o t y k a m y Polaków. W znanej w y p r a w i e atamana D . E. Kopyłowa, która wyruszyła z Tomska w r e j o n y r z e k i Ałdan, uczestniczył „niejaki Polak M a j k o w s k i " . Tenże Kopyłow wiosną 1639 r. wysłał z t z w . B u t a l skiej t w i e r d z y , położonej w górnym biegu Ałdanu, oddział Kozaków p o d dowództwem I w a n a M o s k w i t i n a , który pierwszy w h i s t o r i i odkryć geo­ g r a f i c z n y c h n a wschodzie dotarł do wybrzeży Morza Ochockiego. Po po­ w r o c i e z w y p r a w y do t w i e r d z y n a d Ałdanem zastał w niej M o s k w i t i n „polaka Ostafija Michalewskogo, k o t o r y j wozgławił etot ostróg posle uchoda D . E. Kopyłowa n a zapad" . Nazwisko tego Polaka związane jest 5e 57 58 59 S . W. B a c h r u s z i n , Otkrytije 5 6 nienie ее к Rosii [w:] Jakutija w XVII Jakutii russikimi wiekie, w XVII wieke i prisoedi- pod r e d . S . W . B a c h t u s z i n a i S . A . T o k a r i e w a , J a k u t s k 1953, s. 15. S. W. B a c h r u s z i n , 6 7 t. 3, cz. I , M o s k w a Polewoj, 5 8 В. 5 9 okiean. skie P. Polskije Polewoj, „Rosprosnyje 28 sentiabria Russkoje prodwiżenije 1955, s. 155; A l e k s a n d r ó w , soczinienija..., Nowyj rieczi" [w:] Nauczynje op. cit, trudy, s. 21-23. s. 14. dokumient I. J. Moskwitina 1645 д., „Trudy za Ural, o pierwom russkom i D. E. Kopyłowa, Krajewiedczeskogo Muzieja", pochodie na zapisanyje t. 4: 1963. w Tichyj Tom­ �138 ANTONI KUCZYŃSKI w dziejach poznawania S y b e r i i z nieudaną wyprawą A . Z. Małomonka, która w 1641 r. Ałdanem zamierzała dotrzeć w okolice A m u r u . Uczestnicy w y p r a w y zostali w p r o w a d z e n i w błąd przez ludność tubylczą, z którą n i e p o t r a f i l i nawiązać p r z y j a z n y c h kontaktów. Błądzili więc miesiącami po tajdze i w y p r a w a zakończyła się n i e p o w o d z e n i e m . Z i n n y c h rozrzuconych po różnych źródłach r o s y j s k i c h u w a g w i a ­ domo, że w latach sześćdziesiątych X V I I stulecia „służyło w I l l i m s k u parę dziesiątek p o l s k o - l i t e w s k i c h jeńców, wziętych do n i e w o l i podczas w o j n y Polski z Ukrainą w latach 1654—1667. Jeńcy c i składali się z różnych w a r s t w społecznych: szlachty, rzemieślników i mieszczan. Najbardziej wyróżniający się p i a s t o w a l i różne godności a d m i n i s t r a c y j n e i wojskowe, pozostali natomiast w c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich j a k o prości żołnierze" . W i e l u jeńców wysłanych wówczas z M o s k w y n i e dojechało do I l l i m s k a i zmarło podczas ciężkiej drogi. I n n i natomiast już w M o s k w i e przyjęli propozycję służenia dozgonnie n a S y b e r i i i o t r z y m a l i tytuły b o ­ jarów, j a k n p . J a n Świrski, któremu wypłacano za służbę tę żołd w r u ­ blach, chlebie, owsie i soli. Po podpisaniu t r a k t a t u andruszowskiego z I l l i m s k a odjechało do P o l s k i 17 osób; wśród n i c h K a z i m i e r z A b r a m o ­ wicz, Aleksander J a t k o w s k i , Stefan Boguszewicz, Wojciech Kołpanowski, P i o t r O s t r o w s k i — w większości „litowskie l i u d i c z e l a d n i k i " . Pozostali Polacy t a m osiadli „ostalis dobrowolno w stronie wieliczestwa i p o c h o t i e l i służit w i e l i k o m u gosudarju w Sibiři w I l l i m s k o m " . Następną postacią, którą w o j n y Rzeczypospolitej z Moskwą rzuciły na rozłogi syberyjskie, był Nicefor Czernichowski, s y n Romana, pochodzą­ cego prawdopodobnie z Żytomierszczyzny, zesłany ukazem c a r s k i m w 1632 r . w r a z z grupą jeńców do Jenisejska, a p o t e m do I l l i m s k a . W o b u miastach służył o n w oddziałach kozackich, a p o t e m j a k o dozorca działu wodnego między r z e k a m i Leną a Niżna Tunguską, przez który przecią­ gano łodzie z jednej r z e k i na drugą. O d r o k u 1652 Czernichowski k i e ­ rował warzelnią soli w Usť-Kutsku n a d górną Leną. Po wejściu w k o n ­ f l i k t z p r a w e m (zabójstwo wysokiego przedstawiciela władzy terenowej — w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Wawrzyńca Obuchowa, w o d w e t za zniewolenie siostry), wyruszył ze swoją drużyną n a d A m u r . Wędrował więc zwykłą naonczas drogą k u południowi oddział Czernichowskiego, jednając sobie łagodnym t r a k t o w a n i e m l u d y tubylcze. Płynąc r z e k a m i oraz przeciągając łodzie przez międzyrzecza oddział dotarł do A m u r u , a następnie zatrzymał się w okolicy, w której znajdował się zniszczony przez Chińczyków gród 60 61 62 e s 6 0 В. P. Pierwootkrywatieli Polewoj, s. 23; B . O. D o ł g i c h , Rodowoj i plemiennej Sachalina, sostaw Jużno narodów Sachalińsk 1959, Sibirii w XVII wie- kie, M o s k w a 1960, s. 579. 61 F . G . S a iг o n o w, Ssylka 1967, s. 84. op cit, s. 84. 6 2 S a f r o n o w, 6 3 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. w wostocznuju Sibir' w XVII wiekie, Jakutsk �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 139 SYBERII w a r o w n y Ałbazin. Pod osłoną odbudowanej przez Czernichowskiego t w i e r d z y rozpoczęła się szybka kolonizacja obszarów n a d a m u r s k i c h . O n sarn natomiast zdając sobie sprawę z tego, że t r u d n o m u będzie bez p o ­ parcia władz r o s y j s k i c h utrzymać się n a d A m u r e m , zaczął w 1669 r. w y ­ syłać podatek do Nerczyńska. Przedsięwzięcie okazało się t r a f n e . Władze carskie przebaczyły m u popełnione w y k r o c z e n i e i mianowały go zastępcą komendanta t w i e r d z y . W r o k u 1674 t w i e r d z a przekazana została w ręce rosyjskie, a losy Czernichowskiego n i e są bliżej znane. Wiadomości o t y c h w y d a r z e n i a c h zachowały się w źródłach rosyjskich, a badacz dziejów S y ­ b e r i i S. Maksimów poświęcił m u sporo miejsca w swej p r a c y pisząc między i n n y m i , że jeśli: „można wierzyć świadectwu k r o n i k a r s k i e m u o p o c h o d z e n i u p o l s k i m tego czło­ wieka, noszącego n a z w i s k o n i e p o l s k i e i imię r o s y j s k i e , C z e r n i c h o w s k i j e s t postacią przedstawiającą P o l a k a w syberyjskiej. się łączy o w e zamierzchłe i mało z b a d a n e Postać t a zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n a j e s t p o d t y m względem, że z nią h i s t o r i a z a l u d n i e n i a s t r o n n a d a m u r s k i c h . Jeżeli w typ bohatera jedyną czasy historii polskiego bieskiego, to w z owych sławnych n i m się n i e odbijał r y c e r s k i c h czasów P o l s k i , z a J a n a S o ­ każdym r a z i e uwydatnił się o n j a k o j e d e n z t y c h śmiałych i s t a ­ n o w c z y c h zaborców, których dużo posiadała S y b e r i a podczas ostatecznego j e j p r z e ­ c h o d z e n i a pod p a n o w a n i e carów m o s k i e w s k i c h . Imię C z e r n i c h o w s k i e g o stanęło n a równi ż i m i o n a m i C h a b a r o w a , Atłasowa, P o j a r k o w a i innych" 8 4 . Z osobą Czernichowskiego łączy się interesująca w z m i a n k a N . K . W i t sena, uczestnika holenderskiego poselstwa J . Borelja, przebywającego w M o s k w i e pod koniec l a t sześćdziesiątych X V I I w . W y n i k a z n i e j , j a ­ k o b y gromadząc t a m materiały do swojej książki p t . Noord en Oost Tartarye... ( A m s t e r d a m 1692, pierwsze w y d a n i e ) korzystał W i t s e n z rękopisu opisującego podróż po S y b e r i i , pochodzącego o d polskiego zesłańca N i k i pera (Nicephorus). P a r o k r o t n i e powołuje się on na c y t a t y z tego ręko­ pisu, informując пр., że „według pisemnej r e l a c j i Polaka N i k i p e r a , długo znajdującego się w t y c h stronach w charakterze jeńca [chodzi o r e j o n y rozsiedlenia Mansów — A . K . ] , Ostiacy rzadko prowadzą w o j n y porusza­ jąc się pieszo l u b wi e r z c h e m , zawsze do tego celu posługują się łodziami, dlatego że ziemia t a m , oprócz n i e l i c z n y c h d o l i n , w większości p o k r y t a jest l a s e m " . Ponadto i n f o r m u j e on, że w opisie N i k i p e r a podkreślona jest ważna rola, jaką pełnili „Tunguzi i B u r i a c i w r o s y j s k i m transporcie n a J e n i s e j u " i określa, że według niego odległość z Tobolska do J a k u c k a w y n o s i „pół r o k u drogi, n i e z p o w o d u odległości, lecz ze względu n a b r a k dogodnych dróg". Z i n n y c h wiadomości t a m z a w a r t y c h podać należy wzmiankę o szerokości Bajkału, liczącego według n i e j 12 m i l , oraz s k r o m ­ ne wiadomości o Chińczykach . 6S 8 4 S. Maksimów, Syberya i ciężkie roboty. 1900, s. 6-7. 6 5 Witsen, op. cit, 638, 657, 682, 802. Sybir i katorga, t. 3, W a r s z a w a �I 140 ANTONI KUCZYŃSKI Niestety, j a k do t e j p o r y n i e udało się ustalić, czy istotnie ów „ N i c e p h o r u s " t o Czernichowski, n i e w y k l u c z o n e jednak, j a k stwierdza Pole­ w o j , że pod t y m i m i e n i e m k r y j e się właśnie t e n odważny p o l s k i p o d ­ różnik p o S y b e r i i , który przebywał przecież w okolicach O b u , Jeniseju, Bajkału, w J a k u c k u , n a d A m u r e m i w północnej Mandżurii —( r e j o n r z e k i Gan. Przebywał o n również w M o s k w i e i być może wiadomości t e spisane zostały p o d d y k t a n d o Czernichowskiego, przez któregoś z urzęd­ ników rosyjskich, i w t e n sposób powstała o w a k r o n i k a ? Jeśli nawet n i e był o n w i t s e n o w s k i m „Nikiperem", t o i t a k dalsze poszukiwania źródłowe rozpoczęte przez Polewoja w a r t e są szczegółowego zainteresowania. Waż­ ne także byłoby zajęcie się badaniem w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i o S y b e r i i z a w a r t y c h w dziele holenderskiego autora. Według M . J a n i k a o polskości Czernichowskiego „świadczą n i e t y l k o zapiski i t r a d y c j a syberyjska, ale także nazwa osady, a n i e m n i e j d o b i t n i e f a k t osobliwy, że g d y w 11 l a t po złożeniu władzy przez Czernichow­ skiego, Chińczycy wysłali jeńców czy też d o b r o w o l n y c h wychodźców z Jaksy, b y c i skłonili towarzyszy do poddania się P e k i n o w i , w e z w a n i e swoje w y s t o s o w a l i w językach chińskim i p o l s k i m , co n i e było chyba rzeczą p r z y p a d k u . Czy polscy towarzysze Czernichowskiego wrócili choć­ b y w części do ojczyzny, czy zostali S y b i r a k a m i — nic o t y m , j a k i d a l ­ szych losach i c h energicznego przywódcy n i e w i a d o m o " . Wiadomo n a ­ tomiast z ostatnio u j a w n i o n y c h źródeł, w których "Jest m o w a o jeńcach p o l s k i c h powracających z S y b e r i i po t r a k t a c i e a n d r u s z o w s k i m , że pozo­ s t a l i t a m w służbie carskiej t r z e j synowie Czernichowskiego . Był więc C z e r n i c h o w s k i synem jeńca polskiego, skoro objęły go ustalenia tego t r a k t a t u , śmiało więc można go włączyć w poczet p o l s k i c h podróżników po S y b e r i i , chociaż bliższe szczegóły jego b i o g r a f i i są do dzisiaj n i e znane. Rosyjska t r a d y c j a syberyjska zachowała jeszcze w i e l e n a z w i s k polskich związanych z poznawaniem S y b e r i i w X V I I stuleciu. W r o k u 1642 znalazł się n p . w K e t s k u „z p o l i t y c z n y c h m o t y w ó w " Polak — Maciej Sosnowski. Stąd wysłał o n w 1644 r. n a ręce cara prośbę o u w o l n i e n i e pisząc, że „już d w a l a t a męczy się w więziennej p i w n i c y " . Odpowiedzią była canska „gramota o ssyłkie M . Sosnowskiego" n a d Lenę do służby w o j s k o w e j . Postać t a p o j a w i a się później w X V I I - w i e c z n y c h a k t a c h dotyczących J a ­ kutu. W y n i k a z n i c h , że w r o k u 1649 złożył Sosnowski skargę do w o j e ­ w o d y j a k u c k i e g o n a kupców i i c h pomocników, którzy dopuszczali się fałszerstw w księgach p o d a t k o w y c h czerpiąc z tego poważne zyski. Źródła te wspominają również, że przebywając w J a k u c k u cieszył się o n dużym zaufaniem miejscowego w o j e w o d y i był prawdopodobnie jego „tajnym agentem". N a zaufanie t o wskazywałoby powierzenie m u specjalnych ee 67 e8 6 6 Polewoj, 6 7 Janik, 6S Polskije soczinienija..., op. cit., s. 8. ' S a f г o n o w , op. cit., s. 84. s. 11-12. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 141 SYBERII dokumentów, które miał dostarczyć z J a k u c k a do M o s k w y , dokąd udał się w ' 1 6 5 1 r. Służbę tę pełnił Sosnowski aż do śmierci i był w i e r n y m p o d d a n y m , za co dosłużył się odpowiedniego żołdu. Zmarł p o d koniec l a t siedemdziesiątych X V I I s t u l e c i a . W J a k u c j i p r z e b y w a l i wówczas jeszcze i n n i Polacy. W r o k u 1656 dotarło n p . t u t a j zawiadomienie z M o ­ s k w y informujące o o d p r a w i e n i u 10 „polsko-litewskich w j a z n i e j " . N a ­ kazywano w n i m włączyć i c h do służby „z w y n a g r o d z e n i e m 10 r u b l i , 8 .-metrów żyta i tyleż samo owsa oraz t r z y p u d y [ p u d = 16,38 k g — A . K.] soli w r o k u " . S i e d m i u z n i c h (przybyło do J a k u c k a w 1660 г., natomiast t r z e j pozostali — t j . K r z y s z t o f T e t r o w s k i , Franciszek Krzyża­ n o w s k i i A l e k s a n d e r Chlewiński — n i e p o j a w i l i się t a m jeszcze w r o k u 1662. Z r e l a c j i S a f r o n o w a analizującego stare a k t a j a k u c k i e w y n i k a też, że w r o k u 1660 przybył do J a k u c k a jeniec, ksiądz R. Tyszkiewicz, któremu należało przygotować wyżywienie „za d w a a l t y n a d z i e n n i e " ( a l t y n , d a w n a rosyjska moneta miedziana = 3 k o p i e j k o m ) , a t r z y l a t a później przybyła t a m n o w a g r u p a 35 l u d z i , wśród których b y l i Polacy, Rosjanie i Tatarzy. A k t a j a k u c k i e wymieniają p o d datą 1668 nazwiska następnych Polaków — Włodzimierza Borowskiego i Michała S a n a c k i e g o oraz Wojciecha Grudzkiego. T e n ostatni k i l k a k r o t n i e uciekał z zesłania, a uję­ t y w M o s k w i e , wysłany został do J a k u c k a , dokąd przybył w 1670 г., p o ­ dobnie j a k G a b r i e l K o t k o w s k i , zesłany t a m „na stałe osiedlenie z żoną i dziećmi" . Zanotować wreszcie należy jeszcze jedną postać związaną z d z i e j a m i wkładu Polaków w kolonizowanie t y c h ziem. Jest nią J a n Krzyżanowski, który do n i e w o l i rosyjskiej był „wzjat n a b o j u w B o r i s o w i e " (1655) i w 1662 r . został „sosłan w J a k u t s k " razem z i n n y m i Pola­ k a m i . Przebywając w Jenisejsku ożenił się Krzyżanowski z córką r o ­ syjskiego osadnika, a g d y podpisano między Rosją a Polską t r a k t a t a n d ruszowski, n i e skorzystał z możliwości p o w r o t u do k r a j u . Wcześniej b o w i e m zdecydował się rozpocząć służbę w oddziałach kolonizujących Syberię. Przez w i e l e l a t pełnił Krzyżanowski funkcję „jasacznago sborszc z y k a " cieszył się zaufaniem władz. Jego dzieci otrzymały tytuły b o j a r ­ skie, o n s a m natomiast posiadał rozległe dzierżawy . ( 69 70 71 72 73 7 i Polaków s p o t y k a m y również w następnych l a t a c h w J a k u c k u , gdzie pełnili o n i różne f u n k c j e w tamtejszej a d m i n i s t r a c j i . W c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich wyruszających n a podbój n o w y c h ziem, z a j m o w a l i 6 8 B a c h r u s z i n , Otkrytije 7 0 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. 7 1 Safronow, я Otkrytije wiero-wostokie 314; S a f r o n o w , op. cit., <s. 75. op. cit, s. 84. ziemleprodcew Azii. Jakutii..., Sborník i polarnych dokumientow moriechodow sostawlen XVII wieka N. S. Orłowoj, na' Sle- M o s k w a 1951, s. 472-473. Safronow, я 7 4 L i b г o w i с z, Safronow, op. cit, s. 84. op. cit, op. cit, s. 84. s. 28; B a c h r u s z i n , Otkrytije Jakutii..., s. 314; �142 ANTONI KUCZYŃSKI się zbieraniem p o d a t k u wśród tubylców i słynęli ze swej przedsiębior­ czości. W a r t o n p . wspomnieć, że wojewoda j a k u c k i w latach 1678-1681 podzielił miasto n a cztery części. W jednej z nich, położonej między twierdzą a klasztorem mieszkali Polacy i i n n i j e ń c y . O d g r y w a l i o n i dużą rolę w kształtowaniu się n o w y c h warunków życia w mieście, u p o ­ wszechniali rodzime wzorce k u l t u r o w e , a k t y w n i e uczestniczyli w pracach o d k r y w c z y c h i bez n i c h z całą pewnością działalność t a byłaby znacznie ograniczona. 7S W dziejach naszych kontaktów z t e r e n e m S y b e r i i występuje nazwisko A n d r z e j a Kawieczyńskiego (Kawęczyńskiego — Kawaczyńskiego?), h e r b u Ostoja, który dostał się do n i e w o l i w Nowogródku (1655), podczas „na­ j a z d u w o j s k Aleksego Michałowicza n a L i t w ę " . Wkrótce znalazł się w Moskwie, gdzie rozwinął działalność na p o l u w y z n a n i o w y m stając się p o p u l a r y z a t o r e m k a t o l i c y z m u . Po j e j u j a w n i e n i u zesłany został 11 g r u d ­ n i a 1660 г., j a k w i e l u jego poprzedników, za U r a l . W dotychczasowych opracowaniach podawano zawsze, że n i e znane było miejsce p o b y t u K a ­ wieczyńskiego n a S y b e r i i . Ostatnio natomiast dzięki s t u d i o m P o l e w o j a , który odnalazł w C e n t r a l n y m Państwowym A r c h i w u m A k t D a w n y c h w M o s k w i e d o k u m e n t y z tego zakresu, wiadomo, że przebywał o n w T o b o l s k u i N a r y m i e . N a zesłaniu pozbawiono go możliwości k o n t a k t o w a n i a się z i n n y m i P o l a k a m i . Pracował t a m w kamieniołomach, a okoliczna l u d ­ ność, wśród której wypadło m u żyć „oddawała cześć diabłom i d r z e w o m oraz praktykowała n a g m i n n e czary". Dzięki staraniom „posłów króla p o l ­ s k i e g o " odesłano go do P o l s k i (1664). W l a t a c h 1665-1667 przebywał w Nieświeżu będąc zarządcą majątków kolegiackich, gdzie zmarł w 1667 r. Według t r a d y c j i l i t e r a c k i e j Kawieczyński pozostawił pamiętnik, w któ­ r y m opisał p o b y t w n i e w o l i . Był t o jeden z p i e r w s z y c h naszych opisów S y b e r i i i niewątpliwie posłużył o n a u t o r o w i n e k r o l o g u wysłanego do R z y m u po śmierci Kawieczyńskiego do skreślenia epizodu jego s y b e r y j ­ skiej b i o g r a f i i 76 7 7 Do poznania ludów europejskiej i azjatyckiej części Rosji p r z y c z y n i a się Dyaryusz więzienia moskiewskiego... A d a m a Kamieńskiego-Dłużyka, który dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w r o k u 1660, g d y „z k n i a z i e m J u r g i m Dołhorukim p o d Basią między Uchłami była potrzeba". Pamięt­ n i k Kamieńskiego zawiera w i e l e wiadomości etnograficznych i jest p i e r w ­ szym z zachowanych do naszych d n i p o l s k i m opisem S y b e r i i . Przedstawił 75 Istorija 76 Polewoj, 7 7 J. K r z y s z k o w s k i , wieczyński, Jakutskoj został t. 2, M o s k w a 1957, s. 228. soczinienija..., s. 11. Pierwszy polski „Nasze Wiadomości" (Chicago), n i e został odnaleziony. tykańskim. ASSR, Polskije Według przekazany na Sybirze O. Jędrzej O s t a t n i o poszukiwał go J . K r z y s z k o w s k i w A r c h i w u m przypuszczeń do jezuita Archiwum Ka­ t. 1 5 : 1955, s. 3-5. D o d z i s i a j pamiętnik B . Natońskiego Prowincji po śmierci Litewskiej •{feuiSez a r a d ^ s B U в 'этицм М- A. Towarzystwa Bz-raiuirze^ Wa­ Kawieczyńskiego Jezusowego s p p s o i j Aziu �143 UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU S Y B E K I I w n i m a u t o r szlak swojej wędrówki p o t y c h ziemiach, opisał szereg g r u p etnicznych i i c h k a t a l o g k u l t u r o w y . Z a w a r t y w n i m materiał f a k t o g r a ­ f i c z n y stawia go w rzędzie najwartościowszych przekazów o e t n o g r a f i i S y b e r i i i jest c i e k a w y m źródłem do dziejów Polaków za U r a l e m i i c h wkładu w poznanie t y c h rozległych obszarów . 78 W o d k r y c i a c h geograficznych w e wschodniej S y b e r i i i n a D a l e k i m Wschodzie doniosłą rolę odegrał Stefan Polaków, s y n polskiego zesłańca. Uczestniczył o n w l a t a c h 1650-1652 w w y p r a w i e J . P. Chabarowa n a d A m u r , będąc dowódcą a r t y l e r i i . W s i e r p n i u 1652 r. Polaków opuścił z grupą kozaków oddział Chabarowa i udał się w r e j o n y dolnego A m u r u . T u t a j zebrał szereg interesujących wiadomości geograficznych i wykonał pierwsze szkicowe m a p y t y c h obszarów. Jako „badacz" południowej czę­ ści Dalekiego Wschodu zgromadził najwcześniejsze w Rosji informacje 0 narodzie określanym przez tubylców n a d a m u r s k i c h cziżem — t j . o J a ­ pończykach, którzy w o w y m czasie zamieszkiwali już południowe r e j o n y H o k k a i d o . P o t e m pełnił o n różne f u n k c j e a d m i n i s t r a c y j n e na S y b e r i i . Mieszkał w Tobolsku, gdzie miejscowe k r o n i k i wspominają o n i m j a k o urzędniku, następnie w s t o p n i u k a p i t a n a dowodził oddziałem dragonów 1 był naczelnikiem („naczalnym czełowiekom") w a r o w n e j osady Isetsk na Syberii . T r u d n o t u t a j o odtworzenie szczegółowej m o t y w a c j i pobudek, które kierowały o w y m i jeńcami p o l s k i m i penetrującymi rozległe obszary Rosji. Bez wątpienia była n i m i służba w oddziałach w o j s k o w y c h , które „zdo­ b y w a ł y " nowe ziemie. A że spora g r u p a t y c h jeńców rekrutowała się ze szlachty i posiadała ważną j a k n a owe czasy umiejętność czytania i p i ­ sania, często też nabytą w w o j s k u znajomość t o p o g r a f i i i zdolność dowo­ dzenia, dlatego chętnie włączano t y c h l u d z i do „ekspedycji" poznawczych, powierzano i m stanowiska w a d m i n i s t r a c j i i h a n d l u . Zwłaszcza w h a n d l u i jego organizacji na S y b e r i i położyli Polacy duże zasługi. Pisał o t y m w s p o m n i a n y już h o l e n d e r s k i dziejopis S y b e r i i W i t s e n , informując, że w i e l u z naszych rodaków mieszkało w Mangazei — w i e l k i e j f a k t o r i i n a d d o l n y m Tazem, w której koncentrował się h a n d e l f u t r a m i — i s p r a w n i e organizowało h a n d e l skórami sobolowymi. Z t e k s t u t z w . Penżyńskiej kroniki, odnalezionej w a r c h i w a c h radzieckich dopiero w 1969 r . w y n i k a także, że jakiś „pan l i t e w s k i " dotarł również do t e j f a k t o r i i . 79 80 8 1 U w a g i historyków, piszących o udziale Polaków w dalekich w y p r a ­ w a c h s y b e r y j s k i c h i i c h r o l i w r o z w o j u t e j k r a i n y nie może ujść postać 1 8 A. Kuczyński, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 2 : 1968. 70 kow P o l owoj. o naucznoj Japońcach siessii Pierwootkrywatieli..,, (1652-1653 Instituía gg.), Etnografii 80 W i t s e n, op. cit., s. 762. 8 1 Polewoj, Polskije s. 36; t e n ż e , [w:] AN soczinienija..., Kratkoje SSSR, s. 13. Pierwyje sodierżanie izwiestija dokladow kazagodicznoj 1970 д., L e n i n g r a d 1971, s. 55-57. �144 ANTONI KUCZYŃSKI w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Tichona A n d r e j o w i c z a Wyndomskiego — zdaniem Polewoja również Polaka, o którym Kamieński-Dłużyk w s p o m i n a (w Dyaryuszu, że przysłał o n do n i c h podczas p o b y t u w t y m mieście „Polaka, niejakiego Brzozowskiego, który t a m już dawno mieszkał, że­ byśmy się m i e l i w e w s z y s t k i m dobrze" . O okolicznościach, w j a k i c h j W y n d o m s k i zawędrował na Syberię, nic j a k do t e j p o r y n i e w i e m y . J e d y n i e w L e n i g r a d z k i m A r c h i w u m H i s t o r y c z n y m zachowała się t z w . „nakaznaja p a m j a t " z 1659 г., którą otrzymał o n obejmując urząd w o ­ j e w o d y I l l i m s k a , oraz opis miasta sporządzony w 1662 r. z o k a z j i zda­ w a n i a tego stanowiska. Ponadto jedna z wyniosłych skał n a A n g a r z e do dzisiaj n a z y w a się „Filarem W y n d o m s k i e g o " upamiętniając jego p o b y t na S y b e r i i . Równie fragmentaryczne wiadomości odnoszą się do i n n y c h postaci, które Polewoj uważa za Polaków, opierając się n a s t a r y c h a r c h i w a l i a c h syberyjskich. Należy do n i c h B o r y s Onochowski, który w l a t a c h sześćdziesiątych X V I I stulecia zarządzał twierdzą w Ochocku. I o ' n i m dokładnie n i e wiadomo, gdzie i k i e d y się urodził oraz w j a k i sposób dotarł aż na rubieżne obszary A z j i . Podobną rolę w a d m i n i s t r o ­ w a n i u t z w . Leńskim K r a j e m pełnili Polacy, a wśród n i c h A . Chlewiński, S. K r u p i e c k i oraz ojciec i s y n Czernyszewscy. Młodszy z Czernyszewskich był k o m e n d a n t e m t w i e r d z y w A n a d y r s k u i zgromadził pierwsze w i a d o ­ mości o alaskańskich Eskimosach, o czym poinformował w M o s k w i e zdo­ b y w c a K a m c z a t k i W. Atłasów, gdzie spisana została jego relacja w 1701 r . Odnośnie do s p r a w y staropolskich wiadomości o l u d a c h Rosji n a t l e udziału Polaków w p o z n a w a n i u S y b e r i i w X V I I i X V I I I s t u l e c i u w y p a d a zauważyć, że koncepcja zasiedlenia i zbadania j e j rozległych obszarów zrodziła szereg przedsięwzięć k o l o n i z a c y j n y c h . Znalazły one również swo­ j e odbicie w mechanizmie deportacji za U r a l większości jeńców z w o j e n polsko-rosyjskich w X V I I stuleciu i w i e k a c h późniejszych. Szczególnie j a s k r a w o wystąpiło t o p o d koniec X V I I I stulecia, który w h i s t o r i i P o l s k i łączy się z konfederacją barską, p o w s t a n i e m kościuszkowskim i rozbio­ r a m i . Dbałość Rosji o opanowanie z i e m leżących n a wschód U r a l u w y ­ zwalała podejmowanie t a k i c h przedsięwzięć a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j ­ skowych, które sprzyjały p o z n a w a n i u t y c h obszarów. N i c też dziwnego, że wywodzące się z postępowych w a r s t w społeczeństwa polskiego osoby, które znalazły się n a S y b e r i i , w s z y b k i m czasie obejmowały rozliczne stanowiska. Najczęściej j e d n a k z a p r a w i e n i w rzemiośle w o j e n n y m szlach8 2 83 8 4 8 2 P o 1 e w o j, 88 Dyaryusz mieńskiego, skiemu niego op. cit., s. 15. więzienia [w:] Warta. proboszczowi kapłaństwa moskiewskiego Książka przy w dniu miast zbiorowa kościele św. Wojciecha 23 kwietnia 1874 od jego 1874, s. 384. 8 4 Polewoj, Polskije i miejsc ofiarowana soczinienija..., s. 15. spisany przez Adama księdzu Franciszkowi w Poznaniu przyjaciół na Jubileusz i wielbicieli, Ka­ Bażyń50-let- Poznań �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 145 SYBERII cice polscy w c i e l a n i b y l i do oddziałów wyruszających „na oswojenie n o w y c h z i e m " . T a wielotysięczna fala Polaków rzucona n a o l b r z y m i e przestrzenie zauralskie doskonale wywiązywała się z narzuconej i m r o l i kolonizatorów zjednując sobie uznanie za wiedzę i pracę. I c h losy w p l e ­ cione są w historię t w o r z e n i a się i zagospodarowywania w i e l u miast n a S y b e r i i , niektórzy z n i c h pośredniczyli w stosunkach h a n d l o w y c h między t u b y l c a m i a Rosją, uczestniczyli w w y p r a w a c h geograficznych, służyli w w o j s k u i z a j m o w a l i się a d m i n i s t r o w a n i e m t y c h ziem. S t a n badań oraz szczupłość materiałów n i e pozwala n a przedstawienie w całości obrazu r o l i Polaków n a ziemiach s y b i r s k i c h . Bardzo mało do dzisiaj w i e m y o r o l i w y m i e n i o n y c h powyżej w y b i t n i e j s z y c h jednostek, o których wspominają źródła rosyjskie. Przypuszczać j e d n a k należy, że „temperament żołnierski P o l a k a — pisze Pobóg-Malinowski — z n a c z n i e wyższy stopień k u l t u r y i i n t e l i g e n c j i , ułatwiał strzelecko-kozackiej w epoce szych w bohaterskich kolonizatorów, okresie niejednemu nieustannego wypraw, z początku śmiałych wysuwanie podboju napadów, n a d brzegami coraz się n a czoło to n o w y c h p i o n i e r s k i c h wysiłków Tobola masy obszarów pierw­ i O m y , później J e n i s i e j a , L e n y i n a w e t A m u r u . C z y n y i c h j e d n a k w o l b r z y m i e j większości w y p a d k ó w zatarły się w pamięci, zamarły, zlały się l u b pomieszały g r u n t o w n i e z elementem kozac- k o - s y b i r s k i m w e w s p o m n i e n i a c h , d u m a c h i pieśniach" . 85 J a k w y s o k o ceniono w M o s k w i e męstwo i odwagę Polaków w X V I I w . dowodzi „prykaz c a r a A l e k s e g o na Tobolsk hord Michajłowicza w 1646 г., kałmuckich, koczujących wtedy który spodziewając się ponad górnym Tobołem, napadu powie­ rzył w a ż n ą część o b r o n y m i a s t a szczególnej p i e c z y h u f c a złożonego wyłącznie z j e ń ­ ców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , którym Tobolsk [...] Z pskowskiej Sybir, tworzono bitwy hetmanił i c h własny za Zygmunta wódz. I I I wojennych T e n hufiec ocalił jeńców wysyłano n a z n i c h r o t y i pułki, które n a k r e s a c h r o s y j s k i e g o i m p e r i u m z m i e j ­ s c o w y m i n i e u j a r z m i o n y m i l u d a m i walczyły; p o t e m osiedlano n i m i n a j d a l s z e p u s t y n i e i zamieniano i c h w kozaków" . M / Udający się p o d koniec X V I I w . przez Moskwę do C h i n j e z u i c i f r a n ­ cuscy stwierdzają, że wziętych do n i e w o l i Polaków osadzali Rosjanie „na zarosłych g r u n t a c h między Wołgą i Moskwą stolicą i^które teraz są najlepsze w całym państwie r o s y j s k i m " . Oprócz wziętych do n i e w o l i , s p o t y k a m y też n a S y b e r i i d o b r o w o l n y c h p o d d a n y c h cara, którzy w y r u ­ szali razem z oddziałami r o s y j s k i m i n a podbój n o w y c h ziem. D o t a k i c h n p . zaliczyć należy „wolontariuszów z r o k u 1679 Jakubowskiego, Jeżew­ skiego i i n n y c h " , którzy o p a r l i się aż w W i e r c h o t u r j u . G d y mówimy o Polakach pełniących różne f u n k c j e n a S y b e r i i , t o w y p a d a wspomnieć 87 8 8 8 5 W. P o b ó g - M a l i n o w s k i , Syberia, świata, t. I , z. 3, W a r s z a w a 1939, s. 235. 8 8 L i b r o w i с z, op. cit, s. 32-33. 8 7 Pobóg-Malinowski, 8 8 Janik, op. cit., s. 44. 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a XXIII op. cit, s. 233. [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach �146 ANTONI KUCZYŃSKI o t y m , żę w 2 połowie X V I I I w . przebywał t a m k a p u c y n p o l s k i z Uściługa n . B u g i e m , z w a n y Ojcem Electusem. W r o k u 1762 t z w . Propaganda R z y m s k a wysłała go do Nerczyńska n a d Szyłką (jedną z d w u rzek d a ­ jących początek A m u r o w i ) w celach m i s y j n y c h . T a m dowiedział się o n 0 „katolikach rozrzuconych po S y b e r i i , w o l n y c h i skazanych do kopalń 1 „na posielenie", i odwiedzał i c h . Spisywał nazwiska i w a r u n k i p ra c y, w j a k i c h p o z o s t a w a l i . Niestety, podobnie j a k w i e l e i n n y c h materiałów dotyczących epizodu za U r a l e m i te n o t a t k i n i e zachowały się do naszych czasów. Stare a r c h i w a l i a rosyjskie orientują w głównych zarysach o r o l i Po­ laków przebywających za U r a l e m i w europejskiej części Rosji. I c h ogólnikowy c h a r a k t e r n i e pozwala n a przeprowadzenie w n i k l i w y c h r o z ­ ważań n a temat użyteczności społecznej i gospodarczej zesłańców p o l ­ s k i c h zamieszkujących t a m w X V I I i X V I I I w . Odnosi się o n również do trudności z ustaleniem l i c z b y t y c h zesłańców oraz i c h narodowości. W i e l u z n i c h straciło b o w i e m n a zawsze k o n t a k t z Polską, przyjęło prawosławie i język r o s y j s k i . O n i c h d o w i a d u j e m y się z l i c z n y c h pamiętników i sybe­ r y j s k i c h k r o n i k . Zdarzały się w y p a d k i , że jeńcy c i wcale n i e o k a z y w a l i chęci p o w r o t u do Ojczyzny, n a w e t g d y t a k i e możliwości zaistniały. B y l i n i m i zwłaszcza prości chłopi, którzy w o l e l i niewolę sybirską niż pańsz­ czyznę w Polsce. A ponadto powrót z t a k d a l e k i c h s t r o n n i e należał do łatwych. W i e l e b o w i e m p r z y c z y n stało n a przeszkodzie. Jedną z n i e ­ z m i e r n i e ważnych były o l b r z y m i e r o z m i a r y państwa rosyjskiego i fakt, że w i e l u jeńców zsyłano za U r a l , aby utrudnić i m ewentualną ucieczkę. N i e łatwo też było odszukać w s z y s t k i c h po zakończonej w o j n i e . Stąd t r a k t a t y rozejmowe między Polską a Moskwą często t y l k o f o r m a l n i e gwarantowały jeńcom odzyskanie wolności. N i e prowadzono wówczas dokładnej e w i d e n c j i zesłanych. Dlatego prości żołnierze, o których n i e ­ często i m i e n n i e upominały się poselstwa Rzeczypospolitej, z a p o m n i a n i pozostawali w n i e w o l i . Z n a m y też przykłady mówiące o u t r u d n i a n i u p o ­ w r o t u , n a w e t zasłużonym d l a k o r o n y polskiej o b y w a t e l o m , j a k chociażby perypetie z odzyskaniem wolności, których doświadczył w s p o m n i a n y p o ­ p r z e d n i o jeniec z czasów „Dymitriady" — N i e m o j e w s k i . Właśnie z myślą o t a k i c h zesłańcach, którzy pozostali z różnych względów n a z i e m i w y ­ gnania, udał się t a m w 1 połowie X V I I I stulecia ksiądz E. Głębocki. Wędrując z osady do osady szukał katolików, a na posłudze t e j spędził około 40 l a t , przechodząc „całą przestrzeń tamtego k r a j u kilkadziesiąt r a z y " . Mając około 90 l a t zmarł w 1798 r . w Tobolsku » . Odzyskanie wolności przez w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h znajdujących się w R o s j i gwarantował n p . t r a k t a t andruszewski (1667) zastrzegając 89 9 9 1 8 9 S. 9 0 A. Załęski, Jezuici Kuczyński, w Polsce, t. 5, cz. I , K r a k ó w 1906, s. 432-433. Syberyjskie szlaki, andruszowski i jego Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk 1972, s. 201. 9 1 Z. W ó j c i k , Traktat geneza, W a r s z a w a 1959. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 147 SYBERII W p u n k c i e 11 wymianę i powrót i c h z n i e w o l i określając, że „z S y b i r u i samych dalszych s y b i r s k i c h horodów zebrani być mają do u w o l n i e n i a w r o k u albo j a k można będzie najśpieszniej". Uzupełnieniem tego t r a k ­ t a t u , w którym znalazły się również kwestie związane z p o w r o t e m jeńców p o l s k i c h z n i e w o l i rosyjskiej, był t z w . t r a k t a t m o s k i e w s k i z g r u d n i a 1667 г., p o p u l a r n i e z w a n y t r a k t a t e m poselskim. W p u n k c i e c z w a r t y m tego t r a k t a t u czytamy, że zarówno szlachta j a k i w o j s k o w i , świeccy i d u c h o w n i poddani królewscy, którzy są w n i e w o l i rosyjskiej, bez wzglę­ d u n a w y z n a n i e i płeć, a ponadto Kozacy, Żydzi i Tatarzy, którym t r a k t a t ze stycznia 1667 r. gwarantował wolność, p o w i n n i bezzwłocznie ją o d ­ zyskać. „Tedy, żeby się w t y m p u n k c i e n a r u s z e n i e przysięgi n i e działo, rozkaże w i e l k i h o s u d a r J . C . W i e l i c z e s t w o p i l n o przykładać s t a r a n i e , żeby żaden z s z l a c h t y i z w o j ­ skowych wszelkiej kondycji ludzi przymuszony którzeby b i c i e m , m o r d e r s t w e m lubo w o j s k o w y c h do pozostania n i e był i t a k o w y c h , i u t r a p i e n i e m przymuszając l u d z i l u b o s z l a c h e c k i c h zatrzymywali, surowie kazać karać. A z s t r o n y J . Królewskiego W i e l i c z e s t w a według tegoż u c z y n i o n o b ę d z i e " . 92 Również następny układ polsko-moskiewski z 9 k w i e t n i a 1672 r. uwzględniał s p r a w y p o w r o t u Polaków, „którzy znajdują się obecnie gdzie­ k o l w i e k n a terenie państwa moskiewskiego, a którzy dotąd n i e zostali wypuszczeni, mają teraz p r a w o p o w r o t u " . D o posłów Rzeczypospolitej przybywających do M o s k w y docierały wówczas różnymi d r o g a m i w i a ­ domości od Polaków znajdujących się w n i e w o l i . Stąd też w każdych p r o w a d z o n y c h wówczas r o k o w a n i a c h sprawa jeńców p o l s k i c h stanowiła j e d e n z ważnych punktów, a i n t e r w e n c j e poselskie n i e pozostawały bez echa. W i e l u też Polaków w X V I I stuleciu, zwłaszcza w okresie „walk Samozwańców — j a k pisze L i b r o w i c z — ciągnęło d o b r o w o l n i e do M o ­ s k w y , a stamtąd n a odległe krańce państwa, szukać przygód i ... łupu. W i e l u z t y c h przybyszów zlało swe losy z losami nowej ojczyzny, aż do zupełnego nawet zruszczenia nazwiska, aż do zagłady rodowej t r a d y ­ c j i o s w y m pochodzeniu. Tego rodzaju przykładów mogą dostarczyć dzieje i podania domowe w i e l u r o d z i n r u s k i c h z S y b e r i i pochodzących" . 9S 9 i Taką n p . postacią, która zlała „swe losy z losami n o w e j ojczyzny, aż do zupełniego nawet zruszczenia nazwiska", był J a n G r z y b o w s k i , wzięty do n i e w o l i rosyjskiej w początkach X V I I stulecia. Przebywając z dala od rodzinnego k r a j u zaciągnął się o n później n a służbę rosyjską. Zmienił wówczas nazwisko i źródła rosyjskie wspominają o n i m j a k o J o a k i m i e Gribojedowie, który dał początek sławnemu w Rosji r o d o w i , z jakiego pochodził znany pisarz r o s y j s k i Aleksander G r i b o j e d o w . Rosjanie b a r 65 9 2 Z. Wójcik, polsko-rosyjskie 9 3 traktatem andruszówskim a wojną turecką. Stosunki W ó j с i k, op. cit, s. 298. " L i b r o w i c z , 9 S Między 1667-1672, W a r s z a w a 1968, s. 108. S. F . op. cit, s. 32. P ł a t o n o w, Wstęp, [w:] F. G r i b o j e d o w , Istorija o cariach �148 ANTONI KUCZYŃSKI dzo c e n i l i wiedzę Polaków i chętnie Wciągali i c h n a swoją służbę, zwłaszcza w odległych rejonach, którymi były przede w s z y s t k i m , nowo Włączone w skład państwa (ziemie za U r a l e m . Pełnili o n i t a m różne funkcje, począwszy o d w o j s k o w y c h , poprzez urzędnicze, rzemieślnicze i k u l t u r a l n e . Dał t e m u w y r a z między i n n y m i r o s y j s k i d y p l o m a t a G r i g o r i j Kotoszychin w swojej książce p t . O Rosji za panowania Aleksego Mićhajlowicza (1666 ) oraz d r u g i z dyplomatów r o s y j s k i c h w X V I I s t u ­ l e c i u Afanasij Ordin-Naszczokin. T e n ostatni w j e d n y m z memoriałów pisanych w 1664 r. do cara, w sprawie zawarcia p o k o j u z Polską, i n f o r ­ mował, że wówczas 9e „trzeba będzie zwrócić w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , których mnóstwo z n a j d u j e się n a służbie w e w s z y s t k i c h k r a i n a c h W i e l k o r u s i pożenili się tu, k o b i e t y zamąż powychodziły [...] są t a m b a r d z o potrzebni, że s w o i l u d z i e , pozostający n a służbie, w s k u t e k długoletniej w o j n y wani, znudzeni względu i niechętnie wypełniają n a chana krymskiego swoje i Kałmuków, obowiązki, a takie i n a Syberii, są dlatego zdemoralizo­ ziemie kresowe, n i e mogą być p o z b a w i o n e ze sprawnej służby i z d y s c y p l i n o w a n y c h l u d z i " . 97 Również na d w o r a c h możnych władców r o s y j s k i c h spotkać można było Polaków. Kniaź B o r y s Aleksiejewicz G o l i c y n zatrudniał Polaka j a k o n a u ­ czyciela swoich dzieci. Ponadto, j a k podaje J o h a n Georg K o r b , sekretarz poselstwa austriackiego, który gościł w r o k u 1698 n a dworze Golicyna, znajdowała się t a m także o r k i e s t r a złożona z p o l s k i c h muzykantów. W i a d o m o również, że w o w y m czasie Polacy b y l i nauczycielami języka polskiego i łaciny u możnych o b y w a t e l i m o s k i e w s k i c h oraz w i n n y c h miastach Rosji. Znał n p . język p o l s k i i łacinę Paweł, m e t r o p o l i t a k r u t i c k i . Posiadał o n swą siedzibę w M o s k w i e o d r o k u 1664, a w jego b i b l i o ­ tece były książki w języku p o l s k i m . Zapewne t o o n i m wspomniał w s w y m Żywocie protopop A w w a k u m , pisząc, że przywódcy c e r k w i rosyjskiej o r i e n t o w a l i się n a „prawa r z y m s k i e " i określał i c h j a k o „kostielników" — o d polskiego słowa „kościół" . W życiu umysłowym oraz w dziedzinie obyczajowości ówczesnej Rosji występowały duże w p ł y w y polskie. Tłu­ maczono n a język r o s y j s k i różne dzieła polskie, n p . Macieja z Miechowa, Bielskiego i i n n y c h . B o j a r z y o r g a n i z o w a l i często swoje d w o r y n a wzór polski, g r o m a d z i l i obrazy p o l s k i c h malarzy, u b i e r a l i się po polsku, uży­ w a l i p o l s k i c h wyrobów rzemieślniczych. W p ł y w y te dotarły również n a dwór, a za krótkiego panowania Fiodora, który znał dobrze język polski, 98 i wielikich kniazjach ziemli russkoj, „Pamiatniki d r i e w n i e j p i s m i e n n o s t i " , „Pietier- b u r g t. C X X I : 1896, е. I . 9 6 T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , języka rosyjskiego, 9 7 S. Warszawa S o ł o w i o w, W. Witkowski, Istorija Rossii s driewniejszych 1960-1963, s. 162. 98 Żywot protopopa Wybór tekstów do historii 1965, s. 213. Awwakuma..., s. 190, 308. wriemion, t. 6, Moskwa �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 149 i jego p r z y b o c z n i doradcy r o z m a w i a l i między sobą po p o l s k u " . J a k więc w i d z i m y , t o władza państwowa wyraźnie opowiadała się w o w y m czasie za w z o r a m i p o l s k i m i , przyjmowała do p e w n y c h d w o r s k i c h zajęć Polaków, powierzała i m drobne urzędy i angażowała n i e j e d n o k r o t n i e w y c h o w a w ­ ców p o l s k i c h d l a s w y c h dzieci. Rzecz t o szczególnie znamienna n a t l e trwających między Polską a Moskwą długotrwałych konfliktów p o l i t y c z ­ n y c h w X V I I stuleciu. T y m też należy zapewne tłumaczyć w p e w n y m s t o p n i u f a k t p o w i e r z a n i a P o l a k o m n a zesłaniu p e w n y c h stanowisk w a d ­ m i n i s t r a c j i , h a n d l u czy umożliwianie i m u p r a w i a n i a rzemiosła i zajmo­ w a n i a się r o l n i c t w e m . W o p i n i i uczonego niemieckiego P. S. Pallasa, który podróżował po S y b e r i i w 2 połowie X V I I I w., polscy wygnańcy \ X V I I i X V I I I w . u d o s k o n a l i l i używane t a m narzędzia rolnicze oraz przesunęli n a północny wschód granicę u p r a w y roślin n a d rzekę Lenę i Jenisej ° . O wpływie p o l s k i c h zesłańców n a syberyjskie r o l n i c t w o świadczy również f a k t występowania w dalekiej J a k u c j i t a k i c h nazw, j a k „polskja pasznja" i „polskaja p o l j a n a " . W i e l u j e d n a k p o l s k i c h ze­ słańców posuwało się w k i e r u n k u północno-wschodniej A z j i — do J a ­ k u c j i , n a Półwysep C z u k o c k i i Kamczatkę. T y m zapewne trzeba tłuma­ czyć obecność Polaków l u b l u d z i polskiego pochodzenia w f a k t o r i a c h n a Alasce i n a wybrzeżu K a l i f o r n i i , które powstały t a m p o d koniec X V I I I w . p o d p a t r o n a t e m K o m p a n i i Rosyjskowschodniej. W l a t a c h 1790-1818 p r z e d ­ siębiorczy kupiec r o s y j s k i A l e k s a n d e r Baranów stworzył t a m coś w r o ­ dzaju własnej k o l o n i i , która obejmowała obszar 3000 k m . Należało do niego około 10 000 I n d i a n , których traktował bardzo surowo i zmuszał do różnych posług. Znajdujący się t a m Polacy o r g a n i z o w a l i handel, z a j ­ m o w a l i się rybołówstwem i ł o w i e c t w e m . Oprócz w y m i e n i o n y c h t u t a j postaci i n n e posiadają daleko mniejsze znaczenie d l a t e m a t u pracy. A nagromadziło się i c h wiele. W i e k X V I I i X V I I I , t a k o b f i t y w w o j n y polsko-rosyjskie i ingerencje państwa carów w losy naszej ojczyzny, dostarczył S y b e r i i w i e l u zesłańców. Wzięci w b i t ­ wach, p o r w a n i z posiadłości szlacheckich l u b aresztowani za działalność patriotyczną, z a l u d n i a l i o n i różne gubernie Rosji. Zarówno w rosyjskich, j a k i p o l s k i c h źródłach zachowało się w i e l e l a k o n i c z n y c h wiadomości o t y m . Chociaż n i e pozostawili o n i żadnych r e l a c j i etnograficznych i n i e b r a l i udziału w w y p r a w a c h o d k r y w c z y c h , odegrali j e d n a k poważną rolę w kolonizacji S y b e r i i , pełnili różne urzędy i służyli w w o j s k u c a r s k i m . Wzbogacając t e m a t n o w y m i r e a l i a m i wspomnieć należy, że również uczest1 0 2 101 102 n 1 0 0 L . В a zу 1 o w , [w:] Polacy 1 0 1 Historia W. S i e r o s z e w s k i , M. na Syberji. Szkic Poniatowski, Rosji, Wrocław—Warszawa—Kraków Od pierwszych historyczny, Histoire światowej pod r e d . W . C z u m y , W a r s z a w a 1928, s. 11. la Russie, polskości 1969, s. 158. do wojny de śladów d'Amérique et de l'Alaska, P a r i s 1958, s. X - X I I . 1 0 2 W. D z w o n k ó w ski, s z a w s k a " , t. I : 1913, s. 87-124. Polacy w armii Katarzyny U, „Biblioteka War­ �150 ANTONI KUCZYŃSKI n i k powstania kościuszkowskiego zesłany n a Kamczatkę J . Kopeć wędru­ jąc n a zesłanie spotykał d a w n y c h mieszkańców P o l s k i n a różnych eta­ pach swego marszu. Widział „niektórych P o l a k ó w c y w i l n y c h i w o j s k o w y c h , ora rakowskiego j a k o t o : Księdza Bułhaka, p r z e ­ X X . Dominikanów, Horodeńskiego pułkownika p o w s t a n i a z Mińska, Z i e n k o w i c z a J a n a pułkownika p o w s t a n i a . Dwóch ze s z l a c h t y ubogiej O s z m i a n , b a ­ wiących z dwoma się z a jedność nazwiska n a s z y m i m a g n a t a m i w Smoleńsku będącymi, których u w o l n i o n o , uprawą roli, najniewinniej a ci jako u b o d z y cierpieć z a n i c h m u s i e l i " 1 0 S wziętych, bo tylko . W s p o m n i a n y już t u t a j Kamieński-Dłużyk również spotykał n a swej drodze osiadłych w Rosji rodaków., W Solwyczegodsku n p . pisał: „mnó­ stwo naszych niewolników, ale się z n i m i widzieć n i e w o l n o " . P r a c o w a l i o n i w w a r z e l n i a c h soli kupców Strogonowych l u b wypełniali i n n e p o ­ winności n a rzecz s w y c h „panów". Podobnie w Tarze pisał o n : „naszych t a m jest gwałt, ale się zawsze bić muszą z Kałmukami białymi i wielką biedę cierpią", a T a t a r z y według jego i n f o r m a c j i osiadli w okolicach Tobolska „na popis co miesiąc muszą być g o t o w i , a t o d l a buntów n a ­ szych". Jego Dyaryusz jest bardzo ważnym źródłem do poznania dziejów Polaków n a S y b e r i i . Razem z Kamieńskim wędrowało n a zesłanie 400 jego rodaków, których w Tobolsku rozdzielono n a k i l k a g r u p i s k i e r o ­ wano do różnych miejscowości — do Tomska, N a r y m u , S u r g u t u i leżącego n a północy Berezowa. Wymieniając t y l k o niektórych ze s w y c h towarzyszy w s p o m i n a autor w Dyaryuszu, że ciężka była droga, podczas której n p . pod Żygańskiem zginęło „naszych l u d z i 35, różnych i znaczniejszych, j a k o t o : p a n Horoszko, p a n Tomasz Stołkowski, p a n K r y s z t o f Sołtan, p a n M a n i e w s k i etc." I n n i z Polaków osiadłych na S y b e r i i wspomina Kamieński: „brali służbę carską i c h r z c i l i się" — tzą, p r z y j m o w a l i prawosławie, czę­ sto b o w i e m różnymi sposobami starano się i c h nakłonić do dobrowolnej służby carowi, „bo t o m a za wielką przysługę wojewoda carowi, k i e d y kogo ochrzci, albo n a służbę carską p r z y n i e w o l i " . B y l i też i tacy, a wśród n i c h i a u t o r Dyaryusza, którzy w o l e l i poczekać nadarzającej się „do Moskwy okazji". Dopełniając obrazu p i e r w s z y c h p e n e t r a c j i p o l s k i c h n a S y b e r i i , podać należy, że według p e w n y c h o p i n i i syberyjscy d u c h o w n i prawosławni — I . K u l c z y c k i , F. Leszczyński i P. M a l i n o w s k i , którzy w. X V I I I s t u l e c i u p r z e k a z y w a l i k r a j o w c o m słowa ewangelii, w y w o d z i l i się z p o l s k i c h r o ­ d z i n osiadłych n a wschodzie Rzeczypospolitej . Oprócz tego t r a d y c j a syberyjska w y m i e n i a w i e l e nazwisk o p o l s k i m b r z m i e n i u , w odniesieniu do których n i e jesteśmy w stanie ustalić pochodzenia noszących j e l u d z i . Z całą pewnością w i e l e z n i c h było pochodzenia polskiego, ale b r a k p e w ­ n y c h i n f o r m a c j i n i e pozwala n a jednoznaczne stwierdzenie, w j a k i m stop104 103 Dziennik 1 0 4 L i b r o w i с z, op. cit, Józefa Kopcia..., s. 89. s. 30-31; S i e r o s z e w s k i , op. cit, s. 8. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 161 n i u l u d z i e c i b y l i świadomi swojego pochodzenia. Często w źródłach r o ­ syjskich b r a k jest określenia narodowości zesłanych. Stąd też z koniecz­ ności w w y p a d k u b r a k u dokładnych d a n y c h biograficznych, za podsta­ w o w e k r y t e r i u m pozwalające domniemywać o p o l s k i m pochodzeniu danej postaci uznawano opinię badaczy rosyjskich, b r z m i e n i e i m i e n i a i n a z w i ­ ska l u b okoliczności zesłania — n p . „ w p i e r i o d t a k nazywaiemogo s m u t nogo „wriemieni", który . odnosi się do czasów „Dymitriady", l u b inne określenia w rodzaju: „plennyj od B o r y s o w a " , „pojman p o d Izbórskom", „plennyj inoziemiec", „litowskije l i u d i " i t p . . pozwalające domniemywać 0 p o l s k i m pochodzeniu danej osoby. Liczba Polaków, którzy znaleźli się na S y b e r i i w początkowym o k r e ­ sie j e j poznawania przez Rosjan, j a k również i później, po u t r a c i e n i e ­ podległości przez Rzeczypospolitą, sięga w i e l u tysięcy. M i m o t o t y l k o n i e l i c z n i z t e j p l e j a d y p r z y m u s o w y c h wędrowców pozostawili opisy zie­ m i w y g n a n i a . Rodowód polskiego pamiętnikarstwa syberyjskiego w y ­ w o d z i się bezpośrednio z tego, co zwykło się określać zespołem zjawisk życia społeczno-politycznego n a r o d u , t j . w o j n y , powstania, p o r w a n i a z g r a n i c z n y c h strażnic, działalności p a t r i o t y c z n e j i t p . Dodajmy, że p o d ­ czas g d y inne n a r o d y europejskie szczycą się opisami l i c z n y c h podróży 1 odkryć na lądach i morzach świata n a przestrzeni X V I I i X V I I I stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości przypada n a opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych n a S y b e r i i . J a k w wyraź­ n y m zwierciadle odbija się w t e j twórczości obraz epoki w r a z ze wszyst­ k i m i c i e k a w y m i przeżyciami n a zesłaniu, obraz odmienności k u l t u r o w e j S y b e r i i t a m t y c h czasów. Wśród jeńców w o j e n n y c h i p o l i t y c z n y c h wygnańców, którzy uczest­ n i c z y l i w p o z n a w a n i u S y b e r i i , znaleźli się tacy, którzy opisali miejsce swego p o b y t u , co przyniosło duże korzyści nauce. Z biegiem l a t , z grona zesłańców s y b e r y j s k i c h wyodrębniła się g r u p a l u d z i , których osiągnięcia w zakresie poznawania k u l t u r y tubylców oraz k r a j u przymusowego p o ­ b y t u , postawiły i c h w rzędzie zasłużonych pionierów w i e d z y o S y b e r i i . Odnosi się to szczególnie do 2 połowy X I X i początków X X stulecia. Pamiętniki z syberyjskiej tułaczki, zwłaszcza te najstarsze, zawierają w i e l e cennego materiału etnograficznego, który p r z y współczesnym roz­ w o j u badań n a d kulturą ludów zamieszkujących wówczas Syberię nabiera znaczenia n i c z y m n i e dającego się zastąpić źródła historycznego. T r u d y i n i e w y g o d y syberyjskiego zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu systematycznych i w n i k l i w y c h obserwacji życia g r u p et­ n i c z n y c h s p o t y k a n y c h na zesłańczym szlaku, zatem to t y l k o , co zachowało się w pamięci, znalazło w y r a z w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Ponadto autorzy t y c h wspomnień to ludzie n i e p r z y g o t o w a n i do badań n a u k o w y c h . Z a p i s y w a l i o n i przede w s z y s t k i m f a k t y rzucające się w oczy l u b zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i i n n y c h osobliwościach. O d czasu powstania t y c h r e l a c j i życie mieszkańców S y - �162 ANTONI KUCZYŃSKI b e r i i uległo g r u n t o w n y m przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany w n i c h obraz dotyczy faktów z okresu o d połowy X V I I do końca X V I I I w . Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w n i c h przez p r y z m a t własnej k u l t u r y w s i i dworów szlacheckich, wyśmiewając n p . tubylcze zwyczaje i obrzędy. W s p o m n i j m y jednak, że błędu tego n i e ustrzegło się także w i e l u późniejszych wykształconych podróżników bada­ jących kulturę egzotycznych p l e m i o n odległych kontynentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie t o wartościowy zasób źródeł do poznania życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych g r u p etnicznych. Sporo jest j e d n a k jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d k r y ­ te d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i . J e j początki rozpoczynają się przecież nie t y l k o skrótowymi r a p o r t a m i w y p r a w kozackich i podróżników r o s y j ­ skich, lecz także r e l a c j a m i p o l s k i c h zesłańców z epoki caratu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15d748a71f2a5dae070d26057bea9ca2.pdf d67fda6d6be70c8a1a0d082bb0371e66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1536 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1421 Title A name given to the resource O działalności pedagogicznej Bronisława Piłsudskiego (prezentacja źródeł) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.29-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni; Łatyszew, Władysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 2 PL ISSN 0071-1861 A N T O N I K U C Z Y Ń S K I , WŁADYSŁAW ŁATYSZEW (Uniwersytet Wrocławski) (Muzeum Okręgowe w Jużno-Sachalińsku, Rosja) O D Z I A Ł A L N O Ś C I PEDAGOGICZNEJ B R O N I S Ł A W A P I Ł S U D S K I E G O (PREZENTACJA Ź R Ó D E Ł ) W artykule pt. Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii, opublikowa­ nym w 74 tomie „ L u d u " , zamieszczono krótką informację o jego pedago­ gicznej działalności na Sachalinie, ukazując dowodnie, jak wiele funkcji i ról pełnił on na tej katorżniczej Wyspie. Tamże czynił Piłsudski starania o ochronę prawną tubylczej społeczności, przygotowując nawet projekt spe­ cjalnej ustawy o zasadach Zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin. Z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów. Paragraf 23 tego dokumentu stwierdza, iż „w każdej gminie winna istnieć najmniej jedna szkoła elemen­ tarna nauczająca również podstaw praktycznego rzemiosła (ciesielstwa, stolarstwa, kowalstwa, itp.), ogrodnictwa, rolnictwa oraz wiedzy niezbędnej do uprawiania rybołówstwa". W komentarzu do tegoż punktu Bronisław Piłsudski dał dokładną wykładnię co do zasad organizacji i funkcjonowania tych szkół. Stwierdził m.in., iż „środki niezbędne do zaopatrzenia i utrzy­ mania szkół winno dać państwo", sami tubylcy bowiem ze względu na swe ubóstwo nie byliby w stanie ponieść takich kosztów, jak: budowa lub wynajem budynków na szkoły, zakup pomocy nauczania, opłacanie nauczy­ cieli, itp. „Szkoły te stanowić będą mocny ośrodek szybkiego scalania lud­ ności tubylczej z Rosjanami" - zauważa B. Piłsudski. Zaraz jednak zazna­ cza, iż należy dbać o świecki charakter tych placówek, a w programie nauczania trzeba koniecznie uwzględnić praktyczny kierunek kształcenia, m.in. w zakresie tradycyjnego rzemiosła, by dzieci nie wyobcowały się z wie­ lowiekowej tradycji kulturowej, by posiadły taką o niej wiedzę i takie umiejętności praktyczne, które dawałyby im przewagę w „zajęciach, którymi się zajmują ich rodzice". Jeśli natomiast idzie o naukę czytania i pisania, to B. Piłsudski sugerował, by „koniecznie oddzielić dzieci tubylcze od ro­ syjskich". Uzasadniając to wyjaśniał, iż „wymaga tego zróżnicowanie umysłowe, i być może, różnice w szybkości przyswajania materiału, nie— - ^ t n o ś ć ięzyka rosyjskiego, z czego wynika potrzeba zastosowania innych �30 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW Bronisław Piłsudski (1866-1918) środków i metod nauczania. Szkolenie w zakresie rzemiosła byłoby możliwe wspólnie z dziećmi przesiedleńców rosyjskich, ale koniecznie w miejscu zamieszkania dzieci tubylczych, aby szkoła była dla nich widoczna i by mogli uznać ją za własną." Już z tej pobieżnej prezentacji koncepcji funkcjonowania szkół wynika wyraźnie, że B. Piłsudski posiadał niezłe rozeznanie w warunkach soqotechnicznych, mających zapewnię powodzenie realizacji programu powszechnego nauczania tubylczych dzieci i młodzieży. Wykładnię tego stanowiska zawiera § 24 zasad Zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, w którym czytamy: „ N a u ­ czanie szkolne ma być obowiązkowe dla dzieci płci obojga". Komentując ten wymóg autor dokumentu podkreśla, iż w zasadzie należało­ by objąć obowiązkiem nauczania wszystkie dzieci w wieku szkolnym. Rozwój kulturalny tubylców następowałby wówczas szybciej, a zarazem bardziej miarowo, co w naturalny sposób niwelowałoby różnice i mogące powstać konflikty między analfabetami, a osobami umiejącymi pisać i czytać. Jeśli �DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO 31 w początkowym okresie nie byłaby możliwa organizacja wystarczającej liczby szkół, to obowiązkowe nauczanie trzeba by wprowadzić w terminie nieco późniejszym, by nie wywoływać dysharmonii w w miarę jednolitym statusie wszystkich Ajnów na Wyspie. Wprowadzenie szkół w jednych rejonach, a pozbawienie ich innych, mogłoby wprowadzić niepotrzebne konflikty między tubylcami, którzy mogliby przez takie rozwiązanie uznać siebie za „lepszych i gorszych" w oczach rosyjskiej administracji. Zwłaszcza, że - jak zauważa B. Piłsudski - dla większości Ajnów umiejętność czytania i pisania jest bardzo ważną zaletą. Dodaje też bardzo cenną uwagę, że wszystkie osoby kończące szkołę powinny być informowane o tym, iż nie będą powoływane do wojska. Wśród tubylców bowiem funkcjonowało przeświadczenie, że po to kształci się ich dzieci, by w przyszłości mogły one służyć w wojsku rosyjskim. Mówiąc o nauczaniu dzieci i młodzieży Ajnów autor projektu czyni bardzo stosowną uwagę, iż ma to być rzeczywiście nauczanie powszechne, tj. obejmujące chłopców i dziewczęta. „Przeciwko nauczaniu dziewcząt wy­ stępować będzie wielu. Z owymi przesądami, wymagającymi, by kobiety pozostały gorszą połową rodzaju ludzkiego, walczyć trzeba będzie na różne sposoby i stopniowo: zachętą i karą. Przyciągnąć dziewczęta do szkół może również zatrudnienie w nich nauczycielek." Miał też B. Piłsudski na względzie właściwy dobór pierwszych kadr nau­ czycielskich. Nie mogli to być, jego zdaniem, ludzie przypadkowi, umiejący wprawdzie czytać i pisać ale uważający siebie za lepszą część społeczeństwa, ludzie o lekceważącym stosunku do swych obowiązków i przeświadczeni o niższym statusie społecznym tubylców. Szkoły takie „przynajmniej w po­ czątkowym okresie, winny posiadać nauczycieli ideowych, wybijających się ponad przeciętność." Metryka przypomnianego wyżej dokumentu odnosi się do drugiego okresu pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie, kiedy to w 1902 roku, po czasowym pobycie we Władywostoku przybył on ponownie na Wyspę, by z ramienia Imperatorskiej Akademii Nauk i przy wsparciu Rosyjskiego Komitetu do Badań nad Azją Środkową i Wschodnią zająć się badaniami etnograficznymi, przede wszystkim zaś gromadzeniem kolekcji etnograficznej dotyczącej Ajnów, Niwchów i Oroków. Wówczas spotkał się z gubernatorem wojskowym Sachalinu, W . I . Łapunowem, na zlecenie którego przedłożył owe zasady Zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin. Zawarł tam m.in. postulaty dotyczące powszechnego nauczania tubylców. Wspomnieć jednak trzeba, że owe regulacje prawne brały swój początek z pracy pedagogicznej ich autora. Już w pierwszych latach zesłania, przebywając we wsi Rykowskoje B. Piłsudski zajmował się nauczaniem dzieci Rosjan i Niwchów. Zajęcia te dawały mu ulgę w katordze, czyniły z niego obywatela innej kategorii, ale faktem jest i to, iż pracę tę wykonywał B. Piłsudski z wielką przyjemnością. W korespondencji jego z L.J. Szternbergiem, również zesłańcem, który wcześniej od niego opuścił Sachalin i osiadł w Petersburgu, skąd inspirował zajęcia badawcze B. Piłsudskiego na Sachalinie V i ^ j ję . i n . taka informacja: „ N a ile zgłębiłem siebie, nie jestem już w a a s m �32 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW zdolny do ostatniej [tj. nielegalnej działalności i propagandy - A . K . , W.Ł.] i nigdy się już tymi sprawami nie zajmę. Przeciwnie, do każdego rodzaju pracy w kulturze czuję pociąg i bez tego życie byłoby nie do zniesienia." Tę „pracę w kulturze" rozumiał on jako tworzenie szkół, bibliotek, stacji meteorologicz­ nych, muzeów, organizowanie odczytów, a przede wszystkim - badania na niwie etnografii. Po wielokroć angażował się w nie bez reszty, co do dziś znajduje potwierdzenie w nauce, zwłaszcza w etnografii, językoznawstwie i folklorystyce. Wspomnieliśmy poprzednio, że zaczynem nauczycielskiej działalności B. Piłsudskiego był pobyt we wsi Rykowskoje, w pierwszym okresie zesłania. Tam też, oprócz pracy w więziennej kancelarii, zajmował się on obserwaqami meteorologicznymi i - nie bez dumy (o czym wspominał w liście do L.J. Szternberga) - działalnością nauczycielską i oświatową: „ U mnie, we wsi Rykowskoje zorganizowane zostały, acz nie bez trudu, ludowe czytania; że się one przyswoją, dostarczają zadowolenia i korzyści widać to wyraź­ nie, zwłaszcza z tego, że za każdym razem zbiera się około 100 osób albo i więcej [...] Czytamy krótkie opowiadania N . Gogola (Tarasa Bulbę - to jedno opowiadanie było zilustrowane), Kułaka - N . Nikitina, Las szumi - W. Korolenki [inicjały imion uzupełniono A . K . , W.Ł.]. Teraz otrzyma­ liśmy z Aleksadrowska mapy historyczne i prowadzimy naukę posługiwania się nimi wraz z systematycznym wykładem dotyczącym rosyjskiej historii. D r u g ą część odczytu poświęcamy zawsze beletrystyce." Zachowały się wielorakie dokumenty świadczące niezbicie o dużym zaan­ gażowaniu B. Piłsudskiego w rozwój instytucji oświatowych na Sachalinie. Oto np. w korespondenqi do naczelnika okręgu G.W. Sawrimowicza formułuje on wyraźny projekt „rozwoju oświaty ludowej i jej organizacji w Okręgu Tymow­ skim". Jednocześnie w kolejnym liście do wspomnianego już L.J. Szternberga pisze: „Uważam się za niezdolnego do działalności wychowawczej, ponieważ nie potrafię wytworzyć dyscypliny, a jeśli kiedykolwiek uda mi się wpłynąć na kogoś, to tylko drogą serdecznej rozmowy, ale i tu potrzebna jest wzajemna sympatia oraz dostateczny autorytet nauczyciela." Przyglądając się uważniej pedagogicznej pracy B. Piłsudskiego trzeba wyraźnie podkreślić, iż na owej „wzajemnej sympatii i wzajemnym przywiązaniu" budował on swój wielki autorytet w społeczności Wyspy. Jeszcze w pierwszym okresie pobytu na Sachalinie, a więc w latach 1887-1899, snuł plany rozwoju pracy nauczyciel­ skiej, chcąc nadać jej formę instytucjonalną. Rozumiał bowiem potrzebę kształcenia tubylczych plemion, by nie odstaiwały one od Rosjan i Japończy­ ków. W wykształceniu widział m.in. szansę na podniesienie statusu społeczne­ go mieszkańców Wyspy. Pisał o tym m.in. w artykule, który z powodzeniem nazwać można memoriałem, zatytułowanym Nuždy i potřebnosti sachalinskich giliakov, opublikowanym w „Zapiskach Priamurskogo Otdela Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obščestva" (t. 4: 1898) w Chabarowsku. 1 2 1 2 Archiwum Akademii Nauk (Rosja) - Sankt Petersburg, fond 282. Tamże. �33 DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO „Zdolność ludów pierwotnych do przejmowania kultur ras cywilizowanych - podkreślał tamże - potwierdzają liczae przykłady. Wszędzie, gdzie zbliżenie się do tych ludów miało na celu podzielenie się z nimi osiągnięciami cywiliza­ cji, uzyskiwano pomyślne rezultaty. Nie należy uciekać się do przemocy, a oddziaływać trzeba przekonywaniem, humanitarnymi postawami, łagodnoś­ cią i pobłażliwością." Tak sformułowane poglądy odnalazły praktyczny wyraz w codziennym obcowaniu z tubylcami, przeto i sława B. Piłsudskiego niosła się szeroko po ich osadach. Wiele można by pisać o tym, gdyż jeszcze do niedawna w niwchskich wioskach żyły starsze osoby, które z przekazów rodzinnych znały humanitarną działalność tego nieprzeciętnego Człowieka. Zamiary pedagogiczne B. Piłsudskiego szły również w tym kierunku, by z czasem wykształcić nauczycieli rekrutujących się spośród samych tubylców. Так пр., w 1899 г., wyjeżdżając do Władywostoku, B. Piłsudski zabrał ze sobą młodego Niwcha z zamiarem wykształcenia go, by ten po powrocie na Wyspę mógł zająć się nauczaniem swoich współplemieńców. Szlachetny zamiar nie powiódł się, gdyż chłopak ów zmarł w niedługim czasie, pozostawiając B. Piłsudskiego w głębokim smutku. Dobrze natomiast układała się jego współpraca z ajnuskim młodzieńcem o nazwisku Tarondzi Sentoku , dzięki któremu rezultaty zabiegów o szkoły dla Ajnów przybrały realniejszy kształt, zwłaszcza w sferze samego nauczania. W materiałach źródłowych dotyczących B. Piłsudskiego odnaleźć można fragmenty bezpośrednio traktujące o jego pracy pedagogicznej wśród ludów Sachalinu. Są to liczne artykuły, fotografie, korespondencja, notatki osobiste badacza, raporty i sprawozdania urzędowe. Oto np. zupełnie niedawno odnaleziono w Centralnym Archiwum Pań­ stwowym Dalekiego Wschodu w Tomsku dwa rękopiśmienne dokumenty noszące tytuł: Krótkie wstępne sprawozdanie o ajnuskiej szkole w Korsakówskim Okręgu w latach 1903-1904 i Krótkie sprawozdanie o ajnuskiej szkole podstawowej w Okręgu Korsakowskim w latach 1904-1905 (fond 1133 op. 1, d. 2031,1. 219-226). Dokumenty te publikowane są w języku polskim po raz pierwszy. Tekst odtworzony jest bez zmian, jedynie tam gdzie było to niezbędne, a także tam gdzie aktualny stan badań pozwalał na uzupełnienia zdecydowano się na dodanie przypisów. Zatrzymajmy się jeszcze na chwilę nad kwestią owych elementarnych szkółek dla tubylców, których zakładanie inspirował B. Piłsudski, włączając się także czynnie do tej pracy i uważając siebie za osobę mającą moralne prawo do wspomagania Niwchów, Ajnów i Oroków w ich drodze ku oświa­ cie. Publikowane dokumenty ujawniają wiele szczegółów dotyczących tego przedsięwzięcia, wskazują na inicjatywną rolę B. Piłsudskiego i jego głębokie 3 4 3 B. Piłsudski, Nuždy i potřebnosti sachalinskich giliakov, „Zapiski Priamurskogo Otdela Imperatorskogo Russkogo Geografičeskogo Obščestva", t. IV, vyp. VI, Chabarovsk 1896, s. 8. Tarondzi Sentoku - Ajnu, pomocnik B. Piłsudskiego w organizowaniu szkół na Sachalinie oraz nauczyciel w tychże. Autor książki Opowiadania o Karafu to-Ajnach (w języku japońskim), 4 �34 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW przekonanie o konieczności kształcenia tubylców. Gdy wybuch wojny rosyj­ sko-japońskiej przerwał rozwijające się pomyślnie dzieło zakładania szkółek elementarnych dla ajnuskich dzieci, był on przekonany o tym, że kiedy życie przyjmie tu znowu pokojowy i spokojny charakter - dążenie Ajnów do nauki i możliwie szybkiej organizacji szkół przybierze jeszcze pełniejszą formę... Potrzebne są oczywiście niemałe środki pieniężne na ten cel, i oczywiście ludzie. Pierwsze powinno dać państwo, a ludzi należy oczekiwać od rosyj­ skiego, zawsze życzliwego dla dobrego przedsięwzięcia, społeczeństwa. Przedsięwzięte przez B. Piłsudskiego starania o powszechną edukację tubylczych dzieci rozwijały się na Wyspie kiedy sam doglądał ich realizacji. Wiemy jednak z jego biografii, że w 1905 r. opuścił on Sachalin na zawsze. Wkrótce też południowa część Wyspy przeszła pod panowanie japońskie. Wprowadzono tam zasady regulujące sprawy oświaty. Wielu Ajnów przesie­ dlono na Hokkaido, gdzie rozpoczął się proces ich akulturacji. Grupy tubyl­ cze osiadłe w północnej części Sachalinu, który pozostawał pod władaniem rosyjskim, straciły swego orędownika. Rozpoczęte przez niego dzieło nie było kontynuowane przez długie lata. Wiele myśli i propozycji wypowiedzia­ nych przez B. Piłsudskiego na początku X X w. nie straciło jednak nic ze swej aktualności do naszych dni. 5 * KRÓTKIE WSTĘPNE S P R A W O Z D A N I E O A J N U S K I E J S Z K O L E W O K R Ę G U K O R S A K O W S K I M W L A T A C H 1903-1904 Ograniczam się tutaj do krótkiego jedynie przedstawienia działalności szkoły, ponieważ zatrudniony w niej nauczyciel nie przysłał mi jeszcze dziennika ze wszyst­ kimi notatkami odzwierciedlającymi codzienne życie szkoły i przynależnego do niej internatu. Zgodnie z zezwoleniem wydanym przez głównego Wojennego Guberna­ tora [Sachalinu - A.K.] szkoła mieściła się w oddzielnym budynku we wsi Najbuczi . Przed zlokalizowaniem w nim szkoły zamieszkiwano go tylko w letnie miesiące 1 5 2 Zob. drukowane poniżej sprawozdanie z działalności szkół ajnuskich w latach 1904-1905. B. Piłsudski zawsze liczył na to, że dobre inicjatywy muszą znaleźć wsparcie finansowe. Często oczekiwania jego spełniały się ale przyznać należy, że mimo niepoprawnego optymizmu - przeży­ wał wielokrotnie różne niepowodzenia. LapunowM.N. - generał-lejtnant, w latach 1898- 1905 wojenny gubernator Wyspy Sacha­ lin. Człowieko szerokich możliwościach administracyjnych, zainteresowany sprawą prawnego uporządkowania sytuacji tubylczych ludów Sachalinu. Na jego zlecenie B. Piłsudski opracował dokument pod nazwą Zarządzanie Ajnami z wyspy Sachalin. Z krótkimi komentarzami do po­ szczególnych punktów. Dokument oparty na odnalezionym przez W. Łatyszewa oryginale opub­ likowany został w 74 tomie rocznika „Lud". Z pomocy gubernatora często korzystał B. Piłsudski, prowadząc różne prace badawcze na Sachalinie. Najbuczi - ajnuska osada na wschodnim wybrzeżu Sachalinu przy ujściu rzeki Najby. W 1866r. założono w pobliżu rosyjski posterunek Najbuczi. Od 15 października 1947 r. wieś Ust-Dolinka. Postanowieniem Sachalińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego, nr 502, z dniem 29 grudnia 1962 r. osadę wykreślono z ewidencji zaludnionych punktów obwodu. 1 2 �35 DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO i dlatego nie miał nawet pieca. Trzeba więc było zbudować kominek, naprawić drzwi, okna, urządzić prycze. Remont ten zakończył się 1 grudnia, a 3 stycznia główny zarządca osiedli przysłał 6 ławek z pobliskiej szkoły rosyjskiej. Urządzenia i warunki były niewyszukane, proste, ale w porównaniu z rokiem poprzednim był to wielki krok naprzód. Liczba uczniów wahała się od 6 do 10. Wiek 10-17 lat. Uczył się jeszcze jeden, prawda - nie bardzo długo, dorosły lat 26. Zachorowała mu córka i musiał pojechać do domu, kontynuując tam naukę arytmetyki. Program szkolny obejmował te same przedmioty, co przed rokiem. Musieliśmy przykładać się do arytmetyki, pisania, a i czytania z książek co szło ogromnie wolno. Wprowadziłem systematyczną naukę konwersacji w języku rosyjskim. Tłumaczone były wszystkie słowa występujące w elementarzu, a także uczono się na pamięć nazw przedmiotów mających zastosowanie w codziennym życiu szkoły. Początkowo przy­ chodziło to dość trudno, jednak z chwilą przyjścia do szkoły syna Ajnuski i rosyj­ skiego chłopa, stało się to znacznie lżejsze. Nie znający języka ajnuskiego chłopak porozumiewał się z kolegami po rosyjsku. Szczególnie interesującą dla uczniów była umiejętność zapisywania słów ajnuskich w rosyjskiej transliteracji. Bardzo chętnie pisali też uczniowie ćwiczenia gramatyczne, wspomnienia, opisy swoich zakupów, pamiętniki i codziennie oblegali mnie ze swoimi różnymi notatkami. Nauczycielem w szkole był także Ajnus Tarondzi, którego można by zaliczyć do uczniów, ponieważ przez cały czas bardzo starannie uczył się u mnie języka rosyjskiego, studiując gramatykę, wprawiał się też w piśmie i prawidłowej wymowie. Nie znając zasad dydaktyki był oczywiście daleki od ideału ludowego nauczyciela. Ale póki co - pod moim bezpośrednim kierownictwem, jako mój pomocnik był zupełnie przydatny. W internacie był zawsze porządek, lepszego nie można było sobie życzyć. Dzieci same dbały o czystość, piłowały i rąbały drzewo, odgarniały śnieg z dróżki wiodącej do domu, a nawet przez długi okres gotowały sobie jedzenie. Kiedy zorientowałem się, że to ostatnie zajęcie zabiera uczniom zbyt wiele czasu, musiałem zgodzić się na wynajęcie dwóch dziewcząt, krewnych uczniów, do zajęć gospodarskich. Próbowałem namówić je do nauki czytania i pisania i nawet otrzymałem pozwolenie od ich rodziców by zacząć je uczyć, ale one same szybko, już przy pierwszych zajęciach zrezygnowały. Wszystkie dzieci chodziły do łaźni, same troszczyły się o czystość odzieży, rodzice chętnie szyli dla nich niezbędne dla nich ubrania na zmianę. Dorośli z rodzin uczniów i obcy przybysze odwiedzali szkołę i niekiedy długo w niej przesiadywali przysłuchując się zajęciom lub oglądając z uczniami ilustrowane książki, które zdobywałem dla szkoły. Wypada tylko niezmiernie żałować, że pierwsze kroki nowego dzieła przypadły na tak ciężkie i niespokojne czasy. Nie można było zrealizować także nakreślonego programem wprowadzenia do zajęć szkolnych jakiegokolwiek rzemiosła, co w przyszłości uważałbym za bardzo ważne i pożądane nawet ze strony uczniów i ich rodziców. 3 4 sierpień 1904 r. 3 B. Piłsudski Wierżbienc P.P. - administracyjny nadzorca wsi 2-go rejonu Korsakowskiego Okręgu. Odnosi się to do sytuacji politycznej, mającej miejsce na Sachalinie z początkiem X X w. i wojny japońsko-rosyjskiej, w wyniku której południowy Sachalin został opanowany przez -~¿~<yvirów j pozostawał w ich władaniu do zakończenia II wojny światowej. 4 �36 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW SPIS D A R Ó W I WPŁYWÓW PRZYJĘTYCH D O A J N U S K I E J SZKOŁY W O K R Ę G U K O R S A K O W S K I M W L A T A C H 1903-1904 zeszytów ołówków proszku atramentowego tablic szyfrowych rysików linijek nożyk papieru nr 7 obsadek piór książek do nauki czytania roki rok I I Tichomirow, Krótka gramatyka Goldenberg, Zbiór zadań - cz. 1 - cz. 2 Garbów, Historia Rosji Kudriawcew, Arytmetyka Geografia krótka Od I.P. Szemanela papieru nr 6 ołówków nr 4 Od A.S. Jakubowskiego mała lupa Od B.O.P. ręczników szalików Od A.P. Birycza kociołków japońskich cukru herbaty cegiełkowej filiżanek porcelanowych spodków do nich Od zarządcy osiedli P.P. Wierżbieńca mięsa peklowanego nafty ławek szkolnych Wpływy pieniężne: od Głównego Wojennego Gubernatora Od A.P. Takaja - 100 4 tuziny 2 paczki 5 20 - 4 - 1 1 ryza - - 3 2 pudełka 15 5 5 2 - 3 3 - 2 2 1 - 1 ryza 1 tuzin - 1 - 5 2 5 5 - 2 1 głowa 10 cegiełek 5 5 - 2 pudy 1 bańka - 6 - 200 rubli 1 r. Birycz A.P. - Biricz Chrisaif Płatonowicz, wielki sachaliński przemysłowiec, właściciel przed­ siębiorstw rybackich. Na Sachalinie znalazł się jako zesłaniec. Potem był subiektem u sachalińskiego kupca J.L. Semienowa. Z czasem rozwinął własny interes i stał się wpływowym obywatelem Wyspy. �DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO Od Od Od Od Od Od Od J.P. Kałaca G.P. Szemanela B.O.P. E . N . Nikolaje wej japońskiego konsula Nomury I . D . Szredersa dr Gorszkowa 6 7 37 2r. 2r. - 50 kopiejek 1 r. - 10 r. 2r. - czasopismo „Niwa" za rok W ciągu roku szkolnego wydatkowano 141 rubli 65 kopiejek na: wynagrodzenie nauczyciela wyżywienie uczniów w internacie oświatę artykuły pisemne gospodarskie i drobne wydatki - 64 r. 59 r. 7 r. 1 r. 9 r. 32 k. 92 k. 07 k. 34 k. - 141 r. 65 k. Razem Pozostaje nierozchodowanych 76 rubli 85 kopiejek. Rachunki zaliczkowe oraz dokumenty przedstawione są oddzielnie. * KRÓTKIE S P R A W O Z D A N I E O A J N U S K I E J S Z K O L E PODSTAWOWEJ W O K R Ę G U K O R S A K O W S K I M W L A T A C H 1904-1905 1 Jesienią 1904 r. chciałem rozpocząć nauczanie ajnuskich dzieci w wiosce Najero , ponieważ zamierzałem przebywać tam przez czas dłuższy, mniej więcej do połowy zimy. O chęci do nauki sygnalizowało mi jeszcze wiosną kilku wyrostków z Najero i Tarajaki. Chciałbym także przyciągnąć do szkoły dzieci Oroków, mieszkających w osadzie Tichmieniewskiego. Planowałem sprowadzić z południa, ze wsi Nąjbuczi, nauczyciela Torondzi, ponieważ wiedziałem, że tam beze mnie zajęcia w szkole i tak by się nie zaczęły. Oczekiwałem też z południa na pomoce naukowe, ponieważ wyjeżdżając z Tymow­ skiego Okręgu udało mi się dostać tylko jeden egzemplarz elementarza. Póki co, w oczekiwaniu przyjazdu nauczyciela z południa i Oroków z północy, po ukończeniu przez nich polowań, zamieszkałem w pokoju dozorcy we wsi Najero 2 3 6 Nikołajewa Ewgenija Nikołajewna - akuszerka. W 1901 r. przyjechała na Sachalin z Pawłogrodu, miasta w Jekatierynowskiej guberni i została mianowana położną w Korsakowskiej lecz­ nicy okręgowej. Nomura Motonobu - w 1903 r. japoński wicekonsul mieszkający w Korsakowsku. Wieś Najero - obecnie rosyjska osada Gastełło w Poronajskim rejonie. Wieś Tarajaka - najstarsze północne ajnuskie osiedle, położone na mierzei w miejscu połączenia jeziora Newskiego z Morzem Ochockim. Od 1947 r. wieś Ustie - rejon Poronajski. Postanowieniem Sachalińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego nr 27 od dnia 26 stycznia 1965 г., wykreślona z ewidencji zaludnionych punktów obwodu. Posterunek Tichminiewskij - założony w 1869 r. Od 5 czerwca 1946 r. miasto Poronajsk, stanowiące centrum rejonu Poronajskiego. 7 1 2 3 �38 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW i zaproponowałem żądnym nauki Aj nom, aby przychodzili do mnie. Na razie zna­ lazło się czterech chłopców - wyrostków w wieku 12-16 lat. Najstarszy szybko zrezygnował, bo trudne było dla niego przyswojenie cyfr i liczb, a i rodzina zrzędziła, że dwie osoby zjednej rodziny zbyt długo odłączają się od domu. Powoli, ale dość systematycznie, prawie codziennie odbywała się u nas nauka czytania z jednej tylko książki, pisania i najłatwiej przyswajanej przez Ajnów aryt­ metyki. Chłopcy żarliwie traktowali zajęcia, choć przeszkadzała ciasnota pomiesz­ czenia, stały zgiełk w jednym pokoju mieszkania dozorcy i brak pomocy naukowych, nawet ołówków nie było i niekiedy musieliśmy pisać małymi resztkami (ogryzkami). Jeszcze więcej było ogólnego żalu, kiedy postanowiłem wyjechać na południe wcześniej niż planowałem. Święto niedźwiedzie we wsi Najero, na które wcześniej liczyłem, odłożono na rok przyszły. A na południu przeciwnie - czekały święta wyśledzenia pięciu niedźwiedzi. Wielu Ajnów z Najero spieszyło tam na łódkach. Ja również chciałem skorzystać z okazji, by raz jeszcze uczestniczyć w tym głównym święcie Ajnów i 1 listopada wyjechałem zostawiając smutne dzieci i dopiero roz­ poczętą przez nie naukę. Nauczyciel nie zjawił się. Orokowie także nie przyjechali i cały plan działań nie udał się. Prosiłem dozorcę, by od czasu do czasu pokazywał dzieciom litery i cyfry. Ale z tego nic nie wyszło. Felczer z Najero wziął potem do siebie jednego chłopca - sierotę i zaczął go uczyć, ale po kilku dniach wrócili starsi i zabrali chłopca. Na południu zastałem ten sam nastrój i warunki, które jeszcze wiosną zmusiły mnie do zakończenia zajęć w szkole przed terminem. Pogłoski o oczekiwanym wylądowaniu Japończyków krążyły powszechnie, pra­ wie codziennie [widziano] bądź tu, bądź tam, dym ze statków. Niedorzeczne roz­ mowy o tym, że Ajnowie wiedzą kiedy i gdzie zacznie się lądowanie, dochodziły i tutaj do nich. Oni sami z jednej strony wierzyli, że już Japończycy zajmą Wyspę, a z drugiej strony strasznie bali się momentu wylądowania, a w jego następstwie walki o Wyspę. Co robić? Gdzie się podziać? Niebezpieczeństwo grozi nie tylko od zbłąkanych kul; oddziały wojskowe wywoływały u Ajnów strach nie mniejszy niż włóczędzy, rozbójnicy; niektórzy ze względu na żony nie chcieliby spotkać się z ja­ pońskim wojskiem. Chodziły także słuchy, że po zajęciu Sachalinu Japończycy wywiozą Rosjan i ich, jako rosyjskich poddanych. A jeden starszy i ważny wśród Ajnów dostojnik wypowiadał się, że j a mam specjalny cel w tym, aby wszystkich Ajnów zwabić do Rosji. Wielu przygotowywało się, w razie nadejścia Japończyków, do ucieczki w góry. Każda rodzina starała się być w tych ciężkich, groźnych chwilach razem i tak jak na wiosnę nalegali na wypisanie dzieci z internatu, tak teraz bali się odesłać je do szkoły. Przypuszczam, że wpływ miał także strach przed niezadowole­ niem, możliwych według Ajnów, przyszłych nowych władców wyspy. Nienawiść niektórych, szowinistycznie nastawionych do Rosjan Japończyków, znana była Aj nom zbyt dobrze. Pewnego razu, jeszcze w 1903 г., jeden Ajnu mówił, że niedobrze jest, aby uczyły się dzieci z jednej tylko osady. Jeśli potem byłoby źle to widziane, to konsekwencje ponosiliby współmieszkańcy. Dlatego lepiej byłoby, żeby uczyć po jednym dziecku z każdego osiedla. Bardzo możliwe, że ktoś z Japończyków z dezaprobatą wyrażał się o naszej szkole, porównując ją z tymi przepięknymi szkołami misyjnymi i rządo­ wymi, które na wyspie Hokkaido zorganizowano dla mieszkających tam Ajnów. Od czasu do czasu w środowisku osady chodziły słuchy, że uczących się Ajnów będą wcielać do wojska, że gdzieś na Amurze, gdzie nauczano Gold ów, już zabrali �39 DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO wszystkich uczących się. Rzeczą naturalną było, że plotki takie oddziaływały na rodziców uczniów. „Ty się nie gniewaj - mówił mi jeden Aj nu, mój przyjaciel - że nie kształcę swego syna, ale kiedy jest taka straszna niepewność, czy będziemy jutro żyć, to prawdę mówiąc mnie wszystko jedno czy mój syn umrze piśmienny, czy nie." 0 internacie i sprawniejszej organizacji nauczania, to znaczy o urządzeniu szkoły w jednym miejscu i z moim bezpośrednim udziałem nie mogło być mowy. Nie było nawet pomieszczenia, z którego korzystano w roku ubiegłym. W Nąjbuczi sta­ cjonowali żołnierze i ciągle przysyłano tam nowe posiłki. Mimo takich warunków nie chciałem całkowicie zaniechać zajęć. Wiadomo przecie, że bez stałych ćwiczeń ludzie ledwie umiejący czytać i pisać szybko zapominają wiadomości. Dlatego namówiłem nauczyciela Tarondzi, aby się zgodził popracować trochę i w roku bieżącym, objeż­ dżając te osady, gdzie mieszkali ci z tubylców, którzy już uczyli się - by zmusić ich do czytania, pisania, liczenia, na tyle, na ile pozwalały miejscowe warunki. Zaleciłem jednocześnie, by nie odmawiał pomocy tym, którzy chcieliby rozpocząć naukę. 1 jeśli wcześniej nasze zajęcia dalekie były od idealnej organizacji pracy, to teraz zmieniły się w kursy powtórki dla umiejących już trochę czytać i pisać - półanalfabetów. Oprócz Tarondzi, który ugodził się objeżdżać osady Rure , Nąjbuczi, A j , Otosan , Seraroko , jeden ze starszych uczniów, zdolniejszy od innych, Tujcino lat 18 zabrał się do nauczania dzieci w swojej osadzie Sijancach . Obiecał pomóc mu w tym jakiś znajomy, dobrze wykształcony zesłaniec, z pobliskiej osady Nikołąjewskiej. Ja natomiast, wpadając z Korsakowa dwukrotnie widziałem te zajęcia, prze­ prowadzone, jak można było przypuszczać, skrajnie nieprawidłowo, powoli, ospale. Bez nieodzownego dla pedagogów entuzjazmu, taktu, dydaktyki. Moi nauczyciele mieli wyłącznie jedną, konieczną dla pedagoga tubylczej szkoły cechę - znajomość ojczystego języka uczniów, w którym tylko można im wyjaśnić cokolwiek. Wyraźnych postępów do mojego wyjazdu dzieci nie zrobiły. Spośród wszystkich uczniów tylko sześciu chłopców czyta druk, choć z trudem, po rosyjsku i lżej im notować alfabetem rosyjskim ąjnuskie słowa, z arytmetyki znają trzy pierwsze dzia­ łania. Dziewięciu uczniów jeszcze nie ukończyło nauki i z arytmetyki jedni znają dodawanie i odejmowanie, drudzy tylko dodawanie. Wyjeżdżając 20 lutego prosiłem nadzorcę 2-go odcinka, pana Wierżbienca, za­ wsze z sympatią odnoszącego się do nauczania ajnuskich chłopców, i nauczycielkę ze wsi Władimirówka, A . I . Iwanowną, aby odwiedzali i podtrzymywali na duchu nauczycieli oraz uczniów. Ze względu na powyższe okoliczności, nie zwracałem się z prośbą o pieniądze dla szkoły. Jak widać z przedstawionego rozrachunku, nie zu­ żyłem nawet tych pieniędzy, które zostały mi z poprzedniego roku. 4 5 6 7 8 4 Rure - ajnuska osada na brzegu Morza Ochockiego w odległości 7 km na południe od wsi Dubki (obecnie wieś Starodubskoje). Aj - osiedle na brzegu Morza Ochockiego, 18 km na południe wieś Otosan. Ze wsi tej pochodziła ajnuska żona B. Piłsudskiego. Postanowieniem Sacha)ińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego, nr 365 od 8 sierpnia 1967 г., wykreślona z ewidencji zaludnionych punktów obwodu. Otosan - obecnie wieś rejonu Firsowo Dolińskiego. Seraroko - obecnie Wozmorie w rejonie Dolińskim. Sijancy - ajnuska osada Sijancza na lewym brzegu rzeki Najby. Na jej prawym brzegu, w odległości dwóch kilometrów od osiedla Ajnów, w 1984 r. założono rosyjskie osiedle Sijancy, nazwane potem na cześć naczelnika głównego więzienia sachalińskiego M.N. Gałkina-Wraskogo wsią Gałkino-Wraskoje. Od 5 czerwca 1946 r. miasto Dolinsk - centrum rejonu Dolińskiego. 5 6 7 8 �40 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW Zostało mi 76 rubli 85 k. Wydałem z nich 43 r. 05 k. (a mianowicie: nauczycielom do 20 lutego 1905 roku - 4 0 r. i na artykuły piśmienne 3 r. 05 k.). 28 rubli zostawiłem nadzorcy osad z prośbą o wypłacenie nauczycielom, jeśli będą kontynuować naucza­ nie. 5 rubli 80 k. zostawiłem u siebie, pragnąc zdobyć za te pieniądze jakiekolwiek odpowiednie dla uczniów książki czy gry i wysłać im w formie szkolnych podarków. Tej zimy wpłynął dar tylko od jednej osoby. Pani Jakobson ofiarowała cztery tuziny czarnych ołówków, pięć kolorowych i dwie libry papieru listowego (24 arkusze). Teraz w niespokojnych, pełnych niepewności czasach, ręka nie służy do bardziej szczegółowego pisania o życzeniach odnośnie szkół ajnuskich na Sachalinie. Do­ świadczenie jednak pokazało, że są tu chęci do nauki. Kiedy życie będzie miało tu znów pokojowy, spokojny charakter dążenie do nauki, w co mocno wierzę, wyrazi się w silniejszej formie. Żeby wyjść naprzeciw temu widocznemu wśród Ajnów ruchowi uwolnienia się od ciągłej inercji, pasywności i zbliżenia do ras kulturalnych, potrzebne są oczywiście niemałe środki pieniężne i ludzie. Pieniądze winno zabez­ pieczyć państwo, a ludzi można oczekiwać od rosyjskiego społeczeństwa, zawsze otwartego na pożyteczne inicjatywy i dobre przedsięwzięcia. Każdy początek wymaga nieprzeciętnych pracowników, ludzi oddanych pracy, a tubylcy Sachalinu, którzy - dzięki niefortunnym dla nich zdarzeniom, w ciągu dziesiątków lat poznali wyrzutki normalnego społeczeństwa, nieszczęśliwy ale i silnie zepsuty zesłańczy element, mają większe niż kto inny prawo, by przysłano do nich lepszych ludzi, wartościowszych z zaniechaniem zesłań. Jeśli chodzi o typ szkół, które łatwo zakorzeniają się wśród tubylców i są dla nich korzystne to pisałem o tym w innym miejscu {Zarządzanie Ajnami z wyspy 9 Sachalin...). Przy czym przedstawiam oprócz dokumentów dotyczących wydatkowania pienię­ dzy i wzory prac pisemnych uczących się ajnuskich chłopców . 10 28 kwietnia 1905 r. osada Rykowskoje B. Piłsudski 11 * Należałoby jeszcze wspomnieć o rozpoczynającym się nauczaniu ajnuskich dzieci w Maukie. Kiedy po raz pierwszy poznając się z Ajnami przyjechałem do Mauki latem 1902 г., zdziwiła mnie niezmiernie duża ilość uczących się po japonsku. Kilku mło­ dych ludzi umiejących już pisać było moimi przewodnikami, sami notowali w ze­ szycie przy pomocy japońskich znaków rosyjskie, nowe dla nich słowa. Zastawałem w ajnuskich domach nauczycieli japońskich robotników albo pisarzy z sąsiednich warsztatów rzemieślniczych skupionych przy lekcjach. Widoczne było u nich świado12 9 Libra - miara papieru do pisania = 24 arkuszom, 24 libry = stopa. W odnalezionym dokumencie nie było wspomnianych „prac pisemnych uczących się ajnu­ skich chłopców". Rykowskoje - osada założona w 1878 г., pierwsze miejsce pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie. Od Г937 r. wieś Kirowskoje w rejonie Tymowskim. Mauka - od 5 czerwca miasto Chołmsk - centrum rejonu Chołmskiego. 1 0 1 1 1 2 �DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO 41 me dążenie do wykształcenia. Poradziłem więc starszym ludziom aby zwrócili się do miejscowej administracji z prośbą o otwarcie u nich szkoły wyjaśniając, że szkoła będzie oczywiście rosyjska, ale przywileje człowieka wykształconego (obojętne, w ja­ kim języku) są jednakowe. Podanie takie zostało złożone i uzyskało aprobatę Głów­ nego Wojennego Gubernatora Wyspy, który polecił nawet postarać się o pomiesz­ czenie dla szkoły, prosząc o to przemysłowca Dembi mającego na Sachalinie przetwórnie ryb. Tenże obiecał wiosną 1903 г., że spełni tę prośbę, jeśli ja podejmę się kierowania tą szkołą. Niestety, moje zajęcia badawcze na wschodnim wybrzeżu Wyspy, a więc i wyjazdy do Japonii i Oroków nie pozwalały mi skorzystać z tej propozycji. Czułem jednak jakieś wyrzuty sumienia wobec Ajnów z Mauki, którzy będąc pod mniejszym wpływem nieokrzesanych przybyszów, a dużym ze strony Japończyków, mieli większą motywację do nauki aniżeli Aj nowie ze wschodnich wybrzeży Sachalinu. Mimo tych rozterek nie mogliśmy znaleźć odpowiedniego nau­ czyciela, który pokierowałby tą szkołą. Kiedy wiosną 1903 r. przejeżdżał przez Korsaków do Mauki d[oktor] Kiryłow , by objąć tam stanowisko lekarza u przemysłowców Semienowa i Dembi, przekaza­ łem mu informację o warunkach mogących zapewnić powstanie szkoły. Obiecał mi, iż podejmie próbę włączenia się do krzewienia rosyjskiej oświaty w tej wsi. W czerwcu napisał do mnie, że „nie może zorganizować szkoły w sezonie letnim, ale na zimę postara się, by rozpoczęła ona działalność". W szkole tej uczyło się 12 dzieci, potem 7, a wśród nich było 4 dzieci ajnuskich. Potem nie miałem już od niego wiadomości. W jesieni 1903 г., dowiedziałem się, że do Mauki pojechał zaufany Semienowa i Dembi, znany mi z Władywostoku zbankrutowany księgarz Zenzinow i że on zajmował się w dalszym ciągu nauką tych dzieci, które rozpoczęły naukę u dr. Kiryłowa. Napisałem do Zenzinowa list, prosząc o szczegółowe wiadomości o szkole, wynikach nauczania i o potrzebach odnośnie artykułów szkolnych. Odpowiedź z 31 grudnia 1903 r. otrzymałem następującą: „Szkoła w Mauki znajduje się tam gdzie była i przy dr Kiryłowie (oczywiście w jednym z budynków kopalnianych Semienowa i Dembi), codziennie jest ogrzewana. Przy mojej współ­ pracy z japońskim stolarzem wykonaliśmy długie szkolne stoły, takie same ławki, czarną tablicę i liczydło klasowe. Zajęcia zaczęły się 30 listopada i odbywają się codziennie oprócz dni świątecznych, od 9 - I I rano. Ajnuskich uczniów było 8, a z nich 4 uczyło się u Kiryłowa. Mało umieją czytać, a 4 zaczynało naukę. Wszystkie dzieci miały 8-10 lat. Alfabet przerabiamy metodą dźwiękową, przy pomocy alfa­ betu ruchomego pozostawionego przez dr. Kiryłowa. 13 14 15 0 0 1 3 Dembi Gieorgij Filipowicz - Szkot, przyjął obywatelstwo rosyjskie w 1876 r. Władywostocki kupiec II gildii, wspólnik kupca J.L. Semienowa w przetwórstwie rybnym i wydobywaniu morskiej kapusty w Maukie. Kiryłow Nikołaj Wasiliewicz (1869-1921) - utalentowany lekarz i badacz kultury ludów Dalekiego Wschodu. Autor ponad 100 prac poświęconych ochronie zdrowia, medycynie ludowej, etnografii, antropologii, klimatologii, polowaniom na Dalekim Wschodzie. W latach 1896-1899 pracował na Sachalinie jako kierownik: lecznicy Okręgu Korsakowskiego. Semienow Jaków Łazarewicz (1831-1913) wielki kupiec władywostocki, przemysłowiec przetwórstwa rybnego i przedsiębiorca. Od 1878 r. zajmował się przetwórstwem morskiej kapusty na Sachalinie w rejonie Mauki. Firma „Semienow, Dembi i K°" w 1899 r. miała już na Sachalinie 20 przedsiębiorstw rybackich. Autor pracy Połowy morskiej kapusty w Morzu Japońskim, wydanej we Władywostoku w 1885 r. Jako pierwszy z rosyjskich przedsiębiorców założył swoje przed­ stawicielstwo w Japonii w mieście Hakodate na wyspie Hokkaido. 1 4 1 5 �42 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW Jeśli chodzi o dzieci Rosjan, to za ich postępy ręczę, a o dzieciach Ajnów na razie nic konkretnego nie mogę powiedzieć choćby dlatego, że one po pierwsze do szkoły chodzą nie systematycznie, ponieważ rodzice posyłają je do różnych zajęć. Główną przyczyną jest jednak nieznajomość języka rosyjskiego. W czytaniu można osiągnąć nawet szybko stosunkowo poprawne efekty, ale jest ono mechaniczne. Nie znając języka rosyjskiego, czytają one - ale nic nie rozumieją. Dlatego czytanie ich nie interesuje i opuszczają samowolnie szkołę, wątpliwe więc czy dalej będą zajmować się czytaniem. Otóż ta główna przyczyna każe pomyśleć, w jaki sposób można tego wszystkiego uniknąć. Ludność ajnuska jest tu bardziej pod wpływem Japończyków niż Rosjan. Wszyst­ kie dzieci mówią po japonsku lepiej niż po rosyjsku, dlatego w szkołach dla Ajnów rosyjscy pedagodzy nie znający języka japońskiego i Ajnów nie osiągną sukcesów." Po ogłoszeniu wojny pan Zenzinow wyjechał z Mauki i zajęcia z dziećmi zostały przerwane. Na rok szkolny 1904-1905 nie wydatkowane zostało 76 rubli 85 k. Wydatkowano: 25.XI.1904 30.XII.1904 20.1.1905 20.1.1905 20.11.1905 20.11. 1905 3 r. 05 k. na artykuły pisemne 3r. Tujczino za nauczanie dzieci latem Tarondzi za nauczanie od 20.XII - 20.1. 12 r. Tujczino za nauczanie 8r. Tujczino za nauczanie od 20.1. - 20.11. 5r. Tarondzi za nauczanie od 20.1. - 20.11. 12 r. Razem: 43 r. 05 k. Pozostawiono głównemu nadzorcy osiedli na wydatki nauczycieli - 2 8 r. 71 r. 05 k. Suma ogółem Nie wydatkowane zostało 28 kwietnia 1905 r. 5 r. 80 k. B. Piłsudski Tłumaczył z ros. Antoni Kuczyński * Przedstawione tu dokumenty ujawniają jeszcze jeden obszar - wcale niebagatelny jak na sachalińskie potrzeby - humanitarnej i społecznej dzia­ łalności B. Piłsudskiego. Poszerzają one wiedzę o tym niepospolitym człowie­ ku, którego nauczycielska działalność na dalekiej Wyspie wzbogaca karty historii naszej oświaty. Już te sprawozdania z działalności elementarnych szkółek dowodzą niezbicie, że jego pogląd na oświatę był nowatorski na owe czasy, co z pewnością nie wymaga komentarzy. Z cytowanych spra­ wozdań odnalezionych przez W . Łatyszewa wyłania się obraz osobowości �DZIAŁALNOŚĆ PEDAGOGICZNA В. PIŁSUDSKIEGO 43 Uczestnicy konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991) na tle pomnika Bronisława Piłsudskiego Fot. Archiwum Muzeum w Jużno-Sachalińsku B. Piłsudskiego, zdolnego do działania na rzecz „dobra innych". Ten idealny humanista nie dzielił ludzi na lepszych i gorszych, otaczając każdego swą opieką bez względu na wyznanie czy kolor skóry. Do tych rozlicznych cnót dodawał także tolerancję wobec religii i nie podzielał poglądu Rosjan mieszkających na Wyspie, iż ,,dobry tubylec", to tubylec ochrzczony, wyznania prawosławnego. Poprzez ten stosunek do ludzi posiadł B. Piłsudski ogromny autorytet moralny wśród społeczności Sachalinu, co nie pozostało bez wpływu na jego osiągnięcia badawcze nad tubylczą kulturą. Niewiele jest dziś materiałów dokumentujących działalność B. Piłsudskiego na tej odległej katorżniczej Wyspie, dlatego tym cenniejsze są informacje zawarte w przedstawionych tu sprawozdaniach szkolnych, po­ szerzające naszą wiedzę o jego życiu i twórczym wysiłku na rzecz społeczno­ ści tubylczych, wśród których wypadało mu mieszkać przez długie lata zesłania. Akcentowano to po wielekroć na międzynarodowej konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991), podczas której odsłonięto pomnik Bronisława Piłsudskiego, symbol pamięci mieszkańców Wyspy dla tego wiecznego tułacza, badacza i katorżnika, którego grób znajduje się na podparyskim cmentarzu w Montmorency. �44 ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW ANTONI KUCZYŃSKI, WŁADYSŁAW ŁATYSZEW E D U C A T I O N A L A C T I V I T Y O F BRONISŁAW PIŁSUDSKI (NEW S O U R C E M A T E R I A L ) Summary The subject of the article is the activity of Bronisław Piłsudski one of the outstanding Polish ethnographers working at the turn of the 19th and 20th centuries in Asia. After having studied some interesting documents, not known until recently, the authors realized that, besides his ethnographic researches Piłsudski had been seriously involved in projects of education of the native Ainu children on the island of Sachalin. The main evidence is the document entitled "Principles of Ruling the Ainus of Sachalin" written in 1902, when Piłsudski returned to the island for the second time. Sponsored by the Imperatorial Academy of Sciences and the Russian Commitee for Middle Asian Studies he carne there to collect ethnographic exhibits from three ethnic groups living there. At that time he met the Russian military governor of Sachalin who ordered to present him those "Principles..." Among others the document included projects of primary education of the natives. But the origins of the idea were much earlier, they reach back to the times when Piłsudski had been engaged in educating native children in the very first years of his exile in the Russian village of Rykovskoje. The authors refer to several documents which give the evidence of Pilsudski's ideas and activities concerning developing educational institutions on Sachalin. His projects of developing common education were presented in his letters to the: head of one of the districts (and to other persons as well). Two manuscripts, quite unknown until recently have been discovered in the Central Archives of Far East in Tomsk, Siberia. The two reports say about primary schools for native children in the district of Korsakov in 1903-1904 and 1904-1905 respectively. Those documents have never been published in Polish before. They reveal detailed information about organiz­ ation and activities of primary schools for native children and prove the importance of the initiatives of Bronisław Piłsudski. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c9ad77a75e6e10b473e7a17b1eade39.pdf b62710e9216d13281868b6eb4e40480b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:728 Title A name given to the resource Spichrze o kopulasto sklepionym zrębie na terenie południowej Opolszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.115-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni; Skarżyński, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I z. 1 ANTONI TOMASZ KUCZYŃSKI, SKARŻYŃSKI S P I C H R Z E O K O P U L A S T O S K L E P I O N Y M ZRĘBIE N A T E R E N I E POŁUDNIOWEJ O P O L S Z C Z Y Z N Y W zespole zabytków d r e w n i a n e j a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j związanej z krajobrazem ziemi opolskiej n a p l a n pierwszy wysuwają się spichrze z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X stulecia. W zróżnicowanym k a t a ­ logu t y c h obiektów oddzielną grupę stanowią masywnie zbudowane spich­ rze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie p o l e p i o n y m gliną, często d w u - l u b t r z y ­ kondygnacyjne, rozplanowane na rzucie prostokąta l u b k w a d r a t u . B u ­ d y n k i te tworzą jeszcze obecnie charakterystyczny element zagrody w w i e ­ l u wsiach południowej Opolszczyzny — n p . w e w s i Pilszcz, pow. głubczycki, w e w s i Łany, pow. kozielski, oraz wsiach Bolesław, B o r u c i n , K r z a ­ nowice i Wojnowice, pow. raciborski. W północnej części w o j . opolskiego, na terenie w s i L i g o t a Górna, pow. kluczborski, oraz Domaszowice, pow. namysłowski, zachowały się piętro­ w e spichrze o k o n s t r u k c j i zrębowej, rozplanowane na rzucie prostokąta o dachu d w u s p a d o w y m , z dużym okapem biegnącym wzdłuż ściany f r o n ­ t o w e j . Pod okapem znajduje się galeryjka, którą podtrzymują pionowe słupy zaopatrzone w ozdobnie profilowane miecze. Ciekawe są również zrębowe spichrze parterowe, rozplanowane na r z u ­ cie prostokąta, o dachu p o k r y t y m słomą, który wysunięty jest znacznie nad frontową ścianę. Dzięki t a k i e m u rozwiązaniu k o n s t r u k c y j n e m u t w o r z y się n i e w i e l k i e podcienie. Spichrze takie występują na terenie w s i Sternalice, pow. oleski. Obok spichrzy chłopskich zachowało się na Opolszczyźnie parę spich­ rzy d w o r s k i c h w miejscowościach — G r u d y n i a Mała i Sławięcice, pow. kozielski, K a n t o r o w i c e , pow. brzeski, oraz Strzelce Opolskie — miasto. Są t o duże, m a s y w n i e w y k o n a n e budowle piętrowe, rozplanowane n a r z u ­ cie prostokąta. Poszczególne kondygnacje rozdzielają na zewnątrz zadasze­ nia gontowe. Najstarszy w t e j g r u p i e jest spichrz ze Sławiecie pochodzący z 1610 r o k u . �lit; ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI Artykuł t e n oparty jest na materiałach zgromadzonych podczas badań terenowych na przestrzeni l a t 1967-1969, kiedy to autorzy przeprowadzali inwentaryzację drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego dla potrzeb i na zlecenie M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h pod Opolem. W terenie posługiwano się kartą materiałową opracowaną przez pracowników wspo­ mnianego m u z e u m oraz kwestionariuszem Zakładu E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j Polskiej A k a d e m i i N a u k w e Wrocławiu . Podczas k i l k u t y g o d n i o w y c h pobytów w terenie sporządzono wstępną i n ­ wentaryzację architektoniczną 410 d r e w n i a n y c h budynków — chałup, chlewów, stodół i spichrzy. Zebrano także materiał etnograficzny uwzględ­ niający drogi r o z w o j u starego b u d o w n i c t w a , w zależności od warunków geograficznych, a przede w s z y s t k i m s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej. Przebadane o b i e k t y pochodzą w 8 5 % z drugiej połowy X I X stulecia, cho­ ciaż spotkano także starsze — zwłaszcza spichrze — budowane pod k o ­ niec X V I I I w . Datowanie ułatwione było w w i e l u przypadkach przez i n ­ formacje otrzymane od miejscowej ludności oraz przez znajdujące się 1 Rye. 1. S p i c h l e r z chłopski z p o ł o w y XVIII w . Domaszowice, pow. Na­ mysłów Fot. A. 1 z J . G a j e k , Kwestionariusz udziałem pracowników d o 44 t o m u c z a s o p i s m a do badań nad budownictwem Zakładu Etnografii „ L u d " , W r o c ł a w 1959. IHKM PAN Szczodrak wiejskim we Wrocławiu, opracowany dodatek �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ZRĘBIE 117 w b u d y n k a c h mieszkalnych, na belkach stropowych, a w spichrzach nad d r z w i a m i wejściowymi oznaczenia r o k u b u d o w y . Oprócz materiałów pochodzących z własnych badań terenowych uwzględniono w a r t y k u l e w y n i k i wcześniejszych prac penetracyjnych p r o ­ wadzonych przez pracowników M u z e u m w Raciborzu, M u z e u m W s i Opol­ skiej oraz Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w e Wrocławiu. P r z y okazji w a r ­ to nadmienić, że c e n n y m uzupełnieniem do materiałów zgromadzonych w terenie były ilustracje znajdujące się w czasopismach wychodzących na Śląsku do 1945 r o k u , na podstawie których uzupełniono sieć wystę­ powania spichrzy na obszarze Opolszczyzny. Ponadto uwzględniono w ar­ t y k u l e literaturę przedmiotu, a zwłaszcza te prace, których autorzy zaj­ m o w a l i się kwestią genezy spichrzy O' kopulasto s k l e p i o n y m zrębie. 2 Artykuł powyższy nie wyczerpuje całości p r o b l e m a t y k i związanej z t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w e m Opolszczyzny, lecz jest skromną próbą zwrócenia u w a g i na ginącą z dnia na dzień drewnianą architekturę w i e j ­ ską tego obszaru, architekturę, w której poważny zespół stanowią cieka­ we z u w a g i na konstrukcję i teren występowania spichrze o zwężających się k u górze ścianach, n i e k i e d y nawet tworzących sklepienie. Spichrze te, niegdyś t u t a j powszechne, są obcnie szybko ginącym r e l i k t e m , którego geneza n i e została ostatecznie jednoznacznie wyjaśniona i nadal b u d z i szereg k o n t r o w e r s j i . C h a r a k t e r y s t y k a o g ó l n a . B u d y n k i e m odgrywającym nieg­ dyś poważną rolę w gospodarstwie był na o m a w i a n y m obszarze, obok stodoły, spichrz służący w zasadzie do przechowywania wymłóconego zbo­ ża. Pomijając tę podstawową, spichrz spełniał szereg ubocznych f u n k c j i ; służył do przechowywania mięsa, nabiału oraz i n n y c h produktów spożyw­ czych, zwłaszcza owoców i w a r z y w . Ponadto składano w jego wnętrzu różne narzędzia gospodarcze, drobne drewno na opał i uprząż. Każde po­ mieszczenie wewnątrz spichrza spełniało określoną funkcję. W sąsiekach oraz na gładkiej podłodze pierwszego piętra suszono i magazynowano zboże. N a drugiej k o n d y g n a c j i przechowywano również ziarno, zwłaszcza tuż po omłotach. Głównie jednak znajdowały się t u t a j w y r o b y wędliniar­ skie, mięso i słonina. W w y p a d k u istnienia trzeciej k o n d y g n a c j i magazy­ nowano w j e j wnętrzu owoce i w a r z y w a . Spichrz u s y t u o w a n y najczęściej w obrębie zagrody spełniał jeszcze jedną poważną rolę. W świetle t r a d y ­ cji ustalono, że spełniał on funkcję skarbca, w którym na parterze prze­ chowywano drogocenne przedmioty — w y r o b y ze srebra i złota, często pieniądze. W u s t a w i o n y c h tutaj szafach i skrzyniach znajdowała się odzież Oprócz c z a s o p i s m u w z g l ę d n i o n o także szereg k a l e n d a r z y r e g i o n a l n y c h w y c h o ­ dzących w ó w c z a s n a Śląsku. P e ł n y w y k a z t y t u ł ó w znajdujących się w z b i o r a c h Biblioteki Uniwersyteckiej w e Wrocławiu zawiera p u b l i k a c j a : W. Reychmanow a, Śląski index ikonograficzny, cz. 1-2, W r o c ł a w 1963, cz. 3, W r o c ł a w 1964. s �118 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI R y c . 2. S p i c h l e r z z d a c h e m przesuniętym n a d jedną ze ścian s z c z y t o w y c h . Sternalice, p o w . Olesno. Obecnie o b i e k t u s y t u o w a n y n a terenie M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach Fot. M . K u r e k odświętna, zdobiona misternie w y k o n a n y m i h a f t a m i . Z funkcją tą wiąże się niewątpliwie zaopatrywanie spichrzy w masywnie w y k o n a n e d r z w i , okute blachą l u b sztabami m e t a l o w y m i , oraz solidne z a m k i r o b o t y k o w a l ­ skiej. Masywność t y c h b u d o w l i , solidne zamknięcia, małe o t w o r y okienne podobne do otworów strzelniczych, r u c h o m y dach, który można było szybko zrzucić w razie pożaru, zrąb oblepiony gliną utrudniającą podpa­ lenie spichrza od zewnątrz oraz i c h rozmieszczenie koncentrujące się głów­ nie na obszarach przygranicznych, przez które przebiegały niegdyś szlaki handlowe, wskazują na to, że spichrze t e posiadały w odległej przeszłości charakter obronny. Drugą funkcją, która również zupełnie zaginęła, było poświadczone przez tradycję miejscową (wieś Pilszcz, pow. głubczycki, wsie Bolesław, Wojnowice i R u d y W i e l k i e , pow. raciborski) umieszczanie zwłok zmarłego gospodarza na parterze spichrza, skąd po 2 l u b 3 dniach następowało wyprowadzenie na cmentarz . Stąd też wyruszał orszak pogrzebowy. Czę3 a F a k t t e n p o t w i e r d z i ł o t r z e c h i n f o r m a t o r ó w ze w s i R u d y W i e l k i e , j e d e n ze w s i Bolesław i c z t e r e c h ze w s i W o j n o w i c e na terenie pow. raciborskiego. W i e k i n f o r m a - �SPICHRZE Ryc. O KOPULASTO SKLEPIONYM 3. S p i c h l e r z d w o r s k i z r o k u Koźle. Obecnie usytuowany na 119 ZRĘBIE 1610. Sławięcice, p o w . terenie Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach Fot. M . K u r e k sto także podczas w i o s n y i lata spano w e wnętrzu spichrza. Obecnie t r a ­ dycja ta p r a w i e zupełnie zanikła, a t y l k o sędziwi gospodarze śpią od czasu do czasu w spichrzach, tłumacząc to w a r u n k a m i h i g i e n i c z n y m i — „nie m a w spichrzu t a k i e j duchoty, j a k w chałpie". Sumując podkreślić należy, że obecnie sporadycznie zachowała się także podstawowa funkcja spichrzy jako budynków do przechowywania ziarna; w większości b o w i e m spełniają one rolę podręcznych składzików w obrębie zagrody. Ponadto spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, t a k j a k i inne i c h rodzaje, coraz częściej rozbiera się. Proces t e n rozpoczął się w latach 20-tych naszego stulecia i postępuje szybko w czasach współ­ czesnych, a znaczny postęp w tej dziedzinie rozpoczął się po I I w o j n i e torów — 60-75 l a t . U m i e s z c z a n i e zwłok zmarłego gospodarza na parterze w y z n a c z y l i o n i n a k o ń c o w e l a t a X I X s t u l e c i a , podkreślając że już w ó w c z a s spichrza zwyczaj t e n n i e b y ł t u t a j p o w s z e c h n y . Część z n i c h i n f o r m a c j ę tę oparła n a t r a d y c j i r o d z i n ­ n e j , m ó w i ą c że „ t a k było za pamięci m e g o o j c a " . �120 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI światowej. Wiąże się to częściowo z zasiedleniem niektórych rejonów Opolszczyzny przez ludność pochodzącą z okolic w o j . tarnopolskiego, sta­ nisławowskiego i i n n y c h , która n i e posiadała t r a d y c j i użytkowania t a k d u ­ żych pomieszczeń, j a k i m i są zastane t u t a j spichrze. Stąd też bardzo często b u d y n k i te przeznaczano na chlewy, z czasem zaś w miarę powolnego z u żytkowywania się i c h rozbierano je zupełnie. Proces t e n jest bardzo ła- Ryc. 4. S p i c h l e r z o kopulasto sklepionym zrębie i dachu luźno nałożonym. B o r u c i n , p o w . Racibórz Fot. A . Kuczyński t w o dostrzegalny na przykładzie dwóch powiatów — głubczyckiego i r a ­ ciborskiego. W p i e r w s z y m z n i c h znajduje się właśnie bardzo wiele l u d ­ ności napływowej. Częściej zatem w t y m powiecie znikają z zagród chłop­ skich charakterystyczne niegdyś dla n i c h spichrze. W powiecie racibor­ s k i m natomiast, gdzie przeważa ludność pochodzenia miejscowego, spich­ rze znikają w o l n i e j , a w w i e l u miejscowościach użytkowane są zgodnie z i c h p i e r w o t n y m przeznaczeniem. W sumie zanik spichrzy na t y m tere­ nie jest procesem n i e o d w r a c a l n y m , t y m cenniejsza jest zatem i n i c j a t y w a władz konserwatorskich województwa opolskiego i M u z e u m W s i O p o l ­ skiej idąca w k i e r u n k u zabezpieczenia najcenniejszych obiektów w tej grupie zabytków drewnianej a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j . W dosyć zróżnicowanym katalogu spichrzy występujących do n i e d a w ­ na w stosunkowo dużym n a s i l e n i u n a terenie Opolszczyzny najciekawsze są spichrze z południowych powiatów tego obszaru. Tworzą je masywne budowle o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, rozplanowane na rzucie k w a d r a - �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM 121 ZRĘBIE t u l u b prostokąta o w y m i a r a c h boków 3 X 3 m do 4 X 5 m , p r z y k r y t e d w u - l u b czterospadowym dachem, luźno założonym na zrąb, z wejściem u s y t u o w a n y m w ścianie szczytowej i ścianach oblepionych z zewnątrz gliną zmieszaną z pociętą słomą l u b p l e w a m i . T e r y t o r i a l n e występowanie Ryc. 5. S p i c h l e r z części, c z y m o ścianach z w ę ż a j ą c y c h się w upodabnia się d o s p i c h r z y typu górnej kopula­ stego. B o r u c i n , p o w . R a c i b ó r z Fot. A. Kuczyński tego rodzaju spichrzy ogranicza się w Polsce do południowych rejonów Opolszczyzny, częściowo i S p i s z u , poza j e j g r a n i c a m i natomiast wystę4 4 ziarna J. B o h d a n o w i c z , w gospodarstwach Spichrze chłopskich na tle innych w Polsce pomieszczeń na przełomie „ L u d " , t . 4 7 : 1961, m a p a n r 8; D . T y l k o w a, Drewniane pione w Południowej Opolszczyzny, Kraków Sądecczyźnie, do XIX-XX spichrze przechowywania w. (1860-1960), beczkowato „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 338-347; skle­ Spichrze nakładem M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , t e k s t y E. G i l , 1967; Z. Z i e l o n k a , Spichłerze naszej ziemi, „ O p o l e " , n r 1 : 1971, s. 27. �122 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI pują one sporadycznie w Czechach , Słowacji , Czeskim Lesie i Oldenburgii . Spichrze te posiadają szereg odmian chronologicznie młodszych, w których istotną różnicą jest pozorne sklepienie zrębu. W y n i k a t o z f a k s 6 7 8 R y c . 6. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu z z e w n ę t r z ­ nym wejściem do p i w n i c y . L i g o t a Książęca, p o w . Racibórz Fot. M . K u r e k 5 K. R h a m m , Zur c y t . za —• Przyczynek Entwicklung do historii des slavischen rozwoju spichrza Speichers, „ G l u b u s " , t. 7 7 : 1900, słowiańskiego, „Wisła", t. 15: 1901, s. 60-74. 6 Š. A p a t h y , Sposób uskladnovania hospodářských plodin v severnom šariši, „ S l o v e n s k y N á r o d o p i s " , z. 4 : 1958, s. 347-380. 7 8 Rhamm, B. ęuropa, op. Schier, Reichenberg cit. Hauslandschaften 1932, s 399, T und Kulturbewegungen im ostltchen Mittel- �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ZRĘBIE 128 t u , że ściany w górnej części zwężają się, a p r z y k r y c i e t a k i e j k o n s t r u k c j i n a m i o t o w y m daszkiem upodabnia ją do b u d o w l i o s k l e p i o n y m zrębie. Ponadto występują t u również t a k i e spichrze, które posiadają w górnej części nieznaczne zwężenie ścian szczytowych, czym upodabniają się do spichrzy t y p u kopulastego. W r a m a c h podanej powyżej c h a r a k t e r y s t y k i pierwszoplanowych cech spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, zaliczanych w l i t e r a t u r z e etno­ graficznej do t y p u śląsko-spiskiego , nie mieszczą się takie zagadnienia, j a k rodzaj i k o n s t r u k c j a ścian oraz dachu, rozplanowanie wnętrza, a t a k ­ że inne podrzędniejsze dane z zakresu f o r m y , materiału i t e c h n i k i w y k o ­ nania. S p r a w y te zostaną zatem kolejno przedstawione w dalszej części artykułu. F u n d a m e n t . W z i n w e n t a r y z o w a n y c h spichrzach stwierdzono w y ­ stępowanie dwojakiego rodzaju fundamentów. Formą najpowszechniejszą, a zarazem najstarszą jest umieszczenie p o d w a l i n y zwanej t u „przyciesią" bezpośrednio na z i e m i l u b na k a m i e n n y c h w s p o r n i k a c h ułożonych pod n a ­ rożami ścian oraz w miejscach, gdzie słupy o d r z w i wpuszczone są w pod­ walinę. Nieraz pod spichrzami występują obmurowane k a m i e n i a m i l u b cegłami n i e w i e l k i e p i w n i c e — znacznie mniejsze od r z u t u poziomego spichrza. P i w n i c e te, do których wejście p r o w a d z i z wnętrza b u d y n k u , służą do przechowywania ziemniaków oraz w a r z y w , l a t e m natomiast gro­ madzi się w n i c h nabiał. Jako d r u g i potwierdzony, bardzo r z a d k i rodzaj ustawienia spichrza, wymienić należy u s y t u o w a n i e go na podmurówce w y k o n a n e j z cegły. P i e r w o t n i e j e d n a k spichrze te posiadały opisany powyżej rodzaj f u n d a ­ m e n t u , który na skutek późniejszych przeróbek zastąpiono podmurówką, dobudowując często piwnicę. W o b u przypadkach p o d w a l i n a w y k o n a n a jest z d r e w n a dębowego i posiada grubość od 20 do 30 cm, a w węgłach połączona jest na nakładkę. P o d ł o g a . Poświęcając k i l k a u w a g podłogom, podkreślić trzeba, że i c h k o n s t r u k c j a wspólna jest dla wszystkich obiektów tego t y p u , z i n w e n ­ t a r y z o w a n y c h podczas badań. W y k o n a n e są one z g r u b y c h desek, często pozacinanych w t e n sposób, że zachodzą na siebie. Dzięki t e m u z l i k w i d o ­ wane są wszelkie szpary i o t w o r y , przez które mogłoby wysypywać się ziarno. Zazwyczaj deski podłogi wygładzone są t y l k o od s t r o n y zewnętrz­ nej, n a którą rozsypuje się ziarno. D e s k i p r z y b i t e są za pomocą gwoździ, rzadziej d r e w n i a n y c h kołków, t j . „ćwieków", do poprzecznych belek w p u ­ szczonych na piętrze w zrąb, na dole natomiast w podwalinę. W p a r u spichrzach, które n a przestrzeni ostatnich 30-40 l a t przechodziły remont, drewnianą podłogę n a parterze zastąpiono betonową l u b ceglaną posadz9 9 B o h d a n o w i c z , op. cit, s. 306-315, �124 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI I TOMASZ 7. S p i c h l e r z z X I X w . , k o n s t r u k c j i SKARŻYŃSKI zrębowej z belek połączonych w narożach n a t z w . z a m e k . M i e s z k o w i c e , p o w . P r u d n i k Fot. M. K u r e k ką. Z m i a n a t a łączyła się z nowszą funkcją tego pomieszczenia, które służy za magazyn na narzędzia gospodarcze oraz miejsce do u s t a w i a n i a parnika, w którym gotuje się z i e m n i a k i dla zwierząt. K o n s t r u k c j a ś c i a n . Wszystkie spichrze t y p u śląsko-spiskiego z t e r e n u południowej Opolszczyzny posiadają ściany zrębowe połączone w węgłach na tzw. obłap l u b jaskółczy ogon, często z d o d a t k o w y m w z m o c n i e n i e m wewnątrz w postaci p r y m i t y w n e g o zamka. O b i e k t y star­ sze w y k o n a n e są przeważnie z g r u b y c h b a l i , na których widać ślady ob­ róbki toporem, nowsze natomiast budowano z belek przecinanych piłą tracką. Nierówno obcięte ostatki zrębu wystają nieraz poza lico b u d y n k u , co jest szczególnie widoczne w obiektach ze zniszczoną polepą glinianą. W celu łatwiejszego przylegania zaprawy do ścian w b i t e są w nie d r e w ­ niane t y b l e o długości około 10 cm, często tkwiące także między b e l k a m i . P o w a ł a . W zależności od tego, czy b u d y n e k jest d w u - czy t r z y k o n ­ dygnacyjny, możemy mówić o jednej l u b d w u powałach p r o s t y c h i j e d ­ n y m sklepieniu. Powały te w y k o n a n e są z desek p r z y b i t y c h z w i e r z c h u d r e w n i a n y m i t y b l a m i l u b za pomocą gwoździ r o b o t y k o w a l s k i e j do belek pułapowych wpuszczonych w zrąb. B e l k i te posiadają nieraz ozdobnie fazowane brzegi, a belka środkowa, na której w s p a r t a jest powała, n a d pomieszczeniem na parterze posiada często wycięty na niej m o t y w zdob- �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM Rys. 8. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu, n a k r y t y d a s z k i e m Wojnowice, 125 ZRĘBIE czterospadowym. p o w . Racibórz Wg Spichlerze Opolszczyzny, K r a k ó w 1967 niczy w f o r m i e rozety l u b krzyża z oznaczeniem r o k u b u d o w y . Bardzo często sklepienie oblepione jest wewnątrz gliną zmieszaną ze słomą. K o n s t r u k c j a i k s z t a ł t d a c h u . K r o k w i o w e dachy spichrzy o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu nie są związane k o n s t r u k c y j n i e ze ścia­ n a m i . Założone są one luźno na zrąb, z którego łatwo je zsunąć. K r o k w i e wzmocnione b a n t e m złączone są w szczycie na zwidłowanie l u b nakładkę. Z u w a g i na kształt dachu obszar objęty zasięgiem spichrzy t y p u śląsko-spiskiego nie różnicuje się w sposób wyraźny na terenie Opolszczyzny. Bardzo często w jednej w s i występują spichrze o dachu d w u - i cztero­ spadowym p o k r y t e łupkiem. C i e k a w y m szczegółem k o n s t r u k c y j n y m w t e ­ go rodzaju spichrzach jest maleńki daszek umieszczony n a d d r z w i a m i wejściowymi, który w g J . B o h d a n o w i c z a s t a n o w i formę przejściową między przyczółkiem a podcieniem, co może wskazywać na zachodzące między n i m i powiązania genetyczne. 10 D r z w i i o k n a . Do wnętrza spichrza prowadzą jednoskrzydłowe d r z w i umieszczone w ścianie szczytowej, zawieszone na s o l i d n y c h żelaz1 9 J. B o h d a n o w i c z , spodarstwach chłopskich Różne na terenie formy Polski s. 160, m a s z y n o p i s — p r a c a d o k t o r s k a . przechowywania w drugiej wymłóconego polowie XIX zboża i w XX w go­ wieku, �126 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI n y c h zawiasach r o b o t y k o w a l s k i e j . Obramienia d r z w i są często fazowane, a nadproże ociosane na kształt oślego grzbietu. Próg t w o r z y część podwa­ l i n y , w którą wpuszczone są d w a słupy — odrzwia, połączone u góry za pomocą „ocapu", n a którym wycięty jest nieraz r o k b u d o w y spichrza. Same d r z w i w y k o n a n e są często z d w u w a r s t w m o c n y c h desek połączo­ n y c h za pomocą g r u b y c h gwoździ o dużych główkach. Deski zewnętrzne ułożone są w różne w z o r y , raz pionowo l u b poziomo, d r u g i raz ukośnie. Hyc. 9. H i p o t e t y c z n a e w o l u c j a s p i c h r z y śląskich Wg J. B o h d a n o w i c z a , S p i c h r z e na tle innych ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na „ L u d " , t . 47: 1961. pomieszczeń do przełomie XIX-XX przechowywania w. (1860-1960), Nieraz płaszczyznę d r z w i dzielono na cztery równe części, które wypeł­ nione były p i o n o w y m i , p o z i o m y m i l u b ukośnymi deseczkami. Stosując podział d r z w i na równe części pionowe, deseczki ułożone ukośnie t w o r z y ­ ły m o t y w jodełki. Uzupełnieniem zdobniczym d r z w i są nakładki zamkowe oraz gwoździe o dużych spłaszczonych główkach w y k o n y w a n e przez m i e j ­ scowych k o w a l i . Nakładki te r o b i l i kowale według własnych upodobań, stąd przedstawiają one dużą mozaikę f o r m i motywów zdobniczych. Czę­ sto spotyka się również d r z w i okute blachą z poprzecznie ułożonymi że­ l a z n y m i sztabami, co skutecznie zabezpieczało ongiś drogocenne przed­ m i o t y złożone w spichrzu. Spichrze posiadają małe o t w o r y okienne wycięte w zrębie, podobne do otworów strzelniczych. O k n a te nie posiadają szyb, jedynie w s t a w i o n e są w nie żelazne pręty — proste l u b esowato wygięte, co zapewnia swo­ bodny dostęp i cyrkulację p o w i e t r z a Rozplanowanie w n ę t r z a . W zespole o m a w i a n y c h spichrzy spotyka się o b i e k t y o d w u , a n a w e t o trzech kondygnacjach, nie licząc p a r t e r u . Wszystkie z t y c h pomieszczeń służą do przechowywania zboża i produktów żywnościowych. N a parterze umieszczone są sąsieki na mąkę, otręby i kasze. D o wnętrza prowadzą d r z w i umieszczone w ścianie szczy­ towej, a na każdą z k o l e j n y c h k o n d y g n a c j i wchodzi się po schodach u m i e ­ szczonych wewnątrz b u d y n k u . Sąsieki umieszczone na górze służą do 1 1 Z a r ó w n o nakładki z a m k o w e , j a k i „ k r a t y " o k i e n n e charakteryzują się w i e l k ą różnorodnością f o r m . �SPICHRZE O KOPULASTO 127 S K L E P I O N Y M ZRĘBIE p r z e c h o w y w a n i a ziarna, natomiast druga kondygnacja pozbawiona jest i c h w ogóle, a ziarno magazynuje się t u t a j rozsypane na podłodze, odgra­ dzając poszczególne jego g a t u n k i deskami. Kondygnacja ostatnia, którą w zależności od wysokości spichrza jest druga l u b trzecia, nie posiada sąsieków, a obok ziarna przechowuje się w niej w a r z y w a , mięso i owoce. N a ostatniej k o n d y g n a c j i suszono także podczas lata różnego rodzaju owo­ ce i w a r z y w a . Mięso i w y r o b y wędliniarskie umieszczano n a drążkach za­ wieszonych u stropów. Hipotezy Ryc. g e n e t y c z n e . W sprawie genezy i zasięgu spichrzy 10. S p i c h l e r z o k o p u l a s t o s k l e p i o n y m zrębie. Obecnie o b i e k t z n a j d u j e się n a t e r e n i e M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach F o t . J . Michałowski �128 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI t y p u śląsko-spiskiego w y p o w i a d a n o się już k i l k a k r o t n i e , podobnie j a k w sprawie pochodzenia oddzielnych pomieszczeń do przechowywania ziar­ na. Stosunkowo fragmentaryczne źródła archeologiczne pozwalają s t w i e r ­ dzić, że spichrze znane już były neolitycznej ludności rolniczej , a z n a j ­ dowane dość sporadycznie u r n y przypominające wyglądem spichrze do­ wodzą doniosłej r o l i , jaką w czasach przedhistorycznych spełniał t e n b u ­ dynek. Istnienie spichrzy na terenie E u r o p y Środkowej i Wschodniej potwierdzone zostało dopiero na podstawie źródeł wczesnośredniowiecz­ nych. Początkowo na Słowiańszczyźnie były to prawdopodobnie j a m y oraz napalowe p o j e m n i k i koszowe. Później natomiast, w związku z roz­ w o j e m r o l n i c t w a i stabilizacją osadnictwa, p o j e m n i k i te stawały się coraz większe i przekształciły się w normalne b u d y n k i . 12 Przedstawione w a r t y k u l e spichrze o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu wiązać należy genetycznie z b u d y n k a m i o k o p u l a s t y m dachu. Przykła­ dem tego może być opisany przez K. Rhamma spichrz z M a r g o n i , który według niego uznać należy za pierwowzór „sypańców" c z e s k i c h . Był to b u d y n e k pleciony, oblepiony gliną, posiadający kształt kopulasty. P r a ­ wdopodobnie za jeden z następnych etapów w e w o l u c j i spichrza można uważać b u d y n k i , które jeszcze na początku X X stulecia spotykane były na terenie południowej Opolszczyzny, zbudowane na planie sześcioboku i n a k r y t e luźno ułożonym daszkiem . 13 14 Analogie z terenów Węgier, a n a w e t A f r y k i , mogą upoważniać też do stwierdzenia, że spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie wiążą się z formami walcowatymi l u b u l o w a t y m i o ruchomym, zdejmowanym da­ chu. Zasadniczą b o w i e m cechą t y c h spichrzy jest posiadanie luźno ułożo­ nego dachu. Proces e w o l u c j i od glinianej j a m y , poprzez kopiec do spi­ chrzy naziemnych, t j . budynków, opisany został szczegółowo przez G. N a gya, n a podstawie faktów i n d y w i d u a l n y c h z t e r e n u Węgier . 15 Zastosowanie k o n s t r u k c j i zrębowej w spichrzach, i co za t y m idzie wzrost wielkości tego b u d y n k u , spowodowało częściowo zmianę f u n k c j i , a właściwie j e j rozszerzenie. Dotychczasowy p o j e m n i k na zboże zaczęto wykorzystywać również j a k o pomieszczenie do przechowywania cenniej­ szych przedmiotów oraz j a k o miejsce do spania. Ponadto masywność t y c h b u d o w l i , sklepienie z bali, m a s y w n i e okute d r z w i oraz ściany oblepione 1 2 J . G . D . C l a r с, Europa przedhistoryczna. Podstawy gospodarcze, Warszawa 1957, s. 172. 1 3 H h a m m , op. cit., 1 4 S p i c h r z t a k i z n a j d o w a ł się w e w s i B i e ń k o w i c e , p o w . R a c i b ó r z i r o z e b r a n o dopiero w s. 65. 1955 r o k u . Z o b a c z : B o h d a n o w i c z , Spichrze na tle innych go pomiesz­ czeń..., s. 308, t a b l . 1, r y c . 1. 1 5 G . N a g y , D i e s p e i c f i e r i m g von E t n o g r a p h i c a " , t . 1 3 : 1964, s. 284-289. Kornerfriichten (getreide) in Oroskaza, „Acta �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ŽREÉIÉ 129 gliną skłaniają do przypuszczeń, iż mogły być one w y k o r z y s t y w a n e j a k o o b i e k t y obronne. Małe okna przypominają strzelnice, a r u c h o m y dach można było łatwo zrzucić w razie pożaru. Obronna f u n k c j a spichrzy tego t y p u mogła mieć duże znaczenie właśnie n a t y c h terenach, które były regionem charakteryzującym się wzmożonymi r u c h a m i ludności — b l i s ­ kość B r a m y M o r a w s k i e j , a więc narażonymi w dużym stopniu na wystę­ powanie częstych starć z b r o j n y c h . Powyższe u w a g i na marginesie genezy tego t y p u spichrzy tłumaczą do pewnego stopnia, dlaczego właśnie na obszarach południowej Opol­ szczyzny i Spiszu koncentruje się i c h zasięg występowania. T e n t y p s p i ­ chrzy rozwinął się również n a s t y k u terenów, na których występowały p o j e m n i k i gliniane i gliniano-koszowe, z terenami objętymi b u d o w n i ­ c t w e m zrębowym. Wydaje się zatem, że właśnie na skutek tegO' bliskiego sąsiedztwa zaczęła powstawać f o r m a pośrednia łącząca w sobie kształt — łukowe sklepienie — i sposób ułożenia dachu charakterystyczny dla po­ jemników gliniano-koszowych. Stopniowo, prawdopodobnie dzięki wpły­ w o m przenikającym z południa poprzez Bramę Morawską, p r z y jedno­ czesnym rozszerzaniu f u n k c j i t y c h b u d o w l i , zaczęły powstawać duże, zrę­ bowe, oblepione gliną, łukowo sklepione, t z w . spichrze śląsko-spiskie. Na podstawie t y c h krótkich u w a g na temat pochodzenia spichrzy i genezy omawianego t y p u można w uproszczeniu stwierdzić, że począt­ kową formą spichrza była j a m a zbożowa, następną b u d o w l a gliniana l u b gliniano-koszowa, która wreszcie pod wpływem b u d o w n i c t w a zrębowego przekształciła się w spichrz sześciokątny, a następnie czworokątny o łu­ k o w y m sklepieniu, j a k i jeszcze obecnie występuje w w i e l u wsiach połud­ niowej Opolszczyzny . 16 Nakreślony t u obraz spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, z uwzglę­ dnieniem i c h k o n s t r u k c j i , rozplanowania i wyposażenia wnętrza, będzie zapewne s k r o m n y m uzupełnieniem do nielicznych prac z tego zakresu, a łącznie z materiałem i l u s t r a c y j n y m może posłużyć za materiał uzupeł­ niający do dalszych studiów n a d genezą t y c h obiektów. B o h d a n o w i c z , op. cit, ża w gospodarstwach..., s. 232. 1 8 3 — Etnografia Polska, XVII/1 s. 313; t e n ż e , Różne formy przechowywania zbo­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fe2e82b05abdd380f815dd6cac8145.pdf 4f5b8905093a399ec7dd30ce9eb044f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5080 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4713 Title A name given to the resource Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.255-266 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kukuczka, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 JACEK KUKUCZKA Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie WSPÓŁCZESNOŚĆ A TRADYCJA W SZTUCE AFRYKAŃSKlEJ* Sztuka jest jednym z jilarów, na którym wspiera się nasza kultura. Julius K. Nyerere Niniejszy tekst ma za zadanie zwrócenie uwagi na problematykę współczesnej kultury afrykańskiej, a ściślej tej jej części, która określana jest jako sztuka afrykańska. Pomijając pole dyskusji, które dotyczy problemów nazwy i treści w odniesieniu do sztuki społeczeństw pozaeuropejskich, przyjmuję, że termin "sztuka Afryki - sztuka afrykańska" funkcjonuje jako opis sfery obecnej w każdym typie społeczności i kultury (Kowalski, 1975, s. 217)1. Jednak dla etnologa ten w istocie techniczny sposób ujęcia zagadnienia sztuki pozostaje dalece niewystarczający. Elementarna wiedza o kulturach spoza Europy zobowiązuje zawsze do spojrzenia na szersze tło wpływające na ksztah powstających tam wytworów kulturowych. Obejmuje ono przede wszystkim * Autor jest etnografem, pracownikiem Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. W roku 1996 uczestniczył w wyprawie naukowo-badawczej "Afryka Zachodnia'96", która swoim zasięgiem objęła Mali, Burkina Faso, Togo i Benin. I Artykuł M.A. Kowalskiego jest wyczerpującym opracowaniem poświęconym dylematom związanym z terminologią dotyczącą sztuki Afryki, a jednocześnie zawiera przegląd stanowisk i poglądów na temat sposobów ujęcia zagadnień sztuki w kulturach pozaeuropejskich. Warto również zwrócić uwagę, że pomimo braku zgodności co do definicji terminu, hasło "sztuka Afryki" czy też "sztuka afrykańska" stało się faktem w nazewnictwie stosowanym w licznych publikacjach. Wśród nich w języku polskim wymienić trzeba takie pozycje jak: W Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach po/skich. W-wa 1966 i A. Trojan, Sztuka Czarnej Afryki, W-wa 1973. W językach angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim ukazało się setki wydawnictw poświęconych sztuce Afryki. Spośród tych, które opublikowane zostały w przeciągu ostatniego półwiecza, za najważniejsze można uznać: M. Griaule, Art du I'Afrique Noire, Paryż 1947, A. Theille, Les Arts de I'Afrique, Paryż 1959, N. Grigorowicz, A. Sterlingow, IskusstwoAfriki, Moskwa 1962, WP. Fagg, Tribes andforms in African Art, Nowy Jork 1965, D. Olderogge, W Forman, Afrikanische Kunst, Praga 1969 oraz wychodzący od połowy lat 60. w Los Angeles kwartalnik African Arts/Arts d'Afrique. Autorzy powyższych opracowań termin "sztuka Afryki" rozumieli bądż jako ekwiwalent bardziej opisowego sformułowania sztuka plemion afrykańskich (W.P. Fagg), bądź jako sztukę ludową narodów Afryki (WB. Mirimanow, D. Olderogge), bądź też zamiennie używali go z terminem sztuka prymitywna, gdzie Afryka konkretyzowała tylko jej miejsce pochodzenia. �256 Jacek Kukuczka religię, magię, mitologię i organizację społeczną. Są to te czynniki, które zarówno w społeczeństwach plemiennych, jak i w obrębie wielkich cywilizacji, nadawały sens każdemu przejawowi ludzkiej aktywności, w tym także procesom twórczym. Abstrahowanie od tych źródeł powoduje, że bardzo często dochodzi do nieporozumień, gdy próbuje się interpretować pierwotną funkcję, wartość i znaczenie artefaktów pochodzących z kręgu kultur pozaeuropejskich. Problemy te pogłębiają się jeszcze bardziej, gdy mamy do czynienia ze współczesną kulturą masową. Cechuje się ona wielopłaszczyznowością znaczeń, zapożyczeniami i "cytatami" z obszaru innych tradycji oraz nie mniej ważną komercjalizacją, która często pozostaje jej motorem napędowym. W Afiyce, przejawami tego typu kultury pozostaje między innymi współczesna produkcja artystyczna, która odwołuje się co prawda do dawnych wzorców, lecz zarazem kreuje wciąż nowe formy i treści. Określana jako kicz lub wskazywana jako przykład degradacji tradycji etnicznych, pozostaje na marginesie zainteresowań badawczych. Tymczasem, tzw. air-port art stała sięjuż kulturowym faktem, którego nie da się dłużej lekceważyć ani nie zauważać. Wbrew powszechnym - także w środowisku etnografów - opiniom, nie jest to twórczość będąca wyłącznie przejawem upadku i zanikania tradycji etnicznych czy narodowych, lecz wręcz przeciwnie: niejednokrotnie pozostaje ich jedyną możliwą, współczesną manifestacją. Dlatego też uważam, że skomercjalizowana kultura współczesnej Afiyki wymaga bieżącej dokumentacji tym bardziej, że dynamika przemian społeczno-kulturowych nie gwarantuje trwałości jej obecnego status quo. Artykuł ten stanowi więc próbę przedstawienia tej sfery współczesnej kultury afiykańskiej, która pozostając owocem skomplikowanych procesów historycznych i absorbując wciąż nowe wpływy, wymyka się jednoznacznym klasyfikacjom, pozostając jednocześnie na marginesie zainteresowań badawczych. Jednak, aby przejść do opisu współczesnego stanu afrykańskiej kultury masowej i kształtujących jej oblicze zjawisk, konieczne jest choć krótkie wprowadzenie w historię poznawania kultur Afryki. Odkrywanie Afryki przez Europejczyków i dla Europejczyków to długi proces, którego korzenie sięgają czasów antycznych i poprzez wieki średnie łączą się z epoką nowożytną. Mając na uwadze kulturę i jednocześnie kierując się kryterium chronologicznym, za najwybitniejszych "afrykanistów" należy uznać kolejno rzymskich geografów i historyków Tytusa Pomponiusza, Pliniusza Starszego oraz Strabona, podróżników i geografów arabskich Ibn Hankala (X w. n.e.), al Bakriego (XI w. n.e.), al Idrysiego, Ibn Batutę, orazthe last but not least - al Hassana ben Muhammada al Wassan az Zajjatiego, czyli Leona Afiykańczyka, autora Historii i opisu Afryki. Przez kilkanaście wieków ich dzieła były źródłem wiedzy nie tylko o szlakach handlowych, miastach, bogactwach i władcach państw afrykańskich położonych na południe od Sahary, lecz przede wszystkim stanowiły jedyne wiarygodne przeka- �Fot. I. Tuareg sprzedający ozdoby i broń (sztylety) na ulicy w centrum Ouagadougou. Fot. J. Kukuczka. �Fot. 2. Jeden z licznych straganów ze współczesną, masową produkcją artystyczną. Targ w Bamako, stolicy Mali. Fot. J. Kukuczka. Fot. 3. Afrykański zespół muzyczny grający nowe współczesne kompozycje na tradycyjnych instrumentach. Bamako, Mali. Fot. J. Kukuczka. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 257 zy o zamieszkujących tam ludach, ich obyczajach, wierzeniach i kulturze. Pomiędzy publikacją pracy Leona Afrykańczyka (rok 1542), a wyprawą szkockiego lekarza i podróżnika Mungo Parka na przełomie XVIII i XIX wieku na tereny położone nad środkowym Nigrem, stan wiedzy o wnętrzu Afryki nie uległ wielkim zmianom. Dopiero w XIX wieku ekspedycje, wpierw Rene Caille'a, a później Heinricha Bartha, Davida Livingstone'a i Henry'ego Stanleya nie tylko poszerzyły i zweryfikowały pochodzące sprzed wieków informacje o Afryce, ale w pierwszym rzędzie przyczyniły się do rozbudzenia ciekawości szerokiej opinii publicznej na temat spraw afrykańskich. Wraz z podbojem kolonialnym Afryki zainteresowanie to ulega nasileniu, a zwiększająca się począwszy od końca XIX wieku liczba wypraw i ekspedycji w głąb kontynentu dostarcza coraz więcej nowych informacji o nieznanych dotąd ludach i regionach. Również w wyniku podbojów kolonialnych i wspomnianych ekspedycji, do Europy zaczyna napływać ogromna ilość wyrobów pochodzących z kręgu tradycji plemiennych. Fakt ten jest o tyle istotny dla historii poznania kultur afrykańskich, iż pojawienie się artefaktów z terenów subsaharyjskich na wystawach opiewających zdobycze kolonialne, wzbudziło żywe reakcje i dyskusje nad cywilizacyjnym poziomem rozwoju ich twórców. Zgromadzone w Musee de Trocadero w Paryżu czy British Museum w Londynie, eksponowane na wystawach w porządku ustalonym przez zbieraczy i przez pracowników czuwających nad zgodnością ekspozycji z ówczesnymi kanonami estetyki muzealnej, obiekty te tworzyły zadziwiające collage. Przedmioty o charakterze rytualnym jak maski i fetysze prezentowano wraz z instrumentami muzycznymi, bronią i narzędziami pracy, a wykreowane w ten sposób kompozycje uzupełniano - zgodnie z duchem czasu - trofeami myśliwskimi. Powstał w ten sposób niespotykany nigdzie i nigdy wcześniej w samej Afryce konglomerat stylów, a przestrzegane w obrębie kultur plemiennych podziały funkcji i znaczeń, zatarte zostały przez arbitralny dobór obiektów. Można przyjąć, że -jak trafnie ujął to prawie sto lat później James Clifford - kultury prezentowane w tych muzeach jawiły się nie jako tradycja, którą trzeba ocalić, ale jako zbiór kodów i artefaktów zawsze podatnych na krytyczne i twórcze przetwarzanie (Sznajderman, 1991, s. 7). Przełom w postrzeganiu nie tylko artefaktów zgromadzonych w licznych kolekcjach, lecz afrykańskich kultur plemiennych w ogóle, nastąpił w połowie lat 20. XX wieku. Wpłynęło na to wiele czynników, wśród których wymienić trzeba załamanie się pozytywistycznego paradygmatu w nauce oraz triumf funkcjonalizmu jako nowego kierunku w etnologii i zarazem rewolucyjnej metody badań terenowych. Nie bez znaczenia dla zmiany podejścia wobec tzw. ludów prymitywnych miało powołanie w roku 1925 z inicjatywy Rivetta, Levy-Bruhla i Maussa Instytutu Etnologicznego w Paryżu. Założony w stolicy Francji, miejscu, które trudno przecenić w kontekście zainteresowań Afryką, Instytut miał na celu promowanie profesjonalnych badań etno10- �258 Jacek Kukuczka gicznych zwłaszcza na terenach pozaeuropejskich. Był też poniekąd reakcją środowisk naukowych na mnożące się wówczas wyprawy o charakterze poznawczo-rabunkowym, podejmowane głównie przez ludzi z kręgu elit finansowych i arystokratycznych rodów. Wydarzenia te zbiegły się w czasie z opublikowanym również w połowie lat 20. Manifestem Surrealistycznym, postulującym rewolucję w estetyce i upominającym się o "nową, artystyczną wyobraźnię". W kilka lat później, w roku 1930 w ogłoszonym II Manifeście to samo środowisko posunęło się w swych tezach jeszcze o krok dalej, lansując ucieczkę od wyeksploatowanej i mało pociągającej otaczającej rzeczywistości, w kierunku poszukiwań inspiracji w kręgu kultur i cywilizacji spoza Starego Kontynentu. Ten eskapizm charakterystyczny dla wielu twórców z kręgu surrealizmu i innych ówczesnych kierunków awangardowych, w porę spotkał się z postulatami etnologów wyruszających właśnie między innymi i do Afryki, w celu prowadzenia kompleksowych studiów nad kulturami plemiennymi. Zbieżność ta doprowadziła do współdziałania grupy surrealistów z etnologami z kręgu Marcella Maussa. Łączyło ich wspólne zainteresowanie wokół kulturowej kondycji człowieka (Kaniowska, 1991, s. 5). Warto wspomnieć, że kilku spośród surrealistów, w tym tak znani jak G. Bataille i M. Leiris, zajęło się z czasem etnologią i uczestniczyło w wyprawach naukowo-badawczych do Afryki i Ameryki Południowej. Większość spośród grona surrealistycznych altystów poprzestała jednak tylko na studiowaniu łatwiej dostępnych kolekcji muzealnych zgromadzonych w samej Francji w takich muzeach jak wspomniane Musee de Trocadero i Musee de I'Homme. Tam też, jeszcze na początku XX wieku, swoje studia nad l 'art negre rozpoczął Pablo Picasso. Wynikiem tych fascynacji, zwłaszcza maskami i rzeźbami pochodzącymi z basenu Konga oraz z Gabonu, były między innymi takie obrazy jak Tancerz, Dwa akty czy Panny z Awinionu. W tym ostatnim, twarz jednej z dziewcząt to po prostu skopiowana maska itomba z Konga. Warto także wspomnieć, że inspiracje rzeźbą afrykańską odnaleźć można również w twórczości Vlamincka, Matisse'a i Deraina (Trojan, 1973, s. 242-3). Nawet w obrazach Modiglianiego, który zafascynowany był ekspresją rzeźb ludu Baluba z Centralnej Afryki, dopatrzeć się możemy ewidentnych zapożyczeń w postaci harmonii kompozycji, płynności zaokrąglonych ksztahów twarzy, a przede wszystkim migdałowego kształtu oczu (Slavikova, 1988, s.83). Przytoczona powyżej w ogromnym skrócie recepcja na grunt europejski afrykańskich kultur plemiennych i artefaktów pochodzących z ich obszarów jest ogromnie ważna nie tylko dla historyków zainteresowanych powiązaniami środowiska naukowego ze środowiskiem ludzi sztuki w początkach minionego stulecia. Przedstawiony na przykładzie kilku wybitnych nazwisk transfer wpływów nie był jednokierunkowy. Na początku XX wieku dokonano czegoś więcej, niż tylko rewolucji w spojrzeniu na tradycyjne kultury ple- �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 259 mienne. Wydzielenie z nich sztuki, odeIWanej ze spójnej całości obrzędowego, religijnego i społecznego kontekstu, spowodowało nieodwracalne przemiany w sferze kultury samej Afryki. Dziś można powiedzieć z całą pewnością, że w wydarzeniach tych można dopatrywać się początku eksplozji masowej produkcji tzw. air-port art. Reasumując, można stwierdzić, że rozbudzone zainteresowanie afrykańską twórczością plastyczną spowodowało nie tylko - jak ostrzegał Van Genep - wywiezienie poza kontynent tysięcy artefaktów (Slavikova, 1988, s. 24)2, ale przede wszystkim wstrząs w świadomości samych Afrykanów. Okazało się bowiem, że pewne elementy ich kultury dla Europejczyków posiadają ogromną wartość, w tym przede wszystkim wymierną wartość materialną. Po fali wypraw, rabunków związanych z podbojem kolonialnym oraz wykupu wszelkiego rodzaju regaliów, starożytnych brązów i wyrobów ze złota, a w końcu i masek służących w rytuałach inicjacyjnych, pogrzebowych czy agrarnych, ogromne zapotrzebowanie zaspokajane być mogło tylko poprzez masową produkcję ich kopii. Oczywiście do tych celów wybierano te przedmioty, które cieszyły się największym zainteresowaniem. Tendencja ta, ukształtowana w początkach XX wieku, utrzymuje się do dziś dnia, osiągając swe apogeum w postaci afrykańskiej kultury masowej. Uznając za nie podlegający dyskusji fakt istnienia zjawiska o nazwie "sztuka Afryki", a jednocześnie podzielając przedstawione na wstępie zastrzeżenia wobec kryteriów jego wyodrębnienia, istotne jest określenie płaszczyzn, na jakich sztuka ta przejawia się współcześnie. Są to: l. Nurt tradycyjny. Mieszczą się w nim te artefakty, które powstają i funkcjonują w społecznościach żyjących w mniejszym lub większym stopniu, według norm i wskazań wyznaczanych przez wymogi tradycji. Oczywiście, zmiany, które w obszarze kultury w gwałtownym tempie zachodzą co najmniej od końca XIX wieku, przyczyniają się do dezintegracji tzw. społeczeństw tradycyjnych. We współczesnej Afryce grupy te ograniczają się głównie do ludów refugialnych3 i nielicznych, konseIWatywnych koczowników4• Nie 2 Warto zwrócić uwagę, że Van Genep protestował nie tylko przeciwko samej tendencji, ale również występował wprost jako krytyk takich przedsięwzięć jak wielka afrykańska ekspedycja niemieckiego etnologa Leo Frobeniusa. ) Ludy refugialne (ang. refugees - uchodźcy, zbiedzy, uciekinierzy) - termin stosowany w odniesieniu do grup etnicznych, które zasiedliły zamieszkiwane przez siebie terytoria w wyniku ustępowania przed naporem silniejszych militarnie, lepiej zorganizowanych społeczności. Do ludów refugialnych we współczesnej Afryce zalicza się m. in. Dogonów w Mali, Daba w północnym Kamerunie, Tamberma (Somba) w Togo i Beninie i Himba w Namibii. 4 Wymienić tutaj można Tuaregów, a ściślej pewne ich grupy z terenów Nigru i Mali, Fulan Bororo (Wodaabe) z Nigru czy trudniących się również pasterstwem, seminomadycznych Himba z Kaokoland w północnej Namibii. W obrębie każdej z nich rejestrowane sąjednak w ostatnich latach zmiany w sferze społeczno-kulturowej, a nawet zarzucanie koczowniczego trybu życia; zob: A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, W-wa 1999, K. Loftsdottir: Knowing what to do in the city. Wodaabe nomacis and imigrantworkers in Niger, w: ,,Anthropology Today", vol. 18, no. 1, February 2002, s. 9-13. �260 Jacek Kukuczka zmienia to jednak faktu, że w subsaharyjskiej części kontynentu nadal rejestruje się grupy etniczne praktykujące dawne wierzenia i podtrzymujące funkcjonowanie tajnych stowarzyszeń, używających takich atrybutów jak rytualne stroje i maski5. Tym niemniej trzeba zwrócić uwagę na fakt, że nawet wśród tych społeczności, które jak np. Dogonowie w Mali znane są z szerokiego wachlarza masek używanych w rozbudowanym cyklu obrzędowym, obserwowany jest obecnie postępujący proces komercjalizacji tradycji. Polega on na używaniu tych samych artefaktów zarówno w celach rytualnych, jak i podczas pokazów tańców wykonywanych na zamówienie ekip telewizyjnych, a nawet zorganizowanych grup turystów. Takie manifestacje zbliżają kultury funkcjonujące jeszcze w obrębie nurtu tradycyjnego do drugiej grupy, którą określam nurtem komercyjnym. 2. Nurt komercyjny obejmuje współczesną afrykańską kulturę masową, w tym produkcję artefaktów wzorowanych na przedmiotach, które w kulturach tradycyjnych spełniają ważną funkcję obrzędową. Ważnym czynnikiem wpływającym na kształt tego nurtu są tzw. ethnic tours, czyli nowa, coraz bardziej popularna forma turystyki, wpływająca zarazem na rozwój kultury masowej. W ogromnym skrócie, ethnic tours to rodzaj etnograficznego safari. Przy czym ważne jest to, iż organizacją takich imprez zajmują się coraz częściej przedstawiciele tych społeczności plemiennych, które same w sobie pozostają celem tychże przedsięwzięć6• 3. Nurt artystyczny, czyli profesjonalna sztuka tworzona przez artystów wykształconych na afrykańskich wyższych uczelniach artystycznych i uniwersytetach?, lub zdobywających edukację w Europie. Nurt ten jest wciąż bardzo słabo poznany, zwłaszcza w takich krajach jak Polska, nie posiadających szerokich, historycznych powiązań z Afryką. Jednak ta gałąź afrykańskiej twórczości rozwija się przynajmniej od końca lat 60. XX wieku, przynosząc efekty w postaci nowoczesnej sztuki narodowej. Charakterystycznym, nowym zjawiskiem dla artystów z tego kręgu jest czerpanie inspiracji zarówno z historycznych kultur takich jak Nok, Ife, Benin, jak i własnych tradycji etnicznych, przy jednoczesnym wykorzystywaniu nowych technik i wpływów z obszaru sztuki europejskiej. Warto zwrócić uwagę, że nawet w skromnych pod względem liczby polskich kolekcjach sztuki afrykańskiej, znajdują się prace Baba Dol Zob. także: Przyślijcie tu kogokolwiek ("Gazeta Wyborcza", 26.05.2003, s.12) i Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, 1994, s.77 i 79. 6 Z tego typu zjawiskiem spotykamy się np. w Namibii. W regionie Caprivi funkcjonuje Traditional Lizauli Village, utrzymująca się dzięki przybywającym tam turystom. Kupując miejscowe wyroby rękodzieła artystycznego, nie tylko podtrzymują w ten sposób lokalną tradycję, ale również dostarczają niezbędnych środków finansowych, umożliwiających egzystencję tej społeczności; Namibia. Holiday and travel 2001, Windhoek, s. 189. 7 W ksztahowaniu edukacji artystycznej młodego pokolenia Afrykanów brało również czynny udział polskie środowisko plastyczne. W latach 60. i 70. polscy wykładowcy prowadzili zajęcia na wydziale plastycznym uniwersytetu w Conacry, w Gwinei. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 261 umbiego i Issaca Edokpolora8, współczesnych artystów pochodzących z Afryki Zachodniej, legitymujących się wystawami organizowanymi w galeriach zarówno w Afryce, jak i w Europie. Twórczość ta jest kolejnym przykładem ilustrującym proces transfonnacji sztuki, jak i pozycji samego artysty we współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej Afryki. Wymienione powyżej trzy nurty, niezależnie od powszechności występowania w poszczególnych regionach i krajach kontynentu, pozostają wyrazem afrykańskiej kultury końca XX i początku XXI wieku. U podstaw każdego z nich leży w mniejszym lub większym stopniu umiejętność czerpania z własnej tradycji etnicznej oraz tego, co w afrykańskiej kulturze uniwersalne: witalności, ekspresji oraz szacunku i uznania dla własnych korzeni. Spośród tych trzech kategorii, więcej uwagi chciałbym poświęcić nurtowi komercyjnemu, a ściślej temu, co lokuje się na styku tegoż nurtu z obszarem tradycji. Granice pomiędzy nimi ulegają bowiem ciągłemu zacieraniu się, a w wielu przypadkach zjawiska kultury tradycyjnej i komercyjnej po prostu współistnieją ze sobą. Nurt komercyjny, w którym u podstaw popularności legło opisane tutaj zjawisko zapotrzebowania na sztukę egzotyczną, sam w sobie jest ogromnie zróżnicowany. Obejmuje on zarówno masową produkcję rzemiosła artystycznego i niskiej jakości kopie masek czy fetyszy, jak i autentyczne przedmioty spełniające funkcje magiczne czy rytualne. To pomieszanie bierze się między innymi stąd, iż niektóre z artefaktów pochodzą z kradzieży lub sprzedawane są handlarzom przez samych członków społeczności, w obrębie której były wykorzystywane9• Bardzo często rozróżnienie tych obiektów bywa utrudnione ze względu na istnienie wielu wyspecjalizowanych artystów-rzemieślników, którzy w umiejętny sposób fałszują oferowane wyroby, zgodnie z regułą, że każdy musi być "oryginalny i bardzo stary". Zatem obok ewidentnych przykładów masowej produkcji pamiątkarskiej, której symbolem stała się "rytualna maska przystosowana do powieszenia na ścianie", wśród wyrobów komercyjnych doszukać się można także wybitnych kopii obiektów o przeznaczeniu rytualnym. Pomiędzy przedmiotami pozyskanymi z obszaru kultur tradycyjnych oraz masową, często niskiej jakości produkcją pamiątkarską, we współczesnej Afryce możemy zetknąć się również z takimi fenomenami jak sztuka ludu Makonde, zamieszkującego pogranicze Mozambiku i Tanzanii. W przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat można zaobserwować prawdziwą ekspansję wyrobów, które z racji pochodzenia zaczęto nawet określać niezbyt 8 Oprócz prac dwóch wyżej wymienionych artystów, na które składają się głównie r~eźby oraz maski, w olkuskim Muzeum Afrykanistycznym im. Dr Bogdana Szczygła znajduje się również kolekcja malarstwa pejzażowego pochodząca z Konga Kinszasa (d. Zair). 9 Ze zjawiskiem wykradania, wykupywania lub wyprzedawania obiektów pełniących funkcje obrzędowe można się obecnie spotkać w skali całego kontynentu, w tym np. wśród Dogonów zamieszkujących Płaskowyż Bandiagara w Mali. �262 Jacek Kukuczka fortunnie "makondami"lO. W nazwie tej zawiera się pewne uproszczenie, niemniej termin ten określa typ ekspresji i ujęcia postaci charakterystyczny dla twórczości tego ludu. U podstaw sztuki Makonde znajdują się - podobnie jak w przypadku innych plemion - bogate wierzenia, świat mitów i respekt wobec sił nadprzyrodzonych. Natomiast to, co odróżnia ją spośród innych, to niespotykana forma i ekspresja, sprawiająca, że obok realistycznych czy groteskowych masek i rzeźb znajdują się przedstawienia symboliczne i abstrakcyjne. Do takich należą choćby tzw. ujamaa, czyli kompozycje rzeźbiarskie obrazujące więzi łączące szeroką rodzinę, statuetki kobiet w ciąży czy te poświęcone płodności. Sztuka ta ewoluowała, a odkrycie jej w latach 50. i 60. XX wieku dla szerszego odbiorcy spowodowało, że artyści Makonde rozwinęli jeszcze śmielej zwłaszcza najbardziej abstrakcyjne przedstawienia, tak że obecnie każda z rzeźb jest odmienna i niepowtarzalna w formie (Mohl, br. roku wyd., s. 53-54). Jednak, jak słusznie zauważa Max Mohl, siła artystów Makonde, ich zdolność do czerpania nieustającej inspiracji z plemiennych legend, animistycznych wierzeń i obserwacji życia w buszu, jest jednocześnie ich słabością. Odcięci od tych źródeł, od kontaktu z ziemią przodków, tracą twórczą energię i kreatywność (Mohl, br. roku wyd., s. 65). Tak więc ów fenomen sztuki znad Ruvumy bierze się z zachowania równowagi pomiędzy tradycją a warunkami rozwoju, jakie niesie współczesność. Można w tym miejscu tylko dodać, że stwarzająca twórczy klimat reguła równowagi pomiędzy korzeniami a poszukiwaniem nowych form nie dotyczy tylko tej jednej grupy etnicznej, ale jest zjawiskiem uniwersalnym w skali kontynentu. Zachwianie tego balansu powoduje zamknięcie się w jałowym naśladownictwie dawno zarzuconych tradycji lub produkcję artefaktów pozbawionych oryginalności. W tym kontekście nowoczesna sztuka Makonde jest szczególna jeszcze z jednego powodu. Daje wyjątkową okazję obserwowania ewolucji stylu od wczesnych jego początków, poprzez rozwój aż do pełnej, dojrzałej formy. I choć obecnie należy niewątpliwie do nurtu komercyjnego, wciąż zachowuje niepodważalną więź z tradycją, stając się symbolem oryginalnej, współczesnej twórczości afrykańskiej. Przykład Makonde wskazuje, że przejście od wykonywania wyrobów o charakterze rytualnym, które pełnią funkcje obrzędowe w obrębie tradycyjnej kultury plemiennej, do nurtu komercyjnego, nie musi przybierać formy degradacji tej twórczości i zaniku jej cech dystynktywnych. W tym miejscu 10 Obecnie rzeźby stylizowane czy też ewidentnie inspirowane sztuką Makonde można nabyć także w Afryce Zachodniej, w takich ośrodkach jak Dakar czy Akra. "Makondy" z Senegalu pojawiły się również w Galerii Afrykańskiej Teranga w Krakowie, a tzw. unity do złudzenia przypominające abstrakcyjne rzeźby Makonde można nabyć np. w galerii sztuki egzotycznej przy ul. Osmańczyka w Opolu. Pytaniem pozostaje, czy rzeźby te są importowane kanałami wewnątrzafrykańskimi do Senegalu i Ghany czy też, zważywszy na ich popularność, wyrobem ich zajęli sięjuż miejscowi artyści? �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 263 dotykamy sfery budzącej bodaj najwięcej kontrowersji, a dotyczącej wartości tego typu artefaktów, nie tylko dla nas gromadzących je w muzeach, lecz również, a może przede wszystkim, dla samych Afrykanów. Jest to pytanie o współczesną kulturę zmieniającą swe funkcje i oblicze, o stosunek do niej i jej miejsce w życiu mieszkańców dzisiejszej Afryki. Transformacja sztuki tradycyjnej II w oryginalną, pełną ekspresji sztukę komercyjną nie zawsze oznacza zatracenie jej wartości, na co wskazuje choćby przypadek Makonde. Niejednokrotnie współczesne rzeźby wyrażają się nie zwykłą, unikatową ekspresją. Wszelkie sny, nadzieje i modlitwy znajdują w nich swe odbicie, a marzenia i rzeczywistość Czarnego Kontynentu często przedstawiane są w pogodnej bądź nawet groteskowej formie (Mohl, br. roku wyd., s. 8, 18). Można powiedzieć, że w wielu przypadkach sztuka tworzona w ostatnich dziesięcioleciach, nie tylko podtrzymuje więź z tradycją, lecz odznacza się dużą kreatywnością, będąc wyrazem aspiracji, obaw i dążeń nie tylko samych artystów, lecz także całych generacji mieszkańców Afryki. Możliwość optymistycznego wydźwięku zmian zachodzących w sferze kultury potwierdzają również badania prowadzone przez islandzką etnografK. Loftsdottir wśród Fulan-Bororo (Wodaabe) w Nigrze. Twierdzi ona, że zwłaszcza młode pokolenie Fulanów, które migruje sezonowo do miast, odnajduje w pracy polegającej na sprzedaży swojego rzemiosła artystycznego źródło dumy i satysfakcji. Wynika to stąd, że młodzi Wodaabe postrzegają pozytywnie fakt zainteresowania ich wyrobami, widząc w tym nie tylko ewidentną korzyść materialną, ale także sposób na podtrzymywanie własnych tradycji (Loftsdottir, 2002, s. 207). Reasumując, warto zauważyć, że obraz komercjalizacji kultury afrykańskiej nie posiada z pewnością jednoznacznego oblicza. Procesy modernizacji przebiegające z różnym nasileniem w zależności od regionu czy kraju Afryki, stwarzają zróżnicowane możliwości zmian i rozwoju kultur etnicznych. Część z nich z pewnością uległa już i nadal ulegać będzie bezpowrotnej dezintegracji, jednak pozostałe - co starałem się wykazać na kilku zaledwie przykładach - odnajdują swoje miejsce na płaszczyźnie skomercjalizowanej kultury masowej. Zadaniem stojącym przed etnologią pozostaje dokumentacja tych procesów i nadanie im właściwego miejsca w porządku kultury współczesnej. Etnologia nie odmawia bowiem wartości estetycznych przedmiotom tylko z tej racji, że są produktem masowym lub modnym (Sznajderman, 1991, s. 8). Postulat ten wydaje się szczególnie aktualny zważywszy, że badania nad kulturą popularną w Europie uzyskały już swoją mocną pozycję przynajmniej od czasów rewolucji surrealistycznej w pierwszej połowie XX wieku. W przeII Definicję sztuki tradycyjnej przyjmuję za M.A. Kowalskim, który określa jąjako gałąź twórczości artystycznej, kładącą nacisk na rozwój historyczny oraz wskazanie źródeł i początków, zachowawczą, nie wydobywającą elementów zmian. Termin ten słusznie podkreśla zachowawczość sztuki tradycyjnej i nieustanne powtarzanie ustalonych wzorów tematycznych i formalnych (Kowalski, 1975, s. 207). �Jacek Kukuczka 264 ciwieństwie do sytuacji, z jaką mamy do czynienia na naszym kontynencie, w Afryce rzeczywistość kulturowa opisywana jest wciąż w przeważającym stopniu w oparciu o schemat podziałów etnicznych i monografii poszczególnych kultur. W takim ujęciu, poza granicami zainteresowań etnologii (etnografii) pozostają przemiany zachodzące w sferze kultury na obszarach miast i terenach poddanych coraz większej presji rozwoju turystyki. Tymczasem właśnie tam zachodzą interesujące zjawiska kreacji nowych stylów, kierunków i form, które korzystając zarówno z tradycji, jak i nieuniknionej komercjalizacji, nadają nowe oblicze współczesnej sztuce afrykańskiej. Mając na uwadze powyższe fakty i jednocześnie zgadzając się z opinią Jamesa Clifforda, że etnografia jest sprecyzowaną formą krytyki kultury (Sznajderman, 1991, s.7), przed etnografami, a zwłaszcza etnografami-muzealnikami, do których zalicza się autor niniejszego artykułu, powstaje pytanie: co zbierać, co gromadzić i co jest istotą obecnej kultury afrykańskiej? Jest to wyzwanie o tyle ważne, że za kilkadziesiąt lat, gdy społeczeństwa Afryki, a zatem i ich kultura, znajdą się już na zupełnie innym etapie przemian, może powstać problem z ukazaniem oblicza kontynentu z przełomu XX i XXI wieku. Dlatego też jedynie poświęcenie większej uwagi zróżnicowanej, współczesnej twórczości artystycznej stwarza możliwość wychwycenia tych procesów i tych artefaktów, które decydują o ciągłości rozwoju kultur Afryki. BIBLIOGRAFIA Kaniowska K. 1991 Surrealizm i etnografia, "Polska Sztuka Ludowa-Konteksty", R. XLV, nr l, s. 3-6. Komorowski Z. 1994 Kultury Czarnej Afryki, Warszawa-Wrocław. Kowalski M.A. 1975 Plemienna sztuka Afryki - problemy nazwy i treści, "Etnografia Polska", t. XIX, z. 2, s. 197-219. Loftsdottir K. 2002 Knowing what to do in the city. Wodaabe nomads and immigrant workers in Niger, "Anthropology Today", vol.18, no.1, s. 9-13. Mohl M. (brak roku wydania) The masterpieces of Makonde (katalog lrystalry), Heidelberg-Wiesenbach. Namibia ... Namibia. Holiday and Travel. Windhoek. 2000 Olędzki 1. 1976 Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki. Uwagi o nOlrych kierunkach twórczości rzeźbiarskiej o charakterze ludowym, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXX, nr 2, s. 97-113. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 265 Slavikova Z. 1988 Umeni subsaharske Afriky jako predmet umeleckeho a badatalskeho zajmu, Praha. Sznajderman M. 1991 O etnograficznym surrealizmie, w: "Polska Sztuka Ludowa-Konteksty", R. XLV, nr l, s.7-9; za tą autorką i powyższym artykułem podaję również wszelkie cytaty i określenia pochodzące z książki J. Clifforda The predicament of culture. Twentieth-eentury ethnography, literature and art, Harvard University Press, 1988. Trojan A. 1973 Sztuka Czarnej Afryki, Warszawa. Jacek Kukuczka MODERN TIMES AND TRADITION IN AFRICAN ART (Summary) Processes of modernization have different intensity depending on the African region or country, create different possibilities for changes and development of ethnic cultures. Some of them have been disintegrated beyond any repair, others, however, manage to find their place in the commercialized mass culture. This text focuses on modem African culture, and more precisely its part, which is referred to as African art. The main problem discussed in the article is modem artistic production, which, referring to a lesser or greater extent to the old ethnic patterns, creates new forms. This art is often called kitsch or is given as an example of the degradation of ethnic tradition. However, mass artistic production, the s()---{;alledair-port, became a cultural fact, which cannot be neglected. Contrary to popular opinion, shared also by ethnographers, it is not an "art", which is only the manifestation ofthe fall and disappearance of ethnic or national traditions but often it their only possible modem manifestation. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24c9f2a7bfa1fccc00e4a785666fa0d9.pdf f915f885fdb0a636b4a51dd61508dbcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:708 Title A name given to the resource Brazylijski ruch "Palmares" jako przykład synkretyzmu kulturowego / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kula, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O M U N I K A T Y „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 MARCIN K U L A BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" JAKO PRZYKŁAD SYNKRETYZMU KULTUROWEGO „Setki Murzynów z żonami i dziećmi ukrywało się w dżunglach i kniejach w poszukiwaniu m i e j s c , gdzie m o g l i b y zbudować szałasy. Po d r o d z e w r z u c a l i n a s i o n a b a r b a s c o do s t r u m i e n i i r z e k , b y otrute r y b y z a k a z i ł y w o d ę m i a z m a t a mi zgnilizny. Dalej, za t y m potokiem, za tą górą z wodospadami m i a ł a się n a nowo zaczy­ n a ć A f r y k a , p o w r ó t do z a p o m n i a n e g o języka, do r y t u a ł u o b r z e z a n i a , a d o r a c j i p i e r w o t n y c h B o ­ gów, dawniejszych niż Bogowie Chrystianizmu. Z a s u w a ł a się k u r t y n a kniei za ludźmi, k t ó r z y c o f a l i b i e g H i s t o r i i , b y d o j ś ć do c z a s ó w , w k t ó ­ rych wszelkim Stworzeniem rządziła płodna We­ nus o wielkich piersiach k a r m i ą c y c h i rozłoży­ stym brzuchu, adorowana w g ł ę b o k i c h piecza­ r a c h , gdzie c z y j a ś R ę k a n i e z d a r n i e nakreśliła pierwsze w y o b r a ż e n i a ł o w ó w i festynów ku czci gwiazd". Tak pisał Alejo Carpentier o ruchu zbiegłych niewolników w Cayen­ ne i . Sądzę, iż przy okazji prowadzonych na t y m seminarium rozważań o religiach synkretycznych warto wspomnieć o owych ruchach zbiegłych niewolników. Stanowią one wszak wyjątkowy przykład synkretyzmu nie tylko religijnego, ale synkretyzmu kulturowego — w jak najszerszym sensie tego słowa. Obciążeni podwójnym bagażem kulturowym, afrykań­ skim i nabytym wskutek przebywania w społeczeństwie zorganizowanym przez Europejczyków bądź ich potomków, zbiegowie znajdują się znów na swobodzie. J a k ą kulturę reprezentują? Jak przełamują się wspomniane nurty kulturowe? Wdzięcznym przykładem do studiowania tych problemów wydaje się brazylijski ruch ,,Palmares" — quasipanstwowa organizacja zbiegłych niewolników istniejąca w X V I I w. na terenie dzisiejszych stanów Per­ nambuco i Alagoas. Wśród ruchów zbiegłych niewolników „Palmares" 1 A. C a r p e n t i e r , Eksplozja w katedrze, Warszawa 1966, s. 466. �172 MARCIN KULA wyróżniało się zarówno rozmiarami zjawiska, jak stopniem skomplikowa­ nia organizacji społeczno-gospodarczej zbiegów. Na ogół datuje się początki „Palmares" na wczesne lata trzydzieste X V I I w., choć niektórzy badacze przesuwają tę datę na koniec pierwszego dziesięciolecia . Nazwa „Palmares" pochodzi od drzew palmowych w la­ sach Alagoas. Na rozwój ruchu istotny wpływ wywarły walki Portugal­ czyków z Holendrami, którzy zresztą też nie mogli sobie z n i m dać rady . Holenderskie źródło z 1645 r. tak opisywało jedną z osad zbiegów: „Ma milę długości i dwie bramy; ulica szeroka jest na sążeń, a w środku znajdują się dwie cysterny; miejsce, gdzie znajdowało się domostwo jej króla, było teraz dużym terenem, na którym król ćwiczył swoich ludzi; bramy tego »Palmares« były otoczone dwoma rzędami palisad połączo­ nych za pomocą krat". Inna z kolei osada, w której autor cytowanego źródła zastał tylko niewielu ludzi, większość z nich bowiem była „na plantacjach" i w lasach, rozciągała się na pół m i l i wzdłuż ulicy biegną­ cej ze wschodu na zachód. Osada ta liczyła 220 casas, wśród których stał kościół (sic!), cztery kuźnie i obszerna сащ de conselho. Wśród mieszkań­ ców znajdowali się według referowanego źródła rzemieślnicy wszelkiej specjalności. Nad całą tą społecznością panował „z surową sprawiedliwoś­ cią" król, który — jak pisze źródło — nie pozwalał rządzić się czarowni­ kom, a ewentualne ucieczki swych poddanych karał śmiercią. Źródło podkreśla, że wskutek tego wśród owych poddanych, a w szczególności wśród Murzynów z Angoli, panował strach. Król miał osobną casa, od­ ległą stamtąd o blisko dwie mile, i własne bogate pola. „Pytaliśmy M u ­ rzynów, i l u ma on ludzi — pisze cytowany autor — na co odpowiedzieli nam, że ma 500 mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci" . 2 3 4 Już z powyższego opisu widać, że „Palmares" nie było tymczasowym 2 Por. R. K . K e n t , Palmares. An African State in Brazil, „Journal of African History", t. 7: 1965, 2; E . C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares, Sao Paulo 1958. Opinia, że walki portugalsko-holenderskie przyczyniły się do wzmożenia zbiegostwa Murzynów, była sformułowana już przez współczesnych. Jeden z do­ k u m e n t ó w pisał: „Uważa się, że w Palmares byli mieszkańcy już od czasu, gdy tylko w tych kapitaniach pojawili się niewolni Murzyni; w czasach gdy Holandia zajęła te tereny, wzrosła ich liczba, bowiem to, co było trudnością dla panów, stało się ułatwieniem dla n i e w o l n i k ó w " (Relacao das guerras feitas aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida, de 1675 a 1678, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares). Są to wyjątki z tzw. dziennika podróży kapitana J . Blaer do „Palmares" w 1645 r. (Diario da viagem do capitao Joáo Blaer aos Palmares em 1645, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; N. R o d r i g u e s , Os Africanos no Brasil, Sao Paulo 1945). Nazwa dziennika wprowadza zresztą w błąd, z samego bowiem tekstu wynika, że J . Blaer na początku ekspedycji zachorował i zawrócił z drogi. Przy okazji warto zaznaczyć, że istnieje kilka opisowych źródeł tego typu doty3 4 �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 173 zgrupowaniem zbiegłych niewolników, lecz tworem o wykształtowanej organizacji społecznej i politycznej oraz o wysokim poziomie rozwoju sił wytwórczych. Autor przytoczonego wyżej źródła relacjonował, że w po­ bliżu odwiedzanych osad jego ekspedycja przemierzała pola i plantacje, a jego ludzie zabijali głód zbieranymi tam bananami i '— co ciekawe — trzciną. W 1671 r. gubernator Femao Coutinho pisał, że Murzyni „po­ siadają kuźnie i inne warsztaty, w których mogą produkować b r o ń " . Dzisiejszy badacz zagadnienia, E. Carneiro, twierdzi, że mieszkańcy „Palmares" uprawiali fasolę, pataty, maniok, kukurydzę, trzcinę cukro­ wą, bób, drzewa migdałowe, dynie, ananasy, tytoń, bawełnę, a nawet ryż. Powszechna była według niego hodowla kur, świń i innych z w i e r z ą t . Okoliczne osiedla portugalskie utrzymywały z „Palmares" regularne sto­ sunki handlowe. Organizacja polityczna ruchu rozciągała się nie na jedną wieś, lecz na szereg ośrodkóWj co wyraźnie widać z poniższego, pochodzącego z 1677 r. źródła, będącego chyba najciekawszym tekstem dotyczącym „Palmares". Źródło to następująco omawia rozmieszczenie osiedli murzyńskich: 5 6 7 „Na północo-wschodzie znajduje się 'mocambo' Zambi ulokowane w odle­ głości 16 mil od Porto Calvo; pięć mil na północ dalej znajduje się 'mocambo' Arotirene; wzdłuż niego dwa inne zwane Taboas; na północo-wschód od nich, w odległości 14 mil, 'mocambo' Dombabanga; 8 mil na północ inne, zwane S u bupuira; jeszcze 6 m i l na północ jest królewska siedziba Macoco; na zachód od niej, w odległości 5 mil, 'mocambo' Osenga; w odległości 9 mil od naszego Serinhaem, na północo-zachód, enklawa Amaro; w odległości 25 mil od Alagoas na północo-zachód 'palomar' Andalaguituche. P o m i ę d z y tymi wszystkimi zaś, które są największe i najlepiej umocnione, są i inne, które mają mniejsze znaczenie i mniej ludzi w nich żyje". czących „Palmares". Obok cytowanej w y ż e j relacji zatytułowanej Relacdo das guerras jeitos aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida..., na którą b ę d z i e m y się jeszcze kilkakrotnie p o w o ł y w a ć , warto w y m i e n i ć także opis J . Nieuhofa z 1643 r. i dużo późniejszy opis pióra Sebastiana da Rocha Pitta (J. N i e u h o f , Gedenkweerdige Brasiliaense Zee-en Lant Reize..., Amster­ dam 1682, s. 14; S. d a R o c h a P i t t a , Historia da America Portuguesa, Lisboa 1730, s. 471 п.). E . E n n e s, As guerras nos Palmares. Subsidios para a sua historia, t. I , Sao Paulo 1938, dok. 1; por. także C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. Nb. przytoczone w y ż e j źródło Relacao das guerras feitas aos Palmares... pisze o zbiegach: „Są bardzo pracowici, uprawiają wszystkie warzywa, z których o w o c ó w robią zapasy na zimę i na okres wojny. Ich g ł ó w n y m p o ż y w i e n i e m jest kukurydza [...] bardzo pomagają sobie po­ lowaniem, bo w tych lasach jest dużo zwierzyny". Termin trudny do przetłumaczenia. Żródłosłów wywodzi s i ę od krzaków. T u : osada. 5 e 7 �174 MARCIN KULA Według tego samego źródła mieszkańcy „Palmares" „uznawali się wszyscy za posłusznych jednemu z nich, który nazywa się G a n ­ ga-Zumba, co znaczy Wielki Pan; uważany jest on za króla przez wszystkich, za­ równo przez tych, którzy się w "Palmares' urodzili, jak i przez tych, którzy przy­ byli z z e w n ą t r z ; ma on rezydencję i casas dla swojej rodziny; towarzyszą mu strażnicy i urzędnicy, którzy zgodnie ze zwyczajem mają casas królewskie. Odno­ szą się do niego z całym szacunkiem należnym monarsze i wszystkimi honorami należnymi panu. C i , którzy znajdą się w jego obecności, klękają na ziemi i w r ę ­ kach podnoszą liście palmowe na znak uznania i c h w a ł ę jego doskonałości [sic!] zwracają się do niego jak do w ł a d c y i są mu posłuszni z oddaniem. Mieszka on w swoim k r ó l e w s k i m mieście zwanym Macaco, która to nazwa narodziła się od śmierci pewnego zwierzęcia w tym miejscu. To jest stolica dla pozostałych miast i osiedli". Stolica ta liczyła według cytowanego źródła ponad 1500 casas i była w całości umocniona. W dalszym ciągu tenże autor twierdził — a jest to szczególnie ciekawe z punktu widzenia tego seminarium — że chociaż ci „barbarzyńcy" robili wszystko, by zapomnieć o wszelkim poddaństwie, to jednak nie porzucili całkowicie swego przywiązania do kościoła. Gro­ madzili się, gdy tylko czas pozwalał, w istniejącej w Macaco kaplicy i kierowali swoje modlitwy do znajdujących się tam obrazów. Autor w i ­ dział w kaplicy „bardzo doskonały" obraz Dzieciątka Jezus, obraz Matki Boskiej i św. Błażeja. Wierni wybierali proboszcza, który ich chrzcił i udzielał ślubu. Chrzty nie były jednak zgodne z formułą przepisaną przez Kościół, a jeśli chodzi o śluby, to każdy miał tyle kobiet, ile chciał. Król miał trzy żony — dwie Mulatki i Kreolkę. Pierwsza dała mu wielu synów, pozostałe żadnego. Tak wyglądał główny ośrodek „Palmares". Pozostałe ośrodki były rządzone — ciągle według tego samego źródła — przez możnych i głów­ nych wodzów. Wśród nich najważniejsza była osada Subupuira, licząca 800 qasas, rządzona przez królewskiego brata. W niej to była wyrabiana broń i tu też Murzyni ćwiczyli się w walkach. Ciekawe, że autor omawianego źródła nie żywił jednoznacznej nie­ chęci do mieszkańców „Palmares". O Zarnibi, pierwszym władcy zbiegów, mówił пр., iż był to „Murzyn o szczególnej wartości, wielkiej duszy i rzadkiej stałości" . Plantatorzy Pernambuco różnymi sposobami próbowali rozprawić się z „Palmares". Próbowali zarówno układów, czemu sprzeciwiały się ze względów zasadniczych władze w Lizbonie, jak i walki zbrojnej. Jeśli chodzi o pierwszą drogę, jedno z orzeczeń Conselho Ultramarino z 1685 r. głosiło: „Nie wypada zaakceptować pokoju z t y m i Murzynami, doświadczenie bowiem pokazało, że ta droga jest zawsze drogą zwod­ niczą, i również dlatego, że uwłacza naszej godności [...] są to przecież 8 8 Relacáo das guerras feitas aos Palmares... �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 175 czarni zbiegowie i niewolnicy, a zatem należy powiedzieć gubernato­ rowi, by prowadził przeciw nim wojnę sposobami, jakimi posługiwali się jego poprzednicy" . Łatwiej to było jednak powiedzieć, niż wykonać w praktyce. „Sposoby poprzedników" zawodziły. Po niepowodzeniu sze­ regu wypraw w 1687 r. gubernator Pernambuco zawiadomił Lizbonę, że musi odwołać się do pomocy mających doświadczenie w walkach z I n ­ dianami „bandeirantes" z Sao Paulo . Ich przybycie opóźniło się jed­ nak do 1692 ir. Dwa lata trwały walki, nim udało się ograniczyć opór „Palmares" do jednego tylko ośrodka. Po 20 dniach oblężenia Macaco władze Pernam­ buco musiały wysłać dalsze posiłki na pomoc paulistańczykom. Decydu­ jąca faza oblężenia, w trakcie której użyto artylerii, t r w a ł a 22 dni. Koń­ cowy atak nastąpił w nocy z 5 na 6 lutego 1694. Niektóre świadectwa wskazują, że ruch „Palmares" tlił się jeszcze przez pewien czas. Jeszcze w 1703 r. Murzyn o imieniu Camuango, któ­ remu udało się uniknąć masakry, zdołał stworzyć mały ośrodek buntow­ niczy, z czasem zresztą również zlikwidowany. Inne grupki zostały osta­ tecznie wykończone dopiero w 1735 r . Nie miały one już większego znaczenia. Zniszczenie Macaco według opinii gubernatora Caetano de Melo e Castro miało nie mniejsze znaczenie niż wyrzucenie Holendrów o 40 lat wcześniej . Opisując ruch „Palmares" starałem się akcentować zjawiska, które świadczą o występującym w t y m przypadku synkretyzmie kulturowym. W zakresie kultury materialnej, w sferze produkcji, rzuca się w oczy wpływ społeczeństwa kolonialnego. Symbolem może być t u produkcja trzciny cukrowej przez Murzynów;, którzy przecież właśnie od pracy przy trzcinie uciekli. Jest to zresztą swoisty paradoks historii. W zakre­ sie produkcji i wymiany zbiegli Murzyni w gruncie rzeczy nigdy, nota­ bene, nie przestali być częścią społeczeństwa kolonialnego. Do ostatniej chwili utrzymywali kontakty handlowe z portugalskimi regionami cu­ krowymi. Przedmiotem obrotów była nie tylko potrzebna t y m regionom żywność, ale nawet broń. Władze lokalne przeciwstawiały się temu han­ dlowi, nie udawało i m się jednak przerwać go. 9 10 1 1 12 9 E n n e s, op. cit, dok. 4. O walce zbrojnej przeciw „Palmares" por. С a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; K e n t , op. cit; R o d r i g u e s , op. cit. W pol­ skiej literaturze por. w tej kwestii S. Z a b o r s к i , Cukier, złoto i kawa. Dzieje Brazylii, Warszawa 1965. Por. także W. I . J e r m о I a j e w a, (red.), Oczerki istorii Brazílii, Moskwa 1962, s. 44-47. Por. E n n e s , op. cit, dok. 16. T a m ż e por. układ zawarty pomiędzy „ P a u listas" a gubernatorem Joáo da Cunha (dok. 34). Por. R. B a s t i d e , Les Religions africaines au Brésil. Vers une sociologie des inter •penetrations de civilisations, Paryż 1960. Cyt. za C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. 1 0 1 1 1 2 �176 MARCIN KULA W zakresie organizacji społecznej widzę w ruchu „Palmares" wiele elementów afrykańskich. Mam na myśli opisany ceremoniał dworski czy też fakt obsadzania przez „króla" głównych funkcji krewnymi. Brat kró­ la zajmował się zapasami broni, inny jego bliski krewny był „ministrem wojny" itd. Pozostałością tradycji afrykańskich było też zapewne istnie­ jące w „Palmares" niewolnictwo. Wolnym w „Palmares" był ten, kto się przyłączył do ruchu sam; niewolnicy zaś, których odbijano Białym w trakcie walk, pozostawali przez pewien czas niewolnikami — aż do zdobycia innego niewolnika . Sfera kultury duchowej i obyczajowości wydaje się być w najwięk­ szym stopniu mieszaniną tradycji afrykańskiej i naleciałości kolonial­ nych. Symbolem — quasikatolickie (jeśli tak można powiedzieć) śluby, przy istniejącej poligamii. Pytanie tylko, z jakich regionów A f r y k i i z jakich kultur owe tra­ dycje afrykańskie zostały przyniesione. Można by to zapewne ustalić przy pogłębionych badaniach prowadzonych przez etnografów, któ­ rym — występując tu w roli historyka — nieśmiało chciałbym to pole poszukiwań zasugerować. Na nim, na przykładzie ruchów zbiegłych nie­ wolników, widać bowiem szczególnie dobrze, iż synkretyzm religijny jest tylko fragmentem szerszego zjawiska, jakim jest synkretyzm k u l ­ turowy . 13 M 1 3 dos Palmares; A . M. C h a z a n o w , К woPalmares w Brazílii, „Nowaja i Nowiejszaja 1 4 był w druku, ukazał się artykuł: K . A. dwiżenije rabów w Brazílii XVII w. (isAmierika", 1971, nr 3. Por. C a r n e i r o , O quilombo prosu o niegritjanskom gosudarstwie Istorija", nr 2: 1958. Nb. gdy niniejszy komunikat K r a u t s , Palmares: oswoboditielnoje toczniki, trudy, problemy), „Latinskája � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f170427d411153c6da11ab32f0462cc0.pdf a2255d3aaf6f56971665bd410009188e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5324 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4945 Title A name given to the resource O historii, literaturze, pamięci oraz innych formach zapominania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.79-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WALDEMAR KULIGOWSKI K ultura to pamięć, i to kategoryczne stwierdze­ nie nie ma być jedynie chytrym ukłonem w stronę tematu niniejszej konferencji ani usprawiedliwieniem swojej tutaj obecności. Grecka mnem e jest przecież zdolnością do przechowywania i odtwarzania pewnych wzorców, inform acji oraz do­ świadczeń; pozwala ona na rejestrowanie różnych ko­ dów, od najprostszych po wysoce symboliczne, zapisu­ je zarówno to, co jest jednostkowe, jak i to, co przyna­ leży do wiedzy pozaosobistej. Tak pojmowana pamięć pełni swojego znaczenia nie ujawnia bynajmniej pod­ czas nauki chodzenia na obu nogach czy przełykania pokarmów, ale raczej w trakcie przyswajania i powta­ rzania tych wszystkich zachowań, które czynią czło­ wieka istotą kulturową. Owszem, pies, szympans czy delfin posiadają zdol­ ność zapamiętywania, ale nie znają pojęcia kanonu ani tradycji. Obwieszczane ostatnio triumfy naukowców, którzy do końca niemal przejrzeli ludzki genotyp, an­ tropologa niewiele tak naprawdę obchodzą - D N A nie tłumaczy kultury, neurony nie powołują do życia mi­ tów, i z tego powodu wciąż nad biochemiczne struktu­ ry przedkładamy kontakt z pam iętającym informato­ rem. D la badacza kultury bowiem pamięć nie jest funk­ cją układu nerwowego, lecz relacją między ludźmi, wzajemnością znaków, naturalnym środowiskiem trwa­ nia społeczeństw. Jeśli kultura w istocie jest „dziedzic­ twem przeszłości, które człowiek otrzymuje od swojego społeczeństwa”, jak chciał tego Robert H. Lowie,1 „dzie­ dzictwem społecznym” w ujęciu Clyde’a Kluckhohna2 albo, mówiąc słowami Felixa M. Keesinga, „całością doświadczeń możliwych do społecznego przekazania”,3 to umieszczone na wstępie równanie napełnia się trud­ re doprowadziły do obecnego porządku; jego bohatero­ wie tworzą społeczeństwo i rządzące nim reguły. Dla Claude’a Levi-Straussa mitologie składają się na wspa­ niały pałac idei, tworzą wyimaginowaną totalizację ludzkiego doświadczania natury i społeczeństwa.5 D o­ dajmy jeszcze, że mit jest równocześnie językiem i mo­ wą, a odległość między kodem indywidualnym i zbioro­ wym jest minimalna. Nie można egzystować „na ze­ wnątrz” mitu ani być jego zdystansowanym odbiorcą, przynajmniej w społeczeństwach tradycyjnych. Zgoła inaczej przedstawia się problem przekazywa­ nia społecznej pamięci przy użyciu historii. Historia to przecież mniej lub bardziej usystematyzowana wiedza o przeszłości empirycznej, o zdarzeniach udowadnialnych. Dotyczy ona ustanowienia społecznych ładów, lecz jej bohateram i nie są jaguary, piżmowce czy księ­ życ, ale realne dynastie, znani z imienia wielcy wodzo­ wie. Historiografia nie opisywała bezkształtnego „kie­ dyś”, ale starała się wydarzenia poprzeć możliwie pre­ cyzyjnym datowaniem. Jako osobna gałąź nowoczesnej ną do odparcia dosłownością. Cały proces enkulturacji może być zatem trakto­ wany w kategoriach swoistej m nem otechniki, ułatwia­ jącej zapamiętywanie i kojarzenie. Wiemy aż nadto dobrze, że sednem enkulturacji bardzo długo pozosta­ wała tradycja, która - znów! - polega na ćwiczeniu pamięci. Okazuje się w rezultacie, broniąc tezy wyj­ ściowej, że kolebką kultury jest właśnie pamięć, że to jej najważniejszy znaczeniowy rezerwuar, to jej ideowe zaplecze, to jej wehikuł sensów. Nie powinno przeto dziwić, że człowiek nie ustawał w poszukiwaniu coraz doskonalszych metod ‘ulepsza­ nia’ pamięci, znajdywania dla niej pomocnych narzę­ dzi. Tym najstarszym bodaj środkiem m nem otechnicz­ nym jest mit. W kulturach opartych na przekazach ust­ nych był on głównym instrumentem komunikowania pamięci społecznej. W ujęciach antropologicznych za­ kłada się, że mit poprzedza czas empiryczny i rzeczywi­ stość udowadnialną, choć jednocześnie nadaje im nad­ rzędny sens, pełni funkcję ponadczasowego wzorca; zmienia, by odwołać się do znanej Barthesowskiej for­ muły, historię w naturę. Mityczna organizacja świata to nic innego, jak zbiór reguł ustalających bezwarunkowy sens realności.4 M it zdaje sprawę z serii wydarzeń, któ- wiedzy historia dążyła do spójnej wizji tego, co minio­ ne, poszukiwała bezspornych źródeł i autentycznych archiwów. Nie tylko jednak armatura metody różni historię od mitu: ta pierwsza nie musi wszak być niczym więcej poza mową, czytelnik nie musi dzielić z historykiem kodu pamięci. Tworzone na jej podstawie tożsamości mogą mieć charakter idiosynkratyczny, dochodzi tu także często do konfliktu doświadczeń, pojawiają się grupy wykluczonych ze wspólnej historii albo takich, którzy wykluczają się sami. Inicjatyw a powołania w Polsce Instytutu Pamięci Narodowej jest właśnie wyrazem tej tęsknoty za jednolitą pamięcią. Przykłady mitu i historii pokazują wyraźnie, że sztuka pamięci przybierała różne formy, uzależnione od okoliczności czasu i przestrzeni. Raz ożywianie przeszłości dokonywało się w trybie metaforycznym (albo, mówiąc innymi słowy, fabulacja poprzedzała mythopoiesis), kiedy indziej dominował tryb metonimiczny: narracja mitu zawierzała alegorii, narracja h i­ storiografii kazała widzieć siebie jako przedstawienie literalne. Oczywiście, rozróżnienie powyższe daje się przeprowadzić tylko dla celów analitycznych: m itolo­ gia Tewa była dla mieszkańców glinianych puebli real­ O historii, literaturze s i terazmejszosci oraz innych formach zapominania ♦ 79 . ♦ ♦ / ♦ �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA nością,6 historiografia marksistowska natom iast wy­ raźnie ujawnia swój rys mityczny. M etafora i syntagma przenikają się, co pozwala Kirsten Hastrup stwierdzić, że „W sztuce pamięci mit i historia są sobie równe”.7 Tyle o oczywistościach, teraz chciałbym zwrócić uwagę na kwestię dostrzeganą rzadziej - idzie m iano­ wicie o pojęcie świadomości historycznej. Zalicza się ją zazwyczaj do zbioru ideologii,8 doraźnych dyskursów służących konkretnym celom. Świadomość historycz­ na nastawiona jest na teraźniejszość i postrzega prze­ szłość w kategoriach współczesnych. N acisk kładzie się w jej ramach na konstruowanie historii i wynikają­ Jednym z najżywiej u nas dyskutowanym wycin­ kiem przeszłości jest nadal stan wojenny, zainauguro­ wany 13 grudnia 1981 roku przez muzykę Chopina w radiu, biało-czerwone róże w telewizji, wszędobyl­ skie flagi narodowe i różnej postaci białe orły (obno­ szone zresztą po obu stronach barykady). Symbole do­ sadnie dawały do zrozumienia, że oto dzieje się coś o niezwykłej wadze dla życia narodu, że ponownie ra­ tuje się jego byt. Świadomość historyczna tycząca tego wydarzenia jest mnoga: fakt, że ktoś był milicjantem, działaczem opozycji, księdzem, kolaborantem, krew­ nym wysokiej rangi oficera wojska, młodym dziennika­ rzem „Tygodnika Powszechnego” albo starym prenu­ meratorem periodyku „Za wolność i lud” decyduje o różnicach nie tylko w sferze wartościowania, ale n a­ wet w warstwie faktograficznej. Z tego powodu mamy do dyspozycji wiele simulacrów jednej konkretnej prze­ szłości. Przykład ten przekonuje o tym, że świadomość historyczna żywi się partykularnym punktem widze­ nia, jej domeną jest m nem e em ocjonalna, pamięć zro­ dzona przez postawy, idee, konkretne ideologie. Współczesne tożsamości - uwolnione już od dyktatu trójcy „krew, łóżko i kult” - budowane są, powiedzmy to wprost, na zapominaniu. Kolejnym - po micie i historii - krokiem w dosko­ naleniu kulturowych m nem otechnik było z całą pew­ nością pismo. Słusznie przeto Jacques Derrrida nazy­ wa Platona pierwszym filozofem, „który pisał” - wyna­ lazek pisma nie był li tylko nowinką technologiczną. W ierzono przecież, że pismo pozwoli utrwalić ogrom inform acji, których w normalnych warunkach jed ­ nostka nie mogła przyswoić, i stanie się w wyniku tego wspaniałym, otwartym i wciąż uzupełnianym źródłem cej z niej tożsamości: przypomnijmy sobie wszystkie odwołania do ‘świadomości’: proletariackiej, inteli­ genckiej, narodowej, europejskiej, małoojczyźnianej, kobiecej, ekologicznej, a rzecz stanie się namacalna. Nie trzeba chyba dodawać, że pojmowana (i pobudza­ na) w ten sposób świadomość historyczna bardzo czę­ sto popada w kolizje z pamięcią, z indywidualnym wspomnieniem, z próbą odtworzenia sposobu, w jaki przeszłość została przeżyta. W literaturze oba te term i­ ny są jednak często mylone bądź utożsamiane ze sobą, i nie powinno to specjalnie dziwić: wszak w życiu dzie­ je się podobnie. Ideologiczne narzędzie historycznej świadomości przebierane bywa w szatki autentycznego przeżycia pewnych minionych wydarzeń, a prywatne wspomnienie jest jego legitymacją albo nieuzasadnio­ nym odszczepieństwem. Tak czy inaczej, świadomość historyczna rozwinęła się względnie niedawno, w momencie kiedy doświad­ czono bolesnych braków ciągłości historycznej i współistnienia wielu różnych odczytań przeszłości. I to właśnie podejście nazwane zostało przez Frydery­ ka Nietzschego „monumentalistycznym”9 - przeszłość pełni tu rolę polityczną, legitymizuje pewną tradycję, dostarcza wskazań dla współczesnych. Prawodawcy i historiografowie w ładają publicznym dyskursem i wspólną pamięcią, „piszą” historię - bitwy na Kosowym Polu, konkwisty, Holocaustu, monogamicznej ro­ dziny, liberalizmu czy imperialistycznej etnologii - któ­ ra zdaje się posiadać wszelkie znamiona prawdy. I tego rodzaju sytuację zapewne przywoływał Hayden W hite, (ten, który - zdaniem Dom inica LaCapry - zbudził h i­ storyków z dogmatycznego snu), mówiąc na jednej z konferencji, że: „Historia jest praktyką rządzoną fan­ tazmatycznym stosunkiem do przeszłości, i dlatego ma więcej wspólnego z etyką niż z epistemologią”.10 Toteż nie bez przyczyny Joh n G. A . Pocock powia­ da, iż warunkiem sine qua non nowożytnej świadomo­ wiedzy o świecie. Lévi-Strauss posługuje się nawet ter­ minem „sztuczna pam ięć” jako tym kryterium, które miało zdecydowanie odróżniać cywilizowane centrum od barbarzyńskich peryferii.11 Okazuje się jednak, przy wnikliwszym spojrzeniu, że jedyną wielką zmianą kul­ turową, jaka miała miejsce w związku z wynalezieniem pisma, była koncentracja ludzi w m iastach. Ta zaś po­ ciągnęła za sobą zhierarchizowanie społeczeństw: „Używanie pisma w celach bezinteresownych, dla za­ dowolenia intelektualnego i estetycznego, jest rezulta­ tem wtórnym”12 - utrzymuje autor Smutku tropików: pismo zniewoliło ludzi, nim zdołało ich oświecić. H i­ poteza ta nie ogranicza swego zasięgu do czasów odle­ głych, oto w wieku X X szlachetna jakoby walka z anal­ fabetyzmem prowadziła bowiem wprost do zwiększe­ nia kontroli państwa nad obywatelami. W momencie ści historycznej jest „mnogość tradycji i wizji przeszło­ ści”. Każde społeczeństwo, zdaniem tego badacza, mo­ że posiadać tak wiele ujęć przeszłości, jak wiele ma przeszłych, łączących z nią, związków. W tym wypad­ ku wykluczona jest pojedynczość mitu, w grę nie wchodzi też rozgadana, ale jednak pojąca się z tego sa­ mego źródła (nie tylko wiedzy, lecz także władzy), n o­ woczesna historia. kiedy wszyscy potrafią czytać, nikt nie wymknie się li­ terze prawa, tłumacząc się jego nieznajomością. Triada pamięć-pismo-zniewolenie wydaje się dobrze oddawać tego rodzaju przeświadczenia. „Lekcja pisania” Lévi-Straussa, którą ten przepro­ wadził wśród brazylijskich Nambikwarów, a potem przedstawił na kartach Smutku tropików , spotkała się z rozbudowana krytyką Derridy. Promotor dekonstruk- 80 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA cji wytknął w niej capo di tutti capi strukturalizmu etnocentryczne zawężenie samego pojęcia pisma. Czyż de­ koracje na kalebasach, drzewo genealogiczne rysowane na piasku czy pokazywane etnologowi tatuaże nie są rodzajem pisma, czy nie należy w nich widzieć znaków ożywiających pamięć?13 Tradycyjne, alfabetyczne zapi­ ski, które Derrida nazywa „pismem empirycznym”, to ledwie „jawna sceneria zapisu”, która nie uwzględnia innej metody archiwizowania. Niedającą się pominąć postacią „protopisma” jest dla francuskiego badacza akt nadawania imion własnych, czyli „wpisywanie unikatowości w system (...) zatracanie niepowtarzalności, jaką zapewnia bezpośrednia obecność”.14 Tym samym pom ijając kontrowersyjność poglądów Derridy - raz jeszcze podkreślona zostaje negatywność pisma jako formy pamięci; ta negatywność, która współcześnie wyrażana jest w przekonaniu o tym, że słowa nie łączą się ze światem, że znak poprzedza doświadczenie, że fi­ gura pamięci utraciła empiryczny desygnat.15 Proces wpisywania pamięci w system pisma w rów­ nym stopniu dotyczył nauki, jak i literatury. Ta pierw­ sza zawierzać poczęła przede wszystkim świadectwom pisanym, i w ogóle wizualnym, wysypisko nieweryfikowalnych wspomnień oddając pieczy literatów. I po­ nownie, mimo zarządzonych restrykcji, nie dostrzeżo­ no faktu, że pamięć jest wybiórcza, zawsze zapośredniczona, nigdy nie kompletna, że nie zachowuje ona przeszłości, lecz dostosowuje ją do dzisiejszości.16 Ze świadomością tego faktu przyszło zmierzyć się obu dziedzinom - początkowo dzieła literackie przypo­ minały nawet swoim stosunkiem do materii pamięci zideologizowaną historiografię. „Całymi latami litera­ tura zdaje się sprzyjać uświęcaniu wartości - relacjo­ nuje Italo Calvino - podporządkowywaniu autoryte­ tom (...). Literatura pisana powstawała więc już z ba­ gażem powinności (...) potwierdzania istniejącego po­ rządku. O d bagażu tego uwalniała się ona przez tysiąc­ lecia, przenikając stopniowo w sferę prywatną (...) To dzięki literaturze szlak ku wolności został przetarty”.17 Czy Calvino ma rację? Przyznaje mu ją pewien cykl powieściowy. „Przez długi czas kładłem się spać wcze­ śnie. Niekiedy ledwie zgasiłem świecę, oczy zamykały mi się tak szybko, że nie zdążyłem sobie powiedzieć za­ sypiam”.18 To rzecz jasna początek W poszukiwaniu straconego czasu, wstęp do dobrego snu dzieciństwa, daty, nazwy, znaki i tożsamości sprywatyzowały się, pi­ sarze uwolnili się od wampiryzmu obowiązkowej świa­ domości oficjalnej przeszłości, a sama proza stała się rzeczywistą fikcją pamięci. Pewnie i dla tej racji powie­ ści Prousta uznano za natu ralne i kon ieczn e,21 a w Anglii za wręcz najbardziej podziwiane w całym X X wieku.22 Osobną kwestią pozostaje to, że nagłe przypływy pamięci, nazywane elegancko proustowskim doświadczeniem, przedostały się już do wiedzy potocznej, będąc kolejną etykietą rzekomej erudycji. Ważnym kulturowo instrumentem pomocniczym pamięci miała być fotografia. Dzięki wynalazkowi ch e­ mików pozbywano się oto pośredników w docieraniu do realności, w ponownym doświadczaniu tego, co m i­ nęło. Roland Barthes oddał to przekonanie słowami o tym, że zdjęcie to „dowód według świętego niewier­ nego Tomasza- chcącego -włożyć-rękę -w-ranę - Chry­ stusa”.23 Znany semiotyk na poparcie tego stwierdze­ nia przytacza zdarzenie zapam iętane z własnego dzie­ ciństwa: zobaczył wówczas fotografię targu niewolni­ ków. Jego reakcją nań była groza pomieszana z wyraź­ ną fascynacją - „naprawdę tak było. To nie była kwe­ stia dokładności - pisał - ale rzeczywistości (...) nie­ wolnictwo było przedstawione bezpośrednio, fakt był wykazany bez metody”.24 Odniesienie fotograficzne, wierzono, tym różniło się od innych, że odsyłało do rzeczy istniejącej koniecznie, takiej, która musiała znaleźć się w pewnym m omencie przed obiektywem. Stąd czysty, analogiczny realizm fotografii, dlatego jej podstawowy przedmiot określano jako „to, co było”. Zmącenie wiary w absolutną przezroczystość m e­ dium fotograficznego wiązało się nie tylko z nowinka­ mi technicznymi, które umożliwiły daleko idące ko­ rekty naświetlonych obrazów, ich retuszowanie i kom­ puterową obróbkę. Badacze wykazali ponadto wiele zbieżności między społecznym charakterem tworzenia wiedzy i takimż charakterem tworzenia zdjęć. W obu wypadkach, rzeczywistość i metody jej postrzegania są wypadkową określonych gier kulturowych.25 Fotograf zawsze przecież wybiera pewien fragment realności, re­ jestruje to, co akurat uznaje za najistotniejsze i inter­ pretuje na podstawie przejętego paradygmatu. Kolejne odczytania tej samej fotografii, dokonywane z per­ spektywy czasu, czynią semiozę przedsięwzięciem jesz­ cze bardziej problematycznym, jeszcze szerzej otwar­ tym na schematy ideologiczne współczesności. Tym samym zatem fotografia upodabnia się nie tylko do ujęć historyków - upodabnia się także do wszystkich społecznych przedstawień i z nimi dzieli niedole wyni­ kające z trwającego ponoć nadal kryzysu reprezentacji. Postawa trickstera przyjmowana w stosunku do pa­ m ięci nie oznacza bynajmniej, iż współczesna kultura przestała jej zupełnie potrzebować. Ta odważna teza wydaje się zrazu posiadać mizerne raczej podstawy już w pierwszym akapicie Przedwiośnia Stefan Zeromski pisał przecież o „nowoczesnych ludziach bez wczo­ raj”, a Jose Ortega y Gasset w rozprawie D ehum aniza­ niemającego nic wspólnego z Freudem, a wynikające­ go raczej z głębin świadomości. To sen, który można zapisać, który dezorganizuje iluzoryczną logikę biogra­ fii, igra z usystematyzowaną pamięcią. Pisał M arcel Proust w Contre Sainte-Beuve, ilustrując ów stan: „Tkwiłem w bezruchu, gdy nagle runęły przegrody mej pam ięci”.19 Jeden z jego biografów, George Painter, słusznie zauważył, że Poszukiwanie... to „symboliczna biografia, symboliczna historia życia”, a Joh n Keats do­ dał: „życie człowieka jest ciągłą alegorią”.20 Dzięki złym manierom Proustów, którzy maczali ciasteczka w herbacie, zmienił się krwiobieg światowej literatury: 81 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA cja sztuki z 1925 roku relacjonow ał pojawienie się ta­ kiego typu człowieka, który niczego nie pragnie zmie­ niać, lecz jedynie syci się tym, co jest. O becnie tego rodzaju postawy uległy wyraźnemu wzmocnieniu („nie chcemy zmieniać świata - brzmi obiegowa dewiza - je ­ dyne, co możemy zmienić, to poglądy”), a wielu dia­ gnostyków obecnego stanu kultury mówi głośno o jej zdecydowanym nastawieniu na ‘teraz’. Czynią tak A lvin Toffler26 i Czesław Miłosz,27 Zygmunt Bauman i Stephen Bertm an, do pokolenia ‘teraz’ imiennie zwracała się też popularna reklama C oca-C oli. O par­ cie na chwili obecnej ma być charakterystycznym ry­ sem osobowym dla poszukiwaczy doznań i łaknących ciągle nowych wrażeń konsumentów,28 trwanie zastę­ puje się natychmiastowością, pamięć ustępuje miejsca wrażeniom, zrywa się z historią i tradycją, co owocuje powstaniem tzw. nowist society.29 N ic nie mija, bowiem codzienne próbowanie śmierci - w kinach, na wideo, w parkach rozrywki, na stadionach - przekonuje o odwracalności każdej utraty. N ic też nie musi trwać dłu­ żej, niż tego chcemy - program telewizyjny zmienić wania za wywóz ich przodków na amerykańskie plan­ tacje, a Turcja zamierza przeprosić Orm ian za rzeź z 1915 roku. Pam iętać nie znaczy jednak w żadnym ra­ zie nienawidzić: przeszłość zamieniona została po pro­ stu w atrakcyjną metkę, jest nowym towarem przezna­ czonym do natychmiastowej konsumpcji, kolejną for­ mą rozrywki. Świetnie zdają sobie sprawę z tego pomy­ słodawcy wykorzystania znaku „Polski walczącej”, k tó ­ ry noszą na koszulkach kibice piłkarskiego klubu Po­ goń Szczecin (AK-owski symbol znaczy teraz „Pogoń walcząca”). Taki ludyczny użytek z historii staje się obecnie bardziej popularny niż niegdysiejszy M iesiąc Pam ięci Narodowej, jak i projektowane przed kilku la­ ty z całą powagą Muzeum Tysiącletniej Historii M ę­ czeństwa Narodu Polskiego.32 Zakończony w tym m iejscu ogląd dzisiejszości kul­ można równie łatwo, jak styl ubierania się, tożsamość na internetowym „czacie” czy seksualnego partnera. Sezonowości - czyli przemijania - nie dostrzeżemy także w wielkich centrach handlowych, które zawsze oferują ten sam asortyment towarów spożywczych. N ic nie obliguje także do przywiązywania się do przed­ miotów: ulubiony magnetofon, który „tyle” pam ięta z naszego życia, chętnie zmienimy na nowszy odtwa­ rzacz, zapewniający pełnię doznań i towarzyski aplauz. Logika powtarzalnego happpy endu głosi, że śmierć, przemijanie, starość i żal są zupełnie nie na miejscu. Nawet jeśli uznamy powyższe opinie za adekwatnie przylegające do dnia dzisiejszego, to warto pamiętać, że wysoce ironiczny stosunek do pamięci i wydarzeń minionych traktować można w kategoriach znaku roz­ poznawczego pokolenia X (które dopiero obecnie zda­ je się udomawiać w Polsce). Otóż niedosyt historii zo­ stał przez jego kronikarza Douglasa Couplanda opisa­ ny jako „życie w czasach, w których nic się nie dzieje. Główne objawy to uzależnienie od gazet, czasopism i wiadomości telewizyjnych”. Zjawisko odwrotne, czyli przesyt historii to z kolei „życie w czasach, w których dzieje się zbyt wiele. Główne objawy to uzależnienie od gazet, czasopism i wiadomości telewizyjnych”.30 tury mógłby prowadzić do wniosku mówiącego, że wszystko zostaje sprowadzone do poziomu konsump­ cyjnego „teraz”. Ale nawet przyjęcie tej perspektywy nie pozwala na pominięcie ważnego zjawiska, jakim stała się współczesna nostalgia. Jej klinicznym przykła­ dem jest oczywiście muzyka rockowa pojmowana jako metonim ia przeszłości, jako aktualizowanie tego, co naprawdę m inęło.33 W spólnota uczuciowa, jaka po­ wstaje na koncercie muzycznej sławy grającej od kilku dekad, wyzwala nostalgię za mitycznym „tam” i „wte­ dy” (które, rzecz jasna, może znaczyć coś zgoła innego dla rodziców i dzieci). I w tym właśnie znaczeniu n a­ wiązuje do nowołacińskiej etymologii, mówiącej, że nóstos to powrót, a dlgos —cierpienie. W łaściw a teraźniejszości forma nostalgii nie wy­ czerpuje się wszelako we wspólnocie spod znaku mu­ zyki rockowej. We Francji na przykład funkcjonuje po­ jęcie „nostalgierii” (pisze o nim choćby Derrida), od­ wołujące się do rzekomej francusko-algierskiej sym­ biozy z czasów przed rokiem 1960. Środkowoeuropejczykom natom iast znacznie bliższy jest ten rodzaj n o ­ stalgii, który pozwala na głośne wyrażanie tęsknoty za czasami socjalizmu. „Nie wszystko było wtedy złe”, rozpoczyna się popularna opowieść o epoce małej sta­ bilizacji, kończąca się zazwyczaj wyliczaniem ciem ­ nych stron dem okracji i wypaczeń wolnego rynku. Polska nostalgia za PRL-em , wschodnioniemiecka „ostalgia” (mieszkańcy byłej N R D to właśnie Ossi) czy bałkańska „jugonostalgia” to nazwy przyjęte dla tych W arto, jak sądzę, uzupełnić celne żarty Couplanda istotną uwagą poczynioną przez Jeana Baudrillarda. Francuski myśliciel powiada oto, że obsceniczny nad­ miar informacji, jej ulotność i implozywność doprowa­ dziły do sytuacji, w której na historię zwyczajnie nie mamy czasu.31 Skoro wszystko pragnie być nade wszystko aktualne, modne i głośne, tedy zagubieniu uległo pojęcie historii i jej sens. Historia jest teraz al­ bo nie ma jej wcale. Dlatego papież kaja się za winy Kościoła sprzed pięciu wieków, dlatego Aborygeni żą­ dają zwrotu ziem zagarniętych przez nieistniejące im­ perium, czarni adwokaci walczą w sądach o odszkodo­ postaw, które charakteryzują ludzi o słabej pamięci i bardzo bogatych wspomnieniach. Dodajmy, że ów specyficzny dyskurs wymazywania pewnych stref pa­ m ięci nie dotyczy wyłącznie bezrobotnych czy grup spauperyzowanych: mówią o nim także artyści, polity­ cy czy znani pisarze.34 O istotności pamięci, o próbach jej ożywiania i wy­ twarzania, przekonuje jeszcze jedno interesujące zja­ wisko. Nosi ono miano vintage, co oznacza rocznikowe wino, ale także rzeczy stare collectible, posiadające ja ­ kąś wartość artystyczną albo znamię historii. N a coraz liczniejszych internetowych aukcjach tego rodzaju 82 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA na, kogo reprezentują - te pytania pojawiają się za­ wsze, gdy komputer, przy którym akurat powstaje no­ wy tekst, pyta mnie, „Czy zapisać zmiany?”. Odpowia­ dając twierdząco, godząc się na poczynione wykreśle­ nia i dodane akapity, dołączam do odwiecznej pracy pamięci, której szczytowym momentem jest zapomi­ nanie. Bez niego naszą kulturą, naszym życiem i tą kartką nadal władaliby Kojot albo Kruk, kapłan albo król, rewolucja albo reakcja - w każdym razie ktoś in ­ ny niż zapamiętały autor. przedmiotów kupić można głównie ubrania: sukienkę z balu giełdy na Wall Street z 1969 roku, smoking z rautu w Resursie Kupieckiej z 1938, ale także stare odmiany róż, przedwojenną gitarę strunową, kij bejsbolowy, którym New York Yankees grali w latach 60., radzieckie wieczne pióra z pływającą w środku rybką czy lampy z plastikowych żyłek. Cenione jest to wszystko, co różni się od współczesnej, perfekcyjnej masówki, od tego, co anonimowe, co wywołuje do­ kuczliwą nudę identyczności. Vintage to, jak sądzę, próba odnalezienia dla siebie jakiejś cząstki przeszło­ ści, wejścia w intymny związek z pamięcią w czasach, Przypisy kiedy wydają się, że są tożsamości i losy reprodukowa­ ne w m ilionach kopii. Powtórzmy raz jeszcze - za Jorge Louisem Borgesem i Erichem Auerbachem - pamięć jest selektywna, ‘dziurawa’, czasem wsparta na subiektywnym „ja”, cza­ sem wywiedziona z obiektywizującego się zbiorowego dyskursu. Kulturowy żywot pamięci skazuje różne for­ my jej przekazywania i archiwizowania (mit, historię, świadomość historyczną, pismo, literaturę, fotografię, 1 R . H. Lowie, T h e H istory o f E thnological T h eory , N ew York 2 C. K lu kh ohn , M irror fo r M an : T h e R elation o f A nthropology to 3 F. M. Keesing, C ultu ral A nthropology: T h e S cience o f C ustom , 1937, s. 3 the M odern L ife, New York and Toronto 1949, s. 17 N ew York 1958, s. 18 4 L. Kołakow ski, O b ecn o ść m itu, W rocław 1994, s. 7-9 5 C. Lévi-Strau ss, M yśl n ieosw ojona, przeł. A . Zajączkowski, W ar­ 6 „Kiedy m ówicie o początkach, odnosicie to do archeologii - ko­ szawa 1969, s. 140-1 4 1 m entow ał pew ien współczesny Indianin - i do Cieśniny B e rin ­ kościół, muzeum, uniwersytet) na wcale niełatwe współistnienie wielu kontrpamięci i kontrtradycji. Pa­ mięć staje się instrumentem społecznym wykorzysty­ wanym chętnie w edukacji, polityce, religii, sztuce, sporcie. We wszystkich tych zastosowaniach możemy wszelako wskazać na pierwiastek ludzki, na hum ani­ styczny współczynnik jej funkcjonowania. Czy z po­ ga (...) M y n ic nie wiemy o Cieśninie Beringa ani o m itach i le ­ gendach. M y w i e m y, kim jesteśm y i skąd pochodzimy. M ów ią n am to starzy ludzie. M ów ią prawdę, a nie m ity” (M. M. Am es, M useum , the Public a n d A nthropology. A Study in the A n th rop olo­ gy o f A nthropology, V ancouver-N ew D elhi, 1986, s. 4 3 ). 7 K. H astrup, Przedstaw ianie przeszłości. U w agi n a tem at m itu i hi­ storii, przeł. S. Sikora, „Polska Sztuka Ludowa. K on teksty”, 1997, nr 1-2, s. 25 dobną pewnością da się orzec to samo w odniesieniu do pam ięci mierzonej megabajtami pojem ności kom­ puterów? Każdy, kto choć raz korzystał z Internetu, musiał zetknąć się ze zjawiskiem wirtualnych baz danych. Ich 8 Por. A . v an den Braem bussche, H istoria i pam ięć: kilka u w ag na tem at ostatnich dyskusji, przeł. E. D om ańska, w: H istoria: o jeden św iat za d a lek o , E. D om ańska (red.), Poznań 1997, s. 104 -1 1 1 . 9 10 O p. cit., s. 109 Patrz: E. D om ańska, W okół m etahistorii, w: H. W h ite , Poetyka pi­ sarstw a historycznego, pod red. E. D om ańskiej i M . W ilczyńskie­ nazwa jedynie pozornie pozwala na kojarzenie owych baz z magazynami bibliotek bądź archiwami fotografii. Różnica jest znacząca: otóż bazy danych są oddalone od jakiejkolwiek kontroli, nie są ‘czyjeś’ ani też nie na­ leżą do wszystkich; nie przynależą do żadnego kon­ kretnego miejsca, nie ograniczają ich kotwice czasu ni przestrzeni. Ich twórcami może być tak wiele podmio­ go, Karków 2 0 0 0 , s. 9 11 C. Lévi-Strauss, Sm utek tropików , przeł. A . Steinsberg, wstęp L. Stom m a, posłowie J. Kuroń i A . Friszke, Łódź 1992, s. 296 12 O p. cit., s. 297 13 Patrz: Ch. Johnson, Derrida, przeł. J. Hołówka, Warszawa 1997, s. 41 14 O p. cit., s. 45 . P ełna polem ika z Lévi-Strau ssem w: J. Derrida, O gram atologii, przeł. B. Banasiak, Warszawa 1999, s. 1 4 3 -1 9 4 tów, że zupełnie zbędne wydaje się tradycyjne pytanie 0 autorstwo czy autorytet.35 (Slavoj Zizek mówi na­ wet, posługując się psychoanalitycznym żargonem, że wirtualność „zawiesza funkcję Pana”.36) Za tą hybrydą stoi oczywiście kult informacji, który narodził się po II 15 Rozważaniom na te n tem at pośw ięcona jest duża część prac tej form acji in telek tu aln ej, k tó rą zbiorczo nazywa się m ianem poststrukturalizm u: M ich el Foucault, Jacq ues D errida, Jacq ues L a­ can, Felix G u attari, a także neopragm atysta R ich ard Rorty w U S A i na naszym gruncie choćby Jerzy K m ita, Ryszard Nycz czy W o jciech J. Burszta. wojnie światowej, wraz z teorią inform acji Shannona 1 W eavera.37 To wówczas oddzielono zawartość infor­ macyjną od niesionego przez nią znaczenia. Informa­ cję przedstawiono jako centrum zachowań kulturo­ wych, katalizator „rewolucji informatycznej” i akuszer­ kę „społeczeństwa informacyjnego”. Tradycyjną ko­ munikację zredukowano tym samym do technicznego aktu otrzymywania informacji, a znak informacyjny zastąpił to, co aktualnie istniejące. W tym więc kontekście bazy danych to bezosobo­ we, a ściślej pozaosobowe megabity bezdomnych in ­ formacji. D o jakiego odnoszą się świata, kto je poczy­ 16 D. Low enthal, T h e Past is a Foreign C ountry, Cam bridge 1985, 17 I. Calvino, K om bin atoryka a m it w sztuce opow iadan ia, przeł. s. 2 1 0 T. Rutkow ska, „Polska Sztuka Ludowa. K on teksty”, 1992, nr 3 -4 , s. 99 18 M. Proust, W poszukiw aniu straconego czasu, przeł. K . Rodow - 19 R . Barthes, Przez długi czas kładłem się s p ać w cześn ie, przeł. M. P. ska, „Literatura na Św iecie”, 1998, nr 1-2, s. 3 M arkowski, „Literatura na Św iecie”, 1998, nr 1-2, s. 282 20 O p. cit., s. 2 84 21 A . T hib au d et, H istoria literatury fran cu skiej. O d R ew olucji F ran ­ cuskiej d o lat trzydziestych X X w ieku , przeł. J. Guze, Warszawa 1997, s. 4 87 83 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA 22 E. W h ite , Proust, przeł. M . P. M arkowski, „Literatura na Św ie- wiedzy Polaków antropologa powinny dziwić. A le nie ze wzglę­ cie: 1999, nr 7 -8, s. 39 du na wartości, jakie za nim i stoją („prawdziwy Polak musi znać R . Barth es, Św iatło obrazu. U w agi o fotografii, przeł. J. Trznadel, daty Grunwaldu, W ied nia i Somosierry, bezbłędnie rozpozna­ W arszawa 1995, s. 135 wać królów i marszałków oraz wiedzieć, kim są nasi odwieczni 24 Ibidem. wrogowie”, pobrzmiewa te n znany refren ), lecz z uwagi na bez­ 25 D. C heatw ood, C . Stasz, Visual Sociology, w: Im ages o f In form a ­ podstaw ność tak ich zdecydowanych sądów. O tóż dzisiejszego 23 26 tion: Still P hotography in the Social Sciences, Beverly H ills-L on ­ stanu owej świadomości nie m am y zwyczajnie z czym porów nać: don, 19 7 9 , s. 2 6 5 -2 6 7 żadne badania na te n tem at w przeszłości nie były przecież pro­ R zadki o w o c spod Bogoty. R ozm ow a z futurologiem A lv in em Toffle- wadzone. Po raz kolejny zatem dokonuje się p rojekcji m itu rem , „Gazeta W yborcza” 2 3 -2 6 grudnia 2 0 0 0 27 współczesnego na m ilczącą przeszłość. W trakcie wystąpienia otw ierającego W ykłady Polskiej Rady 33 W. J. Burszta, N ostalgia i mit, a lb o o m echan izm ie pow rotu, w: (te ­ 34 Już w krótce, n akładem wydawnictwa Czarne, ukaże się praca Biznesu w dniu 14 m arca 2 0 0 2 p o eta-n oblista stwierdził: „za­ goż) C zytan ie kultury. P ięć szkiców , Łódź 1996, s. 8 0 -1 0 6 czyna się tworzyć nowy typ człow ieka, który żyje teraźniejszo­ ścią i którego z trudem m ożna przekonać do zajm ow ania się pod znaczącym tytułem N ostalgia. E seje o tęsknocie za kom uni­ tym, co niegdyś było” (za: Cz. M iłosz, O tożsam ości, „Newswe- zm em prezentująca teksty m .in. Ju rija Andruchow ycza, D obra- ek” 31 m arca 2 0 0 2 vki U gresić i T h om asa Brussiga. Jeśli naw et będzie to tom pe­ 28 Z. Baum an, D w a szkice o m oraln ości ponow oczesnej łen ironii i sarkazmu, to samo jego pojaw ienie się jest wyraźnym 29 S. Bertm an , H y p er C ulture. T h e H u m an C ost o f Speed, London sygnałem o realnym istnieniu rozległego środowiska nostalgii za 1998 30 31 starym system em społecznym. D. Coupland, Pokolenie X . O pow ieści n a czasy przyspieszającej 35 Patrz np. M. Poster, T h e S econ d M ed ia Age, Cam bridge 1995 kultury, przeł. J. Rybicki, W arszawa 19 9 9 , s. 13 36 W ięcej n a te n tem at: S. Ziźek, P rzekleństw o fantazji, przeł. J. Baudrilllard, Przed koń cem . R ozm aw ia Philippe Petit, przeł. R. A . Chm ielew ski, W rocław 2 0 0 1 , s. 185 -2 2 3 Lis, Warszawa 2 0 0 1 , s. 16 32 37 C h. Chesher, O ntologia dom en cyfrow ych, przeł. P Aptacy, w: Podnoszone przez wielu historyków i obrońców zdrowia psy­ W idzieć, m yśleć, być. Technologie m ediów , wybór, wstęp i oprac. chicznego społeczeństw a alarm y dotyczące stanu historycznej A . Gwóźdź, Kraków 2 0 0 1 , s. 158 N epal. K atm andu. U liczny sklepik mięsny. Fot. A n n a B e ata Bohdziewicz 84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad5c6b19664ff1ed307ae10726f5524a.pdf c8c8633b77adea74e5074bdf5e2242bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2014 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource antropologia codzienności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1869 Title A name given to the resource Wokół codzienności / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.289-296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 POGLĄDY I OPINIE WOKÓŁ CODZIENNOŚCI W lutym 2001 roku stołeczna "Zachęta" była miejscem dość osobliwego artystycznego wydarzenia. Oto jedna z rodzimych artystek przedstawiła tam performance polegający na kilkugodzinnym obieraniu ziemniaków. Dalszym ciągiem naj zwyczajniejszej ze zwyczajnych kuchennych czynności nie było jednak ani wyrafinowane niszczenie pożytecznego warzywa, ani jego symboliczne uwznioślanie, lecz wrzawa medialnej dyskusji nad sensem tego rodzaju przedsięwzięć. Sztuka to jeszcze, pytano ze wszystkich stron, czy wygłup jedynie, sztubacki psikus przystrojony w szatki nobliwego otoczenia państwowej galerii jak w osobisty frak? Indagowana o zamysł autorka odpowiedziała, że był to "performance codzienny w czasie realnym". Tyle tylko - i aż tak wiele. Pomińmy w tym miejscu (chociaż, przyznam, z żalem) obiecujące wielce skojarzenia, które wskazują na to, iż performerka bezwiednie sformułowała tu użyteczną definicję filmów pornograficznych ... Idzie bowiem o co innego. Rzeczoną formułę uznać można, jak sądzę, za jedną z myśli przewodnich najnowszej pracy Rocha Sulimy, zatytułowanej Antropologia codziennośd. Sulimowy "performance codzienny w czasie realnym" jest wszak, co będę się starał dalej pokazać, pouczającą opowieścią o kreowaniu świata, o przekształcaniu potocznego w nadzwyczajne, o cudzie codzienności. Jak pisze sam autor, jego praca jest rodzajem ,,«pamiętnika rzeczy» z ostatniej dekady XX stulecia" (s. 7), zapisem odchodzenia okruchów jednej realności i intronizowania w jej miejsce innej. Poruszamy się za autorem wśród banału, zwyczajności, wśród spraw i rzeczy rzadko traktowanych jako poważne czy godne wnikliwej refleksji badawczej. Uwaga autora skupia się na kilku wyimkach z rzeczywistości. To wybór autobiograficzny2, o czym jesteśmy lojalnie uprzedzeni, decyzja starego byI R. SuI ima, Antropologia codzienności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 194. 2 Umocowanie w konkretnym czasie może przesądzać o sposobie odbioru tej książki. Wymownie przekonują o tym fragmenty recenzji pracy Sulimy, pisane w ramach prowadzonego przeze mnie w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM laboratorium pl. "Problemy kultury popularnej". Oto kilka z nich: "Nareszcie ktoś dał wyraz tej wielkiej stracie, jaką poniósł świat po odejściu Syrenki. Odżyło we mnie wspomnienie z dzieciństwa, kiedy charakterystyczny warkot silnika przestał zapowiadać �290 walca ogródków działkowych i daczowisk, który przypomina czasem przysłowiowego już Indianina Kwakiutl w Nowym Jorku (zachwyconego nie bynajmniej powagą drapaczy chmur, ale raczej witalnością ulicznego jarmarku), tyle że tym razem jest Polakiem poznającym właściwie od zera blaski i cienie przybytków masowej konsumpcji. Przyjemność codzienności wypływa w tym wypadku z przekonania o tym, że najważniejszy, najbardziej naturalny, najbliższy ciału i duchowi antropologiczny teren rozpościera się w okolicach własnego domu, mierzony jest krokami autora i jego bliskich, sięga tam, gdzie kończą się jego wycieczki. Horyzont oglądamy tutaj z perspektywy niespiesznego przechodnia, w myśl zasady, że z domu widać wszystko, podobnie jak z ziemi dostrzega się cały wszechświat. Antropologia codzienności nie obiecuje opisów dalekich podróży, nie mami cudaczną odmiennością egzotyki, nie wygląda zamorskich odkryć. Zamiast tego z lubością żywi się własnym kontekstem kulturowym: polega na świadomym, ratującym przed zapomnieniem kanibalizmie. Uczta Sulimy rozpoczyna się od ogródków działkowych. Jest to sfera, w której pojedynczy człowiek przykrawa świat na swoją miarę, gdzie jest twórcą i prawodawcą. Tam przecież praca staje się zabawą, zabawa czynieniem użytecznego, tam powtarzalne i typowe zmienia się w jedyne, wyłącznie dla tu i teraz (s. 31). Odwrócenie logik na zbiegu ulic Waszyngtona i Kwiatowej (badacz obserwuje ten teren od trzydziestu lat) powołuje do życia ekskluzywną oazę przekonania, że istnieje jeszcze świat niegotowy, świat, jaki możemy sami kształtować. Podobne odczucia wyzwalał samochód marki Syrena: o wiele istotniejsze było wszak jego znaczenie symboliczne niźli technologiczne (s. 41). przyjazd taty, a mnie długo trzeba było namawiać, żebym wsiadła do malucha. Należało się zjawiskowej «skarpecie» epitafium" (Marta Miguła). "W książce Sulimy można dostrzec podział na trzy rodzaje problemów, biorąc pod uwagę czas ich występowania. Pierwszą z tych grup stanowią zjawiska, których okres świetności przypadał na okres PRL-u. Mam tu na myśli Pracownicze Ogródki Działkowe oraz daczowiska. Do drugiej grupy zjawisk ciągle aktualnych zaliczyłbym fenomen libacji alkoholowych. O ile ogródki działkowe przechodzą do lamusa, o tyle temat związany z alkoholem będzie w Polsce długo aktualny i atrakcyjny. Zupełna nowość w naszym krajobrazie to supermarket. Zmiana formy zakupów z bazarowego na zakupy w marketach, nowa forma spędzania wolnego czasu, identyfikowanie się z «moim» Hitem czy Realem to sygnały nowego, trwałego elementu w kulturze" (Jakub Job). "Sulima pisze o wizualizacji kultury, przedstawia zakupy jako nieodłączny element naszego życia. W pozostałych rozdziałach porusza tematy sobie współczesne, ale dla mnie odległe. Ja nie pamiętam początków napisów na murach, one były zawsze częścią mojej rzeczywistości. To samo dotyczy wraków Syrenek, których ja po prostu nie widziałam. Powinnam rozumieć rozdział mówiącyo libacjach, ich uczestników widuję na co dzień i widzę, że jest to jedna z najatrakcyjniejszych grup spotkaniowych. Ale nie była to najciekawsza część książki. Temat kupowania, wstyd się przyznać, «sprzedaje się» najlepiej" (Katarzyna Milecka). "Nie pamiętam czasów, kiedy to Syrena była szczytem marzeń Polaka i miernikiem jego prestiżu. Dzisiejszy stan rzeczy jest dla mnie czymś oczywistym i tak bardzo jej odejście mnie nie wzrusza. (...) Dzisiejsze ogródki działkowe są miejscem spotkań ze znajomymi przy grillu. (...) Wydaje mi się, że autor w dużej mierze opisuje «swój świat» i «swoją kulturę warszawską»" (Anna Krzykowiak). �291 Auto dawało się niemal dowolnie przerabiać, dekorowano je kwiatami, wazonikami, wieszano w oknach firanki. "Heroiczny epizod polskiej socjalistycznej motoryzacji" (s. 50) był enklawą rozkwitu prywatnej wrażliwości, poddawał się obróbce, czego nie można w żadnym razie powiedzieć o samochodach produkowanych obecnie, których jedyną przystanią są bezduszne salony obsługi. Zresztą, kto dziś odważyłby się na umajenie mercedesa odpustową makatką czy wyróżnienie go spośród innych ozdobną gałką do zmiany biegów, z wtopionym w środek modelem jakiegoś antycznego pojazdu? Zjawisko inskrypcji na murach - tak różnie waloryzowane w publicznych debatach - jest również, jak pokazuje to Sulima, elementem tych rytuałów codzienności, które odwołują się do spontaniczności, do wyrycia na masowym swojego indywidualnego znaku. Być może jest to znak banalny, być może «Józef Tkaczuk» przekonuje o postępującej inflacji imion (s. 91), ale w planie oporu tego, co prywatne, przed tym, co publiczne, wiele ma wspólnego z napowietrznymi wspólnotami alkoholowymi, o których traktuje kolejny rozdział Antropologii codzienności. Odbywane na ulicach (a częściej na ich rogach, obserwacyjnych «winklach») spotkania alkoholowe są "względnie stałym elementem tkanki kulturowej ulic wielkich aglomeracji" (s. 116). Sulima traktuje je jako enklawy luzu, spontanicznego chaosu i bezinteresowności, jedne z ostatnich, jakie przetrwały jeszcze w drobiazgowo planowanych metropoliach i ich uporządkowanych społecznościach. Daczowisko, miejsce szczególne, miejsce dla wybranych - być może marzenie tych, którym pozostały jeno śródmiejskie działki - jawi się jako ciąg dalszy kreacji danego nam świata. Zapalane na daczowiskach latarnie osłabiają doznawanie wertykalnego porządku globu, turnieje wież stereofonicznych, kupionych akurat kosiarek czy telewizorów skutecznie eliminują dźwięki pobliskiego lasu czy rzeczki, lecz to jedynie pozorna degradacja otoczenia. Daczowisko jest przecież, przekonuje warszawski badacz, "sztuczną instalacją wyobrażeń o Naturze w środowisku naturalnym" (s. 120). Rozdział ostatni pojawia się w tej opowieści o upartej potrzebie udomawiania codzienności niczym zgrzyt. "Supermarket. Przyczynek do retoryki konsumpcji" - odnosząc się do coraz bardziej drapieżnego zjawiska konsumeryzmu - nie opisuje praktyk pozostawiających miejsce na indywidualne przeróbki, pomysły i mikrokreacje. To sam supermarket narzuca rytmy konsumpcji (s. 187), ściśle projektuje "zdarzeniowość", wodzi klienta wzdłuż ogromnych ekranów telewizyjnych (s. 179), tak że po wyjściu ma się wrażenie powrotu z kina (s. lSI). Horyzont supermarketu jest sztywny, całkowicie przesłaniający jakiekolwiek zwyczajne widoki. Ten zgrzyt jest jednak, jak sądzę, głęboko uzasadniony. Sulima uzmysławiający to, że ekumena ogródków działkowych odchodzi już do lamusa, zdający relację z pochówku Syreny, wspólnoty alkoholowe przedstawiający zaś na podobieństwo zanikających plemion, wyraźnie daje do zrozumienia, iż co- �292 dzienność przestaje być przedmiotem naszych twórczych zabiegów, błyskawicznie przekształcając się w katalizator masowej konsumpcji. Przedstawiona w książce wizja opatrzona zostaje tym samym klamrą i arcyważnym pytaniem dotyczącym statusu oraz obecności «naszych miejsc», «prywatnych światków» i «własnych, małych codzienności» w dobie globalizacji, kultury mediów, a także masowego przekarmiania zmysłów. Mimo że codzienność, zdaniem Sulimy, definicji nie potrzebuje, mimo zadekretowanej przezeń dla siebie postawy sąsiada, który nie jest kolejną inkarnacją naukowego odkrywcy, a raczej obserwatorem podglądającym rzeczywistość z własnego okna w stolicy, nie wystarczy po prostu spacerować i patrzeć, aby być antropologiem (nawet przy optymistycznym założeniu, iż granica między teorią a praktyką runęła już niczym berliński mur, a jej miejsce zajęło bądź to praktykowanie teorii, bądź z kolei teoria praktyczna). Aparat teoretycznychociaż skrzętnie ukrywany - pozostawia w książce wiele wyraźnych śladów. Sam SuIima (świadom swojego statusu licencjonowanego kłusownika) wylicza w pewnym momencie swoich najważniejszych poprzedników w opisywaniu codzienności: na pierwszym miejscu oczywiście Bystronia, potem między innymi Czerwińskiego, Mencwela, Baumana, Bursztę z gildii antropologicznej, Białoszewskieg03 oraz Pilota jako dłużników literackich, Pawluczuka i Brach-Czainę zaś pod postacią patronów filozoficznych. Szeroka to, przyznajmy, gama osobowości i punktów widzenia: antropologiczna pojemność pojęcia kultury jako stylu życia różni się, jak wiadomo, od perspektywy etycznej in toto Brach-Czainy, czy też od ujęć Czerwińskiego, który starannie rozdzielał masy i elity. Raczej trudno znaleźć jedyny, wspólny mianownik tych różnych namysłów nad rzeczywistością, przeto uzasadnione staje się pytanie o właściwy Sulimie w tej materii - choć deklaratywnie bagatelizowany punkt widzenia. Zakładając, że w przypadku Sulimy nie mamy (przynajmniej na razie) do czynienia z wczesnym i późnym okresem twórczości, które mają się do siebie jak antypody raczej niźli kontynuacje, warto sięgnąć do fragmentów jego wcześniejszych prac. Warszawski antropolog to przecież doświadczony badacz folkloru, który już przed laty zauważał: "Analiza kultury współczesnej pozwala wykryć oczekiwania na zjawiska, które w ogromnym przybliżeniu odbierane są powszechnie jako f o l k lor o p o d o b n e''''. Sugestia dotyczyła podskórnej 3 Niektóre fragmenty wierszy tego poety mogłyby posłużyć jako wspaniałe motta pracy Sulimy. Oto przykłady: "Uderz mnie / konstrukcjo mojego świata" (Moje Jakuby znużenia ze zbioru Lbyka przed zaśnięciem. "Dziwię się / i dziwię siebie / i komentuję wciąż żywoty otoczenia" (O mojej pustelni nawoływaniem z tomiku Szare eminencje). "Budka piwa-stajenka Wołomina (...). Dla kogo szopa? / Wiem, sprawdziłem: dla trzech / pasterzy w waciakach (...). Co będzie, gdy nie przyjdą (...). Nikt wtedy nie odgadnie jej obrządku" (Mit naoczny z tomiku Ballady peryferyjne). 4 R. Sulima, Folklor i literatura. Szkice a kulturze i literaturze współczesnej, Warszawa 1985, (wyd. II uzupełnione i poprawione), s. 55. �293 tęsknoty za naturalnością, spontanicznością, za głodem tego, co nieoficjalne, niesystemowe, a czasem wręcz peryferyjne. Opisywane w Antropologii codzienności realia końca wieku takie cechy z pewnością posiadają. Intuicje i sympatie, dzięki którym powstała ta książka, formułowane były także bardziej konkretne: "Historia etnografii (...) ujawnia zmieniający się jej przedmiot, który dodatkowo ma jeszcze tę właściwość, że bliski bywa dziś przedmiotowi naszego p o t o c z n e g o d o ś w i a d c z e n i a, codziennej praktyki społecznej. Przedmiot etnografii jest w jakiś sposób jawny, publiczny, dostępny w szerokim zakresie ogółowi społeczeństwa"5. Świadomie przyjęta postawa antropologa codzienności wprost wyraża pragnienie, by "interpretować to, co wszyscy widzą. Jego świat nie jest gdzieś w interiorze, ale «na widoku», w obejściu, na ulicy, w telewizji" (s. 10). W przeciwieństwie, dodajmy, na przykład do historyka, którego ściśle zarachowane archiwa, kruche pergaminy i łamliwe pieczęcie bynajmniej nie są ogólnodostępne. Przywołanie historii i historyków w tym miejscu jest zamierzone. Jak wspomniałem, Sulima przywołał wcale liczną grupę pionierów oglądu codzienności, ograniczając się wszakże wyłącznie do rodzimego podwórka. Szkoda, że tak się stało, bowiem ogranicza to nieco przestrzeń odniesień, w jakich sytuować można jego najnowszą książkę. Fernand Braudel napisał oto Les Structures du quotidien6 (zamyśloną jako pierwsza odsłona historii cywilizacji kapitalizmu). I jego ujęcie codzienności nie przypomina, naturalnych jakoby dla tego celu, spacerów Sulimy. Codzienne życie często redukuje francuski historyk do liczb, te zaś sprowadza do Malthusowskiego wskaźnika regresu i postępu; miast miąższu kultury, serwuje gotowe wykresy demograficzne, elementy agronomii, wyliczenia architektów i dietetyków. Mało punktowych znaczeń, mało lokalnych sensów, mało tego, co dla antropologa stanowi istotę kultury. A także tego - co składa się na ulotną mgiełkę codzienności. Znamy, rzecz jasna, Braudelowską ideę struktur longue duree, która przesądza o fonnie jego opowieści, niemniej okazuje się, że wielość perspektyw dotyczy także tej rzekomo samonarzucającej się codzienności. Braudel w swojej pracy narzucał rozległą wizję czasu historycznego, szukał trwałości, gonił za tym, co wielowiekowe, nie zaś spalające się wraz z porami roku. Poznawczą wartość codzienności porównywał, w często przywoływanej analogii, do wietrznej gry robaczków świętojańskich, których małe światełka otoczone są wokół nieprzeniknioną ciemnością? Zdarzenia traktował w kate- R. Sulima, Literatura a dialog kultur, Warszawa 1982, s. 8a-81. F. Braudel, Civilisation materiel/e, economie et capitalisme. XV-XVllI siec/e, vol. I, Les Structures de quotidien: Le Possible et ['impossible, Paris 1979. 7 Po raz pierwszy użył jej podczas wykładu inauguracyjnego w College de France w 1950 roku (patrz: F. Braude1, Odnowa historii, przeł. B. Geremek, w: tegoż Historia i trwanie, przeł. B. Geremek, przedmową opatrzyli B. Geremek i W. Kula, Warszawa 1999, s. 28). 5 6 �294 goriach dźwięcznych nowinek, płytkich wzburzeń niesionych na potężnych falach historii. Bagatelizował potoczność: Antropologia codzienności w znanej nam formie nie mogłaby powstać pod jego kierunkiem. Faktem pozostaje jednak - i tu codzienność zadrwiła z wielkiego uczonego - iż to właśnie w kręgu uczniów Braudela narodziła się koncepcja mikrohistorii, zrywająca z historią bez ludzi, bez ruchu, z historią zdominowaną przez geografię i wyliczenia demograficzne. W 1971 roku ukazał się numer magazynu "Annales" (którego Braudel był redaktorem naczelnym) zatytułowany Historia i struktura, który w całości dotyczył mitów, wydarzeń i tekstów. Do głosu dopuszczono w nim antropologię i językoznawstwo, szacunek poczęto oddawać zdarzeniu. Parę lat później Emmanuel Le Roy Ladurie przedstawił opis życia w średniowiecznej wiosce Montallou, potem przebieg zamieszek w rzymskich miastach w latach 1579-1580, podjął się próby odczytania XVIII-wiecznego gwarowego opowiadania, analizował guślarskie wierzenia z terenu Gaskonii ... Odejście od dawnej, zdyskredytowanej po wielekroć, narracji zdarzeń, ale także od Braudela-długodystansowca i jego struktur stało się przeto faktem. Ubiegłowieczne dzieje naukowego przyglądania się codzienności na tym bynajmniej, jak wiadomo, się nie zakończyły. Kultura natychmiastowości uśmierciła oto na naszych oczach geografię (możemy przecież być w dowolnym miejscu globu w wybranym momencie) i sproblematyzowała pojęcie czasu przeszłego. Obsceniczny nadmiar informacji, jej ulotność i implozywność doprowadziły do sytuacji, w której, jak twierdzi Jean Baudrillard, na historię po prostu nie mamy czasu. Nie ma ona kiedy zaistnieć. Efektem tego procesu jest zagubienie przez współczesne społeczeństwa pojęcia i sensu historii8• Wszystko pragnie być dzisiaj przede wszystkim aktualne, ważne w teraźniejszości, modne, głośne i na topie. Cały czas historyczny skurczył się do momentu zabłyśnięcia na ekranie. Historia jest teraz albo nie ma jej wcale, wieczność to teraz albo nigdy. Papież kaja się więc za winy Kościoła sprzed pięciu wieków, Aborygeni żądają zwrotu ziem zagrabionych przez nie istniejące imperium, Turcja zamierza przeprosić Ormian za rzeź z 1915 roku, a o Holokauście mówi się wciąż tak, jakby było to zaledwie wczoraj. Historia umarła i to wcale nie w sensie wieszczonym przez Fukuyamę. A codzienność? Co z tym miarowym przemijaniem kolejnych dni? Jak o tym opowiadać? Komu? I czy jest to jeszcze ważne zadanie badawcze? Dylematy to nie błahe. Stanowiły one istotę wielu ważnych dla humanistyki prac i badań. Przywołajmy choćby pojęcie potoczności używane na gruncie socjologii wiedzy czyetnometodologii, Lebenswelt Husserla, ustalenia tradycji hermeneutycznej spod znaku Gadamera czy postawę reprezentowaną przez Alfreda Schiitza. Jakkolwiek często przedmiotem owych rozważań były sposoby na dotarcie do czegoś pierwotnego względem nauki, do świata przeżywanego R J. Baudrillard, Przed końcem. Rozmawia Philippe Petit, przeł. R. Lis, Warszawa 2001, s. 16. �295 bezzałożeniowo, to w ich efekcie nie powstały wyłącznie hermetyczne, filozoficzne konstrukty. Oto na przykład Ludwig Wittgenstein, po okresie metafizycznych, abstrakcyjnych poszukiwań z Tractatus Logico-Philosophicus, zdystansował się wobec nich, głosząc, że promowane przez niego gry językowe mają "sprowadzać słowa z zastosowań metafizycznych z powrotem do ich codziennego użytku"9.Wielokrotnie o potrzebie odnoszenia najbardziej nawet wyrafinowanych interpretacji do kulturowej potoczności przypominał także Clifford Geertz. Badacz common sense przekonywał, że najważniejsze znaczenia odnajduje się "w ich naturalnym środowisku - we wspólnym świecie, w którym człowiek ogląda, nazywa, słucha i działa"'o. Sulima pozostaje wiemy tej perspektywie i omija liczne mielizny, jakie czyhają na kronikarza teraźniejszości. W swoich raportach sięga po te konkrety, które - dostrzeżone, usłyszane, nazwane - współtworzą codzienność. Sprowadzając je do poziomu zwyczajnych zastosowań, układa antropologiczne mikrohistorie. I udaje mu się odbiorcę, użytkownika tej samej przecież, bądź przynajmniej bardzo podobnej, codzienności, zaskakiwać. Jakże szybko zapomnieliśmy choćby o tym, że niecałe dziesięć lat temu uczyliśmy się wpychać monetę do połączonych łańcuchami wózków, wykładać zakupiony towar na taśmę, czytać pełne hieroglifów rachunki, a po nich poradniki, jak zachować się w nieznanym świecie supermarketów, które drukowała codzienna prasa. Sulima pamięta tę ośmieszającą nas czasami banalność czynności. Istotą jego Antropologii codzienności jest potwierdzenie istnienia wszczepionej nam potrzeby konstruowania świata, wyczarowywania w nim swojego miejsca, przełamywania bezimiennej, bezdomnej, nie oznaczonej codzienności własną wyobraźnią i jej materialnymi efektami - nie tylko w obrębie ogródków działkowych, daczowisk, na ulicznych spotkaniach alkoholowych, czy za pośrednictwem napisów na murach i w aktach przystrajania Syrenek. Totalne uniwersum supermarketów jest już przecież gwałtownym wyzwaniem, przerwaniem tego rytmu codziennego zagospodarowywania czasu i przestrzeni, oszałamiającym dla wielu wkroczeniem w radykalną fazę symulowania naturalnego porządku. Emancypacja od konieczności (dyktowanych przez wymienność dnia i nocy, wymogi ciała czy rytm pracy) ma także uwalniać od konieczności autoekspresji. Teraźniejsza codzienność, uwięziona w wielkich projektach mediów i konsumpcji, zaprzecza sensowi kreowania siebie-w-codzienności. To wszechwidowisko, w którym już przewidziano role dla wszystkich, nawet tych, co mienią się po staroświecku obronnym tytułem indywidualistów (na nich zresztą najwięcej się zarabia, któż bowiem bardziej od indywidualistów skłonny jest wydawać krocie na cudaczne bibeloty, przecenione książki, ciągłe L. Wittgenstein, Dociekania.filozo.ficzne, przeł. B. Wolniewicz, Warszawa 1972, paragraf 116. C. Geertz, Local Knowledge. Further Essays in Interpretive Anthropology, New York 1983, s. 119. 9 10 �296 reperacje zdezelowanych aut, stare ciuchy, wycieczki do miejsc, dla których nie opłaca się nawet wydawać porządnych katalogów ...?). Mówi więc SuIima o przemijaniu, o więdnącej na naszych oczach rzeczywistości, która już nie powróci; opowiada o swoim życiu, o owym trzydziestoletnim przyzwyczajaniu się do miejsc i dekoracji. Jego codzienności (a także jego antropologii) nie brakuje niczego istotnego: ani zachwytu nad światem, ani zaświadczającego w nim uczestnictwa, ani czujności wobec tego, co zastępuje stary porządek. To - zarówno na poziomie anegdoty, jak i refleksji - rzeczywisty, a więc niepowtarzalny, performance. Przekonywać miały o tym i zachwyty Białoszewskiego, i opinie studentów. Czy przesłanie całej pracy rzeczywiście jest żałobne? Czy kultura odebrała nam ostatnie skrawki miejsc i chwil, w których moglibyśmy stwarzać świat sami? Być może stadny konsumpcjonizm, zaklęcia promocji i last minute zawładnęły naszymi potrzebami bez reszty. Nadzieje budzi w tym względzie - o ironio! - rzeczywistość wirtualna. Udział autora w internetowym czacie poświęconym dyskusji nad Antropologią codzienności (promowaną przez tygodnik "Polityka"), zainteresowanie internautów i swobodna wymiana poglądów, pozwalają myśleć o tym, że cud codzienności znowu może się powtórzyć, że pod walcem globalizacji można umościć sobie własne, przytulne gniazdko: zupełne jak w zwyczajnych, wcale nie-wirtualnych ogródkach działkowych. Waldemar Kuligowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4aa844d78c003587b3181c90411d3377.pdf a7dd5bf34b1f28274bf2af12f37ed72a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5377 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource miłość - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4997 Title A name given to the resource Co w sercu to na języku? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.135-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W roku akademickim 1974-1975 w paryskiej École pratique des hautes études rozpoczę­ ło się seminarium poświęcone dyskursowi miłosnemu. Prowadzący owe zajęcia Roland Barthes jako ich nadrzędny temat wskazał język miłości-namiętności ("l'amour-passion"). I jakkolwiek najważ­ niejszym omawianym dziełem były Cierpienia młodego Wertera Johanna Wolfganga Goethego, a powstały w rezultacie komentarz - zatytułowany Fragmenty dys­ kursu miłosnego - sprzedano później w zawrotnej licz¬ bie stu tysięcy egzemplarzy, a nawet wystawiono na deskach Théâtre Marie-Stuart, nie chodziło w tym wszystkim wyłącznie o literaturę. Otóż podczas semi¬ narium odnoszono się do całej sfery kulturowej pamię¬ ci i wiedzy, zmagano się z problemem stereotypów ję¬ zykowych, które odciskały swoje dosadne piętno na ję¬ zyku miłości. Pragnienie bowiem, twierdził Barthes z istoty swej niewysławialne, zaprzecza raczej możliwo¬ ści uprawiania miłości słowami. Nazwać można jedy¬ nie prostą potrzebę materialną, jakiś rodzaj chcenia, ale nie prawdziwe (i rozumiane po Lacanowsku) pra­ gnienie. Cóż z tego jednak, kiedy - wbrew temu - po¬ toczna symboliczność nieustannie mówi o miłości, skoro wbrew temu posługujemy się konkretnymi ko¬ dami, figurami i topiką, skoro kreślimy "mapy czuło­ ści" i układamy hasła w "encyklopedii kultury uczuć". Kolizja pomiędzy narzucającym się, związanym z wyobraźnią pragnieniem a podobnie zewnętrznym, ale empirycznym dyskursem jest nie do uniknięcia. Wniosek, jaki wywiódł z tej okoliczności Barthes, za¬ warty jest w znanym cytacie. Przytoczmy jego treść: "dyskurs miłosny jest dzisiaj nadzwyczaj samotny. Mó­ wią nim może i tysiące podmiotów (któż to wie?), ale nikt go nie wspiera; został całkiem porzucony przez ję¬ zyki okoliczne lub też zignorowany, poniżony czy wy¬ kpiony, odcięty nie tylko od władzy, lecz także od jej mechanizmów (nauk, wiedzy, sztuki)". To kategoryczne, i smutne, stwierdzenie nie w ca¬ łości wszelako wydaje się potwierdzać. Trudno miano¬ wicie zaprzeczyć temu, iż miłość jest jednym z podsta¬ wowych pokarmów współczesnych przedstawień i tek¬ stów, ulubionym żerem popularnych mediów, że zaj¬ mują się nią zastępy specjalistów (od psychoanality¬ ków i ginekologów po producentów afrodyzjaków i przepowiadaczy przyszłości), że namiętność trafiła do serwisów informacyjnych, na posiedzenia parlamen¬ tów, do sal wykładowych i lekcyjnych. Miłość to nie¬ zwykle atrakcyjny towar w świecie, w którym wszystko chyba zostało już roztajemniczone; przyciąga więc wi¬ dzów i pieniądze. Można by na tej podstawie sformu¬ łować tezę, wedle której wszystko jest dziś w kulturze dyskursem miłosnym lub - w wersji łagodniejszej dyskursem tyczącym erotycznej namiętności. Samonarzucającym się spostrzeżeniem jest tutaj to, że teraź¬ niejszość oferuje wielką gamę języków i terminów opi¬ sujących miłość, utrzymuje i powołuje do istnienia otwarte galerie, których bohaterami są postacie ko- 109 WALDEMAR KULIGOWSKI Co w sercu, to na języku? Fragmenty dyskursów miłosnych chanków, tworzy wzorce osobowe oparte na wierze w niezbywalność tego uczucia. Czyżby zatem istniała potrzeba weryfikacji Barthesowskiego twierdzenia 0 samotności dyskursu miłosnego? Poszukując odpo­ wiedzi na to pytanie, chciałbym podjąć próbę przed­ stawienia wybranych dyskursów miłości-namiętności, jakie na różnych poziomach obecne są w dzisiejszej kulturze. Zacznijmy od dyskursów naukowych (bądź do naukowości aspirujących). Dobrym, jak sądzę, wprowadzeniem w generalne problemy pojawiające się w mówieniu o miłości są ele¬ menty filozofii Ludwiga Wittgensteina. W swoich do¬ ciekaniach pytał on, czy rzeczywiście potrafimy odczuć to, co przydarzyło się innej osobie, czy jesteśmy w sta¬ nie doświadczyć jej radości, zwątpienia, boleści? Skąd bowiem dowiadujemy się o czyimś bólu - oczywiście "z języka". Tym samym więc ból nie jest wyrażany, ale jedynie zastępowany słowem 'boli'. Nasza znajomość tego pojęcia wynika zaś nie tyle z aktualnego odczuwa¬ nia bólu, co raczej z faktu przyswojenia sobie języka 1 jego reguł znaczeniotwórczych. Zamiast zjawiska ma¬ my w rezultacie pojęcie, zamiast współodczuwania (współkochania) pozostaje technologia języka, istotę uczucia imituje bezduszna gramatyka. Ten tok myślenia doprowadził Wittgensteina do wniosku o "urzeczeniu językiem", któremu powszech¬ nie ulegliśmy, filozof dostrzegał też wyraźne guzy, jakie nabija sobie rozum, próbując przebić głową granice ję¬ zyka. Ale nie tylko w ciężkiej materii figur językowych doszukiwano się przyczyn zaburzeń, które utrudniają (a może wręcz czynią niemożliwym) komunikowanie uczuć. Oto Jacques Lacan przekonuje, że nasza pod¬ miotowość ufundowana jest na unikalnym doświad¬ czeniu: wynika z tego, że staję się podmiotem tylko i wyłącznie z tego powodu, że nikt nie może odebrać mi sposobu, w jaki postrzegam i odczuwam. Mało te¬ go, jako podmiot pozbawiony jestem najbardziej in¬ tymnego, subiektywnego wejrzenia w siebie, w to, jak rzeczy naprawdę m i się wydają. Moja nieświadomość jest fenomenem zamkniętym i niedostępnym. Tym, co charakteryzuje podmiotowość nie są bynajmniej, jak podpowiada stereotyp, oznaki "życia wewnętrznego". �Jadwiga Rodowicz 'WIZJA W LUSTRZE Podmiot nie jest obiektywnym mechanizmem regulu­ jącym ludzkie zachowanie: dla mnie samego, powiada Lacan, jest on pusty. Lektura Wittgensteina i Lacana pokazuje wyraź­ nie, że nie tylko język separuje mnie od uczuć innych, nie tylko mowa odbiera mojej miłości istotowość; sa­ ma natura podmiotowości sprawia, że pozostajemy wzajemnie nieprzenikalni, osobni, zamknięci w swojej prywatności. Skoro zatem język nie może być wiary¬ godnym świadectwem, sięgnąć należy do innego ro¬ dzaju dowodów na miłość. Tym razem nie chodzi już o skomplikowane wywo­ dy filozofów, lecz o zjawiska obserwowalne gołym okiem. Miłość można bowiem zobaczyć - przynaj¬ mniej wtedy, gdy jest się socjobiologiem. Przedstawi¬ ciele tej dyscypliny wiedzy utrzymują, że ludzkie za¬ chowania zdeterminowane są przez ewolucję i naszą biologiczność. Z tego punktu widzenia, dla każdego gatunku, także dla homo sapiens, zadaniem najwyższej wagi jest zachowanie własnego trwania, a dokładniej swoich najlepszych cech genetycznych. Uczucia wpi¬ sane są w konkretne strategie przetrwania i walki: owulacja na przykład skrywana jest dlatego, że m꿬 czyzna mógłby zaniedbywać partnerkę w okresach nie¬ płodności; Robin Dunbar spekuluje, że pochodzenie mowy może być związane z tym, iż pierwotny mąż znie¬ chęcał pierwotną żonę do potajemnych romansów, dając jej do zrozumienia, że na bieżąco śledzi wszelkie plotki; poezja miłosna z kolei jest domeną Hiszpanów, a nie Szwedów, gdyż w niższych temperaturach gorzej odbiera się feromony, a grube ubrania ograniczają bodźce wzrokowe. Słynna wizja "wojny plemników" roztoczona przez Robina Bakera objaśnia z kolei sekret kobiecego orgazmu - otóż szczytująca kobieta zatrzy¬ muje w sobie większość nasienia, w innym wypadku duża część spermy po prostu z niej wycieka. Funkcją orgazmu jest więc zasysanie ejakulatu i ta forma pre¬ miowania wybranych partnerów jest odpowiedzialna za miłosne uniesienia, masturbacje, marzenia senne, seksualne fantazje, za kształt kultury w ogóle. W tym więc kontekście, miłość jest swego rodzaju 'bonusem' od natury, ekstrawagancją w mozolnym i precyzyjnym procesie doboru naturalnego. "Różnice w strategiach płciowych kobiet i m꿬 czyzn widać już na poziomie komórek rozrodczych przekonywał rodzimy fachowiec Bogusław Pawłowski w jednym z wywiadów - Podczas gdy z męskiej linii produkcyjnej schodzą miliony plemników dziennie, żeński zakładzik opuszcza jedno jajo na miesiąc. Od początku ona inwestuje w jakość, a on w ilość. A to, że plemniki są aktywne, a komórki jajowe bierne Dar¬ win skomentował słowami: 'Świat tak już jest urządzo¬ ny, że samce zdobywają, a samice są zdobywane'". Nie wszyscy jednak uważają te kategoryczne sądy za prawdziwe. Oto na przykład Emily Martin zaprzecza stereotypowi, wedle którego kobiece jajo jest wielkie, pasywne i wyłącznie przesuwane, a plemnik jako mały, sprawny i poruszający się samodzielnie penetruje jego obrzeża i zyskuje tytuł zdobywcy. Najnowsze ustalenia pokazują, że pojedynczy plemnik posiada bardzo małą energię, a zapłodnienie jest raczej efektem aktywnej roli jaja, co podważa nie tylko dotychczasową wiedzę biologiczną, ale także wyobrażenia dotyczące 'natural­ nych' ról płciowych. Bo też o symbole tu idzie, o pew­ ne figury myślenia, o relacje między mężczyzną-plemnikiem a kobietą-jajem. Skoro więc to one są najwyż­ szą stawką, tedy wystarczy w tym miejscu powiedzieć o socjobiologii za Cliffordem Geertzem, że jest to "oso­ bliwa mieszanka zdrowego rozsądku i zdrowej bzdury", a przedstawiana przez nią wiedza oraz jej interpretacje to po prostu efekt określonych gier społecznych. "Obiektywne fakty biologiczne stają się subiektywny¬ mi kategoriami kulturowymi", dopowiada jeszcze traf¬ nie Kirsten Hastrup, pozwalając na odejście od kwestii wielkości jąder czy gęstości ejakulatu. Kolejny dyskurs miłosny, który wydaje się być oczy¬ wistą konsekwencją dotychczasowego wywodu, jest dyskursem feministycznym. Rozpocznijmy od Adrienne Rich i jej głośnej książki Of Woman Born. Pisarka prezentuje w niej pogląd, wedle którego kobietom od¬ mawia się ich własnej seksualności, narzucając im sek¬ sualność męską. Stąd bierze się powszechne przekona¬ nie o wrodzonym kobiecie pociągu do mężczyzn, któ¬ re jest w sposób oczywisty fałszywe. Ze względu na matkowanie dzieciom, objaśnia sprawę Rich, u dzieci obu płci występuje jeden pierwotny kierunek miłości: jest to miłość do kobiet. I wyłącznie przy użyciu posia­ danej władzy mężczyźni zmuszają kobiety do heteroseksualizmu! Mężczyzn zatem w rzeczywistości się nie kocha, a jedynie naturalną tendencją namiętności jest lesbianizm. Lesbijska egzystencja to ponadto forma oporu, jawny atak na męskie prawo dostępu do kobiet. Wniosek przedstawia się jasno, podsumowuje Rich, wszystkie stosunki z mężczyznami mają charakter opresyjny. Równie radykalne stanowisko zaprezentowała Ma¬ ry Dale, filozof i teolog, pisząc, w pracy Beyond God the Father, o kontrkulturowym "stawaniu się kobietą", o potrzebie wyjścia z seksistowskiego świata, w którym kobiety pozbawione są własnego języka i własnego wi¬ dzenia. Należy tu wykroczyć poza "patriarchalnego Boga", gdyż Bóg to mężczyzna, bóg-tylko-mężczyzn. Ten "Arcyfallus" (Supremę Phallus) "kastruje i będzie kastrował kobiety, dopóki pozwoli mu się żyć w ludz¬ kiej wyobraźni". Logika opowieści o zniewoleniu, ukazująca ko¬ chanków zachodniego świata w kategoriach oportunistycznych ofiar systemu, nieubłaganie prowadzi do pewnych wniosków. Otóż w świetle dyskursu femini¬ stycznego (a raczej jego przywołanego tutaj fragmen¬ tu) wszystkie idee miłości - platoński eros, chrześci­ jańska agape, dworny kodeks trubadurów i namięt¬ ność romantyczna - są rezultatem polityki płci, która nosi miano fallogocentrycznej. Kobieta jest w każdym �Ewa Domańska • NEKROKRACJA z tych wypadków obiektem uwielbienia, pożądania, adoracji, a jednocześnie pionkiem w męskiej grze 0 dominację. Najbardziej bodaj paradoksalne okazuje się jednak to, że ogromna część odpowiedzialności za podtrzymywanie patriarchatu spada na postacie ma¬ tek: one nie tylko matkują swoim córkom, ale także matkują przysposabianiu ich do życia w świecie rzą¬ dzonym przez mężczyzn. Symboliczna (a czasem również jak najbardziej cie¬ lesna) przemoc nie ma rzecz jasna swojego jedynego źródła w fallogocentryzmie - zwróćmy się teraz ku spe¬ cjalistom od sztuki masowego uwodzenia. Pewnego poniedziałkowego poranka, na ruchliwym skrzyżowa¬ niu w amerykańskim Buffalo, pojawił się nowy billbo¬ ard. Wielkie czerwone litery przekazywały osobistą wiadomość: "Aniele w Czerwieni. Widziałem Cię w Garcia's Irish Pub. Chciałbym się z Tobą spotkać. William". Tysiące ludzi z rosnącym zainteresowaniem śledziło ów osobliwy uliczny telegram, z którego przez dziewięć kolejnych tygodni wyczytywano nowe wyzna¬ nia zdesperowanego kochanka. Tajemnicza historia znalazła się wkrótce na ustach całego miasta, kobiety wydzwaniały do agencji reklamowej, próbując wydo¬ być adres romantycznego Williama, mężczyźni nato¬ miast oblegali Garcia's Irish Pub w nadziei ujrzenia Anioła w Czerwieni. Wreszcie na billboardzie pojawi¬ ła się upragniona wiadomość: "Drogi Williamie. Chy¬ ba oszalałam. Do zobaczenia w Garcia's. Piątek 20.30. Anioł". Pub nie przeżył jeszcze takiego oblężenia, jak w ten piątkowy wieczór: chętnych do ujrzenia pary zakocha¬ nych było tak wielu, że nie mieścili się we wnętrzach. Co najważniejsze - podobno nikt, z pracownikami wspomnianego pubu włącznie, nie zorientował się, że miasto pochłonięte romantyczną historią uległo w rze¬ czywistości zręcznej manipulacji. Postacie Williama 1 Anioła w Czerwieni oraz rodzącego się między nimi uczucia były elementami strategii reklamowej, odegra¬ nymi w ostatni wieczór przez wynajętych modeli. Na¬ miętność okazała się świetnym towarem marketingo¬ wym, a promowany przezeń towar dobrem pożądanym przez tysiące. Przykład powyższy uzasadnionym czyni pytanie 0 autentyczność kolejnego dyskursu miłosnego, wyra¬ żonego tym razem w kontrowersyjnym języku nowej dramaturgii brytyjskiej. Jej czołową - i bodaj najgło¬ śniejszą - przedstawicielką jest Sarah Kane i jej "flago¬ wy" dramat "4. 48 Psychosis". Główna osoba tego przedstawienia woła rozpaczliwie "Miłości moja, cze¬ mu mnie opuściłaś?", a potem wielokrotnie powtarza, niczym zaklęcie, niczym mantrę, słowa: "Zobacz mnie. Dotknij mnie. Kochaj mnie. Uwolnij mnie". Występu¬ jąca na deskach poznańskiego Teatru Polskiego Mag¬ dalena Cielecka, wykrzykując te kwestie, bije całym, półnagim ciałem o ścianę, krew zalewa jej twarz, ręce 1 piersi. Chwilę później umiera. Zestawienie brutalizmu wtopionego w "4.48 Psy111 chosis" z niewinną przecież, żartobliwą reklamą pubu może wydawać się ryzykowne, ale łączy je to samo py¬ tanie o status i autentyczność, ta sama wątpliwość ty¬ cząca realnego istnienia (i mówienia) o miłości. Czy Sarah Kane naprawdę łaknie bliskości, naprawdę wzy¬ wa miłość? Kto lub co ją opuściło, jakiego pragnęła wyzwolenia - czy takiego, jakie wybrała w momencie samobójczej śmierci? Powróćmy w tym miejscu do przywołanej na po¬ czątku tezy Barthesa mówiącej o samotności miłosne¬ go dyskursu. Założenie słynnego semiologa wymaga bowiem korekty - najpierw na poziomie liczebników. Otóż miłość jest obecnie, jak starałem się to pokazć, tematem nie jednego, ale bardzo wielu dyskursów. Ich mnogość nie oznacza jednak, że wykreśleniu ulega ce¬ cha samotności; przecież krążące w kulturze dyskursy nie wspierają się, ale walczą o wyłączność i dominację. Jak zatem rozumieć dzisiaj sens popularnego porzeka¬ dła mówiącego, że "co w sercu, to na języku"? Wszak współczesna namiętność przez jednych uważana jest za rzecz nie do wypowiedzenia; inni widzą w niej jedy¬ nie proste strategie doboru partnerów z możliwie do¬ skonałym łańcuchem D N A ; kolejne głosy mówią o tym, że związek mężczyzny i kobiety jest rezultatem patriarchalnej tyranii; ikona miłości bywa też wykorzy¬ stywana jako środek do uwodzenia klientów i pomna¬ żania kapitału; w idiomie nowej dramaturgii przemie¬ nia się zaś w ciągi brutalnych, często obscenicznych obrazów, które ranią nawet teatromanów nawykłych do jatek urządzanych przez Szekspira. Co począć z ta¬ kimi elementami układanki, i czy wzorem, jaki winien się ułożyć, będzie jeszcze miłość? Czy maski, jakie na¬ kłada nań współczesna kultura nie skrywają aby pust¬ ki? Co stanie się, gdyby odwrócić tytułowe pytanie te¬ go tekstu i nadać mu postać "co w sercu, to na języ¬ ku"? Mam nieodparte wrażenie, że odpowiedź na nie byłaby jednak zbyt przygnębiająca, by warto było to czynić: lepsze już samotne dyskursy, niźli przeraźliwie samotni ludzie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7f37fa4d91cb74f5cb5798e0271c01d.pdf da0fbdb27305b6038314e4dde8f699dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5376 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource miłość - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4996 Title A name given to the resource Antropologia, miłośc, badanie kultury, zapomniane związki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.133-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S WALDEMAR ahsa W e i t m a n (1998) jest a u t o r e m bardzo inte­ resującego, systematycznego KULIGOWSKI opisu współcze­ snych zachowań erotycznych, które towarzyszą miłości. Wedle niego składają się n a ń starannie wybra¬ Antropologia, miłość, badanie kultury: zapomniane związki ne interwały czasowe (wieczór, noc, weekend, waka¬ cje), rozważnie dobrana przestrzeń (dom, sypialnia, ho­ tel, samotna plaża, tylne siedzenie samochodu), rozluź­ niające używki (alkohol, niektóre n a r k o t y k i , wspólnie wypalany papieros po kolejnych "finałach"), a także odpowiednia sceneria (spuszczone zasłony, stłumione światło, ogień w k o m i n k u , seksowna bielizna), której szczególnym elementem może być nastrojowa muzyka. na, "gry językowe" W i t t g e n s t e i n a , " r a m y " Goffmana T r u d n o zaprzeczyć, iżby t e n b u c h a l t e r y j n y i n w e n ­ czy też "systemy k u l t u r o w e " Geertza. Czym zatem róż­ tarz - obdarzony przez autora m i a n e m "socjoerotyki" n i się o d i n n y c h przedmiotów zainteresowań badaczy - nie odwoływał się do potocznego wyobrażenia ro­ kultury? - o d sfery religijności, moralności, ideologii, mantycznej miłości. N i e inaczej przecież zachowują się mitotwórstwa, systemów pokrewieństwa etc. k o c h a n k o w i e w k i n o w y c h romansach, nie inaczej Różni się nastawieniem doń badaczy. Miłość funk¬ układa się fabuła p o p u l a r n y c h telenowel, wyjątkiem cjonuje bowiem najczęściej jako temat "godny" literatu¬ nie są w tej m a t e r i i teksty muzycznych przebojów, ry pięknej i wzniosłej poezji, Rodinowskich pocałunków okładki k o l e j n y c h tomów " H a r l e q u i n " , fotoreportaże i Vermeerowskich cieni. Kudy zaś do n i c h poważnym ż życia burgeois, ale również konfesyjne opowieści przy¬ analitykom, w dodatku mężczyznom! Wystarczać miały jaciół, a może i nasze własne doświadczenia. Niezbicie w t y m względzie stricte etnograficzne dywagacje o miło¬ w y n i k a z powyższego, że miłość romantyczna jest sce¬ ści ludowej, co wybucha w kalinowym gaju, a k a r m i się nariuszem o ograniczonej jeśli obrazami koników u studzienki, koszenia młodej łączki Zrozumiałym jest, iż nie każdego musi przekonać ten pionierski M a l i n o w s k i ze swoją pracą poświęconą temu, rodzaj argumentacji, w i e l u z nas (pewnie niegdyś ro¬ jak się "te rzeczy" mają u krajowców z Trobriandów (po¬ mantycznie zakochanych) nie zechce uwierzyć w to, iż mijam przy t y m wielce zawiłe relacje między miłością liczbie wariantów: chcesz k o c h a ć , musisz przestrzegać jego reguł. czy sprawnego wywijania smykiem. Wystarczać miał naturalność emocji towarzysząca miłości autentycznej a erotyką; mogą to wszak być dziedziny autonomiczne może tak bardzo szablonowo - by nie rzec, banalnie, ki¬ względem siebie, mogą również zawierać się w sobie). czowato - się wyrażać. Każda miłość (czyż nie?) chce Próżno szukać w indeksach antropologicznych książek przecież być pierwsza, pragnie sama stwarzać swój in¬ hasła 'miłość', chociaż znajdziemy w n i c h inne, najbar¬ t y m n y wszechświat, ustalać swoje prawa, szyfry i rytmy. dziej nawet nieprawdopodobne terminy, nazwy i imiona. Te piękne złudzenia rozwiewa niestety nie tylko wywo¬ Miłość nie obiecywała, jak sądzono, znaczących prze¬ łany W e i t m a n . O t o socjolog Ewa Illouz (1997) w poło­ wag, nie widziano w niej odpowiedzi na najbardziej nur¬ wie lat 90. przeprowadziła rozmowy z amerykańskimi tujące pytania i wątpliwości. Czy słusznie? 9 i 10-latkami. Badaczka skonstatowała, że niemal Można, jestem tego nieomal pewny, analizować wszystkie dzieci doskonale wiedziały, jak wygląda ideal¬ miłość na podobieństwo na randka pary zakochanych. Jej akcja, w i c h mniema¬ w sztuce, f o r m a c j i dyskursywnych, d o k t r y n politycz¬ określonych idei, stylów n i u , w i n n a rozgrywać się we francuskiej restauracji, przy n y c h . Można, jak sądzę, traktować poszczególne, kon¬ stole ogrzewanym blaskiem świec i w ogólnej "roman¬ kretne idee miłości w charakterze bardzo interesują¬ tycznej" atmosferze. W b r e w temu, trzeźwo puentuje I l - cych "wzierników" w historię k u l t u r y . Przedmiotem louz, że większość Amerykanów opisuje miłość w kate¬ antropologicznych i n t e r p r e t a c j i byłyby wówczas kul¬ goriach samozatracenia i szaleństwa, m a to samozatra- turowe obrazy i społeczne wyobrażenia, "publiczne cenie bardzo rozsądny i przewidywalny charakter, a je¬ symbole" miłości, a najogólniej, stawką byłoby okre¬ go reguły znane są powszechnie o d najmłodszych lat. ślenie i badanie symbolicznego u n i w e r s u m miłości. W e i t m a n o w s k a socjoerotyka i ustalenia Illouz - U n i w e r s u m to bezsprzecznie współtworzy najważniej¬ n i e c h te d w a nazwiska posłużą tutaj jako przykładowe sze w y m i a r y rzeczywistości ludzkiej. To jest t e n w y m i a r pars pro toto badaczy promujących podobne ujęcia - naszej jednostkowej i współludzkiej egzystencji, t e n pokazują wyraźnie rzecz najzupełniej kluczową. Otóż rodzaj relacji, wobec którego staje każdy (czasem mi¬ miłość jest złożoną konstrukcją kulturową, wyznacza¬ m o w o l n i e ) . Miłość - w m o i m najgłębszym przekona¬ ną przez względnie stały zbiór reguł, która wykazuje n i u - jest t y m , co arcyludzkie (Kuligowski 2002). p o n a d t o prawidłowości pozwalające na jej badanie. Taka perspektywa nie wygląda a n i na wtórną a n i ja¬ Pojmowana w t e n sposób nie m a ona c h a r a k t e r u na¬ łową poznawczo. Można dzięki niej pytać o postęp turalnego a n i spontanicznego, lecz przypomina raczej w miłości (czy k o c h a m y coraz lepiej, i co to w ogóle - odwołajmy się do znanych w humanistyce i d e i - znaczy lepiej?). W naszej m a l u t k i e j części ludzkiego "światy życia" Husserla, "realności" Bergera i L u c k m a - świata na szali położyć wypada ideę miłości pedera- 107 �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE stycznej, którą P l a t o n nazwał erosem; wzór uwielbienia może następnym k o l e j n y m , koniecznym do w y k o n a n i a Boga przez człowieka, co ojcowie Kościoła ochrzcili k r o k i e m " z w r o t u językowego" w humanistyce okaże się m i a n e m agape; pieśni trubadurów z O k c y t a n i i , którzy pytanie o to, jak pisać o miłościach, o cudzych miło­ opiewali swoje w y b r a n k i w stylu m i n n e ; wreszcie ko­ ściach, u l o k o w a n y c h w głowach i n n y c h i potwierdzają­ chanie romantyczne, które legło u źródeł zachodniej cych własną autentyczność jedynie za pośrednictwem nowoczesności, pojęć t a k i c h jak intymność czy i n d y w i ­ świadectw pośrednich, t y c h r u t y n o w y c h śladów swojej dualizm (teraźniejszość zbyt jest rozkrystalizowana, by obecności, które kryją się w zbiorowych symbolach już dziś zdecydować się na wybór między "seryjną m o - i międzyludzkich interakcjach. nogamią", "fast date", "cyber-miłością", "kondycją sin­ Przyznajmy, że tak zarysowana p r o b l e m a t y k a przy¬ gla" i t p . ) . Dalej - zapytywać można o relacje między p o m i n a dojrzewający ser, który n i e u c h r o n n i e przyrasta przestrzenią publiczną a prywatną, jednostkowością w miarę naszej c h ę c i jego pochłonięcia. Czy można za¬ a wspólnotą, czyli uczuciem a tradycją, rodziną, religią, t e m wyobrazić sobie wdzięczniejszy temat dla zorgani¬ etnicznością (Bourdieu podsuwa n a m t e r m i n amor fa- zowania naukowego sympozjonu? Pomysłu i pierw¬ ti). Pisanie o miłości jest także włączeniem się w obszar szych słów nie dzieliło t y m razem o d czynu wiele cza¬ kulturowej k o m u n i k a c j i , gdzie jako niezwykle ważne su - w d n i a c h 16-18 maja 2002 r o k u w Lubaszu p o d jawią się kwestie konwencjonalizacji, "symbolicznego C z a r n k o w e m odbyła się ogólnopolska konferencja (co k o d u , który i n f o r m u j e , jak można się komunikować zawdzięczamy p o m o c y I n s t y t u t u E t n o l o g i i i A n t r o p o ­ nawet w przypadkach, gdy wydaje się to nieprawdopo¬ logii K u l t u r o w e j U A M , M u z e u m Z i e m i Czarnkowskiej dobne" ( L u h m a n n 2003: 7). W n o w y m świetle zoba­ w Czarnkowie oraz h o j n y m mecenasom, wśród któ¬ czyć można całość nazywaną Zachodem, de Rouge- r y c h na najczulszą pamięć zasługuje Browar w Czarn­ m o n t (1995: 48-51) utrzymywał wszak, że jej cechami kowie) zatytułowana " A n t r o p o l o g i a miłości". Tytuł to d y s t y n k t y w n y m i są rewolucja oraz miłość-namiętność. zapewne nazbyt szumny, za to k o m f o r t o w o pojemny: Rozpoznawanie idei miłości pozwala przy t y m na refi- dzięki n i e m u udało się zaprosić na to spotkanie przed¬ gurację naszych dotychczasowych wyobrażeń o kluczo¬ stawicieli r o z m a i t y c h profesji n a u k o w y c h z najbardziej w y c h przełomach w dziejach tej części świata (kodeks liczących się ośrodków a k a d e m i c k i c h w k r a j u . dworski na przykład konstytuował bardzo współczesne urage k o n f e r e n c j i - klasycystyczny d w o r e k zatopiony rozumienie "ja", które miało się konstytuować poprzez w parkowej zieleni plus zapierające d e c h w piersi wie¬ Ento­ obecność " t y " ) . Niezmiernie kuszące, j a k k o l w i e k i kar¬ czorne trele słowików - w y b i t n i e sprzyjały w y m i a n o m kołomne wydają się studia porównawcze: dotychczaso¬ o p i n i i . A n t r o p o l o g o m towarzyszyli w t y m dziele histo¬ we próby t a k o w y c h przekonują, że miłość romantyczna rycy sztuki, literaturoznawcy, teatrolodzy, filozofowie. nie jest bynajmniej ekskluzywnym wynalazkiem ludzi " M o c n y anioł" miłości pięknie czuwał n a d wszystkimi, Zachodu, ale wcale często funkcjonuje poza naszym a część zaprezentowanych wystąpień możecie Państwo kręgiem k u l t u r o w y m , choćby tylko jako fikcjonalna znaleźć na gościnnych łamach "Kontekstów". Przed możliwość (Jankowiak, Fischer 1992; L i n d h o l m 1998). lekturą t y c h fragmentów należy się wszelako czytelni¬ I nie koniec na t y m . W y z w a n i e m staje się oto roz¬ k o w i jedno ostrzeżenie, sformułowane przez N i k l a s a ważenie statusu naszej wiedzy o intymności, skoro wia¬ L u h m a n n a (2003: 84) "Powiedzieć o miłości coś okre¬ d o m o , że przytłaczająca większość dostępnych n a m ślonego, to zaprzeczyć jej d u c h o w i " . źródeł została napisana przez mężczyzn, z perspektywy mężczyzn i zwykle dla mężczyzn (stąd słyszalne w dys¬ kursach feministycznych hasła o t y m , że miłość hetero¬ LITERATURA: seksualna jest u k o c h a n y m dzieckiem k u l t u r y patriarchalnej). Intrygująco przedstawiają się w kontekście M . Cesara, 1982, Reflections of a Woman Anthropologists: No Hiding domniemanego uniwersalnego charakteru idei miłości Place, New York. pytania o definicję n a t u r y ludzkiej (opisywana przez etologów Bestia Humana E. Illouz, 1997, Consuming the Romantic Utopia: Love and k o n t r a kondycja humani¬ Cultural Contradictions of Capitalism, Los Angeles. styczna); ale także kwestie oceny w i e l k i c h projektów W. Jankowiak, E. Fischer, 1992, Romantic Love: A Cross filozoficznych i antropologicznych - z założycielskim Perspective, "Ethnology", vol X X X I , no 2. dla Z a c h o d u przykazaniem miłości na czele - z których W. Kuligowski, 2002, Siedem szkiców do antropologii miłości, Poznań. Ch. Lindholm, 1998, Love and Structure, "Theory, Culture & Socie­ ostatni stawia nas wobec opozycji "cywilizacja miłości" ty", vol. 15, no 3-4. versus "cywilizacja śmierci" (najpełniej przedstawiona w encyklice Dives in Misericordia). Cultural N . Luhmann, 2003, Semantyka miłości. O kodowaniu D l a gildii etnolo- intymności, przeł. J. Łoziński, Warszawa. gicznej pouczające mogą okazać się analizy dekonstru- D. de Rougemont, 1995, List otwarty do Europejczyków, przeł. ujące postać badacza terenowego jako p o d m i o t u asek- A . Olędzka-Frybesowa, wstęp M . Król, Warszawa. sualnego. Pierwszy k r o k w tej m a t e r i i uczyniła M a n d a S. Weitman, 1998, On the Elementary Forms of the Socioerotic Life, Cesara ujawniając własne doświadczenia "Theory, Culture & Society", vol. 15, no 3-4. erotyczne w terenie, które zmieniły ją "z dziewczyny, s t u d e n t k i antropologii w kobietę i badaczkę" (1982, s. V I I ) . Być 108 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89d8eb344208a0ab8a4d0e0696571a64.pdf 10c0044761284ab378a2514545bb3162 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6163 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Intenet - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5748 Title A name given to the resource Etniczność w internetowej ekumenie/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.59-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 WALDEMAR KULIGOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ETN ICZN O ŚĆ W INTERN ETO W EJ EKUM ENIE. CZY M OŻLIW A JEST SO LID ARNO ŚĆ CYFROW A? Jeśli globalna transformacja o niespotykanej dotąd skali - w gospodarce, po­ lityce, technologii i kulturze - jest faktem, to stało się tak przede wszystkim za sprawą możliwości oferowanych przez nowe media elektroniczne. Jeśli rzeczy­ wiście „Ziemia jest jednym miejscem”, a większość ludzkości żyje obecnie na „globalnej infostradzie”, to zawdzięczmy ten stan rzeczy istnieniu nowej inter­ netowej ekumeny. Nie bez powodu refrenem powtarzanym w humanistyce i na­ ukach społecznych stała się „nowa era”. Francis Fukuyama (2000) intronizował społeczeństwo informacyjne, Manuel Castells (1999) zadekretował, że żyjemy dzisiaj w „społeczeństwie sieci”, sami zaś jego beneficjenci, czyli internauci, twierdzą, że zasadne jest mówienie o nowym początku i nowych czasach; przy czym skrót B.C. nie oznacza, jak wcześniej, befare Christ, ale befare computers. Wpływ mediów (takich, jak radio i telewizja) na społeczeństwa w różnych regionach świata był przedmiotem badań antropologicznych co najmniej od po­ łowy XX wieku. Dzięki nim wiemy, że media te należy postrzegać jako źródło specyficznych praktyk kulturowych. Od początku lat 90. XX wieku antropolo­ gowie są z kolei świadkami rozprzestrzeniania się Internetu i technologii wir­ tualnych. Zjawiska te stawiają przed antropologią (i innymi naukami) pytania związane z ich właściwościami: przekraczaniem granic, niebezpośrednimi kon­ taktami, „odcieleśnioną” obecnością. Niezwykle istotne jest przy tym to, że In­ ternet ustanowił now ą przestrzeń do kreowania (i reprodukowania) różnych form tożsamości, wśród których poczesne miejsce zajm ują tożsamości etniczne. Przystępując do analizowania jakiegokolwiek wymiaru Internetu, warto pa­ miętać, że wciąż nie jest to medium o charakterze powszechnym, chociaż tempo jego rozprzestrzeniania się ma charakter bezprecedensowy i z całą pewnością transgraniczny. Choć przyjmuje się, że pierwszym rokiem masowego dostępu do Internetu był rok 1995, kiedy liczba jego użytkowników sięgnęła 16 milionów, to często zapomina się o innych danych. Oto jeszcze w 1996 roku większość, �60 Waldemar Kuligowski bo aż 66%, użytkowników sieci internetowej mieszkała w Stanach Zjednoczo­ nych. Z tego powodu w roku 2001 jeden z japońskich operatorów sieci inter­ netowej mógł autorytatywnie stwierdzić, że „w sieci wszyscy są Amerykana­ m i” (Mowbray 2003). Dominacja stron, domen i forów dyskusyjnych w języku angielskim była bezsporna, co skłaniało część komentatorów do lamentów nad niemożliwością autentycznej ekspresji w sieci osób i grup nieanglojęzycznych. Dzisiaj ta dominacja, zarówno w wymiarze użytkowników, jak i infrastruktury technologicznej, należy do przeszłości. Dane z 2002 roku mówiły, że osoby, któ­ rych językiem macierzystym jest angielski, należą w sieci do mniejszości i trend ten utrzymywał się w kolejnych latach. W 2008 roku już tylko co piąty internauta mieszkał w USA, a nowych osób korzystających z sieci najszybciej przybywało w Afryce i na Środkowym Wschodzie. W sumie - jak podawał raport firmy ba­ dawczej comScore z 2008 roku (Internet bardziej... 2008: 17) - na świecie żyły wówczas 824 miliony internautów: najwięcej, prawie 309 milionów, w regionie Azji i Pacyfiku; 233 miliony w Europie; prawie 184 miliony w Ameryce Północ­ nej; 59 milionów w Ameryce Południowej; niemal 40 milionów w Afryce i na Środkowym Wschodzie. Wśród internetowych wyszukiwarek, które są koniecz­ nym narzędziem nawigacji sieciowej, prym nadal w iodą Google oraz Yahoo!, lecz na trzecie miejsce przebojem wdarła się chińska wyszukiwarka o nazwie Ba­ idu (warto dodać, że właśnie rynek chiński, koreański oraz rosyjski są obszarami, gdzie mający globalne ambicje Google nie zdobył dominacji). Nowi użytkownicy tw orzą strony internetowe w swoich rodzimych językach, zamieszczając na nich treści związane z ich w łasną perspektywą kulturową i własnymi potrzebami. Jed­ n ą z naczelnych okazuje się manifestowanie/tworzenie/odbudowywanie różnych typów tożsamości etnicznych, zwłaszcza tych, które z rozmaitych powodów nie m ogą się swobodnie rozwijać off-line. W znanej, a jednocześnie użytecznej koncepcji, Thomas Holland Eriksen (1993: 13-14) wyróżnił cztery główne typy współczesnych grup etnicznych. Są to kolejno: 1. miejskie mniejszości etniczne. Do tej kategorii należą na przykład pozaeuropejscy imigranci żyjący w europejskich miastach, hiszpańskojęzyczni imigranci w metropoliach Stanów Zjednoczonych, a także grupy z interioru osiedlające się w miastach Afryki; 2. ludy tubylcze. To określenie jest rodza­ jem „terminologicznego parasola” dla rdzennych mieszkańców regionów, które w wyniku procesów historycznych utraciły polityczną samodzielność i obecnie są jedynie częściowo zintegrowane z dominującym narodem tworzącym państwo. Co ważne, to fakt, że chociaż Baskowie i Walijczycy są rdzenną ludnością dzi­ siejszej Hiszpanii i Wielkiej Brytanii - i z technicznego punktu widzenia należą do ludów tubylczych tak samo, jak skandynawscy Saami albo amazońscy Jivaro - to jednak nie są zaliczani do tej kategorii z powodów czysto politycznych (choć stan ten ulega zmianie); 3. protonarody (czy inaczej, jak podaje Eriksen, ruchy etnonacjonalistyczne). To zwykle bohaterowie mediów i serwisów informacyj­ nych: Kurdowie, Sikhowie, Palestyńczycy, Tamilowie ze Sri Lanki, wspomniani �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 61 Baskowie i inne grupy aktywnie pretendujące do miana „prawdziwego” narodu. Często są to grupy zwarte terytorialnie, zakorzenione i liczniejsze od wspólnot należących do dwóch pierwszych kategorii, nazywane niekiedy „narodami bez państwa”; 4. grupy etniczne w społeczeństwach pluralistycznych. Pod pojęciem „społeczeństwo pluralistyczne” Eriksen rozumie państwo powstałe na bazie ko­ lonializmu, którego dziedzictwo obejmuje zróżnicowaną pod względem kulturo­ wym, językowym, religijnym oraz etnicznym populację. Jako typowe przykłady podaje społeczeństwa Kenii, Indonezji i Jamajki. Eriksen wyraźnie zaznacza, że powyższa typologia nie jest wyczerpująca1, że stara się objąć szerokie spektrum „relacji etnicznych” we współczesnym świecie jedynie dla użytku analitycznego, który może stać w sprzeczności z koncepcja­ mi wyrażanymi przez samych członków takich grup. Mimo tych uzasadnionych zastrzeżeń, propozycja norweskiego antropologa stanowi dogodny punkt do ana­ lizy „relacji etnicznych”, jakie m ająm iejsce w sieci internetowej. Skoro na razie nie istnieje żadna oddzielna ontologia domen cyfrowych i nikt jeszcze nie do­ niósł o pojawieniu się cyber-człowieka, można przyjąć, że środowisko stron www w jakiś sposób reprodukuje porządek kulturowy ze środowiska off-line. Rzeczy­ wistość wirtualna wyrasta wszak z rzeczywistości analogowej, jej „zakończe­ nia” tkw ią w społeczeństwach i kulturach badanych od dwustu prawie lat przez antropologię. Wydaje się zatem, że w Internecie winniśmy mieć do czynienia nie tylko ze wspólnotami fanowskimi, skupionymi wokół konkretnych gier, z randkowiczami, filmowcami-podglądaczami oraz politycznymi blogerami, ale także z grupami, których wyróżnikiem i sieciową etykietą jest etniczność. Czy można w związku z tym mówić o nowym kontekście etniczności, jakim jest świat on-linel Czy do wokabularza antropologicznego dodać należy kolejny termin, czyli etniczność cyfrową? Poszukując odpowiedzi na te pytania, chciałbym przyjrzeć się obecności wy­ branych grup etnicznych w Internecie. By zachować w tej kwestii pewien anali­ tyczny porządek, postanowiłem wykorzystać Eriksenowską typologię i dla każ­ dego z wymienionych przezeń typów odnaleźć na stronach www ilustrującą go grupę etniczną. W rezultacie: 1. wybrana przeze mnie miejska grupa etniczna to Asyryjczycy; 2. ludy tubylcze reprezentować będąM apucze z Chile; 3. protonarody zanalizuję na przykładzie Tamilów; 4. grupą etniczną w społeczeństwach pluralistycznych będą tutaj Garifuna z Belize. Pytanie o cyfrowe wersje tożsa­ mości etnicznych będzie jednocześnie pytaniem o naturę grup i relacji on-line, o zależności między kulturą realną a wirtualną, a także o tytułową „solidarność cyfrową” i jej ograniczenia. 1 Kilka lat po przywołanej publikacji Eriksena, jego model został zmodyfikowany przez Steve’a Fentona (1999), który wśród grup etnicznych wyróżnił m.in.: 1. grupy pluralistyczne; 2. ludność poniewolniczą; 3. ludność rdzenną oraz 4. etnonarody. �Waldemar Kuligowski 62 Miejska grupa etniczna: Asyryjczycy „Jesteśmy najstarszym narodem na świecie, a naszą jedyną ojczyzną jest In­ ternet”, można było jeszcze kilka lat temu przeczytać na stronie niniveh.com. Od­ ważna i bardzo znamienna to deklaracja: oto naród, który uważa się za najstarszy na świecie (i nie wzbudziłoby podejrzeń to, że zaginął w pomroce dziejów), przy­ pomina o swoim istnieniu, a hasło „My żyjemy!” wysyła w świat za pośredni­ ctwem Internetu. Trudno zaiste o lepszy przykład związków między siecią www a etnicznością. Niestety, zacytowanej frazy nie można już odnaleźć, być może z tego powodu, że strona niniveh.com to obecnie zbiór linków do stron poświęco­ nych turystyce i spędzaniu wolnego czasu (można na przykład poszukiwać za jej pom ocą kontaktu z singlami w Iraku). Nie mam na to żadnych dowodów, ale taka transformacja może jednak świadczyć o ogromnej popularności wspomnianego adresu. Jeśli tak, znaczy to, że w świadomości internautów Asyryjczycy zaistnieli nader skutecznie2. Pierwotnie Asyryjczycy zamieszkiwali regiony, które dzisiaj określa się jako północny Irak, północny Iran, południowo-wschodnią Turcję oraz południową Syrię. Stolicą ich państwa było słynne miasto Niniwa. Dane statystyczne mówią, że współcześnie liczą około 3,3 miliona. Większość z nich mieszka na terenach dawnej Mezopotamii, ale duża część stanowi rozrzuconą po świecie diasporę. 300 tysięcy Asyryjczyków żyje w USA i Kanadzie, 93 tysiące w różnych krajach Europy, 64 tysiące w Armenii, Gruzji i Rosji, 33 tysiące w Australii i Nowej Zelandii, a około 150 tysięcy w jeszcze innych państwach (Aprim 2005). Dia­ spora ma zatem zasięg globalny, a przeważająca jej część to ludność skupiona w miastach. Asyryjska etniczność wypracowała wiele cyfrowych przyczółków. Na jednym z najważniejszych - niniveh.com - odwiedzający mógł przeczytać: Współcześni Asyryjczycy są potomkami mówiących po aramejsku starożytnych Asyryjczyków, jednej z najstarszych cywilizacji, jaka wyrosła na Środkowym Wschodzie i której historia liczy ponad 6750 lat. Nie jesteśmy Arabami ani Kur­ dami, a nasząreligiąnie jest islam. Asyryjczycy to chrześcijanie, posiadający swój język, kulturę i dziedzictwo. Jest to jednoznaczna deklaracja etnicznej przynależności i etnicznego wyklu­ czenia równocześnie: jesteśm y tacy a tacy i nie mylcie nas z tymi a tymi (nie od rzeczy będzie przyjąć, że wymienieni z nazwy Arabowie i Kurdowie są tymi grupami, które w błędnej identyfikacji najczęściej były kojarzone z Asyryjczykami). Istotny jest także użyty czas teraźniejszy - Asyryjczycy nie należą do 2 Strona ta została opisana na podstawie dostępu z dnia 19.09.2007 i 22.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 63 zamierzchłej przeszłości, ale żyją współcześnie. Żyją i walczą nie tylko o miej­ sce w potocznej świadomości, lecz także o oficjalne międzynarodowe uzna­ nie. Dowodem na tego typu działania była zamieszczona na tej samej stronie XX-wieczna historia prześladowań i masakr Asyryjczyków, jakie miały miejsce na terenie Turcji oraz Iranu, informacja o nowym podziale granicznym po wiel­ kich wojnach światowych, a także wydarzenia, daty i postaci związane z aktyw­ nością na rzecz międzynarodowego uznania istnienia narodu asyryjskiego. Na stronie aina.org (nazwa utworzona od skrótu Assyrian International News Agency) gromadzi się z kolei wszelkie doniesienia medialne w jakikolwiek spo­ sób związane z Asyryjczykami. Przedmiotem zainteresowania jest tutaj cały świat. To na tej stronie zamieszczono znamiennie zatytułowany tekst „Asyryjski Holocaust: od upadku Niniwy do powstania islamu”. Mowa jest o czasach bardzo odległych - rokiem zerowym jest w tym wypadku rok 612 p.n.e., kiedy to połą­ czone siły Medów, Scytów i Babilończyków zdobyły starożytne miasto Niniwa, a rzeczony tekst tworzy coś na kształt obszernej kroniki upadku i prześladowań. Uwagę zwraca ponadto wykorzystanie terminu Holocaust, przez większość histo­ ryków i dużą część narodu żydowskiego traktowanego jako określenie odnoszące się wyłącznie do hitlerowskiego planu etnocydu (nie pierwsze to oczywiście nad­ użycie tego pojęcia przez inny niż żydowski naród, który próbuje w ten sposób podkreślić skalę swoich negatywnych doświadczeń). Ciekawą informacją na tej stronie jest to, że 7 sierpnia - data masakry w Iraku w roku 1933 - jest obchodzo­ ny jako Dzień Pamięci o Męczeństwie Asyryjczyków. Na aina.org funkcjonuje też forum dyskusyjne, służące przede wszystkim poszukiwaniu osób w różnych krajach, udzielaniu wzajemnych porad i wysyłaniu życzeń świątecznych. Trzecią stroną, o której chciałbym tutaj wspomnieć, jest assyriannation.com. Jej twórcy, gdy była jeszcze w przebudowie, zwracali się do internautów z prośbą o udzielenie wsparcia finansowego, a odwiedzających witało zdanie: „Niech Bóg Cię błogosławi i niech błogosławi wszystkich Asyryjczyków”. Ludy tubylcze: Mapucze Dlaczego mój wybór padł akurat na tę społeczność? Otóż Mapucze - zwani wcześniej Araukanami - lud tubylczy zamieszkujący dziś terytorium Chile, to je ­ dyna bodaj indiańska grupa w Ameryce Południowej, która w okresie podbojów oparła się Hiszpanom. Fakt ten stanowi obecnie bardzo silne „miejsce pamię­ ci” dla mapuczańskiej tożsamości. Ta wielce chlubna historia niewiele ma już jednak wspólnego z teraźniejszością. Współcześni Mapucze tw orzą 1,5-milionow ą wspólnotę, której większość mieszka w miastach, a około 44% w stolicy kraju Santiago de Chile (200 tysięcy członków tego ludu żyje w sąsiedniej Ar­ gentynie). W organizmach miejskich Mapucze zasilają przede wszystkim niższe warstwy społeczne. Do rzadkości należą też osoby posługujące się w miastach �Waldemar Kuligowski 64 mapudungun, językiem etnicznym tej grupy. Niezwykle w ażną okolicznością jest to, że miejscy Mapucze często spotykają się z przejawami rasizmu; to dodatkowy czynnik sprzyjający porzucaniu przez nich własnej kultury i języka, który w ja ­ skrawy sposób odróżniał ich od pozostałych mieszkańców miast. Na paradoks zakrawa przeto, że internetowe strony poświęcone Mapuczom dotyczą w głów­ nej mierze ich kultury tradycyjnej, a nie aktualnego życia w mieście! Jeśli przeanalizujemy zawartość stron takich, jak mapuche.cl, nuevaimperial. cl i inerpatagonia.com3, to okaże się, że w sieci „występuje” niemal wyłącznie Mapucze idealny, taki, jakim był kiedyś, w suwerennej przeszłości, i taki, jakim winien stać się dziś. Wrażenie to potęgują publikowane na poszczególnych stro­ nach legendy i stare opowieści, opisy tańców, dawnego pożywienia i koncepcji kosmologicznych, a nawet przykłady mapuczańskiego humoru. Schemat wymie­ nionych stron jest powtarzalny: pisze się głównie o „sztuce i kulturze”, czyli biżuterii, rzeźbie, dawnych wierzeniach i ceremoniach religijnych, omawia uży­ wane onegdaj instrumenty. W każdym wypadku znajdziemy też m ałą kolekcję fotografii, na których uwieczniono Mapuczów w strojach tradycyjnych, ich cięż­ kie naszyjniki i kolczyki, malownicze bębny i flety, sceny tańca. Co znaczące, na większości stron www zamieszczono także słowniczki hiszpańsko-mapudunguńskie. Wynika z powyższego niezbicie, że znajomość własnego języka traktowana jest jako jeden z fundamentalnych wyznaczników tubylczej tożsamości. Skąd zatem, pytanie nasuwa się samo, owa rozbieżność między rzeczywistością przed­ stawioną w Internecie a rzeczywistością off-linel Bez poznania prawdziwych twórców omawianych stron internetowych i zba­ dania ich intencji odpowiedź na powyższe pytanie może być jedynie przybli­ żona. Wszystkie przywołane strony zredagowano w języku hiszpańskim. Poza tym jednak w sieci publikuje się teksty poświęcone Mapuczom po angielsku, niemiecku, niderlandzku czy szwedzku. Należy sądzić, że idzie w tym wypadku 0 chęć propagowania ich kultury poza regionem, w skali niemal globalnej. Komu wszelako na tym zależy? Rządowi Chile, który uwikłany jest w wieloletnie spory z Mapuczami, dotyczące przede wszystkim żądania zwrotu ziem, czy samym Mapuczom, kreującym w sieci idealny obraz swojej tradycji? Kluczem do za­ gadki może okazać się to, że żadna z opisanych stron nie została zredagowana w całości w języku tubylczym. Mało tego, nie funkcjonuje też ani jeden choćby czat, ani jedno forum dyskusyjne, na którym Mapucze wymienialiby się informa­ cjami między sobą; email nie jest zatem, należy wnioskować, istotnym dla nich narzędziem komunikacji (zob. Stemdorff 2000). Myślę, że można powiedzieć więcej: wytworzona na potrzeby Internetu i jego użytkowników wizja kultury 1 życia Mapuczów służy odwróceniu uwagi od ich rzeczywistego położenia i fak­ tycznego stanu ich kultury. Bez względu na to, czy stoją za tym przedstawiciele rządu Chile, czy kolaborujące z nimi grupy miejskich Mapuczów albo cierpiący Data dostępu do stron: 13.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 65 na nieuleczalnie naiw ną nostalgię członkowie organizacji indianistycznych z ja ­ kiegokolwiek kraju europejskiego, efekt jest ten sam - Mapucze on-line nie są Mapuczami off-line. Osobliwym komentarzem do tej sytuacji jest wydarzenie z końca 2006 roku. Oficjalni przedstawiciele Mapuczów złożyli mianowicie pozew do sądu przeciw firmie Microsoft. Powodem stało się przetłumaczenie przez globalny koncern programów Windows XP oraz Vista na ich etniczny język mapudungun. Korpo­ racja włączyła tym samym język Mapuczów do ogromnej bazy języków opro­ gramowania Windows. Indianie twierdzą, że stało się to bez ich woli i zgody: „Najpierw było Imperium Inków, potem Hiszpanie, teraz Microsoft. Ale Mapu­ cze nie poddają się nikomu” (za: Oiaga 2006). Sprawa stała się na tyle poważna, że Microsoft skierował do Mapuczów list wyjaśniający powody takiej decyzji. Twierdzi się w nim, że postępowano w dobrej wierze, a włączenie mapudungun do bazy oprogramowania Microsoft winno otworzyć Mapuczom nowe możliwo­ ści i ułatwić dostęp do światowych zasobów www. Indian taka argumentacja nie przekonuje i obstają przy zdaniu, że koncern informatyczny wykazał się brakiem poszanowania dla ich unikatowego języka i kultury w ogóle, naruszając jedno­ cześnie zasoby intelektualne Mapuczów. Protonarody: Tamilowie Bardzo wymownym przejawem wykorzystania Internetu przez grupę etniczną jest przypadek Tamilów ze Sri Lanki (zob. W hitaker 2004). Tamilscy separatyści od ponad dwóch dekad prowadzą krwawe walki z rządem tego kraju. Na jednym froncie skazani byli jednak, jak dotąd, na porażkę - media rządowe w relacjo­ nowaniu i ocenie tego konfliktu uwzględniały wyłącznie w łasną perspektywę. Istotny był także fakt, że ów wyraźnie prorządowy punkt widzenia przejmowały później media zagraniczne, relacjonujące wydarzenia ze Sri Lanki. Wejście do sieci wydawało się w tej sytuacji jedynym sposobem na przezwyciężenie tego monopolu. I rzeczywiście, w roku 1997 powstała witryna tamilnet.com, poka­ zująca inne oblicze etnicznego konfliktu. Na podkreślenie zasługuje przy tym strategia informacyjna twórców tego e-serwisu: odbiorca ma do dyspozycji roz­ budowaną bazę informacji bieżących, bogato ilustrowanych fotografiami, ważne odnośniki, kalendaria wydarzeń. Przyjęcie tonu wyważonego, charakterystycz­ nego dla uznanych tytułów prasowych, zaowocowało tym, że tamilnet.com j est teraz zwyczajowo cytowany przez Associated Press, Reuters, BBC i inne agencje informacyjne o zasięgu międzynarodowym. Hasło przewodnie strony, brzmiące: „Informujemy świat o sprawach Tamilów”, znalazło przekonujące uzasadnienie. Według śledzącego ten proces Marka Whitakera, Tamilowie użyli Internetu w nader skuteczny sposób. Nie tylko przerwali blokadę informacyjną, ale także zaprezentowali efektywnie swój punkt widzenia - ujawniając dzięki temu poten­ �Waldemar Kuligowski 66 cjał Internetu jako medium autoetnograficznego. Autoetnografia odnosi się w tym przypadku do kategorii tekstów prezentujących własne perspektywy grup tubyl­ czych, wypowiadanych jednak przy użyciu form obcych (serwis dostępny jest w języku angielskim i niemieckim). Tak właśnie dzieje się na stronie tamilnet. com. Prezentuje ona bowiem coś na kształt popularnej antropologii, popularnej w tym znaczeniu, że nie wytworzonej przez antropologów, a ponadto określone treści podane są w formacie akceptowanym zarówno przez Tamilów ze Sri Lanki, jak i opinię światową. To doświadczenie przekonuje, puentuje Whitaker, że sieć daje dzisiaj możliwość zabrzmienia głosom, których inaczej nie byłoby słychać (Whitaker 2004: 491-496). Ważnym uzupełnieniem serwisu tamilnet.com sąinne tamilskie miejsca w sie­ ci4. Myślę przede wszystkim o Tamil Virtual University (tamilvu.org). Idea jego założenia wyrażona została tymi słowy: „Tamilowie żyjący w różnych częściach świata, którzy chcą zachować swoją kulturową tożsamość i poznać własne tra­ dycje oraz wartości, potrzebują kontaktu z innymi Tamilami i wiedzy na temat swojego dziedzictwa” (warto zwrócić uwagę na fakt, że dawne kultury „antro­ pologiczne” przemawiają dzisiaj żargonem antropologów, i czynią to z pełnym przekonaniem). Dla realizacji tak właśnie zakreślonego celu, szef rządu indyj­ skiego stanu Tamilnadu powołał w roku 1999 ten autonomiczny uniwersytet. Jego nadrzędną m isją jest „rozwijanie internetowej bazy danych i źródeł dla tamilskich społeczności z całego świata i innych osób zainteresowanych nauką języka tamilskiego, a także zdobyciem wiedzy o historii, sztuce, literaturze i kul­ turze Tamilów”. Oferowane programy edukacyjne obejmują różne poziomy na­ uczania: od opanowania alfabetu po zaawansowane studia dotyczące konkretnej problematyki. W ofercie jest też kurs języka tamilskiego dla „turystów”. Istnieją dwa modele zdawania egzaminów - w sieci oraz w miejscach lokalnych poza siecią (te egzaminy przeprowadza uczelniany delegat). Nie udało się odnaleźć informacji o przybliżonej choćby liczbie sieciowych studentów, ale liczba wejść na stronę Tamil Virtual University znacznie przekroczyła półtora miliona. O znaczeniu Tamilów w świecie realnym zaświadcza ich status w sieci www. Na stronie zasłużonej BBC znajduje się na przykład odnośnik do serwisu w ję ­ zyku tamilskim (bbctamil.com), gdzie wiadomości z całego świata w swoim et­ nicznym języku może przeczytać każdy tamilski internauta (BBC publikuje po­ nadto w kilku innych językach Azji Południowej: w bengali, hindi, nepalskim, sinhala oraz urdu). Strona tamilnet.com z kolei jest w całości dwujęzyczna. Błogi i video-blogi, reklamy, informacje agencyjne ze świata, tamil music, tamil jobs, tamil songs, tamil Fm, a nawet tamilskie przepisy kulinarne podane są w wersji angielskiej oraz tamilskiej. Przy czym wersja lokalna zapisana została we włas­ nym systemie Tamilów vatteluttu. Do chętnych bądź potrzebujących skierowano instrukcje objaśniające, w jaki sposób odczytywać znaki tego zapisu. 4 Data dostępu do stron: 16.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 67 Grupa etniczna w społeczeństwie pluralistycznym: Garifuna z Belize Garifuna, nazywani też Czarnymi Karibami, to ludność zamieszkująca tereny Ameryki Środkowej, przede wszystkim Belize, Honduras, Nikaraguę i Gwate­ malę, stosunkowo liczna także w Stanach Zjednoczonych. Współcześni Gari­ funa wywodzą się od potomków czarnych niewolników i Karibów, rdzennych mieszkańców wyspy Saint Vincent, którzy w połowie XVIII wieku udzielali tym niewolnikom schronienia. Obecnie żyją głównie w małych miastach i wioskach, trudniąc się rybołówstwem. Ich język powstał na bazie zderzenia etnicznego w Indiach Zachodnich i jest wypadkową języków arawak, joruba, suahili, ban­ tu, hiszpańskiego, francuskiego i angielskiego. Od innych języków tego regionu różni go to, że w licznych przypadkach słownictwo ulega zmianie ze względu na płeć mówiącej osoby. Belize (dawny Brytyjski Honduras), uniezależnił się od Wielkiej Brytanii w 1981 roku. Ten niewielki kraj zamieszkuje mała, ale bardzo zróżnicowana po­ pulacja, około 250 tysięcy ludzi. Wedle danych statystycznych5 większość stano­ wią mestizo (48,7%), drugą pod względem liczebności grupą są kreole (24,9%), potem M ajowie (10,6%), wreszcie Garifuna (6,1%), co przekłada się na niewiel­ ką, nawet w skali Belize, około piętnastotysięczną społeczność (cała populacja Garifuna szacowana jest, według różnych danych, na około 400-450 tys. osób). Najważniejszym obecnie miejscem sieciowym Garifuna jest strona ngcbelize. org6. Jej założycielem i administratorem jest National Garifuna Council o f Beli­ ze, która swoje cele przedstawia następująco: „Jesteśmy pozarządową organiza­ cją reprezentującą rdzenny lud Garifuna z Belize. N aszą m isją jest zachowanie, wzmacnianie i rozwijanie kultury oraz popieranie ekonomicznego rozwoju ludu Garifuna”. Na wspomnianej stronie znajduje się wiele linków odsyłających do innych instytucji i treści mających realizować to oficjalne założenie, takich jak muzeum, kalendarium wydarzeń, sztuka i rękodzieło, galeria fotografii. Inter­ nauci m ogą się dowiedzieć, że najważniejszym dniem garifuńskiego kalendarza jest 19 listopada, upamiętniający przybycie w 1832 roku do Belize pierwszych Garinagu7, zwany dzisiaj Dniem Osiedlenia się Garifuna. Świętuje się przez cały tydzień, wypełniony inscenizacjami wydarzeń sprzed prawie dwu stuleci, para­ dami, koncertami, tańcami, śpiewami i wyborem Miss Garifuna. Od 1977 roku Dzień Osiedlenia się Garifuna jest obchodzony jako publiczne święto w hrab­ stwach zamieszkanych w większości przez Garifuna. Muzeum, o którym wspo­ mniałem, zostało otwarte w 2004 roku dzięki dotacjom setek prywatnych osób. Odwiedzającym oferuje się multimedialne prezentacje, nagrania muzyczne i peł­ 5Na podstawie: countryreport.org/people/overview (18.02.2010). 6 Data dostępu do strony: 17.02.2010. 7 Liczba mnoga od Garifuna. �Waldemar Kuligowski 68 nowymiarowy ogród z tradycyjnie uprawianymi roślinami. Muzeum nosi nazwę Kulisi, od imienia kobiety, która przeżyła deportację do Belize razem z trzyna­ ściorgiem swoich dzieci, dając początek osadzie Punta Negra. Strona ngcbelize.org zamieszcza też krótkie noty o głównych miejscowo­ ściach zamieszkanych przez Garifuna. W Belize City należą oni do miejskiej bie­ doty, choć jednocześnie podkreśla się ich nadzwyczajne talenty muzyczne. Jako jedną z najbardziej tradycyjnych społeczności Garifuna przedstawia się z kolei 150-osobową wspólnotę ze wsi Barranco na południowym wybrzeżu Belize. Dla zainteresowanych życiem rybaków i uprawą ryżu oraz ananasów wybudowano mały hotelik. Nieco inny profil ma strona garinet.com '. Twórcy podają na niej bardziej szczegółowe informacje na temat historii Garifuna, ich pochodzenia, specyfiki językowej i obyczajowej. Definiując tożsamość Garifuna, autorzy strony przyj­ mują, że jest to grupa etniczna posługująca się językiem Karibów, lecz zachowu­ jąca przy tym tradycje religijne i zwyczaje Afrykanów. Możliwa jest nauka języ­ ka garifuna, zarówno w formie audio, jak i wizualnej (językiem odniesienia może być angielski lub hiszpański). Zawartość informacyjna nie ogranicza się tylko do przeszłości i swoistej odmiany kreolskiego folkloryzmu; pisze się o problemach zdrowotnych, o analfabetyzmie sięgającym 72%, o edukacji i jej niedostatkach. Podaje się nazwy organizacji reprezentujących interesy Garifuna (ONECA Organización Negra Centroamericana oraz ODECO - Organización de Desar­ rollo Ethnico Comunitario; co ciekawe, nie wspomina się o pozarządowym N a­ tional Garifuna Council of Belize) oraz odnośnik do zapisanej w języku garifu­ na Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ. Jest tu również odnośnik do podstrony, na której można kupić poświęcone Garifuna książki, są też artykuły z prasy światowej - co prawda dość nieliczne - traktujące w taki czy inny sposób o garifuńskich sprawach oraz teksty samych Garifuna. Wśród nich, interesujące obserwacje Reiny David, zatytułowane Is Garifuna culture dying out? Autorka, od 1977 roku mieszkająca w USA, gdzie założyła rodzinę i urodziła troje dzieci, opisuje swoją podróż do ojczyzny. Jej wrażenia są w większości przygnębiające. David twierdzi, że ludzie młodzi i jej 40-letni rówieśnicy nie interesują się kultu­ rą przodków, nie posługująsię własnym językiem, nie wykazują zainteresowania działalnością garifuńskich organizacji. Boh j ą też nieobecność muzyki Garifuna - traktowanej jako ważny składnik tożsamości etnicznej - w lokalnych rozgłoś­ niach, tym bardziej, że w Nowym Orleanie, gdzie mieszka na stałe, hiszpańskojęzyczne stacje radiowe n adająjądość często. Pamięta, że w latach 60. w szkole nie wolno było mówić w ich języku. Ja jednak łamałam te reguły i często byłam bita. Ale dzisiaj, jako kobieta Garifu­ na, jestem z tego powodu dumna. (...) Tym, co rani mnie najbardziej, jest fakt, że Data dostępu do strony: 17.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 69 młodzi Garifuna utracili swoją tożsamość. Historia naszego ludu jest wojownicza, inni ludzie w naszym kraju, z powodu koloru naszej skóry i kultury, patrzyli na nas krzywo. Mam nadzieję, że powrócę do naszego kraju z USA razem z innymi Gari­ funa. Mamy tak wiele do zaoferowania światu. Świat potrzebuje wiedzy o nas. * * * Ferdynand Tönnies mógłby i dziś zatytułować swoje rozważania, tym razem poświęcone społecznościom internetowym, tak jak uczynił to w 1887 roku, w pra­ cy Gemeinschaft und Gesellschaft {Tönnies 1988). Także w sieci znajdziemy roz­ liczne przykłady funkcjonowania grup opartych bądź to na motywach uczucio­ wych, bądź na rozumowych. Wspólnota łączy jednostki na zasadzie naturalnej i spontanicznej bliskości o charakterze emocjonalnym; tym, co się tutaj liczy, są zwyczaj i wspólna tradycja. Stowarzyszenie natomiast bazuje na wymianie wymiernych korzyści, w relacje wchodzą tu osoby występujące w określonych rolach społecznych, a cenioną wartością są pieniądze. Można chyba przyjąć, że punktem wyjścia każdej strony internetowej, której celem jest wzmocnienie so­ lidarności między członkami konkretnej grupy etnicznej, jest stowarzyszenie. Punktem dojścia może stać się - jakkolwiek nie zawsze musi - wspólnota, zbu­ dowana nie tylko w oparciu o solidarność organiczną, ale i cyfrową. Przywołane wyżej przykłady przekonują, że etniczność wirtualna czy też et­ niczność sieciowa jest dziś faktem. Wirtualnym grupom jedynie pozornie brakuje więzi typu face-to-face, przestrzennego skupienia i innych form interakcji koja­ rzonych dotąd z funkcjonowaniem „normalnych”, realnych społeczności. Te do­ mniemane braki wcale nie wykluczaj ątego, by wirtualne społeczności mogły nader skutecznie mobilizować opinie, pieniądze i idee, przenoszone następnie do rzeczy­ wistości analogowej pod postacią funduszy, broni, informacji i poparcia dla roz­ maitych grup lokalnych, nacjonalistycznych albo separatystycznych. Definiowa­ nie teraźniejszych grup ludzkich tylko na podstawie tradycyjnych wyznaczników, w rodzaju przestrzennego skupienia, granic terytorialnych, paszportów, wyborów politycznych oraz miejsca płacenia podatków, staje się coraz bardziej anachronicz­ ne. Etniczność sieciowa, pozwalająca na nawiązanie i utrzymanie kontaktów z oso­ bami rozproszonymi, z diasporą zamieszkującą różne kraje, a nawet kontynenty, czego Asyryjczycy są wymownym przykładem, ujawnia dzięki temu swój pozy­ tywny charakter. Ważnym jego aspektem jest to, co w tytule określiłem jako „so­ lidarność cyfrową”. Myślę tutaj o wyrazach poparcia, pomocy, radach, jakie płyną w kierunku grup etnicznych od osób należących do zgoła odmiennych wspólnot. Argumentem na rzecz tej tezy jest włączenie języka Mapuczów do bazy oprogra­ mowania Microsoft, choć sami Indianie akurat przeciw temu protestowali. Zasadniczo pozytywny obraz obecności w sieci ludów autochtonicznych i ich tożsamości, interesów i idei - wymaga jednak korygującego komentarza, �Waldemar Kuligowski 70 zgłoszenia kilku wątpliwości. Po pierwsze, jeśli nie trzeba dzisiaj ograniczać się do badań nad aktywnością polityczną, granicami, paszportami etc., tedy swoją wagę zyskują takie czynniki, jak dostęp do sprzętu i oprogramowania, które są niezbędne do włączenia się w jakiekolwiek uczestnictwo w sieciach komputero­ wych. Trudno nie zauważyć w tej kwestii takiego czy innego rodzaju elitaryzmu; Internet w skali globalnej pozostaje wciąż domeną nielicznych (choć już nie tylko „transnarodowej inteligencji”, jak sądzono do niedawna). Jako nader istotna jaw i się także kwestia autorstwa konkretnych stron i domen (czy na pewno tw orzą je indiańscy biedacy z Chile albo przeciętni Tamilowie ze Sri Lanki?) oraz ich mo­ delowego odbiorcy (w jaki sposób idee tamilskiego nacjonalizmu miałyby docie­ rać do regionów pozbawionych w przeważającej większości dostępu do nowych technologii?). Po drugie, znaczącym wymiarem wirtualnej etniczności jest na pewno relacja między zbiorowąsam owiedząjakiejś grupy a jej autoreprezentacją („e-autoetnografią”, że użyję takiego neologizmu). Homogeniczna i harmonijna tożsamość, o jakiej czyta się na wielu stronach internetowych, to z pewnością obraz wyidealizowany, tworzony po to, by konkretna wspólnota mogła zaistnieć w cyfrowej globalnej wiosce. Skoro wiemy już, na czym polegało - w odniesieniu do procesu powstawania narodów - znaczenie „drukowanego kapitalizmu”, opisanego przez Benedicta Andersona, i zdajemy sobie sprawę z roli, jak ą odegrała analizowana przez Erne­ sta Gellnera powszechna edukacja, skoro Erie Hobsbawm i Terence Ranger roz­ poznali już wagę „wynalezionych tradycji”, a inni badacze przebadali pod tym kątem państwowe programy telewizyjne, widowiska sportowe oraz codzienną prasę, to obecnie należy zainteresować się wpływem, jaki wywierają na współ­ czesne narody i grupy etniczne sieci internetowe. Zadanie to jest tym ważniejsze, że Internet jest rozszerzającą się na naszych oczach przestrzenią symboliczną oraz społeczną, której zróżnicowanie kulturowe nieustannie się pogłębia. Większość ekspresji kulturowych została już włączona w cyfrowy świat multimediów. Słowa kluczowe: tożsamość, solidarność, etniczność, sieć internetowa LITERATURA Aprim F.A. 2005 Castells M. 1999 Assyrians: The Continuous Saga, London: Xlibris Corporation. The Information Age: Economy, Society, and Culture, vol. 2, The Power o f Identity, Oxford: Blackwell Publishing. Eriksen T.H. 1993 Ethnicity and Nationalism. Anthropological Perspectives, London: Pluto Press. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 71 Fenton S. 1999 Ethnicity: Racism, Class and Culture, London: MacMillan Press. Fukuyama F. 2000 Wielki wstrząs. Natura ludzka a odbudowa porządku społecznego, przeł. H. Komorowska, K. Dorosz, Warszawa: Wydawnictwo Świat Książki. Internet bardziej... 2008 Internet bardziej globalny. Dostęp do sieci ma coraz więcej ludzi w Afryce i Azji, „Gazeta Wyborcza” 22-24.03.2008, s. 17. Mowbray M. 2003 Virtual Ethnicities, Internet Systems and Storage Laboratory, F1P Labora­ tories, Bristol, www.hpl.hp.com (23.07.2010). Oiaga M. 2006 The Mapuche Indians Wage Legal War against Microsoft, http://news.softpedia.com/news/The-Mapuche-Indians-Wage-Legal-War-Against-Microsoft-41037.shtml (03.12.2009). StemdorffN. 2000 The Virtual Life o f the Mapuche. A Case Study o f Mapuche Internet Sites, http://www.mapuche.info/mapuint/Stermsdprff0103.html (05.12.2009). Tonnies F. 1988 Wspólnota i stowarzyszenie. Rozprawa o komunizmie i socjalizmie jako empirycznych formach kultury, przeł. M. Łukaszewicz, Warszawa: PWN. Whitaker M. 2004 TamilNet.com: Some Reflections on Popular Anthropology, Nationalism, and the Internet, „Anthropological Quarterly” 77, s. 469-498. Źródła internetowe: www.niniveh.com (19.09.2007; 22.01.2010). www.aina.org (22.01.2010). www.assyriannation.com (19.09.2007; 22.01.2010). www.mapuche.cl ( 13.02.2010). www.nuevaimperial.cl (13.02.2010). www.interpatagonia.com (13.02.2010). www.tamilnet.com (16.02.2010). www.tamilvu.org (16.02.2010). www.bbctamil.com ( 16.02.2010). www.ngcbelize.org (17.02.2010). www.garinet.com (17.02.2010). www.countryreport.org/people/overview ( 18.02.2010). �Waldemar Kuligowski 72 Waldemar Kuligowski ETHNICITY IN THE INTERNET ECUMEN. IS DIGITAL SOLIDARITY POSSIBLE? (Summary) The author has analysed forms of presence of selected ethnic groups in the Inter­ net. The typology of modem ethnic groups formulated by Thomas Hylland Eriksen has been used. Eriksen has identified four types of ethnic groups: 1. urban ethnic minorities, 2. indigenous peoples, 3. proto-nations and 4. ethnic groups in plural societies. Each of the types of ethnic groups identified by Eriksen is illustrated with one example. The urban ethnic minority is represented by the Assyrians, indigenous peoples - by the Mapuche from Chile, proto-nations - by the Tamils and the ethnic groups in plural so­ cieties by the Garifuna in Belize. The question about the „Internet versions of ethnic identities” is also a question about the nature of the groups and their online relations, the relations between the real and virtual culture as well as about the „digital solidarity”, its potential and limitations. Key words: identity, solidarity, ethnicity, Internet � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ada3d9b775b42fb97888bf5da416c7.pdf 564e9e263307ad103e987ffb23d61979 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4728 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.143-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 WALDEMARKULIGOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE: NASTĘPNE POKOLENIE?* Dekadę temu ukazał się artykuł Czesława Robotyckiego Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony (1995). W zamierzeniu autora był on podsumowaniem wielkich przełomów, jakie dokonały się w łonie polskiej antropologii kultury', począwszy od roku 1980. To właśnie w tym roku grupka młodych badaczy ogłosiła w kwartalniku ,,Polska Sztuka Ludowa" propozycje nowego podejścia do uprawianej przez siebie dyscypliny, które zyskały później poważne miano "manifestu". Kolejnych piętnaście lat przyniosło kolejne prace, konferencje, przedsięwzięcia badawcze, powiększał się także krąg autorów aspirujących do projektu antropologii kultury. Dzięki konsolidacji części środowiska, dzięki usystematyzowaniu metod, ujęć i problematyki, wreszcie dzięki uznaniu wagi nowego podejścia do antropologii kultury, jej projekt stał się, jak orzekł Czesław Robotycki, urzeczywistniony. Co miało decydować o swoistości tej nowej perspektywy badawczej? Autor przypomnianego tekstu konstatował, że interpretacja antropologiczna rozwinęła się * Tekst niniejszy jest swego rodzaju podsumowaniem spotkań, jakie odbyły się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. W ramach cyklu zatytułowanego "Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie" zaprezentowali się Marcin Brocki, Jarosław Eichstaedt, Agnieszka Kościańska i Sławomir Sikora. lin wszystkim - oraz studentom, doktorantom i pracownikom uczestniczącym w dyskusjach - składam w tym miejscu serdeczne podziękowanie. Kolejne artykuły pomieszczone w tym minibloku są wersjami wystąpień, które ich autorzy przedstawili na poznańskich spotkaniach (poszczególne teksty w mniejszym lub większym stopniu napisane zostały pod dyktando sporządzonego przeze mnie zestawu pytań i kluczowych kwestii). l Należy poczynić w tym miejscu istotną uwagę: otóż sam termin "antropologia kultury" nie znajduje silnego oparcia w strukturze jednostek naukowych w Polsce, poza krakowskim wyjątkiem nie ma instytutów o tej nazwie, nie ma katedr czy pracowni. Sytuacją zgoła więc zaskakującą jest jego rozwijająca się właśnie kariera, zwłaszcza w kontaktach z mediami. Iluż to badaczy przedstawia się w nich jako "antropolodzy kultury" właśnie! Czy stoi za tym wierność historycznemu już dzisiaj manifestowi, czy też jedynie językowa inercja i wygoda? A co mają na myśli osoby posługujące się etykietą "etnolog i antropolog kultury"? Autoprezentacja polskich badaczy kultury staje się in- . trygującym tematem samym w sobie. Zauważmy przy okazji, że w jednym 2003 roku ukazały się trzy książki mamiące w tytule antropologią. Były to: Antropologia literatury (Kosowska 2003), Antropologia obrazu (Olechnicki 2003) oraz Antropologia słowa (2003). �144 Waldemar Kuligowski w ramach polskiej etnografii na dwóch podstawowych płaszczyznach. Pierwszą z nich umieścił w obrębie paradygmatu semiotycznego badania kultury, druga natomiast ciążyła w stronę perspektywy hermeneutycznej. Poczesne miejsce wśród nich zajmowały także dyskusje na temat nowych tendencji w nauce światowej pośredni to zapewne efekt politycznego i społecznego otwarcia się Polski na Zachód - a szczególnie ważkie okazały się krytyczne komentarze dotyczące dorobku rodzimej etnografii (przy okazji krytyki przypomniano też prekursorskich autorów i nowatorskie koncepcje). Najgłośniej bodaj zabrzmiały głosy postulujące odejście od realistycznego modelu uprawiania nauki, wiary w przezroczystość teorii, obiektywności badań terenowych i adekwatności opisów (wskazując, że antropologia jako część kultury winna być równoprawnym przedmiotem naukowej refleksji); z drugiej strony głębokiej reinterpretacji poddano pojęcie "chłopskiej kultury tradycyjnej". Można wręcz wysunąć tezę, że to właśnie wystąpienia sytuujące się w kręgu tych zagadnień w stopniu najwyższym przesądziły o wyłonieniu się tożsamości antropologa kultury w Polsce: zarówno wśród beneficjentów tego ruchu, jak ijego mniej czy bardziej zagorzałych przeciwników. O ile dyskusje skupione wokół tego typu kwestii wywoływały wiele kontrowersji, to raczej "bez oporów", jak zauważa Robotycki, przyjęta została "pozytywna" propozycja antropologii, a więc analizy sztuki filmowej i teatralnej, obrazów reklamowych, muzyki popularnej, elementów architektury czy strategii reporterskich. Wyróżnione cechy antropologii kultury przesądzają o tym,jak chciał Robotycki, że jest to nauka o charakterze wybitnie pogranicznym, uwikłana w spory epistemologiczne i aksjologiczne współczesnej humanistyki; to z kolei decydowało o jej wyraźnej aktualności. Określenie całego nurtu przemian w polskiej etnografii terminem antropologia kultury bądź interpretacja antropologiczna wynikało zaś z przekonania o tym, że "etnografia w dawnym rozumieniu (oo.) nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej" (Robotycki, 1995, s. 237) . .Ważnym pytaniem w tym kontekście pozostaje personalne przypisanie do kręgu udziałowców i nadzorców "projektu urzeczywistnionego". Robotycki wymienia tutaj szerokie grono badaczy: założyciele, sygnatariusze "manifestu" to Zbigniew Benedyktowicz, Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski i oczywiście Czesław Robotycki; wspólne dzieło kontynuowali i wzbogacali Michał Buchowski, Wojciech 1. Burszta, Katarzyna Kaniowska, Wojciech Michera, Krystyna Piątkowska, KrzysztofPiątkowski, Stanisław Węglarz; najmłodszymi w tym gronie okazali się Janusz Barański, Ryszard Ciarka, Dariusz Czaja, Monika Sznajdennan, Wiesław Szpilka, Joanna Tokarska-Bakir. Nie ulega wątpliwości, że wymienieni antropologowie (zwłaszcza z grupy pierwszej i drugiej) są dzisiaj badaczami o uznanym statusie, posiadają zwykle najwyższe stopnie naukowe, pełnią najważniejsze funkcje w swoich rodzimych instytutach, ich dorobek składa się na zestaw lektur obowiązkowych dla studentów etnologii i antropologii kulturowej. Moina by zatem orzec, że rewolucja powiodła się, �Pastuch z gór w Sanockiem Bojko z Boryni Lemko z okolic Leska Wieśniak od Buczacza (Podole) Ryciny K.w. Kielisińskiego. ��Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 145 nie pochłonęła swoich dzieci, że nastąpiła rzeczywista "zmiana warty". Stwierdzając ten fakt, nie zamierzam wszelako w żadnym razie przyklaskiwać Ernestowi Gellnerowi, który bez ogródek oznajmiał, że nowy powiew w myśleniu antropologicznym - a szło tutaj nade wszystko o konsekwencje przyjęcia tezy o relatywizmie kulturowym - był "sposobem na zapewnienie sobie kariery przez wywarcie wrażenia na stosownych komitetach. Sturm und Drang i Zwyczajna Profesura" (Gellner, 1997, s. 41), miałoby brzmieć cyniczne hasło nowatorów. Nie podpisuję się pod powyższym, idzie mi bowiem wyłącznie o przyznanie, że antropologia kultury w Polsce i związane z nim pokolenie uczonych, które więzami pokrewieństwa połączył w swoim tekście Robotycki, to badacze już urzeczywistnieni, tak w sferze czysto naukowej, jak i zawodowej. Jako naturalne zatem, po upływie jednej dekady, jawi się pytanie o ciąg dalszy owego projektu: czy jest on nadal urzeczywistniany, czy też raczej staje się przedmiotem krytycznej refleksji; w jakim kierunku zmierzają ewentualne przemiany metod, teorii i zainteresowań; i na pewno nie ostatnie - kto za tym stoi, czy można wskazać jakąś grupę spadkobierców projektu, który swój pierwszy krzyk wydał w roku 1980? Robotycki podjął się próby opisania pokolenia badaczy krzepnących w najbardziej bodaj interesujących i inspirujących czasach, jakich doświadczała współczesna Polska, a wraz z nią cała rodzima nauka. Jego tekst dotyczył w pierwszej kolejności idei oraz postaci z powodzeniem przechodzących od okresu młodzieńczego do dojrzałego, jego opowieść posiada wyraźne zwieńczenie, jest narracją skończoną, pisaną z komfortowej perspektywy lat. W tymże samym 1995 roku ukazały się ponadto jeszcze dwa inne teksty podejmujące kwestię kondycji polskiej etnologii; oba wychodziły z założenia, że nauka ta znajduje się właśnie w momencie przełomowym, że następuje oto ostateczne przesilenie paradygmatów. Aleksander Posem-Zieliński oznajmiał o dokonującym się procesie antropologizacji polskiej etnologii, który jest konieczny dla tego, by nauka ta stała się równorzędnym partnerem dla innych dziedzin humanistycznych i była postrzegana jako "modna", twórcza, inspirująca (Posem-Zieliński, 1995, s. 35). "Tradycyjna etnografia skupiała się więc na przemianach kultury, jednak przemianom w nauce długo się opierała", zauważał uszczypliwie w tym samym tomie Michał Buchowski (1995, s. 42), przeciwstawiając owemu intelektualnemu marazmowi wyraźne otwarcie się i zróżnicowanie tej dyscypliny w latach 80. i 90. Próbując przedstawić wyniki tych zasadniczych przemian, poznański badacz posłużył się koncepcją nowoplemienia, fratrii i klanów, wśród których wyróżnił etnologię scjentystyczną, nową etnologię polską, antropologię kulturoznawczą, antropologię społeczną oraz antropologię filozoficzną (Buchowski, 1995, s. 45). Niniejszym chciałbym pójść tropem wyznaczonym przez przywołane głosy, tyle że przedmiotem mojej uwagi będzie antropologia kultury po wielkim przełomie, antropologia początku nowego stulecia, antropologia bezimienna jeszcze, nie rozpoznana w swojej specyfice, zamazanej przez teraźniejszość i wielkie cienie niedawnej przeszłości. Nie jest to zadanie szczególnie wdzięczne, jesteśmy wszak- �146 Waldemar Kuligowski odwołajmy się do Baudrillardowskiego sloganu - "po wielkiej orgii", po rewolucji, wszystko już było, możliwości zostały wylicytowane. Sąd taki brzmi może nazbyt ogólnikowo, toteż spróbuję go poprzeć konkretnymi dowodami. Przyjrzyjmy się oto, w jaki sposób antropologia zdefiniowana została przezjej promotorów i sympatyków. Dla Michała Buchowskiego (2000, s. 83) to "empiryczna filozofia", "sztuka badań terenowych i interpretacji" (Buchowski, 2000, s. 83) albo "sztuka bycia w świecie, dzięki której kontakty z innymi pozwalają na wytwarzanie możliwych, dotąd nie zaistniałych znaczeń" (Buchowski, 2000, s. 84). W nieco innym ujęciu ten poznański badacz oznajmia, że dziedzina uprawiana przezeń ,jest próbą ognia, w której trzeba mieć ostre i przenikliwe spojrzenie połączone ze zmysłem krytycznym" (Buchowski, 2000, s. 89). Cytowany już Robotyckijest z kolei przekonany, że: "Siła antropologii tkwi w konkrecie. Jest to moje głębokie przekonanie" (Robotycki, 1998, s. 10). Stwierdza ponadto, że jego naukowa praca polega na pokazywaniu, że "nie wszystko jest oczywiste" (Robotycki, 1998). Perspektywa Wojciecha 1. Burszty (1996, s. 14-15) jest nieco odmienna, widzi ono bowiem antropologięjako "nieustanne czytanie kultury (oo.) ponadto pisanie o kulturze, które jest nieuchronnie portretowaniem nas samych, wynikłym z pragnienia harmonijnego połączenia postaw, które pogodzić się nie dają: etnocentrycznej samoświadomości i fascynacji kulturową względnością". Dla antropologa, dodaje Roch Sulima (2000, s. 7), "źródłem jest wszystko, wszystko też jest dla niego terenem". Z tego wynika zaś niezbicie, że antropolog" 'zawsze' jest na badaniach: przy domowym obiedzie, w supermarkecie, w uniwersyteckiej kawiarni, na ulicy i podczas snu" (Sulima, 2000, s. 8). Znacząco przemawia także Dariusz Czaja, kreślący wizję antropologii jako "opowieści o rzeczywistości", której podstawowym zadaniem jest "opisać i nazwać to, 'co naprawdęjest' ,odnaleźć owe warstwy rzeczywistości, które nie tylko zwyczajnie są, ale też (oo.) 'dostarczają klucza', prowadzą do sensów przekraczających powierzchnię zdarzeń" (Czaja, 2004, s. 17). Skoro wiemy już, czym dla antropologów jest kluczowe pojęcie kultury, zapytajmy o to, w jakich terminach postrzegają i opisują samych siebie, własną - często jakże paradoksalną! - profesję. Katarzyna Kaniowska przekonuje do wiary w to, iż: "Historia antropologii poucza (oo.), że tak naprawdę tworzyli ją bądź żywiołowi ekstrawertycy, bądź neurotyczni wręcz introwertycy" (1995, s. 66). Teraźniejszość niczego w tym względzie zaś nie przesądza, bowiem tożsamość antropologa składanajest obecnie z elementów wywodzących się ze skonfliktowanych źródeł, tyleż uniwersalnych, co i prywatnych (Burszta, 2000, s. 93). Kolejną ze sprzeczności figury bycia antropologiem demaskuje Czaja: "Wedle pociesznego sloganu lat ostatnich, antropolog to ktoś, kto nade wszystko się dziwi (oo.). Dziwiący się antropolog, nie ukrywajmy - to brzmi dumnie (oo.). Tyle, że owo zdziwienie rzadko, o ile w ogóle, nawiązywało do greckiej tradycji mądrościowej, źródłowo z tym słowem związanej, najczęściej był to po prostu epistemologiczny czek bez pokrycia" (2004, s. 63). Cóż zatem wypada mu czynić? "Antropolog musi mieć odwagę różnić się �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 147 tam, gdzie wymagana jest powszechna zgoda - namawia SuIima - wdawać się we wrzawę blokowiska czy ulicy" (2000, s. 8-9). Wymaga tojednego, czy łatwego?, warunku: musi "siebie używać jako narzędzia poznania świata" (Sulima, 2000, s. 11). Dlajednego z badaczy oznacza to, że antropolog "przypomina detektywa (...) próbuje różnych tropów, śledzi odmienne wątki i układa je w prowizoryczne łańcuchy wnioskowań" (Burszta, 1996b, s. 9). By móc funkcjonować w charakterze takiego kulturowego kameleona i nie zagubić w tym sensu własnej pracy, "potrzeba próby dystansu - zarówno przestrzennego, jak i intelektualnego" (Burszta, l 996b, s. 9). Naturalnymjakoby środowiskiem antropologa kultury ma być biblioteka. Dlaczego? Gdyż "biblioteka i antropologia tyle mają ze sobą wspólnego, że wspólnie ucząpokory i dystansu" (Burszta, 1996c, s. 45). Pamiętając cały czas o Geertzowskich przestrogach przed zbyt jednoznacznymi obrazami (które są albo z gruntu fałszywe, albo powstały w umyśle kalekim), dodajmy do powyższego stwierdzenia ważny kontrapunkt. Buchowski orzeka mianowicie, że "nie wystarczy być wędrowcem po lekturach, owym osławionym.flaneurem buszującym w bibliotece (...). Trzeba zgłębić życie ludzi z krwi i kości" (Buchowski, 2000, s. 83). Takie defmicyjne ujęcia- a zapewne można by przytoczyć im podobnych znacznie więcej - czynią z antropologii kultury dyscyplinęjednoznacznie otwartą, maksymalnie wielogłosową, ostatecznie pograniczną, wciąż poszukującą i przekraczającą samą siebie. Badacz nie tylko analizuje, ale także przeżywa, nie ogranicza się do kondycji wścibskiego świadka, ale ochoczo przystaje na bycie uczestnikiem, wtapiając się w konkretny świato-obraz. Nazywa i bywa nazywanym, nadaje sensy ijest usensawniany (bądź nie, co zwykle prowadzi do zgorzknienia i ucieczki w wąską profesjonalizację). Z czym tu zatem wa1czyć,jak wzbudzić w sobie wstręt do metodologicznej i przedmiotowej swobody, przeciw czemu wznosić barykady i ogłaszać nowe manifesty? Jedynym chyba zauważalnym ruchem, jedynym istotnym przesunięciem byłaby w tym kontekście r e a k c j a, powrót do dawnej formuły, ograniczanie dyscypliny, tłumienie różnych głosów, okopywanie się w ciasnej cytadeli (z czym, póki co, do czynienia mamy jedynie incydentalnie - na szczę- .. ') SCle .. Poniżej podejmuję się próby zarysowania horyzontu antropologii kultury następnego pokolenia, przedstawienia kolejnego etapu jej rozwoju w Polsce. Idzie mi przede wszystkim o jej zróżnicowanie tematyczne, będące tyleż kontynuacją wątków podjętych już wcześniej, co i mierzeniem się ze zjawiskami, które dopiero jęły się wyłaniać. Zbiór przywołanych autorów i tekstów nie pretenduje - podkreślam to wyraźnie - w żadnym razie do opisu pełnego ani ostatecznego, oparłem się w tym względzie o własną wiedzę, która na pewno w wielu miejscach jest wyrywkowa. Moim zadaniem nie było jednak zestawienie wyczerpującej bibliografii, chciałem raczej przedstawić najbardziej istotne obszary naukowych zainteresowań. Pominąłem tu, rzecz jasna, ogrom prac, które moim zdaniem nie mieszczą się w ramach antropologii kultury, pozostawiając ich analizę osobom bardziej kompetentnym. Zauważmy przy okazji, że wielość przytoczonych tu nazwisk i tytułów jest nie tylko �148 Waldemar Kuligowski rezultatem pracowitości młodych antropologów, choć ten czynnik ma znaczenie pierwszoplanowe. Bezdyskusyjnie istnieją dzisiaj większe możliwości publikowania, mamy więcej otwartych trybun: od września 2000 roku ukazują się oto ,,zeszyty Etnologii Wrocławskiej", wydawane przez Katedrę Etnologii UWr; Stowarzyszenie Etnografów i Antropologów Kultury "Pasaż Antropologiczny" na początku 2002 roku wydało pierwszy numer pisma "Op. cit"; toruński Instytut Etnologii zapoczątkował właśnie publikację "Okolic"; przyponmijmy, że w roku 1995 studenci poznańskiej etnologii i antropologii kulturowej zaczęli redagować "Magazyn Etno(logiczny)", ale inicjatywy tej wciąż nie udaje się kontynuować. Nie zapominajmy o tym, że w roku 1997 wystartowała nowa seria "Poznańskich Studiów Etnologicznych", a rok póżniej zainaugurowała swoją działalność krakowska seria wydawnicza ,,Anthropos". I ostatnia uwaga porządkująca: zaliczenie poszczególnych autorów w poczet antropologii kultury następnego pokolenia wiązało się często z wyborem arbitralnym (preferowałem wykształcenie antropologiczne i takąż afiliację zawodową). Z tego powodu poza wyznaczonym kręgiem znalazły się osoby, których wpływ zaiste trudno przecenić. Wymieńmy więc dla porządku: Leszek Kolankiewicz, twórca brawurowych interpretacji afrobrazylijskich kultów opętania (1995) i źródeł teatru (1999); Anna Wieczorkiewicz (1996), eksplorująca pogranicza antropologii i teorii literatury, wtajenmiczona w arkana retoryki wypowiedzi muzealnej (1996a); Andrzej Piotr Kowalski, któremu zawdzięczamy zupełnie nowatorskie ujęcie symbolu w kulturze archaicznej (1999; 2001); Ewa Domańska, uparta propagatorka narracji mikrohistorycznych (1999), łączniczka z najciekawszymi postaciami we współczesnej historiografii (np. 1996); wreszcie Marian Kempny, będący wytrawnym znawcą współczesnych sporów teoretycznych wokół kluczowych dla antropologii kultury pojęć (1994; Buchowski, Kempny, 1999; Kempny, Nowicka, 2003). Rozpocznijmy tedy szkicowanie obrazu od nurtu teoretycznego. Rozważania teoretyczne zajmują obecnie znacznie mniej miejsca niż wcześniej, nie powstają na tym polu prace-manifesty, konferencje rzadko bywają poruszone polemicznym ferworem. Jest to na pewno jeden ze skutków bycia po-, o czym już wspominałem. Nie oznacza to skądinąd całkowitego desinteressement, nadal istotnąkwestiąpozostaje rozliczenie się ze spuściznąponowoczesnego przełomu w nauce i poza nią. Najżywsze bodaj zainteresowanie wzbudza ciągle postać Clifforda Geertza i jego propozycja antropologii interpretatywnej. Generalnie uznaje sięją za przedsięwzięcie autorskie (podobnie jak dekonstrukcję Derridy czy też psychoanalizę Lacana), bogate wszelako w liczne inspiracje. Badaczowi temu poświęcona została interesująca i bardzo potrzebna praca zbiorowa (Wolska, Brocki, 2003), gdzie - poza przekładami artykułów i zapisem wywiadu z Geertzem - podjęto między innymi próbę przybliżenia jego stanowiska za pośrednictwem najczęściej formułowanych wątpliwości i pytań (Brocki, 2003) oraz zarysowano dość osobliwąrecepcję Geertzowskiego dzieła na gruncie polskim, która balansuje między bezkrytyczną admiracją i równie bezkrytycznym odrzuceniem (Kuligowski, 2003c). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 149 Rozważania mieszczące się w nurcie teoretycznym nie wyczerpują się bynajmniej na przepracowywaniu stanowiska autora Ajter the Fact. Często przywoływanym autorem jest również James Clifford, jemu zatem także poświęcano osobne omówienie (Kuligowski, 2000). Marcin Brocki (1999) z kolei celnie analizuje krytykę refleksji postmodemistycznej w antropologii, która w ferworze walki i zajadłych polemik podważa własne podstawy, ujawniając tym samym swój głęboko ideologiczny charakter. Magda Gimbut (2003) podejmuje ważki problem modeli epistemologicznych, podkreśla także wagę rozróżnienia pomiędzy przedmiotem badania (wycinkiem realności) a przedmiotem poznania Gednym z partykulamych wymiarów tego wycinka). Jacek Dziekan (2002) zajmuje się subtelnościami wciąż dyskutowanej koncepcji Victora Tumera, przede wszystkim relacją między teatrem a rytuałem, tłumaczy także teksty dotyczące jego koncepcji (Deflem, 1999). Dorobek tego badacza studiuje także Marcin A. Kafar (2002), wprowadzając nas doń poprzez epizody zjego biografii. Na wyróżnienie zasługuje całościowe zaprezentowanie idei społeczeństwa pierwotnego, jaka formowała się na przestrzeni wielu dekad w antropologii brytyjskiej (Dohnal, 2001). W tym teoretycznym nurcie sformułowano także generalną wizję ponowoczesnej teorii naukowej - doświadczenia, które interpretuje doświadczenie - jako drogi ku przekroczeniu, wyjściu poza już oswojone, która prawdziwie sprawdza się dopiero w zetknięciu z tym, co obce (Kuligowski, 1998). Specjalne miejsce w tego typu rozważaniach zajmuje problemjęzyka. Bardzo wyraźnie mówi się o jego zniekształcającym wpływie na proces tworzenia antropologicznych reprezentacji, o konieczności porzucenia wiary w istnienie przezroczystości w tym względzie (Brocki, 200la). Skoro zatem skazani jesteśmy na komunikowanie się poprzez gęstą zasłonę figur językowych, skoro nie ma sposobu na ucieczkę od Derridiańskich "białych metafor" (takich choćby, jak 'punkt widzenia', 'pole badawcze', 'perspektywa'), warto przyjrzeć się wartościom poznawczym takiej (an)tropologii. Przykładem są uwagi na temat analogii jako podstawowej zasady interpretacyjnej (Kuligowski, 1996). Rewizja dotychczasowej tradycji pisarskiej funkcjonującej w antropologii - od realizmu etnograficznego aż po eksperymenty z mnogim autorstwem -legła u źródeł powstania projektu antropologii refleksyjnej (Kuligowski, 2001). Ma ona polegać na uznaniu dialogu za kondycję najbardziej ludzką, przez to z kolei nie dającą się wyeliminować z praktyki antropologicznej. Praktyka ta z kolei szuka swojej etycznej legitymacji w budowaniu tekstów, czyli uzgadnianiu wspólnej wersji rzeczywistości, czynieniu jej zrozumiałą aż do momentu, w którym wszelkie uzasadnienia tracą swą moc wyjaśniającą. Wspomnijmy jeszcze zbiór tekstów daleko odchodzący od paradygmatycznego trybu lektury, nie tylko zresztą prozy antropologicznej (Burszta, Kuligowski, 2002). Uprzywilejowanie pola narracji, nie zaś pola epistemologicznego, wsłuchanie się raczej w prawdę psychologiczną niż prawdę empiryczną zaowocowało ciekawymi interpretacjami twórczości Carlosa Castanedy (Frąckowiak, 2002), Wiesława Myśliwskiego (Lagoda, 2002a), Johna Bartha (Kuligowski, 2002b). �150 Waldemar Kuligowski Polska antropologia kultury nie porzuca starych tematów. Pojawiły się przecież w jej ramach monograficzne reprezentacje społeczności lokalnych, przede wszystkim z uwzględnieniem zmian społecznych wiążących się z transformacją roku 1989 (drogowskazy ustawił tutaj Buchowski [1996a; l 996b D. Odchodzi się w nich od paradygmatu ocalania, przedmiotem uwagi badawczej nie sąjuż rudymenty tradycJjnej kultury ludowej, zamiast nich znajdziemy takie terminy, jak "nowy lokalizm", "euroregion" czy "globalizacja" (Górny, 2003). Podobnie w badaniach pogranicza polsko-niemieckiego kluczowym terminem staje się nieznana wcześniej kategoria "euroregionu" i "integracji europejskiej" (Dudziak, 200 l). We Włodawie analizie poddano relacje między oswojoną wiedzą o przeszłości, a tworzoną spontanicznie, niejednoznaczną wizją współczesności (Górny, Marczyk, 2003); na terenie wsi mazurskich badano z kolei potoczną wiedzę dotyczącą spraw publicznych oraz funkcjonowania władzy, zarówno tej lokalnej ,jak i centralnej (Malewska-Szałygin, 2002). Projekt o podobnie zarysowanej problematyce, tym razem pod etykietą "etnopolitologii", przeprowadzony został także we wsiach okalających Nowy Targ (Malewska-Szałygin,2003). Kolejną tematycznąkontynuacjąjest zapewne zagadnienie religijności ludowej. Zdarzenia o charakterze mirakulamym w obszarze katolickiej religijności ludowej (miejsca święte, wizjonerzy, znaki, postaci świętych) przedstawił Hubert Czachowski (2003). Problematykę obrazowania misteryjnego, które pospołu żywi się obrazem oficjalnym i apokryfem, bada Jarosław Eichstaedt (2003). Podobną perspektywę przyjęto w analizie objawienia fatimskiego (Czachowski, 2003a). Dodajmy, że zdobywające sobie coraz większą popularność sanktuarium w Licheniu oglądano z perspektywy czysto estetycznej (Klekot, 2002), wskazywano też, że jest ono ewidentnym przykładem odchodzenia od symboliki do wiernego odtwarzania rzeczywistości (Kula, 2002) - potwierdzając tym samym obiegowe opinie nazywają~e to sanktuarium "religijnym Disneylandem". Do tego nurtu refleksji włączyłbym również studia dotyczące zjawiska New Age. Najwytrwalsząjego badaczkąjest bodaj Anna E. Kubiak (1997; 1999; 2002; 2003), która przygląda mu się z perspektywy duchowości kobiecej, myśli ponowoczesnej, a także twórczości artystycznej (która jest pozbawiona ostrych granic, zdecydowanie eklektyczna, oparta o wewnętrzne przeżycia twórcy, zwrócona ku motywom naturalnym i religijnym). Nadal kontynuowane są studia z zakresu antropologii miasta. Sensownie, jak się wydaje, wydzielić można w ich obrębie dwa ujęcia: z jednej strony mamy do czynienia z pojmowaniem miasta jako przestrzeni mitycznej, wielkiej wylęgami mitów i tropów (jot-Drużycki, 1998), a źródłem do analizy miasta stają się Schulzowska Ulica Krokodyli (Dudziak, 1998) albo inspiracje płynące z klasycznych prac Bystronia, m.in. postulat przyglądania się "drobiazgom" codziennym (Dzięcielski, 2001); z drugiej strony powstają socjologizujące ujęcia różnych grup mieszkańców wielkich aglomeracji i przestrzeni, w których one żyją i przemieszczają się (Dohnal, 2002; Dudziak, 2003a). Wszystko wskazuje na to, że nasze życie- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 151 i sztuki, i emocje, i wartości, i rojenia - stają się esencjonalnie miejskie, tedy ten nurt badań ma przed sobą interesującą przyszłość. W ośrodku wrocławskim dalej prowadzi się studia nad ciałem, cielesnością i ich kulturowymi znaczeniami. Brocki - naj systematyczniejszy badacz tych zagadnień - przekonuje nas, że język ciała, jako złożona struktura, funkcjonująca w obrębie wielu porządków kulturowych i na przecięciu różnych logik społecznych, współtworzy nasze definicje człowieka i opozycje między naturą a kulturą. Ten zaś fakt jednoznaczni e sytuuje go w obrębie zainteresowania współczesnej antropologii kultury (Brocki, 1994; 2000; 200 l). Marek Rokita (1999), w analizach bardziej szczegółowych, zajmuje się fenomenem higieny osobistej w świecie zdominowanym przez dyskurs szczupłego, pachnącego i wiecznie młodego ciała. Na szczególną uwagę - moim zdaniem - zasługują wszelako te wątki, które dopiero w ostatnich latach doczekały się zasłużonej uwagi badawczej, one bowiem z stopniu najwyższym współtworzą oblicze nowego pokolenia polskiej antropologii kultury. Wśród tychże wątków wymienić należy z całą pewnością: (1) antropologię wizualną, (2) szereg analiz dotyczących różnych wymiarów funkcjonowania kultury popularnej, (3) antropologię fundowaną na inspiracjach refleksją feministyczną, (4) całe spektrum problemów związanych z procesami globalizacyjnymi oraz raczkującą dopiero (5) antropologię Internetu. Nim wszelako przejdę do omówienia wymienionych zakresów tematycznych, chciałbym wyróżnić dwa projekty o rysie wyraźnie autorskim. Oryginalną tematykę podejmuje oto Tarzycjusz Buliński. Postrzegając kulturę jako ogromny mechanizm wychowawczy, zapytuje o to, czy różne typy kultur - wyróżnia tu społeczeństwo pierwotne, religijne oraz nowoczesne - dają w efekcie inne typy człowieka (2002). Aplikując tak postawione pytania, podnosi też kwestie miejsca i znaczenia nauczania kultury popularnej we współczesnym dyskursie pedagogicznym (2002). Waldemar Kuligowski z kolei podejmuje studia nad kulturową historią idei miłości w ramach kultury Zachodu (2002). Wychodzę z założenia, że można analizować miłość na podobieństwo określonych idei, stylów w sztuce, formacji dyskursywnych, doktryn politycznych. Stają się one wówczas bardzo interesującymi "wziernikami" w historię kultury, a przedmiotem interpretacji są kulturowe obrazy i społeczne wyobrażenia, "publiczne symbole" miłości ("miłości w kulturze" poświęcono monograficzny numer pisma "Op. cit." z kwietnia i maja 2004 roku). Nijak nie da się pominąć tutaj organizowanych od kilku lat spotkań z cyklu "Colloquia Ethnologica", które gromadzą coraz liczniejszych przedstawicieli następnego pokolenia antropologicznego (wespół z ich starszymi towarzyszami). W jakże gościnnych progach Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie honory gospodarza pełni Jarosław Eichstaedt, który jest zarówno spiritus movens tych naukowych sympozjonów - dotychczas dotyczyły one biesiady, kanonu-apokryfu, kategorii pamięci i relacji antropologia - historia, a ich plony publikowano w osobnych książkach (Eichstaedt, 2000; Eichstaedt, Piątkowski, 2003) bądź na �152 Waldemar Kuligowski łamach "Polskiej Sztuki Ludowej. Kontekstów" (2003) - jak i dobrym duchem całego towarzystwa. Gdybym miał pokusić się o wskazanie miejsca spotkań nowej generacji, musiałbym wymienić nazwę Ożarów - jest to na razie inicjatywa bez precedensu. Powróćmy teraz do wymienionych powyżej tematów: (1) N ie popełnię chyba błędu, określając antropologię wizualnąjako nowe pole badawcze polskiej antropologii kultury. Owszem,już przed laty dokumentowano kulturę przy użyciu aparatów fotograficznych i kamer filmowych, już przed laty czasami o tym pisano, ale dopiero obecnie w pełni zaczynamy zdawać sobie sprawę z siły obrazu. Analitycy kultury wizualnej, w której przyszło nam żyć, ostrzegają wprost: widzialność jest pułapką, coraz doskonalszy obraz to nie tylko większa dokładność, ale także zagrożenie, opresja, czasami nawet przemoc. Wczorajsze pytania o to, kto mówi, w czyim imieniu i w jakich celach, należy obecnie przeformułować do postaci, kto fotografuje/filmuje, dla kogo, po co, w czyim interesie? Antropologia wizualna staje się obecnie programem badania systemów wizualnych w różnych kulturach, kolejnym sposobem na dotarcie do tego, jak rozumiemy świat, nie tylko ten widzialny. Jestem pewny, że jest to temat, z którym będziemy musieli się mierzyć w najbliższych latach. Równie pewnie można stwierdzić, że najbardziej kompetentnym promotorem antropologii wizualnej jest u nas Sławomir Sikora. To on uważnie rekonstruuje dzieje tej subdyscypliny, tłwnaczy teksty jej przedstawicieli (np. Wright, 2000), przybliża ważne prace (Sikora, 1999), prezentuje oryginalne postaci (Sikora 2004a). Podejmuje takie zagadnienia, jak relacje między fotografią a metaforą czy rozrachunek z krytyką wizualności jako naczelną zasadą poznania w naszej kulturze (1997). ,,zdjęcie staje się ucieleśnieniem i nośnikiem wyznawanych przez dane osoby światów wartości - pisze w ostatniej pracy (Sikora, 2004, s. 113). - Interpretacja i rozumienie fotografii zawsze 'zanurzone' jest w naszej własnej kosmogonii, świecie naszych doświadczeń"; (2) Przestrzenie i teksty kultury popularnej stały się w ostatniej dekadzie jednym z ulubionych tematów badawczych antropologów kultury. I dobrze się stało, bowiem -jak czytamy u Burszty i Kuligowskiego (1999, s. 11)- "kultura popularna jest dziś matecznikiem ludzkości, kołyską nowych pokoleń, naturalnym domem czterdziestolatków, dominującym wspomnieniem tych, co odchodzą (...), każdy z nas jest w jakiś sposób pop". Nie dotyczy to zresztą li tylko naszego kręgu kulturowego. Johannes Fabian (1998) stwierdza mianowicie, że nie da się zrozumieć współczesnej sytuacji kulturowej w Afryce bez pojęcia kultury popularnej, do połowy lat 70. ignorowanej jako czynnik wyłącznie "psujący" obraz społeczeństw tradycyjnych. Skoro chcemy zajmować się kulturą bieżącą, skoro chcemy utrwalać to, co aktualne ijeśli na dodatek ambicja podpowiada nam, by śledzić owego nieuchwytnego ducha czasu, popkultura musi zajmować uprzywilejowane miejsce w polu naszych zainteresowań. Antropologów kultury kuszą poznawczo bardzo różne zjawiska z tego kręgu: opisuje się wrestling jako specyficzny spektakl kulturowy (Wieland, 2002); w mu- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 153 zyce rockowej dostrzega się arcyważny katalizator wspólnotowości (Dudziak, 2003b; Walczak, 2003); próbuje się uchwycić specyfikę rave parties, święta uczestników kultury techno (Kafar, 1999), rejestruje się, obecną w warszawskich autobusach od 1996 roku, "vlepkę" (jot-Drużycki, 1999). Ciągle wiele miejsca poświęca sięjednemu z kardynalnych symboli popkultury,jakimjest reklama. Jest ona postrzegana wprost w kategoriach klucza do zrozumienia kultury (Pomieciński, 2003),jako specyficzna forma perswazyjna, która zawiesza dawne demarkacje między realnym a wyobrażonym (Holc, Pomieciński, 2001) albo jako widowiskowy proces budowy nowego mitu (Kuligowski, 2003a). Widzi się w niej ponadto wyrazisty proces manipulowania znakami i słowami (Metelski, 2003) bądź - zupełnie poważnie - nową teorię spiskową, zarządzaną potajemnie przez władających mediami specjalistów od marketingu (Kowalczyk, 1996). W tym kontekście mamy także do czynienia z analizą konsumpcjonizmu (Łagoda, 2002), czyli postawą rozpiętą między wyraźną zewnątrzsterownością (wybór sprowadzony do dylematu kupić-nie kupić) a zachowaną podmiotowością (jak z "ich" przedmiotów zrobić użytek dla siebie). Za istotne zagadnienie tak poznawcze, jak i społeczne uznano zderzenie popkultury z edukacją, ich wzajemny dialog i próby przyjaznego współistnienia. Pyta się więc, jak i po co nauczać krytycznego rozumienia tekstów kultury popularnej w dzisiejszych szkołach (Kuligowski, 2002c), poświęcając tej skomplikowanej materii osobną konferencję naukową, której rezultaty znaleźć można w dwóch publikacjach (Burszta, de Tchorzewski, 2002; Kuligowski, Zwierzchowski, 2002). W polu antropologicznych interpretacj i kultury popularnej daje się dostrzec wyraźne przesunięcie akcentów. Popkultura (a nie nareszcie 'kultura masowa', ewidentnie będąca częścią programowo krytycznego wokabularza sprzed ponad pół wieku) pojmowana jest coraz częściej jako przestrzeń oporu i konfliktu, a nie gnuśnej inercji i degradacji; to miejsce tworzenia się podmiotowości człowieka-konsumenta, nie zaś dodatek do jednowymiarowej egzystencji everymana (tu wyraźne inspiracje brytyjską szkołą cultural studies). Kulturę popularną konceptualizuje sięjako jedno z najistotniejszych źródeł tożsamości współczesnego człowieka (Kuligowski, 2002a); (3) Ostatnie trzy dekady w humanistyce znaczone były przez rosnące zainteresowanie kategorią płci kulturowej (gender) i wyłanianiem się tak zwanej antropologii feministycznej (kwestią zasadności powoływania tej subdyscypliny nie będę się w tym miejscu zajmował). Opublikowano na tej fali wiele cennych prac dotyczących ról męskich i kobiecych, ideologii relacji płci (tu przywołajmy alternatywną interpretację instytucji społecznych najakże dobrze znanych etnologom Wyspach Trobrianda [Weiner, 1976]), dowodnie przedstawiono androcentryzm obecny na większości etapów rozwoju nauki, w tym antropologii kulturowej. Mimo że nadal refleksja feministyczna bywa usuwana poza obszar poważnej teorii naukowej - z rozmaitych powodów, tyleż leżących po stronie intelektualnie rozleniwionych mężczyzn, co i nękających ich myślowy komfort kobiet - nie zabrakło jej interesujących przejawów w najnowszej antropologii kultury w Polsce. �154 Waldemar Kuligowski Miejsce, pozycję i organizacje kobiet w Polsce po systemowej transformacji roku 1989 z powodzeniem bada Monika Baer (2003a; 2003b; 2003c). Jej analizy są głęboko osadzone w kontekście gender studies, kategoria kobiety i kobiecości rozpatrywana jest na tle wyłaniającej się klasy średniej, opisy dotyczą poszukiwania miejsca w nowym układzie społecznym, budowania tożsamości w oparciu o nowe wartości i aspiracje. Innym przedmiotem analizy jest kobieca duchowość. Prezentuje sięjąna przykładzie międzynarodowej grupy Brahma Kumaris, która - kierowana przez tak zwane "starsze siostry" - dostrzega w pierwiastku kobiecym nie tylko fundament życia, ale także twórczości i jednostkowej wolności (Kościańska,2003). Nie ulega dla mnie wątpliwości, że ten nurt badań nad kulturą będzie się na gruncie polskim nadal bujnie rozwijał. Na zainteresowanie antropologów czeka wszak wiele ważnych tematów: na przykład analizy "stylów konwersacyjnych", męskiego i kobiecego, zainicjowane przez Robin Lakoff (1975) i kontynuowane z rozmachem przez Deborah Tannen (np. 1997; 1999); krytyczne przyjrzenie się tradycji polskiej etnologii, z nastawieniem na szukanie wpisanych w nią ,,zniekształceń" wynikających z dominującej męskiej perspektywy (na 'odkrycie' czeka niezwykła praca Stanisława Szantera, ucznia Bystronia, z 1948 roku); a także śledzenie seksistowkich bądź patriarchalnych elementów na różnych poziomach wspólnej kultury (w odniesieniu do kultury rocka patrz: Kuligowski, 2003b). Rewizji wymagają ponadto, jak sądzę, dwa fundamentalne założenia feministycznej perspektywy badań nad kulturą, które przyjmowano dotąd bez większych oporów. Pierwsze mówi o uniwersalnym kojarzeniu kobiety ze światem natury (albo tym, co prywatne), mężczyzn natomiast z przestrzenią kultury (albo tym, co publiczne). Drugie zaś jest aksjomatem, wedle którego we wszystkich kulturach pozycja kobiety była generalnie gorsza niż pozycja mężczyzny. Raporty antropologów zaburzają ten klarowny i ideologicznie poręczny obraz, pokazując wyraźnie, że nie wszystkie grupy ludzkie wytworzyły opozycję między naturą a kulturą (lub między prywatnym a publicznym). Poważne potraktowanie twierdzenia mówiącego, że kategoria "kobiety" i "mężczyzny" jest skonstruowana kulturowo, wyklucza poza tym jakąkolwiek homogeniczność w tym względzie - fakt oszałamiającej różnorodności kulturowej przeczy temu w sposób nie podlegający dyskusji. Przemyśleć trzeba tu na pewno relacje między wymiarem symbolicznym a socjologicznym współbycia męskości z kobiecością. (Wskażmy na zabawny w istocie paradoks: termin history często zastępowany jest przez współczesne badaczki terminem herstory, pierwszy z nich bowiem - ,jego historia" - skażony jest wpisanym w siebie dominującym, męskim punktem widzenia. Zapomina się przy tym zupełnie o tym, że źródłosłów słowa historia nie ma nic wspólnego zjęzykiem angielskim.) Wciąż winny powstawać teksty obszernie zajmujące się związkami między refleksją feministyczną a antropologią kulturową/społeczną, samotnąjaskółkąjest w tej materii opracowanie Baer (1997). Nadal czekamy na polskie Women Writing Culture; �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 155 (4) Termin "globalizacja" - który słownik Web stera wymienił po raz pierwszy w 1961 roku - zdominował nauki społeczne przełomu lat 80. i 90. To wówczas pojawiły się określenia w rodzaju "transnarodowa scena", "kompresja świata", "globalna ekumena", "świat będący jednym miejscem", "przepływy", "transnarodowe powiązania" (Kilminster, 1999). Można wszelako przyjąć, że badacze stworzyli dwa dominujące podejścia do procesów globalizacyjnych. Pierwsze z nich kładzie nacisk przede wszystkim na globalne współzależności ekonomiczne, a jego promotoremjest lnunanuel Wallerstein (1974; 1979; 1990), który swoją wpływową teorią ustanowił model dla licznych badań. Nowoczesny system światowy (the modern world .system)jest, jego zdaniem, z gruntu kapitalistyczny. Życie społeczne i polityka narodowa są więc pospołu efektami ekonomicznej logiki kapitału gromadzonego przez światową ekonomię. Ta zaś dzieli świat na wyraźne strefy - Wallerstein wyróżnia centra, peryferie, semi-peryferie oraz obszary "zewnętrzne" (Castells [1999] w swoim opus magnum mówi w tym przypadku o tak zwanym "IV świecie", czyli regionach i ludziach nieprzydatnych ani jako producenci, ani jako konsumenci). Ogromne znaczenie działań międzynarodowych koncernów i krążenie kapitału przynosi obecnie raczej pogłębianie się różnic ekonomicznych niż ich eliminację. Dzieje się tak dlatego, że światowy system ekonomiczny jest dynamiczny, ale jego fundamenty wciąż pozostają niezmienne. Od tej neo-marksistowskiej perspektywy znacznie bardziej interesująca dla antropologa wydaje sięjednak optyka kulturologiczna. AIjun Appadurai (1996, s. 32) przekonująco przecież wykazał, że "dla zrozumienia nowej globalnej ekonomii kulturowej nie wystarczająjuż modele centra - peryferie". Zamiast tego zaproponował posługiwanie się zestawem oryginalnych neologizmów, które łączą sufiks scape z takimi pojęciami, jak ethno-, media-, techno-, żdeo-,jinance-. Te rozmaite ,,krajobrazy" to klocki, z których złożona jest zglobalizowana rzeczywistość, a ich inunanentnymi cechami są: amorficzność, płynność, nakładanie się na siebie. Bezwzględnie kluczowe dla zrozumienia sensu tego nowego słownika jest dostrzeżenie niejednoznacznych powiązań między mediami i migracjami; badacz ten nie wierzy bowiem w homogenizację świata, nawet gdyby konsumpcja stała się nowym rodzajem pracy, którą wszyscy będziemy musieli znosić. Rozejrzyjmy się wkoło, radzi Appadurai - "tureccy gastarbeiterzy w Niemczech oglądają tureckie filmy w swoich niemieckich mieszkaniach, tak samo jak Koreańczycy w Filadelfii oglądali w 1988 roku Igrzyska z Seulu poprzez satelity nadające z Korei, i tak jak pakistańscy taksówkarze w Chicago słuchają z kaset kazań nagranych w meczetach Pakistanu albo Iranu" (Appadurai, 1996, s. 4). Zarysowana w ten sposób perspektywa w centrum zainteresowania sytuuje takie zagadnienia, jak symboliczne reprezentacje, polityka kulturowa, technologia informatyczna, światowe media, ruchy religijne i społeczne, "nowe tradycje". Zauważa się, że rozwój globalnej komunikacji doprowadził do swoistej "kompresji" ludzi oraz miejsc, co z kolei zaowocowało rozszerzeniem i relatywizacją lokalnych doświadczeń. Stąd bardzo wiele pisze się o napięciu między "uniwersalizmem" �156 Waldemar Kuligowski a "partykularyzmem", czy "homogenizacją" a ,,:fiagmentaryzacją", stąd emblematycznym nazwiskiem dla tego podejściajest z pewnością Roland Robertson, autor koncepcji "glokalizacji" (1990; 1992; Robertson, Lechner, 1985). Glokalizacja każe zrewidować dotychczasowe ujęcia, wskazując na nowe rodzaje relacji między przestrzeniami lokalnymi a globalnymi (ciekawe jest to, że termin ten wywodzi się z ekonomii, zaczerpnięty bowiem został z teorii dotyczących marketingu, a dokładniej opisywał proces dostosowywania określonych produktów do lokalnych warunków i odbiorców). Wszelkie globalne trendy winny być, zdaniem Robertsona, analizowane i oceniane przez pryzmat lokalnych inicjatyw i wartości. Globalną scenę należy postrzegać w kategoriach "macierzy możliwości", która generuje bynajmniej nie jakąś jednolitą kulturę światową, ale daje do dyspozycji wiele odmiennych wyborów i kombinacji. Wszak rzeczywistym efektem globalizacjijest, przekonuje Leo Ching (2000), regionalizm raczej niż jakiś jednorodny system. W podobnym tonie wypowiadał się też Anthony Giddens, utrzymując, że globalizacja nie jest wyłącznie zjawiskiem występującym "tam, na zewnątrz", odnoszącym się do systemów światowych, ale dzieje się również "tutaj, wewnątrz", dotykając naszej codzienności, a nawet intymności. "Globalizacja dokonuje swoistej inwazji w lokalność, lecz nie prowadzi do zniszczenia lokalnych kontekstów; wprost przeciwnie - twierdzi brytyjski socjolog - nowe fonny lokalnej tożsamości kulturowej i autoekspresj i są przyczynowo związane z procesami globalizacji" (Giddens, 1996, s. 366). Dla Ulfa Hannerza z kolei, globalna kultura "powstaje poprzez wzrastającą współzależność kultur lokalnych" i rozwija się "bez wyrażnego zakotwiczenia na jednym terytorium" (Hannerz, 1990, s. 237). Wynika z powyższego niezbicie, że globalizacja to jeden z tematów, który winien najżywiej interesować antropologów kultury, także w Polsce. Niestety, na razie prac dotyczących kulturowego wymiaru globalizacji nie powstało zbyt wiele. Ciekawe jest w tym kontekście zainteresowanie muzyką folkową, czyli zjawiskiem o charakterze globalnego trendu, które wyrasta przy tym z lokalnych kontekstów. Magdalena Sztandara (200 l ) nazywa to "powracaniem do korzeni", Kuligowski zaś rozpatruje ten fenomen w kategoriach "tradycji wytworzonej" (200Ia) bądź opisuje jako dialog wartości "globalnych i parafialnych" (2004). Ta sama dwójka autorów podjęła ponadto - niezależnie od siebie - problematykę związaną z funkcjonowaniem w naszym kraju Wiejskich Alternatywnych Społeczności. Wyłaniające się w końcu lat 80. niewielkie wspólnoty młodych ludzi z miast, którzy postanowili przenieść się na wieś i tam prowadzić inne, alternatywne życie, wyrażnie mieszczą się w nurcie globalnych przemian kulturowych. Polskie wspólnoty są zresztą dzisiaj częścią światowej sieci ekologicznych wsi (Global Eco-Village Network). Zmienne, wciąż w procesie kształtowania się, społeczności jawią się tedy jako bardzo intrygujący i atrakcyjny przedmiot badań: ze względu na ich antyurbanizm (Sztandara, 200Ia), postulowaną, a czasem i rzeczywistą alternatywność (Sztandara, 2002) czy wreszcie z uwagi na wpisany w logikę ich istnienia rys glokalizacyjny (Kuligowski, 2003d). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 157 Jestem przekonany, że tematyka globalizacyj na stanie się w najbliższych latach jednym z czołowych riffów antropologii kultury w Polsce, bo po prostu nie ma innego wyjścia. Homogeniczne, zamknięte grupy i narody, zamknięte terytoria, samorodne wartości to już pieśń przeszłości, a może jedynie figura myślenia ceniącego sobie najwyżej własny komfort. Wydaje się, że na serio będzie trzeba przemyśleć zalecenie George' a E. Marcusa (1995), który namawiał do podjęcia badań w wielu miejscach; przywiązanie do jednego punktu na mapie nie wystarcza bowiem obecnie do rzetelnego wypowiadania się na temat kondycji świata zglobalizowanego i jego mieszkańców. Jeśli zgodzimy się co do tego, że grecka empeiria znaczy "doświadczenie", to musimy przyznać, że współczesność wymaga czegoś więcej ponad klasyczne stacjonarne badania terenowe. W globalnej "przestrzeni przepływów" i wszechpowiązań zakrawa to zwyczajnie na anachronizm; (5) Wirtualizacja stoi dzisiaj w jednym rzędzie z kluczowymi kategoriami współczesnej teorii kultury, takimi jak subiektywność, działanie, struktura, przestrzeń i czas. Ustawia sięją przy tym na długim historycznym kontinnum, ogarniającym między innymi rytuał, wiarę w cuda, barokową architekturę, transsubstancjację. Te żródła powodują, że powszechnie stosowane opozycje w rodzaju wirtualne/rzeczywiste lub abstrakcyjne/konkretne, komplikują się. Wszak to wirtualne jest dziś rzeczywiście istniejącym, a abstrakcyjne zaledwie możliwym. Jaka byłaby w tym kontekście różnica między zjawiskiem dija vu a symbolem? Ponadto, Rob Shields (2003) bodaj jako pierwszy połączył wirtualność z Turnerowską definicją liminalności: w obu wypadkach idzie przecież o bycie between i betwixt, o próg, stawanie się. Już na tym ogólnym poziomie widać, że kategoria wirtualności nie jest dla antropologii kultury zjawiskiem z innej planety, esencjonalnie obcym, wobec którego jesteśmy bezradni. Można przecież przyglądać się Internetowi za pośrednictwem takich znajomych kategOlii,jak przestrzeń, czas, wiedza, płeć, naród (Kuligowski, 2002d). Staje się to jeszcze wyraźniejsze, kiedy sięgniemy po prace będące wynikiem "etnograficznych" badań środowiska Internetu. Badania tego specyficznego środowiska narodziły się w drugiej połowie lat 90., kiedy ono ciągle jeszcze się kształtowało. Już wtedy udało się jednak wyznaczyć kilka najważniejszych wymiarów, które skupiały uwagę badaczy. Były to: społeczności wirtualne, tożsamości i interakcje on-line oraz digitalne dyskursy. Większość autorów była zgodna co do tego, że Internet to "bezdyskusyjnie przestrzeń społeczna, w której ludzie spotykają się twarzą w twarz, tyle że należy na nowo zdefiniować zarówno pojęcie spotkania, jak i twarzy (Stone, 1999, s. 85). Za słupy milowe w rozwoju tej dziedziny refleksji uznaje się zwykle dwie prace - Virtual Community Harolda Rheingolda (1993) oraz Life on the Screen Sherry Turkle (1995). Ten pierwszy przedstawił społeczną historię konkretnej grupy internetowej - była to Whole Earth'Lectronic Link; Turkle zapytywała z kolei o to, co dzieje się z ustaloną koncepcją tożsamości w jej zetknięciu z rzeczywistością wirtualną. Początkowo przecież skłonni jesteśmy zakładać, że w sieci podróżujemy po prostu ze zwykłą, codzienną tożsamością, i w istocie tak czynimy, korespondując za po- �158 Waldemar Kuligowski średnictwem elektronicznej skrzynki pocztowej czy kupując jakieś towary. Co wydarza się jednak po wkroczeniu w pseudonimowe światy czatów IRC albo w pełni fantastyczne przestrzenie MUD-ów? "W komputerowo zapośredniczonych światach - wyjaśnia Turkle - tożsamość jest zbiorowa, płynna i konstytuowana w interakcji z maszyną" (Turkle, 1995, s. 15). Oba entuzjastyczne wobec Internetu wystąpienia, dały początek prawdziwej falijego badania. Socjologowie poczęli analizować "społeczne sieci" elektronicznego świata, lingwiści skupili się na osobliwym języku cybemautów i stworzonej przez nich "net-ykiecie", feminizm śledził konstrukcję gender na stronach www, próbowano nawet powołać do życia "antropologię cyborgów". Czym, zapytajmy, zajęli się w tej sytuacji antropologowie? Za kluczową kwestię uznano dociekanie tego, jak używa się nowych technologii, co robią z nimi uczestnicy różnych internetowych środowisk: od, początkowo, lesbijskich barów on-line (Correll, 1995) po skomplikowane struktury internetowych miast (Silver, 2000). Obecnie, najbardziej bodaj wpływową propozycją badania Internetu jest program pod nazwą "Virtual Ethnography", promowany przez Christine Hine. Wychodzi ona z założenia, że Internet jest jak najbardziej odpowiednim, a w dodatku wciąż oryginalnym przedmiotem dla badań etnograficznych (to ostatnie pojęcie zdaje się przeżywać na Zachodzie swój renesans). "Etnografia umożliwia podjęcie studiów nad tym, co ludzie robią z technologią" (Hine, 2000, s. 21), przekonuje, warto analizować te działania oczyma podejmujących je osób. Bo Internet to dla Hine i kultura, i artefakt kulturowy, a także tekst, który jest czytany i pisany przez jego użytkowników (2000, s. 147). Stąd wypływa jego istotność, stąd waga pytań w rodzaju, jak ludzie zachowują się w sytuacjach, o których mówią on-line, w środowisku off-line?, w jaki sposób używają technologii w codziennym życiu?, jak wpływa ona na relacje rodzinne lub na wykonywaną pracę?, jakie wytwarza wartości? które znaczenia są akceptowane? Tak sformułowany program podejmowany jest w ramach różnych projektów (np. Whittle, 2003). Bez Hine'owskiej emfazy tworzenia nowego typu badań (zaznaczmy, że autorka programu "Virtual Ethnography" nie posiada wykształcenia antropologicznego), radzą sobie natomiast Daniel Miller i Don Slater. Deklarują oni prowokacyjnie, że nie istnieje taka rzecz jak Internet, sąjedynie różnorodne media i treści, które ludzie włączają do "swojego" Internetu. Dla autorów The Internet. An Ethnographic Approach cybermedia są elementem kultury materialnej, która po prostu współtworzy potoczność w różnych miejscach świata, np. w opisywanym przez nich Trynidadzie (Miller, Slater, 2000). Podkreślają przy tym, że Internet jest używany przez różnych ludzi, w różnych celach i w różnych kulturach, i ten prosty fakt wystarczy już za cały manifest badawczy. Ciągle nie mamy - stwierdźmy to bez satysfakcji - tak szeroko zakrojonych przedsięwzięć w nowej antropologii kultury. Internet przedstawia się póki co jako próbę stworzenia alternatywnego świata z własnymi państwami, paszportami i cyfrowymi miastami (Szczechowicz, 2003), wskazuje na obezwładniający czar �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 159 "teleobecności", obserwowany na przykładzie internetowych czatów (Butkiewicz, 2003), pisze o nader ekspansywnym zjawisku RPG, czyli role-playing games, gier fabularnych (Wołyńska, 2003). Ogromne pole badań i refleksji jest zatem "do wzięcia". Ileż można sobie po nim obiecywać! Spróbujmy sformułować terazjakiś rodzaj podsumowania. Nawet pobieżna analiza zebranych powyżej tekstów jednoznacznie pokazuje, że w zdecydowanym odwrocie znajdują się szeroko pojmowane studia nad folklorem. Dzieje się tak, być może, z racji, które tymi słowy wyłożył Geertz: "Analiza kulturowajest ze swej natury niedokończona (...). Lecz na tym właśnie, wraz z trapieniem wrażliwych ludzi tępymi pytaniami, polega (...). Istnieje wiele sposobów, aby tego uniknąć przemienienie kultury w folklor i zbieranie jej, przemienienie jej w zbiór właściwości i liczenie ich (...) i bawienie się nimi" (Geertz, 2003, s. 57). Skoro radykalnie zmienił się świat, a kształty kultury wysnuwane są dzisiaj z innych źródeł, tedy nowe pokolenie antropologów nie ma ochoty na podejmowanie folklorystycznej ,,zabawy". Gdzie indziej bije jego serce. Wizualność, Internet, globalizacja, feminizm, kultura popularna (albo pamięć i wyobraźnia, albo realne i wirtualne, totalne i unikatowe, męskie i żeńskie, autentyczne i roztożsamione), to imiona najnowszych przedsięwzięć podejmowanych w łonie antropologii kultury. Niektóre z tych tematów zostały już rzetelnie rozpoznane, inne czekająjeszcze na swoich badaczy. Widać jednak wyraźnie, że nowe pokolenie stara się "nadążać" za rzeczywistościąktóra przyspiesza na naszych oczach, jak nigdy wcześniej w historii - że usiłuje myślowo ją okiełznać. Krystalizuje się w związku z tym, moim zdaniem, jakieś nowe rozumienie zasadniczych dla antropologii problemów: jej przedmiotu (którym tradycyjnie był "obcy"), jej metody (za którą tradycyjnie uznawano obserwację uczestniczącą), medium (czyli tradycyjnej monografii), wreszcie jej przeznaczenia (lokowanego niegdyś w praktyce, dziś coraz bliższego zaś spekulatywnej refleksji). Po "pisaniu" i "czytaniu" kultury ideałem staje się być może poszukiwanie emocji i nadziei, które miałaby dawać praca antropologa -jemu samemu i innym. Inne cechy odrębne nowego pokolenia - poza zewnętrzną cezurą kalendarza - znaleźćjest znacznie trudniej. Tytułowego następnego pokolenia nie spaja wspólne doświadczenie generacyjne, najlepiej o traumatycznym charakterze, nie łączy podejmowana ramię w ramię naukowa batalia, nie konsoliduje' odkrywanie' nowych autorytetów albo kontynentów poznania ani nawet wspólnota zabawy czy silna więź towarzyska. Dlatego, jak sądzę, nie funkcjonuje wśród tej generacji językowe wskazanie na "nich", próżno również chwytać uchem wypowiedziane z pełną powagą ,,my". Jest różnica kluczowa, "pokolenie pierwsze" na tym wszak rozróżnieniu fundowało własną odrębność, na tej bazie wykuwało właściwą sobie autodefinicję (chyba że heretycko przyjmiemy, iż są to efekty "pracy" nad tworzeniem środowiskowego mitu, o tyle skutecznej, że kierowanej przez zawodowych badaczy mitów ...). �Waldemar 160 Kuligowski Wielu młodych antropologów przyznaje się do posiadania osobistych mistrzów-poprzedników w naukowym dziele (raczej rodzimych niż obcych). Wiem to z rozmów, wiele także daje się wyczytać z konkretnych tekstów. Nic w tym oczywiście nagannego, wydaje się wręcz, że tak winna przebiegać uświęcona droga naukowego terminowania, że szczęśliwą okolicznościąjest posiadanie własnych intelektualnych bohaterów. Na szczęście, następne pokolenie nie poprzestaje na podążaniu przetartymi już ścieżkami, przywołani autorzy uparcie szukają swojej niepowtarzalnej kreski, wypracowują własną sygnaturę, chcą przemawiać oryginalnym idiomem. Są oczywiście po-, ale starają się także być przed-lub chociażbyw-. Można chyba powiedzieć na zakończenie, że o swoistości nowego pokolenia, swoistości mimo wszystko realnej, przesądza nie łatwa próba połączenia dwóch dychotomicznych postaw, apollińskiej i dionizyjskiej. Zasada apollińska oznaczałaby podporządkowanie regule, powściągliwość, dyscyplinę w sprawach indywidualnych i zbiorowych. Zasada dionizyjska odnosiłaby się natomiast do tego, co,jednostkowe, oparte o eksperyment, bezwstydnie ekscentryczne. To jednoczesne przyznanie, że pracuje się w cieniu mistrzów i pod dyktando odziedziczonych metod, jak i bez żalu wypowiedziany pogląd, wedle którego wszelkie kanony i tradycje w nauce mają charakter tymczasowy, a żaden probierz nie jest wieczny, lecz zawsze domaga się rekontekstualizacji. To zmagania namiętności z oschłościąi tylko ta walka, jak to sobie wyobrażam, może przerobić zwykłych zjadaczy akademickiego chleba w naukowe anioły. BIBLIOORAFIA Antropologia słowa ... 2003 Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. G. Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima, wstęp i redakcja G. Godlewski, Warszawa. Appadurai A. 1996 Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization, Minneapolis. BaerM. Ewolucja myśli feministycznej w antropologii kulturowej. Szkic na podsta1997 wie wybranej literatury, w: E. Pakszys, D. Sobczyńska (red.), Humanistyka i płeć, t. II Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dzi.ś, Poznań. Women:S Spaces: Class, Gender and the Club, Wrocław. 2003a In Search a/Identity? Reflections on the Category 0/ 'Women' in Transitio2003b nal Poland, w: Between Tradition and Postmodemity. Polish Ethnography at the Tum ofthe Millenium, L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warsaw. Nowy etos? Antropologiczny szkic pewnej organizacji kobiecej, w: Obsza2003c ry kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Bracki M. 1994 Kultura i natura. Uwagi na marginesie badQti nad gestami, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 161 Antropologia postmodernistyczna wobec krytyki, w: Transformacja, ponowoczesność - wokól nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. Krótka historia badań antropologicznych nad językiem ciala, "Zeszyty 2<m Etnologii Wrocławskiej", nr l. Język ciala w ujęciu antropologicznym, Wrocław. 2001 2001a Dziedzictwo Hermesa w antropologii, "Zeszyty Etnologii Wrocławskiej", nr 1(2). FAQ, w: Clifford Geertz: lokalna lektura, D. Wolska, M. Brocki (red.), 2003 Kraków. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. 19900 Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Berlin. Slowo wstępne: antropologia a zmiana systemowa, w: Oblicza zmiany. Etl 996b nologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, M. Buchowski (red.), Międzychód. Antropologiajako próba ognia, "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Buchowski M., M. Kempny 1999 Czy istnieje antropologia postmodernistyczna, w: Amerykańska antropologia postmodernistyczna, M. Buchowski (red.), Warszawa. Buliński T. Czlowiek do zrobienia. Jak kultura tworzy człowieka: studium antropolo2001 giczne, Poznań. 2002 Nauczanie kultury popularnej, czyli żywot pedagoga radykalnego. O granicach krytycznego dyskursu (sztuka w trzech aktach z preludium i finalem), w: Edukacja w czasach popkultury, W Burszta, A. de Tchorzewski (red.), Bydgoszcz. Burszta WJ. 19900 Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź. 1996b Wstęp: detektywi i nomadzi, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. 1996c Flaneur w bibliotece, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. Antropologiajako ..próba oka", "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Burszta W, A. de Tchorzewski, (red.) 2002 Edukacja w czasach popkultury, Bydgoszcz. Burszta WJ., W Kuligowski 1999 Dlaczego kościotrup nie wstaje. Ponowoczesne pejzaże kultury, wstęp Z. Bauman, Warszawa. Burszta WJ., W Kuligowski (red.) 2002 Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, Poznań. Butkiewicz K. 2003 Tożsamość. Halloween przez 365 dni w roku, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Castells M. The Information Age: Economy, Society and Culture, vol. II: The Power of 1999 Identity, Oxford. 1999 �Waldemar Kuligowski 162 ChingL. 2<XXl Globalizing the Regional; Regionalizing the Global.' Mass Culture alld Asianism in the Age ofLate Capital, "Public Culture", vol. 12,no l. Czachowski H. 2003 Cuda, wizjonerzy ipielgrzymi. Studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Warszawa. Objawienie fatimskie - mityczny apokryf XX wieku, w: Nie-Zlota Legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, J. Eichstaedt, K. Piątkowski 2003a (red.), Ożarów. CzajaD. 2004 Wprowadzenie. Być tu, pisać tu, w: (tegoż) Sygnatura ifragment. Narracje antropologiczne, Kraków. Correll S. 1995 The Ethnography of an Electronic Bar: The Lesbian Cafe, "Journal of Contemporary Ethnography", no 3 (24). DetlemM. 2<XXl Dohnal Rytuał, antystruktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, przeł. J. Dziekan, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. 2001 Antropologiczne koncepcje plemienia. Studium z historii antropologii brytyjskiej, Poznań. . Przeobrażenia struktur społeczno-przestrzennych wielkich miast, w: Szkice etnologiczne. Dedykowane Profesor Annie Szyfer, A. Brencz (red.), Po- 2002 znań. DomańskaE. 1996 1999 Dudziak MJ. 1998 2001 2003a 2003b Od postmodernistycznej narracji do po-postmodernistycznego do~:wiadczenia. Rozmowa z Franklinem R. Ankersmitem, "Teksty Drugie", nr 2/3. Mikrohistorie: spotkania w międzyświatach, Poznań. Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia" Ulicy Krokodyli"jako analizy miasta, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. O niektórych aspektach wielokulturowości na pograniczu polsko-niemieckim, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa", z. 19. Pejzaże berlińskie, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Od nocy pióropuszy do dnia coca-coli, czyli estetyczne wspólnoty Jarocina, w: Rock. Między duszą a ciałem, WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. DziekanJ. 2002 Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności, codzienności w teatrze" Victora W Tumera, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Dzięcielski R. 2001 Eichstaedt 2<XXl Eichstaedt 2003 2003 Ludowe obrazy świata. Inspiracje bystroniowskie, Łódż. J. (red.) Smak biesiady. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, Ożarów. J., K. Piątkowski (red.) Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, Ożarów. Słowo i obrazowanie, w: Nie-Złota Legenda ... , op. cit. Fabian J. 1998 Moments of Freedom. Anthropology and Popular Culture, Charlottesville i London. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 163 Frąckowiak P. 2002 Przypadek Castanedy, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Geertzc. 2003 Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii kultury, przeł. S. Sikora, w: M. Kempny., E. Nowicka (red.), Badanie f.."Ultury.Elementy teorii antropologicznej, Warszawa. GellnerE. Postmodernizm, rozum i religia, przeł. M. Kowalczuk, Warszawa. 1997 Giddens A. Ajjluence. Poverty and the Idea of Post-scarity Society, "Development and 1996 Change", no 27. GimbutM. Modele epistemologiczne a poznanie w etnologii, "Zeszyty Etnologii Wro2003 cławskiej", nr 1(5). GÓmyK. 2003 Antropologiczno-socjologiczne studium społeczności lokalnych w okresie transformacji. Przypadek Włodawy i powiatu włodawskiego, Wrocław. Górny K., M. Marczyk 2003 Na Bugu we Włodawie. Rejleksje nad folklorem, historią i współczesnością, Włodawa. HannerzU. 1990 Cosmopolitans and locals in world culture, w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. HineCh. 2<XX> Virtual Ethnography, London. Hole K., A. Pomieciński 2001 Reklama. Pomiędzy hiperrzeczywistością a dokumentem, "Lud" t. 85. Jot-Drużycki 1. 1998 Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. 1999 Vlepka albo interpretacja swobodna, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nrl-2. KafarM. 1999 Antropologiczne rejlek:,je nad Kulturą Rave, w: M. Kempny, G. Woroniecka (red.) Religia i kultura w globalizującym się świecie, Kraków. 2002 Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera, "Lud", t. 86. Kaniowska K. 1995 Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii polskiej, w: A. Posern-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań. KempnyM. 1994 Antropologia bez dogmatów - teoria społeczna bez iluzji, Warszawa. Kempny M., E. Nowicka 2003 Elementy teorii antropologicznej - wprowadzenie, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa. Kilminster R. 1999 Globalization as an Emergent Concept, w: A. Scott (cd.), The Limits ofGlobalization. Cases and Arguments, London, New York. KlekotE. 2002 Święte obrazki, Licheń i sąd smaku, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. �Waldemar Kuligowski 164 Kolankiewicz L. 1995 1999 Samba z bogami. Opowieść antropologiczna, Warszawa. Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", blok zatytułowany" Colloquia Ethnologica ". Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza, nr 3--4. 2003 KosowskaE. 2003 Kościańska Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Katowice. A. 2003 The Shakti Power. The Brahma Kumaris World Spiritual University: an Idea of Female Leadership, w: Between Tradition and Postmodernity ..., L. Mróz Z. Sokolewicz, Kowalczyk 1996 Kowalski 1999 2001 Warszawa. P. Reklama rządzi światem, czyli spiskowej teorii dziejów ciąg dalszy, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, W. Burszta (red.), Poznań. AP. Symbol w kulturze archaicznej, Poznań. Myślenie przedjilozojiczne: studia zjilozojii kultury i historii idei, Poznań. KubiakAE. 1997 1999 2002 2003 Delicje i lewa ręka Kriszny, Warszawa. O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: Religia i kultura w globalizującym się świecie, M. Kempny, G. Woroniecka (red.), Kraków. Sztuka New Age, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3--4. Obszary kobiecej duchowości. Feministyczny dyskurs w kulturze New Age ijego pograniczach, w: Obszary kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Kula A 2002 Kuligowski 1996 Licheńska Golgota jako przykład wznowienia tradycji oraz popularności nabożeństwa Drogi Krzyżowej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. Oprzyjemności analogii, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, w.J. Burszta (red.), Poznań. 1998 2cro Teoria: podróż ku przekroczeniu, w: Interpretacja jako konstrukcja, 1. Topolski (red.), Poznań. 2oo2d "Kłopoty z kulturą" i pytania o autentyzm, "Lud", t. 84. Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznań. Wytwarzanie autentyzmu. Polska muzykafolk, "Literatura Ludowa", nr 1. Siedem szkiców do antropologii miłości, Poznań. Popkulturajako źródło tożsamości, "Kultura Popularna", nr O. Błogosławieństwo Szeherezady: John Barth, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Edukacja i kultura popularna albo paradoks Guliwera, w: Edukacja w czasach popkultury ... , op. cit. Internet: Ziemia Obiecana czy post coitum triste, "Kultura i Społeczeństwo", 2oo3a Natura a reklama, czyli gepard w trampkach, w: Ekran. mit, rzeczywistość, 2001 200la 2002 2oo2a 2oo2b 2oo2c nr I. WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. 2oo3b foko, Baśka, Freddie - kobiety w rocku, w: Rock. Między duszą a ciałem, 2oo3c WJ. Burszta (red.), Warszawa. Uwolnić się od Geertza, w; D. Wolska, M. Brocki (red.), Clifford Geertz, lokalna lektura, Kraków. 2oo3d Glokalizacja po polsku: Wiejskie Społeczności Alternatywne. Przypadek Wolimierza, "Kultura i Społeczeństwo", t. XLVI[, nr 4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 2004 165 Folkowa Polska. Między globalizmem a paraji.alizmem, "Kultura Popularna", nr I (7). Kuligowski w., P. Zwierzchowski, (red.) 2002 Edukacja w świecie kultury popularnej, Bydgoszcz. LakoffR. 1975 Language and Woman :s Place, New York. Łagoda J. 2002 Zbiór obcych czy efemeryczna wspólnota? Refleksje nad typem człowieka w kontekście kultury popularnej, "Kultura Popularna", nr O. 20013 Widnokręgi, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Malewska-Szałygin A. 2002 Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Warszawa. Ethnopolitology - Talking with Highlanders about Politics, w: Between 2003 Tradition and Postmodernity. .., L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warszawa. MarcusG.E. 1995 Ethnography in/ofthe world system: the emergence ofmulti-sited Ethnography, "Annual Review of Anthropology" no 24. Metelski A. 2003 Tekst i komunikacja reklamowa: manipulowanie znakami, w: Nie-Złota Legenda ..., J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Ożarów. Miller D., D. Slater 2000 The Internet: An Ethnographic Approach, Oxford. Olechnicki K. 2003 Antropologia obrazu, Warszawa. Pomieciński A. 2003 Odczytać reklamę - zrozumieć kulturę, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Posem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Rheingold H. 1993 The Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier, Reading, Cambridge. Robertson R. 1990 Mapping the Global Condition: Globalization as the Central Concept, "Theory, Culture&Society", vol. 7, no 2-3; 1992 Globalization: Social Theory and Global Culture, London. Robertson R., F. Lechner 1985 Modernization, Globalization and the Problem of Culture in World-Systems Theory, "Theory, Culture&Society", vol. 2, no 3. Robotycki Cz. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78. I998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. RokitaM. 1999 Higiena osobista w ponowoczesności. Relikt modernizmu czy nowe średniowiecze, w: Transformacja, ponowoczesność - wokół nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. ShieldsR. 2003 The Virtual, London i New York. �Waldemar 166 SikoraS. 1997 1999 2004 2004a SilverD. 2(XX) StoneA.R. 1991 SulimaR 2(XX) Szanter S. 1948 Szczechowicz 2003 Kuligowski Autobiografia stworzona zfotografii. Metafora afotografia, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. Nowe przestrzenie antropologii wizualnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3. Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin. Kartka pocztowa w służbie wyobrażonego. Jean Rouch, "Op. cit", nr 3 (16). Forthcoming: Communication, Community, Consumption: An Ethnographic Exploration ofan Online City, w: B.E. Kolko (cd.), Virtual Publics: Policy and Community in an Electronic Age, New York. Will the Real Body Pleas Stand Up: Boundary Stories about Virtual Cultures, w: M. Benedikt (ed.), Cyberspace: First Steps, Cambridge. Antropologia codzienności, Kraków. Socjologia kobiety, z przedmową 1. S. Bystronia, Warszawa. R. Po drugiej stronie lustra, czyli w cyberprzestrzeni, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Sztandara M. 2001 Folk i folkloryzm. Uwagi o modzie i powracaniu do korzeni, "Literatura Ludowa", nr 3. Miejsca święte i miejsca przeklęte. Szkic o antyurbanizmie Wiejskich Spo2001a łeczności Alternatywnych, w: P. Kowalski (red.), Przestrzenie, miejsca. wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, Opole. 2002 Alternatywne "ucieczki" w kulturze masowej, "Kultura Popularna" nr O. Tannen D. Co to ma znaczyć. Jak style konwersacyjne kobiet i mężczyzn wplywają /la 1997 to, kto jest wysłuchany, kto zbiera laury i co jest zrobione w pracy, prze\. A. Sylwanowicz, Poznań. Ty nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, przeł. A. Sylwano1999 wicz, Poznań. TurkleS. Life on the Screen. Identity in the Age ofthe Internet, New York. 1995 WalczakK. Zjednoczeni w rocku. Muzyka rockowa jako alternatywne źródło tożsamo2003 ści, w: Rock. Między duszą a ciałem, op. cit. Wallerstein L The Modern World System: Capitalist Agriculture and the Origins of the 1974 European World Economy in the Sixteenth Century, New York. The Capitalist World Economy, Cambridge. 1979 Culture as the Ideological Batteljield of the Modern World-System, 1990 w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. Weiner A. Women of Value. Men of Renown, Austin. 1976 Whittle A. Virtual Methods. Methodological Reflections on Innovate Ethnography. 2003 www.soc.surrey.ac.uk. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 167 Wieczorkiewicz A. 1996 Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym. rycerz i włóczęga, Gdańsk. 1996a O{unkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. WielandL. 2002 Zapasyamerykańskiejako spektakl kulturowy, "Kultura Popularna", nr O. Wolska D., M. Brocki (red.) 2003 Clifford Geertz: lokalna lektura, Kraków. Wolyńska J. Baśnie. czyli o grach fabularnych, w: Ekran. mit. rzeczywistość, op. cit. 2003 WrightT. 2(0) Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów, przeł. S. Sikora, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-4. Waldemar Kuligowski THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND: THE NEXT GENERATION? (SUITlITIaI)' ) The basic aim ofthe article is to analyse and assess the scholarly achievements ofthe youngest generation of the anthropologists of culture in Poland. The very notion of "anthropology of culture" relates to a group of scholars active at the beginning of the 1980s. This group, very critical about the conditions ofPolish ethnology at the time, formulated a new research programme that opened itselfto new trends in the research of culture in the West. Today its representatives are recognized scholars and their works have become part ofthe local canon. Therefore, the direction in which the youngest scholars have gone, their attitude to tradition and their research areas seem to be of great interest. In my opinion, the most important research areas, which c()-(;reate the picture of the new generation of Polish anthropology of culture, include: visual anthropology, analyses of popular culture, anthropology inspired by feminism, research into the phenomenon of globalization and the Internet. This means that anthropologists try to study what is new in culture, what emerges and what takes shape before their own eyes. Such key categories as a stranger, another, field research, poetics, style are redefined. It should be emphasized that young scholars have not formed any separate group that could be compared to that formed by their predecessors - this explains the question mark in the title. A wide range of their interests, personal passions, their own masters give an interesting multitude of scholarly approaches, unparallel in Polish anthropology until today. �-------------, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b96a2667e2db71bf500e5b45b8106df.pdf 490bbb4cbc30ecd2017cd8297e6f0a08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource społeczeństwo pierwotne - teorie antropologiczne antropologia brytyjska kolonializm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2029 Title A name given to the resource Kilka refleksji na temat historii antropologicznych koncepcji społeczeństw pierwotnych i uwarunkowań towarzyszących ich powstaniu / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.55-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 81. 19'>7 \\().IC1EClI DOlI Inst) tUI Etnologii Lnillersytel l'o7.JHlli AL i Antropologii Kulturowej illl. !\. Mickiewie/.a KILKA REFLEKSJI NA TEMAT HISTORII ANTROPOLOGICZNYCH KONCEPCJI SPOLECZEŃSTW PIERWOTNYCH I UWARUNKOWAŃ 'rOWARZYSZĄCYCH ICH POWSTANIU I Jednym z wyzwall, przed jakimi stanę1a wspókzesna humanistyka, w tym także antropologia, w okresie krytyki postmodernistycznej stało się podjęcie krytycznej rdleksj i nad dotychczasową praktyką badawczą N ie powinna ona jednak zmierzać w stronę autodestrukcji bądź kwestionowania niewątpliwego dorobku antropologii, lecz raczej ponownego jego odczytania i spojrzenia nail z perspektywy kulturoznawczej, w którym nacisk pada na prześledzenie różnych epizodów z dziejów tej dyscypliny na tle kultury, której jest ona integralną częścią. Dzit;ki temu można dostrzec, w jaki sposób w nauce tej jest konstruowany kulturowy obraz rzeczywistości i jakim podlega on uwarunkowaniom. Postulat podjt;cia tego rodzaj u refleksj i, nazywanej niekiedy metaantropologią2, cIotyczy zarówno niezwykle bogatego dorobku teoretycznometodologicznego antropologii, w tym zw1aszcza rozmaitych teorii kultury, jak również szeregu szczegółowych prac powstałych w ciągu jej ponacl stuletniej już dzisiaj historii. Jest on zatem adresowany clo wszystkich: metodologów i historyków nauki oraz bardziej empirycznie zorientowanych przedstawicieli ,.tradycyjnych" subdyscyplin antropologii, Sądzę, iż każdy badacz powinien świadomie ustosunkować sic,:do niego, Dla mnie, z racji moich wcześniejszych zainteresowaJl, szczególnie interesujące wydaje się ponowne przemyślenie i zreinterpretowanie teoretycznego dorobku tzw. antropologii powszechnej czy plemiennej, Mam oczywiście pełną I Niniejszy co/sM tekst powstal na podstawie mojej I konieczności rozprcl\\Y doktorskie.i) prezentujJ; w nim zatem pro\\adzon)ch analiz. co nickiedy może wywolywać nych ~'llk)\\. i.ywi.,: jednak nad/jej.,:. ;i.c już wkrótce \\ ićnia swojego antropologii" I lu rodzaj . .lego I.daniem, kultufll\\ym bogactwćm pora;ićk i z\\ yci.,:stw tamtejsz) ch dyscypliny nauki. zaintcrĆSlJ\Val'l". refleksji W. Ilurszta. Wojciech "w przyglądaniu świata. ale l3urs7.la określa jako si,\ jak na przestrzeni nić o to jednak aby zobaczyć Świadomość Illa prz)' lym l.,: wartość, tu i lćraz". loh.: tylko niektóre wyniki wcześniej wra;i.enie zbytniej arbitralności prezentowabJ;dę miał możliwość pełniejszego przedsta- stanowiska. : Proponowan)' siJ; pl. Antropologiczne koncepcje spolebrytyjskiej (nic publikowany maszynopis pracy IJienroll/yeil. Sludilllu :: !IislOrii antropologii przcdc naszą pr/.eszlośei ;ie poszerza wszystkim kulturową i wzbogaca chodzi, przeszlość i znajomość ,.spektrum C::y/anie kllltwy. Pięć szkiców, Lódź "antropologiczną historiJ; lat antropologia 'mierzyła' by uJrzeć poprzez dziedzictwa możliwych 1996, s. 143-144, pasmo pryzmal naukowego analiz naszego �56 świadomość, że tak rozległego zadania nie da sit; zrealizować w ramach jednego, choćby bardzo obszernego, opracowania. Tym bardziej nie jest to zatem możliwe w prezentowanym tu szkicu. Niemniej jednak sądzy, żc trud taki warto podejmować, choć każdorazowo winno się świadomie wyznaczyć jego zakres. W polskiej literaturze istnieją już znakomite prace analizujące antropologiczne koncepcje różnych dziedzin tzw. kultury pierwotnej (np. magicznoreligijnej czy językowej)'. Z tego też powodu, z niezwykle bogatego dziedzictwa antropologii plemiennej, zdecydowałem się rozważyć tylko jeden element. a mianowicie koncepcje dotyczące społecznego czy grupowego sposobu istnien ia, tj. organ izacj i i funkcjonowania wspólnot pierwotnych. Zagadn ien ia te. mające przecież podstawowe znaczenie dla całości rozwa;i.ail nad odmiennymi ludami i ich kulturą, mieściły się zawsze w głównym nurcie zainteresowall antropologii plemiennej. Uważam zatem, żc ich wydzielenie z szerszego kontekstu teoretycznego oraz osobne omówienie jest zabiegiem uzasadnionymI. Chciałbym jednak z całą mocą podkreślić, iż mam pelml świadomość faktu. że teorie dotyczące organ izacj i i funkcjonowan ia pierwotnych systcmów społecznych, dalej zwane przeze mnie po prostu koncepcjami społeczellst\v pierwotnych), zawsze były ściśle związane z wyobrażeniami dotyczącymi tak ważnych instytucji jak religia, prawo czy ekonomia pierwotna. Doceniając znaczenie tych ostatnich, zdecydowałem się je jednak pominąć. Wybór przedmiotu rozważail jednoznacznie ukierunkow<lł moje zainteresowanie w stronę antropologii brytyjskiej. Zadecydował o tym fakt. że najbardziej znaczące opracowania z zakresu teorii społeczcllstwa pierwotnego pc)\vstal) , Mam tu prY.ede wszystkim na myśli prace M. I~uehowskiego, "'agia . .Iejjilllkcjo I Slrttkllll'(/. U;\M. Poznań 1986 oraz W. Burszty. Ję::yk a jW//llra II' my.Y/1ellw/nglcne/. I'TI .. Wroela\\ 1986 4 1)0 podjęcia takiego zadania zachc;cają coraz licznicjszc \\ ostalnich latach prace. \\ których nacisk pada na uhistorycznienie i z'n:latywi/.Owanie procesu t\\or/.cnia antropologii poprzez osadzenie gu w szerukim kontekście politycznym, ekonomiCl.nym i spolcClnym danego czasu Mam tu na myśli m.in. pracc A Kupera (1988): II. Kuklick (19')!): T Lcwellena (1992): ;\ (1992); M. Flis (1988); L Leacha (1982. 1984. 1'18'1): M. Kempncgo \ 1'194): (1992) oraz wiele innyc!l. Wszystkie I.ainspiro\\·aly mnie do podj,,:cia wlasnych badali ;\ppaduraia J. Vincent w tym zakresie. -, Zdaję tywny sprawę, zarazem że termin slownika antropologicznego bardzicj. że próby go uwolnić historyczno-typologiczne mówiąc ślenic ukreślunej okrcśleniami Przyjmuję studiów formy organizacji pn ludzka nowożytnych. stanowi politycznych społecznej warlościujqcych. prostu. i ctnieznych, typ I.naczeniu wygodny Pamiętać i politYCl.ncj. t\1ll (por.: jednak lachO\vuj,[e termin kultury mi. \\ylączllic pierwotne 10 - odmienllY oJ stosuje; J'('l\\nicż okre- eb\'iwalcnl nalei.y. Leach. pragmatyczllY że spoleczellstwo reprezcntująca po prostu do sztucznym. si,,: zabicgicm w/gl,,:dami i pcjora- przcnikn,[ljuz się nicpowodzcnicm wylącznie W zbliżonym pierwotlll:". etnocentryCIn) len na IIwale \\')'daje zakoliczyly konotacji grupa tennin stosowania od jakichkolwiek "spoleczeJistwo na gruncie zjego siC; zatcm zorganizowana ma \\ydiwięk Jednak kieruję które w tym przypadku terminu śeie. zwłaszcza czenie uż.ycie w spoleezeJistwaeh .. plemię", przydługiego innymi znaczcnic. - picrwotnc" kontrowersje. i rezygnacja się na jego pl7.y czym pragnę znajdowanego liczne zastqpienia 1989). Decydując najogólniej "spoleczellstwo i może budzić pojc;ciO\\) że w innym tcn .Iest stosowany nieCl> knl1lck- na ozna- �57 \ kręgu tej wlaśnie szkoly narodowej. Stało się tak z kilku powodów. \, pierwsze. nakiy wskazać na podzialy instytucjonalnc w łonie nauki brytyj.kiej. w tylll zwlaszcza na brak pozaantropologicznej socjologii (zob.: Levi;trauss. 1970: Szacki, 1981: Flis. 1988). Po drugie, zainteresowanic problemayką społeczną silnie wiązalo się z uwarunkowaniami społeczno-politycznymi o\\arzyszącymi powstaniu i rozwojowi antropologii brytyjskiej. Wśród tych :zynllikó" pierwszoplanową rol~ odgrywał kontekst kolonialny (zob.: Ingold. 99·L s. xiii). Zainteresowanie socjologią ludów kolonialnych posiadało jednak, lbok historyczno-politycznego, także uzasadnienie teoretyczne. Otóż uczeni nyrJjscy sądzili. że wśród niewielkich. izolowanych i względnie prostych \spólnot plemiennych można odnalcźć takie same cechy, zjawiska i procesy ak \\ innych typach spoleczellstw. tyle tylko, że w fonnie prostszej, a przez to al\\ iejszej do i'.aobserwowania i interpretacji (zob.: Evans-Pritchard, 1964, ,. 56). Spo!cczności lokalnc żyjące na peryferiach świata nowożytnego trakto\ali zatem jako swego rodzaju laboratoria badawcze, w których można uchwy:ić uniwersalne cechy spo!cczei1stwa ludzkiego. Uczynienie z nich głównego Jrzedmiotu zainteresow,1I1 nie oznaczało więc marginalizacji antropologii, lecz Jrzcci,vnie. zarewnialo jej status prawdziwie humanistycznej dyscypliny lkademickiej. Retrospektywne spojrzenie na proces historycznego kształtowania się antroJOlogicznych wyobnlżell na tcmat społeczei1stw pierwotnych pozwala wyróżnić ;ilka następujących po sobie etapów: I. Okres dominacji paradygmatu historyczno-porównawczego (ewolucjolizm i dyfui'jonizm), w którym wykreowana została wizja społeczei1stw pier\ornych jako "żyjących przodków" ówczesnych Europejczyków. Obraz ten ;konstruowany na zasadzie antytezy społeczellstwa nowożytnego zakładał, 'e ludy plemienne istnialy jako całości organiczne, których funkcjonowanie Jpieralo się na związkach pokrewicllstwa. Cechował je ponadto brak organiza:ji politycznej (terytorialnej), prawa oraz własności indywidualnej. Podstawo\ymi jednostkami życia spolecznego były egzogamiczne grupy krewniacze pierwotnie dwie), powiązane ze sobą poprzez wymianę matrymonialną. NajJardziej rozpowszechn ionymi typam i małżeIlstwa było małżellstwo grupowe model australijski) i kuzynów przeciwległych (model melanezyjski). Klasyfi~aeyjną terminologi<; pokrewicIlstwa interpretowano jako pozostałość tej sytulej i. Aborygen i austral ijscy natom iast zostal i uznani za reprezentantów naj\eześniejszych etapów ewolucji. 2. Okres funkcjonalizmu strukturalnego (Radcliffe-Brown i strukturaliści Jksfordzey). w którym nastąpiła stabilizacja i udoskonalenie modelu ewolucjolistyeznego. Istotna ró7nica polegała jednak na tym, iż ówczesna antropologia Jdrzucila zainteresowanie historią, koncentrując uwagę na poznaniu współcze;nie żyjących ludów. Stało się ono możliwe dzięki metodzie intensywnych JadaIl terenowych. W ich świetle społeczellstwo pierwotne poczęło się jawić �58 jako doskonale zintegrowana i jednorodna całość podlegająca prawom funkcjonalno-strukturalnym, której każdy element wspóldzialal z. innymi slużąc podtrzymywaniu globalnego systemu społecznego. Synchroniczny obraz "plemienia jako organizmu" zakładał jego stabilność i równowagc;, a także grupowe i terytorialne ograniczenie. Funkcjonaliści podtrzyma Ii przekonanie swych poprzedników o nadrzędnej roli pokrcwiellstwa, które zapewniało trwa l) mechan izm integracj i i reprodukcj i społecznej, stanowilo podstawc; rckrutacj i członków grupy, było źródłem ładu prawnego i wyznaczało ramy funkcjonowania dla systemu gospodarczego. Szczególne znaczenie przypisywano prz) tym pokrewiellstwu rodowemu regulującemu całokształt stosunków na poziomie międzygrupowym. Unilinearne grupy pochodzeniowe uznane został) za podstawę organizacji społecznej większości plemion . .lej opisu dokonywano w kategoriach modelu segmentarnego opartego na materiale afrykallskim. 3. Okres narastającej krytyki koncepcji funkcjonalistycznej (Gluckman oraz "wczesny" Leach), w którym nastąpiło podważenic dotychczasowego sposobu konceptualizowania plemienia. Rewizja poglądów na temat sposobu istnienia ludów pierwotnych dotyczyła głównie założenia o ieh ..zamknlc;ciu", jednorodności i równowadze. W jego miejsce zaproponowano wyobrażcnie plemienia jako obszaru dynamicznie zmieniających się stosunków społecznych, cechującego się "otwartością" granic oraz stałą obecności~\ napięć i konfliktó\\ wewnętrznych. Drugi zarzut dotyczyłnadinterpretaci i znaczenia pokrewiellst II a prowadzącej do przekonania, iż systemy polityczny, prawny i ekonomiczny w sposób obiektywny podporządkowane były stosunkom krewniaczym. Pod\\3żono równ ież dom inującą wcześniej skłonność do ujmowan ia spoleczerlst\\ a jako rzeczywistości sui generis, samodzielnego bytu ponadjednostkowego. W holizmie wcześniejszych koncepcji upatrywano jednego ze źródeł rozbieżności pomiędzy statycznymi modelam i tworzonym i przez antropologó\\. a rzeczywistym obrazem nieustannie zmieniających siC;stosunków społecznych. W kOrlcu, postulowano także konieczność rozpatrywania badanych zjawisk w perspektywie diachronicznej uznając, że ludy pierwotne, tak samo jak wszelkie inne społeczności ludzkie, posiadają wlasllC:l historię i zmieniają si~ w czasIe. 4. Okres osłabien ia zainteresowan ia tradycyj n ie rozum ianą problcmatyh:a organizacji społecznej ludów pierwotnych i zwro!ll w stron<; badarl zorientowanych bardziej kulturoznawczo ("nowa antropologia"). Pewnym wyjątkielll na tle ogólnego regresu teoretycznego była próba reinterpretacji klasycznegcl modelu plemienia dokonana przez badaczy z \-;rC;gumarksizmu strukturalnego (Godelier, Friedman i Bloch). W proponowanym przez nich ujęciu zostala zakwestionowana teza głosząca, iż pokrewiellstwo stanowi nadrzędną determinantę całokształtu życia społecznego ludów plemiennych. Marksiści twierdzili bowiem, że w organizacji wszelkich społeczności ludzkich czynnikiem prymarnym jest zawsze ekonomia, w tym zwłaszcza stosunki produkcji. Jak zau'v'vażył �59 Jodelier, pokrewiel'lstwo jawić się może w niektórych spoleczel'lstwach jako iOl1linuj'lce. ak tylko wtedy, gdy pełni jednocześnie funkcję stosunków proJukcji. 5. Okres ZW'ltpienia w doniosłość i realność antropologicznych koncepcji Jlemienia (,.pó/.ny" Lcach, Kuper, postmoderniści), w którym pojawiają ;ię zasadnicze wątpliwości dotyczące możliwości adekwatnego poznania społe:zelistw repn:zentujących wspó!czynniki humanistyczne różniące się od nowo':- lnoeuropejsk ich. Dom inuje przekonan ie o nieuchronnic ctnoccntryczncj subiektywistycznej perspektywie postrzcgania i konceptualizowania badanych 'ja\\isk, \\Iskaluje siy na istnicnic epistemologicznych barier poznania antroJologiczncgo. kulturowy charakter sądów naukowych, w tym dotyczących Jlel1lienia. oraz ich zdeterminowanie przez szcreg czynników poznawczych pozapo/nawClych. Wyraźnie artykułowany jest postulat podmiotowej rckon;trukcji kultury, w którym nacisk kładzic się na konieczność świadomego llinil1lalizowania wplywu czynników etnocentrycznych, by w ten sposób zbli':-ć modele tworzone przez antropologów do modeli, jakimi operują podmioty Jadanych PI7.C1. nich kultur. \\' zarysowanych powyżej naj istotniejszych ctapach antropologicznego l1y~len ia o sposobie organ izacj i i !'unkcjonowan ia społeczelistw pierwotnych itaralcm siy wyeksponO\vać. z konicczności niezwykle krótko i ogólnie, ~,1\\arte w nich oceny merytoryczne i metodologiczne. Pragnąc ukazać drogę, aką reflcksja ta pr/.ebyla od początków istnienia antropologii aż po czasy lajn()\\Sze. Kolejnc koneercje zostaly przedstawione w taki sposób. aby pokalac. \\ jakim zakresic ustalenia zawarte we wcześniejszych ujęciach były wyko'7:- sty\\ anc w p\')źn icj szych. oraz jak byly one wzbogacanc i modyfikowane. ~jęcie takic puzwolilo punadto wyjaśnić mechanizm ciągłości i zmiany ., antropologicznym myśleniu o ,.Innych". Moim cekm nie jest jednak wylącznie historyczna rekonstrukcja teorii Jlemienia wypracowanych w ramach kolejno po sobie następujących szkół c\lretyclnych. Zadaniem. jakie mnie bardziej intcresuje, jest bowiem rozparzcnie wymiaru poznawClego dyskutowanych teorii. Innymi slowy, chciałbym 1\ skazać na przyClyny. które decydowaly o określonym sposobie konceptuali1lmania SPOkCldlstw pierwotnych w bezustannie ewoluującym dyskursie lntropologicznym. Podcjmując si~ kulturoznawczej rcinterpretacji dorobku szkoły brytyjskiej \\ zakrcsie teorii spolcC/elistw pierwotnych) stawiałem przede wszystkim J:-tanie o kulturowc ramy ewolucji oraz czynniki decydujące o trwałości , zmienności antropologicznych wyobrażell o plemieniu. W związku z tym wcisk mcj analizy zostal polożony na poszukiwanie uwarunkowali decydują::-ch o określonym sposobie ujmowania koncepcji plemienia. Pragnę od razu \\:-jasnić. ii. pr/ystypując do tak nakreślonego zadania odrzuciłem, zgodnie I dominującym d/.isiaj stanowiskicm, tczę () skrajnej autonomiczności praktyki �60 badawczej, skłaniając się w stronę przekonania o jej kulturowym charakterze. Równocześnie jednak daleki byłem od zaakceptowania poglądu o jednoznacznym przyczynowo-skutkowym zdeterm inowan iu działa Inośc i intelektual nej sytuacją polityczną, ekonomiczną czy społeczną!'. Ten swoiście antyredukcjonistyczny punkt widzenia sprawił, że analizowane teorie starałem sic.:odczytywać kontekstowo, poszukując przyczyn, które zadecydowały o ich ostatecznym kształcie. Powyższe stanowisko świadczy niedwuznacznie, iż naukc;:, w szczególności zaś antropologię, traktuję jako dziedzinę kultury, jako określony wieloma czynnikami wytwór danej epoki w danym miejscu. Znaczy to, że proponowane przez nią sądy stanowią nie tyle opis "rzeczywistości". w naszym przypadku "plemienia". lecz istnieją raczej jako pewne kreacje powstałe w wyniku zetknięcia się myśli europejskiej z nowymi dla niej zjawiskami społecznymi. Kształt tych kreacji uwarunkowany jest wieloma przyczynami i pozorna jedność przedmiotu nie prowadzi bynajmniej do jedności opisu i teorii. Spektakularnym tego przykładem mogą być dalece rozbieżne poglądy na temat spoleczel1stwa Kachinów przedstawione przez Levi-Straussa (1949), Leacha (1954) i Friedmana (1975). Wachlarz tych przyczyn jest szeroki i obejmuje zarówno czynniki pozna\\cze, jak i pozapoznawcze. Znaczenie pierwszych jest dość szeroko rozpoznawane i współcześnie badacze mają zwykle świadomość ich wpływu na treść wysuwanych przez siebie koncepcji. Jest zatem rzeczą oczywistą, że najczęstszym zabiegiem, do jakiego odwoływałem sil( poszukując uwarunkowaJ1 dyskutowanych teorii, była analiza dzieł antropologicznych rozpatrywanych na tle ogólnych założell teoretycznych obowiązujących w danym czasie lub uzn3\\anych przez danego autora. Nie ulega wątpliwości, ii. założenia teoretyczne i metodologiczne bezpośrednio rzutują na sposób postrzegania danego problemu, w tym przypadku plemienia, stanowiąc swego rodzaju przedsądy. które z góry niejako narzucają wnioski kol1cowe. Tym samym punkt wyjścia staje się nieświadomie częścią punktu dojścia. Każda tcoria musi być przy tym rozpatrywana w kontekście poprzedzających i następujących po niej poglądó\\ innych autorów. Sądzę, iż tylko w ten sposób można odtworzyć (a może \\Tecz stworzyć) historię danego zjawiska, w tym przypadku perypetii rozważali na temat sposobu istnienia społeczellstw plemiennych. Przykładu dostarcza tu choćby analiza prototypowego modelu plemienia stworzonego przez ewolucjonistów. Rozpatruj'lc go z perspektywy ówczesnych zalożeó teoretycznych i metodologicznych wyraźnie widać, w jaki sposób model ten podporządkowany zostal potrzebom poznawczym antropologi i historycznej. (,O dyskusji toczoncJ ki spokczlll:. hislorycznć dOglJlCIlń\F -learia na lt:mat stopnia dctcrminacji treści pOl.llallia 1l~lllk()\lcg() priCI. i kultuf"(l\\Ć pis/.ć obs/ćrnic M. KCll1pn: \\ pracI .ill/ro/iO/ogia spo/eel/a he~ ilieji. IFiS 1'/\1 . Warv,l\\a 1994. CI: 11Il!- h,·~ �61 Przypomnijmy. że badacze tacy jak Tylor, Maine czy Frazer, powołując się [la teorię ewolucji e.\plicife zakładali, że kultura i społeczer'lstwo europejskie ";'Ollca XIX wieku reprezentuje najwyższy poziom historycznego rozwoju ludzkości. Przckonanie to, będące sądem normatywnym, stanowiło element 3wiadomości ówczesnych Europejczyków. Innym jej elementem była wiara 1\ ideę postępu zakładająca ciągły, linearny, choć nierównomierny rozwój ,połeczny, postępujący od form naj prostszych, po wysoce złożone. Konse.;\\encją obu tych sc,dów było aprioryczne dzielenie ludzkości na "wyżej" ..niżej" rozwiniętą, wyrażające si~ opozycji MY versus ONI. W oczywisty ,posób owi "Oni" musieli. na gruncie przyjmowanych założer'l, różnić się od .Nas". To aprioryczne różnicowanie kultur i społeczer'lstw znalazło swój wyraz ,\ t""orzanych ciągach historyczno-rozwojowych. Skoro spolcczellstwo własne Jadaczy definiowane było przez występowanie takich wartości jak małżel1stwo llonogamiczne, własność indywidualna czy par'lstwo terytorialne, to "Innych" llusiały charakterYl.Ować te same cechy, tyle tylko, że opatrzone znakiem ljcmnym. Ludy pierwotne żyły więc w promiskuityzmie, cechował je brak ;tosunków własności oraz dominacja stosunków pokrewieJlstwa nad terytoriallymi (por.: Kuper. 1987, s. 6-7). Wszystkie te elementy stanowiły o istocie ?\\olucjon istycznego modelu plem ien ia. Warto może jeszcze dodać, że również zaintercsowanie kulturą Australij:zyków. tak typowe dla badaczy tego okresu, miało swe źródła w przyjmowalych przez nich zalożeniach. Światopogląd ewolucjonistyczny zakładał podział ;\\iata na cywilizowane, wysoko rozwinięte "Centrum" oraz pierwotne, repre'entujące niskie stadia rozwoju "Peryferia". Zamicszkujący odległe geografi:znie rejony imperium aborygeni musieli zatem wydawać się oświeconym )rzedstC\\vicielom metropolii szczególnie pierwotni. Opozycja MY i ONI znaj7 100\Clłatu swój nowy, przestrzenny wymiar Metodologia ewolucjonistyczna znakomicie ułatwiała realizację celów )(lznawczych ówczesnej antropologii. Klasyczni badacze powszechnie stoso\ al i procedurę naukOWe!, którą w uproszczeniu przedstawić można następująco: ocl\\olując się do respektO\.vanego światopoglądu oraz wiedzy wyniesionej , \\ueśniej prowadzonych studiów (np. z zakresu historii powszechnej, historii )(llist\\a lub prawa) konstruowano ogólne teorie dotyczące genezy i rozwoju \) branych instytucj i: ma/żelistwa, prawa czy stosunków własności; 2. towarzy.zyło temu odwoływanie się do dostc;pnych danych etnograficznych pochodzą::cl1 z r<'l:i.nych rejonów świata. Materialy te zestawiano ze sobą i porówl) \\ano poszukując podobieJlslw. W przekonaniu autorów miały one stanowić lodsta\\t; empiryczn'l potwierdzającą prawdziwość wcześniej wysuwanych eorii. Stosowanie zaś naukowej metody komparatystycznej zapewnić miało ich '\a h:III a I 111<:lal()('\..<:<:l1lrUI11"i ..pćryil:rii" J{ul'SIla i K. l'i;llk(l\\Ski ll<)1. roldl. I. (" 17-\7) II pracy: () C.'·111 \\ dyskursi<: antropologicznym of}()\riada anrrop%gic:::na obszernie piszą opowieść:, Warszawa �62 ostateczne zweryfikowanie i uwiarygodnienic. "Uczeni gabinetowi" nie dostrzegali przy tym, bo na gruncie pozytywistyczncgo modelu nauki dostrzegać wręcz nie mogl i, że danc ctnograficzne, którym i ilustrowa Ii swc prace pochodziły z bardzo nieraz odmiennych kontekstów kulturowych. Co wi~cej. pozostający w zaciszu swych college'ów badacze, zmuszeni byli do korzystania z przypadkowych często relacji misjonarzy, kupców i urzędników kolonialnych. Informacje uzupełniano niekicdy danymi pozyskiwanymi jako odpowiedzi na rozsyłanc ankiet/o Sytuację tę dałoby się obrazowo przedstaWIĆ jako układanie puzzli. Amropolog pochylał się nad stołem, w tym przypadku stronami swej pracy. z wyraźną wizją obrazka, jaki zamierzał stworzyć. Wi7,ja zaś była gcnerowana przez jego światopogląd i dostępną wiedzę. W tym czasie dostarczano mu zbiór elementów, tj. danych etnograficznych, które miały posłużyć cło wypełnienia pustego miejsca. Pamiętając o kształcie przewidywanej całości przystępo\\al do ich przeglądania. W trakcie pracy odrzucal łi-agmcnty kl()C'lcC się z ogólną ideą, pozostawiając tylko te, które pasowały do calości obrazu. Przekonan) o słuszności swej wi~ii nie przejmował się przy tym, iż nic zna miejsca pochodzenia "puzzli", ani tym, że pierwotnie były one c/ęści,! zupclnie innego obrazka. W razie konieczności można było poszczególnc elementy pominąć lub odpowiednio "przykroić". lwiel1czeniem żmudncj pracy bylo ulożcnic calości. która dokładnie pokrywała się z wcześniej zamierzonym projcktem W przel\onaniu badacza potwicrdzało to empirycznie prawidłowość wykonanej pracy. W ten sposób kształt modelu plemienia, antycypowany przez wcześniejsze założenia teorctyczne, pozostawał nienaruszony, co więccj .. Iyskiv"al \\alor prawdziwie naukowego, co z góry wykluczalo możliwość kwestionowania jego pra womocnośc i pozna wczcj. Powyższe uwagi trudno oczywiście uznać za wyczerpuj'lcc i 7 pcwnością rzetelna analiza wymagałaby prześledzenia wpływu wielu jeszcze czynnikc'm poznawczych, które decydowały o pojawieniu się i trwalości koncepcji ewolucjon istycznej. Z braku micjsca n ie jest to niestety możl iwc. Sądz~ jednak. że dotychczasowe argumenty potwierdzają wczcśn iej wyra:i.onc przekonan ie. iż założen ia teoretyczno-metodologiczne stanowią wcwnętrznc dctcrm inant) rozwoju teorii antropologicznych. Ich historia nie byłaby jcdnak pełna, gdyb) nie uwzględnić czynników pozapoznawczych. RozpiylOŚĆ tych czynników jest bardzo szeroka: od kontekstu politycznego po ccchy osobowc i temperamcnt badacza, od "ducha epoki" po fakt pobierania nauki u określonego ..mistrza". od przynalcżności do określonej szkoły antropologiczncj czy orientacj i teoretycznej po teren, na którym dana osoba prowadziła badania. Są to czynniki zewnętrzne, pozaepistemologiczne, które jednak również. okazują sit; istotne dla g W ten spusóh CZyŚĆ danych na temat elnogralii A. Kuper. s.1 O I-I 02. The Invenfion oj" Primifive lud{1\\ Australii Sociefv. hilllS/imllilfiillls /.gromad/il II! illI !/IIIsilIlI. np. Fra/er: /ob.: I.ondon I YXX. �63 zrodzonych w ramach ctnologii wyobrażell o świecie nieeuropejskim. Czynniki poznawcze łącz'l siy wiyc ściśle z pozapoznawczymi. Funkcja społeczna antropologii odgrywa niebagatelną roly w jej rozwoju, a wytwarzane przez nią teorie stają siy czyścią życia społcczcIlstw i to nie tylko tych, w których doszło do ich pc)\\stania, alc i tych badanych. Trudno jednoznacznie okrcślić w jakim zakresie splot warunków historyczno-politycznych, nastrojów społecznych i atmosfery intelektualnej mógł kształtować poglildy każdego z antropologów na sposób istnienia grup plemiennych. W konkrctnych przypadkach różna mogła być bowiem waga każdego z powyższych czynników. Ich identyfikacja nie jest zatem zadaniem prostym. tym bardziej, że w większości wypadków można się jedynie domyślać ich \\ pływu na podstawic gotowych już opracowaIl naukowych. Elementem pomocn iczym jest znajomość biografi i autorów poszczególnych koncepcj i, choć rzadko zdarza się by sami badacze dokonywali autorekonstrukcji procesu dochodzcnia do określonego stanowiska, jak to np. ma miejsce w przypadku Leacha ( 1984). ldaję sobie sprawy zc zlożoności i delikatności tak postawionego zadania. Przyznaję również, iż uwzględnienie wszystkich zasygnalizowanych okoliczności nie w każdym przypadku stało się możliwe. Jednak uważam, że właśnie taka idea swego rodzaju "zagyszczonego" opisu dać może w efekcie obraz, który przybliża nas do historii pojycia plemienia w dyskursie antropologicznym. Oznacza to, że analiza historyczna, teoretyczno-metodologiczna, społeczna i kulturowa winny iść ze sob'l w parze. Z takiej perspektywy wyraźnie widać, że o swoistości refleksji nad sposobem istnienia społcuellstw pierwotnych każdorazowo decydowały nie tylko za lożen ja teoretyczno-metodologiczne obowiązujące w danym okresie, bądź clkceptowane przez poszczególnych badaczy, lecz również czynniki pozapo1I1a\\cze. Przemiany teoretyczne towarzyszące zmieniającemu się kontekstowi politycznemu (kolonializm i jego późniejszy upadek) uprawiania "antropologii plemienia" dostarczają w tym względzie wyrazistej ilustracji. lwi,!zki antropologii z kolonializmem posiadają swą skomplikowaną histot·ic. która wymyka siy wszelkim próbom jednoznacznej oceny (por.: Kuklick, 1991 Nie ulega jednak wątpliwości, że brytyjska polityka Imperialna wy\\arla znaczclcy wplyw na rozwój tej dyscypliny, w tym również na kształt t"Ozwijanych w jej ramach koncepcji plemienia. Należy sobie bowiem uświadL1mić f~lkt, że stosunki pomiędzy antropologami a badanymi przez nich ludami \\ pisane były zawsze w szerszy kontekst uwarunkowaIl politycznych. Poza tym, \dadza kolonialna w bezpośredni sposób oddziaływała na lokalne systemy społeune, pośrednio ingeruj'lc tym samym w antropologiczny przedmiot po- t '. SInoki pr/cgl'ld Ja (cd.) .. III/limj!IJ!IJ."]· s(,II111\\isk na (emal "antropologia a kolonializm" illld l!/(' (·IJ!IJIlIU!l:"lIcolllll"r. London 1973. przynosi książka T. Asa- �64 znania. Przykład Nuerów, którzy na krótko przed badaniami Evans-Pritcharda zostali brutalnie spacyfikowani, nic jest w tym względzie odosobniony. Już powstaniu i utrwaleniu się koncepcji ewolucjonistycznej sprzyjało istniejące zapotrzebowanie społeczne. Ówczesna antropologia dostarczała społeczeństwu takiej wizji historii ludzkości i kultury, która w sposób "naukowy" mogła sankcjonować i legitymizować politykę imperialnej Anglii. Jak zauważa Leach, "doskonale współgrała ona z ctosem epoki europejskiej ekspansji kolonialnej i marszem na zachód osadników ameryk,1I1skich" (Leach. 1982, s. 16). Z całą pewnością nadużyciem byłoby stwierdzenie, że antropologia ewolucjonistyczna świadomie i wprost "pozostawała na służbie" imperializmu brytyjskiego. Nie ulega jednak wątpliwości, ż.e stworzona przez nią idea społcczellstwa pierwotnego stanowiła atrakcyjną pożywkę dla ideologii kolonialnej i nacjonalistycznej. Ugruntowany przez naukę pogląd, iż ludy pierwotne stoją na niższych szczeblach rozwoju pozwalał zaliczać je do świata natury i umacniał Europejczyków w poczuciu wyższości moralnej nad mieszkallcami odległych kolonii (por.: Kuklick, ) 991, s. 22). Polityczne uwikłanie antropologii szczególnie wyraźnie zaznaczyło się jednak w okresie międzywojennym, kiedy to miała miejsce wzmożona akty\\ność brytyjskiej polityki kolonialnej, a obszarem, na którym realizowano ją szczególnie intensywnie stała się Afryka. Dla rozwoju teoretycznej rcfleksji o plemieniu sytuacja ta miała poważne konsekwencje. Czasowa zbieżność narodzin i rozwoju funkcjonalizmu z ekspansją brytyjskiego kolonializmu była nieprzypadkowa. W latach trzydziestych badacze uzyskali wsparcie finansowe ze strony instytucji, które były szczególnie zainteresowane utrzymaniem i utrwaleniem porządku kolonialnego na terenach stosunkowo niedawno poddanych administracji brytyjskiej. Administracja kolonialna nie tylko finansowała badania terenowe, uznawane przez funkcjonalistów za warunek sine qua non pracy naukowej, lecz również gwarantowała etnografom swobodny dostęp do społeczeJlstw plemiennych. Pom()C i wsparcie ze strony miejscowych władz zapewnialy im ponadto poczucie bezpieczellst\\a wynikające z zajmowania uprzywilejowanej pozycji przcdstawicieli klasy rządzącej. Przychylność urzędników względem antropologów nie była jednak bezinteresowna. Wyniki badall antropologicznych interesowały administrację kolonialną z powodów czysto pragmatycznych. Z jednej strony oczekiwano. że mogą one dostarczyć wiedzy, którą dałoby się praktycznie spożytkować do sprawnego zarządzania podbitymi ludami, zwłaszcza zaś w realizowaniu polityki rządów pośrednich (zob.: Mucha, 1985, s. 226), z drugiej zaś - wykorzystywano je w celach ideologicznych (zob.: Gellner, 1995, s. 178). Kluczo\\e znaczenie miała przy tym odpowiedź na pytanie, czy i w jakim zakresie ludy te mogą być poddane kontroli, i jak, wobec braku sformalizowanych struktur politycznych, można nimi efektywnie zarządzać. Finansując badania terenowe �65 urzędnicy oczekiwali, żc antropologowie potrafią na pytania te odpowiedzieć. Przedstawiciele nauki upewniali ich z kolei, że tak jest w istocie (zob.: Grimsha\\ i Hart. 1994, s. 242-243). Prace czołowych przedstawicieli szkoły oksfordzkiej jednoznacznie wskalUją, że zapotrzebowanie ze strony sponsorów w poważnym stopniu wpłynęło 'la ich zainteresowania. Przedmiotem swych studiów uczynili oni społeczeń,t\\a aceti:t1iczne, a wysiłek badawczy skierowali w stronę poszukiwania źródeł ladu i integracj i społeczncj. W ten sposób ich zainteresowania zbieżne były 7. interesem władz. Z ideologią kolonializmu najbardziej być może współgrało \\ykreowane przez funkcjonalistów wyobrażenie plemienia jako statycznego, Lamkniętego i izolowanego organizmu nie podlegającego przemianom we\\nętrznym (zob.: Grimshaw i Hart. ł 994, s. 242; Kuper, 1987, s. 156). Włączenie się antropologii w politykę, często zresztą nieświadome, stwo·zyło tej raczej malo dotychczas popularnej nauce szansę na zdobycie silnej Jozycji akademickiej. Co wi'tcej, stawała się ona w ten sposób nauką stosowa1ą. której wyniki mogły znaleźć zastosowanie praktyczne. Z punktu widzenia 'OL\\OjU instytucjonalnego koegzystencja z kolonializmem była zatem dla lI1tropologii nader korzystna. Nie można jednak nie dostrzegać, że pociągała Jna także za sobą bardzo poważne skutki negatywne. Należały do nich niewątJli\\ie: gi<;boki regres teoretyczny, utrata, przynajmniej częściowa, niezależno;ci i autonomii poznawczej, a także - co stało się zapewne wbrew woli i inten:jom samych badaczy - uznanie antropologii za dyscyplinę "imperialną". Dodać jcdnak należy, że jakkolwiek gwałtowny rozwój badań terenowych, Jo\\slanie antropologii politycznej oraz instytucjonalny awans całej dyscypliny ;tały się możliwe dziyki mecenatowi administracji kolonialnej, to jednak sytuleja ta nic oznacza la, że antropolodzy stali się intelektualnymi lokajami kololializmu. Przeciwnie, w swych pracach niejednokrotnie dawali wyraz dezaproJacie względem niego i wyst'tpowali w obronie ludów plemiennych. Co więcej, o właśnie funkcjonaliści pierwsi wyraźnie sformułowali postulat relatywizmu ,ulturowego twierdząc, że analizowane przez nich zjawiska każdorazowo były Izależnionc od kontekstu, w którym występowały, oraz że tworzyły spójne ;ystemy, w których ramach istniała pełna współzależność pomiędzy poszcze;ólnymi elemcntami. W okresie postkolonialnym związki antropologii z polityką uległy istotnym lrzeobrażeniom. Przede wszystkim znacznie ograniczono fundusze na badania erenowe, co boleśnie ugodziło w podstawy metodologiczne nauki o kulturze, ;rając się przyczyml jej względnej stagnacj i i kryzysu 10. Ponadto, w całkowicie ldmiennych warunkach politycznych badacze natrafili na nie spotykane wcze,niej trudności. W powszechnym odbiorze społecznym antropologia uznawana in W.:dlug Kupna lo właśnie utrata możnych mecenasów była jcdną z przyczyn kryzysu nSl>tucionalncgo. IV jakim ;:nala;:la si.,: antropologia brytyjska IV latach siedemdziesiątych. Zob.: \. Kuper. JIi'Cd::.r chw:\'::'l/Ią a I'lIIYl1ą, Lódź 1987, ro;:dz. 8 (s. 241-253). �66 była za naukę imperialną, której przedmiotem byli "dzicy", czyli ludy posiadające prymitywną kulturę. Przekonanie to sprawiło, że władze wielu pallst\\ postkolonialnych niechętnie odnosiły się do antropologów, niekiedy uniemożliwiając prowadzenie badaJl, lub ingerując w ich przebieg (zob.: Kuklick, 1991. s. 192-193). O ile zatem uprzywilejowana pozycja badacza działała wcześniej na jego korzyść, o tyle w nowych warunkach, obróciła się przeciwko nienlll (por.: Gellner, 1995, s. 179). Historycy myśli społecznej zgodnie dziś podkreślają, że w obliczu przeobrażeó polityczno-społecznych, jakie z początkiem lat sześćdziesiątych zaczęły się dokonywać w Trzecim Świecie, antropologia zmuszona została do ponownego przemyślenia wielu swych podstawowych zalożeó teoretyczno-metodologicznych (zob. m.in.: Ingold, 1990; Kempny. 1994; Gellner. 1(95). Konsekwencją tej reorientacj i było zrewidowanie dotychczasowych poglądów na temat ludów plemiennych. Funkcjonalizm opierał się na przekonaniu, że przedmiotem badall antropologi i są proste, izolowane ludy pierwotne charakteryzujące się wewnętrzną spójnością i brakiem dynamiki. Dopóki trwał system kolonialny przekonanie to wydawało się uzasadnione. Jednak w zupełnie odmiennym kontekście politycznym legło ono w gruzach (zob.: Kempny. 1994. s. 89). Kategoria stabilnych i zamkniętych społeczeóstw okazała się całkowitą ilu/ją· Krach systemu kolonialnego w Afryce, tradycyjnym obszarze badaJl antropologicznych, obnażył fałszywość przekonania o stabi Iności i równowadze pierwotnych struktur społecznych. Z dnia na dzielI zaczęły one podlegać dynamicznym procesom modernizacyjnym, w których wyniku powstaly nowe narody i pailstwa, a wspólnoty plemienne zostały włączone w skład większych formacji politycznych. W tej sytuacji przedstawianie ich jako izolowanych i zamkniętych całości synchronicznych stało się niemożliwc. Prawa statyki społecznej okazały się bezradne wobec zmieniającej się rzeczywistości. Pojawiła się zatem konieczność zastąpienia dotychczasowcj teori i synchron icznej nowym podejściem, które by było zdolne uchwycić i zinterpretować zachodzące zmiany. W takich okolicznościach zrodziły się pracc Gluckmana ileacha. W miejsce systemowo-strukturalnego modelu spoJeczeóstwa wprowadziły koncepcję otwartego obszaru dynam icznych stosunków społecznych, na którym ścierają się sprzeczne wartości i interesy, a równowaga ma charakter czaso": i nietrwały (por.: Lewellen, 1992, s. 113). Era postkolonialna obnażyła słabość funkcjonal istyczncj tcori i plcm ien ia. W konfrontacji z dynamicznie zmieniającą się rzeczywistością rozwiał się mit o ich prostocie, stabilności i homogeniczności. Załamanie sit;: tych kanonicznych, jak dotychczas sądzono, aksjomatów społeczcllst wa pierwotnego zachwiało wiarą antropologów co do możliwości poznawczych strukturalnofunkcjonalnego badania form organ izacj i społecznej (zob.: Mach, 1989. s. 195). Co więcej, wobec fikcyjnego, jak się okazało, charakteru przyjmowanych przez �67 'unkcjonal istów zalożell, coraz wyraźniej zaczęto stawiać pytanie o wzajemne elacje pomi<;dzy teorią a rzeczywistością, Stało się ono szczególnie aktualne \ówczas, gdy badacze uświadomili sobie, że w nowym kontekście politycznym ch praca nic mogła być dłużej uważana za neutralną etycznie oraz wolną ld pozanaukowych implikacji. Najkrócej mówiąc, wobec zmieniających się l\\arunkowaJl politycznych zmieniała się również świadomość samych antroJologów (zob,: Kempny, 1994, s. 88-89). W nieuchronny sposób musiało się to ldbić na rewizji zalożeó leżących u podstaw pojęciowego modelu społeczeót\\ a pierwotnego. Byla to też z pewnością jedna z przyczyn odpowiedzialnych :a spadek popularności studiów nad organizacją społeczną ludów plemiennych. ~'o więcej. zainicjowana wówczas przez Leacha debata teoretyczna miała \krótce doprowadzić do zasadniczego przełomu w antropologicznym myśleniu l ..Innych" (zob.: Ingold. 1990. s. I). Obnażając słabość klasycznych teorii połeczel1stwa oraz "importując" na grunt brytyjski idee strukturalizmu franculiego. rzucił on swym kolegom intelektualne wyzwanie, apelując o ponowne lrzemyślenie koncepcji plemienia. Wszystko to ukazuje istotne znaczenie oddziaływania kontekstu historyczlo-politycznego na ewolucję antropologicznych wyobrażeó o społeczeI1stwach liemotnych. N ie można jednak zapominać, iż dodatkowym elementem, który \y\\ierał przemożny wpływ na teoretyczną konstrukcję przedmiotu badaó były akże czynniki subiektywne. Ich znaczenie, często niezwykle istotne, znacznie rudnicj jest jednak uchwycić. Mam na myśli osobiste doświadczenia autorów :olej nych koncepcj i, w tym zwłaszcza ich światopogląd, zarówno potoczny, jak Iaukowy. kształtowany w toku edukacji kulturowej i profesjonalnej. Wspo11I1iałemjuż wcześniej. że w tym kontekście postacią wyjątkową jest Leach, ,tóry pod kon icc swej kariery naukowej (Leach, 1984) świadomie zaczął pisać ) tym, co przez większość współczesnych mu antropologów pozostawało lieuświadamianc o obecności elementu subiektywnego we wszelkich fornach poznania antropologicznego. Uwagi te w dużym stopniu dotyczyły histoii poznania .Jnnego". Sądzę. że z tego powodu zasługują one na krótkie omó\ICnle. Leach w autobiograficznym eseju Glimpses of the Unmentionable in the ii.llorv ol British S'ocia/ Anthrop%gy wskazał na dwa elementy w swojej liografii - wykształcenie i pochodzenic społeczne, które ukształtowały jego yh\etkę naukową. W latach 1929-1932 studiował matematykę i inżynierię la uniwersytecie w Cambridge, a przeszło pół wieku później przyznał, e doświadczenie to wywarło przemożny wpływ najego późniejsze zainteresovan ia (Leach. 1984, s. 9). Antropologiczne prace Leacha dowodzą, że wyznanie to nie było pustą leklaracją. Przeciwnie, wydaje się, że proponowany przez niego sposób rozu[1icnia podstawowych pojęć, takich jak funkcja czy struktura, postrzeganie połeczellstw jako dynamicznych konstrukcj i mechanicznych oraz poszukiwa- �68 nie quasi-matematycznych wzorów strukturalnych - wszystko to było w jakimś stopniu inspirowane przez politechniczny punkt widzenia. Z racji swego ''''ykształcenia Leach znacznie bardziej interesował się wyjaśnianicm mechanizmów, dzięki którym systemy społeczne zdolne były, pomimo ciągłych przeobrażeń, zachowywać ciągłość i trwałość, aniżeli odkrywaniem szczegółó" budowy czy opisywaniem par1ykularności i wyjątkowości różnych ludó,\. Można także przypuszczać, że wykształcenie było jedną z przyczyn krytycznego stosunku do tradycj i funkcjonal izmu brytyjskiego, i to zarówno w wersJi Malinowskiego, jak Radcliffe-Browna. Dystansując się od dominujących wówczas wersji funkcjonalizmu Leach zbl iżał się jednocześn ie do kontynentalnego struktura Iizmu Lćvi-Straussa. choć - jak sam podkreślał - jego późniejszy "tlili" z teorią strukturalistyczną b: I pochodną zainteresował1 matematyczno-inżynierskich, a nie, jak si« nickied: sugeruje, wynikiem bezkrytycznego powielania cudzych poglądów (Leach. 1984, s. 18). Jeżeli wpływ edukacji specjalistycznej Leacha na kształt stworzonego przez niego modelu społeczeóstw pierwotnych wydaje się dość czytelny i stosunko\\o łatwo można go uchwycić, to znacznie mniej jednoznacznie przedstawia się próba wskazania, w jakim zakresie określała go jego pozycja społeczna (Leach. 1984, s. 2). Leach należał do pokolenia, którego czasy studenckie przypadły na przełom lat dwudziestych i trzydziestych. W Wielkiej Brytanii był to okres pogłębiającego się kryzysu wewnętrznego i zewnętrznego II. Jednym z dalekosiężnych skutków I wojny światowej było stopniowe załamywanie się projektu społeczel1stwa opartego na war10ściach konserwatywnych. Ówczcśni studenci w Cambridge, niemal bez wyjątku rekrutujący si<;:spośród absolwentów najbardziej prestiżowych szkół prywatnych, należeli do elity społcczcl1stwa brytyjskiego. Można by więc przypuszczać, że z racji zajmowanej pozycji to oni właśnie stanowczo będą się przeciwstawiać wszelkim zmianom. Tak jednak się nie stało. Przeciwnie, również w ich środowisku narastalo niezadowolenie z anachronicznego i niesprawiedliwego porządku społeczncgo, który \V ich oczach symbol izowała konserwatywna struktura uniwersytecka 12. Zdan jem Leacha, krytycyzm studentów wzmacniał dodatkowo fakt. iż jako obserwatorzy wewnętrzni, znający istniejący system niejako .,od podszewki" i stykając: się 11 W tym okresie dzynarodowej, wzrostu Wielka lecz Brytania prleżywala gospodarczego, wielkość nie tylko utracila również produkcj poważne i przemyslowcj Bylo to szczególnie widoczne na tle rozwijających nych i icmiec. Zob.: H. Kuklick, The Savage Antlll'opology 12 1885-1945, Cambridge Znakomitym korespondencja da rirtha. Zob.: "Cambridge świadectwem wewn.;trlnc oral wysokość rOlycj.; - na arcnie sradlo dochodu tcmpo nawdo\\ mi.;- .iei ego. siC; POl';!; ckonomicznych Stanów Ijcdnocz0Withill. The Social flisforv of8ritish Socia! ł 99 1. s. 22 nastrojów panujących wówczas Lcacha z Rosemary Firth. przyjaciółką R. Firth, A Cambridge Undergraduate' Anthropology" swą mocarstwow<\ trudności vol. 13, nu 3, 1989-1990 \V z dziccii\st\\'a środowisku i pll/nicIS/.ą Some j,'arlv I,ellers/i'ol/l (Spccial Issuc), s. 9-1 X. studcnckim .ie'';! /Oną Ra) mUIl- I,'dmulld I.ei/cil. �69 z nim na co dziell, byli pozbawieni złudzeó na temat panującego w nim ładu i harmonii. Wyrazcm buntu i dezaprobaty "młodych gniewnych" wobec konsenvatyzmu spo/ccznego stała się ożywiona działalność pol ityczna i sympatia dla poglądów lewicowych';. Z kolei protest przeciwko dominującej moralności purytaJlskiej manifestowal się w ogromnej popularności książek Bertranda Russella, które staly siy manifestem ideowym zbuntowanego pokolenia (Leach, 1984, s. 9). Doświadczenia okresu studenckiego określiły przekonania społeczne i polityczne Leacha, który do kOllca życia pozostał liberałem zaciekle zwalczającym wszelki konserwatyzm i ortodoksję, co nie pozostało bez wpływu na kształt uprawianej przez niego antropologii. Bez wątpienia współtworzyły one również przedsądy teoretyczne, zjakimi przystępował do badaJl obcych ludów. W takim rozumieniu proponowana przez niego wizja społeczeilstwa, jako dynamicznej struktury poddanej ciąglym napięciom i podlegającej stałym przekształceniom, może być odczytana jako świadectwo edukacj i kulturowej wyniesionej z okresu studenckiego. Co więcej, w swoim eseju Leach wielokrotnic podkreśla, że to właśnie zapatrywania społcczne ostatecznie zadecydowały o odrzuceniu przezell stabilnego modelu równowagi i zainteresowaniu problematyką dynamiki społecznej. Odróżniało go to wyraźnie od wielu wybitnych postaci brytyjskiego funkcjonalizmu (np. Firth, Fortes i Gluckman), którzy, jako przybysze z zell \\nątrz , zaakceptowali i zinternalizowali wartości, przeciwko którym wystęPO\\ ał (Leach, 1984, s. 12). Konkluzja Leacha była zatem nast~pująca: pozycja społeczna badacza i jego stosunek do konscrwatywnej doktryny społecznej, której ucieleśnieniem i ostoją był uniwersytet w Cambridge, kształtowały wizję porządku społecznego. z jaką przystępował on do badania ludów plemicnnych. Wszyscy, którzy aprobowali doktrynę konserwatywną opowiadali się po stronie badail synchronicznych i dowodzili, że naturalnym stanem wszelkich zbiorowości ludzkich jest stabilność i równowaga. Z kolei Leach, któremu bliższa była doktryna liberalna, odrzucal koncepcję ekwilibrium społecznego, postulował konieczność prowadzenia badaó diachronicznych i wskazywał na dynamiczny charakter procesow. spo Iecznyc Il I'.. :'--Jiezalcżnie od wątpliwości, jakie może budzić tak radykalne stanowisko, trudno oprzeć si<; wrażeniu, że edukacja kulturowa oraz specjalistyczna Leacha I; \\\;dlllg I.eaclw Ic"icowe sympatie ówczesnych studenlÓw Cambridge sprawiły. żc w cza- sie Ilojn)' donlllwej w Iliszpanii wi.:lu z nich wstąpi lo do Brygady MiJ;dzynarodowej, 7 ch~tniej CI:- lanych prz.Clnich teoretyków spolccznyeh był Marks (I.each. 1984. s. 9). II Fort.:s i (illlekan pochod/ili z /\fryki l'oludniow.:j. zaś Firth z Nowej Zelandii. " /aslilnilwiilć n:-ch 1\ B:-ć 11loie jego ")'bon·)\\ si.,: moina . .:zy wilgil. jaką Kszlaitowaniu opinie si.,: wlasnej na t.:n lemat i ich rzeC/.)'\listy u\lilgi te rz.lIcaj'lnowe śI\iatlo wpl)',,· sylwclki Lea.:h naukowcj są rodzajem był znaC/ni.: na wymiar przypisywał nic zoslala wtórn.:j mniejszy. pO/.nawcz.y znaczeniu pricz. racjonałizacji Naw':l formułowanych jeśli wątków niego przez. niego biografiez- wyolbrzymiona. wczcśniej lak bylo, a jednym dokonanych to z pcwnością konecpcji. �70 rzeczywIscle mogły wpłynąć na sposób. w jaki z czasem zaczął myśleć o dotychczasowych sposobach konceptual izovvan ia społcczel1stw pierwotnych. Możliwe jest również, że współkształtowały one założenia cpistemologiczne. z jakimi przystępował do badania obcych kultur. W każdym razie. także 'iVtym aspekcie Leach różnił się bardzo od swych poprzedników. Funkcjonal iści przywiązan i do klasycznej teori i rOZllan ia uznawal i. że doświadczenie empiryczne stanowi gwarancję obiektywności wiedzy naukowej. Za przekonaniem tym kryło się apriorycznie założenie. że zachowania. czyli ,Jakty empiryczne", istnieją w sposób realny i mogą być przedmiotem doświadczenia. Po etapie badał) terenowych antropolog przyst<;pował do uogólnienia swoich obserwacji. Tak powstały opis stanowił przesłankę do konstruowania modeli teoretycznych. Ich prawomocność poznawcza wynikała z obiektywności faktów empirycznych. Uzasadniony zatem wydawał się po.gląd, że teoria antropologiczna wprost korespondowała z rzcczywistością. Tego rodzaju empiryzm, dominujący w antropologii brytyjskicj do lat sześćdziesiątych, określany był przez Leacha jako przy/.iemny. W plaszczyźnie poznawczej był on bowiem oparty na z gruntu fałszywym zało/.eniu. że teoria w izomorficzny sposób przystawała do faktów. Leach nie podzielał tej optymistycznej wiary swych poprzedników i wskazywał, że kreowany przez nich obraz niezmicnnego porządku społecznego powstal w wyniku imputo'ivania badanym ludom wartości pochodzących z kultury własnej badaczy. Modele teoretyczne. w rodzaj u konccpcj i ekwi Iibri um czy segmentarnej struktury lineażowej, uznawał za konstrukty myślowe zrodzone w umysłach antropologów i dowodził, że nie mialy one wiele wspólnego z rzeczywistością. Wbre'i\ temu. że uważali się za empiryków to, jego zdaniem. byli konstruktywistami. którzy własne wyobrażenia udowadniali w tercnic. Fakty, na jakic tam natrafiali. interpretowali w taki sposób, by zgodne były z ich wizją świata. Nie dostrzegali przy tym, że zarówno obscrwacja uczestnicząca, jak jej opis i teoretyczne objaśnienie, zawsze obciążonc są osobowością badacza, mają więc charakter subiektywny (zob.: Leach, 1984, s. 22). Należy wyjaśnić, że przez "osobowość" rozumiał I,cach zespół przedsądó\\. z jakimi antropolog przystępował do badania rzeczywistości. Kształtowały się one w toku jego edukacji kulturowej, były wynikiem osobistych doświadczel). uwarunkowal1 spolecznych i historyczno-politycznych. a także indywidualnych predyspozycji intelektualnych. Przedsądy te w bezpośredni, choć na ogół nieuświadamiany, sposób wpływały na wizję przedmiotu badaó, rozstrzygał) o sposobie ich prowadzenia oraz ostatecznym kształcie proponowanych rozstrzygn ięć. Dlatego też, zdan iem Leacha, iluzją było przekonan ie empirykó\\ o istnieniu teorii wiernie odzwierciedlającej rzeczywistość. Przeniesienie europocentrycznych schematów myślowych na grunt bad3li antropologicznych zaowocowało powstaniem wielu fałszywych stereotypó\\ na temat społeczeóstw pierwotnych. W książce Socia! Anlhropo!o[{y (1982) �71 Leach wymieni! trzy najbardziej rozpowszechnione "mity". Pierwszy, dotyczący homogeniczności ludów plemiennych, drugi - ich rzekomo segmentarnej struktury i trzeci - ich mitopoetyczności (Leach, 1982, s. 142-145). Każdy z mitów zrodził siC; w wyniku włączania subiektywistycznych przedsądów do ustalel] o charakterze poznawczym. W rezultacie w antropologii wytworzył się obraz redukuj,\cy spoleczel]stwa pierwotne do statycznych, jednorodnych i segmcntarnych struktur zdominowanych przez system pokrewieóstwa. Z chwilą. gdy pogl'ld ten zdobył uznanie, cmpirycy zajęli pozycje konserwaty\\nc. Wykreowany przez siebie obraz stosunków społecznych uznal i za pnl\\dziwy i caly wysilck skicrowali ku temu, by wykazać, że tak jest w rzeczy\\istości. I nawet jeśli pojawiały się fakty, które stanowisko ich podważały, to konsenvatyści albo calkowicie je ignorowali, albo też - powołując się na statystykC; - wskazywali na ich marginalne znaczenie. Wląezanic sądów światopoglądowych do założer1 poznawczych antropologii zaowocowało taki.e utrwa len iem siC; obrazu "tradycyj nego" społeczet'Jstwa pierwotnego. Przymiotnik ,.tradycyjne" był, wcdług Leacha, wyrazem rozpo\\szechnionego przekonania o stabilności i niezmienności ludów plemiennych, sugerowal, że istnialy one poza historią i nic doświadczały kontaktu ze światem zewnętrznym (zob.: Leach, 1984, s. 14). Wyobrażenie to, sięgające korzeniami głęboko w historię europcjskiej myśl i fi lozoficznej, stanowiło istotny fragment przedsądów, z jakimi podejmowano badania terenowe. W oczywisty sposób sprZyjało powstaniu wszelkiego rodzaju modeli równowagi i - przynajmniej ~z'tściowo - bylo odpowiedzialne za bezradność antropologii wobec proble11at:k i zm iany spolecznej. Na tym jednak zafałszowan ie obrazu się nie kOll~zylo. Antropolodzy byli tak silnie przywiązani do mitu "tradycyjności" badalych przez siebie ludów, że rejestrując dane terenowe w sposób nieświadomy ~Iilllinowali ze swych prac wszelkie elcmenty postrzegane przez nich jako .obce ", nietradycyj ne. .Ieśl i natomiast zdarzało się, że były dostrzegane, o zawsze przedstawiano je jako obce i podkreślano ich destrukcyjny charakter Leach, 1989. s. 35). Opracowując materialy terenowe antropolog nie tylko usuwał z nich .\SZ) stko, co nie odpowiada lo wyobrażeniu o "tradycyjności", lecz również :alkowicie pomijal kontekst w jakim zostaly onc zgromadzone. Nic miało ~atelll szczególnego znaczenia, że np. większość informatorów Radcliffe3rowna była pacjentami szpitala dla chorych wenerycznie, a blisko 95% mateiałów etnograficznych dotyczących Indian Ameryki Północnej zgromadzonych :05ta10 w rezcrwatach (Leach. 1989, s. 44). N iezależnie od wszystkiego, .f~lkty·· bron iIy si<; si lą swej autentyczności. Dla większości badaczy zupełn ie lalllralnc bylo równic/. takic prowadzenie narracji, jakby w terenie nie byli ud/.1l1i z krwi i kości, lecz niewidzialnym medium, przekazującym czytelniko\ i obiektywny obraz rzeczywistości. N ie dostrzegal i przy tym, że sama ich �72 obecność mogła mieć wpływ na informatorów oraz na sposób, w jaki interpretowali różne aspekty swojej kultury (Leach, 1989, s. 39). Wyobrażenie "tradycyjnego" społeczel1stwa pierwotncgo było więc dla Leacha fikcją, kreacją stworzoną przcz antropologów, którzy nie potrafili uwolnić się ze swych etnocentrycznych przedsądów i konsckwentnie przedstawiali badane ludy tak, jakby żyły poza historią, w idealnym, nic zmieniającym się świecie. Tymczasem, jego zdanicm, nic istniały żadne przcsłanki, by tak rzeczywiście było. Niezmienny system kulturowy stanowić by musiał całkowitą anomai ię. Leach kwcstionując kolejne mity narosłe wokól spolcczCllstw pierwotnych podważał wiarę w możliwość obiektywnego poznania antropologicznego. Pod konicc życia, gdy sceptycyzm tcn był najsilniejszy, skłonny był uważać. że wszelka etnografia jest fikcją, to znaczy, nie mówi wprost o obiektywnej rzeczywistości. Dla Leacha nie był to jednak powód do podważania wartości prac antropologicznych, lecz jedynie przestroga, by uświadamiać sobie własne ograniczenia. Równicż tą drogą można bowiem - jak twierdził - dowiedzieć się czegoś o ludziach i ich kulturze (Leach, 1984, s. 22). W ten oto sposób badacz. który rozpoczynał swoją karicry jako kontynuator tradycj i empiryzmu brytyjskiego dotarł na pozycję określaną dziś jako postmodernistyczną. W pewnym sensie ewolucja ta możc symbolizować drogę, jaką w swojej ponad stułetniej historii przebyła antropologiczna reflcksja nad społcczel1stwami pierwotnymi. Wyobrazić ją można jako drogy po spirali. Punktem wyjścia było pytanie o sposób istnienia i funkcjonowania społeczcl1stw pierwotnych. Towarzyszyła temu ufność, że nauka jcst w stanic udzielić obiektywnej odpowiedzi. Kolejne etapy to coraz bardzicj zaawansowanc pod względem teoretycznym próby znalezienia takicj odpowiedzi. Doprowadziły one w efekcie do punktu, w którym poddano w wątpliwość dotychczasowe ustalenia i wyjściowe pytanie ponownie stało się aktualnc. Tym razem odrzuca się jednak naiwną wiarę, iż sięgając po coraz bardziej wyrafinowane narzędzia anal ityczne zdolni jesteśmy dotrzeć do obiektywncj prawdy o plemieniu. Prawda ta jest bowiem zawsze po części prawdą antropologa, a nic tylko badanych przez niego ludzi. Wszelkie ustalenia okazują się wynikiem negocjowania sensó\\ między badaczem i jego rozmówcami. Dyskurs antropologiczny jest współtworzony przez obydwie strony: wyposażonego w swe sądy kulturowe i pojęcia antropologiczne badacza oraz uczestników badanej kultury. Każda opowieść ma zatem charakter subiektywny, by nie powicdzieć podwójnie subiekty\vny. stanowi ledwie jedną z możl iwych interpretaej i obserwowanych i zarazem tworzonych zjawisk i - jako taka - nie może pretendować do rangi uniwersalnie prawdziwej. Wyobrażenia o rzeczywistości stają się jakby jej częścią. Nie oznacza to jednak wcale, by wysiłki zmierzające do poznania "Innego" były pozbawione sensu. Przeciwnie, dzięki zwiQkszonej samoświadomości uwalniamy nasze myślenie od wielu obciążell i zafałszowall, dzięki czemu jest �73 możl iwe da ISl:c uprawian ie "antropologi i plcm ien ia" jako retleksj i mówiącej coś istotnego () świecie innych ludzi. Myślę, że przekonanie to stanowi dobry prognostyk dla dalsl:ych studiów nad społeczellstwami pierwotnymi. BlnLl()(jRAFI/\ \ppadurai !\ 199::' /'lIl/llIg /liemrch,' III /1.1'/'/ace. W: Nereodlng CIl/tllra/ Anlhrop%gy, G. E. Marcus (e:d.). Duke: tJnive:rsily Pre:ss. s. 34-47, Durham. \sad T. 1973 .·(III/lm/l%g.\' I 'il)h l~ncolllI/eJ'. Routledge, aw/ Ihe ('olollio/ 3uchowski M. 1l) l)l> \/agw . .Iel/llllkc!o ~urs"la W. .I('::1-ka kllllllm \I' i sll'llktllra. I.ondon - New York. [JAM. Poznali. PTl., Wrocław. 1Ill'.'/i elll%gicnej. I (Y)6 ('::.I'lallie hIllIIIn'. l'i('(" s::kicI)w. l.tleU. lurvIa \V .. Pi,\tkll\\'ski K. 199.+ O .1 ('(//lIhl'l(~~l! I l)l)()-I9()() 1975 fL'orle sll'llkllilT Kultury, Warszawa. Cohe:n & We:sl. l.ondon. (!IIi/ergmdllale. bridge: Anthropology". li.s \1 19l)l) ricdman J. opowieH', Instytut 0l)()wlodo olltl'lllW/ogiclla crill '\ans-Pritchard F. 9()'+ (J 951) Social .llIlhmlllllog.". inh R. SOllie l:'al'/y I,etters ji-O!11 t'd!11und Leach, "Cam- vol. 13. no. 3. (Special spo!eclle! issue). s. 9- ł 8. Ossolineum, w alllmp%gll/Ilnkcjona!n('j. hihe.\'. Slales alld halls/omll/llons. Wrocław. w: ;\lorxist /Ina/yses and Social Anthrop%gy. M. Illoch (e:d.). (\SA Sludie:s 2. Malaby Pre:ss, l.ondon, s. 161-203. I~lincr L. I'oi('cle IlIIhl'e\l'lelislll'<I I lillie s::klc('. Universitas, 1995 rilllshaw !\ .. 199.+ Kraków. Ilart K. .llIlllml'ologl· no 3. s. aild Ihe Crisis o/Ihe IlIle//eclllo/s. "Critique of Anthropology" vo1.14. 227-26.1. I';':llldT. 1 ()l)() (ćd) lh<· ('ollce!,1 o(Soclely IS Theoretlco//v Ohso/ete:) A debate he/d in the Murie/ Scoll ('<'1111'1', (;lIin'rsllv oJ,Hanchesler 28 Oct. 1989. London. 199.+ (;"lIeml /lIlrodIlClioll. \\': ('Olll/Hlllioll Cncyclopedia ('/(/llII'e (f/u! Socia! I.ifi'. ROlli kdge:. London. :m[1ny 199.+ of Anlhropology. !Iul1lanity, M. ..1/lIrollll/ogia he:: dllg1ll01611' leol'ia .\jJo/ec::na be i/lI~ji, IFiS PAN, Warszawa. l[1ćr ..\. 19l)7 I()l)l) .\!!('d::1' cha!'\'::III1/ a 1'11/1'111/ . .'tlllrop%gia lill' /1II'ellliml oj I'rilllilivc Kcgan PaliI. l.onLion. /wyty/ska 1922- / 982, Łódź. .'lociel)!. ii'fllls/orlllatiuns of an Jl/usion, Routledge: & �74 1992 Postmodernism, Cambridge logy" I (Part lA). s. 57-71 Kuklick H. 1991 and the Great Kalahari f)e!Jate ... Social The Savage Wilii in. The Social Historv oj British Social Anthropology Cambridge Univcrsity Press, Cambridge. Anthropo- 1885-19-15. Leach E. R. Rethinking Anthropology, Thc Athlone Pn::ss. London. 1961 1965 (1954) Political !J:vstems of Ilighfand Burma. II Studl' oj Kachin S'ocial StruCIure. Bacon Press. l3uslon. 1982 Social Anthl'Opology. Fontana, Glasgow. 1984 Glimpses of lhe Unmentionable in the HistOly of IJritish Social IllIthropologv .,Annual Rcviev ul' Anthropology" vol. 13. s. 1-23 1989 Tribal Ethnography: Past, Present, Futw·e. w: IIistOly alld Flhllicity. L Tonkin. M. McDonald. M. Chapman (eds.), ASA Monographs 27. London. s. 34-45. Levi-Strauss c. 1949 Les structures elementaires de la parente, Presse UI1vasitaires (k France. Paris. 1970 /In/ropologia slrukturolna, PWN. Warszawa. Lewellen T. Political Anthropology: an Introduction. Bergin & Clarvey. Westport. CT 1992 Mach Z. G/ówne nurty wspó/c=esnej antropologii brvlyjskiej. II': /-.'mest (Jel/ller 1989 międ::.! ji/o::ojią a antropologią. red. t\. Flis, UMCS, I ,ublin. s. 187-211. Mucha J. Antropologia stosowana w ujęciu /Jl'Onis/awa Malillowskiego. w: lIn/ropo/agia 1985 spo/eena Uronis/owa Malinowskiego. red. M. Flis. A K. Paluch. PWN, Wars7alla. 5.206-234. Szacki .I. Historia myHi socjologic::nej. t. 1-2. PWN. Warszawa. 1983 Vincent .I. Enganging Ilisloricism. w: !?ecapturing ,/Illhropologv. Working in the Presel1l. 1992 R.G. Fox (cd.). School of American Rescarch Press. Santa Fc. s. 45-58. Wojciech Dohnal SOME REMARKS ON THE SUBJECT OF HISTORY OF ANTHROPOLOGICAL CONCEPTIONS OF PRIMITIVI: SOCII:TII:S AND ON Tl-IE CONDITIONS ACCOMPA YINCi TIIJ:lR FORMATlO. (Summary) The artick is devoted to critical rel1ection on anthropological conceptions or primitivc socie· tics. i. c. on theories concerning their group organi/.ation and runctioning. It prcsents crucia stagcs in the historical proCl::SS of devclopment of anthropological concl::ptions or trihe (fi'olll th, rise or anthropology to thl:: present) and tries to highlight thl:: contcnl and mcthodological '::I·alu· ation of the conc.::ptions. In pr.::sentation or ea.::h conc.::ption. an attcmpt has h.::en mad.:: lo discus' its cognitive value and to identifY the reasons which led to a given conceptualization of primili\ ( societies in the constantly evolving anthropological discoursc. The spectrum of the reasons is very wide. ranging from intcrnal (cognitivl::) to extcrnal (noll cognitive). The importance of the rormer unes has becn quite widely r.::wgnizccl, as the theordica �75 and Illdhodological the tribe. This rhe history premises directly of the development alket the perception by the model is well illustrated of a given of primitive of anthropological thought would la~c into aceoun! Ihe non-cognitive factors and Icmperamcnt of the researcher: li'om the ..spirit of the epoch" master: frum the membership cnnducted research. as it \\ as attempted thc relations ,icscriptions school context case. if wc did nOI to individual to the intluencc to the area in this by evolutionists. not bc complete from the political anthropological problem. formulated traits of a particular in which a scholar /\11 nf these het\\'een of cthnolngieal of some ranging socicty to prove arc non-epistemological external factors. which, however. on the oceasion of discussing Edmund Leach's views and anthropology coneeptions of ..realil)" lions born out of the conlact about and co!oni;liism. the non-Ićuropean in this ease of primitive of I:uropcan thought turn out worltl: societies cssential conceptions. - but which with Ihc hitherto for the which dcvelopment are cxist as certain unknown social not mere construc- phenomena. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58a2ebd63c242487881dece95e80958e.pdf 767e36e72f64637941d960c1a4554d5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2027 Title A name given to the resource Antropologia refleksyjna / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Luci. t. 81. J 997 I. STlJDIA \\"ALDHvl/\R I MATERIAŁY K lJU( jOWSK I InSI) lut Etnolo~ii i Antropologii Lni\\cTsytct illl, !\, Mickic\\'iCl.a ł'()/.nan Kulturowej ANTROPOLOGIA REFLEKSYJNA: MIl~DZY TEKSTEM A ŚWIATEM J<;zyk i prawo to chwiejne odpryski przygodności; pal1stwo i jego instytucje cechuje nieracjonalność: wiara w postęp dowodzi naiwności. Historia jako taka. a nie istniejące opowieści o rozwoju poszczególnych części świata czy o dziejach konkretnych dziedzin kultury, nie posiada sensu. Nie ma także celó\\. wszakże "możemy jej te ccle - nasze własne - narzucić" (Popper, 1993. s. 291). Karl R. Popper myślał oczywiście o historii polityki, ustroju społecznego, filozotii racjonalistycznej. Ale opinię jego - powtarzaną później wielokrotnie, w formie często o wiele radykalniejszej i przygnębiającej - z pewnością zastosować można także do małych, lokalnych historii. Choćby historii tak niepozornej dziedziny wiedzy jaką jest antropologia kultury. Taki cel przyświeca niniejszemu opracowaniu - ma on wskazać na pewne istotne, choć długo pomijane czy nie zauważane związki pracy antropologów z pracą ludzi tworzących bardzo szczególny rodzaj naukowej fikcji; chodzi o ujawnienie nieodłącznych w badaniu i opisywaniu kultury zależności od tych obszarów języka, na których rozpoczyna swoje władanie literatura. Spróbuj my na początek odwołać się do spostrzeżen ia Mal1yna Hammersley'a, który w swym systematycznym, wnikliwym, 'brytyjskim', oglądzie sytuacj i współczesnej etnografii stwierdził, iż istnieją w jej obrębie dwa najistotniejsze nurty krytycznc. Nurty reinterpretujące i rekonstruujące etnografię ·konwencjonalną'. Pierwszy z nich w centrum swego krytycznego zainteresowania umieścił relacje między teorią a praktyką badawczą, przestrzel1 między zacisznym gabinetem a wielogłosem terenu, między paradygmatycznym 'tu' a paradygmatycznym 'tam'. Drugi nurt natomiast skupia się na problemie reprezentacj i (Hammersley, 1992, s. 2). a gruncie antropologii pozytywistycznej, utrzymującej istnienie i możliwość dotarcia do epistemologicznego absolutu, badacze rzadko zaprzątali sobie głowy tego rodzaju wątpliwościami. Spory o kryteria porównawcze adekwatności i prawomocności antropologicznych przedstawi ell oscylujących między traktatami filozoficznymi a opowieściami podróżniczymi znamionują dopiero �14 ostatnie lata. Bo też jako cechę charakterystyczną nauki doby postmodernizmu wskazuje się właśnie dyskusje nad regułami ją uprawomocniającymi (Lyotard. 1988, s. 284). Uświadomienie historyczności i przygodności każdego rodzaju wiedzy oraz zatarcie granic między domysłem a pewnością stało się dla antropologii brzemienne w różnorakie skutki. Okazało się oto, iż różnice w przedstawianiu przez antropologów tych samych zjawisk kulturowych nic były jedynie winą nieudolnie sklejonych zwierciadeł odbijających jakiś fragment rzeczywistości. Że badacze skazani są na współistniejące ze sobą różne metody, kierunki i szkoly, ale także na nieprzekładalne do kOJ1ca na siebie kulturowe rzeczywistości wytworzone w niezliczonych miejscachi. Wielość w świecie zaczęła oznaczać doświadczanie wielości prawd nie tylko społecznych czy kulturowych, ale także prawd nauki. I to, jak sądzę, okazało się być dla antropologii naj istotniejszym rezultatem filozofii Zachodu. Owo poczucie poruszania się w wielopoziomowej wielości światów decyduje o specyfice współczesnej antropologii. Bardzo wiele mówi też o jej kondycji formułowana w stosunku do niej samej krytyka. Możliwe, iż rzecz podobnie ma się w innych obszarach humanistyki, ale - jak przekonywał Clifford Geertz - "spośród wszystkich nauk o człowieku, antropologia jest tą być może, która najczęściej kwestionuje samą siebie". I z tego powodu, kontynuuje autor After the Fact, trafniej opisują tę gałąź wiedzy różne formy jej kwestionowania. podawania w wątpliwość niż wszelkie manifesty, pobożne życzenia czy 'tęgie' paradygmaty (Geertz, 1995, s. 65). Zgadzam się z tak sformułowanym poglądem. Najbardziej inspirujące, najczęściej dające do myślenia prace publikowane w ciągu ostatnich kilkunastu lat sytuowały się właśnie w kręgu krytycznym, metaantropologicznym. Wśród tego hufca pod sztandarami reinterpretacji intelektualnego dziedzictwa od Tylora do Geertza szczególnie przyciągnęły mój wzrok (wszak, pismo ... ) proporce tzw. antropologii refleksyjnej. Jaki bagaż wartości, tropów i soczewek poznawczych kryje się za tym niejednoznacznym przecież określeniem? "Współczesna krytyka antropologicznego teoretyzowania i autorytetu etnografii pretenduje do miana rejleksyjnej i dialogicznej jako najważniejszych walorów antropologii samodekonstruującej się" - pisze P. Steven Sangren (1992, s. 277). Mamy oto pierwsze wskazówki: powinowactwo z filozofią nurtu dekonstrukcjonistycznego; wyróżnienie refleksji, tego głębokiego rodzaju namysłu jako efektywnego sposobu samooglądu I Podczas jednego z seminariów Poppera nic znany z na/wiska antropolog odważył się uzyć okrcślenia native beliefs wyraźnic odnosząc je do uczniów wielkiego profesora. Wściekłość filozofa nic miala granic - umieszczenie jcgo przekonaó w kategorii native heliej.i· pozbawiło je moc~ wynikających z posiadania jedynej racji. Nie mógl zatem Popper, bez popadania w sprzeczność. odpowicdzieć, że prawdę znamy my, a reszta to ledwie przesądy (Tokarska - Bakir. 1995. s. 15) �15 antropologii~ jest też dialogiczność kojarząca się z wątkami myśli Gadamera, a także z rozważaniami Bachtina i poprzez niego z krytyką literacką. Co ciekawe - pojawia się, wydawałoby się zarzucony, termin etnografia. Nie idzie tu wszakże o próbę restauracji dawnej jego świetności, ani tym bardziej o odkurzenie starych metod i teorii, lecz o nadanie jej nowego znaczenia, takiego. które odczytywać należy zwracając przede wszystkim uwagę na (obecny w wielu odmianach humanistyki) sufix graphein. Czyli komunikację poprzez pismo. Słusznie twierdzi Sangren, że dwie prace uznać należy za kamienie węgielne orientacji refleksyjnej. Pierwsza to Anthropology as Cultural Critique George'a E. Marcusa i Michaela J. M. Fischera (1986). Druga nosi tytuł Writing Culture: The Poelics and Politics ol Ethnography (1986), a redagowali ją wspólnie \\spomniany MarClIS oraz James Clifford. Sądzę, iż z pełną odpowiedzialnością dołączyć można do nich Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988) Clifforda Geertza oraz Predicament of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Lileratllre and Art (1988) Jamesa Clifforda. Już sama wymowa tytułów jasno sugeruje preferencje badawcze. Antropologię oto traktuje się jako rodzaj sztuki pisania. Tekst etnograficzny staje się w pełni autonomicznym obiektem refleksji metajęzykowej. Ciężar dociekail z porównywania opisów i interpretacji z zewnętrzmj rzeczywistością przesuwa się na sposób przedstawiania i obecności kultury w tekście. Obecności zapośredniczonej i kształtowanej 2 przez antropologiczną retorykę. Zasługą tych między innymi książek i wymienionych obok autorów jest spojrzenie na antropologa jako na badacza przedstcl\viającego wyniki swoich prac w formie zapisu, w świecie bibliotek. Najrozmaiciej definiowane i poszukiwane na rozlicznych polach związki między antropologią, krytyką literacką a samą literaturą stają się istotnymi i interesującymi wątkami dyskusji nad kondycjami tych dziedzin kultury. Choć wiązanie o\\)'ch różnych aktywności, szukanie podobiellstw i dzielonych przez nie problemów nie wydaje się powszechnie sprawą zbyt oczywistą. Trafnie zauważają E. Valentine Daniel i Jeffrey M. Peck, iż myślenie tradycyjne przebiega torem następującym: antropolog studiuje antropologię, kulturę i naturę ludzi oraz t\\orzy etnograficzne opisy, analizy, interpretacje, w których zawiera swoje obserwacje i doświadczenia~ krytyk literacki natomiast omawia, ocenia i interpretuje literaturę. Ujmując rzecz skrótowo - antropolog bada kultury w celu napisania tekstu. krytyk zaś bada tekst w celu zrozumienia kultury. Różnica \\ydawała się jasna i wyraźna. Kiedy jednak w latach 70. zaczęto czerpać z tradycji hermeneutycznej reprezentowanej głównie przez Paula Ricoeura, okazało się, iż kultury można traktować jako swoisty tekst do interpretacji. : .kS/.c/C Lllau/llre (///(1 \\YIllO\\llicjS/.C tyluły Ilowych .·/IIl!lroI1%,l!.)' (cds. Dcnis prac: i Aycock. 1991 I. .'ln/!lrofJology ulld I.i/era/ure (cd. Benson. arin. 1(93). Utel'(lrY Anthropology 1989). /Inthropologica/ 1993), (cd. Poyatos. Poetics (cd. 1988), Brady, The Etl1llOgraphy of Reading (ed. Boy- �16 Zredefiniowanie kultury dokonane później w obrębie antropologii, wsparte krytyczno-literackimi praktykami rekonceptualizacj i tckstu doprowadziło do spotkania obu tych dziedzin. A raczej do dostrzeżenia wspólnego, interdyscyplinarnego pola, jakie między nimi się rozciąga (Daniel i Peck. 1996. s. 18-20). Niektórzy autorzy powiadają nadto, iż to wcale nic dwudziestowieczna literatura ulega pogłębiającemu się procesowi antropologizacji ak dokładnie odwrotnie: że to antropologia poddaje się postępującej ,.I iteraturyzacj i" (ZeidlerJaniszewska, 1994, s. 53). Czy zatem ten rodzaj uprawiania metaantrorologii całkowicie rezygnuje z używania pojęć takich jak obiektywność, adekwatność. prawda? Z pewnością nie . .Jego przedstawiciele są jednak w pclni świadomi zastrzeżeó i ograniczeó co do użyteczności owych tcoretycznych konstruktó\\. Traktują antropologię nie jako przekazicielkę prawdy, alc jako jej kreatorkę. N ie sądzą, by sama natura słów powodowała to, że zawierają one w sobie rzeczywistość, o której mówią. "Dziwnym poglądem" określa Geertz przekonanie jakoby rzeczywistość posiadała swój własny język, w którym życzy sobie być opisywana; że sama jej istota wymaga nazywania rzeczy po imieniu, a pozbycie się dosłowności równe jest z rezygnacją z przedstawiania faktów (GeertL I990a, s. 62). Zbyt długo, powiada się, utrzymywano, że prawdziwie adekwatne poznanie musi się wyrażać w literalnym języku przedmiotowym. Dlatego prawd nie szuka się gdzieś poza jedynym dostępnym (i możliwym) antropologicznym "zwierciadłem" rzeczywistości, jakim jest tekst pisany. Dlatego mówi się o prawdzie tekstu właśnie, o rzeczywistości uwięzionej i rozkwitającej w obrębie dyskursu antropologicznego. Zerwanie z rozpatrywaniem języka w kategoriach przeźroczystego mcdium pozwalaj<lccgo, przy odpowiednim precyzowaniu pojęć, mówić o rzeczywistości wią/·e się z tendencją, którą Richard Rorty nazywa linguistic tum, zwrotem lingwistycznym. Mniej istotna staje się tu logiczno-wyjaśniająca struktura tekstu, odrzuca się istnienie transcendentalnej pozycji teoretyka sytuującego się poza konkretnym "zakrzepnięciem' czasu i przestrzeni, na czoło zaś wysuwa się retoryczna sfera tekstu. Język traktowany jest wyłączn ie jako narzędzie (co prawda, n iezbędnc) do konstruowania obrazów świata. A przyjęcie którejś 7 jego odm ian, z jego kOll\venc.ii przeksztaka się w sposób na radzenie sobie z rzeczywistością. Tak kształtowana wiedza nie jest - wbrew pozorom - rodzajem ucieczki od empirycznej zewnętrzności. N ie przybiera formy rejterady z pola zmaga!'l z obcością. Choć nie sposób skądinąd nie przytaknąć dzisiaj słowom Michaela M. J. Fischera, który powiada, iż: "Antropologia kOllea dwudziestego wieku nie jest już odkrywaniem nieznanych ziem czy nieopisanych kultur, ale raczej rodzajem krytyki ( ... ) stosującej zestawienia różnorakich przedstawiell i perspektyw" (Fischer, 1993, s. 187). Z tego między innymi powodu, nadszedł czas (najwyższy), by przyjrzeć się owemu drugiemu obcemu - wedle określenia Julii Kristevej. Bo literackość jest "obcym w nas", w antropologach. Na pewno nie �17 łatwiej ją opisywać niż obcego żyjącego gdzieś w Trzecim Świecie. Rzec nawet można. iż przys/.lo stawić czolo przeciwnikowi lepiej zorganizowanemu. Bo czyż jako zadanie nadzwyczaj trudne nie jawi się chęć poznania mechanizmów ulokowanych we wlasnym spoleczetlstwie, w sobie samym? Trzeba oto \\)jść poza siebie. poza własne loclIs, własne bezpośrednie otoczenie i uczynić z niego obcy przedmiot. Wysiłek ów jest oczywiście z punktu widzenia filozofii nigdy tak naprawdy nic do osiągnięcia. Ale sam fakt dostrzeżenia takiej możli\\ości i próby jej urzeczywistnienia zasługują na wnikliwą uwagę. Jak nader slusznie zanotowal Antonio Gramsci: "Punktem wyjścia pracy krytycznej jest samoświadomość samego siebic jako wytworu procesu historycznego - procesu, który odciska na nas niezliczonc ślady, ale nie dostarcza ich inwentarza. Konieczne jest zatem. abyśmy sami taki inwentarz sporządzili" (Said, 1991, s. 5-1). Antropolodzy relleksyjni taki "inwentarz" postanowili stworzyć, bez ambicji jego ukollczenia czy choćby nazwania wszystkich rozdziałów, bez zapędów totalizujących i ambicji kanonizowania. Sami mówią jedynie, iż ich teksty ..pisanc są jako lapros/enie do otwartości, różnorodności i przyjemności dys/-;usji" (Marcus. Fischer. Tyler, 1992, s. 298). Glówną tez'l badaczy z nUftu antropologii refleksyjnej jest założenie, że o tożsamości antropologii decyduje nieredukowalne napięcie między przestl"Z\~nią teori i, doświadczeniem terenu a przestrzen ią narracj i. Istoty antropologii upatruje siy w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu. Naczelnym zadan iem zaś staje siy określcn ie relacj i m iędzy rzeczywistością ( 'zc\\nytrzn,\'. jak i . wewnętrzną'), jej reprezentacjami w postaci tekstu etnograficznego oraz produktem kOl1cowym, jakim jest wiedza antropologiczna. Tcza \~y.iściO\Na lakiada jedno jeszcze obrazobórcze dla wielu przekonanie: h) mianowiciL:. ie przy-literacki charakter etnografia posiadała od samych s\\oich narodzin. Wbrew I.apewnieniom o poddaJlczości wobec modernistyczn)ch prawo(roz)dawców. Już bowiem w XVII stuleciu nauka zachodnia wykluczyla ze swego repertuaru pewne rodzaje ekspresj i: retorykę w im iQ prostoty przcjrzystości myśli, likcj<; w imi<; faktów, subiektywność w imiQ obiektywno;ci Owe niepożądanc wlasności, oddalające od prawdy naukowej, wyelimino\\ ano z projektu nauk i i przypisano Iiteraturze. Literaturze uważanej za przesiąkniętą metaforyk'l i alegoriami. literaturze tworzonej z wyobrażel1 raczej niżli obserwowalnych faktów, hędącej polem swobodnej gry emocji, przypuszCZCI] i geniuszu autllra. Fikcja literacka, wsparta tymi i innymi atrybutami twórCTości. z naukowego punktu widzenia była potępiana. Ceniono ją wysoko jedynie I. pozycji cstetycznych (Clifford, 1986, s. 5). Naukowiec natomiast dążyć mial do uzyskania poważnej, autentycznej, możliwej do zwerylikowania - a ściślej odwzorowania - wizji świata zbudo\\ancj wedlug ustalonych rygorów. W obrębie nauki miały powstawać rozlegle, �18 pojemne narracje składające się z logicznie poukładanych cz«ści, kumulujących wcześniejsze ustalenia. Ilustracją tego sposobu myślenia jest koncepcja Jcrome'a Bruncra. Otóż wyróżnia on dwa, zasadniczo odmienne, sposoby porządkowania doświadczenia i konstruowania obrazów świata. W pierwszym z nich - trybie paradygmatycznym - obowiązują konwencje logiki dwuwartościowej, jasno określone są też reguły poprawnego wnioskowania oraz uzasadniania twierdzeó. Tryb ten zaprojektowano z myślą o uzyskaniu prawdziwych, ogólnych twicrdzeó o świecie. Jego przeciwieóstwo i przeciwwagę stanowi tryb narracyjny. Ważniejsze od ścisłego przebiegu wnioskowania ScI w nim subiektywne, możliwe światy, a obiektywizm zastępuje kryterium "prawdziwości psychologiczncj". Tryb narracyjny operuje w sferze podmiotowej, \V świecie pragnieó i motywó". Dostarcza nie tyle twierdzeó o faktach, co raczej palety różnych perspekty\\ (co za intencję własnych prac uznali wspomniani Marcus, Fischer i Tyler). Pisze Bruner znamiennie: "Nie sama rzeczywistość lecz różne jej wizje, różne sposoby porządkowania doświadczenia w celu uczynienia go sensownym. są naj bardziej godnym zainteresowan ia przedm iotem poznan ia zarówno dla pojedynczego podmiotu, jak i dla podmiotów ponadindywidualnych, takich jak nauka" (Stemplewska - Żakowicz, 1996, s. 25). W tym duchu James Clifford, jeden z najoryginalniejszych i najszerzej znanych badaczy tropiących przy-literackie wymiary antropologii, definiuje przewrotnie etnografi« jako "hybrydalną działalność tekstoWiI przekraczającą gatunki i dyscypliny" (Clifford, 1986a, s. 5). Powiada tym samym, że sednem działalności antropologa wieóczącego swe interpretacje pewnych fenolllenó\\ kulturowych w postaci tekstu jest ni mniej ni więccj tylko rcjestrowanie ich za pośrednictwem rozmaitych środków wyrazu, w tym tak/c środków literackich. Konstatacji owej nie należy odnosić wyłącznic do stanu dzisiejszego. kiedy to mówi się o przybierającym na sile "pomieszaniu gatunków" prowadzącym do sytuacji, w której przypowieść udaje opis etnograficzny (Castaneda), traktat teoretyczny pisze się jak pamiętnik podróiy (Lćvi-Strauss), a barokowe fantazje clo zluclzen ia przypom inają em pi ryc7ne obserwacje (801'ges) (Geertz, 1990b, s. 114). Przekonuje bowiem Clifford, ii jUi ojcowie - załoiyciele antropologii, tak surowi w przestrzeganiu prawideł poprawności naukowej, nie ustrzegli się przed 'znieksztakającymi' elemcntami literackości. Jednym z tych 'zn iekształccó' była alegoria. Zaczcrpn ięte z B ibl ii i ze świata starożytnego śródziemnomorza alegorie stosowal już ojciec Lafitau, kiedy to na kartach Moeurs des sauvaKes A/Ilericains ... z 1724 roku porównywał obyczaje Indian z obyczajami antycznych Greków. A.legoryczny sens posiadały reprezentacje kultur autorstwa Margaret Mead i Ruth Benedict (CI iIrord, 1986b. s. 10 l-l 02). Interesujące jest to, że typy kultury zarówno dionizyjski jak i apollióski przedstawione przez Benedict są również zapożyczeniami ze starożytności. Owoce starożytnej wyobraźni (mit o Ozyrysie) oraz opowieści opane �19 na Biblii (podróż Józcfa do Egiptu) użyte jako alegorie znaleźć można i w polskim pisarstwie etnograficznym - przykładem są Podróże do piekieł Jerzego S. Wasilewskiego (1979). Kulturowe zakorzenienie badaczy, których dzielą dwa stulecia oraz odmienne ideały nauki objawia się oto w całej pełni i w całym swoim donioslym znaczeniu. Dodać wypada. że również. James Frazer w swej klasycznej już dzisiaj Złotej g(/lę::i stawia AfrykaJlczyków i depozytariuszy kultur Melanezji w jednym rzędzie z innymi przedstawicielami starożytności, tj. Hebrajczykami. Choć w tym \\ypadku fakt ów można wyjaśnić Frazerowską metodą porównywania w zaciszu gabinetu dost9pnych mu źródeł pisanych, to dało to jednak Jarviemu asumpt do stwierdzenia. że ał~rmujący badania terenowe Malinowski do spółki z RadclilTe-Brownem zamordowali brytyjskiego antropologa (Strathern, 1995, s. 166). A owo soczyste określen ie - przywodzące na myśl ideę mordu założycielskiego - pozwoli przejść do wielce złożonego problemu obecności metafor \\ tekstach trybu paradygmatycznego. Już Arystoteles przypisał metaforę ściśle do sfery retoryki i polityki. Tradycja pozytywistyczna postąpiła dalej i odmó\\ ila metaforze spelniania podstawowego celu języka, jakim winno być przedstawianie rzeCl.ywistośei. Gdyby zatem owe tropy literackie wyłącznie ·zamaz.ywaly' c/.y tei automatycznie czyniły oznaczanc przez siebie zjawiska \\ieloznac7nymi i zagadkowymi, to z pewnością nie odnaleziono by ich w tekstach pisanych pod egidą realizmu zbyt wiele. Ot, rzecz sprowadzałaby się do nieumyślnie popelnianych bł~dów. Sprawa nie jest wszakże tak oczywista. I)oskona Ie prryhl iża sedno zagadnienia Lou is Althusser: "Stosowan ie metafor przestrzennych (pole, teren, przestrzeil, miejsce, sytuacja, pozycja itd.), do czego uciekamy się ( ... ) nastręcza pewien problcm teoretyczny, mianowicie pytanie o rację bytu takiej metody w dyskursie o prctensjach naukowych. Można ten problem ująć nastl;puj;1cO: dlaczego pewna forma dyskursu naukowego wymaga koniecznie stosowania metafor zaczerpniętych z dyskursów nienaukowych?" (Lyotard. 1991, s. 230-23 I ). Odpowiedzi na lak postawione pytanie udzielono wielu. Dowiedziono oto, że metafora jako taka odgrywa decydującą rolę w języku, myśli i działaniu. Derrida dodaje, iż wyrażenia literalne również są metaforami, których figuraty\\ność jednak obumarła. zostala i'.apomniana. Takie ujęcie problemu stawia pod znakiem zapylania możliwość oddzielenia literalności od metaforyczności. Rzecz przedstawia się jeszcze zawilej, gdy ustalenia takie próbuje się - a częsty to los antropologów - przeprowadzić względem tekstów pochodzących z innych kultur. Uogólniaj'lc powyższą kwestię można stwierdzić, że historia metafor jest historią nauki i pomaga w /.ro/.umieniu historii kultury. To przekonanie badaczy z kręgu nowcj historii francuskiej wysubtelnia podążający podobnym torem myślenia (choć pcwnie Innymi metodami) Jorge Luis BOI'ges: dzieje kultury �20 są dla niego równoważne z odmiennym akcentowanicm p<:wncgo zestawu metafor. Świadomość nieusuwalności metafor z wnętrza tckstów o ambicjach naukowych nie była, w pewnym stopniu nadal nie jest, powszechna. Antropolodzy refleksyjni taką świadomość posiadają, doskonale zdaj<\c sobie spra\\ę z nieprzezwycic;żalności takiego stanu. Dlatego bez zbędnego skrępowania sami używają takich ogólnych metafor jak kultura jako tekst czy też kultura jako dyskurs. Mało tego. James Clifford w formie krótkich pocztówek (co wcześniej stosował Derrida) szkicuje obraz współczesncj kultury w jednoznacznie metaforycznym stylu. Odmalowuje ją jako coś wiecznie żywego. jako wielosmakowy owoc transmisji i przcszczepów. Taki rodzaj kultury nie jest skazany na trwanie w jednej i ostatecznej formie. Przybiera raczej wlasciwości roślin~. która przycinana, przesadzana i krzyżowana nadal rośnie i wspóltworzy bezustannie zmieniający się krajobraz (Clifford, 1988, s. 182-185). Tego rodzaju opisywanie kultury wskazuje na glośm\ obecność zdolności Iiterackich, zdolności przybl iżan ia języka do ekspresj i ma larst wa, do n iewymuszonego pobudzania czytelniczcj wyobraźni. Same zaś literackie pasje 3ntropologów to jeden z kanonicznych dla antropologii rellcksyinej. a jednocześnie wstydliwych i otaczanych milczcniem przez innych, tematów. Wyjawia Się więc, że Ruth Benedict i Edward Sapir, jako bliscy przyjaciele. wymieniali się pisywanymi przez siebie wierszami, które jednak sklA~lnic musieli ukl"):\\ać przed surowym wzrok iem Franza Boasa. Margaret Mead uważa la siebie zarcH\no za pełnowartościowego antropologa, jak i pisarza'. AtmoslCra Paryża lat 20 .. 30. oraz 40. doskonale ilustruje przejściowość i nieoczywistnść kategorii takich jak literatura i nauka. To tam właśnie zawodowi etnolodzy oraz artyści, z\\las/cza z kręgu surrealizmu, regularnie wymieniali siC; miejscami i ideami. \\spólnie organizowali wyprawy badawcze. wspólnie redagowali czasopisma. \\spólnie urządzali wystawy (Cliflord. 1986a. s. 2-3). Przy okazj i paryskich powiązall ludzi sztuki z ludźm i nauk i warto wspo11111 ieć o pewnym wydarzen iu bardzo znam iennym d la poruszanych k\vesti i. W roku 1937 w cieniu wieży Eiffla powstaje Kolegium Socjologii Gló\Vnymi inicjatorami powstania tego towarzystwa naukowego S<l Georges I~ataille. Roger Caillois, Michael Leiris oraz Jules Monncrot. Wszyscy wspólnie podpisują deklarację założycielską, ustalają wachlarz interesujących ich zagadnicli (są to przede wszystkim fenomeny wielkich ruchów narodowych pierwszej polo\\ y XX wieku), ale ostatni z wymienionych de facto nie bierze udzialu w żadnym przedsięwzięciu Kolegium. Dlaczego? Nic zdccydowaly o tym bynajmniej zadrażnienia osobiste czy jakieś tragiczne wypadki losowe. Otóż \V wyobrazeniu Monnerota nowo powstałe towarzystwo powinno być po pierwsze przed- ) Publiunie wlasne ulwory poetyckie przedsIalviii: Paul Friedrich. Jerome Rothenburg. Stanley Diamond (Daniel. Peck. I <J%. s 7) Ikll Ilymes. Dan l{osc. �21 sl<;;wzięciem intelektualnym. A z jego pojęciem działalności intelektualnej kłóciły się teksty autorstwa jego kolegów. Pisze, iż "rozgraniczenie gatunków zawsze wydawalo mi się konieczne", a dystynkcji owej nie mieli ochoty przestrzegać ani Bataille ani Caillois. Zdegustowany Monnerot zarzuca im pisanie powieści i wiersz)', ozdobnych. pełnych dygresji tekstów teoretycznych - sło\\em. tworzenie .,intelektualnego cyrku". Brak dbałości o sterylność formy nakaZllje mu ostatecznie opuścić Kolegium i kontynuować pracę w pojedynkę, co w rezultacie skazalo go na niemal całkowite zapomnienie, w przeciwieóstwie do obłożonych klątwą Bataille'a, Leirisa i Cailloisa (Heimonet, 1991) 4 Podobnie rzec I. ma się z opubl ikowanym dorobkiem antropologów. Naj\\ iększą popularność i miejsce w pamięci czytelników zdobyły książki ze stygmatem literackości. Można wymienić autorów takich między innymi jak R. Benedict. J. Frazer. C. Geertz. C. Levi-Strauss, B. Malinowski, V. Turner, E. Meggitt. 1-1. Powdermaker. Odróżnialny, osobisty styl powoduje, jak twierdzi C IitTórd. że o Samoul'lczykach można mówić jak o kulturze typu "Mead ial!lego". a o Tikopiajako o kulturze typu "Firthialnego" (Clifford, 1986a, s. 13). Nic sposób rzeC! jasnachcąc nawiązać do realiów polskich - pominąć Bronislawa Malinowskiego. Wiele osób uważa, że nadal można odczytywać i znajdować w jego pismach rzeczy nowe, zaskakujące. Z podobnego zapewne zalożenia wychodzi I Jamcs Clifford opisując obszernie i pięknic fascynacje uuWra .lrgollul//()lI' 7uc!loi/lliego fJucyfikl/ prozą innego Polaka, również tworzącego za graniq. a mianowicie Josepha Conrada Korzeniowskiego. Próbując porównać obie tc, tak odm ienne zdawałoby się, postaci, CI iffo I'd powiada, iż najpierwsza ląeząca jc cecha to wymóg przezwyciężenia progu inności, którą stan(mil odmienny od ojczystego język, \V którym przyszło im się wypowiadać. Kolejne\ zbieżności;j biograficzną było dotarcie w pewnym momencie przez obu lk) .. najciemniejszego kresu ich podróży", do miejsca, gdzie byli zmuszeni na nowo się określić. autokreować (bez świadomości entuzjastycznego nasta\\ ienia do samokreowania się, jakie dziś wyraża wszem i wobec Richard Rorty). Okazuje się, w takim kontekście. iż Argolluuci. .. są nie tyle objawieniem ..maga - etnograf~I·'. nowcj osobowości i metody badawczej, co raczej rodzajem rac.lonal izacj i pO/.wa laj;lcej przezwyciężyć ambiwalentność, niejednoznaczność ! niezdyscyplinowani\.: towarzyszące badaniom terenowym. Nie tłumaczy owego fenomenu ani prywatny dziennik Malinowskiego, ani seria jego monografii trobriandzkich, ale dopiero ich zestawienie (Clifford, 1988, s. 119-158). Tylko " \;ie jesl III / pe\\II11~ci'l /ja\\isko odosohnione i II laśei\\'e czasom przeszłym. Oto na gruncie 1,,'''kin1. I.lIdll ik S!lllllIlJa I\\ier/a sit; l. IKWIH.:gO rodzaiu ostracyzmu jaki dotknął jego osoby 1'0 ukazaniu sit; tOIllU \\ ierS/.y i ksi'l/li prZLZnaelanej dla dzieci. a bt;d<lcych jego autorstwa (.lajej o/'<!lrlu<!UII/ .vlriill. ł ')')5. s. 17) (;\\oli u/upelnienia tematu. przypomnieć tr/.eha. że wiersze pisaltakże jeden z ojców polskiej cliHlgl'alii Kazimier/ MoS/.yJiski. Ich ewidentnie 'Iudolubowy' charakter i jaskrawa tendeneyj11\1;e II pr/edsta\\ianill \\ si spo\\odowaly. /e zl%ny ze studentów etnologii poznailskieJ I.espół :nu/:-CllI\' \\ykorzystalje \\ s\\oim ironicznym programie scenicznym. �22 taka kontaminacja pozwala na wyjaśnienie Cliffordowskiej tezy o "autokreacji etnograficznej". Zawiła prawda pracy Malinowskiego - i antropologó\v w ogóle - okazuje się być zmaganiem nie tylko z upartymi informatorami, niechęcią tubylców czy faktem odizolowania od wcześniejszej, obłaskawionej codzienności. To również bardzo szczególna walka z wlasną psychiką, przeszłością, czytanymi akurat książkami, nadchodzącą korespondencją. Także z metodą, ctyką, sensem uprawiania "takiej" nauki. Dopiero tc wszystkic (i zapewne wiele im podobnych) czynniki współtworzą i zaludniają świat pracy antropologa. To jest właściwa kakofonia terenowa. W zetkniyeiu takich światów badacz szuka porządku. Przygodność bytu powoduje, że każdy czlowiek i każde mak zdarzen ie może być wniesione do narracji, może stać si<;jej czyścią. N ie chodzi tu jednak o demonstrację szczegółowej wiedzy czy przesadną drobiazgowość ani tcż o rozkoszowanie się własnymi przeżyciami i konceptami, ale o ukazanie wysokiej wrażliwości jaką charakteryzuje się materia pracy terenowcj. Przenikanie się rozmaitych światów, przestrzeni, zjawisk, odmiennych odczuć i interesów najkróeej określić można miancm polifoniczności. A termin ten odsyla do koncepcji literatury jaką wypracował obecny w Clirtordowskich rozważaniach Michał Bachtin. Jedną z kluczowych postaci pojawiających się na stronicach książek Bachtina jest riodor Dostojewski. Wybór to dokonany z pełną świadomością, autor Biesów bowiem stosowal bardzo charakterystyczną, intrygującą procedurę prowadzenia narracji. Oto brak jest w niej nadrzędnego punktu widzenia, jednej ideologii, jedncgo "glosu" podporządkowującego sobie pozycję i wypowiedzi innych. Mamy za to do czynienia z wspólobecnością wielu równoważnych perspektyw. Powieści Dostojewskiego przyjmują formułę otwartego dialogu, gdzie żadcn punkt widzenia nie ma sankcji rozstrzygającej. Po"vieści owe są obrazami świata postrzeganego jako dynamiczny zbiór różnych racji. które nijak nie dają się sprowadzić do żadnej uniwersalnej prawdy. Słowa i myśli są w nich zawsze czyjąś własnością i 7 tego powodu nie mogą nabrać mocy obiektywności ani uniwersalności. Taka wlaśnie polifonicz:na wizja uwiodła umysł l3achtina. Twórczość Dostojcwskiego umocnila w nim przekonanie o nadzwyczajnej wartości dialogu, wartości znamionującej różnc sfery ludzkiego bytowania. Rosyjski uczony pisał wprost: ,.istnieć - to znaczy dialogowo z kimś obcować" (Bachtin, 1972, s. 392). "Dialogowo z kimś obcować" znaczy ujawn iać, kon frontować i być gotowym na wymianę poglądów, przekonai1, racji. Fakt wypowiadania wlasnych myśli jest aktem podkreślenia własnej odrębności. Alc podjęcie dialogu zaklada także potwierdzenie autonomiczności jakiegoś "ty". Ma wi<;c dialog svvój wymiar etyczny, egzystencjalny, i w taki sposób jest przeze mnie pojmowany. Nie literalnie jako rzeczywista jednostka komunikacyjna, ale w kategoriach filozoficzno-etycznej idei. �23 Restrykcyjne zastosowanie powyższych postulatów może prowadzić jednak do pewnego niebezpieezeóstwa. Zbyt przesadne wsłuchiwanie się w głosy innych powoduje bowiem unicestwienie własnego ja. Jest to inny, również szkodliwy, rodzaj nicwspółobecności (Todoroy, 1996, s. 275). Przyznanic rozmowic specjalncgo statusu w ufundowanym dzięki komunikowaniu się ludzkim świecie jest poglądem właściwym nie tylko Bachtinowi. H. P. Gricc w Logice i konwersacji dochodzi do wniosku, iż to wcale nie język, lecz rozmowa właśnie jest najbardziej elementarnym zjawiskiem w procesie porozumiewania się. Otaczają nas rozmowy, nie języki. Wnoszenie własnego \\kladu \v przcbieg konwersacji, podtrzymywanie jej, traktuje Grice jako rzecz najoczywiściej racjonalną, korzystną, taką, której nic wolno zaniedbywać (Grice, 1980, s. 96-1(0). Połączenia obu zasygnalizowanych stanowisk najlepiej dokonać na gruncie Richarda Rorty'ego odczytania j~lozoficznego przesłania książek Milana Kundery. Autorzy zarówno Pcvg(}dn(},~ci. ironii. solidarno.~ci jak i Niezn(}.~nej lekko.~ci hvtll afirmują różnorodność możliwych światów. Obaj nie wierzą w jedynie właściwą deskrypcję, obaj zaprzeczają istnieniu jakiegoś ostatecznego osądu (bez względu na to czy miałaby nim być filozofia czy np. wyrok przyszłych pokolell). Raj indywidualności - przeciwstawiany smutnej krainie rządzonej przez jakiś absolut - zapewnia przede wszystkim jedno: że dialog nie obumrze, nic ucichnie. Idealny dialog wyklucza zawłaszczenie przez kogoś prawa do prawdy. I jednocześnie wszystkim jego uczestnikom zapewnia prawo do zrozumienia (Rorty, 1995). Naj istotn iej sze elementy przypomn ianych koncepcj i - Bachtina; Grice' a, Kundery i Rorty'ego - znajdują swe oryginalne rozwinięcie na gruncie antropologii refleksyjnej. Staj'l się podstaw,! do sformułowania pewnych postulatów metodologicznych, przyczyniają się do zrewidowania kilku kanonów etnograficznego realizmu. Przedtem wszakże poczynić należy uwagę terminologiczną. Reprezentowan:- przez m.in. J. Clitlorda i G. E. Marcusa nurt metaantropologii lokowany jest \\ kręgu nauki postmodernistycznej. Jest to zasadne, bowiem, jak ujmuje to Stephen A. Tyler: ,.Postmodernizm jest kulminacją modernistycznych ataków na ideę reprezentacj i ( ... ). Dckonstrukeja pisania (writing) stanowi konsekwencję kryzysu idei reprezentacj i w nauce i sztuce, w istocie jest początkowym aktem odnawiania oraz przywracania potocznego sensu światu ucieleśnionemu nie \\ języku bild/: reprezentacji, ale w mowie, w światowym karnawale, w codziennym gwarze zwyczajnego życia" (Tyler, 1987, s. XI-XII). Postmodernistyczna antropologia jest nade wszystko, wedle autora The Un-Ipeakahle, studium mówienia i pisania. Świat jest bowiem tym co mówimy i piszemy, że nim jest. a to, co mówimy oraz piszemy, jest światem właśnie (Tyler, 1987, s. 17 J). Definiowane w tym duchu stanowisko często jest nazywane i utożsamiane z podejściem tekslualislycznym. Dzieje się lak z kilku przynajmniej powodów. �24 Prawdą jest po pierwsze to, iż badacze z tego nurtu najobszcrniej zajmują się "pisaną" stroną pracy antropologa, rezultatami jego dociekaJ) przedstawianymi w różnego rodzaju tekstach, że teksty są "poligonem", na którym wypróbowują skuteczność swoich metod, że formułowana z ich pozycj i krytyka n ie wspiera się danymi zebranymi w trakcie żmudnych bada!'] terenowych. ale wynika z dekonstruowania terminów, Zdał), tekstów i dyskursów. Można zatem wysnuć wniosek, iż ClitTord i inni są sygnatariuszami slynnego stwierdzenia Derridy jakoby "istniały tylko teksty" i, że "wszystko jest tekstem". Postępując zaś w myśl tego sformułowania jego zwolennicy mówią i pisz<\ tak, jak gdyby istniały tylko teksty. Tekstualizm, jeśli traktować go w kategoriach wspólczesnej adaptacji idealizmu, podważa przekonanie o możliwości porównania jakichś myśli czy idei z nagą, zcwnętrzną, nieskonceptualizowaną rzeczywistości,\ . .Jedyne co pozostaje to porównywanie idci z ideami, myśli z myślami. Wszelkie klasyfikacje. poglądy, a nawet dobór tematów zdeterminowane są przez używany akurat język. Głos nauki jest jednym z licznych rodzajów gier językowych jakie rozbrzmiewają w polifonicznej teraźniejszości. I nic nie przemawia za tym. by byl to głos w jakiś szczególny sposób ważny czy prawdziwy. Tekstual izm proponuje równ ież własny sposób rozum ien ia tekstów. Polega on na poj mowan iu konkretnego tekstu jako rezultatu stosowan ia określonego kodu, który to kod - po jego rozszyfrowaniu - determinuje siatkę terminologiczną, przesądy filozoficzne i przesłanie światopoglądowe (Giedymin, 1994). Antropolodzy pochylający się nad tekstami swych poprzedników oraz kolegów z pewnością nie odrzucają radykalnie powyższych poglądów. Naiwn) realizm jest im równie obcy jak akadcmicka systcmatyczność Malinowskiemu. M imo tego wolę nazywać ich antropologam i rellcksyi nym i. a nic tckstual istami. Refleksyjność bowicm wyróżnia się tym, że myśl potrali wnikliwie przypatrywać się różnym okruchom zewnętrzności, jak i samej sobie. Granica podmiot - przedmiot stajc się w procesie poznania umowna. "Myśl relleksyjna _. pisał Gabriel Marccl - zakłada sąd egzystencjalny jako przeniesicnic doświadCl.enia granicznego (tj. ustanowienia czegoś jako istnicj,\cego - flev!). W K.) w obręb porządku intclektualnego" (Marcel, 1987. s. 34). I na tym wlaśnie podkrcślen iu doniosłości zderzenia, czy jak nazwałem to wcześniej. napięcia, doświadczenia jednostkowego z wiedzą zinstytucjonalizowaną polega kardynalna różnica zarówno intelektualna, jak i egzystencjalna, mi~dzy tekstualiZll1Cm a antropologią refleksyjną. Heroldowie tej ostatniej orientacji nic tylko stawiają sobie pytania o prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursu naukowego czy ideologii. Zastanawiają się także nad moż'\iwości<\ "odciśnięcia" \\1 tekście rzeczywistości, nad przedstawieniem dialogiczności świata. nad sposobami �25 przekazania osobistych doświadczell, nad pełnoprawnym włączeniem w tok narracji innych podllliotó\/. Jednym z najdonioślejszych stwicrdzel1 Clifforda jest to, które mówi, że tcksty antropologiczne nieodmiennic i uparcie dążą do stłumienia "oszałamiającej różnorodności idiomów", różnorodności doświadczeń, namysłów, obrazów świata. do spłaszczenia wyników badaó (Rabinow, 1986, s. 245), co dokonuje sit; na dwóch poziomach: formy (eliminacja tropów i nieufność \\obec form literackich) oraz treści (unikanie wątków "niegodnych" prawdzi\\ie naukowego poznania). Rozważając różne sposoby przekształcania surowego i niejednorodnego t\\orzywa terenu w skanonizowaną formę tekstu etnograficznego, Clifford dokonał pewnej interesującej typologizacji. Za najważniejsze formy antropologicznego pisarstwa uzna I typy doświadczający i interpretujący. Oba wiąże ze sobą, by je odrzucić wskazując na ich nieetyczne związki z kolonializmem. Okazało się. że ani doświadczenia badacza - pozornie osobiste, własne - ani jego interpretacje nic były w istocie bezstronne (Clifford, 1988, s. 41). Krytyka kolonialnych sposobów przedstawiania innych kultur wspierana jest nader chętnie ustaleniami czerpanymi z bardzo cenionej przez antropologów refleksyjnych pracy Orientalizm Edwarda W. Saida. Said opisując kształtowanie się i współczesne losy orientalizmu - jako sfery \\ iedzy akademickiej, przedstawiełl literacko-artystycznych oraz zaplecza instytucjonalnego - wykazuje, że we wszystkich swych odmianach tworzył on i propagował służebne modcle Orientu, modele powołane do życia i wykorzystywane dla wygodnych Zachodowi celów. Nie bada Said zgodności opisów z uchwytną rzeczywistością. Nic wierność wobec oryginału go interesuje, ale samo przedstawienie. Powiada wprost: "przedmiotem powszechnego obiegu \\ dyskursie i wymianie kulturalnej nie jest prawda, ale przedstawienie" (Said, 1991. s. 49). Siedzi więc styl i figury stylistyczne, zabiegi narracyjne, okoliczności historyczne i kontekst społeczny, które doprowadziły do powstania szczególnego konglomeratu wicdzy o Oriencie, tworzonej przez samozwańczych reprczentantów, składającej się z zcwnętrznych głosów - a to na skutek \\ymuszonego przez Zachód milezenia samego Orientu. Przedmiot owej wiedzy jest ex definitione poznawalny. Istnieje zatem w ten jedynie sposób w jakim znany jest Zachodowi. Wytwarzać taką wiedzę znaczy panować nad jej przedmiotem (Said, 1991, s. 63) 6. ; Rcłkksyjność jako cecha dystynktywna pewnego nurtu myślenia pojawia się także w sociologii. Piem: 130urdicll rO/.waża m.in. rój.nice między leclorem komentującym teksty zastane, a ({/leforI'm wytwar/.ającym nowe dyskursy. W elekcie nakladania silt prac obu tych postaci interpretacje lajmują rl)\vnie ważne miejsce w tradycji, co i samo dzieło (Bourdieu, 1990, s. 94-105). " Optymistycznie na podobml syłuację spogląda Tzvctan Todorov. Uważa on, iż charakterySl~ uny dla czasów obecnych jest dialog kultur .. ,ktÓrego urzeczywistnieniem - jak sądzimy - jest etnologia. dziecko kolonializlllu. a jednocześnie dowód jego agonii" (Todorov, 1996, s. 274). Pogląd ów wynika I. lego. że autor ['odboju Amelyki syłuuje kolonializm przede wszystkim �26 Gccrtz uogóln ia owe partykularne usta len ia: opisywan ie jest władzą. "Przedstawian ia innych n ie da się łatwo oddziel ić od man ipulowan ia n im i". Zdolność antropologii do konstruowania pewnych określonych rzeczywistości skłania do stawiania pytal1 o to, kto kogo opisuje i \V czyich terminach (Geenz. 1995, s. 97). Bachtinowskie przestrogi o tym, że żadnc slowo nic jest neutralnc. )1czpallskie". nabierają w kontekście pojmowania repre/.entacji w kategoriach praktyki politycznej (gdzie dominuje złudne dla czytelnika wrażenie bezstronności ideologicznej autora) nowych znaczeJl. Teksty antropologów uwiklanc w dyskurs przemocy (przypom ina si~ jeszcze Lyotard l. pod legle \vpływom spowinowaconym z polityką czy ideologią, teksty zaglus/.aj;lce oryginalne brzmieJ:ie inności są dla Clifforda zaprzeczeniem pracy ..koncscrów zróżnicowania'" O wiele przychylniej spogląda autor PredicOIllenl of ('lIlll1re na dwa pozostałe (poza doświadczającym i interpretującym). wyróżnione przez siebie typ~ pisarstwa antropologicznego. Wychodząc z zalożenia. iż badania tcrcno\\e są nade wszystko zdarzcnicm językowym. pragm!e również wskazać na grzech autorytarnego opisywania tego, co badane. wyróżnia Cli nórd dialogiczny t: p pisarstwa. Jego sedno polega na negocjowaniu wspólnej wi/ji rt.eczywistosci. egocjowane zaś. dyskursywne znaczenie nie istnieje bcz dialogu. Termin "dialog" użyty jest najpierw w znaczeniu literalnym: tekst będqc~ jego prezentacją miałby relacjonować dialog dwóch podmiotów. W tym \\ypadku (używając klasycznej term ino logi i) antropologa i in formatora. A Ie później odwołujc się CI iITord do koncepcj i Ilansa-Georga (jadamera. N icm ieck i filozof utrzymuje. że modelem prawdziwego spotkania z obcości,\. żywiolcm antropologów, jest rozmowa. Pojycie owej rozmowy ufundowane zostało na odrzuceniu przeciwstawności podmiotu i przcdmiotu, na porzuceniu poczucia \vyższośc i, poczucia projcktowan ia i kontrolowan ia procesu poznan ia. Istola prowadzącej do poznania rozmowy jest nic tylc "mówienic", co ..słuehanie": umiej«tność przemyślenia innych racji. Wstępem do jakiegokolwiek rozumienia jest "dać sobie coś powiedzieć". Agresywność, podejrzliwość, nieumiej<;tność "słuchania" podważa sens dialogu (Tokarska - Bakir. 1992. s. X-9). Scharakteryzowany w ten sposób model dialogu wyklucza istnienie jakiejś determinującej go, związanej z przemoc'1 ideologii. Poznanie i wiedza plyną tu z przynajmniej dwu źródeł, brak jest monopolisty. Można powiedzieć, że odw "'iekach XVI. XVII i XVIII, kiedy to etnologia praktykowana byla gl(l\\nie rr/~ ogniskach lUi' na salonach. a sprowad/.ala siC; do gawc;d o nielViarygodnych obyuapch innych d/.ikich. 7 ClitTord pis/.e, i'e konstruowanie tekstów pr/.CI. al1lropolog()\\ dctcl'lninOlVanc jest Ul n~l.Imniej sześcioma czynnikami: I) konteks(ualność Clenia). 2) rctoryClność (zatopiL:nie w istnicj'lcych ność (tworzL:nie \1 obrc;bie bądź przL:ci\\' jakiejś do odrói.niania się od powieści nym ideologicznie cji) (Clinard. obserwaton;Ill). 1988. s. 6). (IV) rasta Cly relacj i podróżn 6) historyczność I kultury i jcdnoueśnic t\\or/\ m~l- konlVenL:jadl w~rajani,1 si\·). J) inslylllcjonaltradycji Cly s/kole). 4) gatunkO\lośl' ((!<ven1c iczych). (plynnośl' 5) pol il~ ka (hadau. n ie jest neutral- WSZ) slk ich p(l\I'~ jS/~ ch kllll\\ L'n· �27 \\ aga nierozum ien ia czegoś. odwaga dostrzcżcn ia cząstkowości własncj wiedzy Jest. w ŚW ictle Ciadamerowsk iej hermeneutyki, warunk iem zrozum ien ia. dotarcia do wiedzy pelniejszej. Ostatni z wyszuególnionych typów określa Clifford eufemistycznie miancm ..utopii mlwgiego autorstwa". I to sformułowanie mówi nicmai wszystko o poli!\)niunym mlldelu antropologicznego pisarstwa, modclu bardzo podobnym do poprzecIn iego. n·li.n iąeym si<;jedyn ie radykal izacją cech. Jcśl i etnograficzny real izm polega I na oglW1/ie i wyjaśn ian iu kulturowej inności z jcdnego. uprzy\\ i1ejowanegll punktu widzenia. to antropologiczna polifoniczność ma być jego zaprzeczeniem. Do ro/.padu mono-logicznego autorytetu doprowadzić winno kilka zabiegów. Priede wS/.ystk im etnografia n ie może być wyJączn ie gJoscm Zachodu. Plll iflln ia jest lldrzucen iem autorytaryzmu, epistemologicznego jedynem ladztwa. Kulturowa arena różnorodności postkolonialnego świata domaga się upisu i wyjaśniania. przedstawiania racji i lokalnych interesów z wiciu źródcl. \\Idu miejsc. za pośrednictwem wielu dyskursów. Poznawcza i ideologiczna \\Y!<lCZIWŚĆ lachodu na antropologiczne konstruowanie rzeczywistoścI odbierala glos innym systcmom wiedzy nie-zachodnicj. Nadto, tworzone w ten sposób olmvy świata adresowane by!y w zasadzie jcdynie do własnego odbiorey. Trudno pr/-Y'pus/cl.ać. twierdzi Clifford. by Trobriandczycy z zainteresowaniem CI.)'tal i funkcjona Iistyczne monografie. Być może, ich uwagę przykuły za to cytowane wypO\\iecl/.i informatorów. przytaczane fonlluJy magicznc, a \\i<;c te elementy etnograficznej narracji. które ~ u zarania - mialy pdnić zadanie dokunlentuj'lcych. uwierzytelniających całość archiwaliów. Stąd poja\\ iaja Sl~ eksperymenty i na okładkach książck etnograficznych poza nazwisk iem Iicencjllnowanego badacza um ieszcza sit;: tcż nazwiska tłumaczy oraz inf\mnatorów jako pełnoprawnych wspó/twórców przedstawienia. jako tych, którzy korygo\va Ii IJlaCl.en ia i negocjowH Ii wersję rzeczywistości. Choć pr/edsil,:\\ 1.i<;C ia tego rodzaj u S<l fo rill <l ożywczego wiatru dla skostnia Iych \V rca Iizm ie. uleglych intelektualnej czy pol itycznej przemocy etnogralicznych tekst\')\v. to ostatecznie ich pelna realizacja okazuje siy być niemożli\\a. To bowiem antropolog jest w kOl1Clltym, który udziela głosu, który aranżuje \\arunki. redaguje ostatnią wersj<;. Pisanie tekstów ~ w obecnych warunkaeh technolllgiCl.nych nie pozwala na przekroczenie tej pozycji, przełamanie monopolu (przynajmniej w tym względzie). Z tych powodów, mimo calej swej przychylności, uwaia Clillord polifoniczny typ antropologicznego pisarstwa za utopij ny. Wszystkie wymienione powyżej typy pozostają caly czas w użyciu. Żaden z nich nic jest CI.YSty, ncldzielony zupelnie od innych, osobny. Wszystkie są polem do popisu wcwnątrl każdego paradygmatu (czy, jak powiedzieliby Mar(lb i Fischer. polem do popisu pośród propozycji i pomysłów uwolnionych z uporządkowanych wcześniej paradygmatów). KOllezy swe rozważania Clifford w sposób następujący: "Jei.eli pisarstwo etnograficzne żyje, a wierzę, �28 że tak, walczy ono w obrębie tych możliwości i przeciw nim" (CliITord, J 988. s.41-54). Definiowane w powyższy sposób etnograficzne pisarstwo wc wszystkich swoich typach odznacza się wysokim stopnicm zakorzenionej w odmiennych dyskursach i reprezentująccj różnc intencjc retoryczności, która jak pisał PaLII Ricoeur, "jest sposobem \vplywania na siuchaczy" \vykorzystuj,\cym rozmaite środki i tropy. Nic jest przy tym retoryka ani rod/.ajcm dowodu. ani formej aktu przemocy. Jej zadanie polcga na ,.czynieniu tego, co prawdopodobnc. bardziej pociągającym" (Ricocur, 1988, s. 236). Celem retoryki antropologów refleksyjnych jcst zwn')Ccnie uwagi na donios~ość samowiedzy. Postmodernistyczna antropologia jednym z gl()\\ nych przedm iotów/podm iotów swych docicka(] uczyn ila wlaśn ie samowiedzy. która jest zarówno jej (mówiąc klasycznie) przedmiotcm, jak i znaczenicm. P. Stcven San gren stwierdza. że ,.refleksyjność'· oznacza ..zwrócenie antropologicznego spojrzenia na sanUj antropologiy i podważenie obiekty\\ności autorytetu tej dyscypliny" (Sangren, 1992. s. 277-278). Choć bowiem zmicniają się środki i gatunki antropologicznego pisarstwa. to istot,\ tcj intelektualnej aktywności pozostaje wciąż jedno: poznawanie form bycia w świecie. ;\ st,manie twarzą w twarz z kulturową różnorodnością - bez pancerza fundowanych na przymusie dyskursów - w ostateczności zmusza do postawien ia pytall o \vlasną tożsamość, własnc ,.umiejscowienie". Spotkanie z innością. sytuacja dialogu ujawnia ograniczenia i uprzcdzenia obu stron. Odkrycie przez Michela hlucaulta i Jacquesa Den'idę tego, iż antropologia jest wzorCOWej dyscypliną w maksymalnym stopniu uwik~aną we wlasny kontckst kulturowo-spolecZll) wywołało dużą podejrzliwość w stosunku do jej praktyk. podważylo wian,: w jej adekwatność i bezstronność. Dlatego bada siC; nic tyle świat w antropol0gi i (reprezentacje), co antropologię w świecie (samoświadomość). Pojmowan ie pisania ctnograficznego tekstu jako procesu utrwalania zebranego materialu.lest nieporozumieniem. Struktury jyzyka nie odwzorowują świata: blędcm logicznym by~o uznanie metod realizmu etnograficznego za zwierciadło rzeczywlstuści. To nie genre winno stać się życiem. alc zupclnie odwrotnie. Dlatego 7ll1icnia się wizerunek badacza, a kanoniczne metody i procedury kruszej,!. Większość piszących w trybie paradygmatycznym ukrywała się za s\\()istym, powielanym widmcm: nieobecnym w narracj i i przezroczystym dla badanych, za widmem obiektywnego wysłannika ecntrum na nicuporządkowane, niezdolne do samoreprezentacji peryferia, za widmem poslugujelcym sit; wypracowanymi w obrębie zinstytucjonalizowanego dyskursu narzędziami w sposób metodyczny, jednoznaczny, bezosobowy. Owo zdławienie osobistego głosu stało się jednym z głównych powodów "wyciśnięcia" z tekstów etnograficznego realizmu śladów życia. Jednym z głównych obok metropolitarnej niechęci do podjęcia prawdziwie równorzędnego, etycznego dialogu. �29 Podwa/.cnie realizmu, kompromitacja milczącego, ale zarządzającego tekstem skryby zaowocowalo wejściem na scenę jednego jeszcze bohatera antropologicznych opowieści: samego badacza. Oto opuścił on swoje dotychczasowe u"rycie, zau<,' czuć. mówić. okazywać własne emocje i poglądy. Samoświadomość uwiklania antropologii w sieci zachodnich monologów skłania badacza do porzucenia upr/.)'wilcjowanego stanowiska arbitra i zejścia na twardy grunt potoczności. pośród zgiel"u i nawolywania. Takie doświadczenie (czasem bolesne) nie pozwa la na ucieczkc; od osobistych przekona!'l i uczuć, na ucieczkę \xl samqw siebie. Próby Pol<lc/.enia publicznej odpowiedzialności z prywatnymi zabiegami aULOkreacji i poszukiwania to/.samości uważa Richard Rorty za jedyny dostępny obecnie sposób na uniknięcie groźby złapania w jeden "słownik moralnego namysłu". Ów specyficzny .Jhe publ ic - private spl it" mają konstytuować dwa etosy: romantyczny i pragmatyczny. Pierwszy z nich oznacza lojalność wobec innyc/l. nastawicnic ctyc/nc. współczujące. Drugi z kolei zakłada możliwość OplJ\\ iadan ia o swoich sympatiach i antypatiach. pozwala na osobistą redeskrypcię (Kwiek. 1994. s. 67-90). Podstawowy zarzut jaki stawia się tak pojętej subiektywizacji bada!'l brzmi: reprezentacje kultur dokonywanc niejako ..autorsko" są 7jawiskami jednorazo"ymi. i wlaściwie nie sposób poddać je procedurom weryf~kacyjnym, ocenić pod \\zglęclcm podzielanych wartości. Odpowicd/ na powyższe wątpliwości jest dwustopniowa. Najpierw zatem przedstawić trzcba wi/ję kultury jaką wyznają antropolodzy refleksyjni. Pisze CI ifford. że skompl ikowane procesy wspólczesności doprowadziły do sytuacj i, l' której /jawiska kulturowe przestały być przedmiotem do opisywania, jakimś 1\\ artY!1l i jednorodnym korpusem znaczCl't dającym się defin itywnie zinterpretO\vać. Kultura jest raczej sporem. czasowością, przygodnością, a etnograficzne interpretacje są w ową przygodność niewątpliwie zaplątane (Clifford, I 986a. s. I 9). Scharakteryzowana \V takich tenninach współczesność implikuje po pierw~/e to, i.e badau.e zajmujący się kulturą przypominają poetów~ ponieważ jak i oni zaangai.owani są w "konstruowanie obrazów świata" (Paul Friedrich). Po drugie zaś - to również alegoria! - antropolog dziś przypomina Hermesa. Bowiem obiecuje. co oczywiste. nie mówić kłamstw. ale równocześnie nigdy nie jest mu dane powiedzieć całej prawdy (Clifford, 1986a, s. 6). Czy precyzyjnIej - całości jednej z kulturowych prawd. Hermes. w ramach hcllel1skiego synkretyzmu, był uznawany przede wszyst"im za patrona podróżnych. Takie kojarzenie jego postaci bliskie jest rozumieniu przez modernistycznych antropologów swej profesji właśnie jako konstytuo\\anej glównie przez fakt przemieszczania się. Ale w starożytności rozwinął się także kult Ilcnnesa Trismegistosa - boga pisma (Kempillski, 1993, s. ł 78). Tego rodzaju dualizm jest bardzo bliski, jak sądzę, omawianemu nurtowi �30 antropologii. samopoznającej się we własnej IJm-ri.\'. której najoryginalniejszym wykwitem są etnograticzne teksty. Próbując dokonać oceny przybl iżonych tutaj ustaJell badaczy I. kn;gu antropologii refleksyjnej nie sposób - nawet nastawionemu prl.ychylnie komentatoJ'()\vi - nie postawić kilku doniosłych pytall: Cl.y badaCl.e I. O\\cgo kn;gu nie popełniają przypadkiem tak silnie krytykowanego prl.CI siebie bl~clu to jest. czy analizując etnograficzne teksty nie zajmuj,\ \vobec nich posl<l\\Y uprzy\\ ilejowanego. lepiej wiedzącego obserwatora'} DlaCl.cgo obnażaj,\c slabości realistycznych. nic tylko. tekstów. poslugują si~ w wi~ks/()ści wlaściwym im językiem? A ogólniej .- czy jakikolwiek jGzyk (dyskurs) zdolny jest do przezwyciężenia drzemiących w nim słabości'? Wyraźna odpowiedź w przytaczanych pracach nic pada. co nic INICI: w żadnym razie. że wątpliwości takie i zastrzeżenia nic po.iav,iaj'\ się. że brak ""ysi Ików. aby im podołać. N ie bez przyczyny mam) przec iej do Cl.yn ien ia tak często ze sformułowaniem "refleksyjność". Nic bC/. przyCl.yny sięga się po tilozofów. Trudno jest obron ić tezę o zaj mowan iu uprzywi Jejowancj pozycj i n ieomylnego obserwatora. Zwolenn icy kręgu refleksyjnego nic odrzucaj'l ca lośe i \\cześniejszych ustaleJl etnogralii (metaindukcja takowa b)'lab)' I.reszq samobójcza dla jej twórców), nie utrzymują też jakoby ich ściei:ki rozmyśla(l byl)' jedynymi właściwymi. Roszczenia co clo wyh\ezności na poprawność intcJektuain,~ są zaprzeczeniem postmodernistycznej aury uprawiania nauki. l tak samo jest \v niniejszym przypadku. Antropologia refleksyjna lapraSl.a jedynie do rozmowy z Jej postulatam i. N ie próbuje wdrapać sil,: na tron trybuna rozumu (jeśl i ó\\ w ogóle jeszcze istnieje). Krytyka jakiegokolwiek systelllu. w tym wypadku krytyka wywodząca siG w większości z wnc;trza antropologiClnego dyskursu. skazana jest na używanie pojęć będących dancgo systenlll nieodh\Cln,\ częścią. Nie jest to wszakże argument przcsądzający o niedostatkach takiej krytyki. lecz dowód na to. że każdy język, każdy dyskurs. każ.dy tekst w sposób ,.nieja\\ny" krytykuje sam siebie. je zawiera możl iwość samonegac.j i (Derrida. 1986. s. 254-258). W świetle tych filozoficznych racji widać. że antropologia relleksyjna jest pr7.edsięwziQciem samooczyszczenia dyscypliny. uciastYClnienia jej. pr/ygol0waniem do zetknięcia zc współczesnością. Stanowi próbt; puezwycic;żenia modern istycl.nych ogran iczell i ogran iczen ia modern islycznych ros/czcll . .Jest projektem antropologii z ludzką twarzą, gelzie równie ważne co lIc/.ucia i przekonania badanych są rozterki badacza. WystQpuje ona równici:. jako rzecznik porzucenia bezużytecznych podziałów na naukę i literatury, wiąi<lc potencjaly obu tych dziedzin I.adaniem pokonania samotności \V świecie. i:.yczliwcgo porównan ia różn ic. ustanowien ia d ialogu jako naj barclzicj ludl.k icj kondycj i. Można te ideały uznać za własne. lTIożna zaakceptować proponowany sposób rozumienia nauki i roli badacza - autora doświaclczaj<lcego obcości innych �31 uraz ohcości siehie, Ie stanowią jednak lIstalenia antropologii refleksyjnej zbioru koniecznych do przyjęcia dyrektyw i norm, Dlatego gwarantuje ona tylko i ai jedno: moi,na jej n ie wierzyć, IllIll,l( )(JIZMI/\ I /)el'l'/d", .. I IJl) I . / /Jarid" Ne(It/,'r: li<'!lI'l'ellli/(' 1J1i1/(/s. (cd,) 1'. !\.amuC Columbia University Press, 1l~lcllli Il \ l. !')n /'I'ohh'IIlI,/ltl('lloki \Varv.awa, /)o,I'lojell'skiego. Il()urdi~u 1'. I')')łl (lillOI'd .I. I ')X(,a /11 (}f/Wl' /1',,1',1.1' 11I1I'o"lIc1ioll lIo,!.;/'U/,/n' /'"ui,,/ hltlhs, ,I, C1illtlrd (~,b.) 1)11 UIlI/ogm/,/lIc l'I'e"It,(//I/"1I1 {IJII'III''' 1-.".1'.1'01',1' .II/egor\'. 'II/IUI'L'. 0/( li Nejlexil'e Stanllll'd Sociolo,l.,TJ.'. II': WI'ilUlg ('IIIIl11'e. 711e I'oelies i (i I,:, Marcus. Ikrkeley, II: lI'I'ilillg ('u/Utre ... oJ!. eil. i'11'<'II/iclh-( 'CI/IlliT Ullllogr"jJhv, University an" /,ileralllre Press. I'olilies "nd of 1-."111- Cam- ilr/. hridge, lJalli~1 I:. V .. Peek I'v1. .I. I')')() ('u//ure ('''II/eXlltre. ) I,:. V Daniel. In". S/u"ie.l'. [krrida II': ./11 IlIlro"lIcli"lI. /c:ljJloro/ions M,.I. Peck. University in An/hropology ofCalifornia and Ulerar)' Press, .i. !')liil SII'II/,Iul''', :1I"k i gm '" rfn'kursie lIallk "Pami<;tnik hUlllonislycnych. Literacki" nr::!. I i.,eher 1'\'1. , \-1. ~Ltreu, i l)'i:?' II'eher L ('ol/lIl/el/l.I, ,,( (i .. T~ leI' !\. S, '111TentAnthropology" vol. 33. Fcbruary, Supplemcllt. \1 .I. ~vl 19')3 /I or/ul/g 1/il'l!lIgh IV. /'eri/ous ,.'lWIes. COllversa/iol/s on Mareus. The Universily ofChieago Press, I/IL' (}fha, (cd) (j,I:, "I/r/S"UOII. Cullure, I'olilics "Teksty Drugie" \llspóle:esno hllllJ(/- (H:ntl ( " 1<)')001 lil'(' I')'iOh l) "lIII, IJisl/l'· lu ... g"'II/lA"cll Allleryka" :I/It/CO/l\'('/i. nr ::!. SlJIl'e konliguraeje IIlvśli sl)()/ecnej: nr::!. ! ')')5 (;Ic',h Illill I')'i.j I Ji.l'ci/l/ill".I' ('.:cI' "'''I'lu lJi.l'Il'/'''. .. Yaritall" vol. 14. no .1. 1'1':.1.'/1«('IlI'uII!!:!'(,!e red, r !\.ostyrko. lek.l'IUllli:lIlu. W: Dokąd :miec(/ WarS/.awa, (jriec 1', II. ! lJli(J /.ogl/,,, I LlJl1Jller';Jc~ ivl ! ')')1 /I hul Ilcilllollcl .I, M. 1')1.)1 i kOI/I1'l'I',I'iICjU, ',I kolegilIlII kiT/loki .l" lej o/lilll'i"dlllll I ')')<' It 'I'ollg Il'ilh Socjologii jiwlclIskiej, II' .I1':.!'k II' ,,,wier/e nauki. Wars/alVa, Routledge, nhlJogmp/n', gigal1/}'clJe lJiepol'o:lIl1lienie. 11': /In/ologia \llspólce.l'tlej !\.rakóI\', ,1:\I'i,,' .. , .III fej o/liIll'i(/{/"1Il JlO(l()giC/.Jl~ )'" nr ::!. h:ClllpiJ'lSki M. i\. 1')')3 S/iIl1'lliA IlIilO/"gil/udó\I' ,"\I'illl (wywiad indoeuropejskich, /. Ludwikiem 1'0/11<111, StoJllmą). ..Magazyn Et- �32 Kwick M. 1994 Rorty i Lyulard. W lahiryntach postllloderny. Lyotard.l. 198R 1991 Marcel Kondycja pustlllodernislyczna, ,.Literatura na Świccic" nr X - 9. Lamiast c:::lowieka· oki ekspresji, w: "Illt%gia II'S/)(J/Cl'Sllej.... 0/'. cil. G Dziennik melajizycny, 1987 Popper PoznalI. F. Warszawa. R. K. 1993 Rabinow Spo/ec:!etlstwo otwarte ijego wrogowie. l. 2. Warszawa. P. 1986 Representalions Are Socia/ Facts: Modernilv alld PosllIlIJderllilv ill .·/Jlllirop%gl. op. eil. w: Writillg CII/tllre., Ricoeur P. 1988 A1etajora i symbol, "Litcratura na Świc<.:ic" nr li - 9. Rorty R. 1995 Heidegger, Kundera, rcd. I\.. Szahaj. Toruń. Dickens. w: /l4ir:dzv prag)/WIVZIIIL'IIIli /)().I·tllloderlll:::mem. Said W E. 1991 Sangren OrienLalizm. Warszawa. P. S. 1992 Rhetoric and the IllIt/writy February. Supplement. Slemplewska-Żakowiez 1996 Strathern ..Current /\nthropology" vol. 33. K. Osobiste do,i'wiadezenia a przekaz .lpoleclly. Wroclaw. M. f'o:!a koniekslem. 1995 Ludowa. Todorov of /,'thnograpliy, Konteksty" Sugestywnos'ć .fikcji literackiej nr w antropologii .. J'olska Sztuka 3-4. T. 1996 Tokarska-13akir 1992 Podbój Amelyki. Warszawa. .J. Hermenelltyka Gadamerowska l,udowa. 1995 Dalsze Konteksty" /0.1)' w etnograjic::llvlII hadlllliu ohco.i'ci... Polska Sztuka nr I. syna marnotrawnego .. .Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr I Tyler A. S. 1987 The Unspeakah/e. The University Wasilewski 1979 Dia/ogue and Rhetoric ill the /'ostmodem World. Press. S . .J. Podróże do piekiel. Warszawa. 7.iedler-.Ianiszcwska 1994 Discourse, of Wisconsin I\.. O 'antrop%gizacji' <.:zcsna·' nr I. i 'literaturawcji' wspólc::C'sllej humanistyki ... Kultura Wspól- �33 REFI.I:XIVE ANTHROPOLOGY: BETWEEN TEXT AND WORLD (S u mmary) The article reveals various relations linking cultural anthropology and literature. Even though 111-::: did nol conform with the modernist ideal of science, the links between these two aspects of culture date back to Ihe very beginning of institutionalized anthropology. In contemporary anthropology. the mosllre4uent symptoms ofits ,.Iiterarization" are analogies, metaphors, and the elements of autobiography. /\ group of scholars, referred to as "reflexive anthropologists", have b-::-::nidcntil\ing literary tropes in descriptions of cultures, proposing their own typology of such J-::seriptions (.I. Clilford) and clfcetive ways of combining a scientific approach with literature. Thus. thc rełlexive approach is a way to make anthropology more flexible, adjusting it to the conditions of mullilingual postmodernity. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc60753bec48fb3442f3680e639f2563.pdf 92eb05a7b59fbfb7b8532aed11d1db62 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6652 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Antropologia współczesności Drogi - aspekt społeczny Drogi- aspekt antropologiczny Rozwój społeczny Polska - sytuacja goszpodarcza Migracje - Polska Mobilność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6220 Title A name given to the resource Ruchome modernizacje Description An account of the resource redakcja Przemysław Wielgosz, Stefan Zgliczyński; 232 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Stanisz, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Wydawniczy "Książka i Prasa" Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Ruchome modernizacje �Waldemar Kuligowski i Agata Stanisz Ruchome modernizacje Między Autostradą Wolności a „starą dwójką” biblioteka Le Monde diplomatique www.monde­‍‑diplomatique.pl Instytut Wydawniczy Książka i Prasa Warszawa 2017 �Spis treści Redakcja: Przemysław Wielgosz Stefan Zgliczyński Recenzenci: dr hab. prof. UAM Jacek Schmidt dr hab. Beata Kowalska Badacze: Katarzyna Andrzejkowicz, Adam Dąbrowski, Karolina Echaust, Joanna Janiszewska, Agata Kochaniewicz, Izabela Kołbon, Łukasz Kordys, Łukasz Krokoszyński, Ewa Krygiel, Joanna Książek, Waldemar Kuligowski, Krystyna Lewińska, Marta Machowska, Piotr Małczyński, Dawid Niemier, Piotr Nisztuk, Michał Orlik, Katarzyna Przepiera, Marta Rudnicka, Robert Rydzewski, Adriana Siebers, Agata Stanisz, Zbigniew Szmyt, Bartosz Tyrcha, Żaneta Wechterowicz Fotografie: Mariusz Forecki / www. forecki.pl Reportaże: Mateusz Chłystun, Filip Frąckowski, Joanna Janiszewska, Robert Rydzewski, Anna Szamotuła, Wanda Wasilewska, Słowo wstępne / O projekcie 15 / 7 Autostrada: historia i mit A2: święto modernizacji / / 39 61 DK92: przepływy i przemieszczenia / Realizacja i edycja dźwięku: Krzysztof Jankowski DK92: pobocza, infrastruktury, ludzie Transkrypcje rozmów: Aleksandra Chudziak, Karolina Echaust, Michał Rajchemba, Łukasz Śledziecki DK92: nowa bieda Asystentki projektu: Mariola Kuligowska, Aleksandra Reczuch DK92: nowa przedsiębiorczość Projekt okładki i skład: Krzysztof Ignasiak / www. bekarty.pl Książka została sfinansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach grantu badawczego NCN Opus 5 219856 „Ruchome modernizacje. Wpływ autostrady A2 na lokalne krajobrazy kulturowe” Wydaniu książki patronują: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu oraz PIX.HOUSE / miejsce dla fotografii / www.pix.house / 83 / 181 / Łącznik A2 – DK92: Torzym / 205 227 Mobilność, polityka, lokalność / Appendix 1: między A2 a DK92 287 / 311 Appendix 2: lokalne krajobrazy dźwiękowe Zakończenie / 149 / 371 383 © Instytut Wydawniczy „Książka i Prasa”, Warszawa 2017 Moving modernizations. Between Highway of Freedom and the „old two”. Summary / 393 ISBN 978-83-65304-57-5 Bibliografia Instytut Wydawniczy Książka i Prasa ul. Twarda 60, 00­‍‑818 Warszawa tel. 22­‍‑624­‍‑17­‍‑27 redakcja@iwkip.org www.iwkip.org www.monde­‍‑diplomatique.pl / 403 Noty biograficzne / 435 �Słowo wstępne Książka ta jest próbą sportretowania zdarzeń, miejsc i ludzi. A także usytuowanych za nimi, czasem niewidocznych, emocji i ekonomii. Głównym aktorem wszystkich pomieszczonych tutaj opisów jest autostrada A2. Betonowy pas otoczony rowami, ekranami dźwiękoszczelnymi i wysokim płotem. Z przyległymi parkingami, miejscami obsługi, punktami poboru opłat. Z przecinającymi go mostami, wiaduktami i estakadami. Z sygnalizacją świetlną. Swoim hałasem, zanieczyszczeniami i zasadami. Autostrada jako obiekt materialny, ale przede wszystkim współmieszkaniec lokalnego świata ludzi oraz zwierząt na pograniczu Wielkopolski i Lubuskiego. Towarzyszy jej „stara dwójka”, droga krajowa nr 92, będąca przed uruchomieniem autostrady najważniejszym i najtłoczniejszym kanałem komunikacji lądowej z Wielkopolski i Polski środkowej do Niemiec. Ujednolicony infrastrukturalnie krajobraz A2 i przydrożna spontaniczność DK92 to dwa skrajne bieguny sceny, na której odbywały się lokalne warianty „ruchomych modernizacji”. To tam właśnie przez ponad trzy lata prowadziliśmy badania w ramach projektu „Ruchome modernizacje. Wpływ autostrady A2 na lokalne krajobrazy kulturowe”1. Najczęściej rozmawialiśmy z ludźmi. Nie wszystko, co istnieje i co ważne, da się jednak wypowiedzieć. Dlatego obserwowaliśmy też ruch samochodowy, przyglądaliśmy się klientom przydrożnych barów i moteli, czytaliśmy ogłoszenia naklejane na przystankach i słupach, zarchiwizowaliśmy tysiące stron internetowych, zeskanowaliśmy raporty policji i straży pożarnej, studiowaliśmy kroniki prywatne i urzędowe w bibliotekach, urzędach administracji, nadleśnictwach. 1 Badania sfinansowane przez Narodowe Centrum Nauki w ramach grantu „Ruchome modernizacje. Wpływ autostrady A2 na lokalne krajobrazy kulturowe” NCN OPUS (nr 218958). 7 �Mieszkaliśmy przy autostradzie. Z uwagi na fakt, że teren naszych badań rozciągał się na długości około 100 km, przemieszczaliśmy się z miejsca na miejsce. W strefie kojarzonej z nowoczesną mobilnością wcale nie było to łatwe, zmuszając nas i naszych współpracowników do korzystania z rowerów, taksówek, autostopu, życzliwości poznanych osób, a nawet chodzenia pieszo po niebezpiecznych poboczach. Staraliśmy się pracować w duchu etnografii wielomiejscowej i mobilnej, podążając za ludźmi, przedmiotami i problemami. Wielokrotne powroty do odwiedzanych już wcześniej miejsc sprawiły, że możemy także mówić w tym przypadku o badaniach w trybie jo-jo fieldwork. Bazując na danych zebranych przy wykorzystaniu całego chyba wachlarza akceptowanych dzisiaj technik badawczych antropologii, chcemy w tej książce przedstawić portrety miejsc, ludzi i procesów, które – naszym zdaniem – są opowieścią o kolejnej fazie modernizowania Polski, ale również o władzy, ekonomii, lokalnej przedsiębiorczości, prywatyzacji, dawnej i nowej infrastrukturze, rozczarowaniu i traumie. Zaryzykuję nawet tezę, że kulturowa historia projektowania, budowy, uruchomienia i użytkowania A2 – pierwszej prywatnej polskiej autostrady – może być traktowana jako metafora Polski pierwszych dekad nowego wieku, Polski schizofrenicznie rozdartej między mirażami „Autostrady Wolności” i „Autostrady Pamięci”. Oczywiście, wspomniane portrety można malować różnymi technikami, zwłaszcza gdy idzie o portret zbiorowy, a dodatkowo tworzony w specyficznym krajobrazie kulturowym, charakteryzującym się nadmiarem obiektów należących do tzw. architektury perswazji. Wyrazistym przykładem owej architektury jest nie tyle sama autostrada (zbudowana dzięki najwyższym kwotom pożyczek przeznaczonym na jakikolwiek projekt infrastrukturalny w Polsce), co spełniająca wcześniej jej funkcje droga krajowa nr 92, główny korytarz komunikacyjny z Wielkopolski i Warszawy do Niemiec, a przy okazji szczególna, wielokilometrowa aleja handlowo-usługowa. To tam o uwagę kierowców i innych użytkowników drogi zaciekle walczą obwieszone neonami nocne kluby, hotel w kształcie ogromnej piramidy (największej w Polsce), okolone sztucznymi palmami 8 stacje benzynowe, plastikowe podobizny dinozaurów, przydrożny ogród zoologiczny z wybiegiem dla strusi, gigantyczna statua Jezusa Chrystusa Króla Wszechświata (największa na świecie w momencie oddania), dziesiątki krzykliwych bilbordów, setki wymyślnych szyldów… To tam właśnie możliwe jest zjedzenie śniadania w „Nevadzie”, przejechanie przez „Las Vegas”, by do obiadu zasiąść już w „Colorado” (po pokonaniu drogi z Poźrzadła do Trzciela). Miał rację Clifford Geertz, pisząc, że „Antropolog nie ma do czynienia z jedną historią ani z jedną biografią, lecz z istną gmatwaniną różnorakich historii i z całym mnóstwem pojedynczych biografii (…). Tym, co jesteśmy w stanie stworzyć są (…) pisane ex post relacje dotyczące powiązań pomiędzy rozmaitymi sprawami, jakie się kiedyś zdarzyły: mozolnie konstruowane z rozmaitych części modele, powstające już po fakcie” (Geertz 2010: 10). Na symbolicznej trasie miedzy newadą a kolorado zetknęliśmy się z dziesiątkami głosów, które nie sumują się w jedną, jednolitą i najbardziej adekwatną opowieść o modernizowaniu Polski przez autostradę i konsekwencjach tego procesu. Mozolnie próbowaliśmy jednak konstruować pewne narracje, zawsze ex post, ale również jednocześnie „przed faktem”, bo opisana w tej pracy materia jest żywa, zmienna i z pewnością nie osiągnęła swojego ostatecznego kształtu ani nie wyjawiła wszystkich znaczeń. Jak gdzie indziej przekonywał ten sam Geertz: „zgodny z rzeczywistością obraz jakiegoś niewyraźnego przedmiotu jest niewyraźny, a nie wyraźny. Lepiej malować morze jak Turner, niż zrobić z niego krowę Constable’a” (Geertz 2005: 212). Dopowiedzmy: przywołani przez amerykańskiego antropologa William Turner i John Constable są przedstawicielami zgoła odmiennych form przedstawiania. Wszelako ich artystyczna, a także ideowa, odmienność, może posłużyć jako analogia naszych dylematów. Turner uchodzi obecnie za prekursora impresjonizmu, autora pejzaży utrzymanych w stylu romantycznym. Starał się malować wprost z natury, dążąc do tworzenia „portretów krajobrazu”. Chciał uwolnić się od gorsetu mitologicznego, historycznego czy biblijnego kostiumu i malować krajobraz sam w sobie. Tytuły, takie jak „Burza śnieżna”, „Deszcz, para, szybkość”, „Księżyc w nowiu”, „Rybak na 9 �morzu” czy „Jacht zbliżający się do brzegu” dobrze oddają tematykę prac tego artysty. Ceniony za niezrównane posługiwanie się światłem, Turner uchodzi obecnie za mistrza w przedstawianiu żywiołów – poświęcona jego twórczości wystawa w krakowskim Muzeum Narodowym w 2012 r. nosiła wymowny tytuł „Malarz żywiołów”. Constable także był pejzażystą, także praktykował malowanie z natury, ale zaliczany jest do grona zwolenników „realizmu melancholijnego”. Nie podróżował, nigdy nie zdarzyło mu się opuścić Anglii. Jego obrazy opiewają rustykalne pejzaże rodzinnego hrabstwa Suffolk, a sam artysta uważany jest za piewcę angielskiej wsi. „Ogród warzywny Gordinga Constable’a”, „Staw nieopodal Branch Hill”, „Pejzaż z wozem”, „Młyn we Flatford” – by poprzestać na wymienieniu kilku charakterystycznych tytułów – są obrazami pełnymi ciepłego światła, pastelowych barw, spokojnej kompozycji. Wieś Constable’a jawi się jako miejsce szczęścia, ukojenia i harmonii; ani domy mieszkalne, ani nawet wieże katedry w Salisbury nie funkcjonują jako coś obcego w doskonale spójnym krajobrazie, tym bardziej, że pod katedralnymi murami, najspokojniej w świecie, pasą się dorodne krowy2. Jakkolwiek Constable urodził się zaledwie rok później od Turnera, a daty śmierci obu malarzy nie dzieli więcej niż 14 lat, różnice w ich malarskim ujmowaniu rzeczywistości urosły do symbolicznych. Constable stał się ucieleśnieniem kojącej nostalgii, Turner natomiast wyrazicielem emocji, które mają poruszać i gorączkować. Przywołałem nazwiska tych twórców, by dzięki nim zasygnalizować problemy, a nawet dylematy, przed jakimi staliśmy my sami. Czy więcej w tej pracy (a może w samych autorach?) Constable’a czy Turnera? Zapewne sięgaliśmy po idiomy bliskie im obu, ze świadomością, że ani gorączkowość, ani uspokojenie nie są skrajnymi punktami naszych opisów. Ważne, by czytelnicy mieli świadomość naszych rozterek. Aby nie dać się zamknąć w gorsecie jednego sposobu portretowania, postanowiliśmy w rezultacie nie tylko sięgać po różne tonacje, 2 10 Oczywiście, w wypadku Constable’a także mamy do czynienia ze świadomym kształtowaniem fikcji. Wychwycił to celnie poeta Charles Tomlinson w wierszu poświęconym twórczości tego malarza: „Iluzja musi nieustannie/Nas przekonywać, bo inaczej zniknie/I odsłoni to, co tak niepewnie skrywa” (Tomlinson 2016: 135). ale po prostu pisać osobno, kierując się własnym widzeniem i czuciem badanych spraw. Pociąga to za sobą określone konsekwencje. Z jednej strony mamy nadzieję, że dzięki takiemu zabiegowi kulturowa biografia A2 okaże się bardziej wielogłosowa, różnorodna i pełniejsza. Pozbyliśmy się bowiem dyscyplinującego głosu i perspektywy pojedynczego autorytetu. Z drugiej strony, nasz przekaz jest zapewne mniej wyrazisty i jednoznaczny. Nie idzie nam przy tym, wyjaśniam od razu, o formułowanie jakiegoś nowego wariantu „wiedzy słabej” Gianni’ego Vattimo (2003), jakkolwiek poruszanie się po śladach wiodących w różnych kierunkach jest doświadczeniem nam bliskim, a po zakończeniu badań, wręcz się narzucającym. Czytelnikom należy się w tym kontekście jeszcze jedno wyjaśnienie: identyfikatorem pisanych osobno części książki jest coś tak standardowego, jak używany przez nas rodzaj gramatyczny – w inny sposób nie znakowaliśmy tekstu. Jak wspomniałem, punktem wyjścia naszych badań, ich pretekstem, polem i odniesieniem była autostrada A2, której ostatni odcinek oddano do użytku w dniu 1 grudnia 2011 r. Celebrowane wówczas przez inwestorów i władze centralne „święto modernizacji” – w ramach którego powstał specjalny utwór na orkiestrę pod tytułem „Fanfary dla A2” – nie było jednak ani powszechne, ani przez wszystkich akceptowane. Szybko okazało się, że infrastruktura nie rozwiązuje najbardziej palących problemów społeczności lokalnych, takich jak bezrobocie czy brak perspektyw, tym bardziej dojmujący, że odczuwany w bezpośredniej bliskości wielkiej inwestycji. Znamienny przy tym jest fakt, że autostrada częściej była przedmiotem rozpoznań artystycznych niż naukowych. To zresztą raczej tendencja ogólna, niż partykularnie polska. Dość przypomnieć kamień milowy elektronicznego minimalizmu w muzyce, jakim stała się płyta zainspirowana długimi podróżami po niemieckich autostradach. To oczywiście „Autobahn” zespołu Kraftwerk. Ralf Hütter, jeden z liderów grupy, wspominał: „Wykorzystaliśmy dźwięki samochodów, klakson, proste melodie i warkot silnika. Dostrajanie zawieszenia i ciśnienia w oponach, jazdę po asfalcie, ten dźwięk, kiedy koła wchodzą na namalowane pasy. To jest dźwiękowa poezja” (1001 albumów muzycznych, 2003: 318). Jeśli idzie o A2 to powstała 11 �już o niej piosenka disco-polo (The Saturn Band), film artystyczny (Anna Raczyński), seria fotografii (Mateusz Skóra), regionalista z Frankfurtu nad Odrą organizuje wycieczki śladami pierwszych nazistowskich inwestycji w pasie jej przebiegu, a tłumacz Filip Łobodziński w taki sposób spolszczył hit Boba Dylana, że oryginalna „Highway 61 Revisited” stała się piosenką pod tytułem „Autostrada A2 na nowo” (Dylan 2017: 14-15). O ile jednak artyści reprezentujący różnorodne dyscypliny dostrzegli sensotwórczy potencjał autostrady, o tyle naukowcy pozostawali zasadniczo obojętni – nie licząc grup archeologów, którzy prowadzili pośpieszne badania wykopaliskowe, poprzedzając użycie ciężkiego sprzętu budowlanego. Trudno jednoznacznie wytłumaczyć to zjawisko, bowiem pojawienie się autostrady nie tylko radykalnie zmieniło krajobraz środowiskowy, ale musiało także przynieść – co przeczuwaliśmy – równie ważne zmiany w egzystencji społeczności, którym przyszło z autostradą (czasem dzięki niej, a czasem wbrew) żyć. Coś musi być wszelako na rzeczy, o czym przekonuje pewna włoska publikacja. Otóż w 2009 r. opublikowano tam poważną, etnologiczną pracę poświęconą Piemontowi. Tom zatytułowany Riti e cicli festivi nella comunità francoprovenzale di Giaglione in Valle Susa (2009) napisany został przez siedmioro autorów, którzy przedmiotem swoich szczegółowych badań uczynili wyróżnione w tytule miejsca, czyli piemoncką wieś i najdłuższą włoską dolinę. Etnolodzy skupili się w swoich poczynaniach na miejscowych świętach, chłopskim dziedzictwie kulturowym i złożoności współczesnej społeczności lokalnej. Zgodnie z hasłami umieszczonymi na okładce, praca Riti e cicli festivi… miała szeroki zasięg: „kultura i tradycja”, „drogi”, „domy”, „rękodzieło”, „język”, „historia”, „środowisko”, „sztuka”, „ludzie”, „ikonografia”, „toponomastyka”, obejmujący wszystkie bodaj aspekty lokalnej kultury. W rezultacie, ani jednego słowa nie poświęcono czemuś, co w widoczny i radykalny sposób miało przekształcić krajobraz doliny, wyraźnie wpływając także na jej krajobraz kulturowy. Mowa o nowej linii kolejowej, zaprojektowanej jako odcinek trasy Turyn-Lyon, a w przyszłości mającej połączyć Rzym z Paryżem. Z perspektywy 12 rządowych planistów była to inwestycja strategiczna, scalająca Włochy z Francją i resztą Europy. Powstanie ekspresowego połączenia kolejowego wiązało się z koniecznością wydrążenia ponad 80 km tuneli i nieodwracalną transformacją środowiska naturalnego. Nie godzili się na to piemonccy górale. W latach 90. dolina Susa stała się miejscem bezprecedensowego protestu, wspieranego przez intelektualistów, ekspertów, działaczy społecznych, antyglobalistów i ekologów, przybierając postać symbolu sprzeciwu wobec działań nastawionych przede wszystkim na odgórnie projektowany „rozwój”. Na znak poparcia dla protestujących, opuszczono nawet flagę olimpijską w czasie zimowych igrzysk w Turynie w 2006 r.3 Wszystkie te zdarzenia zostały wszelako pominięte przez badaczy, którzy postanowili lokalną społeczność, jej kulturę i historię powiązać z zachowaniami o charakterze tradycyjnym i ceremonialnym (np. w formie tańca z mieczem). Mam nadzieję, że dzięki tej książce nie da się już zarzucić humanistom obojętności na zjawiska, które w totalny, wielopoziomowy i nagły sposób wpływają na życie jednostek i grup. Rzecz jasna, powstanie tej pracy nie byłoby możliwe bez naszych współpracowników: zarówno tych kontraktowych, jak i bezinteresownych. Jedni z nich pomagali nam zbierać informacje, drudzy z kolei postanowili się nimi dzielić. Antropologia jest dyscypliną współpracowniczą, o czym badania autostradowe przekonały nas dobitnie. Wszystkim Wam bardzo dziękujemy, sprawiliście, że nasza praca była fascynująca; my natomiast chcemy teraz sprawić, by okazała się również potrzebna. Za całą resztę – a zatem za przedstawione tutaj interpretacje, wyjaśnienia, domysły i intuicje – biorą odpowiedzialność autorzy. 3 Obecnie przyjmuje się, że wspólna włosko-francuska inwestycja zostanie zrealizowana do roku 2028-2029, a jej koszt wyliczono na kilkanaście miliardów euro (z czego 40% pokryje Unia Europejska). Mimo wieloletnich protestów decyzję w tej sprawie podpisali w 2016 r. prezydent Francji François Hollande oraz premier Włoch Matteo Renzi. 13 �O projekcie Każda inwestycja, która jest nieskończona prowadzi do takiego myślenia, że co będzie dalej, co będzie jeszcze, chcemy więcej.1 Burmistrz Torzymia Projekt: inspiracje Niniejsza książka bazuje na antropologicznym projekcie badawczym pt. „Ruchome modernizacje. Wpływ autostrady A2 na lokalne krajobrazy kulturowe” sfinansowanym przez Narodowe Centrum Nauki i realizowanym w latach 2014-2016 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu2. W badaniach oraz innych działaniach wspierających projekt zaangażowane były 33 osoby3, którym w tym miejscu chcielibyśmy podziękować za pomoc 1 2 3 Cytat pochodzi z reportażu radiowego autorstwa Doroty Zryń-Hrobaczewskiej i Justyny Rapickiej pt. „Torzymski łącznik”. Reportaż wyemitowano w Radio Zachód w kwietniu 2015 r. Opowiada o efektach starań o budowę zjazdu z autostrady A2 w gminie Torzym oraz o wpływie tej batalii na integrację mieszkańców. Zob. www. zachod.pl/radio-zachod/audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 12.01.2017). Projekt został sfinansowany w ramach programu Opus 5 (NCN Opus 218958). Jego pomysłodawcami są: prof. Waldemar Kuligowski (kierownik projektu) oraz dr Agata Stanisz (główny wykonawca). Projekt został oceniony bardzo wysoko i znalazł się na trzecim miejscu wśród pozostałych zgłoszonych w panelu HS3 (Wiedza o przeszłości: historia, archeologia, etnologia, antropologia kulturowa), którym przyznano dofinansowanie. Wśród wspomnianych 33 osób znaleźli się doktoranci, doktorzy, absolwenci oraz studenci etnologii, a także dziennikarze radiowi i inni, którzy prowadzili badania kwerendowe, archiwalne i kartograficzne, etnograficzne – pilotażowe i pogłębione, wykonywali transkrypcje wywiadów, zajmowali się fieldrecordingiem i dokumentacją fotograficzną, zrealizowali reportaże radiowe oraz współorganizowali 15 �w przeprowadzeniu kilku etapów badań wielomiejscowych i mobilnych. Samodzielnie nie bylibyśmy w stanie zrealizować głównych metodologicznych postulatów tego projektu. Tym bardziej więc jesteśmy radzi, że znalazło się aż tyle osób zafascynowanych kulturowym i społecznym wymiarem dróg – autostrady A2 oraz drogi krajowej nr 92. Zanim jednak przejdziemy do opowieści o tych drogach – opowieści snutych nie tylko przez nas, z naukowej perspektywy, ale przede wszystkim przez naszych licznych rozmówców a więc mieszkańców miejscowości położonych wzdłuż autostrady A2 i drogi krajowej 92 na odcinku pomiędzy Poznaniem a Świeckiem – uważamy, że sam projekt wymaga bardziej szczegółowego omówienia. Chcemy, by Czytelnicy poznali nasze inspiracje i doświadczenia: aby mieli możliwość zapoznania się z teoretycznymi i metodologicznymi fundamentami projektu, mogli prześledzić ich zastosowanie, proces weryfikacji naszych wcześniejszych wyobrażeń o badanym terenie oraz by wiedzieli, iż w trakcie badań musieliśmy dostosowywać nasze działania do terenowych sytuacji i nieprzewidzianych wydarzeń oraz podążać za narracjami osób, które spotykaliśmy. Chcielibyśmy również wyjaśnić, że książka ta ma charakter polifoniczny i to z kilku istotnych i dopełniających się powodów. Po pierwsze, opiera się na wiedzy terenowej gromadzonej przez różnych badaczy, którzy mimo iż bazowali na tych samych metodologiach i dyspozycjach badawczych, to w efekcie ich obserwacje okazały się niejednorodne, podobnie jak dostarczane przez nich etnograficzne opisy. Po drugie, wspomniana wiedza terenowa była generowana w myśl założeń etnografii wielomiejscowej (Marcus 1995: 95-117), dzięki którym interesujące nas zjawiska obserwowaliśmy konferencje naukowe. Byli to: Katarzyna Andrzejkowicz, Mateusz Chłystun, Aleksandra Chudziak, Adam Dąbrowski, Karolina Echaust, Mariusz Forecki, Filip Frąckowski, Joanna Janiszewska, Krzysztof Jankowski, Agata Kochaniewicz, Izabela Kołbon, Łukasz Kordys, Łukasz Krokoszyński, Ewa Krygiel, Joanna Książak, Mariola Kuligowska, Krystyna Lewińska, Marta Machowska, Piotr Małczyński, Dawid Niemier, Piotr Nisztuk, Michał Orlik, Katarzyna Przepiera, Michał Rajchemba, Aleksandra Reczuch, Marta Rudnicka, Robert Rydzewski, Adriana Siebers, Anna Szamotuła, Zbigniew Szmyt, Łukasz Śledziecki, Bartosz Tyrcha, Wanda Wasilewska, Żaneta Wechterowicz. 16 z wielu perspektyw przestrzennych, ekonomicznych i społecznych. Po trzecie, proces badawczy przebiegał wieloetapowo, z użyciem różnych technik badawczych, a nasi rozmówcy zajmując różne pozycje w strukturze społecznej, posługiwali się odmiennymi od siebie dyskursami i okazali się przyjmować różnorodne strategie działań wobec przemian społeczno-ekonomicznych, wywołanych otwarciem pod koniec 2011 r. nowego odcinka autostrady A2. Po czwarte, w trakcie trwania naszych badań staraliśmy się informować o ich wynikach – i całym procesie modernizowania przez autostradę – także odbiorców innych niż akademiccy. Stąd nasze prace publicystyczne (Kuligowski 2015; 2016b), stąd także obecność w tej książce dwóch stylów narracji: naukowego i popularnego. Stosowanie tego drugiego wynika właśnie z chęci takiego sprawozdawania z naszych badań, by były one czytelne dla tych osób – naszych rozmówców, współpracowników, gospodarzy, przewodników – które zechcą się z nimi zapoznać. Po piąte wreszcie: książka napisana została przez dwie osoby, mężczyznę i kobietę. Postanowiliśmy połączyć pisane osobno partie tekstu w jedną narrację bez siłowego ujednolicania. Dlatego czytelnik zetknie się z dwoma rodzajami gramatycznymi, ale także – co nieuniknione, ale także wzbogacające – z dwoma spojrzeniami na rzeczywistość. Jeśli polifonia w etnografii nie jest tylko narracyjną utopią (Clifford 2000), to zastosowany przez nas styl opowiadania może być argumentem na rzecz jej zasadności. Inspiracje dla projektu można określić jako przede wszystkim terenowe. Pojawiły się wraz z wcześniejszymi prowadzonymi przez nas badaniami etnograficznymi, które mniej lub bardziej przypadkowo skierowały nas na trasy „starej dwójki”4 oraz nowej autostrady A2. Nie od rzeczy będzie jednak powiedzieć, że jednym z impulsów dla naszej pracy były tzw. archeologiczne badania ratownicze, prowadzone na przebiegu A2. W pewnym momencie uświadomiliśmy sobie dzięki nim, że pojawienie się obiektu materialnego w postaci autostrady nie może być wyłącznie pretekstem do badań przeszłości – pas autostrady, zjazdy, płoty, parkingi są wszak nowymi elementami życia, myślenia i działania współcześnie żyjących tam 4 „Stara dwójka” to powszechnie stosowana i przyjęta nazwa Drogi Krajowej 92. Będziemy jej używać – już bez cudzysłowu – także w naszej książce. 17 �ludzi. O ile jednak upomniano się o dokumentację śladów przeszłości, o tyle teraźniejsze stany kultury pozostały bezpańskie. Postanowiliśmy ten dziwny stan zmienić. Doskonale pamiętam moje pierwsze podróże tymi drogami, ponieważ to właśnie one stały się bodźcami dla bardziej pogłębionego zainteresowania tzw. road studies. Drogę krajową nr 92 miałam okazję przemierzyć na odcinku pomiędzy przejściem granicznym w Świecku a Poznaniem w sierpniu 2011 r. Wracałam wówczas z badań terenowych, które do dziś prowadzę wśród kierowców tirów zatrudnionych w międzynarodowych firmach transportowych w Europie Zachodniej5. Nie znałam wcześniej tej trasy, a moje szczególne wyczulenie, zwłaszcza na jej organizacyjny i wizualny wymiar, był efektem dopiero co zakończonych badań. Przez blisko miesiąc wraz z moim kluczowym informatorem – kierowcą tira – przemierzałam zachodnioeuropejskie autostrady, głównie na terenie Danii, Niemiec, Belgii i Francji. Nigdy wcześniej nie miałam okazji, by w ten sposób podróżować. Właściwie był to mój pierwszy tak intensywny kontakt z wielkimi infrastrukturami drogowymi, jakimi są autostrady i drogi ekspresowe. Przyznaję, że zachwyciła mnie i zafrapowała ich regularność, uporządkowanie, uniwersalność. Zachodnioeuropejski krajobraz autostradowy wydał mi się niezwykle czysty, dobrze zaprojektowany, cechujący się schludną i zminimalizowaną przydrożnością. To krajobraz zupełnie odmienny od tego, co zastałam jadąc starą dwójką – upstrzoną bilbordami, odręcznymi napisami na murach domów, spłowiałymi szyldami reklamowymi, przydrożną architekturą sakralną. Droga ta meandrowała, jechało się nią bardzo powoli, jej nawierzchnia była w fatalnym stanie, poruszało się po niej sporo samochodów, zarówno ciężarowych, jak i osobowych. Szczególną uwagę przykuwały jednak jej pobocza – zaskakująca liczba i różnorodność 5 18 W latach 2011-2015 zrealizowałam mikroprojekty dofinansowane z grantów badawczych w ramach Rozwoju Młodej Kadry w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu – „Branża mobilności: między reżimem logistyki a wykonawstwem” (2015), „Transnacjonalność w drodze. Badania pilotażowe w środowisku polskich kierowców ciężarówek dalekobieżnych na terenie Europy Zachodniej” (2012), „Kultura w drodze: translokalność i mobilność kierowców ciężarówek dalekobieżnych” (2011). stacji benzynowych, budynki klubów nocnych, przydrożne zoo, egzotyczne nazwy centrów obsługi transportu dalekobieżnego („Nevada”, „Las Vegas”, Port 2000), parkingowa piramida Horusa w Poźrzadle, pstrokate bary, motele i restauracje o dziwacznych nazwach i wyglądzie, sporo sklepów spożywczych, skupów palet, zniszczone przystanki autobusowe, mieszkańcy mijanych miejscowości cisnący się na wąziutkich chodnikach, wprawiani w kołysanie podmuchami przejeżdżających tirów, prostytutki stojące przy leśnych ścieżkach, majacząca w oddali świebodzińska figura Chrystusa Króla, a przede wszystkim feeria różnego rodzaju tablic ogłoszeniowych, znaków, szyldów i to nie tylko w języku polskim, lecz także, co wydaje się paradoksalne, tutaj na pograniczu polsko-niemieckim, w języku rosyjskim. Wówczas tego nie rozumiałam, a starą dwójkę odbierałam jako swoiście egzotyczną, jako dziwną drogę, wizualnie fascynującą, której kiedyś, przy innej okazji chciałabym się bliżej przyjrzeć. Rok później w lipcu 2012 r., w takich samych okolicznościach, wracałam już biegnącą niemal równolegle do DK92, otwartą w grudniu 2011 r., A2. Był to dopiero drugi miesiąc obowiązywania opłat za przejazd tą drogą, dlatego okazał się on zgoła odmienny nie tylko od tego sprzed roku, ale od wszystkich moich dotychczasowych podróży europejskimi autostradami. W tamtym czasie A2 pomiędzy Świeckiem a Poznaniem jawiła się wyjątkowo. Ta, jeszcze niezwykle świeża i idealna, płatna droga charakteryzowała się pustką – na 170-kilometrowym odcinku ciągnącym się od polsko-niemieckiej granicy do Poznania minęłam jedynie kilkanaście samochodów. Wrażenie ciszy i opustoszenia potęgowała dodatkowo ciemność nocy. Te inspiracje mają przede wszystkim wymiar wizualny. Prócz nich jednak chcemy wspomnieć o dwóch innych. Pierwsza z nich to badania Waldemara Kuligowskiego dotyczące dyskursów wokół figury Chrystusa Króla Wszechświata ze Świebodzina, położonego przy DK92. Pozornie, największy (w pewnym momencie) na świecie monument Chrystusa to obiekt nade wszystko wizualny, jednak zarówno jego rozmiary, jak i peryferyjne położenie oraz przypisywane mu znaczenia uruchomiły dwa opozycyjne względem siebie dyskursy, 19 �stające się istotniejszym niż wizualność polem analizy (Kuligowski 2014a: 137-148). W okresie 2010-2011 świebodziński monument był przedmiotem naszych obserwacji – z pomocą studentów przeprowadziliśmy także szereg rozmów, pytając polskich i zagranicznych przyjezdnych o powody wizyty w Świebodzinie. Znaczący w niniejszym kontekście jest fakt traktowania świebodzińskiej figury głównie jako specyficznej atrakcji turystycznej, o tyle dostępnej, że położonej blisko drogi krajowej, ale także ekspresowej S3, linii kolejowej oraz autostrady A2. Rozłożone ramiona Chrystusa, w zamierzeniu lokalnego księdza-pomysłodawcy monumentu, miały być widoczne właśnie dla użytkowników tych dróg, przypominając im o duchowym wymiarze życia i celu innym niż tylko ten, który wskazuje GPS. Z perspektywy badacza natomiast, nie sposób nie zaliczyć budowy tego gigantycznego pomnika do repertuaru środków mających rewitalizować peryferyjne miasto (Kuligowski 2011). Jeszcze innym impulsem okazały się badania, jakie prowadziłam na terenie gminy Kuślin dla Muzeum Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie6. Gmina ta stanowi doskonały przykład ilustrujący proces fragmentaryzacji przestrzeni spowodowanej budową autostrady (Gurrutxaga, Saura 2013: 157-164; Jaeger i in. 2007; Kramer-Schadt i in. 2014: 711-723; Serranoa i in. 2002: 113-123). A2 przecięła teren tej gminy na pół ingerując nie tylko w jej krajobraz, ale także w sposoby jego doświadczania przez mieszkańców. Proces ten znakomicie ujawnił się w realizowanych przeze mnie badaniach, w trakcie których zajmowałam się zbieraniem m.in. lokalnych nazw toponimicznych. To właśnie one odzwierciedlają zmiany przestrzenne i społeczne, jakie zaszyły po otwarciu nowego odcinka autostrady (Stanisz 2015c). Do tych inspiracji z pewnością należy dodać zaobserwowaną przez nas intensyfikację nierzadko sprzecznych ze sobą dyskursów – medialnych, politycznych oraz ekonomicznych – dotyczących 6 20 Był to projekt realizowany w latach 2012-2015, sfinansowany ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pt. Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej (nr 11H11026580). W jego ramach prowadziłam badania na terenie wszystkich gmin wchodzących w skład powiatu nowotomyskiego (gminy: Kuślin, Lwówek, Miedzichowo, Nowy Tomyśl, Opalenica, Zbąszyń). rozbudowy infrastruktury drogowej w Polsce, jaka nastąpiła zwłaszcza w przeddzień mających się odbyć w naszym kraju Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej w roku 2012 (np. Autostrada A2 to podporządkowanie Polski Niemcom! 2011; Autostrada jak tanie chińskie majtki po pierwszym praniu 2011; Czauderna 2012; Gąsior 2012; Głombicki 2012; Grzeszak 2012; Majak 2012a, 2012b; Szczęch 2012; Wachnik 2012a;). W ogólnopolskich, ale i lokalnych mediach, przeważał jednak dyskurs podkreślający symboliczną wagę otwarcia nowego odcinka autostrady A2. Pojawiały się m.in. hasła o przekraczaniu bariery polskich kompleksów i niemożności, realizacji polskich marzeń o bliskim kontakcie ze światem zachodnim, finalnym wjeździe do Europy, zwieńczeniu ważnego etapu transformacji czy „końcu” modernizowania Polski (np. 106 km nowej autostra‑ dy prosto do Europy 2011). Wszystko to zadecydowało o naszym coraz większym zainteresowaniu nie tyle samą autostradą A2, co konsekwencjami jej budowy dla społeczności lokalnych zamieszkujących jej pobocza – miejscowości położone bezpośrednio przy DK92, która do grudnia 2011 r. stanowiła najważniejszy korytarz tranzytowy łączący Zachód ze Wschodem. Projekt: antropologia modernizacji poprzez autostradę Zasadniczym celem projektu stał się opis, interpretacja i ocena procesu modernizacji związanej z budową autostrady A2 w kontekście Polski lokalnej. Przyjęliśmy, iż polska modernizacja nie jest procesem zakończonym (por. Sztompka 1999: 65-68) oraz że w momencie, w którym projekt tworzyliśmy, jej ważnym etapem stała się rozbudowa wielkiej infrastruktury drogowej, mająca zaświadczać o pełnej transformacji Polski w kraj nowoczesny i zachodnioeuropejski. Niemniej jednak uznaliśmy, iż nie wystarczy przyjrzeć się zideologizowanej i upolitycznionej medialnej narracji, bowiem modernizacja wywołana przez budowę autostrady A2 wytworzyła zarówno nowe formy przedsiębiorczości, jak i nowe formy ubóstwa. Tym, co od początku stanowiło dla nas najistotniejsze pole badawcze, były 21 �oddolne praktyki ekonomiczne podejmowane w lokalnych społecznościach, których zbadanie miało nam pomóc w uchwyceniu rzadko dostrzeganych mechanizmów i skutków modernizacji. Ponieważ kluczowym pojęciem stała się dla nas właśnie modernizacja, którą rozumiemy tutaj jako procesy społeczno-ekonomiczne zachodzące w kontekście budowy, rozbudowy i witalizacji infrastruktury drogowej, to metaforycznie ujmujemy je jako „ruchome modernizacje” lub też doprecyzowujemy jako „modernizację poprzez autostradę”. Jednym z podstawowych pytań, jakie postawiliśmy było pytanie o dynamikę spotkania „wielkiej” modernizacji z „małą”, a zatem modernizacji będącej prorozwojową praktyką państwową oraz upolitycznioną ideologią z modernizacją dziejącą się na poziomie życia codziennego, z jej praktycznymi efektami, obieranymi strategiami adaptacji do lokalnych możliwości – przestrzennych i ekonomicznych, a także z uwzględnieniem dyspozycji określonych aktorów społecznych oraz przebiegu i rezultatów oddolnego lobbingu. Hasło modernizacji w Polsce nierozerwalnie łączy się z planowaniem oraz faktyczną rozbudową infrastruktury (transportowej, technicznej i społecznej), której rozwój należy rozpatrywać nie tylko w kontekście ekonomicznym, ale także politycznym, ideologicznym i wreszcie społecznym. Wszędzie tam, gdzie pojawia się potrzeba (realna bądź nie) budowy, rozbudowy lub witalizacji – w naszym przypadku interesującej nas infrastruktury drogowej – niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z projektami rządowymi, powiatowymi czy gminnymi – w użyciu zawsze znajdzie się pojęcie modernizacji. Mówi się wówczas o tym, że „rusza modernizacja”, podkreśla się, „że będzie gruntowna, że oto ma nastąpić rozwój poprzez modernizację, przebudowa będzie polegać na modernizacji czy że w końcu doczekaliśmy się modernizacji”7. Warto 7 22 Medialnych doniesień na temat modernizowania polskich dróg (od krajowych po gminne) jest wiele. Ukazują się one zarówno w prasie ogólnopolskiej i lokalnej, jak i na portalach internetowych – powiatowych i gminnych oraz w lokalnych wiadomościach telewizyjnych. By podać kilka przykładów: Autostrada A2: moder‑ nizacja w okolicach Świecka 2009; Modernizacja najstarszego odcinka A4 2013; Modernizacja sieci dróg powiatowych w obrębie Autostrady A2 2013; Na A4 znów postoisz. Rusza modernizacja dwóch węzłów 2015. jednak odnotować, iż ideologiczny nacisk kładziony na rozbudowę i modernizację polskiej infrastruktury drogowej jeszcze w 2015 r. nie przystawał do jej stanu faktycznego. Przykładowo w rankingu Komisji Europejskiej z listopada 2015 r. wskazywano, iż polski transport ze względu na jakość, wykonanie i bezpieczeństwo infrastruktury drogowej znajduje się na przedostatnim miejscu wśród krajów UE (ostatnie miejsce zajmuje Rumunia)8. Modernizacja to także słowo-klucz chętnie i często stosowane w lokalnych planach rozwojowych. Na wsiach, w małych miasteczkach modernizuje się wszystko, co powiązane z przestrzenią publiczną i służyć ma ogółowi: oświetlenie, szkoły, przedszkola, budynki, place zabaw, świetlice, strefy rekreacyjno-towarzyskie, kościoły, przystanki, targowiska, łącza internetowe, plaże miejskie, komendy policyjne itd. Najczęściej te małe, lokalne modernizacje są ściśle powiązane z wielkimi modernizacjami. To właśnie tych powiązań dotyczy niniejsza książka. Sądzimy, że na naukowym poziomie, omawiany projekt od początku posiadał walor innowacyjny i oryginalny. W Polsce brakuje antropologicznych badań opartych na głębokiej etnograficznej pracy terenowej, które dotyczyłyby infrastruktury, zwłaszcza budowy autostrad i dróg ekspresowych jako przykładów krajobrazów kulturowych kształtujących się w kontekście lokalnej modernizacji. Żywiliśmy więc nadzieję, iż nasze badania mogą wypełnić tę lukę i przyczynią się do lepszego zrozumienia modernizacji poprzez autostradę oraz zainicjują w polskich naukach społecznych pogłębione prace badawcze w nurcie road studies. Niemniej warto odnotować moment, w którym nastąpiła, jak się nam wydaje chwilowa, intensyfikacja zainteresowania polską modernizacją 8 W przygotowanym przez KE zestawieniu wykorzystano dane m.in. Eurostatu, Europejskiej Agencji Środowiska czy Światowego Forum Ekonomicznego. Porównano w nim wyniki państw członkowskich w 29 kategoriach związanych z transportem. Zob. Raport o jakości transportu w krajach UE. Miejsce Polski? W tyle 2015, www. rmf24.pl/fakty/polska/news-raport-o-jakosci-transportu-w-krajach-ue-miejscepolski-w-ty,nId,1925801#utm_source=paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 14.01.2017); Unijna tabela wyników – poprawa w sekto‑ rze transportu państw członkowskich. Komunikat prasowy Komisji Europejskiej, 20 listopada 2015 r., europa.eu/rapid/press-release_IP-15-6117_pl.pdf (data dostępu 14.01.2017). 23 �– głównie z perspektywy socjologicznej i ekonomicznej. Dobrym przykładem jest ekspercka dyskusja opublikowana latem 2013 r. na łamach czasopisma społeczno-kulturalnego „Więź” zatytułowana Wielka Polska nowoczesna. Dyskusję zainicjowała redakcja „Więzi” zwracając się do kilku ekspertów z pytaniem o to, w jaki sposób Polska powinna zdefiniować cele modernizacji w perspektywie unijnego budżetu na lata 2014-20209. Podjęcie tego tematu w roku 2013 należy uznać za o tyle ważne, że w Polsce właśnie kończył się okres wydatkowania środków strukturalnych UE przyznanych w latach 2007-2013. Wzmocnieniu uległy także negatywne komentarze odnośnie wielkich inwestycji (w większości infrastrukturalnych) powiązanych z organizacją przez Polskę Euro 2012. W efekcie powstał pakiet eksperckich narracji o jakości potransformacyjnych procesów modernizacji w Polsce z próbą wskazania na konieczność zmiany ich rozumienia i definiowania. Tym, co wydaje się w tej dyskusji zbieżne z naszym rozumieniem „problemu” polskiej modernizacji, jest zwrócenie uwagi na tendencję do pomijania jej prospołecznego aspektu, a zatem jej zbyt wąska koncepcja (Rogaczewska 2013; Wołodźko 2013), „do cna materialna i technokratyczna” (Rogaczewska 2013), przez decydentów i polityków sprowadzana wyłącznie do rozbudowy infrastruktury, w tym budowy autostrad (Kucharczyk 2013). Jednakże z antropologicznego punktu widzenia dla pełniejszego zrozumienia polskiej modernizacji, istotne jest, by odnotować swoiste przeniesienia materialistycznie definiowanej modernizacji na poziom jej potocznego rozumienia przez ogół polskiego społeczeństwa. W praktyce to powszechne pojmowanie modernizacji jest ambiwalentne, a towarzyszące jej procesom zbiorowe emocje rozciągają się od fatalizmu po euforię. 9 24 Redakcja „Więzi” przeprowadziła ankietę wśród ekspertów reprezentujących polskie think tanki – niezależne ośrodki analityczne (organizacje non profit, redakcje pism opiniotwórczych, komórki analityczne w strukturach instytucji publicznych). Wśród ekspertów znaleźli się Jerzy Hausner – współtwórca Małopolskiej Szkoły Administracji Publicznej, Jacek Kucharczyk reprezentujący Instytut Spraw Publicznych, Maria Rogaczewska z Zespołu Projektów Społecznych UW, Andrzej Sadowski z Centrum Adama Smitha, Michał Sutowski z Instytutu Studiów Zaawansowanych oraz Krzysztof Wołodźko redaktor pisma „Nowy Obywatel”. Tym bardziej, z badawczego punktu widzenia, ciekawym przykładem modernizowania poprzez autostradę jest odcinek autostrady A2 Świecko-Nowy Tomyśl. Inwestycja ta wywołała wiele różnych konsekwencji – ekonomicznych, kulturowych, społecznych – transformujących lokalne krajobrazy kulturowe. To ostatnie pojęcie jest szczególnie silnym, afektywnym elementem współtworzącym poczucie przynależności i identyfikacji (Lovell 1998). Ważną kategorią staje się tym samym „topofilia” (Tuan 1990). Sugeruje ona, by lokalne otoczenie pojmować także jako źródło poczucia piękna, przyjemności i bezpieczeństwa. Ma ono bowiem nie tylko wymiar funkcjonalny, ale i symboliczny, na który składają się relacje między ludźmi a miejscami, obejmujące zachowania, wartości, opinie. Pojawienie się autostrady w niewielkich miastach i wsiach zmusiło mieszkańców do ustosunkowania się wobec tego novum, zarówno symbolicznie, jak i funkcjonalnie. Duma, radość, poczucie satysfakcji kształtują postawę topofilii; niechęć, niezgoda, obojętność skutkują natomiast postawą topofobii. Założyliśmy, na podstawie wstępnych badań kartograficznych oraz wizji lokalnych z użyciem metody antropologii wizualnej, iż obszar ten został dotknięty przez znaczącą transformację jakościową. Wyraźne zmiany zaszły na terenie gmin, przez które przeprowadzono autostradę A2, a które leżą w strefie drogi krajowej nr 92. Miejscowości leżące przy tej drodze tranzytowej, czerpiące z ruchu samochodowego różnego typu profity, za sprawą autostrady zostały „odsunięte” od głównego nurtu tego przepływu. W mikroskali dokonała się tam „trauma wielkiej zmiany” (Sztompka 2000), polegająca na doświadczeniu nieoczekiwanej degradacji o charakterze zewnętrznym, niezawinionym (z punktu widzenia tzw. zwykłych mieszkańców) i szybkim. Wywołane przez „traumę” procesy mają charakter procesualny, a także bardzo niejednoznaczny. Rozpoznanie tych procesów – ich kierunki, logiki, przejawy i znaczenia – jest jednak istotne dla zrozumienia obecnej kondycji kultury i gospodarki. Zbadanie polskiej modernizacji początku XXI w. – modernizacji na poboczu autostrady – stało się głównym naukowym wyzwaniem projektu. 25 �Projekt: miejsca i odcinki Prace badawcze w miejscowościach położonych między autostradą A2 a DK92 na odcinku pomiędzy Świeckiem a Nowym Tomyślem prowadziliśmy właściwie już od końca roku 2012 r. Rozpoczęły się one od bardzo wstępnej kwerendy terenowej zrealizowanej jeszcze w trakcie tworzenia projektu, wizji lokalnych i badań pilotażowych zrealizowanych w 2014 r., a były kontynuowane w formie badań etnograficznych – stacjonarnych, pogłębionych i wielomiejscowych w 2015 r. Ostatnie działania badawcze podjęliśmy w roku 2016 w trakcie stacjonarnych i mobilnych badań uzupełniających oraz nagrywania etnograficznych audioreportaży. Teren oraz sposób prowadzenia badań wyłoniliśmy w oparciu o mobilne, powtarzalne wizje lokalne oraz kwerendy kartograficzne i internetowe. Na ich podstawie stworzyliśmy raport, który posłużył nam jako baza projektu (Stanisz 2014a). Po wstępnym zaznajomieniu się z terenem (były to kilkukrotne przejazdy starą dwójką), szczegółowej analizie map satelitarnych i topograficznych oraz zebranych przez nas materiałów wizualnych, wyodrębniliśmy 5 głównych odcinków badawczych, wokół których skupiać się miały nasze dalsze działania. Odcinki te zlokalizowane są wzdłuż DK92 i usytuowane w różnej odległości do autostrady A2 – od 0,5 km do 7 km. Na terenie niektórych z nich znajdują się zjazdy z autostrady10. Wybrane do badań odcinki zlokalizowane są na terenie 2 województw – wielkopolskiego i lubuskiego, 4 powiatów (nowotomyski, międzyrzecki, świebodziński, sulęciński), 7 gmin (Miedzichowo, Trzciel, Szczaniec, Świebodzin, Lubrza, Łagów oraz Torzym). W efekcie teren badań objąć miał 23 miejscowości, z których każdą przecina DK9211. W praktyce, w myśl paradygmatu 10 Zjazdy z autostrady znajdują się na obrzeżach miasteczek: Trzciel (4 km od jego centrum) oraz Torzym (1,2 km od jego centrum). 11 Odcinek I: Bolewice, Bolewicko, Sępolno, Miedzichowo, Stary Folwark (woj. wielkopolskie, pow. Nowy Tomyśl, gm. Miedzichowo). Odcinek II: Trzciel, Jasieniec, Bieleń, Lutol Suchy, Brójce (woj. lubuskie, pow. Międzyrzecz, gm. Trzciel). Odcinek III: Myszęcin (woj. lubuskie, pow. Świebodzin, gm. Szczaniec), Wityń, Rzeczyca, Wilkowo (woj. lubuskie, pow. Świebodzin, gm. Świebodzin). Odcinek IV: Mostki, Janisławiec (woj. lubuskie, pow. Świebodzin, gm. Lubrza), Stok, Gronów, Poźrzadło 26 nowych mobilności, podążaliśmy albo za naszymi rozmówcami, albo sytuacjami i wydarzeniami. Konsekwencją było powiększenie terenu badań o miejscowości położone wzdłuż drogi ekspresowej S3 – pomiędzy Jordanowem a Rosinem12, miejscowości stanowiące siedziby poszczególnych gmin13 oraz inne, które choć bardziej oddalane zarówno od DK92 jak i A2, to istotne dla wewnętrznych, lokalnych powiązań społecznych14. Teren został również rozszerzony o odcinek DK92 pomiędzy Poznaniem a Pniewami, głównie ze względu na obserwowany przez nas dynamiczny rozwój strefy magazynowej w jego obrębie. Częściowo uwzględniliśmy też, wcześniej zignorowany w projekcie, teren przygraniczny15. Geograficznie pierwotnie zakładany teren badań miał się rozciągać pomiędzy wsią Bolewice na wschodzie a wsią Boczów na zachodzie i liczyć 90 km długości. W rzeczywistości objął 170-kilometrową trasę łączącą polsko-niemiecką granicę w Słubicach z Poznaniem. Niemniej jednak, najbardziej intensywne badania terenowe zrealizowaliśmy w obrębie wspomnianych 5 odcinków, w skład których wchodzą miejscowości zróżnicowane pod względem liczby mieszkańców (od 22-tysięcznego Świebodzina po kilkunastoosobowy Janisławiec), struktury społecznej, zaplecza 12 13 14 15 (woj. lubuskie, pow. Świebodzin, gm. Łagów). Odcinek V: Torzym, Koryta, Pniów, Boczów (woj. lubuskie, pow. Sulęcin, gm. Torzym). Droga ekspresowa S3 okazała się znacząca w kontekście Świebodzina już w trakcie badań pilotażowych. Przecina ona prostopadle zarówno DK92 jak i A2. Badania zrealizowaliśmy w miejscowościach położonych wzdłuż S3 na jej 20-kilometrowym odcinku oraz w strefie, biegnącej do niej równolegle starej trójki. Teren ten rozciąga się pomiędzy Jordanowem na północy, gdzie splatają się ze sobą S3 oraz A2 i znajduje się zjazd autostradowy, a Rosinem na południu. Pomiędzy nimi zlokalizowane są wsi: Lubinicko, Grodziszcze, Witosław oraz Rusinów. Budowa S3 na odcinku Międzyrzecz-Sulechów oraz oddanie do użytku węzła Jordanowo w maju 2013 roku wywołało podobne konsekwencje społeczno-ekonomiczne jak otwarcie nowego odcinka autostrady A2. Zob. www.issuu.com/agatamaria/docs/wizja_lokalna._notatki_terenowe._ag (data dostępu 15.01.2017). W ten sposób do badanych przez nas miejscowości włączyliśmy: Przełazy oddalone o 6 km od Mostek, Kownaty leżące 4 km na północ od zjazdu z autostrady w Torzymiu, Garbicz zlokalizowany pomiędzy Torzymiem a Boczowem oraz Sulęcin oddalony o 16 km od Torzymia. W badaniach uzupełniających uwzględniliśmy przygraniczne Świecko oraz Słubice, a także oddalony 20 km od przejścia granicznego Rzepin. 27 �instytucjonalno-kulturalnego oraz jakości publicznej infrastruktury. Mimo tych różnic wspólna dla każdej z nich pozostaje specyficzna przydrożna estetyka oraz ekonomia. Krajobraz tych, w większości niewielkich wsi, to charakterystyczne miejsca obsługi transportu dalekobieżnego i turystycznego (motele, hotele, stacje benzynowe, bary, restauracje, kluby nocne), punkty i zakłady usługowe, których działalność oscyluje wokół automobilności (skupy palet, ciągników siodłowych lub/i naczep, miejsca napraw nawigacji i CB radia, wulkanizacje, stacje naprawcze, myjnie samochodowe), magazyny bądź bazy spedycyjno-logistyczne. Wizualności tej niemal wcale nie da się kojarzyć z tradycyjnie rozumianą wiejskością. Dodatkowo w okresie, w którym prowadziliśmy badania począwszy od naszych pierwszych wyjazdów terenowych pod koniec 2012 r., wizualność ta podlegała przemianom – z krajobrazu większości miejscowości zaczęły znikać małe lokalne sklepiki, niewielkie stacje benzynowe, przydrożne bary, a nawet motele i hotele. Zaczęło się za to pojawiać coraz więcej wielkoformatowych ogłoszeń o sprzedaży nieruchomości, zakończono budowę nowych centrów obsługi transportu dalekobieżnego (np. w Stoku czy Janisławcu), otwarto popularne w całej Polsce dyskonty spożywcze. Na pierwszy rzut oka wyraźne, lecz odmienne jakościowo, okazały się zmiany zachodzące w miejscowościach, na terenie których znajdują się zjazdy autostradowe (Trzciel, Torzym). Byliśmy świadkami modernizacji DK92 w Torzymiu, a także innych pomniejszych dróg gminnych i powiatowych, powstawania i otwarcia małych supermarketów, nowych stacji benzynowych, budowy nowych domów jednorodzinnych na obrzeżach niektórych miejscowości, rozbudowy infrastruktury rowerowej na terenach leśnych, procesu zanikania komunikacji publicznej wraz z degradacją przystanków autobusowych, zmian w natężeniu ruchu samochodowego DK92 (głównie osobowego oraz autokarowego). Od samego początku było jasne, iż pod wpływem otwarcia nowego odcinka autostrady oraz innych globalnych procesów politycznych i ekonomicznych badany obszar dotknięty został przez znaczące, lecz różne transformacje. Miejscowości do niedawna leżące przy głównej drodze tranzytowej łączącej Zachód ze Wschodem, 28 czerpiące korzyści z ruchu samochodowego, na skutek modernizacji poprzez rozbudowę infrastruktury dla mobilności oraz odroczone skutki potransformacyjne, zmuszone zostały do wynalezienia nowych strategii ekonomicznych oraz rewaloryzacji z jednej strony lokalności, z drugiej podejścia do idei przepływu. Wywołana przez te zmiany „trauma”, oraz teoretyczny wzrost potencjału mobilności sprowokowany „obecnością” A2 zadecydowały o tym, że procesy społeczno-ekonomiczne, które mieliśmy okazję obserwować przez blisko 4 lata, należy traktować jako niejednoznaczne – rządzące nimi reżimy, dyskursy i ich przejawy, a także sposoby wartościowania, doświadczania i wykorzystywania modernizacji okazały się ważne dla zrozumienia obecnej kondycji kultury społecznej i gospodarczej w Polsce lokalnej (Kuligowski, Stanisz 2015: 175-194). Poza miejscowościami położonymi wzdłuż starej dwójki terenem przeprowadzonych badań była także sama autostrada A2. Obserwowaliśmy Punkty Poboru Opłat w Gołuskach i Tarnawie, Miejsca Obsługi Pasażerów – tzw. MOP-y Konarzewo, Sędzinek-Zalesie, Wytomyśl-Kozielaski, Chociszewo-Rogoziniec, Walewice-Koryta, Gnilec-Sosna, Obwody Utrzymania Autostrady (OUA Bolewice, Biały Mur w Myszęcinie oraz Ilanka w Torzymiu). Miejscami, które odwiedziliśmy i dokumentowaliśmy były także tereny leśne rozciągające się między DK92 a autostradą A2, niezabudowane „zaplecza” poszczególnych miejscowości, autostradowe przejścia dla zwierząt oraz wewnętrzne drogi przyautostradowe. Teren badań pod względem dominujących narracji na temat autostrady A2 oraz kondycji społeczno-ekonomicznej dość wyraźnie dzieli się na dwie strefy: można je określić jako strefę nowej biedy (odcinki badawcze od I do III) oraz strefę nowej przedsiębiorczości (odcinki badawcze IV-V). Strefy te wyłoniły się w trakcie prowadzonych przez nas badań zupełnie przypadkowo, kiedy opracowywaliśmy logistykę dla grupowych badań pilotażowych. Po prostu dokonaliśmy podziału terenu na pół wzdłuż drogi ekspresowej S3. Jednakże te dwie połówki, które początkowo określaliśmy jako część „bliżej granicy” lub „zachodnią” oraz część „bliżej Poznania” lub „wschodnią” okazały się opozycyjne. Osobiście koordynowałam i prowadziłam badania w części zachodniej między Świebodzinem 29 �a Boczowem – teren ten reprezentuje nową przedsiębiorczość i nierzadko euforyczność względem idei modernizacji poprzez autostradę. Waldemarowi Kuligowskiemu przypadła w udziale część wschodnia położona między Bolewicami a Myszęcinem – strefa nowej biedy i fatalizmu (Kuligowski, Stanisz 2015: 175-194). Projekt: metodologie Wspomnieliśmy już, że w dorobku polskiej etnografii, etnologii i antropologii kulturowej nie było dotąd osobnych, systematycznych badań poświęconych krajobrazowi kulturowemu autostrady. Specyfika przedmiotów badań projektu wymagała zatem sięgnięcia nie tylko po narzędzia i koncepcje sformułowane przez badaczy „traumy wielkiej zmiany” w Polsce, ale także po idee wypracowane w ramach road studies. Nurt ten skupia się na badaniach „krajobrazów w ruchu”, czyli przepływu ludzi, towarów, znaczeń itp. w przestrzeniach współczesnych systemów komunikacyjnych (dróg, autostrad, ale także parkingów, stacji paliw, myjni samochodowych, moteli, barów itp.) (Erikson, Snead, Darling 2009). Obejmuje też różne typy krajobrazów kulturowych: od wiejskich dróg, zintegrowanych z krajobrazem, po gigantyczne węzły komunikacyjne i autostrady z ich inwazyjną i monumentalną infrastrukturą. Najbardziej znaczące są tutaj relacje między „nieruchomym” krajobrazem lokalności a mobilnością zdarzeń drogowych (Merriman 2007). Ten nurt analiz, aktywnie rozwijany w USA, Wielkiej Brytanii czy Francji, w Polsce jest niemal nieznany. Najbardziej adekwatną koncepcją badań jest w tym świetle „antropologia wielomiejscowa”. Przyjęta przez nas wielomiejscowość zakładała przeprowadzenie badań kilkuetapowych, w obrębie wcześniej wymienionych odcinków, przy udziale wielu badaczy oraz w zróżnicowanych środowiskach (mobilnie, stacjonarnie, symultanicznie i wahadłowo). W rezultacie zastosowania takiego podejścia zamierzaliśmy stworzyć serię studiów przypadków, dostarczającą jakościowo zaawansowanego, „gęstego” i ulokalnionego materiału. 30 Nasze podstawowe założenia metodologiczne odwołują się jednak nie tylko do metodologii etnografii wielomiejscowej (Marcus 1995: 95-117), zrywającej z tradycyjną konwencją prowadzenia badań etnograficznych zlokalizowanych w jednym miejscu, bowiem odwołujemy się również do paradygmatu nowych mobilności. Jakkolwiek na poziomie projektowania badań nie posłużyliśmy się pojęciem mobilności, pojawiło się ono w obserwowanym przez nas terenie niejako mimochodem (Stanisz 2015b: 213-226). Przedmiot naszych badań nie był ani jednorodny, ani też pojedynczy – nie była nim wyłącznie autostrada, droga krajowa, mała modernizacja czy strategie ekonomiczne lokalnych społeczności. Szybko okazało się, że prowadzimy badania w warunkach nieustannego ruchu. Przez „nasz” teren nieustannie przepływali, w różnych kierunkach i celach, używając różnych środków transportu, różni aktorzy społeczni: kierowcy tirów i busów, robotnicy drogowi, emigranci zarobkowi, przedstawiciele handlowi i turyści. W ruchu znajdowaliśmy się także my – badacze terenowi – przemieszczając się pomiędzy miejscowościami położonymi wzdłuż starej dwójki własnymi samochodami, autostopem, pociągami, autobusami, rowerami, pieszo. Ten obserwowany i doświadczany przez nas przepływ nie mógł być zamknięty w jednomiejscowej ramie. Wymagał on oczywiście kontekstualizowania, ponieważ wpływa na to, co lokalne, ale równie konieczne okazało się nieustanne porównywanie. W efekcie zakładany przez nas niedokończony proces modernizacji wywołany otwarciem odcinka A2 pomiędzy Świeckiem a Nowym Tomyślem był przez nas analizowany jako zakorzeniony w przestrzeni wielomiejscowej oraz w zróżnicowanych praktykach społecznych wielu podmiotów. Esencją założeń etnografii wielomiejscowej i mobilnej jest podążanie za ludźmi, połączeniami i skojarzeniami (Falzon 2009). Pojęcie etnografii mobilnej po raz pierwszy pojawiło się w pracy The new mobilities paradigm Mimi Sheller i Johna Urry’ego (2006). Metodologia ta jest rozwijana w oparciu o tradycyjne metody etnograficzne, które w przypadku badań prowadzonych w ruchu, a zatem w wielu miejscach, są w charakterystyczny sposób kombinowane – obok siebie najczęściej idą obserwacja, metody audiowizualne 31 �i wywiady (od nieustrukturyzowanych po biograficzne i narracyjne). Najistotniejszym założeniem tej metodologii jest podążanie badacza za ludźmi, które w zależności od rodzaju ich mobilności jest sezonowe, cykliczne bądź objazdowe. W tym sensie przypomina tzw. shadowing, obejmując cały wachlarz sposobów poruszania się za i wraz z ludźmi – od spacerowania po wielkoskalowe przemieszczanie się w obrębie aglomeracji miejskich, pomiędzy miastami czy przemieszczanie transgraniczne różnego rodzaju systemami transportu (Czarniawska 2007). Mobilna etnografia jest ściśle powiązana z wyłaniającą się w latach 80. XX w. metodologią etnografii wielomiejscowej, która ostatecznie podważyła tradycyjne, tj. konkretnie zlokalizowane geograficznie, rozumienie terenu w etnografii. Uogólniając założenie wielomiejscowości podejście to oznacza, że badacz może prowadzić badania w różnych lokalizacjach etnograficznych (Marcus 1995: 95-117). Była to odpowiedź na zapotrzebowanie studiów migracyjnych początkowo koncentrujących się na konsekwencjach przemieszczania się ludzi, zarówno w miejscach ich pochodzenia, jak i tych docelowych. Idea wielomiejscowości to poszukiwanie sposobów wyjaśnienia przepływu kulturowych znaczeń, rzeczy i tożsamości, które nie mogą być dłużej tłumaczone poprzez badania w jednym miejscu (Marcus 1998: 80). Jakkolwiek podejście to i tak polega na analizowaniu przestrzennej mobilności w oparciu o reprodukcję tradycyjnych i zlokalizowanych metod (etnograf bada kilka miejsc, a potem przeprowadza analizy porównawcze), to zawartość procesu przemieszczania i przepływu pomiędzy dwoma punktami pozostaje nieznana (Cresswell 2006: 2). Oczywiście, etnografia zawsze zakładała, że badacz gdzieś wyrusza (niezależnie od tego, czy będzie to wyprawa na drugi koniec świata czy do sąsiedniej dzielnicy miasta, które sam badacz stale zamieszkuje) i koncentruje się na lokalnym kontekście przez długi okres. Można więc rzec, iż tradycyjnie badania etnograficzne mogą być postrzegane jako niemobilne i zakorzenione podejście, tkwiące w specyfice kontekstu czy w pojedynczym lokalnym miejscu (Adey 2010: 70). Sama mobilność przez długi czas, znajdując się zresztą na obrzeżach akademickiego zainteresowania, była konceptualizowana jako 32 produkt relacji oraz działań społecznych. Jej rozumienie uległo zmianie wraz ze sformułowaniem paradygmatu nowej mobilności, który umieścił ruch i przepływ wśród najważniejszych praktyk społecznych, a w konsekwencji w centrum debat akademickich. Miejsce, terytorium i zakorzenienie nie stanowią już jedynych pól badawczych dla badań społecznych. Ten nowy trend spowodował, że etnografia została zmuszona do zaadaptowania mobilnych metod badań, choć oczywiście nie zastąpią one całkowicie tych tradycyjnych. Mobilność jako nieunikniona praktyka społeczna warunkuje metodę etnografii mobilnej, zarówno ontologicznie, hermeneutycznie, jak i epistemologicznie. Według Sheller i Urry’ego istnieje kilka wyłaniających się form mobilnej etnografii, które wymagają uczestnictwa we wzorach ruchu w trakcie badań (Sheller, Urry 2006: 217). Urry w książce Mobility wyjaśnia, że mobilna etnografia może wymagać podróżowania z ludźmi ze względu na to, iż jest to jedyna forma doznania ich sposobu życia. Poprzez współobecność i zanurzenie badacz porusza się w taki sposób, w jaki poruszają się ludzie, których bada – po drodze oczywiście przeprowadza się wywiady, stosuje obserwację oraz wszelkie inne techniki badawcze. Jest to więc forma uczestnictwa i przede wszystkim doświadczenia określonych wzorów ruchu (Czarniawska 2007; Urry 2007: 40). W naszym rozumieniu metodologia ta pozwala na nową translację tradycyjnej obserwacji uczestniczącej w kontekście mobilności. Oznacza to, że pracą etnografa nie ma być wyłącznie obserwacja tego, co się dzieje, lecz przede wszystkim doświadczanie i odczuwanie z uwzględnieniem wielozmysłowej partycypacji – powinna zatem uprawomocniać także pozawizualne wymiary rzeczywistości, czyli tekstury, zapachy, dźwięki oraz wszelkiego rodzaju wrażenia motoryczne. Podobne podejście można odnaleźć w książce Mobile methods Moniki Büscher, Urry’ego i Katian Witchger (2011). Opisują oni nowe możliwości w badaniach zjawisk o charakterze mobilnym, które zawarte są w doświadczeniach zmysłowych, emocjonalnych, kinestetycznych, przelotnych i niekoniecznie przyczynowo-skutkowych. Jest to zatem rodzaj dochodzenia w ruchu, podążanie wzdłuż, shadowing, „etnograficzny stalking”, uczestnicząca interwencja, które pozwalają na stawianie pytań o to, co się zmienia, 33 �co pozostaje takie samo, o konfigurację i rekonfigurację przedmiotów, przestrzeni, ludzi oraz informacji (Büscher i in. 2011: 1-13; por. Fincham i in. 2010: 5). Przyjęte przez nas metodologie pozwoliły nam zaprojektować badania etnograficzne jako serię porównań i odniesień, w których narodowe i międzynarodowe modernizacje zderzają się ze sobą oraz stają się integralną częścią symultanicznych oraz paralelnych sytuacji lokalnych. Wielkie modernizacje nie są ani monolityczne, ani też zewnętrzne wobec tego, co lokalne. W efekcie zastosowania etnografii wielomiejscowej i mobilnej w ruch zostaliśmy wprawieni nie tylko my – badacze – ale także techniki badań, analizy i interpretacji; sprowokowało to proces nieustannego porównywania, powracania, powtarzania, weryfikowania i krzyżowania danych. Wierzymy, że był to najbardziej adekwatny sposób na zbadanie współczesnych zjawisk społecznych w odniesieniu do efektów budowy autostrady. Poruszanie się z miejsca na miejsce, „robienie etnografii w ruchu” w wielomiejscowym terenie wydało nam się najbardziej słuszne. Projekt: metody Zrealizowane przez nas badania zaprojektowaliśmy jako wieloetapowe. Użyliśmy metod porównawczych, które pozwoliły nam na ukazanie wielu różnych oddolnych perspektyw. Wszystkie analizy, interpretacje oraz teoretyczne twierdzenia bazują na dwóch rodzajach danych. Po pierwsze, są to źródła zastane, takie jak: literatura regionalistyczna, oficjalne dokumenty samorządowe, raporty i dyrektywy, ustawy i uchwały związane z infrastrukturą drogową (publikowane przez Komisję Europejską, Ministerstwo Infrastruktury i Budownictwa, GDDKiA, urzędy wojewódzkie, starostwa powiatowe i samorządy), artykuły prasowe, treści internetowe (blogi, fanpage’e, portale urzędów gmin), opracowania statystyczne, mapy topograficzne i satelitarne, archiwalne materiały audiowizualne (fotografie, filmy wideo, reportaże radiowe, informacje telewizyjne). Po drugie wykorzystaliśmy źródła wywołane, które określamy 34 mianem wiedzy terenowej: są to wszelkiego rodzaju materiały zebrane przez nas oraz wszystkich badaczy terenowych w trakcie wizji lokalnych, badań pilotażowych oraz pogłębionych przy użyciu metody obserwacji, wywiadów etnograficznych, etnografii wizualnej oraz audioetnografii. Badania, które zrealizowaliśmy w ramach projektu miały więc charakter zarówno etnograficzny, czyli były ugruntowane w terenie, jak i analityczny oraz ewaluacyjny. Nasze działania objęły kolejno: – badania kartograficzne, których celem było zebranie informacji na temat zmian krajobrazowych, jakie zaszły na interesującym nas terenie; nabranie kompetencji w zakresie wiedzy na temat rozplanowania przestrzennego poszczególnych miejscowości (kompetencje te miały usprawnić późniejsze badania terenowe); nabycie wstępnej orientacji w terenie, tak by poznać realne odległości i kierunki; – badania archiwalno-internetowe realizowane w oparciu o źródła zastane – literaturę regionalistyczną, powiatowe i gminne portale internetowe, raporty statystyczne czy wykazy działalności gospodarczych. Badania stanowiły podstawę dla wizji lokalnych oraz zespołowych badań pilotażowych. Ich celem było zgromadzenie szczegółowych informacji na temat przemian demograficznych, struktury społecznej, funkcjonowania samorządów, istniejącej infrastruktury technicznej, kulturalno-oświatowej i technicznej, aktywności lokalnych organizacji samorządowych, oddolnych działań obywatelskich, planowanych inwestycji czy specyfiki miejscowej przedsiębiorczości etc.; – wizje lokalne przeprowadzone wiosną 2014 r., które wiązały się z kilkoma wizytami w siedzibach poszczególnych gmin. Ich celami były spotkania z włodarzami gmin, nawiązanie kontaktów z innymi lokalnymi autorytetami i aktywistami, weryfikacja podstawowych informacji o poszczególnych miejscowościach, na temat planów inwestycyjnych, przeprowadzenie kwerend w lokalnych bibliotekach oraz zebranie wstępnego materiału wizualnego (Stanisz 2014b); – badania autostradowe – prowadzone jako powtarzalne i mobilne w latach 2014-2016 w formie przejazdów autostradą A2 na trasie 35 �– – – – Poznań-Świecko, Świecko-Poznań. W ich ramach przeprowadzaliśmy obserwacje w Punktach Poboru Opłat oraz Miejscach Obsługi Podróżnych; zespołowe mobilne badania pilotażowe, które zostały zrealizowane we wrześniu 2014 r. przez dwie 8-osobowe grupy badawcze w obrębie 5 odcinków badawczych we wszystkich wchodzących w ich skład miejscowościach. W badania te byli zaangażowani doktoranci oraz studenci IEiAK UAM w Poznaniu. Zostały zaprojektowane w ten sposób, by obie grupy prowadziły badania symultanicznie (począwszy od Boczowa oraz Bolewic) przemieszczając się co 3-4 dni do wyznaczonych baz badawczych, z których badacze codziennie wyruszali w teren. Ich zadaniem było prowadzenie nieustrukturyzowanych wywiadów etnograficznych oraz zebranie materiałów audiowizualnych; pogłębione badania stacjonarne i mobilne zrealizowane od wiosny do jesieni 2015 r. przez 9 badaczy w oparciu o tematy wyłonione w trakcie pilotażu. Główną metodą badawczą była obserwacja uczestnicząca uzupełniana rozmowami z mieszkańcami miejscowości położonymi wzdłuż DK92. Każdy z badaczy spędził w terenie jeden miesiąc – niektórzy z nich zmieniali miejsce tymczasowego zamieszkania, inni pozostawali w jednej lokalizacji jak np. w Mostkach czy Torzymiu; badania audioetnograficzne zakładające aplikację metody dziennikarskiej w oparciu o założenia antropologii dźwięków i akustemologię. W ich rezultacie w roku 2016 powstało 5 etnograficznych reportaży radiowych, których tematy wyłoniliśmy na podstawie badań pogłębionych. Reportaże stanowią integralną część niniejszej książki i mają służyć jako alternatywny sposób prezentacji wiedzy terenowej; badania uzupełniające przeprowadzone w 2015 i 2016 r. Pierwsze z nich miały charakter mobilny i zostały zrealizowane wzdłuż DK92 na odcinku między Poznaniem a Pniewami, a zatem na terenie miejscowości których dotąd nie obserwowaliśmy. Uzupełnienie badań o obserwacje tego fragmentu starej dwójki wiązało się ze zmianami, jakie zaszły na tym terenie – rozwój strefy magazynowej, pojawienie się nowych barów przydrożnych oraz 36 nowych firm spedycyjnych. Drugie badania uzupełniające przeprowadziliśmy w Porcie 2000 w Mostkach, koncentrując się wyłącznie na grupie społeczno-zawodowej, jaką stanowią kierowcy ciągników siodłowych. Na każdym etapie badań ugruntowanych w terenie docieraliśmy do przedstawicieli różnych środowisk: do reprezentantów lokalnych autorytetów i aktywistów (prowadziliśmy rozmowy z samorządowcami, osobami zaangażowanymi w działalność organizacji pozarządowych, policjantami, strażakami, księżmi, leśnikami, nauczycielami, pracownikami bibliotek, ośrodków kultury, przedstawicielkami kół gospodyń wiejskich, obecnymi i byłymi sołtysami i sołtyskami), lokalnych przedsiębiorców (hotelarzy, właścicieli barów, klubów nocnych, sklepów, parkingów, skupów palet, myjni samochodowych, osób prowadzących różnego rodzaju usługi, w tym trudniących się przydrożną sprzedażą krasnali ogrodowych, płodów rolnych i leśnych) i ich pracowników (od kierowników stacji benzynowych po osoby prowadzące toalety publiczne), dalej do osób zatrudnionych w Obwodach Utrzymania Autostrady, pracujących w Punktach Poboru Opłat, do robotników drogowych, kierowców ciężarówek i busów, emigrantów zarobkowych, turystów i wreszcie do „zwykłych” mieszkańców poszczególnych miejscowości. Podsumowując – zastosowanie różnych metod i technik badawczych (obserwacji uczestniczącej i nieuczestniczącej, jawnej i niejawnej, nieustrukturyzowanych wywiadów i swobodnych rozmów, fieldrecordingu i fotografii) pozwoliło nam na: – obserwację bezpośrednich i pośrednich powiązań między otwarciem w 2011 r. autostrady A2 na odcinku Świecko-Nowy Tomyśl a społeczno-kulturowymi zmianami zachodzącymi w miejscowościach położonych przy DK92, zwłaszcza w kontekście szeroko rozumianego krajobrazu kulturowego; – identyfikację dynamiki oddolnych strategii ekonomicznych przedsiębranych przez lokalne społeczności; – ujawnienie wewnętrznych powiązań i sprzężeń miedzy narodowymi i międzynarodowymi ideologiami rozwojowymi 37 �i modernizacyjnymi a działaniami (administracyjnymi, inwestycyjnymi, lobbingowymi) samorządów lokalnych; – analizę wpływu polskiego dyskursu modernizacyjnego ostatnich lat oraz „orientacji na Zachód” na dyskursy lokalnych autorytetów, przedsiębiorców oraz tzw. zwykłych mieszkańców; wyłonienie narracji o modernizacji ulokalnionej z wielu perspektyw: lokalnych autorytetów, przedsiębiorców, mieszkańców, turystów oraz innych grup społecznych stale przepływających przez badany przez nas teren (np. kierowców ciągników siodłowych, emigrantów, robotników drogowych). – uchwycenie korelacji między modernizacją technokratyczną a społeczną, a także przemian struktur przestrzennych oraz sposobów ich doświadczania przez mieszkańców modernizowanych obszarów. Autostrada: historia i mit Nazwa autostrada wywodzi się z języka włoskiego, w którym połączenie „auto” i „strada” oznacza „drogę samochodową”. W innych językach znajdziemy mniej lub bardziej zbliżone odpowiedniki tego słowa: po niemiecku – autobahn; po francusku – autoroute; po angielsku – expressway, throughway, thruway, parkway, freeway, superhighway, motorway; po rosyjsku – автомагистрал; po czesku – dálnice; po słowacku – diaľnica; po baskijsku – autobidea. Termin autostrada – jakkolwiek po włosku oznaczający po prostu „drogę samochodową” – nie odnosi się oczywiście do wszystkich typów dróg, użytkowanych w transporcie lądowym. Trasy autostrad prowadzi się tak, by wyeliminować ostre zakręty, ich profil podłużny pozbawiony jest ostrych spadków i podjazdów. Każda jezdnia autostrady musi być wyposażona w co najmniej dwa pasma ruchu, oddzielne dla każdego kierunku, szeroki pas awaryjny, a także bezkolizyjne skrzyżowania oraz wjazdy i zjazdy. Autostrady są drogami pierwszej klasy technicznej i obsługują głównie ruch tranzytowy. Ich nawierzchnia może być bitumiczna (elastyczna) bądź betonowa (sztywna). Konieczne są bariery przeciwolśnieniowe między pasmami ruchu, duże i czytelne oznakowania, oświetlenie w miejscach niebezpiecznych, bariery ochronne i ogrodzenia, ekrany akustyczne i miejsca obsługi podróżnych. Wszystkie te parametry mają służyć jednemu nadrzędnemu celowi – szybkiemu przejazdowi aut. Idea budowy drogi pozwalającej na szybkie przemieszczanie się bez ryzyka wypadków, początkowo lokowana była w sferze społecznych i technologicznych marzeń czy nieomal utopii. Jeszcze w 1934 r., Ritchie Calder, szkocki dziennikarz i działacz społeczny, w profetycznym tonie pisał: „W ciągu najbliższych trzydziestu 39 �lat nasze główne drogi przyjmą postać autostrad, a błyskawiczne samochody będą zespolone z niemi tak harmonijnie, jak kolejowe pociągi z szynami. Pospolici kierowcy i ich samochody zostaną z nich usunięci; nie będzie też na nich konnego lub pieszego ruchu; dostęp z dróg bocznych będzie odcięty (…). Będziemy przebywać 600 km autostrady w mniej niż w 4 godziny” (Calder 1936: 134-135). Można powiedzieć, że kulturowa genealogia autostrady zaplata się z programami realizacji dwóch ważnych, zachodnich mitów: wolności i mobilności. Pierwszy z tych mitów okazał się na tyle trwały i wpływowy, że autostrada A2, która połączyła Warszawę z zachodnią granicą Polski w czerwcu 2014 r. oficjalnie nazwana została właśnie „Autostradą Wolności”1. Mit mobilności natomiast – jako określona wizja świata, społeczeństwa, jednostek i ich wolności – powstawał synchronicznie z pierwszymi autostradami. Porządek mobilności jest wszak porządkiem kapitalizmu, uprzestrzenniającym stosunki społeczne i wyrażającym się poprzez hasła w rodzaju: „rusz się – a twoje problemy znikną” (Borja, Courty, Ramadier 2015: 5). Za europejskiego ojca-założyciela autostrad uważa się włoskiego inżyniera Piero Puricelli’ego. W styczniu 1922 r., w przygotowanym przez niego dokumencie, po raz pierwszy użyto terminu „autostrada” (Greco, Ragazzi 2005: 122). Dokument ten przedstawiał korzyści płynące z szybkiego przemieszczania się ludzi oraz towarów drogami zbudowanymi w linii prostej, bez zakrętów i innych barier. Wizja Puricelli’ego zyskała uznanie: w marcu 1923 r., w oficjalnej uroczystości inaugurującej projekt budowlany wziął udział sam Benito Mussolini. Fakt ten wyraźnie wskazuje na to, że pierwsza europejska autostrada była postrzegana jako przedsięwzięcie na 1 40 Po niemieckiej stronie „Autostrada Wolności” nosi miano „Autobahn der Freiheit”. Informuje o tym pięć tablic (na odcinku Frankfurt-Poczdam); w Polsce natomiast pełnią tę funkcję 24 tablice (na 580-kilometrowym odcinku Świecko-Warszawa). Należy jednak zaznaczyć, że identyczna nazwa bynajmniej nie odnosi się w tym przypadku do tych samych wydarzeń. W Polsce chodzi o rocznicę wolnych wyborów z 4 czerwca 1989 r., zapoczątkowujących transformację ustrojową w całym tzw. Bloku Wschodnim. W Niemczech z kolei idzie o rocznicę masowych demonstracji z Lipska (9 października 1989), postrzeganych jako bezpośredni impuls prowadzący do zburzenia muru berlińskiego i reunifikacji Niemiec (A12 wird zur „Autobahn der Freiheit”). wskroś polityczne, stając się emblematem ideologii określanej jako „technologiczny nacjonalizm” (Moraglio 2017). Po oficjalnej fecie, 21 września 1924 r. zaczęły się prace przy 85-kilometrowym odcinku „autostrady jezior” Mediolan-Varese (Koziarski 2004: 33). Budowę ukończono w ciągu 20 miesięcy. Była to jedyna w ówczesnej Europie droga pozbawiona skrzyżowań. Tym samym rozpoczął się nowy etap w historii infrastruktury drogowej (Vahrenkamp 2012: 125), a sam Puricelli zyskał miano „père de l’autoroute” (Schipper 2008: 104). Bardzo szybko inżynierska, innowacyjna koncepcja Puricelli’ego została przechwycona przez reżim Benito Mussoliniego. Faszystowski przywódca zakładał, że prace przy autostradach przyczynią się do ożywienia gospodarczego całego kraju, zwiększą jego prestiż międzynarodowy, a także zredukują stopę bezrobocia. Dla realizacji planów połączenia najważniejszych miast północy Włoch założono państwowe przedsiębiorstwo Autostrade SpA. Powołanie tej spółki było jednym z pierwszych aktów administracyjnych rządu Mussoliniego. W chwili przystąpienia do wojny, Włochy miały już prawie 500 km betonowych autostrad. Innym europejskim pionierem w budowie autostrad były Niemcy. Ze ściśle historycznego punktu widzenia w tym kraju koncepcja budowy autostrady narodziła się wcześniej niż we Włoszech w pracowni „père de l’autoroute”. Towarzystwo automobilistów Automobile Verkhers und Ubungs Strasse (AVUS) już w 1909 r. sformułowało pomysł budowy bezkolizyjnej drogi z separacją ruchu w dwóch przeciwnych kierunkach (Koziarski 2004: 13-14). Pionierski pomysł doczekał się częściowej realizacji. We wrześniu 1921 r. oddano 10-kilometrowy odcinek drogi wylotowej z Berlina w kierunku zachodnim. Zbudowano ją na piaszczystych, porośniętym wrzosami, terenach dzielnicy Grünewald. Podczas I wojny światowej do prac przy budowie tej drogi wykorzystywano krótko rosyjskich jeńców wojennych (Berend 2008: 108). Palma pierwszeństwa w europejskiej historii budowy autostrad należy zatem do Niemiec, jakkolwiek w sposób kompleksowy po raz pierwszy zrealizowana została na terenie Włoch. 41 �Inicjatywa AVUS była tylko preludium do podjęcia przez Niemcy robót na wielką skalę. Rządowy program ich budowy został opracowany przez socjaldemokratyczny rząd Friedricha Eberta. Pierwszym spektakularnym efektem tego programu stało się oddanie do użytku 6 sierpnia 1932 r. 20-kilometrowego odcinka autostrady, łączącego Kolonię z Bonn. Droga ta jest użytkowana do dzisiaj, stając się przy okazji pretekstem do artystycznych interpretacji (o czym później). Program budowy sieci autostrad uznany został następnie za jeden z priorytetów nazistowskiego rządu Adolfa Hitlera, który postanowił konsekwentnie iść tropem wyznaczonym przez Mussoliniego. Budowa autostrad ponownie stała się kluczowym elementem modernizacyjnym i antyrecesyjnym. Zakładano, że ich budowa powinna przynieść istotne korzyści militarne (możliwość szybkiego przemieszczania wojsk), a także wymierne korzyści społeczne (przede wszystkim umasowienie motoryzacji oraz zredukowanie stopy bezrobocia). W latach 1933-1934 Niemcy przystąpiły do realizacji szeroko zakrojonego programu stworzenia nowoczesnej infrastruktury drogowej: różnej długości autostrady powstawały w prowincjach zachodnich, na terenie Prus Wschodnich i Śląska. Corocznie niemiecka sieć Reichsautobahn powiększała się o kilkaset km (Vahrenkamp 2010: 1). W Prusach Wschodnich podjęto prace w trzech miejscach, dążąc do stworzenia autostradowego połączenia Królewca i Elbląga z Gdańskiem. Budowa tej trasy, liczącej niemal 100 km, rozbiła się w o status Gdańska jako wolnego miasta (Koziarski 2004: 47). Żądanie przeprowadzenia eksterytorialnej autostrady Berlin-Królewiec przez należące do Polski Pomorze stało się treścią ultimatum Hitlera z października 1938 r. (obejmowało ono także włączenie do III Rzeszy Gdańska i faktyczne sprowadzenie Polski do roli państwa wasalnego). Akt ten miał ogromne znaczenie, zmienił bowiem dotychczasowe działania infrastrukturalne w stricte polityczne, a w konsekwencji także militarne – stał się bowiem jedną z przyczyn prowadzących ostatecznie do wybuchu II wojny światowej (Żerko 1998). Do wybuchu II wojny światowej zdecydowanym liderem budowy autostrad w Europie były Niemcy; w istocie, powstała tam pierwsza 42 na świecie sieć autostrad. W roku 1939 liczyła ona łącznie około 3 tys. km (Vahrenkamp 2010: 1). Dla porównania, w faszystowskich Włoszech zbudowano przed 1939 rokiem 474 km autostrad (Koziarski 2004: 34), a w Holandii – gdzie nowoczesną infrastrukturę drogową zaczęto budować w 1933 r. – nieco ponad 100 km (Koziarski 2004: 93). Jak wspomniałem, inwestycje autostradowe i związane z nimi programy subwencji rządowych wpisywano w przedsięwzięcia o charakterze modernizacyjnym (na poziomie krajowym) i rewitalizacyjnym (na poziomie lokalnym). Motyw wspólnej pracy2 dla ojczyzny, wizerunek Hitlera z łopatą i szczęśliwej niemieckiej rodziny podróżującej autostradą stały się ważnymi elementami nazistowskiej propagandy. Nico Voigtländer i Hans-Joachim Voth (2004) przekonują, że projekt Autobahn – oraz idea „zmotoryzowania” Niemiec dzięki tanim i dostępnym samochodom – pozwolił Hitlerowi na zmarginalizowanie znaczenia opozycji i w konsekwencji przyczyniły się do jego zwycięstwa w narodowym referendum w 1934 r., oddającym mu pełnię władzy. Na tle europejskim, o którym była dotąd mowa, znacząco inaczej wygląda geneza budowy autostrad na terenie Stanów Zjednoczonych. Można powiedzieć, że miejsce i funkcje reżimów politycznych Europy zajęły w USA reżimy ekonomiczne. Punktem wyjścia są w tym wypadku wielkie projekty budowy kolei transkontynentalnej. W 1869 r. miało miejsce otwarcie pierwszej z nich, w roku 1883 ukończoną drugą. Szybko między oboma liniami narodziła się konkurencyjna walka cenowa, w rezultacie której podróż znad Atlantyku nad Pacyfik stała się tania i dostępna (skutkując swoistą „premią przesiedleńczą” dla osadników). Koniunktura kolejowa nie trwała jednak zbyt długo. Kres położyło jej pojawienie się Forda T, samochodu o prostej konstrukcji, produkowanego przez Ford Motor Company w latach 1908-1927. Cena tego samochodu malała z roku na rok, a jego całkowita sprzedaż wyniosła 15 mln sztuk. 2 Jakkolwiek Hitler zapowiadał, że przy budowie autostrad znajdzie zatrudnienie 600 tys. Niemców, to w szczytowym okresie udało się do nich zaangażować tylko 125 tys. osób. Te dane należy jednak postrzegać w szerszym kontekście: o ile w 1933 r. w Niemczech pozbawionych pracy było 6 mln ludzi, o tyle w 1935 r. znacznie mniej, bo już 2,5 mln (Voigtländer, Voth 2004: 8). 43 �Zarządy kolei próbowały się bronić przed ekspansją ruchu drogowego. Zwiększano komfort podróży (spalinowozy o aerodynamicznych kształtach, wagony ze stali nierdzewnej, prędkości przewyższające 160 km/h, wagony z panoramicznymi „kopułami” albo piętrowe z galeriami3), inwestując ogromne kwoty dla zatrzymania pasażerów. Dodatkowym problemem dla kolei okazała się ponadto szybki rozwój transportu ciężarowego, a także lotów krajowych i spedycji rurociągami). W latach 60. XX w. nastąpił przełom: liczba pasażerów kolei spadła o 48%, rósł ich deficyt, zamykano też kolejne linie lokalne, średnio 1,5 tys. km rocznie. Subsydia państwowe coraz wyraźniej kierowano na inwestycje drogowe związane z transportem drogowym. Jednoznacznym symptomem zmiany ekonomicznego i infrastrukturalnego kursu Stanów Zjednoczonych stał się akt prawny „Federal Aid Highway Act”, podpisany przez prezydenta Dwighta Eisenhowera w 1956 r. Akt ten powoływał do życia National System of Interstate and Defense Highways. Eisenhower nazwany został w związku z tym – analogicznie do Puricelli’ego we Włoszech – „Father of the Interstate System”. Co ciekawe, jako dowódca sił alianckich w Europie Północno-Zachodniej, późniejszy prezydent USA kontrolował także sieć autostrad podbitych Niemiec. To doświadczenie uświadomiło mu militarne i spedycyjne wartości bezkolizyjnych dróg szybkiego ruchu (Snyder 2006). Zapoczątkowany w 1956 r. program budowy autostrad „międzystanowych i obronnych” oficjalnie zakończony został w 1991 r. Oddano wówczas do użytku wszystkie pierwotnie zaplanowane połączenia (z wyjątkiem niesławnej przerwy w autostradzie I-95 w stanie New Jersey i odcinków, których budowa została zaniechana). Całkowita długość amerykańskiej sieci autostrad w 2013 r. wynosiła 47 856 mil, czyli ponad 77 tys. km (Office of Highway Po‑ licy Information 2014). 3 44 W maju 1914 r. nowatorskim wagonem pulmanowskim podróżował Ishi, ostatni przedstawiciel kalifornijskiego plemienia Yahi, który dożył swoich dni w kalifornijskim Muzeum Antropologii. Wagon był wyposażony w podnoszone i obracane łóżka, lampki w ścianie, dzwonek, osobną umywalkę z klozetem. „Ishi wybrał górne łóżko, wchodzenie po drabince i górna pozycja były dla niego bardziej interesujące i egzotyczne od innych urządzeń” (Kroeber 1978: 173). Okres powojenny w Europie charakteryzował się stałym powiększaniem się sieci autostradowych. Przodowały w tym względzie kraje pionierskie, o których była już mowa: Niemcy, Holandia i Włochy. Na przełomie lat 50. i 60. do tworzenia własnych sieci przystąpiły rządy Belgii, Francji, Wielkiej Brytanii, Austrii i Szwajcarii. W latach kolejnych dołączyły do nich Hiszpania, Portugalia, Luksemburg, Grecja, Dania, Finlandia, Szwecja, Norwegia i Irlandia (Koziarski 2004: 21). Decyzje władz motywowane były tym samymi względami: zwiększającą się liczbą użytkowanych samochodów i rosnącym udziałem transportu drogowego w przewozach zarówno osób, jak i towarów. Mobilność jako idea, wzmocniona przez kapitalistyczną potrzebę szybkiej spedycji, w drugiej połowie XX w. skutkowała myśleniem w kategoriach rozbudowywania infrastruktury drogowej, w tym także autostradowej. Warto zauważyć coś jeszcze: budowa sieci autostradowych miała być remedium nie tylko na zatykające się drogi, rosnącą liczbę aut i potężniejący ruch transportowy, ale także tragicznie wysoki poziom wypadków drogowych. Tylko w Wielkiej Brytanii w 1931 r. na drogach zginęło ponad 7 tys. osób (czyli statystycznie 20 osób dziennie!), a użytkowano wtedy 2,3 mln pojazdów (The Original Highway Code 2008: 6). Obecnie na brytyjskich drogach porusza się ponad 30 milionów aut, ale liczba wypadków drogowych, w porównaniu z latami 30., spadła o połowę. Rozwiązaniem mającym minimalizować ryzyko poruszania się po drogach było wydanie w marcu 1931 r. pierwszego „Kodeksu drogowego”, promowanego jako „zbiór dobrych obyczajów przestrzeganych przez uprzejmych i rozważnych ludzi” (The Original Highway Code 2008: 6). Ten bardzo ciekawy dokument – zasadnie dający się dzisiaj czytać w kategoriach elementu „procesu cywilizacji” Norberta Eliasa (2011a; 2011b), tyle że przesuniętego do nowoczesności – zawierał rozdziały poświęcone kierowcom aut i motocykli, ale także pieszym, woźnicom, jeźdźcom oraz „osobom prowadzącym inne zwierzęta”. Piąte wydanie brytyjskiego Highway Code z 1959 r. po raz pierwszy obejmowało także instrukcje dotyczące bezpiecznego poruszania się po autostradzie. Było to uzasadnione, bowiem rok wcześniej otwarto pionierski odcinek Preston Bypass, w 1960 r. uruchomiono 45 �natomiast pierwszy odcinek autostrady M1. Nie istniały wówczas jakiekolwiek ograniczenia prędkości dla pojazdów jeżdżących autostradą. Bardzo szybko okazało się to błędnym rozwiązaniem i po serii gigantycznych karamboli w gęstej mgle, już w 1965 r. ograniczono dopuszczalną prędkość do 70 mil na godzinę (The Original Highway Code 2008: 91). Nowoczesny „proces cywilizacji”, dotyczący kierowców, a szczególnie użytkowników dróg, postępował w ten sposób naprzód. Dynamiczny rozrost europejskich sieci autostradowych należy także lokować w kontekście ekonomicznym. Hartmut Kaelble w Społecznej historii Europy w następujący sposób puentował lata 50. i 60.: „Europejskie społeczeństwo przemysłowe przeżywało swój ostatni szczytowy okres (…). W tym czasie nastało społeczeństwo masowej konsumpcji, a wraz z nią era samochodu i telewizji” (Kaelble 2010: 308). Podkreślić należy przy tym, że w krajach dawnego Bloku Wschodniego procesy te, a więc także szybka budowa nowoczesnej infrastruktury drogowej, występowały w mniejszym natężeniu. Faworyzowany przemysł ciężki potrzebował raczej przewozu ładunków masowych, obsługiwanych przez linie kolejowe. Autostrady zaczęto włączać do planów inwestycyjnych dopiero na przełomie lat 60. i 70., a realizowano je później, często tylko w części i bardzo długo. W konsekwencji, nie tworzyły one systemów, nie były też połączone z sieciami autostrad Europy Zachodniej. W znaczący sposób zmieniały się zasady finansowania inwestycji autostradowych. Do początku lat 60. w Europie dominował państwowy patronat: w Niemczech, Holandii, Belgii i Wielkiej Brytanii budowa i utrzymanie systemów drogowych były finansowane niemal wyłącznie ze środków budżetu państwa. W kolejnej dekadzie we Francji, Hiszpanii, Włoszech i Portugalii wprowadzono tzw. model użytkownika. Polegał on na refinansowaniu inwestycji oraz finansowaniu eksploatacji, które bazowało na środkach pozyskanych z opłat. Przy czym wielkość opłat pobieranych za korzystanie z autostrad uzależniona była albo od wielkości samochodu albo od długości przejechanego odcinka (Koziarski 2004: 25). Lata 90. przyniosły kolejne zmiany i nowe regulacje. Dotychczasowe rozwiązania okazały się coraz mniej skuteczne w obliczu 46 kryzysu budżetów publicznych i jednoczesnego ciągłego wzrostu natężenia ruchu drogowego. Sięgnięto zatem po dwa modele: Public-Private Partnership (PPP) oraz Built-Operate-Transfer (BOT). Inwestycje, które powstają w ramach tych dwu modeli refinansuje się z opłat drogowych. Zakłada się w tych przypadkach współpracę między jednostkami administracji publicznej (rządowej oraz samorządowej) i podmiotami prywatnymi. Współpraca taka opiera się na długoterminowych umowach, a prywatyzacji ulega jedynie sfera działań gospodarczych, w wypadku autostrad obejmująca ich finansowanie, budowę, eksploatację i utrzymanie. Natomiast kwestie dostępności usług i ich poziomu pozostają w gestii władz publicznych. Jakkolwiek oba modele mieszczą się w polu koncesjonowania, to istnieją między nimi pewne różnice. Formuła „zbuduj-eksploatuj-przekaż” (BOT) dotyczy raczej pojedynczych inwestycji, a nie całych sieci. Refinansowanie inwestycji częściej przeprowadza się też ze środków publicznych niż opłat nakładanych na użytkowników. W tym kontekście wymowna jest globalna dynamika sięgania po drugi model, czyli partnerstwo publiczno-prywatne (PPP). O ile w 1997 r. świadomie stosowano go w pięciu krajach (Wielka Brytania, Austria, Australia, Japonia, RPA), o tyle w 2010 r. rozwiązania tego rodzaju obecne były w większości państw świata (Raport o partnerstwie publiczno-prywatnym w Polsce 2013: 13). Domeną stosowania PPP na świecie jest edukacja, jednak najwyższa wartość realizowanych projektów dotyczy infrastruktury drogowej (Raport o partnerstwie publiczno-prywatnym w Polsce 2013: 31). Autostrada A2 powstała właśnie na zasadach modelu partnerstwa publiczno-prywatnego. 30 października 2000 r. – po długotrwałych negocjacjach – spółka Autostrada Wielkopolska S.A. podpisała umowę zamknięcia finansowego Umowy Koncesyjnej. W myśl jej postanowień, autostrada A2 Świecko-Nowy Tomyśl-Konin stała się drogą koncesjonowaną, powstałą ze środków niepublicznych, pochodzących m.in. od Credit Lyonaise i Commerzbanku. Skarb Państwa natomiast udzielił gwarancji pożyczkowych (Koziarski 2004: 141). Należy dodać, że Autostrada Wielkopolska 47 �S. A. była pionierskim w Polsce podmiotem niepublicznym zaangażowanym w budowę infrastruktury autostradowej. Oczywiście, autostrada nie jest tylko obiektem materialnym, czy elementem programów politycznych i strategii ekonomicznych. Upowszechnienie się tego typu dróg stało się faktem kulturowym, który wyraża się w czymś więcej niż liczba aut czy wielkość przewozu. Widać bowiem wyraźnie, że autostrada stała się także czymś na kształt toposu, a może nawet mitu w znaczeniu, które nadał temu terminowi Roland Barthes (2000). Znaczące jest, w jaki sposób francuski semiolog opisywał auto: „Myślę, że samochód jest dzisiaj wystarczająco dokładnym odpowiednikiem wielkich gotyckich katedr (…) wielkim tworem epoki powstałym w namiętnej wyobraźni nieznanych artystów, prowadzonym w marzeniach, jeśli nie na jawie, przez cały naród, który przywłaszcza sobie pod jego postacią przedmiot całkowicie magiczny” (Barthes 2000: 190)4. „Magiczność” samochodu miała brać się z jego „nowości” i „doskonałości” o raczej nadprzyrodzonym rodowodzie. Takie atrybuty auta, jak prędkość, aerodynamiczność i komfort zostały przez jego „publiczność” nie tylko przyjęte, ale także powitane z entuzjazmem. Który następnie szybko przemienił się w postawę dostosowania i użyteczności – „Trzeba się do tego przyzwyczaić” (Barthes 2000: 192). Można powiedzieć, że w tym spuentowanym przez Barthesa procesie – od zachwytu do utylitaryzmu – zawiera się także najbardziej popularna postawa wobec autostrady. Wprowadzana jako wspaniała nowinka inżynierska, będąca przy okazji lekiem na bezrobocie, kryzys ekonomiczny i zapchane szlaki komunikacyjne, ostatecznie stawała się przedmiotem użytku, do którego zalet i wad należało się po prostu przyzwyczaić. Co jednak wcale nie oznaczało zniknięcia „magicznych” atrybutów, które autostradzie są przypisywane. Najsłynniejszą autostradą, biorąc pod uwagę liczbę nawiązań i odwołań, jest amerykańska U.S. Road 61, powszechnie znana jako „The Blues Highway”. Przebiega ona przez deltę Missisipi oraz miasto Memphis, co ściśle łączy ją z historią muzyki (a także polityki) amerykańskiej. Przy tej autostradzie wychowywał się mianowicie 4 48 Pamiętajmy, że za emfazą Barthesa krył się także bardzo prozaiczny powód: badacz napisał cytowany tekst na zamówienie producenta aut firmy Citroën. Elvis Presley, w usytuowanym przy niej motelu zastrzelono w 1968 r. Martina Luthera Kinga, Jr. Jej nazwa bardzo często pojawiała się w tekstach piosenek bluesowych, wykonywanych choćby przez Freda McDowella czy Jamesa „Son” Thomasa. Najbardziej znanym odniesieniem do niej pozostaje z pewnością płyta Boba Dylana z 1965 r. zatytułowana „Highway 61 Revisited” (z utworem „Like a Rolling Stone”, wielki przebojem wykonywanym w kolejnych dekadach przez wielu wykonawców). O tytułowej autostradzie opowiada jedna z pierwszych rockowych piosenek w dorobku tego artysty. „Highway 61” jest ciągiem surrealnych obrazów, a o samej autostradzie mówią w tej piosence Bóg, bezdomny, hazardzista, złodziej; w rezultacie staje się ona uniwersalnym punktem odniesienia, zarówno dla spraw doczesnych, jak i nadprzyrodzonych. Całość rozpoczyna się od poruszającego zdania: „Zabij dla mnie syna – Bóg do Abrahama rzekł”. Przypomnę, że trwała wojna w Wietnamie, zatem przywołana fraza zasadnie da się odczytywać jako wyraz „konfliktu pokoleń i silnego impulsu antyautorytarnego” (Jarniewicz 2016: 174). Gdy po latach na kampusie Uniwersytetu w Princeton postawiono pomnik poświęcony pamięci studenckich działaczy antywojennych, przedstawiał on współczesnego Abrahama z nożem w ręku i skrępowanego młodzieńca, czekającego aż zostanie złożony w ofierze ojcu (Jarniewicz 2016: 174-175). Należy dodać, że „Highway 61 Revisited” jest jedną z najważniejszych płyt Dylana: powstała ona jako wyraz buntu zarówno wobec establishmentu i kultury klasy średniej, jak i fanów muzyka, którzy nie chcieli zaakceptować jego pracy z zespołem rockowym używającym elektrycznych instrumentów. Znaczenie obecnej w tytule autostrady w tym wypadku bliskie było wolności, swobody jednostki, możliwości wykroczenia poza społeczne normy i ograniczenia5. Nie bez znaczenia w tym kontekście jest fakt, że jedna z najbardziej cenionych biografii Dylana autorstwa Howarda Sounesa nosi tytuł Autostradą do sławy (Sounes 2008). 5 Gwoli ścisłości dodajmy, że motyw autostrady pojawiał się także w innych utworach Dylana. Przykładem „It’s All Over Now, Baby Blue” z płyty Bringing It All Back Home wydanej w 1965 r. z frazą: „Autostrada jest dla hazardzistów, lepiej instynktem się kieruj” (Bob Dylan 1991: 54). 49 �Artystyczne skojarzenia związane z autostradą nie wyczerpują się oczywiście w idiomie wolności, reprezentowanym przez tekst Dylana i amerykańskie piosenki bluesowe. W 1973 r. w Stanach Zjednoczonych ukazała się powieść Autostrada (Expressway) autorstwa Howarda Northa (1977). Pod pseudonimem skrywał się popularny autor Elleston Trevor, znany głównie jako twórca powieści szpiegowskich (z postacią Quillera). Akcja Autostrady rozgrywa się w ciągu trzech upalnych dni weekendu łączącego się ze świętem narodowym USA, 4 Lipca. Z Nowego Jorku do ośrodków wypoczynkowych w New Jersey nad Atlantykiem wyjeżdżają ponad 3 mln ludzi. Na wielopasmowej autostradzie tworzą się wielomilowe korki, dochodzi do kolizji i morderstw. Płynności i bezpieczeństwa ruchu pilnuje policja drogowa, wyposażona w najnowsze środki łączności, helikoptery i komputery. Autostradowy tłok, jazda zderzak w zderzak i wysoka temperatura są tłem dla wielowątkowej fabuły. North opowiada zazębiające się historie, prezentując osoby pochodzące z różnych klas, grup wiekowych i zawodowych. Autostrada jest w jego powieści synonimem środowiska życia nowoczesnego człowieka. W istocie przypomina metropolię: jest pełna ludzi i maszyn, ruchu i hałasu. Podobnie jak metropolia, autostrada łączy przypadkowe osoby i nieoczekiwanie krzyżuje ich losy. Ogniskuje też wszystkie elementy życia: śmierć, miłość, konflikty, radość. Wydaje się, że North mógłby umieścić swoich bohaterów – ich zachowania, emocje, wypowiedzi – w innych miejscach: na osiedlu mieszkaniowym, w wieżowcu albo na dużym miejskim placu. Wybrał jednak autostradę jako metaforę ich wszystkich. Autostrada ma w jego powieści status naturalnego Lebenswelt czyli swoistego „świata życia”, w którym zwyczajna codzienność krzyżuje się z marzeniami. Za Edmundem Husserlem można przyjąć, że autostrada jest u Northa „wielkim teatrem różnych obiektów, umieszczonych w czasie i przestrzeni, które wiążą się z postrzegającymi je podmiotami, będąc bazą dla podzielanego przez ludzi doświadczenia” (Husserl 1970: 142). Rok później, w 1974 r., na rynku muzycznym ukazała się płyta niemieckiego zespołu Kraftwerk. Czwarty studyjny album zespołu zatytułowano Autobahn. Inaczej niż poprzednie płyty, Autobahn 50 nie zawierał wyłącznie muzyki elektronicznej, obok syntezatorów wykorzystano bowiem także brzmienie skrzypiec, fletu, pianina i gitary. Tytułowy utwór opisuje przemieszczanie się po autostradzie A 555 Kolonia-Bonn, której początki sięgają, jak zaznaczyłem wcześniej, 1932 r. Tekst tego utworu jest raczej prosty: „Wir fahr’n fahr’n fahr’n auf der Autobahn Vor uns liegt ein weites Tal Die Sonne scheint mit Glitzerstrahl Die Fahrbahn ist ein graues Band Weisse Streifen, gruener Rand Jetzt schalten wir ja das Radio an Aus dem Lautsprecher klingt es dann: Wir fah’rn auf der Autobahn”6. Kraftwerk to klasyczny przedstawiciel muzyki elektronicznej, który spopularyzował ten gatunek najpierw w Niemczech, a potem w Europie; dzisiaj uchodzą za pionierów techno i synth popu (Buckley 2013). W latach 70. minimalistyczne brzmienie zespołu miało charakter brzmieniowej i estetycznej rewolucji. Właśnie dzięki kompozycji „Autobahn” muzycy Kraftwerk zyskali sławę muzycznych wizjonerów. Porzuciwszy instrumenty akustyczne na rzecz syntezatorów i automatów perkusyjnych, inspirowali się ekspresjonizmem i futuryzmem. Celem tej „multimedialnej grupy artystycznej” stało się badanie związków między człowiekiem a technologią. W tym wypadku reprezentowaną przez autostradę. Monotonia jazdy autostradą stała się bazą dla kompozycji muzycznej. Powtarzalność „białych linii” na jezdni koresponduje z powtarzalnością fraz muzycznych. Brzmienie instrumentów kojarzy się z pracą silnika i odgłosem mijanych samochodów. Całości dopełnia przetworzony głos człowieka. Niemiecka grupa zbudowała w ten sposób wizję autostrady jako rzeczywistości technologicznej, sztucznej, oderwanej od innych społecznych środowisk i praktyk. O ile przywołana wyżej powieść Northa przekonuje, że autostrada 6 W wolnym tłumaczeniu: „Jedziemy autostradą/Przed nami szeroka dolina/Słońce razi promieniami/Pas drogi jest szarym szlakiem/Białe linie, zielona krawędź/ Włączamy radio/Słychać głos spikera:/Jedziemy autostradą”. 51 �stała się formą życia nowoczesnego człowieka, o tyle utwór Kraftwerk kładzie nacisk na specyficzne cechy autostrady jako kwintesencji rewolucji technologicznej i logistycznej. Różnica w obu wizjach polega na tym, że dla Northa autostrada nie wyróżnia się już niczym spośród innych elementów nowoczesnej cywilizacji, osmotycznie do nich przylega i „pasuje”. Kraftwerk z kolei uwypukla odmienność autostrady jako obiektu, który wywołuje określone emocje i zachowania. W obu jednak przypadkach autostrada jest „miejscem” życia i kultury, gdzie spotykają się ludzie, świeci słońce i gra radio. Autostrada traktowana jako tekst kultury funkcjonowała – co miały pokazać wybrane przykłady – jako wehikuł różnych sensów. Stając się inspiracją dla artystów, przekształcała się jednocześnie z czysto materialnego obiektu, należącego do technologicznego pnia cywilizacji, w symboliczny element kultury, przestrzeń życia, w której pewne wartości i emocje ulegają wyostrzeniu. Nie należy przy tym zapominać o jednym: autostrada mogła ulegać artystycznym odczytaniom i przekształceniom tylko w tych miejscach, gdzie istniała (USA, Niemcy). W polskich warunkach proces oswajania autostrady i definiowania jej jako tekstu kultury musiał być przesunięty o wiele lat. W dodatku, kiedy już mógł się rozpocząć, przyjął specyficzny kształt, przefiltrowany przez idiom disco-polo: „Nie ma jak to na wsi rankiem, wali gnojem i rumiankiem cały tydzień krowy świnie chłopu nigdy to nie minie jest zmęczony obłocony kręci wiejskie farmazony chodzi wciąż nie ogolony spieszy się do swojej żony tańcz tańcz ty dasz radę na wsi kładą autostradę wkładaj rolki zdejmuj buty i jedziemy na zakupy”. 52 Przytoczona wyżej piosenka nosi tytuł „Autobana” i jest częścią repertuaru zespołu The Saturn Band. Utwór zdobył popularność po tym, jak został zaprezentowany wiosną 2014 r. podczas kolejnej edycji telewizyjnego talent show „Must be the music”. The Saturn Band to dwuosobowy zespół ze Zbąszynia w powiecie nowotomyskim. Znany lokalnie dzięki występom w klubach i restauracjach. Oficjalna wizytówka kapeli informuje: „W skład instrumentów wchodzą m.in. trąbka, akordeon, keyboard oraz perkusja. The Saturn Band jest zespołem bardzo uniwersalnym, pragnącym zadowolić każdego klienta, spełnić jego wymagania. Oferujemy Państwu nasze usługi na imprezach i uroczystościach takich jak: wesela, bale sylwestrowe i karnawałowe, studniówki, zabawy, bankiety, imprezy okolicznościowe, a także festyny. Posiadamy bardzo szeroki i doborowy repertuar dostosowany do każdego przedziału wiekowego, który obejmuje utwory biesiadne (z uwzględnieniem najstarszych uczestników imprezy), tzw. przeboje „wiecznie młode” dla 40-latków, a także najnowsze hity z list przebojów – śpiewane również w języku angielskim”7. Amatorskie muzykowanie łączy się, jak widać, z profesjonalnym podejściem do kwestii promocji i tworzenia wizerunku wykonawcy, który „zadowoli każdego klienta”. Na początek zauważmy, że tytuł piosenki to wyraźny germanizm. Słowo „autobana” odnosi się oczywiście do niemieckiego „autobahn”. Forma „autobana” zaliczana jest do grupy regionalizmów śląskich (również jako „autoban”), stąd możliwe i poprawne są wyrażenia, takie jak „wjeżdżać na autobana” lub „wytorbić się na autobanie”8. Co ciekawe, hasło „Autobana” znajdziemy także w śląskojęzycznej wersji Wikipedii. Regionalizm ten pojawił się również w piosence śląskiej grupy kabaretowej Rak „Autobana numer cwai”. Jest to satyryczna opowieść o Erichu, który wyemigrował do Niemiec w poszukiwaniu lepszego życia. Przemieszczając się wielokrotnie między Niemcami a Polską, nabrał w końcu wątpliwości, gdzie naprawdę mieszka: „w aucie, na autobanie?”. Piosenkę spaja 7 8 Cytat ze strony: www.agencjaluxart.com/the-saturn-band (data dostępu: 16.08.2016). Patrz hasło „Autobana” w Wikisłowniku: www.pl.wiktionary.org/wiki/autobana (data dostępu 16.08.2016). 53 �powtarzany refren, zaczynający się od frazy: „Autobanom numer cwai, richtong Doutschland, bo tam raj...” Zacytowana wyżej piosenka The Saturn Band zawiera zestaw spetryfikowanych, ale intensywnie emocjonalnie zabarwionych motywów. „Wieś” jest w niej śmierdząca, pełna świń i krów, a zamieszkujący ją „chłop” to indywiduum raczej odrażające: „obłocone”, „nie ogolone” i „zmęczone”. Z drugiej strony, jest przecież, wyraźny o poranku, zapach ziół, a także rozbijający skorupę nieciekawej codzienności fakt: „we wsi kładą autostradę”. Wydarzenie to nabiera w ramach tego tekstu znamion czegoś przełomowego, pozwalającego na wyrwanie się z dotychczasowej sytuacji, „włożenie rolek” (topos mobilności) i „pojechanie na zakupy” (topos mobilności i konsumpcji). Nie należy przy tym popadać w łatwą drwinę z tego przekazu – w 2011 r. dziennikarz zbąszyńskiego portalu internetowego nie miał wątpliwości, że „Powstanie autostrady oraz węzła pomiędzy Zbąszyniem a Trzcielem można określić inwestycją stulecia” (Rzepa 2011). „Autobana” oddaje zatem atmosferę podniosłości i przełomu, która udzielała się nie tylko muzykom. Nie popełnię w tym kontekście błędu przyjmując, że piosenka The Saturn Band da się odczytywać jako wyraz myślenia potocznego, mającego zresztą silne umocowanie, obecne przecież także w lokalnych mediach. Myślenie potoczne syntetyzuje fragmenty różnych dyskursów, godzi to, co w innych warunkach sprzeczne, sublimuje sprzeczności i konflikty (Hołówka 1986). Jest to możliwe dzięki temu, że potoczność bazuje na stereotypach oraz wyobrażeniowych fantazmatach i jako taka „wyznacza standardy postrzegania i konceptualizowania świata” (Kowalski 2004: 104). Myślenie potoczne – odnoszone do zajmującego nas tutaj zjawiska uruchomienia autostrady – wyrażone w piosence „Autobana” kojarzy je z czymś zdecydowanie pozytywnym. To, że „na wsi kładą autostradę” oznacza rzeczywistą zmianę, wyrwanie z marazmu i „gnoju”, przejście do stanu, w którym można wygodnie i szybko udać się na zakupy, oddać tańcowi i być pewnym, że dzięki temu już w każdej sytuacji „dasz sobie radę”. Prosta, discopolowa rymowanka jawi się ostatecznie jako optymistyczny hymn na część autostrady 54 i modernizacji, oddolny pean pochwalny, spontaniczna ekspresja radości z powodu otwarcia drzwi do nowej, lepszej rzeczywistości. Autostrada jako topos muzyczny i filmowy to z pewnością temat na osobne opracowanie. W tym miejscu chciałem tylko zasygnalizować istnienie wielu znaczeń, jakie zyskuje ona w optyce tych dziedzin twórczości. Znaczenia w istotny sposób ulegają transformacjom, zależnym od miejsca i czasu, w których zostają ustanowione. To, co dla Dylana i Kraftwerk było elementem zastanej i znaturalizowanej już rzeczywistości, dla muzyków z The Saturn Band jest przyczynkiem do opowieści o wielkiej zmianie i początku lepszego życia. Na zakończenie tego wątku chciałbym jeszcze wspomnieć o filmie Kyle’a Smitha z 2013 r. Obraz zatytułowany Blue Highway jest bowiem świetnym podsumowaniem funkcjonowania autostrady w imaginarium współczesnego kina. W filmie pojawia się zbiór charakterystycznych atrybutów zawiązanych z jazdą autostradą, takie jak radio (znane z piosenek bluesowych i utworu Kraftwerk), poszukiwanie przygody, wątek podróży na „Zachód”. Sama autostrada natomiast staje się przede wszystkim drogą do miejsc, w których kręcono popularne filmy (Blue Velvet, The Searchers, Waiting for Guffman). Tym samym, autostrada przekształciła się w integralną część pop-kulturowego mitu. Za bardzo interesujące w kontekście zajmującego mnie tutaj mitu i przekształcania autostrady w tekst kultury należy uznać pojawienie się na polskim rynku czytelniczym dwóch książek. Obie traktują o drodze, ale więcej je dzieli niż upodobnia. Siódemkę i Drogę 816 sygnują dwaj różni autorzy, ale w istocie mamy do czynienia z dwoma stylami pisania i postrzegania drogi, z dwoma sposobami podróżowania i myślenia. W tym sensie można obie książki uznać za literackie modele namysłu, badania i interpretowania rzeczywistości związanej we współczesną infrastrukturą drogową. Siódemka to powieść dziennikarza i prozaika Ziemowita Szczerka (2014). Pierwszego listopada Paweł, dziennikarz internetowego pisma, wyrusza swoim oplem vectra z Krakowa do Warszawy. Symboliczny jest dzień początkowy tej podróży, ale także jej przebieg. Bohater jedzie bowiem tytułową „siódemką”, czyli drogą krajową 55 �numer 7, która biegnie z Żukowa koło Gdańska, przez Warszawę do Chyżnego na granicy ze Słowacją. W powieści jest to jednak coś znacznie więcej: „szos polskich królowa” i „kręgosłup polskiego państwa”, „rozcinający ziemię, z której ta Polska wypływała, które są jej esencją, które nadają jej kształt i ton, bo to rzeczywistość przy Siódemce nadaje ton reszcie kraju” (Szczerek 2014: 23). Fikcyjna opowieść została przez autora potraktowana jako pretekst do opisu przydrogowej realności społecznej, a nade wszystko estetycznej. Jego bohater obserwuje rozpadający się „krajobraz kulturowy” pełen „szyldozy”, płotów odlanych z betonu, z wybojami, chaszczami, polbrukiem i sajdingiem, reklamami i krzyżami powypadkowymi. W żarliwej i jadowitej analizie Szczerka jest to kwintesencja współczesnej Polski. Perspektywa drogi krajowej numer 7 pozwala na wniknięcie w sam środek polskości: i tej wstydliwej, ukrytej, peryferyjnej, i tej budowanej specjalnie na pokaz, dofinansowanej i poddanej rewitalizacji. W obu przypadkach, jak twierdzi Szczerek, efekt jest podobny: „Jedziesz – co prawda – nową autostradą albo wyremontowaną drogą, ale nie bardzo masz się gdzie przy niej zatrzymać, bo miasteczka już dawno straciły swoją formę, bo nikt jej nie pilnował, i stały się przypadkową zbieraniną zabudowań, wybudowań, dobudówek, przybudówek, nadbudówek, zabudówek, budówek. Knajp po małych miasteczkach albo nie ma, albo są mordownie, albo pizzerie Verona bez klimatu, za to z wielkim zdjęciem Krzywej Wieży w Pizie (…). W centrach nie bardzo jest po co się zatrzymywać, bo albo sypią się w kurwę, albo ich rewitalizacja przypomina zły sen (…). I nie ma przestrzeni wspólnej, nie ma społeczeństwa, zdechło i umarło” (Szczerek 2014: 51-52). Perspektywa Drogi 816 (Książek 2015) jest radykalnie inna. Jej autor, Michał Książek, wybiera peryferyjną, najbardziej na wschód wysuniętą arterię Polski. To właśnie droga numer 816, zwana często „Nadbużanką”. Potencjalnie znajduje w ten sposób doskonały temat na ironiczną krytykę rzeczywistości kulturowej, na pewno nie mniej pociągający niż siódemka Szczerka. Leśnik i kulturoznawca (chyba w tej kolejności należy podawać kompetencje Książka) wybiera jednak odmienną optykę. Po pierwsze, wyrusza w drogę 56 pieszo. Osiemset szesnastką przejdzie od Hrubieszowa do Terespola, a potem dalej – aż do Hajnówki. Najpierw wędruje w lutym, podróż domykając latem, już z pomocą autostopu. Po drugie, Książka interesuje droga i jej otoczenie w literalnym sensie. Wędrując pieszo, z plecakiem i lornetką – budząc w mijanych ludziach raczej zaniepokojenie niż ciekawość – skupia się przede wszystkim na obserwowaniu przyrody, jakże bujnej na poboczach, w rowach, zaroślach i pośród konarów drzew. „Ciepłolubna roślinność pontyjska, murawy kserotermiczne i wiśnie za dwa złote. Kościół, synagoga, cerkiew. Sasanka otwarta, łyszczec baldachogronowy i aster gawędka. Tysiąc mieszkańców, kopalnia kredy, góra Uszeście” (Książek 2015: 149) – oto przykładowy raport autora. Jego książka składa się z takich właśnie krótkich zapisków, zwykle każdej odwiedzanej miejscowości poświęcony jest jeden z nich. Książek sypia na trawie, w starych stodołach, czasem „u ludzi”. Rozmawia z nimi, ale nie nachalnie. Tropi lokalną przeszłość, która wyjawia mu swoje sekrety raczej dzięki wiedzy botanicznej autora niż zwierzeniom rozmówców: „odtwarzanie starych miejsc – zagród, dworów, jest możliwe dzięki roślinom, które w przeciwieństwie do ludzi nie porzuciły obejścia. Bez czarny i pokrzywy lubią azot, często więc rosną tam gdzie stały kurniki albo obórki. Fuksje i malwy (…) zdradzają dawny ogródek. Winorośl mogła piąć się po ścianie (…). Kalina koralowa i lilak pospolity zajmowały miejsce pod oknami (…). Podbiał może świadczyć o pożarze” (Książek 2015: 127). Jak wspomniałem, przywołane tutaj opowieści, jakkolwiek zbudowane dzięki drogom i podróżom, więcej dzieli niż łączy. Szczerek bowiem mija to, co opisuje, podczas gdy Książek zatrzymuje się; ten pierwszy przyjmuje perspektywę krajową, ten drugi zdecydowanie lokalną; autor Siódemki wybiera styl aktualnej krytyki społecznej, natomiast autor Drogi 816 kreśli wizję podróży medytacyjnej. Szczerek demonstruje namiętność polityczną, w najmniejszym z kolei stopniu nie zajmuje się przyrodą, Książek zaś rozkłada akcenty dokładnie odwrotnie. Wreszcie: jeden z nich pędzi autem, drugi porusza się pieszo. Dzięki tym skrajnie różnym optykom czytelnik – zwłaszcza ten zainteresowany infrastrukturą drogową 57 �– zyskuje wiedzę o odmiennych sposobach myślenia i przemieszczania się. Oczywiście, ani powieść Szczerka, ani subiektywna opowieść Książka nie należy do zbioru naukowych relacji. Nie w tym jednak rzecz: ich znaczenie polega właśnie na ukazaniu, niejako „w działaniu”, różnych strategii gromadzenia informacji i różnych trybów ich artykułowania. Dla badacza kultury są to sprawy doniosłej wagi. Inną interesującą w tym kontekście narrację stworzył Wojciech Orliński, dziennikarz związany z „Gazetą Wyborczą”, mający na swoim koncie swoisty przewodnik po pop-kulturze amerykańskiej, zatytułowany Route 66 nie istnieje (Orliński 2012). Tym razem Orliński postanowił przejechać samochodem autostradą A4, jak napisał, „pierwszą z ‘dużych’ polskich autostrad ukończoną w całości – od granicy do granicy” (Orliński 2016: 16). To trasa zawarta między słupkami o numerach O (granica polsko-niemiecka) i 669 (granica polsko-ukraińska). Mówiąc inaczej, Orliński postanowił przemierzyć autostradę od węzła Krzyżowa na zachodzie do miejscowości Korczowa na wschodzie. Już na wstępie swojego reportażu zauważył, że autostrada A4 należy do międzynarodowego szlaku E40, łączącego Calais we Francji z Ridderem (kiedyś Leninogorsk) w Kazachstanie, co sprawia, że licząca ponad 8 tys. km trasa jest najdłuższą drogą Europy. Nie ma w tym reportażu wypowiedzi spotykanych po drodze osób. Orliński bazuje na swoich doświadczeniach, zebranej wiedzy („jestem maniakiem infrastruktury”) i osobistej pamięci, związanej z przejazdami niektórymi odcinkami w latach 90. Z tej perspektywy, autor zwraca uwagę na istnienie podobnego szlaku między Brugią a Samarkandą już w starożytności. Jednocześnie podkreśla, że niemal zawsze szlak ten był przecięty: albo trudno przekraczalną granicą, albo toczącą się wojną. Obecnie wzdłuż tej drogi przemieszcza się front wojny na Ukrainie. „Zdaje się, że lata 1992-2014 były unikalną epoką, w której ten szlak był w całości przejezdny”, zauważa (Orliński 2016: 17). Kilka akapitów Orliński poświęca także nazistowskiemu planowi Vernichtung durch Arbeit, czyli „wyniszczania pracą”. W ten sposób powstały bowiem pewne odcinki dzisiejszej A4, zwłaszcza w okolicach Opola i łączące Zgorzelec 58 z Bolesławcem. Prace przy ich budowie kontynuowano aż do 1942 r. Ta droga jest zatem, jak podkreśla, „wielkim cmentarzem”, a cierpienie ofiar „powinien upamiętniać jakiś przydrożny pomnik”. Dziennikarz wychwytuje także momenty, w których przekraczając rozbiorowe bądź przedwojenne granice, wkracza na kolejne odcinki autostrady: z czasów PRL, III Rzeczpospolitej, a nawet rządów Platformy Obywatelskiej (na wschód od węzła Bieżanów). Rozleglejsze warstwy pamięci autora dotyczą zdarzeń doświadczanych przez niego osobiście. Orliński pamięta korki drogowe, fatalną infrastrukturę przydrożną, długie godziny, jakie należało zaplanować na przejazd odcinka, którego przemierzenia dzisiaj moglibyśmy nawet nie zauważyć. Jakkolwiek irytują go wszędobylskie ekrany akustyczne („absurdalne przepisy, każące stawiać ekrany przed byle stodołą”) czy chaos dotyczący pikietażu, czyli kolejności słupków kilometrowych na scalonych dzisiaj, a osobnych niegdyś trasach, to jest on admiratorem autostrad i nowego porządku komunikacyjnego. Otwarcie pisze o konieczności zmiany stereotypowego myślenia na temat podróżowania polskimi drogami. Samochodowa jazda przez „dziki kraj, zdominowany przez gipsowe krasnale, bilbordy (…), tirówki i zajazdy o pretensjonalnych nazwach typu Las Vegas” (Orliński 2016: 18), jest, jego zdaniem, rzeczywistością minioną, przynależną do porządku przeszłości, a co więcej, adekwatnie już i wystarczająco krytycznie opisaną, choćby przez Ziemowita Szczerka. „Stary odruch trzeba dziś zastąpić nowym. Lepiej wzgardliwie minąć obskurne toalety na autostradach niemieckich czy czeskich, żeby dotrzeć do komfortowych polskich kafelków i ciepłej wody w kranie”, deklaruje reportażysta (Orliński 2016: 16). W świetle przywołanych w tym rozdziale literackich narracji, opowieść Orlińskiego jest najjaskrawiej wpisana w dyskurs modernizacyjny. Dziennikarz opowiada o modernizacyjnym sukcesie współczesnej Polski, jako przykład wskazując właśnie autostradę. Zauważmy tutaj, że szydercze utyskiwania cytowanego wyżej Szczerka (a także medytacyjne skupienia Książka) wiązały się z drogami o innym statusie, krajową i wojewódzką. Na ich tle autostrada jawi się jako wielki modernizacyjny skok, namacalny dowód do 59 �zapomnienia o wstydliwej przeszłości. Długość autostrady A4, fakt przemieszczania się na osi wschód-zachód oraz mijanie kolejnych historycznych granic sprawiają, że podróżowanie tym szlakiem można uznać, w duchu Orlińskiego, za cywilizacyjny, mentalny i kulturowy analogon podróżowania słynną amerykańską Route 66. A2: święto modernizacji Powojenna Polska była krajem zniszczonym, ze zdewastowaną infrastrukturą i praktycznie pozbawionym autostrad. Istniejące ich fragmenty były częścią zbudowanych wcześniej odcinków równoleżnikowych. W większości były to inwestycje prowadzone przez III Rzeszę na terenach włączonych do państwa polskiego w 1945 r. Z jednej strony była to tzw. Berlinka, obejmująca odcinki Kołbaskowo-Łęczyca oraz Elbląg-Grzechotki, liczącą łącznie nieco ponad 100 km. Z drugiej strony chodzi o dwukrotnie dłuższą autostradę „śląską”, na odcinkach Olszyna-Brzeg oraz Ujazd-Zabrze. Skala rodzimych przedsięwzięć była znacznie skromniejsza: prace podjęte tuż przed wybuchem wojny pozwoliły na oddanie 20-kilometrowego odcinka drogi krajowej nr 5 między Warlubiem a Osiekiem, w województwie małopolskim. Poważne prace autostradowe podjęto dopiero w latach 70., bazując na planach przygotowanych przez Krakowskie Biuro Projektów Dróg i Mostów (Koziarski 2004: 122). Budowa nowoczesnej infrastruktury autostradowej stała się jednym z priorytetów rządu Edwarda Gierka (1970-1980). Ambitne plany ulegały jednak stopniowej redukcji, w wyniku której przebiegi poszczególnych magistral – południowej i centralnej – ograniczono do kilku odcinków. Ostatecznie i te plany przekroczyły możliwości ówczesnej gospodarki. Gierkowska modernizacja autostradowa ostatecznie sprowadziła się do dwóch elementów: „gierkówki” oraz „olimpijki”. W związku z priorytetowym potraktowaniem Igrzysk Olimpijskich w Moskwie w 1980 r. rozpoczęto prace nad autostradą Września-Konin (ukończone dopiero w 1989 r.), poza tym powstały tylko rozproszone krótkie odcinki (np. Gdynia Chylonia-Pruszcz Gdański, Szczecin Dąbie-Goleniów). Wcześniej, w październiku 1976 r. 61 �z wielką pompą otwarto tzw. gierkówkę, czyli liczącą prawie 300 km drogę szybkiego ruchu Warszawa-Katowice. Oddana przed terminem, na całej długości wyposażona w dwie jezdnie, z obwodnicami większości miast (poza Częstochową), uchodziła za symbol modernizacji Polski lat 70. (choć połączenie z Katowicami ukończono dopiero w 1984 r.). Lata 80. były w zakresie rozwoju infrastruktury drogowej czasem zastoju. Do użytku oddawano jedynie bardzo krótkie odcinki autostrad: Kraków-węzeł Chrzanów, Chrzanów-Byczyna, Balice-stopień wodny „Kościuszko”, Przylesie-Prądy, w sumie liczące mniej niż 100 km (Koziarski 2004: 123). Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że wiele ówczesnych decyzji ma swoje konsekwencje do dzisiaj. Premierem rządu w latach 1985-1988 był Zbigniew Messner, obejmujący to stanowisko po Wojciechu Jaruzelskim. Wykształcony ekonomista miał zrealizować „drugi etap reformy”, w tym także zatwierdzony w 1985 r. plan budowy autostrad i dróg ekspresowych. Plan ten z niewielkimi zmianami obowiązywał także po zmianie ustrojowej. Pozostała po nim także specyficzna, techniczna terminologia. Jej przykładem jest MOP, czyli Miejsce Obsługi Podróżnych. Wyróżnia się obecnie trzy klasy MOP-ów: wypoczynkową (parking, sanitariaty, oświetlenie), wypoczynkowo-usługową (dodatkowo stacja paliw, obiekty gastronomiczne, handlowe, informacja turystyczna) oraz wypoczynkową i usługową (obejmującą również miejsca noclegowe). Drugim przykładem są PPO, Punkty Poboru Opłat. Zarówno MOP-y, jak i PPO określa się nazwami najbliższych na planach miejscowości (przy A2 od zachodu mamy MOP-y Sosna, Gnilec, Koryta, Walewice, Romanówek, Zagaje, Rogoziniec, Chociszewo). Nie stosuje się na razie, znanego z Europy zachodniej, systemu numerycznego, w ramach którego każdemu zjazdowi z autostrady odpowiada kolejny numer. Przełomem w dziejach rozwoju infrastruktury autostradowej w Polsce stała się transformacja ustrojowa, zapoczątkowana w 1989 r. Kompleksowy plan budowy autostrad został przyjęty przez rząd Hanny Suchockiej w lipcu 1993 r. Fakt ten poprzedziło przyjęcie przez Sejm RP uchwały zakładającej, że autostrady w Polsce będą płatne i budowane w systemie koncesyjnym BOT (o którym była 62 mowa w rozdziale pierwszym). Budżet państwa w tej sytuacji był gwarantem modernizacji odcinków już istniejących, dokończenia rozpoczętych oraz wykupu całości ziemi pod planowane autostrady. W 1995 r. powstała Agencja Budowy i Eksploatacji Autostrad (ABiEA), rządowa agencja mająca zajmować się wykupem gruntów, wyborem koncesjonariuszy i nadzorem nad całym procesem budowy autostrad w Polsce. Brakowało jednak prywatnych inwestorów dysponujących odpowiednimi środkami do podjęcia się kosztownych inwestycji drogowych; wkrótce okazało się też, że płatny odcinek autostrady A4 Kraków-Katowice nie gwarantuje opłacalności inwestorowi (Koziarski 2004: 124). Wspomniany odcinek autostrady A4 jest pierwszą wybudowaną w Polsce płatną autostradą, powstałą w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego. Koncesję na przystosowanie istniejących dróg do wymogów płatnej autostrady w 1997 r. otrzymała, na okres 30 lat, firma Stalexport Autostrada Małopolska S.A. Rozpoczęcie poboru opłat nastąpiło 3 kwietnia 2000 r. (Bezpieczna droga do nowoczesności 2011: 10), co wypada uznać za ważną cezurę w historii polskiej infrastruktury. Piętrzące się problemy zmusiły rząd do kolejnych decyzji. W ramach planu „Infrastruktura – klucz do rozwoju” w 2002 r. opracowano nowy program budowy autostrad, powołano także Główną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad (GDDKiA). Nowe plany tworzono w oparciu o możliwości związane z funduszami pochodzącymi z Unii Europejskiej. W tym samym roku zaczął także obowiązywać na terenie całego kraju system opłat winietowych za użytkowanie dróg krajowych przez przedsiębiorców zajmujących się transportem drogowym (Koziarski 2004: 126). Wprowadzenie tego systemu miało dwojaką funkcję: uzyskane środki miały zasilić budżet budowy autostrad, dodatkowo zaś konieczność ich wnoszenia miała zahamować „ucieczkę” kierowców z autostrad płatnych na równoległe drogi regionalne. Do przezwyciężenia pozostało jednak coś jeszcze: projektowe dziedzictwo PRL-u, zwłaszcza dotyczące przestrzennego rozplanowania polskich autostrad. W wielu wypadkach przebieg autostrad lokowano w centrach aglomeracji, np. plany gierkowskie zakładały, że A2 zwieńczy swój bieg w Warszawie, w Alejach Jerozolimskich. 63 �Część z tych planów zdołano skorygować, niektóre jednak pozostały w formie pierwotnej. W konsekwencji A4 biegnie dzisiaj serpentynami przez cały masyw Góry Świętej Anny (podobne rozwiązania znamy z Austrii i Niemiec), ulokowano tam nawet MOP o odpowiedniej nazwie. Jest to bardzo niebezpieczny odcinek autostrady, bowiem dochodzi na nim do wypadków trzy razy częściej niż na innych odcinkach (Autostrada A4 2010). Miejsce to budziło jednak emocje także z innego powodu, stało się bowiem symbolem sprzeciwu ekologów wobec budowy autostrad w Polsce. Gdy plany przeprowadzenia A4 przez masyw Góry Świętej Anny okazały się oficjalnym programem rządowym, spotkały się one z silnym, zorganizowanym sprzeciwem. Powstała szeroka koalicja organizacji ekologicznych, obejmująca wiele podmiotów: Kampanie anty-autostradowe z Krakowa, Łodzi i Opola, Pracownię na Rzecz Wszystkich Istot, Instytut na Rzecz Ekorozwoju, Towarzystwo Naukowe Prawa Ochrony Środowiska, Towarzystwo Ekologiczne „Ziemia Przede Wszystkim” oraz Polski Klub Ekologiczny (Raport: Autostrady 1997). Skonfederowane organizacje ekologiczne podjęły bardzo aktywne formy oporu. W dyskursie sprzeciwu uwypuklono trzy elementy: (1) fakt, że autostrada miała przebiegać przez park krajobrazowy „Góra Świętej Anny”, obejmujący masyw wygasłego wulkanu, z gatunkami wpisanymi do Polskiej Czerwonej Księgi (suseł moręgowany, len austriacki) oraz rezerwat geologiczny; (2) kulturowe walory miejsca, będącego ośrodkiem kultu jeszcze w czasach przedchrześcijańskich; (3) historyczne tło, związane z realizacją planów stworzonych jeszcze przez inżynierów Hitlera, który zamierzał obok autostrady wznieść pomnik-mauzoleum Deutsches Freikorps (Wyszyński 1996: 12). Należy zauważyć, że w kampanii sprzeciwu sięgnięto po perswazyjne argumenty: ekologiczne, odwołujące się do ochrony dziedzictwa historycznego oraz patriotyczne. Pisanie listów do urzędników, publikowanie materiałów prasowych („Autostrady – autostraty”), wydawanie specjalnych publikacji („Autostrady – drogie drogo do… nikąd”), specjalne serie koszulek z nadrukami, wlepki, wreszcie „akcja bezpośrednia” na Górze Świętej Anny uczyniły z tego protestu jedną z najważniejszych obywatelskich form oporu wobec budowy autostrad w Polsce. W 1998 r. 64 przez ponad miesiąc pół tysiąca aktywistów blokowało działania ekipy budowlanej. Kres tej akcji przyniosła interwencja wynajętej przez inwestora firmy ochroniarskiej. Ostatecznie, protest nie przyniósł efektu w spodziewanej przez ekologów zmiany przebiegu A4. Już w 1996 r. dokonano bowiem wyłączenia pasa autostrady z obszaru parku, w wyniku czego obszar Parku Krajobrazowego Góra Świętej Anny dzieli się obecnie na część południową i północną. Wspominam o tych znanych wydarzeniach, chcąc podkreślić zmianę społecznych nastrojów. Akcja bezpośrednia na Górze Świętej Anny nie była bowiem odosobniona. Przeciw budowie autostrad protestowano także w Łodzi i Poznaniu. W tym ostatnim, sprzeciw budził plan poprowadzenia A2 przez główne miejskie ujęcie wody na Dębinie. Opór ekologów wzbudziły ponadto plany związane z lubuskim odcinkiem A2, zakładające przecięcie jej przebiegiem Łagowskiego Parku Krajobrazowego (obecnie to Łagowsko-Sulęciński Park Krajobrazowy), co zakończyło się zmianą statusu formalno-prawnego jego terenu (Kotas 1997: 29). Bardzo znamienne jest, że inwestycjom autostradowym podjętym po roku 2000 nie towarzyszyły już gwałtowne akty sprzeciwu. Z jednej strony, dyskurs modernizacyjny uległ zapewne normalizacji i „oswojeniu”, z drugiej natomiast ewentualne wątpliwości ekologów sublimowano budową przejść dla zwierząt, systemów odwadniających, ekranów akustycznych i organizowaniem tzw. konsultacji społecznych. Oczywiście, w opisie powstawania polskiej sieci autostrad najbardziej interesuje mnie jeden jej element, czyli autostrada A2. Jak wspomniałem, w szczątkowej postaci zaczęła ona powstawać na przełomie lat 70. i 80. (chodzi o odcinek Września-Konin). W 2003 r. przebieg A2 znacząco wydłużył się dzięki oddaniu do użytku odcinka Września-Poznań Krzesiny (oraz obwodnicy Poznania na trasie Krzesiny-Komorniki). Kluczowym wydarzeniem dla A2 stało się ogłoszenie przez (ABiEA) międzynarodowego przetargu na sfinansowanie, wybudowanie i eksploatację płatnej autostrady Świecko-Stryków, o łącznej długości 364 km (Koziarski 2004: 141). Postępowanie przetargowe rozstrzygnięto 1 lutego 1997 r.: komisja powołana przez ministra transportu i gospodarki morskiej wybrała ofertę spółki Autostrada Wielkopolska S.A (AWSA). W myśl 65 �podjętych postanowień, firma ta miała zrealizować budowę odcinka A2 Świecko-Nowy Tomyśl-Poznań na zasadach koncesyjnych. Trzeba w tym miejscu chwilę uwagi poświęcić aspektom prawym i finansowym tego przedsięwzięcia. W 1993 r. zarejestrowano sądownie spółkę Autostrada Wielkopolska SA założoną dla wybudowania i eksploatacji pierwszej polskiej autostrady płatnej ze Świecka do Konina. Inicjatorami założenia spółki byli biznesmen Jan Kulczyk i Andrzej Patalas, do 1981 r. dyrektor Dyrekcji Okręgowej Dróg Publicznych w Poznaniu. W gronie założycieli spółki znalazły się m.in. Kulczyk Holding, towarzystwo ubezpieczeniowe Warta, Wielkopolski Bank Kredytowy oraz Imex-Bis, związany z Patalasem. W 1997 r. ważnym udziałowcem spółki stały się Polskie Sieci Elektroenergetyczne. Celem AWSA było wybudowanie i eksploatacja pierwszej w Polsce prywatnej autostrady. Jak możemy dzisiaj przeczytać na stronie Autostrady Wielkopolskiej, „106 km odcinek autostrady A2 Świecko-Nowy Tomyśl to największy projekt infrastrukturalny w Europie realizowany w systemie Partnerstwa Publiczno-Prywatnego”1. W tym przypadku mamy do czynienia z wydarzeniem o charakterze bezprecedensowym, kluczowym dla procesu prywatyzowania gospodarki i przestrzeni publicznej, a także myślenia w kategoriach systemu liberalnego kapitalizmu. Tym samym budowa A2 staje się jednym z ognisk transformacji ustrojowo-ekonomicznej. Początkowo AWSA miała wybudować i eksploatować odcinek o długości 360 km (Świecko-Stryków), a koncesja obejmowała okres 30 lat. Z powodu braku wystarczających środków na podjęcie budowy – a także obaw związanych z rentownością eksploatacji – firma Kulczyka nie podejmowała jednak prac. W konsekwencji, w latach 1998-1999 pierwotną umowę koncesyjną z rządem uzupełniono o cztery aneksy. W myśl ich postanowień cofnięto koncesję na odcinek Konin-Stryków (wcześniej z koncesjonowania wyłączono ponadto 13-kilometrową obwodnicę Poznania, sfinansowaną dzięki grantowi Phare), a dwie pozostałe koncesje, czyli Konin-Nowy Tomyśl oraz Nowy Tomyśl-Świecko, wydłużono na okres 40 lat (Budowa i eksploatacja autostrady płatnej A2 z Nowego Tomyśla do 1 66 Cytat ze strony www.autostrada-a2.pl (data dostępu: 03.08.2016). Świecka – studium przypadku 2011). Ostatecznie zatem, koncesjonowaniu podlega 255-kilometrowy odcinek, który po wygaśnięciu umowy w 2037 r. zostanie bezpłatnie przekazany na własność Rzeczypospolitej Polskiej. Grunt pod autostradą wciąż pozostaje własnością Skarbu Państwa, a spółka odprowadza za jego użytkowanie opłatę dzierżawną. Cały projekt finansowany był z trzech źródeł: (1) polskich i zagranicznych kredytów bankowych – 26% całkowitych kosztów realizacji; (2) środków własnych koncesjonariusza – 12%; (3) kredytu udzielonego przez Europejski Bank Inwestycyjny – 62%. Miliard euro od EBI było najwyższą kwotą przeznaczoną przez tą instytucję na jakikolwiek projekt infrastrukturalny w Polsce (Bu‑ dowa i eksploatacja autostrady płatnej A2 z Nowego Tomyśla do Świecka – studium przypadku 2011). Co więcej, spółka uzyskała gwarancje państwa na pożyczkę w wysokości 267 mln euro. Była to największa gwarancja udzielona przez polski rząd prywatnemu przedsięwzięciu (Matys 2000). Sam Kulczyk tak tłumaczył dziennikarzowi ten finansowy mariaż: „Autostrady to prywatny projekt dla państwa. Autostrada na całym świecie jest czymś, co powinno robić państwo. (…) Nie traktuję tego w kategoriach największego interesu, ale jako wyzwanie społeczne. Państwo jest beneficjentem, nie my” (Matys 2000). Skala opisywanego tutaj przedsięwzięcia miała nie tylko wyjątkowy wymiar finansowy, ale także inżynieryjny i technologiczny. AWSA jako pierwsza w Polsce zleciła badania wykonalności projektu (feasibility study – Koziarski 2004: 141). Odcinek Świecko-Nowy Tomyśl miał stać się ponadto najdłuższym w Polsce odcinkiem autostrady o nawierzchni betonowej z wyeksponowanym kruszywem (Budowa i eksploatacja autostrady płatnej A2 z Nowego Tomyśla do Świecka – studium przypadku 2011). Podkreślając nowatorstwo oraz skalę ekonomiczną i inżynieryjną przedsięwzięcia związanego z budową A2, miałem na uwadze nie tylko jego skutki infrastrukturalne. Jakkolwiek włączenie Polski do sieci autostrad europejskich – A2 jako element trasy E30 z Cork w Irlandii do Omska w Rosji – i stworzenie dogodnego kanału komunikacyjnego między Berlinem a Poznaniem, a dalej Warszawą, to rzecz niezwykle istotna. Gigantyczne pieniądze, długotrwałe 67 �negocjacje z kolejnymi rządami, zaangażowanie zagranicznych instytucji bankowych i firm, a także postać Jana Kulczyka wywoływały bowiem także konkretne efekty społeczne. Gremia eksperckie nie były zgodne co do oceny przedsięwzięć sygnowanych przez Kulczyka, w tym także logiki finansowania budowy autostrady A2. Zwraca się choćby uwagę na konieczność spłaty po 20 latach od podpisania umowy gwarantowanej przez państwo pożyczki. Wraz z odsetkami będzie to kwota rzędu 700-800 mln euro. Ewentualne problemy z jej spłatą, ostatecznie obciążą skarb państwa (Matys 2000). Działalnością biznesową Kulczyka „żyło” ponadto wielu obywateli. W związku z jej rozmachem i pobudzającymi wyobraźnię kwotami, pojawiło się wiele plotek i podejrzeń, dotyczących domniemanych malwersacji, przekupstwa i wyprowadzenia ogromnych pieniędzy ze Skarbu Państwa. Ich personifikacją stał się Jan Kulczyk. Pochodzący z Poznania biznesmen był jednym z najaktywniejszych polskich przedsiębiorców na arenie międzynarodowej, od 2002 r. sukcesywnie wskazywany przez „Forbes” jako najbogatszy Polak. Z drugiej strony łączono go z przypadkami nieuczciwych prywatyzacji i działaniem na styku biznesu i polityki, co nawet przywołany „Forbes” skłoniło do uznania go „za niejednoznaczny symbol (…) pewnej ery w dziejach polskiego biznesu” (Gawęda 2015). Prowadzone przez nas badania na temat skutków budowy autostrady A2 dla osób wcześniej związanych z drogą krajową 92 – o czym szerzej w kolejnych rozdziałach – ujawniły głęboką awersję wobec osoby Kulczyka. Jest to istotne o tyle, że jego postać stała się niejako symbolem powstawania autostrady A2, jej ikoną. Znamiennie brzmią sformułowania zawarte we wspomnieniu, opublikowanym w rok po nagłej śmierci Kulczyka, a podpisane przez „Zarząd i pracowników Autostrady Wielkopolskiej SA”: „Odszedł największy polski przedsiębiorca działający globalnie (…) odegrał ważną rolę w transformacji polskiej gospodarki (…) To dzięki Jego wizji, osobistemu zaangażowaniu i uporowi, od lat setki tysięcy polskich kierowców może korzystać z pierwszej koncesyjnej autostrady łączącej Polskę z Europą. W dniu otwarcia odcinka autostrady do granicy z Niemcami, mówił, że dzięki temu projektowi połączył 68 Stryków z Lizboną (…) Dr Jan Kluczyk stworzył największe działające globalnie polskie imperium biznesowe XX wieku.”2 Mamy w tym tekście wyraźne tropy. Po pierwsze, wskazanie na niezwykłość postaci biznesmena, jego nieprzeciętną rolę zarówno w skali krajowej, jak i międzynarodowej. Po drugie natomiast, podkreśla się nieodzowność Kulczyka, jego „wizji, zaangażowania i uporu” w zakończonym powodzeniem projekcie budowy autostrady A2, która nie tylko usatysfakcjonowała „setki tysięcy kierowców”, ale też „połączyła Stryków z Lizboną”, a zatem scaliła polską prowincję z europejskim centrum. Budowany w taki sposób publiczny wizerunek Kulczyka – także po jego śmierci – podsycał społeczne zainteresowanie i kontrowersje. Zjawisko to wykazuje pewne elementy wspólne z mechanizmem „kozła ofiarnego”, opisanym przez René Girarda (1987). Doświadczana przez wiele osób trauma, związana z uruchomieniem autostrady A2 i marginalizacją DK92, wymagała znalezienia winnego tej sytuacji: sprawcy i animatora zmian, które naruszyły znaturalizowany stan istniejący. Owym winowajcą nie mogła stać się autostrada, będąca wszak bytem sztucznym, nieożywionym, a w związku z tym nie wywołującym emocjonalnie podbudowanych ocen i stereotypów. Żywym, budzącym emocje (i bardzo bogatym) kozłem ofiarnym stał się w tej sytuacji główny prywatny inwestor A2. Stan odczuwalnego kryzysu i dezintegracji doprowadził do wielu form słownej agresji wobec Kulczyka. Narzekania na bezwzględnego „kapitalistę”, bogacza skupionego tylko na własnym zysku i oskarżenia o korupcję to główne elementy tej dyskredytującej narracji. Charakterystyczna jest w tym kontekście opinia właściciela hotelu w Brójcach (wyrażona jeszcze przed śmiercią biznesmena): „Cały ten kryzys jest winą Kulczyka, to on blokuje budowę zjazdów. Bo czy jemu zależy na tym? Nie. Kulczyk bierze pieniądze za przejazd autostradą, za grunt dla firm działających przy A2 i procent od ich obrotu (…) A miejscowi urzędnicy siedzą u niego w kieszeni.” Hotelarz z Rzeczycy był podobnego zdania, twierdząc, że Kulczyk celowo blokuje budowę zjazdów z autostrady – postrzeganych jako 2 Wspomnieniowy nekrolog został wydrukowany w „Gazecie Wyborczej” i „Głosie Wielkopolskim” 29 lipca 2016 r. 69 �szansa na wyście z marazmu i dopływ spodziewanych klientów – bowiem dzięki temu więcej pieniędzy wpływa do jego kieszeni. Co więcej, grunty, na których powstały zjazdy, zostały wcześniej kupione wyłącznie dzięki łapówkom, ostatecznie trafiającym do biznesmena, który przecież znał plany ich budowy. Wiele podobnych wypowiedzi znaleźć można także na stronach internetowych. Co znamienne, w tym dyskredytującym dyskursie nie pojawiał się wątek obcego (domniemanego czy też realnego) pochodzenia etnicznego bądź narodowego Kulczyka, co jest tak istotne w Girardowskiej logice „kozła ofiarnego”. Najważniejsza – i najbardziej stygmatyzująca – była jego bardzo wysoka pozycja społeczna i niemal legendarny majątek. To one zajęły miejsca i przejęły funkcje obcego pochodzenia. Można powiedzieć, że w tym przypadku „trauma wielkiej zmiany” (Sztompka 2000) wyraziła się poprzez specyficznie pojmowaną świadomość różnic klasowych. Omawiając prawne, ekonomiczne i społeczne okoliczności towarzyszące powstawaniu A2, nie sposób pominąć przeszłości starszej niż lata po 1989 r. W rozdziale pierwszym przypominałem program budowy autostrad lansowany i realizowany przez III Rzeszę. Chciałbym teraz do tego wątku powrócić. Jak bowiem wspomniałem wyżej, na terenach okupowanych przez Niemcy – a zwłaszcza w zachodniej i północnej Polsce – trwanie wojny nie zahamowało infrastrukturalnych ambicji Hitlera. Z chwilą utworzenia na części okupowanych ziem polskich Kraju Warty, niemieccy planiści postanowili go połączyć z istniejącą już w Niemczech siecią autostrad. Korporacja Reichsautobahn zakończyła opracowywanie stosownych planów na początku 1940 r. Zakładały one scalenie autostrady łączącej Berlin i Frankfurt nad Odrą (oddanej do użytku w 1937 r.) z Poznaniem, a docelowo także Łodzią, Warszawą i Mińskiem. Obok połączeń autostradowych z Gdańskiem i Krakowem, uznano ten odcinek za szczególnie ważny „ze względów wojennych” (Zeller 2007: 75). Przeprowadzone wówczas prace obejmowały przede wszystkim przygotowanie gruntu na wyznaczonych odcinkach, a także budowę kluczowych mostów i zjazdów. Roboty wstrzymano ostatecznie w 1943 r., gdy wojska nazistowskie zostały zatrzymane na froncie 70 wschodnim. Początkowo autostradę budowała niemiecka młodzież, potem pośpiesznie kierowana do walk na froncie wschodnim. Jej miejsce zajęli robotnicy przymusowi. Była to głównie ludność żydowska, przywożona z największego w Kraju Warty getta w Łodzi. Później dołączyli do nich także jeńcy wojenni różnych narodowości. W rejonie planowanego przebiegu autostrady powstało w ten sposób ponad 20 obozów pracy przymusowej (Ziółkowska 2005), określanych ogólnie jako Reichsautobahnlager (RAB Lager). Ich sieć była na tyle gęsta, na ile wymuszała to skala robót: poczynając od zachodu – Rzepin, Bielice, Pniów, Torzym, Poźrzadło, Jezioro Łagowskie, Żelechów, Lubrza, Jordanowo, Brójce, Rogoziniec, Przychodzko, Bolewice, Wąsowo, Turkowo, Okusz, Cieśle, Gołuski, Żabikowo, Luboń, Starołęka, Krzesiny. Szacuje się, że do obozów RAB deportowano łącznie ponad 10 tys. Żydów. Robotników zmuszano do prostych, ale wyczerpujących fizycznie prac: musieli karczować drzewa, sypać wały ziemne, układać tory kolejki wąskotorowej, budować fundamenty, usuwać czarnoziem z pasa przebiegu autostrady. Warunki pracy i życia w obozach były wyniszczające. W jednym tylko obozie Brätz (obecnie Brójce) życie straciło około 2 tys. ludzi. Po zakończeniu projektu budowy autostrady, pozostali przy życiu robotnicy w większości trafili do obozów zagłady (Mnichowski 1978)3. Nazistowski projekt autostrady Berlin-Frankfurt nad Odrą-Poznań stawia nas przed frapującym paradoksem. Okazuje się mianowicie, że potransformacyjna budowa autostrady A2 – pod inną nazwą, prowadzona przez inne państwo i powodowana innymi celami – ma swoje źródła w planach III Rzeszy. Inaczej mówiąc, A2 została zainicjowana jako projekt totalitarny. Był to element agresywnej polityki, mający wspierać militarne plany szybkiego przemieszczania wojsk, ludzi i towarów, pociągający za sobą tworzenie karnych obozów oraz eksterminację przymusowych robotników. 3 Instytut Pamięci Narodowej prowadzi obecnie śledztwo w sprawie eksterminacji przez funkcjonariuszy III Rzeszy Niemieckiej w latach 1939-1942 w obozie Kreuzsee koło Rzepina (Reppen) żydowskich robotników przymusowych, pracujących przy budowie autostrady Berlin-Świecko. Chodzi o przestępstwo określone w art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami. 71 �Najbardziej bodaj niezwykle jest to, że zaprojektowany przez Reichsautobahn przebieg autostrady Frankfurt nad Odrą-Poznań zachował się przez kolejne dekady. W lokalnym krajobrazie pozostały wyraźne ślady tamtych działań, przede wszystkim w postaci pasa ziemi, nie objętego ani działalnością rolniczą ani gospodarką leśną. W wielu miejscach tego pasa zachowały się także elementy przygotowywanej przez planistów III Rzeszy infrastruktury: betonowe przęsła mostów, filary, wsporniki, wały ziemne i nasypy. Szczególnie wiele takich elementów przetrwało na terenie województwa lubuskiego. Są to choćby nasypy nad Jeziorem Łagowskim, nasypy i filary w okolicach Brójec, ale także wały na obszarze miasta Poznania czy fundamenty pod wiadukt w Luboniu (Kolbuszewska 2003). Na marginesie należy dodać, że podobnie wyglądała sytuacja w przypadku autostrady A4. Dziennikarz Marcin Rogoziński, specjalizujący się w tematyce polsko-niemieckiej, w 2008 r. pisał: „W Brójcach dziwna budowla znajdowała się tuż przy ‘starej’ A2 i wyglądała niczym przęsło zerwanego mostu, prowadzącego donikąd. Koło Rzepina wielki, szary blok był w stanie udźwignąć wiadukt, lecz służył za cokół reklamie klubu nocnego. W Pniowie betonowe ściany udzielały azylu amatorom tanich win. Niektóre z tych dziwnych tworów architektury można było zobaczyć do niedawna z okien pociągu do Berlina. Przed rokiem znikły, a wraz z nimi ślady po pierwszym etapie budowy autostrady Rzeszy” (Rogoziński 2013). Ten specyficzny typ materialnego dziedzictwa III Rzeszy dopiero w ostatnich latach stał się przedmiotem badań historyków i archiwistów4, a także zainteresowania mieszkańców. Jednym z nich jest Matthias Diefenbach, krajoznawca z Frankfurtu nad Odrą, „Wessi”, ożeniony z Polką. Zdając sobie sprawę z ubóstwa archiwalnych danych dotyczących RAB Lager i budowy autostrady przez nazistów, na własną rękę próbuje rekonstruować przeszłość. Tym bardziej, że jej ślady były szybko zacierane przez aktualnie prowadzone prace: „W ciągu jednego roku i dwóch zim wykonano zakrojone na 4 72 W Żabikowie koło Poznania od 1979 r. działa Muzeum Martyrologiczne. Jedna ze stałych wystaw tego muzeum nosi tytuł „Reichsautobahnlager. Obóz pracy przymusowej dla Żydów 1941-1943”. ogromną skalę prace związane z budową mostów i roboty ziemne”, Diefenbach nie krył swojego zdziwienia (Rogoziński 2013). W okresie bezpośrednio poprzedzającym prace przy budowie A2 organizowano wycieczki śladami prac zaprojektowanych jeszcze przez inżynierów Hitlera. Miała je w swojej ofercie firma turystyczna HeimatReise z Frankfurtu nad Odrą. Jak dowiadujemy się z oficjalnych dokumentów, HeimatReise specjalizuje się w trzech obszarach: (1) podróże byłych mieszkańców lub ich potomków do Obwodu Kaliningradzkiego; (2) „kulturalno-historyczne” wycieczki po województwie lubuskim, które „posiada trudną historię”; (3) oprowadzanie po Słubicach i Frankfurcie nad Odrą (HeimatReise 2010). Oferta „wycieczki krajoznawczej” pod nazwą „Wzdłuż trasy autostrady z okresu Trzeciej Rzeszy (Reichsautobahn)” obejmowała 12 km spaceru oraz obiad w cenie 80 złotych za całość. Istniała także możliwość przejazdu trasy wycieczki autokarem. Wszystko miało rozpoczynać się przed dworcem kolejowym we Frankfurcie nad Odrą, a następnie zaplanowano przystanki w różnych miejscach między Frankfurtem, Rzepinem, Torzymiem i Łagowem. Organizator zapowiadał: „W trakcie wycieczki poznamy przebieg autostrady, obejrzymy ruiny mostów mających łączyć jej poszczególne odcinki i zmiany w krajobrazie, odwiedzimy miejsca zapomnianych obozów pracy oraz poznamy tło tej w dużym stopniu nieznanej budowy” (Wzdłuż trasy autostrady z okresu Trzeciej Rzeszy [Reichsautobahn] 2009). W charakterystyczny sposób sformułowano ponadto ideową bazę wycieczki: „Od kilku lat znowu planowana jest budowa autostrady Frankfurt nad Odrą-Poznań, mająca przebiegać tą trasą, co autostrada zaprojektowana w latach 30. XX w. Ma ona powstać najpóźniej do rozpoczęcia Euro 2012. Jeszcze w tym roku ma się rozpocząć przebudowa historycznych pozostałości, ruin i śladów po dawnej autostradzie, której planowanie rozpoczęto w 1937, a budowę – w 1941 r.” (Wzdłuż trasy autostrady z okresu Trzeciej Rzeszy [Reichsautobahn] 2009). Uczestniczący w wycieczce Rogoziński wspomina5, że jej pierwszym punktem była frankfurcka dzielnica Güldendorf i poszukiwanie 5 Informacje uzyskane dzięki prywatnej korespondencji w lipcu 2016 r. 73 �śladów po znajdującym się tam podczas II wojny światowej obozie dla robotników przymusowych. Potem zatrzymywano się wszędzie tam, gdzie możliwe do zauważenia były pozostałości nazistowskich prac autostradowych: w okolicach Rzepina, Pniowa i Torzymia. Na fotografiach dokumentujących to zdarzenie widać niewielką grupę uczestników – moim zdaniem inicjatywa Diefenbacha zasługuje jednak na uwagę, stanowiąc ciekawy przykład zainteresowania materialnym dziedzictwem przeszłości, tym razem w postaci infrastrukturalnych elementów budowy nazistowskiej autostrady. Na tym jednak nie wyczerpują się echa przeszłości. Krajobraz lokalny bowiem w jeszcze jeden sposób przechował pamięć o projekcie Reichsautobahn. Należy pamiętać, że ekspansja militarna III Rzeszy – i towarzyszące jej ekspansja infrastrukturalna – traktowane były w kategoriach cywilizacyjnych. Autostradą prowadzącą na wschód mieli przemieszczać się nie tylko ludzie (w tym wojsko) i towary (broń i aprowizacja), ale również „cywilizacja” i niesiony przez nią „postęp”. Tym samym, akt tworzenia autostrady stawał się elementem ekspansji kulturowej III Rzeszy, wyrażającej się w postaci kształtowania pożądanego krajobrazu. Zakładano, że podróżujący gotową już autostradą będą spoglądać na typowo „germańskie” krajobrazy, dlatego zakładano specjalne kultury leśne. Składały się na nie młodniki określonych gatunków drzew, takich jak dęby, buki i klony. Symbolicznie wiązane z germańskością, wyselekcjonowane gatunki drzew miały rosnąć wzdłuż zaprojektowanej drogi i zastąpić dominujące wcześniej sosny i brzozy. Proces kształtowaniu krajobrazu zgodnie z „duchem narodu” miał swoje źródła we wpływowych poglądach Friedricha Ratzela. Określający się jako „antropogeograf ”, Ratzel był promotorem i twórcą stanowiska determinizmu geograficznego. Dowodził, że można wykazać łączność między danym regionem a zamieszkującymi go ludźmi i ich kulturą. W kulturze tej miałyby bowiem odbijać się cechy lokalnego krajobrazu, z drugiej strony natomiast mieszkańcy danego regionu mieliby kształtować ów krajobraz w zgodzie z własną duchowością. Ekspresją tych założeń jest opus magnum Ratzela, czyli trzytomowe Völkerkunde (Ratzel 1895-1901). Każdy z opisywanych ludów jest tam przypisany konkretnemu regionowi, 74 izomorfizm ludu i miejsca uważany jest za naturalny. Ratzel przekonywał ponadto, że nie istnieje coś takiego jak „wyłącznie czysty krajobraz naturalny” (Naturlandschaft), czego przykładem był dla niego choćby krajobraz niemiecki. Dobitnie przekonuje o tym już okładka pracy Deutschland. Einführung in die Heimatkunde, ukazująca sielski górski krajobraz, z błękitnym okiem jeziora i takimż nieboskłonem (Ratzel 1907). Przyautostradowe germańskie dęby miały w myśl tej logiki, adekwatnie oddawać kluczowe wartości niemieckiego ducha. Koncepcje Ratzela przyczyniły się do ukształtowania XX-wiecznego rozumienia pojęcia Heimat, a potem także jego pochodnych, takich jak Heimatkunstbewegung („ruch sztuki ojczyźnianej”), Heimatschutz („ochrona ojczyzny”) i Heimatmalarei („malarstwa ojczyźnianego”). Najważniejszym jednak pojęciem z warsztatu Ratzela okazał się Lebensraum. Koncepcja „przestrzeni życiowej” zakładała konieczność i naturalność ekspansji państwa silniejszego na terytorium państwa słabszego. Ekspansja ta wiązała się także z „misją cywilizacyjną”. Jak wskazują komentatorzy, Lebensraum to najlepiej znana XX-wieczna polityczna koncepcja pochodząca z Niemiec (Smith 1980: 51). Przejęta przez władze III Rzeszy służyła jako uzasadnienie dla ekspansji na wschód, a następnie do szeroko zakrojonych akcji osadniczych ludności niemieckiej na terenach Polski i Ukrainy. W podobny sposób kontekstualizuje infrastrukturalną ekspansję III Rzeszy Thomas Zeller. Jego zdaniem, budowa autostrady jest elementem „historii środowiskowej” (Zeller 2007: 22), związanej w tym partykularnym przypadku z Ratzelowską ideą Heimatschutz, czyli ochroną ojczyzny. Innym kontekstem dla tego elementu „historii środowiskowej” jest również koncepcja „narodowych ideologii krajobrazu” (Short 1991). Żaden naród nie jest bowiem wyłącznie wyobrażoną wspólnotą ludzi, ale wymaga także zakorzenienia w konkretnym geograficznym miejscu i w wyobrażonym pejzażu. Zwykle jest to tzw. krajobraz naturalny oraz rustykalny, oba mające deponować walor nieskażoności. W myśl tej reguły synonimem Irlandii jest jej zachodnie wybrzeże (Nash 1993: 86-112), Holandia kojarzy się z polderami i siecią rowów nawadniających, a Rosja z niekończącym 75 �się brzozowym lasem. Badacze mówią o „narodowych ideologiach krajobrazu” podkreślając, że nacjonalistyczne wizje zawsze lokują się w przestrzeniach wiejskich, od romantyzmu kojarzonych z odwiecznością i swojskością. Taki krajobraz jest partnerem narodowej historii i służy podtrzymywaniu narodowo zorientowanej topofilii (Tuan 1990), dzięki której przestrzeń ojczyzny jest źródłem poczucia piękna, dumy i bezpieczeństwa i miłości. W przypadku projektowanej przez planistów III Rzeszy przestrzeni przyautostradowej, pejzaż pełen swojskich i naturalnych gatunków drzew miał wprost ewokować Tuanowską topofilię. Postrzeganie autostrady A2 w kontekście historycznym, „historii środowiskowej” oraz „narodowych ideologii krajobrazu” pozwala wpisać ją w rozumienie proponowane przez Arjuna Appaduraia w eseju „How histories make geographies: circulation and context in a global perspective” (Appadurai 2013). Badacz podkreśla w nim wagę historii w kształtowaniu tego, co potocznie nazywane jest geografią. „Pejzaże przestrzenne” (spatial landscapes) są w jego ujęciu wielopoziomowe, obejmują bowiem geografie narodowe, komercyjne, religijne i ekologiczne – a także wiele innych – lecz wszystkie łączy to, że są historycznie wytwarzane. W procesie owego wytwarzania biorą udział liczni „historyczni sprawcy”: instytucje, osoby, władze (Appadurai 2013: 66). Konsekwencją tworzenia geografii przez historie jest „produkcja lokalności” bądź „produkcja lokalnej subiektywności”, jak gdzie indziej określił to Appadurai (1996). Nie mam wątpliwości, że badana przez nas autostrada, traktowana jako obiekt materialny – jezdnie, płoty, parkingi, szlabany, stacje paliw – oraz symboliczny – projekt nazistowski, narzędzie modernizacji, „budowa Kulczyka” – wytwarza silne „lokalne subiektywności”. W tym wypadku nie mamy do czynienia z historią jednokierunkową i jednobiegunową, przeciwnie, poszczególne zdarzenia, instytucje, osoby i władze, kształtujące historię A2 od lat 40. XX do drugiej dekady XXI w. wykreowały serię zerwań, redefinicji oraz nieciągłości. Autostrada na pograniczu Wielkopolski i lubuskiego ma wciąż przypisany status obcości i czegoś zewnętrznego. Pociąga to za sobą znaczące skutki, o których będziemy mówić w kolejnych rozdziałach. 76 Powróćmy do czasów II wojny światowej. W podsumowaniu nazistowskiego dyskursu towarzyszącego planom, a potem budowie autostrady do Poznania, należy uwypuklić trzy elementy. Po pierwsze, inwestycja infrastrukturalna miała być impulsem dla ekonomicznego rozwoju i zmniejszenia stopy bezrobocia. Po drugie, duże przedsięwzięcie budowlano-inżynierskie realizowało ideę ekspansji symbolicznej III Rzeszy, rozumianej jako misja cywilizacyjna, prowadzona w kraju autostrad pozbawionym. Po trzecie, widoczne są w tych planach wyraźne elementy ideologizowania krajobrazu i kształtowania go w zgodzie z duchem narodu i koncepcją Lebensraum. W tym planie autostrada staje się częścią znacznie większej całości. Nie jest to tylko kolejna budowa ani ambitny zamysł inżynierski, mamy raczej do czynienia z ideologiami postępu, zmiany, modernizacji i ekspansji równocześnie. Bardzo znamienny jest fakt, że po półwieczu budowie autostrady w Polsce ponownie towarzyszyły niektóre z wymienionych tutaj ideologii. Budowę autostrad w Polsce należy zatem ujmować jako projekt na wskroś modernizacyjny, zapoczątkowany (w paradoksalny i dramatyczny sposób) już podczas II wojny światowej, ostatecznie jednak zdefiniowany po transformacji 1989 r. Każda z odsłon tej historii ma swoje osobne znaczenia, wymiary i miejsca w pamięci społecznej. Najważniejsza jest dla mnie oczywiście odsłona ostatnia. Jej bliskość historyczna nie przekłada się wszelako automatycznie na łatwość w opisie i interpretacji. Dlaczego? O ile bowiem transformacja ustrojowa i społeczna Polski po roku 1989 stała się już przedmiotem wielostronnych i wieloaspektowych analiz, o tyle obecności w ich ramach autostrad – a zwłaszcza konsekwencji ich powstania dla lokalnych krajobrazów ekonomiczno-kulturowych – nie uczyniono dotąd tematem systematycznych badań. Kluczowe daty historii autostrady A2 to: 27 października 2004 r., kiedy oddano do użytku 50-kilometowy odcinek Nowy Tomyśl-Komorniki oraz 1 grudnia 2011 r., gdy uruchomiono odcinek Nowy Tomyśl-Świecko, łącząc w ten sposób Poznań z granicą polsko-niemiecką. Przemiany wywołane przez budowę i uruchomienie autostrady nie były tak spektakularne, jak te znane z początku lat 90. (rosnące bezrobocie, likwidacja Państwowych 77 �Gospodarstw Rolnych, pośpieszna prywatyzacja). Zachodziły one w odmiennych warunkach społeczno-ekonomicznych, niejako w cieniu innych wielkich procesów ekonomiczno-społeczno-kulturowych, dotycząc przy okazji relatywnie niewielkich obszarów. Nie należy jednak owych zmian bagatelizować. Na własny użytek, określiłem kompleks tych zmian jako „modernizowanie przez autostradę” (Kuligowski, Stanisz 2015). W przypadku autostrady A2 modernizowanie owo miało wymiar regionalny, krajowy oraz europejski. Jak wspomniałem, inwestycja ta miała włączyć Polskę do sieci autostrad europejskich, scalić „Stryków z Lizboną”. Przy okazji zakładano także powstanie dogodnego kanału komunikacyjnego między Berlinem a Poznaniem i dalej Warszawą. Rozwój infrastruktury miał ostatecznie „włączyć” Polskę do (wspólnej) Europy, jak utrzymywano w dominującym dyskursie władz. Prace przy budowie autostrady A2, rozpoczęte w 2001 r. i trwające 10 lat, były przez kolejne rządy traktowane bardzo prestiżowo. Jeszcze w 2004 r. kolejny odcinek A2 fetowano specjalną uroczystością. Do jej prowadzenia zaangażowano kierowcę rajdowego Krzysztofa Hołowczyca, a pracownicy AWSA i NCC, firmy wykonawczej, przy akompaniamencie motywu muzycznego z filmu „Gwiezdne wojny” i sztucznych ogniach, oblewali się szampanem niczym rajdowcy (Bojarski 2011). Na imprezie nie było ani ówczesnego premiera Marka Belki, ani Jana Kulczyka. W 2011 r. na węźle Trzciel było już zupełnie inaczej. Na uroczystość otwarcia odcinka Nowy Tomyśl-Świecko zaproszono pół tysiąca gości, w tym trzech prezydentów: Bronisława Komorowskiego, Aleksandra Kwaśniewskiego i Lecha Wałęsę. Pojawili się ponadto premier Brandenburgii Matthias Platzeck, marszałkowie województw wielkopolskiego i lubuskiego, wicemarszałek sejmu Cezary Grabarczyk oraz Jan Kulczyk. Nagrodzony Oscarem Jan A.P. Kaczmarek skomponował na tę okazję specjalny utwór, zatytułowany „Fanfary dla A2”, odegrany na miejscu przez 40-osobową orkiestrę. Prezydent Komorowski stwierdził w swoim przemówieniu: „To dobry i szczęśliwy dzień. Wszyscy to czujemy, że jesteśmy bliżej realizacji polskich marzeń o bliskim kontakcie ze światem zachodnim. 78 (…) Wiele lat musiało upłynąć od pomysłu do realizacji, ale jak już się zaczęło, to nowy odcinek autostrady powstał w dwa lata, co może być powodem dumy i zadowolenia. Warto pamiętać, że przekraczamy w ten sposób bariery kompleksów i niemożności, które ciążyły nam przez tyle lat. (…) To sukces całej Polski. Całej Polsce dziękuję i gratuluję. Trzeba pamiętać, że jesteśmy tylko ogniwem w łańcuchu polskich marzeń, dokonań i sukcesów. A sprawy polskie idą w dobrą stronę. Tu widać nawet, że nie tylko idą, ale coraz lepiej jadą.” Kulczyk dodał natomiast, że „o ile 1 maja 2004 r. Polska weszła do Europy, to 1 grudnia 2011 r., wjechała do Europy” (Raz, że najnowo‑ cześniejsza autostrada w Polsce, A2, że betonowa 2011). Ostatni odcinek autostrady A2 budowany przez AWSA pierwotnie miał być oddany do użytku trzy tygodnie przed rozpoczęciem Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej w 2012 r.6 Jest to niezwykle istotne, gdyż w okresie przed tą wielką imprezą sportową dyskurs modernizacyjny uległ wyraźnemu nasileniu. Dominowała w nim figura „końca” modernizowania Polski, przede wszystkim w wymiarze infrastruktury. Symboliczne znaczenie miały w tym kontekście inwestycje związane właśnie z budową autostrad. Oddawanie ich kolejnych odcinków fetowano jako święto modernizacji, a sama autostrada funkcjonowała na kilku poziomach: jako infrastruktura dla mobilności; jako system mobilności; jako medium mobilności (Normark 2006a). Uruchamianie kolejnych odcinków autostrad miało być także impulsem do rozwoju ekonomicznego i społecznego regionów, gdzie je budowano. Budowę autostrady lokowano ponadto w obrębie ideologii mobilności, łączącej w sobie „postęp, 6 Fakt ten nabiera nowego znaczenia w kontekście „użytku”, jaki z autostrady zaczęli robić pseudokibice futbolowi w połowie 2016 r. Autostrada stała się mianowicie miejscem tzw. „ustawek”: w ich wyniku zniszczono auta fanom Unii Oświęcim (czerwiec 2016 r., A4 na wysokości Mysłowic). Policja informowała ponadto o innych „ustawkach”: fanów Arki Gdynia i Lechii Gdańsk (styczeń 2017 r., A1 koło Tczewa, węzeł Swarożyn) oraz Legii Warszawa z kibicami niezidentyfikowanego klubu (styczeń 2017 r., A1 Kamieńsk, niedaleko Piotrkowa Trybunalskiego). Kolejna ustaw‑ ka na autostradzie, www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/kolejna-ustawka-pseudokibicow,711043.html (data dostępu: 30.01.2017), Bójka kibiców na autostradzie A4, www.dziennikzachodni.pl/wiadomosci/myslowice/a/bojka-kibicow-na-autostradziea4-siekiery-rozbite-samochody-policja-szuka-swiadkow-wideo,10079116/ (data dostępu: 30.01.2017). 79 �nowoczesność, ekonomię rynku, globalizację, wielość dróg, przebytych km” (Borja, Courty, Ramadier 2015: 5). Warto zauważyć, że tak kształtowana i promowana polityka infrastrukturalna spotkała się z rozpoznanymi oczekiwaniami społecznymi. Według badania PBS DGA, przeprowadzonych w połowie 2012 r., aż 75% Polaków postrzegało inwestycje drogowe jako priorytet na najbliższych 10 lat (Komu potrzebne są autostrady?). Bardzo wymowne są w tym kontekście wyniki regionalnego plebiscytu. Oto w 2014 r. wielkopolska redakcja „Gazety Wyborczej”, ogłosiła konkurs na najważniejsze wydarzenia ostatniego ćwierćwiecza (okres 1989-2014). Pierwsze miejsce w głosowaniu czytelników zajęło uruchomienie autostrady A2, wyprzedzając choćby wizytę Jana Pawła II czy kolejne edycje festiwalu teatralnego Malta. „Gazeta Wyborcza” komentowała ten wybór następująco: „Poznań jest wreszcie zintegrowany z Europą”; „Autostrada daje nam szczególne poczucie bycia między Wschodem a Zachodem”, dodawał lokalny politolog; „Autostrada ma wielkie znaczenie dla biznesu”, stwierdził ponadto jeden z poznańskich przedsiębiorców (Mazur 2014: 1). Święto modernizacji – tym wystawniejsze, że budowane w oparciu o rekordowe w sensie finansowym partnerstwo publiczno-prywatne oraz gigantyczne sumy pożyczek – ma jednak także swój mniej optymistyczny rewers. A2, jak i inne polskie autostrady, jest drogą płatną, ceny paliw są w towarzyszących jej stacjach również znacząco wyższe niż gdzie indziej. Tworzy to barierę ekonomiczną, wykluczającą z dostępu do nowoczesnej infrastruktury. „Nie jeżdżę autostradą, bo jest za droga”, słyszałem nieraz podczas badań; opinię taką wypowiadali zresztą także kierowcy z zagranicy. Warto w tym kontekście przywołać wymowne słowa Matthew Arnolda (cytowanego przez Raymonda Williamsa): „Wolność to bardzo dobry koń pod wierzch, o ile ma się dokąd jechać” (Williams 1958: 118). Nie ma zbyt wiele powodów, które nie pozwalałyby na to, by wielkiego przedsięwzięcia infrastrukturalnego pod hasłem „A2” nie zaliczyć w poczet praktyk właściwych dla państwa neoliberalnego, zwłaszcza w kategoriach zaproponowanych przez Davida Harvey’a (2016). Przekonuje on, że fundamentalną misją takiego państwa jest tworzenie „korzystnego klimatu” dla biznesu, czyli dla 80 optymalizacji kapitału. Stąd polityka wspierająca różne typy biznesu, stąd ułatwienia (ulgi podatkowe) i stymulowanie jego ekspansji, czego przejawem jest choćby organizowanie potrzebnej mu infrastruktury, finansowanej ze środków publicznych. Wszystkie tego typu działania osłania się przy tym retoryką sprzyjania innowacyjności i rozwojowi. Nieodzownym elementem tworzenia państwa neoliberalnego jest w tym ujęciu prywatyzacja sektorów uprzednio zarządzanych przez państwo. Zdecydowanie faworyzuje się zaś spółki publiczno-prywatne, „w których sektor publiczny ponosi całe ryzyko, a sektor przedsiębiorstw zgarnia cały zysk” (Harvey 2016: 37). W przebiegu polskiej transformacji po 1989 r. z łatwością da się wskazać procesy tożsame z tymi, jakie charakteryzują zarządzanie państwem neoliberalnym – jakkolwiek uciekaliby od tego określenia politycy, ekonomiści, badacze społeczni czy publicyści. Ważnym ogniwem logiki neoliberalnej stała się także budowa A2 i działalność spółki Autostrada Wielkopolska. Oddam jeszcze raz głos Harvey’owi: „Preferowaną formą zarządzania jest ‘partnerstwo publiczno-prywatne’, w którym państwo i siły wielkiego biznesu ściśle współpracują, koordynując działania w sposób sprzyjający akumulacji kapitału. W rezultacie ci, którzy mają podlegać regulacji, sami określają zasady tej regulacji, podczas gdy ‘publiczne’ procesy decyzyjne stają się coraz mniej przejrzyste” (Harvey 2016: 39-40). Potraktowanie A2 jako jednej z lokalnych przestrzeni globalnego, neoliberalnego w swej istocie kapitalizmu nakazuje krytyczne przyjrzenie się świętu modernizacji. Nie wszyscy zostali bowiem na to święto zaproszeni (i to dosłownie), nie wszyscy także uważali, że w ogóle jest co świętować. �DK92: przepływy i przemieszczenia A jednak, to nadal jest jakby takie międzynarodowe połączenie, bo jesteśmy jakby takim przelotem. Mieszkanka Bolewic To jest dla nas dwuznaczne, bo z jednej strony utrudnia życie – jest ten ruch, hałas, ale z drugiej strony daje utrzymanie. Mieszkaniec Koryt Ja tę drogę dobrze znam, bo mam od podwórza. Mieszkaniec Miedzichowa Etnografia lokalności a mobilność Tworząc projekt „Ruchome modernizacje” z pewnością byliśmy zainspirowani metodologiami zarówno etnografii mobilnej jak i wielomiejscowej. Niemniej nasze początkowe założenia teoretyczne nie uwzględniały ani koncepcji mobilności, ani przepływu w tym sensie, iż nie odwoływaliśmy się do żadnych konkretnych ustaleń teoretycznych w tym zakresie oraz nie podjęliśmy się jednoznacznego zdefiniowania tych pojęć. Ponieważ jednak obserwowaliśmy te fragmenty rzeczywistości, które roboczo określiliśmy jako ruchome i znajdujące się w ruchu, prędzej czy później musieliśmy podjąć decyzję o sposobie operacyjnego dookreślenia kategorii mobilności oraz przepływu. Za najbardziej użyteczny uznaliśmy paradygmat nowych mobilności (Sheller, Urry 2006: 207-226; Elliot, Norum, Salazar 2017). Tu jednak chcemy podkreślić, że nasze rozumienie powyższych zjawisk wynika w dużej mierze wprost z naszej antropologicznej praxis i wyłaniającego się w trakcie badań terenowych materiału empirycznego. W konsekwencji, choć 83 �w wielu miejscach odwołujemy się do wspomnianych idei nowych mobilności, to staramy się nie usztywniać tych podstawowych dla studiów nad mobilnością oraz road studies kategorii, pozostawiając je raczej ambiwalentnymi, to jest takimi, jakimi jawiły się w terenie. Rygorystyczne trzymanie się teorii w naszym przypadku okazało się nie tyle niewystarczające, co trudne do zastosowania wobec wiedzy terenowej uzyskanej w trakcie wielopoziomowo zlokalizowanych i mikroskalowych badań etnograficznych. Innymi słowy, użycie przez nas kategorii mobilności i przepływu należy traktować jako intuicyjne. Ujęliśmy je w domyśle, jako wręcz oczywiste w projekcie, którego przedmiotem badań stały się ekonomiczne oraz społeczne rekonfiguracje zachodzące w przydrożnych społecznościach. Prowadzone przez nas prace badawcze począwszy od wstępnej „kwerendy terenowej”, zrealizowanej jeszcze w trakcie tworzenia projektu, przez badania pilotażowe, na systematycznie odbywających się wizjach lokalnych, wielomiejscowych, pogłębionych i uzupełniających badaniach terenowych kończąc, były procesem odkrywania kolejnych warstw przydrożnych rzeczywistości i coraz intensywniej zdradzały znaczenie ruchu. Sytuacja, gdy badania etnograficzne przyjmują formę wielomiejscową i mobilną, ale ukierunkowane są na lokalność o specyficznym geograficznym położeniu, tj. wzdłuż i jednocześnie na poboczu infrastruktur, które decydują o mobilności lub jej braku, jest dość problematyczna. Ruch, w tym wypadku potraktowany domyślnie przy zastosowaniu perspektywy mikrocodzienności okazał się dalece bardziej złożony, różnorodny i nieprzewidywalny, a jego kierunki, przyczyny i implikacje zniuansowane nawet w kontekście poszczególnych miejscowości. Przy stale utrzymywanym metodycznym przybliżeniu stosowane przez nas założenia teoretyczne zaczęły ulegać rozmyciu. Paradygmatyczna koncepcja mobilności okazała się problematyczna w wypadku badania konkretnych rzeczywistości, na które choć składają się bezbrzeżne strefy ciągłego przepływu, to w ujęciu oddolnym pozostają relatywnie niemobilne, stałe i lokalne. Inaczej mówiąc prezentowana przez nas etnografia jest etnografią o lokalności poprzez mobilność i przepływy. 84 Doświadczanie znaczących zmian w zakresie przepływu dóbr, informacji oraz zasobów ludzkich współcześnie wydaje się zjawiskiem o charakterze uniwersalnym. Zmiany te odnoszą się przede wszystkim do szybkości i efektywności procesów przemieszczania się. Jednak generują także nowe wymiary ruchu, które ujawniają struktury nierówności i hierarchie władzy, a także społeczne i kulturowe powiązania z systemami logistyk oraz reżimów, wedle których mobilność jest zarządzana. Nauki społeczne przez długi czas definiowały to pojęcie w terminach wyłącznie pozytywnego ruchu (Salazar 2010: 53), ale z perspektywy antropologicznej mobilność, to nie tylko zjawisko polegające na przemieszczaniu się rzeczy, ludzi i koncepcji, lecz także kolejny konstrukt kulturowy, konsekwencja wielu różnych reżimów logistyki właściwie wszystkiego (Stanisz 2015d: 73-86; Baker 2016: 152-170) oraz towarzyszącej jej ideologii elastyczności wymaganej przez globalny system kapitalistyczny (zob. Salazar, Schiller 2014). Odzwierciedleniem tego jest naszym zdaniem akademicka tendencja do paradygmatyzacji mobilności, której od początku chcieliśmy uniknąć. Sama mobilność długo znajdując się z resztą na obrzeżach naukowego zainteresowania, była konceptualizowana jako produkt relacji oraz działań społecznych. Jej rozumienie uległo zmianie wraz ze sformułowaniem wspomnianego przez nas paradygmatu nowych mobilności, który umieścił ruch i przepływ wśród najważniejszych praktyk społecznych, a w konsekwencji w centrum debat akademickich1. Miejsce, terytorium i zakorzenienie przestały być 1 Literatura z zakresu studiów nad mobilnością jest dziś niezwykle bogata, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę ich interdyscyplinarny charakter. Zagadnieniem mobilności zajmują się nie tylko antropolodzy, lecz także geografowie, historycy, socjolodzy czy urbaniści. W kontekście przeprowadzonych badań bliskie są nam rozważania antropologa Marca Augé, który rozwinął koncepcję nie-miejsc, czyli m.in. przestrzeni autostrad i parkingów (Augé 1995), geografów Colina Divalla i Georga Revilla na temat procesów wytwarzania reprezentacji idei transportu (Divall, Revill 2005: 99-111), Petera Merriama przyglądającego się z perspektywy historyczno-geograficzno-antropologicznej angielskiej autostradzie M1 (Merriam 2007), Daniela Normarka zajmującego się przyautostradowymi parkingami w Europie Zachodniej (Normark 2006b: 241-252), Dimitrisa Dalakoglou badającego fenomen albańskich autostrad (Dalakoglou 2010: 132-149, 2012: 571-586; 2017; Dalakoglou, Harvey 2012: 459-465; Dalakoglou, Harvey 2014) czy w końcu Johna Urry’ego zainteresowanego m.in. przestrzennymi oraz materialnymi aspektami mobilności (Urry 2010, 2012a). 85 �jedynymi polami eksploracji w badaniach społecznych. Ten nowy trend spowodował, że etnografia została zmuszona do zaadaptowania mobilnych metod badań, choć oczywiście nie są one w stanie całkowicie zastąpić tych tradycyjnych (Sheller, Urry 2006: 207-226). Postępujący od lat 90. XX w. zwrot ku mobilności należy odczytywać jako reakcję badaczy społecznych na nie tyle ogólny wzrost poziomu przepływu, co raczej intensyfikujące się praktyki nowych form mobilności, niekoniecznie związanych wyłącznie z jej fizycznym bądź geograficznym aspektem. Wyłaniający się nowy „mobilny paradygmat” oznaczał nowe sposoby wyjaśniania zjawisk, nowe teorie, pojęcia i koncepcje, w tym wypadku na temat tego, jak i dlaczego mobilność znajduje się w centrum konstelacji władzy, jak wpływa na procesy wytwarzania hierarchii i struktur społecznych, tożsamości i mikrogeografii dnia codziennego (Cresswell 2011: 551). To konceptualne przesunięcie należy również odczytywać z perspektywy metodologicznej – dotąd bowiem stosowane w naukach społecznych narzędzia teoretyczne i metodologie miały statyczny charakter. W konsekwencji oznaczało to ignorowanie lub trywializowanie ruchu, ale wobec zachodzących zmian statyczne opisy stały się nieadekwatne lub niepełne. Teoria mobilności powstała więc jako krytyka dotychczasowej orientacji ku sedentaryzmowi i deterioryzacji (Castells 2008; Clifford 1992: 96-116; 1997; Friedman 2002: 21-36; Marcus 1995: 95–117; Sheller, Urry 2006: 207-226). Do paradygmatu nowych mobilności, w naszym przypadku atrakcyjnego przede wszystkim na poziomie metodologicznym, podchodzimy jednak krytycznie. Uważamy bowiem, iż w dużej mierze jest to podejście reifikujące czy wręcz fetyszyzujące zjawisko mobilności przyznając jej status ogólnej i niepodważalnej zasady nowoczesności (np. Hannam, Sheller, Urry 2006: 1-22). Przytłacza także abstrakcyjnym i nieempirycznym dyskursem przepływu, a refleksję nad mobilnością w naukach społecznych charakteryzuje pewien schematyzm. Wyjaśnieniom podlega nie tylko sam ruch, lecz także jego efekty i implikacje w szerszych kontekstach życia społeczno-kulturowego, a mobilność, przepływ, ruchliwość oraz szybkość i efektywność dystrybucji wszystkiego (Kaufmann, Bergman, Joye 2004: 745-756) mają stanowić swoistego rodzaju ramy 86 pozwalające na domknięcie adekwatnych opisów i interpretacji współczesności. Mimo naszych wątpliwości co do totalności teorii mobilności i przepływu, dały nam one możliwość śledzenia i wyjaśniania zmieniających się konstelacji i konfiguracji nie tylko mobilnych, lecz także, co dla nas niezwykle istotne, stałych elementów tworzących przydrożne społeczności. Dostrzeżenie tego, iż ruch oraz przepływ zależą od różnorodnych form stabilności, materialnego wymiaru życia społeczno-kulturowego, a nawet spowolnienia (Bissell 2007: 277-298; Bissell, Fuller 2010; Creswell 2012: 645-653; Salazar, Smart 2011: iix;), powoduje, że „nowe mobilności” to narzędzie pozwalające na opis dynamicznej sieci relacji łączących lokalność z globalnością, mobilność z niemobilnością i zastojem, płynność ze stabilnością. Wszystkie formy ruchu są współzależne od różnorodnych czasoprzestrzennych stałości i są z nimi ściśle powiązane. Uważamy, że dopiero takie ujęcie mobilności, która nie jest w opozycji do bezruchu i lokalności, mogło uczynić je cennym w kontekście przeprowadzonych przez nas badań etnograficznych. Niemal każda przydrożna, konkretnie zlokalizowana miejscowość, którą odwiedzaliśmy, udowadnia z jednej strony, że ruch i przepływ są faktem, z drugiej zaś, że obserwowane w ich obrębie różnorodne przepływy nie mogłyby być zrozumiane bez odwołania się do lokalności, a także że w większości wypadków nie zawsze są tym, co pozostawałoby w gestii aktorów społecznych. Ponadto nasze początkowe problemy z kategorią mobilności w dużej mierze wynikały z metodologii projektu zakładającej wprawienie w ruch samych badaczy. Celem tej swoistej mobilizacji była realizacja badań, jako serii ujęć z różnych perspektyw. Zwłaszcza zaś chodziło nam o zestawienie ze sobą interakcji między ideologiami modernizacyjnymi a ich realizacją na poziomie lokalnym. Modernizacje związane z rozwojem infrastruktury dla mobilności nie tyle okazały się warunkowane lokalnymi sytuacjami, co raczej restrukturyzowały lokalność na poziomie mikropolityki, oddolnych ekonomii czy codziennych reakcji i co oczywiste – narracji i dyskursów. Etnografia wielomiejscowa wymagała potraktowania terenu jako przestrzennie rozproszonego, poprzez który badacze poruszali się 87 �w sposób dosłowny, przemieszczając się z jednego miejsca do drugiego, korzystając z różnorodnych drogowych środków transportu oraz podążając wzdłuż lokalnych ścieżek, wykorzystywanych przez przemieszczające się różnorodne grupy ludzi. W metodach tych jednak wiele zjawisk okazało się niezauważalnie umykać. Dynamiki przepływu nie da się zaobserwować, gdy jest się tylko i wyłącznie jego częścią. W którymś momencie należy się zatrzymać i z perspektywy przydrożnej spojrzeć na lokalne konsekwencje przepływu. Istotne, jak się wydaje, jest również wyważenie interpretacji mobilności między jej globalnymi i lokalnymi kontekstami. W warunkach przepływu kontekstów jest wiele. W naszym przypadku zmuszeni byliśmy nieustannie zestawić ze sobą modernizacyjne dyskursy wyrażane w procesach rozwoju i podtrzymania infrastruktur drogowych z globalnymi trendami i nieprzewidywalnymi bieżącymi sytuacjami polityczno-ekonomicznymi czy też zewnętrzne regulacje prawne z ich lokalnymi, w tym samorządowymi, realizacjami. Uznaliśmy też, że musimy pozostawać wyczulonymi na oddolne wykonawstwo mobilności, ponieważ zawsze jest ono zakorzenione w określonych systemach znaczeń i wartości. Problematyczność kategorii mobilności, z którą się borykaliśmy mogliśmy rozwiązać przez jej krytyczne ujęcie, ponieważ tylko wówczas mogliśmy się pokusić o obnażenie złożonych praktyk, które kreują przedmioty i procesy mobilności. Ich odkrycie pozwoliło nam dostrzec i zrozumieć alternatywne i oddolne sposoby na radzenie sobie z reżimami przepływu. Od trasy e8 po dk92, czyli „nasza stara dwójka” Droga krajowa nr 92, przy której bezpośrednio położone są obserwowane przez nas miejscowości, stanowiła główny temat rozmów, jakie przeprowadziliśmy z kilkuset osobami. Byli to mieszkańcy zajmujący różne miejsca w strukturze społecznej, włodarze gmin, miasteczek i wsi, lokalni aktywiści, przedsiębiorcy prowadzący przydrożne bary, sklepy spożywcze, stragany z najczęściej tylko 88 pozornie lokalnymi produktami, stacje benzynowe i parkingi, motele i hotele, przedsiębiorcy trudniący się wszelkiego rodzaju usługami skierowanymi do zróżnicowanych użytkowników infrastruktur drogowych, pracownicy zatrudniani przez tych przedsiębiorców, dalej z kierowcami czy to ciężarówek dalekobieżnych czy to busów transportujących wschodnio- i środkowoeuropejskich emigrantów zarobkowych do krajów Europy Zachodniej, turystami, prostytutkami pracującymi na poboczach oraz na terenie większych centrów obsługi transportu dalekobieżnego, inżynierami i robotnikami drogowymi, różnego szczebla pracownikami zatrudnianymi przez Autostradę Wielkopolską itd. Mimo iż naszym najbardziej bezpośrednim celem było dotarcie do opinii oraz lokalnych historii powiązanych z faktem otwarcia w 2011 r. nowego odcinka autostrady A2, opowieści o „starej dwójce” zdecydowanie dominowały ujawniając donośne znaczenie tej drogi dla lokalnych społeczności. Przepływ tą drogą, nie autostradą A2, okazał się najistotniejszy. „Stara dwójka” to nie tylko wyrazisty infrastrukturalny i krajobrazowy element odwiedzonych przez nas wsi i małych miasteczek, lecz także coś, co z jednej strony decyduje o dynamice lokalnej ekonomii, relacjach społecznych oraz komforcie i jakości życia codziennego, z drugiej ujawnia mobilności i przepływy, nad którymi mieszkańcy nie mają żadnej władzy i nie mogą ich kontrolować. Pierwszym najbardziej widocznym i oczywistym rodzajem przepływu jest po prostu ruch drogowy. Podstawowym źródłem informacji o jego natężeniu są w Polsce Generalne Pomiary Ruchu, a uzyskane na ich podstawie dane są wykorzystywane przez państwową administrację drogową w celu zarządzania, utrzymania i planowania rozwoju sieci drogowej. Dane te używane są również do analiz środowiskowych i ekonomicznych, których wyniki decydują o realizacjach modernizacyjnych. Pierwsze pomiary ruchu w Polsce koncentrowały się w miastach, gdzie liczono ruch na głównych traktach miejskich w okresach wzmożonej aktywności ludności, takich jak zjazdy sejmików, targi czy odpusty. Regularne pomiary ruchu miejskiego zaczęto organizować w okresie międzywojennym ub. w., a pierwsze pozamiejskie badanie przeprowadzono w 1926 r. Badania te straciły rację bytu w okresie wojennym, by zostać wznowionymi 89 �w 1954 r.2 Współcześnie badania te realizowane są w odstępie pięcioletnim. Z perspektywy projektu „Ruchome modernizacje” warto odwołać się do dwóch ostatnich pomiarów z 2010 oraz 2015 r. W roku 2010 dzisiejsza droga krajowa 92 była jeszcze oznaczona numerem 2. W rezultacie oddawania do użytku kolejnych etapów autostrady A2, poprzednie fragmenty DK 2 równoległe do niej oznaczano jako droga krajowa nr 92, a na badanym przez nas odcinku zabiegu tego dokonano 30 listopada 2011 r., w przeddzień oficjalnego oddania do użytku autostrady. Tego roku na odcinku, wzdłuż którego zlokalizowane są odwiedzane przez nas miejscowości, dobowo przejeżdżało ponad 17 tys. pojazdów silnikowych, w tym 7,5 tys. ciężarówek wraz z przyczepami. W roku 2015, a więc cztery lata po otwarciu autostrady A2 pomiędzy Świeckiem a Nowym Tomyślem, drogą krajową nr 92 przejechało ponad 8,2 tys. pojazdów silnikowych w ciągu doby, w tym blisko 3,5 tys. ciężarówek z przyczepami3. Zmiany w przepływie pojazdów są więc statystycznie znamienne i z pewnością „stara dwójka” utraciła dotychczasowy status najważniejszej drogi tranzytowej pomiędzy wschodnią a zachodnią granicą Polski4. Przytaczamy te dane, ponieważ w wielu wypowiedziach naszych rozmówców wciąż powtarzała się narracja o niezmienności natężenia ruchu drogowego na 92 po okresie, gdy za przejazd autostradą A2 zaczęły obowiązywać opłaty. No dla nas to ta autostrada praktycznie, że nic nam nie dała. Bo tu jest świat Poznań-Świecko, nie? No i tutaj zobacz pani ile tych tirów tu jedzie! [Mieszkaniec Bolewic] 2 3 4 90 Generalny Pomiar Ruchu w roku 2010: www.gddkia.gov.pl/pl/1231/generalny-pomiar-ruchu (data dostępu 20.03.2017). Por. Ludewicz M. (2012) Handlarze ze „starej” drogi nr 2 znów żyją nadzieją, „Głos Wielkopolski” 18 maja 2012, www.gloswielkopolski.pl/artykul/577431,handlarze-ze-starej-drogi-nr-2-znow-zyja-nadziejazdjecia,id,t.html data dostępu 20.03.2017). Generalny Pomiar Ruchu w roku 2015: www.gddkia.gov.pl/pl/2551/GPR-2015 (data dostępu 20.03.2017). Warto dla porównania przytoczyć dane odnoszące się do pomiaru ruchu autostradą A2 na odcinku Świecko-Nowy Tomyśl. W roku 2015 dobowo przejeżdżało nią średnio ponad 17 tys. pojazdów, w tym 5 tys. ciągników siodłowych z naczepami. Zob. www.gddkia.gov.pl/pl/2551/GPR-2015 (data dostępu 20.03.2017). Mimo że powstała autostrada – ciut, może się nieco zmniejszył ten ruch, ale on jest nadal intensywny, bardzo intensywny… [Właściciel restauracji z Bolewic] Ta autostrada to jest wielka pomyłka, przecież Ruskie, Litwini, wszystkie pchają się tędy. [Mieszkaniec Chociszewa] Do czasu kiedy nie wprowadzono płatności na autostradzie ludzie byli zadowoleni, a teraz powiem brzydko – szlag nas trafia. Bo jest bzdura. To wszystko, cały transport ciężki idzie tędy. W Bolewicach wyjeżdżają na rondzie i pędzą do granicy tędy. [Mieszkaniec Brójec] Ruch był mniejszy, o wiele mniejszy, bo tam była autostrada bezpłatna. Wiadomo – wprowadzili opłaty, z powrotem wróciło tutaj to samo. [Pracownica sklepu w Trzcielu] W nocy jak nieraz jedzie, to do zwariowania, człowiek się zerwał i nie wiedział, czy pali się czy wali się. Jak tak czterech przejechało, to ludzie, można było zwariować naprawdę! Człowiek stanął w nocnej koszuli… Ruskie i Anglicy, Szwaby jakie tylko… [Mieszkanka Brójec] Zagęszczony przepływ drogą krajową nr 92 jest w dużej mierze wyobrażony, a jego odczuwanie i znaczenie subiektywne. Różnie był opisywany przez mieszkańców, których domy położone są bezpośrednio przy trasie, przez tych, którzy zamieszkują obrzeża miejscowości z dala od ruchu drogowego; przez drobnych przedsiębiorców zajmujących się obsługą transportu dalekobieżnego – towarowego bądź pasażerskiego; osoby, które dojeżdżają do pracy poza miejsce zamieszkania; tych, którzy stracili w wypadkach drogowych bliskich czy ukochane zwierzęta; robotników drogowych, policjantów, strażaków; przydrożnych handlarzy. Wzmożony ruch, hałas, nieustający przepływ zwłaszcza tirów w narracjach naszych rozmówców często były prezentowane jako coś istniejącego od zawsze i nie tracącego na intensywności. Tymczasem przepływ dzisiejszą DK92 na dobre zainicjowany został wraz z wejściem Polski do Unii Europejskiej oraz otwarciem granic w związku z wstąpieniem w 2007 r. do strefy Schengen. 91 �Powiem tak… Jak otworzyli granice trzy dni, dzień i noc, dzień i noc kolejka była na drodze, dzień i noc, dosłownie, dzień i noc samochody jechały za granicę. Tak, że non-stop, ot było. No, jak otworzyli granicę, jak żeśmy weszli do Unii, nie? To wtedy taki był duży boom, bo to i Niemcy do nas przyjeżdżali i Polacy wyjeżdżali tam, nie? Tak, że non-stop sznurek był, ale dzień i noc. Później się już uspokoiło i tak jest, moim zdaniem bez przerwy, tak samo jest. [Przedsiębiorczyni z Torzymia] Historia DK92 niemal nie funkcjonuje w świadomości mieszkańców jej okolic i o dawnych czasach wspominali nieliczni: Ruch jest nie do porównania, nie? Kiedyś w nocy, to żeś mógł tańcować na dwójce, nie? Ale to już są cywilizacyjne zmiany związane z tym, że w rodzinie są po trzy samochody i nie jeździmy już trabantami, nie? Klamoty coraz to szybsze i tak... jest jak jest. [Myśliwy od 30 lat polujący w okolicach Bolewicka] Kiedyś ani samochodu, ani PKS-u. Nie było tak, bo jak myśmy przyjechali, to nie była dwupasmówka, szosa taka wąska. Nie było ruchu, bo to tylko same gospodarze byli, to konika i wozik i to był ruch. [Mieszkaniec Pniowa] Jakich czasów ten cały ruch w ogóle sięga? Pamiętam za chłopaka, to tu była taka zwykła asfaltówka, to my tu w piłkę na ulicy grali. Od czasu do czasu tylko jakiś żuk przejeżdżał, to wtedy ktoś krzyczał „żuk jedzie!” i schodzili. Musiało się jakoś po okrągłym stole zacząć, że tak jeździli. Teraz jak się chce wyjechać od siebie to nie można, bo jeden za drugim ciągną. [Pracownik Portu 2000 w Mostkach] Ta droga, jak ja pamiętam, to ona nie była taka. Był asfalt po Niemcach, tyko że wąski. Boczny ten piasek był, ale to w pięćdziesiątym chyba już pierwszym roku zaczęli poszerzać, zrobili tego… Drzewa wycięli, poszerzyli i teraz dobrze się jeździ. A przedtem była wąska droga. [Mieszkaniec Koryt] Dawniej, to praktycznie żaden samochód tu nie jechał powiem szczerze, bo niemiecka granica była zamknięta, a tylko tam były samochody. A na wsi, to dopiero może w 1975 albo gdzieś w tych granicach chyba, to pierwsza Syrenka tu się pojawiła, no to, o czym my mówimy, nie? [Mieszkanka Mostek] 92 W latach 1962-1985 dzisiejsza droga krajowa nr 92, nakładająca się na przebieg międzynarodowego szlaku prowadzącego od Paryża, przez przejście graniczne w Świecku z NRD do przejścia granicznego w Terespolu z ZSRR, była oznaczona jako E85. Na przełomie lat 70. i 80. ub. w. wdrożono nowy system numeracji i jej następcą stała się trasa E30, o niemal identycznym przebiegu, jednak wydłużona i obejmująca zasięgiem Irlandię, Białoruś i europejską część Rosji. W 1985 r. Polska przyjęła nowy system numeracji dróg krajowych, a trasy europejskie otrzymały numery krajowe używane zamiennie z międzynarodowymi. Trasa E30 otrzymała numer 2. Pod względem ideologicznym dzieje DK92, dawnej E8, przypominają pompatyczne, modernizacyjne dyskursy tworzone wokół budowy oraz otwarcia nowego odcinka autostrady A2. Trasa ta zyskała na szczególnym znaczeniu zwłaszcza w połowie lat 70. w związku z mającym się odbyć VII Zjazdem PZPR. Wśród dokumentów ilustrujących ideologię modernizacyjną okresu PRL bezpośrednio powiązanych z interesującą nas tu drogą, znajduje się m.in. materiał filmowy Wytwórni Filmów Dokumentalnych wydany jako 45 odcinek Polskiej Kroniki Filmowej z 1975 r. o znamiennym tytule Przed VII Zjazdem PZPR. Aby Polska rosła w siłę... W trzeciej minucie tej propagandowej prezentacji pojawia się sielankowy obraz ruchu samochodowego na zmodernizowanej E8. Towarzyszy mu krótka narracja: „Aby sprostać potrzebom, musimy w transport inwestować: dużo, szybko, efektywnie. I nie tylko na kolei. Na miarę jutra podjęliśmy w tym pięcioleciu budowę dróg szybkiego ruchu. Ciężkie maszyny drogowe zastępują pracę tysięcy ludzi”6. Postęp gospodarczy, jaki zachodził w Polsce w pierwszej połowie lat 70. ub. w. był faktyczny. Składały się na to liczne i pomyślane z rozmachem inwestycje przemysłowe i socjalne, zakupione za granicą 5 6 Bieżący system oznaczeń tras europejskich został wprowadzony w 1975 r. na podstawie Umowy europejskiej o głównych drogach ruchu międzynarodowego zawartej w Genewie 15 listopada. Jego wprowadzanie w życie rozpoczęto w pierwszej połowie lat 80. Zob. Umowa Europejska o głównych drogach ruchu międzynaro‑ dowego (AGR), sporządzona w Genewie dnia 15 listopada 1975 r., (Dz. U. z dnia 11 marca 1985 r.), www.web.archive.org/web/20070929000720/www.park.pl/prawo/1980-1990/du198500100035.html (data dostępu 17.05.2017). Polska Kronika Filmowa 45/75 A, www.repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/10114 (data dostępu 12.04.2017). 93 �licencje nowych technologii oraz wzrost produkcji i oferowanie dóbr konsumpcyjnych, a jednym z elementów wzmacnianych ideologię nowego stylu życia była budowa nowoczesnej infrastruktury drogowej (zob. Pawlak, Wójtowicz 2009: 121-124). W związku z tym peerelowska hierarchia ogłosiła w trakcie VII Zjazdu PZPR, że Polska wkracza „w etap budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego”7. Ideologiczne znaczenie trasy E8 udowadnia spotkanie Edwarda Gierka z budowniczymi E8 w Poznaniu, udokumentowane również przez Polską Kronikę Filmową8. Poznańskim inżynierom drogowym zaangażowanym w budowę dzisiejszej DK92 wręczano nawet specjalne brązowe medale mające upamiętniać ten pronarodowy projekt9. O trasie E8 jako drodze przyszłości pisano także w niewielkim artykule na łamach czasopisma „Młody Technik” z 1974 r. O jej nowoczesności miały zaświadczać: dwupasmowość umożliwiająca bezkolizyjne poruszanie się samochodów „zdążających z jednego końca Polski na drugi”, przebieg w pobliżu miast, oświetlenie jasnymi lampami, większa przelotowość, kuliste, futurystyczne w formie słupki z aparatami telefonicznymi, których można było użyć w awaryjnych sytuacjach, estetyka zajazdów wybudowanych wzdłuż trasy w jednym stylu, różniących się jedynie nazwami, prowadzonych przez Gminne Spółdzielnie i oferujących nie tylko jedzenie, lecz także w razie potrzeby umożliwiających skorzystanie z części hotelowej10. Również w połowie lat 70. Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Poznaniu wydał specjalną ulotkę pt. Trasą E-8 przez 7 8 grudnia 1975 r. VII Zjazd PZPR, więcej na www.nowahistoria.interia.pl/kartka-z-kalendarza/news-8-grudnia-1975-r-vii-zjazd-pzpr,nId,2317711#utm_source=paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 10.05.2017). 8 Jest to sekwencja Kroniki XXX-lecia. Poznańskie, Polska Kronika Filmowa 75/07A, 1975, www.kronikarp.pl/szukaj,53715,tag-691983,strona-9 (data dostępu 10.05.2017). 9 Medale te można do dziś nabyć w sklepach internetowych, m.in. na Allegro. Na ich rewersie znajduje się następujący napis: „W XXX ROCZNICĘ PROJEKTANTOM I BUDOWNICZYM ZDMiZ-WZDP-WZDiU POZNAŃ”. 10 Mowa tu o zajazdach-gościńcach „Otwarte Wrota” w Sępolnie, „Hajduczek” w Pniewach, „Podbipięta” w Iwnie, „U Kmiecia” w Wilcznej oraz „Zerwikaptur” w Dąbrowicach. 94 Wielkopolskę, w której to opisane zostały ważniejsze miejscowości położone pomiędzy Świeckiem a Warszawą. Autorzy ulotki podkreślają międzynarodowość, nowoczesność oraz narodowe znaczenie trasy wiodącej z Paryża do Moskwy: „Trasę tą przebywa duża część turystów zagranicznych z Zachodniej Europy do Polski, tędy jadą tranzytem turyści do Związku Radzieckiego, tędy też na odcinku od Pniew prowadzi najkrótszy szlak łączący Gorzów, Szczecin i Zachodnie Wybrzeże z centrum kraju (…) W roku 1974 oddano do eksploatacji pierwszy odcinek zmodernizowanej Trasy E-8, z Poznania do Wrześni, jednej z najnowocześniejszych w Polsce” (Trasą E-8 po Wielkopolsce: 1). Ulotka jest turystyczna w swoim charakterze, dlatego skupia się na atrakcyjności krajobrazowej trasy zwłaszcza na odcinku od Świecka do Lwówka, „dalej krajobraz jest mniej ciekawy” (Trasą E-8 po Wielkopolsce: 1). Na trasie tej wskazano na liczne walory estetyczne wielu miejscowości, które objęliśmy naszymi badaniami. Można w niej znaleźć informacje na temat Świecka, Rzepina, Torzymia, Poźrzadła, Gronowa, Mostek, Wilkowa, Świebodzina, Brójec, Lutola Suchego, Trzciela, Miedzichowa, Sępolna oraz innych położonych między Pniewami a Poznaniem. Wspomina się też o przydrożnych parkingach, czynnych niemal całą dobę stacjach benzynowych i wygodnych gościńcach. E8 miała być prezentem dla społeczeństwa na XXX-lecie Polski Ludowej, ale jej budowa opierała się także na czynie społecznym, m.in. realizowanym przez mieszkańców Wielkopolski. „To z inicjatywy KW PZPR w Poznaniu środowisko budownictwa drogowo-inżynieryjnego podjęło zadanie budowy E8 jako zadanie ponadplanowe, jako czyn wielkopolskich drogowców dla uczczenia 30-lecia Polski Ludowej” (za: Nosal 2015). Trasa ta zyskiwała wciąż nowe określenia, stając się raz „trasą warszawską”, a innym razem „eurostradą” – przykładem PRL-owskiego infrastrukturalnego sukcesu z jej „zieloną falą” w sygnalizacji świetlnej, bezkolizyjnymi węzłami czy przejściami podziemnymi. Dziś nazywana bywa przez mieszkańców miejscowości położonych wzdłuż niej nie tylko „naszą starą dwójką”, „naszą autostradą” ale także „drogą śmierci”. Miano to DK92 zawdzięcza dużej liczbie wypadków i kolizji, o których opowiadała większość naszych rozmówców. Za jeden z najbardziej 95 �kultowych wręcz wypadków na tej trasie uznaje się wypadek Bronisława Geremka w 2008 r. na wysokości miejscowości Lubień kilka kilometrów od Miedzichowa. to skrót oznaczający „kurwy, krasnale i koleiny” (zob. Żarnoch-Chudzińska 2011; Koźlenko 2013)13. K3 pojawiło się też w odniesieniu do miejscowości Miedzichowo: Ten odcinek tu z Miedzichowa do Poznania, on tu nazywany był drogą śmierci, tu m.in. Geremek, on tu rozbił się! No i tego tam, mieliśmy wypadków śmiertelnych bardzo dużo! Ten łuk tam potem zrobili, tak więc na tym odcinku tutaj 5-kilometrowym mieliśmy wypadków bardzo dużo! W tej chwili wypadki trzeba powiedzieć, o ileś tam procent! Znaczny procent! Już nawet jakieś wypadki są kolizyjne, natomiast śmiertelnych coraz mniej! To tak przedtem tych śmiertelnych.... części tych krzyży już nie ma, ale przedtem ta droga była zasłana dosyć tam tymi postawionymi krzyżami. [Mieszkaniec Miedzichowa] 13 Notabene w roku 2012 ukazała się płyta „Nasza dobra klasa” autorstwa satyryka i piosenkarza Krzysztofa Daukszewicza, na której znajduje się utwór zatytułowany „Droga do granicy”. Tekst tej piosenki inspirowany jest rozmową z byłym kierowcą tira, którego piosenkarz spotkał na parkingu pod Gorzowem Wielkopolskim. Kierowca w rozmowie tej wspominał o tzw. K4, czyli o koleinach, kurwach, karłach i krasnalach, decydujących o specyfice polskich dróg. Nie da się też nie powiązać tego utworu z procesami związanymi z wejściem Polski do UE, otwarciem granic oraz wzmożonym przepływie międzynarodowym. Kupiłem nowe auto, żeby wreszcie ruszyć w Polskę, bo w starym odwiedziłem już, co było koło domu blisko ale przez radio mówią, że nad morzem ciągle pada a w górach w środku lata, tego roku, lodowisko Postanowiłem wiec wyjechać, ruszyć w Europę bo ni paszportu nie potrzeba teraz ani żadnej wizy Wystarczy dowód osobisty, śpiwór w bagażniku a reszta jak to mówią starzy kumple, ryzyk-fizyk. Może tu jeszcze wrócę lub nie wrócę tutaj wcale żegnajcie koleiny, kurwy, karły i krasnale Po drodze wyprzedzają mnie furiaci na szlifierkach ich motocykle wyją na najwyższych już obrotach lecz to ich życie, ich wiatr w oczy czasem jedna chwilka Ja nie wiem co mnie bardziej kręci Wersal czy robota Kierowcy na postoju mówią: – Koleś olej Danię bo w kraju tym nie cierpią dzisiaj czarnych i Polaków więc pies ich ganiał, trzeba mieć swój jakiś własny honor Niech sami grzebią w kiblach albo stoją na zmywaku Jednak za najbardziej spektakularne uznawane są wypadki powodowane przez zasypiających lub nietrzeźwych kierowców ciągników siodłowych11 – niekoniecznie śmiertelne, częściej skutkujące rozsypaniem się lub rozpierzchnięciem przewożonego ładunku (np. żywy inwentarz, mięso, kawa, kwiaty), który bywa szabrowany przez miejscowych. I tak np. jesienią 2016 r. w okolicach Świebodzina doszło do wypadku, w czasie którego załadowana wieprzowiną ciężarówka została przewrócona na bok. Przy okazji akcji ratunkowej mięso musiało zostać usunięte z naczepy na zewnątrz, a jego zabezpieczenie zlecono jego właścicielowi, czego nie uczynił. W konsekwencji dzień później policja otrzymała zgłoszenie, że w miejscu wypadku odbywa się handel żywnością. Był to dokładnie ten towar, który jechał w rozbitej ciężarówce12. Faktycznie jednak wypadki na całej długości tej drogi stanowią 1,7% ich ogółu na wszystkich drogach krajowych w Polsce (Wypadki drogowe w Polsce 2016: 20-22). „Nasza stara dwójka” do niedawna nazywana była również K3. Jest to określenie slangowe stosowane głównie przez cyklicznie przemierzających tę trasę kierowców ciężarówek oraz policjantów; 11 Zob. Trasa śmierci, „Newsweek Polska” 12.03.2006, www.newsweek.pl/polska/trasasmierci,14912,1,1.html (dostęp 10.03.2017). 12 Zob. www.40ton.net/drodze-nr-92-mozna-bylo-kupic-mieso-rozbitej-naczepyniestety-nadawalo-sie-spozycia/ (data dostępu 19.05.2017) oraz materiał filmowy lokalnej stacji telewizyjnej Świebodzin TV: www.swiebodzin.tv/wiadomosci /358,przydrozny-handel (data dostępu 19.05.2017). 96 97 �Tutaj ta miejscowość była nazywana kiedyś Krainą Trzech Ka.... przepraszam za cytat, ale tak to się nazywało: kurwy, krasnale i koleiny. To była miejscowość trzech ka! I tak jak to z opowieści wiem, jak ciężarówka się wywróciła się z kawą na przykład, to zanim przyjechała straż pożarna, to tubylcy żyli ze sprzedaży kawy przez następne półtora roku. Także koczowniczy tryb życia gdzieś w rdzeniach, w korzeniach został! I ta chęć przedsiębiorczości to jest minimalna, tak? Najlepiej wziąć, a czy dostanę coś... Jest też problem społeczny tzw. patologii społecznej, tak? Bo tutaj po lasach mieszka dużo ludzi gdzie z tej krainy trzech ka dużo spuścizny zostało, bo to nie wszystko było legalne... No, przeróżne rzeczy się tutaj działy, przeróżne! Ale widzę zmiany w Miedzichowie. Widzę zmiany kultury osobistej ludzi. Czy ona jest powierzchowna, czy głęboka, to nie ma w tym momencie jakiegoś większego znaczenia! Ważne, że jest. A jak już się dokonała jakaś zmiana, to już jest proces ewolucyjny! W jakim kierunku on pójdzie? No, nie wiadomo! My nie mamy wpływu na to co się dzieje od góry. A ludzie uczą się bardzo szybko! [Artysta i przedsiębiorca z Miedzichowa] Może tu jeszcze wrócę lub nie wrócę tutaj wcale żegnajcie koleiny, kurwy, karły i krasnale A na poboczach stoją bardzo chętne skoroświtki i pokazują napalonym co im mogą zrobić w minut kilka A za zakrętem misie przyczajone w srebrnej Vectrze za swoje marne pensje chcą się wyżyć na mobilkach. I już granica, nikt nie węszy nikt tu już nie wrzeszczy Minęły czasy tych pajaców z dawnego NRD-owa Teraz już tylko w moim aucie gaz do dechy – Cześć upierdliwy kraju co się topisz w głupich słowach Może tu jeszcze wrócę lub nie wrócę tutaj wcale żegnajcie koleiny, kurwy, karły i krasnale. 98 Nazwa K3 ugruntowana jest w do niedawna najbardziej wyrazistych cechach DK92, lecz aktualnie nie ma już uzasadnienia i w obiegu znajduje się wyjątkowo rzadko. Trzy zjawiska: kurwy, krasnale i koleiny znajdują się w zaniku. Przydrożna prostytucja oczywiście nadal funkcjonuje14, jednak po pierwsze w ostatnich latach w dużej mierze została zredukowana poprzez skuteczne działania policji karzącej prostytutki, zwane „grzybiarkami”, „leśnymi ssakami” bądź „jagodziankami”, mandatami za zaśmiecanie lasów (por. Woźniak 2016), po drugie przeniosła się na tereny parkingów oraz większych centrów obsługi transportu dalekobieżnego np. w Mostkach, Poźrzadle czy Boczowie. Na trasie DK92 znajdują się też co najmniej dwa kluby nocne – w Korytach i Mostkach. Pracujące w nich prostytutki nazywane są z kolei przez mieszkańców tych miejscowości „naszymi/miłymi paniami/dziewczynami”. Ale tu gdzieś od roku jest spokój. Przedtem tu chyba były Bułgarki, nie? Przyjeżdżały, czy, czy... ale od roku już ich nie ma. No, ale to wiadomo, jedzie się np. w stronę Słubic, to też widać. Na każdym CPN-ie stoją. Ale od roku czasu, bo tak tutaj Bułgarki stały, ale od roku czasu ich nie ma. Po prostu policja... One gdzieś tu koczują, bo te gachy ich, ja na nich mówię gachy, bo to ja widzę nieraz, bo one przychodziły sobie tu do sklepu nieraz kosmetyki fajne kupić, taką chemię kupywały do tego, nie? No, jedzenie kupywały, nie? One naprawdę pieniądze zostawiały, no pieniądz z nimi był (…) bo one sobie kupywały i picie, no wszystko. Wszystko, co było możliwe, nie? No, tylko mówię, jak takich gachów ich widzę, to takie capy… o Jezu, ja to nie mogę normalnie. Przerypane miały kobity. No, nie raz, to one przyszły tak, ale bały się, nie chciały mówić. No, te dziady, co one im robiły, no szkoda mi było tych dziewczyn! No, naprawdę szkoda mi ich było. Dawno ich nie widziałam, a było tych dziewczyn trochę. A to mówię, policja jak zaczęła w zeszłym roku ich sprawdzać i od tej pory ich właściwie tutaj nie ma. [Pracownica sklepu w Trzcielu] Jeszcze kiedyś był tutaj taki boom na takie panie, które nazywaliśmy grzybiarki (…) tego już nie ma. I całe szczęście, bo to taki głupi trochę wizerunek był. Niech sobie będą domy publiczne, bo 14 Patrz mapa czynnej prostytucji przydrożnej: www.gdziestoja.pl/wojewodztwo/4/ lubuskie/ (dostęp 10.02.2017). 99 �każdy, każdy, uważam, że każdy biznes to jest biznes. Jeżeli ktoś chce, to co mi do tego. Jeżeli ktoś chce pracować swoją pupą, to niech sobie pracuje... no! [Przedsiębiorca z Jasieńca] No tutaj zaraz, zaraz za tym, no! Za tym naszym już zakrętem, na Trzciel, za [hotelem] „Wiktorią”, o tam dalej już stały przecież wszędzie. Straszne było, strasznie ich dużo rzeczywiście było. To najgorzej było kiedy się jechało nawet z dziećmi, albo coś, a one wszędzie przy trasach stały i wiadomo jak ubrane, nie? Wstyd normalnie! [Pracownica sklepu w Brójcach] Z pewnością zanikowi ulega od co najmniej dekady handel krasnalami oraz innymi figurami ogrodowymi, którego nie da się bezpośrednio powiązać z otwarciem nowego odcinka autostrady i odpływem na nią części tranzytu osobowego i turystycznego. Handel ten kwitł przede wszystkim w latach 90., by systematycznie słabnąć wraz z początkiem nowego millenium (por. Ludewicz 2012; Koźlenko 2013). Zanik handlu krasnalami należy wyjaśniać szerzej, przede wszystkim nasyceniem tego typu produktami rynku zachodniego, zwłaszcza niemieckiego, ubożeniem społeczeństwa rosyjskiego, które jeszcze do niedawna stanowiło główną siłę nabywczą ozdób ogrodowych, a także zmianami w modach i wzorach konsumpcji: Każdy ma swój marketing i wie, co jest dla niego najlepsze. Dobrze jeżeli tak jest. Gorzej jak ktoś robi biznes, a totalnie nie kuma bazy i narzeka. Zmienia się, no zmienia się, zmieniają się. No, ile można sprzedawać krasnali?! [Przedsiębiorca z Jasieńca] Ja Polaków nie nazywam biznesmenami, to gady są... Nie potrafili się znaleźć w odpowiednim miejscu, w odpowiednim czasie, z odpowiednią ofertą. I tyle i koniec. [Mieszkaniec Brójec] Obecnie też jakość techniczna DK92 na badanym przez nas odcinku systematycznie ulega poprawie, a trasa ta znajduje się właściwie w permanentnym procesie modernizacji. Wymienić tu można choćby budowę sygnalizacji świetlnej w Bolewicach czy Sękowie w 2008 r., doznakowanie łuków poziomych, utworzenie azylów przy przejściach dla pieszych bądź szkołach, np. w Trzcielu i Boczowie w 2009 r.15, remont obwodnicy Świebodzina w 2010 r., remont 15 www.gddkia.gov.pl/pl/a/6882/droga-krajowa-nr-2 (data dostępu 20.05.2017). 100 nawierzchni w Pniowie i Torzymiu w 2011 r.16, czy wreszcie ostatnia modernizacja trasy na odcinku pomiędzy Boczowem a Torzymiem realizowana w latach 2014-201517. Trasa między, powiedzmy od Trzciela tutaj do Świecka, to jest no, dobra dróżka, no! [Kierowca tira pauzujący na parkingu w Boczowie] Niemniej w narracjach naszych rozmówców postrzeganie jakości oraz bezpieczeństwa DK92 wyraźne było zróżnicowane, uzależnione od doświadczeń codzienności. Uogólniając jednak mieszkańcy poszczególnych miejscowości, choć świadomi niebanalnej roli, jaką odgrywa ta trasa dla lokalnej ekonomii, często na nią narzekali. Jednym z typowych przykładów może być historia mieszkanki Mostek, której dom znajduje się zaraz przy drodze: Czekaliśmy bardzo długo, fakt, że w tej chwili oni tę drogę utrzymują w stanie dobrym, przedtem to były, żadna była, bo te pieniądze, jakie były, takie były. To znaczy przed unijnymi pieniędzmi, o tak bym powiedziała, bo w tej chwili to chyba ze środków unijnych. Dom, to trzeba było po prostu rok rocznie odnawiać. Prowadziłam wojny z Dyrekcją Dróg, bo to wszystko pękało. Okna są trzeci raz wymienione. Sól, to wszystko spływa, tiry jadą i jest dla nas takim wielkim uciążeniem, że naprawę, kto nie mieszka przy drodze, to nie ma nawet pojęcia. Prosiłam, żeby jakieś ekrany… Zrobiliśmy nową elewację, no szkoda jej, no od razu jechał tir, jak chlapnął, to… Były momenty, że było otwarte okno, jak deszcz padał i nie było tu odprowadzenia, teraz jest, jeszcze po moim wojowaniu zrobili tak, wycięli tu w asfalcie, że ta woda troszeczkę odchodzi. Ale to wcale nie rozwiązuje problemu. A przedtem to do domu, po prostu jak chlupnął, to kałuża wpadała. Raz, że jest tu tak niebezpiecznie, że wypadków masa. A po drugie, no uciążliwie mieszkać. Ani okna otworzyć, ani nic, bo jak się otworzy okno, to już się telewizora nie słyszy. No i budynki niszczeją, przede wszystkim to, to jest najgorsze. No i spaliny, ołów, to wszystko wpływa na nasze zdrowie. Wszystko wpływa, no ale co mamy zrobić? Już ile razy, już zrobili tych wysepek, niby to… No 16 www.lubuskie.pl/uploads/pliki/Biuro_prasowe/Informacja%20o%20inwestycjach%20drogowych.pdf (data dostępu 20.05.2017). 17 www.gddkia.gov.pl/pl/a/14321/Remont-drogi-krajowej-nr-92-w-Torzymiu (data dostępu 20.05.2017). 101 �pisałam pisma, o Jezus, nawet, więc tak mi odpisali, że będą się przyglądać. O! nawet jedno pismo mam. O! „Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad w Zielonej Górze. W nawiązaniu do pisma…” I to jest 2006 rok… że… „będzie prowadziła obserwacje w działaniach kanalizacji deszczowej odprowadzającej wodę z nawierzchni podczas opadu deszczu. O postępie i sposobie rozwiązania problemu poinformujemy oddzielnym pismem.” O takie było odbijanie! Więc zrobili, wycięli taki kawałeczek tego asfaltu, żeby ta woda szła. To są źle studzienki rozłożone, ciągle podwyższają, ciągle podwyższają… Jest utrudnienie dla nas tu wzdłuż ulicy. Z kim by pani nie rozmawiała, wszyscy to potwierdzą. Mamy dość. Naprawdę mamy dosyć. Raz niebezpieczeństwo dzieci, pomimo że to światło jest. „Stara dwójka” z jej charakterystycznym krajobrazem, dynamiką, relacją wobec nowej, potężnej infrastruktury dla mobilności jaką jest autostrada A2, jest trasą obdarzaną ogromnym zainteresowaniem i sentymentem m.in. wśród dziennikarzy i artystów. Jest bohaterką onirycznego filmu Na trasie Poznań-Świecko, autorstwa Anny Raczyński18, felietonu „Stara dwójka” – moja droga ucieczki lub startu Agaty Źrałko (2014b), opublikowanym w zielonogórskim wydaniu „Gazety Wyborczej”19, czy reportażu radiowego Droga cu‑ dów Rafała Regulskiego i Marcina Wesołowskiego, wyemitowanego w Polskim Radio Merkury20. 18 Na trasie Poznań-Świecko/On the road between Poznań-Świecko (2013), reż. A. Raczynski, www.vimeo.com/76995618 (data dostępu 12.04.2017). 19 Felieton napisany z okazji plebiscytu „Nasze 25-lecie” ogłoszonego przez „Gazetę Wyborczą” z okazji 25-lecia transformacji ustrojowej w Polsce, którego celem było wskazanie najważniejszych wydarzeń i procesów, które uformowały na nowo Zieloną Górę, Gorzów i region, a także ludzi, którzy mieli największy wpływ na przemianę. 20 Reportaż wyemitowano w 2008 r. i jest zainspirowany przystąpieniem polski do układu z Schengen. Autorzy reportażu reklamują go w następujący sposób: „Koleiny i burdele, krasnale, miód, grzyby i prostytutki. Wiklinowe kosze, przydrożne krzyże, kolorowa Nevada, sztuczne palmy w Las Vegas i cofanie liczników przez całą dobę. Polski blichtr i kicz, polska droga i setki tysięcy TIR-ów. Obejrzeliśmy tę drogę dokładnie. E30, czyli po polsku – dwójka, to kwintesencja polskiej tandety. Tandety, którą tak chętnie kupują”, www.stary.radiomerkury.pl/index.php?art=24596 (dostęp 20.05.2017). 102 Bez wątpienia DK92 podziela z nowym odcinkiem autostrady A2 ideologiczną i dyskursywną historię, która jednak dla tej pierwszej kończy się symboliczną degradacją – odebraniem jej statusu drogi składającej się na sieć dróg europejskich. Znamiennym jest także nasz sposób postrzegania tych dwóch dróg: autostrady A2 jako reprezentantki wielkiej infrastruktury i nowoczesności, DK92 jako po prostu trasy, krajówki obciążonej negatywnym efektem transformacji systemowej, globalnych przemian politycznych i ekonomicznych oraz aktualnie podejmowanych przedsięwzięć modernizacyjnych. Jeśli odczytamy mobilność jako konstruowaną w procesach historycznych oraz społecznych, to natychmiast zauważymy, iż jest ona ściśle powiązana z budową i rozwojem infrastruktury, będącej wyrazem politycznych intencji integracji europejskiej, z której jak wyżej wspomnieliśmy DK92 została wyłączona. Teoretycznie infrastruktury mobilności przekraczają to co lokalne, obejmując autostrady, drogi ekspresowe oraz drogi krajowe tworzące sieć dróg o charakterze międzynarodowym. Rozwój tych sieci usprawnia i przyspiesza transport, a wobec tego dzięki niemu możliwe są szybkie połączenia pomiędzy postnarodowymi makroregionami w Europie (McNeill 2004: 134). Drogi i autostrady stanowią obecnie jeden z istotniejszych krajobrazów narodowych, o czym rozprawia m.in. Pete Merriman w książce pt. Driving spaces: a cultural-historical geography of England’s M1 motorway (2007). Istotność rozwoju infrastruktury drogowej warto jednak rozpatrywać w kontekście procesu integracji europejskiej rozpoczętym w XX w. (Schipper 2008; Van der Vleuten, Kaijser 2006). Jej najlepszym przykładem jest tzw. E-ro‑ ad system, czyli system dróg europejskich rozwinięty przez United Nations Economic Commission for Europe (UNECE) w celu umożliwienia mobilności transgranicznej. System został zaprojektowany już w latach 40. XX w., ale w pełni został zreorganizowany w 1975 r., w czasie gdy badany przez nas odcinek DK92 został oddany do użytku. Budowa i rozbudowa infrastruktury (tj. budowa mostów, autostrad, wiaduktów, tuneli, kładzenie torów etc.), to czynienie z terytorium Europy dynamicznej przestrzeni dla zwiększającego swoją intensywność przepływu. Innymi słowy, infrastruktura tylko 103 �z pozoru jest statyczna – z jej ujednoliconym krajobrazem, na który składają się dzięki stosowaniu tych samych technologii podobne elementy oraz rozwiązania od architektonicznych przez ergonomiczne. To właśnie ta monstrualna przestrzennie konstrukcja prowokuje, konstytuuje i kanalizuje ruch. Paul Virilio w Open sky (1997) pisze, że rozwój olbrzymich infrastruktur mobilności eliminuje topograficzne wyobrażenie krajobrazu jako czegoś, co jest tworzone z terytorialnych i lokalnych znaczników, które zawsze odgrywały istotną rolę w tworzeniu tożsamości narodowych. W opozycji do tych procesów tylko pozornie należałoby rozpatrywać DK92. Mimo jej silnego wpływu na lokalność, jej lokalne doświadczanie i społeczne znaczenia, to jednak przepływający nią różnorodni ludzie i rozmaite rzeczy decydują także o jej ponadnarodowości. Przepływy (trans)lokalne i tranzyt Wsie oraz miasteczka położone wzdłuż DK92 między Nowym Tomyślem a Świeckiem to miejsca intensywnego ruchu. Jest to masowy przepływ różnego rodzaju towarów wiezionych w naczepach dalekobieżnych ciężarówek, przepływ emigrantów zarobkowych i turystów, oraz codzienna mikromobilność mieszkańców. Każdy rodzaj tego ruchu, jego wykonawstwo, kierunki oraz intensywność warunkują ekonomiczną kondycję obserwowanych przez nas przydrożnych społeczności. Miejsca ich codziennego życia to nakładające się na siebie strefy złożonych przepływów: tranzytowego i międzynarodowego, lokalnego – zarówno publicznego jak i prywatnego, turystycznego i migracyjnego – zewnętrznego i wewnętrznego, a także przepływu rozmaitych kapitałów oraz rzeczy. Przepływy te „dzieją się” z jednej strony w warunkach lokalności, rozumianej jako zaktowiczenie i peryferyjność, z drugiej transgraniczności, która decyduje o kulturowych, społecznych i ekonomicznych fluktuacjach. Innymi słowy, w tym przypadku siłą rzeczy teren badań musiał posiadać charakter wielomiejscowy i translokalny. Koncepcje lokalności oraz miejsca powiązane są z symbolicznymi i praktycznymi działaniami ludzi, którzy je kreują, podtrzymują ich 104 trwanie i nadają im społeczno-kulturową wartość. Są więc kategoriami wyłaniającymi się poprzez praxis. W teoriach antropologicznych miejsce bywa analizowane jako: a) lokalizacja (location), która odnosi się do przestrzennej dystrybucji socjoekonomicznych działań, b) przywiązanie do miejsca (sense of place) oraz c) miejsce akcji (locale), w którym ludzie działają w określony sposób (Rodman 1992: 640-656). Miejsca są więc uwikłane w sieci o charakterze przestrzennym tworząc ramy dla działań i sprawczości. Naszym zdaniem w odniesieniu do wiedzy terenowej, jaka wyłoniła się dzięki przeprowadzonym przez nas badaniom, należy zwrócić się ku pojęciu translokalności. Jest to kategoria, która pojawia się w rozważaniach wiodących antropologów społecznych, takich jak Ajrun Appadurai (2005) czy Ulf Hannerz (1988: 235-256; 2003: 201-216). Jednak w ich rozumieniu translokalność jest sposobem konstytuowania społeczno-kulturowych przestrzeni mobilności, wymiejscowienia czy deterioryzacji. Używają tego pojęcia w celu uchwycenia sensu płynnych granic oraz nowoczesnych tożsamości oraz skupiają się na procesach makroskalowych, w pewnym sensie ignorując fakt, że mobilność zawsze jest w pewien sposób zlokalizowana oraz zawsze posiada określony kontekst. Z tej przyczyny bliżej nam do koncepcji George’a Marcusa, który pisze o etnografii wielomiejscowej, współcześnie koniecznej, ponieważ każda praktyka społeczno-kulturowa jest konstruowana przez ludzi działających w różnych miejscach i sytuacjach (Marcus 1995). Marcus definiuje translokalność jako całość analiz i jednocześnie sieć miejsc, w której pomiędzy tymi miejscami lokują się pogłębione badania etnograficzne. Jest to podejście zgodne z koncepcją Michaela P. Smitha również opisującego translokalność w odniesieniu do badań małoskalowych i długoterminowych (Smith 2011: 181-199). Ruch na DK92 opisujemy w kategorii przepływu, który rozumiemy jako przemieszczenie się w czasie z jednego miejsca do kolejnego, bycie w ruchu oraz mechanizmy jego podtrzymywania. Nie jest więc dla nas jedynie transportem, transmisją namacalnych form ze ściśle określonymi znaczeniami, lecz raczej niekończącą się serią przekształceń w czasie i przestrzeni, czymś, co kształtuje i rozmywa znaczenia, granice oraz formy kulturowe (por. Appadurai 1990: 105 �1-24; Hannerz 2000). Warto też zwrócić uwagę na relatywność szybkości zawierającej się w przepływie, który jest przecież cykliczny, sezonowy oraz regulowany wciąż zmieniającym się reżimami logistyki. Oznacza to, że przepływy zawsze podlegają jakiejś kontroli i regulacji odbywając się wedle ustalonych zasad, w określonych warunkach społeczno-kulturowych, politycznych i gospodarczych. Nim zidentyfikujemy najważniejsze naszym zdaniem grupy ludzi oraz rzeczy przepływających DK92 chcielibyśmy dookreślić ogólny charakter ruchu na tej drodze. „Stara dwójka” co najmniej do początku XXI w. słynęła z przepływu nielegalnych towarów, który aktualnie stracił na znaczeniu. Z ekonomicznego punktu widzenia nie ma już większego sensu ani nielegalny handel tytoniem i alkoholem, ani zajumanymi ubraniami czy kosmetykami. Są to te dobra, do których wszyscy mamy dziś swobodny dostęp. Beata Bielecka w artykule Kie‑ dyś był tu raj dla przemytników, dziwek i złodziei, opublikowanym w 2015 r. na łamach „Gazety Lubuskiej”, relacjonuje: „Most na Odrze łączący Słubice i Frankfurt to dziś spokojne miejsce, gdzie można spotkać głównie mieszkańców obu miast idących spacerkiem do sąsiadów. Nikt już dziś, tak jak w latach 90., nie łamie barierek, przy których dokonywano kontroli granicznej, żeby nielegalnie przekroczyć granicę ukradzionym gdzieś na Zachodzie samochodem. Nikt nie rzuca z mostu sztang z papierosami (zmusiło to Niemców do zbudowania wysokich na kilka metrów zapór, które powodowały, że przechodzień czuł się jak w klatce)” (Bielecka 2015). Przestępczość przygraniczna nie jest jedynie fenomenem na granicy polsko-niemieckiej. Podobne problemy towarzyszą wielu obszarom pogranicza, choć każdy teren ma swoje cechy szczególne. Przy czym istotne są tutaj zarówno rodzaje przestępstw, jak i specyfika regionu. Na granicy polsko-niemieckiej problem przestępczości zmieniał się przez lata. Przeobrażenia ustrojowe i zmiany na granicach państwa polskiego spowodowały, że w początkach lat 90. nastąpił znaczny wzrost przestępczości granicznej. Jednym z najczęstszych rodzajów przestępstw popełnianych na granicy, obok nielegalnej migracji, była przestępczość gospodarcza wprawiająca w ruch głównie towary akcyzowe, samochody oraz narkotyki. Według niemal wyszeptanych, wypowiedzianych w tajemnicy przez 106 naszych rozmówców informacji przemyt na badanym terenie odbywał się bardzo często na „zamówienie” – zwłaszcza jeśli chodzi o samochody oraz zajmowały się nim zarówno pojedyncze osoby, jak i zorganizowane grupy przestępcze. Choć po włączeniu Polski do strefy Schengen nastąpił wzrost przepływu kradzionych samochodów i ciężarówek (zwłaszcza z Niemiec do krajów za wschodnią granicę Polski) oraz zintensyfikował się przepływ narkotyków, to na tle statystyk z lat 90. dane pokazują spadkową tendencję przemytu. Z pewnością dziś nie zdarzają się już przeszukania polskich klientów w niemieckich supermarketach, zniknęły także bandy przemytnicze, które swoje bazy wypadowe miały tuż przy granicy po polskiej stronie (Łada 2014: 5-20). Jak powiedział jeden z naszych rozmówców: „Dziki przygraniczny kapitalizm odszedł do lamusa”. Przepływ dzisiejszą DK92 bez wątpienia zawsze znajdował się pod wpływem przemian politycznych, a na jego najbardziej aktualną dynamikę najwyraźniej wpłynęło wejście Polski do UE, globalny kryzys ekonomiczny z 2008 r. oraz konflikt ukraińsko-rosyjski toczący się od 2014 r. I tak w następstwie przystąpienia Polski do UE otwarcie zachodnioeuropejskich rynków pracy spowodowało nie napływ ludzi z zewnątrz, tylko mobilizację Polaków i ich emigrację zarobkową, dla miejscowości położonych wzdłuż DK92 o tyle specyficzną, że głównie sezonową i wahadłową. No, połowy wioski nie ma. Niemcy, Holandia, Anglia, Norwegia… Tu całymi rodzinami w sumie wyjeżdżali. Stąd pojechały dwie siostry, jedna wdowa z czwórką dzieci, druga mężatka do męża z trzema chłopakami. To już ładnych kilka lat temu, następne tam rodzeństwo pojechało, jeden z żoną i z synem, drugi kawaler, tam się żeni, ale tu przyjedzie kiedyś mieszkać. [Mieszkaniec Chociszewa] Początkowy boom na przepływ turystów, klientów zainteresowanych lokalnymi dobrami, systematyczny rozwój polskiej polityki transportowej znacząco zintensyfikował ruch tą drogą, która jednak wraz z kryzysem ekonomicznym znalazła się w regresie. Wielu naszych rozmówców, zwłaszcza przedsiębiorców – tych, których biznesy przetrwały ze względu na ich umiejętność przebranżawiania się czy w efekcie prowadzenia wielu firm na raz, wskazywało, że to 107 �ogólnopolskie, a nawet globalne fluktuacje ekonomiczne są temu regresowi winne. Mówili, że to nie autostrada A2 miała wpływ na upadające stacje benzynowe, przydrożne bary, hotele czy restauracje. Uważają, że regres już był, a otwarcie nowego odcinka autostrady, jedynie „wykończyło” niektóre lokalne działalności gospodarcze. Jednocześnie wierzą w potencjał tkwiący w A2. Ogólny, lokalny kryzys, nową biedę, o której pisze Waldemar Kuligowski w jednym z rozdziałów tej książki, trzeba by rozpatrzyć również w kontekście zwiększającego się nadzoru nad przepływem oraz zmianami technologicznymi. Przykładem niech będzie nielegalny handel paliwem, który zasilał nie tylko lokalne kieszenie, ale również przemierzających DK92 wschodnioeuropjeskich kierowców ciężarówek. Dziś, choć gdzieniegdzie mogliśmy obserwować ten proceder, jest on nieporównywalnie rzadszy ze względu na stosowanie przez przewoźników elektronicznych czujników poziomu paliwa. Wszystko upadło. Cały handel upadł. Podatki nas zjadają. Podatek, a szczególnie ZUS. Nie jest dobrze, nie jest dobrze! Polityka jest do luftu. Żeby się ta polityka zmieniła. [Przedsiębiorczyni z Sępolna] Przepływ DK92 nigdy też nie odbywał się jednostajnie i z tym samym natężeniem, podlegając sezonowości i specyficznej rytmice. Z etnograficznego punktu widzenia, zwłaszcza tranzyt, można by nawet rozpatrywać jako regulowany cyklicznością roku obrzędowego – ruch na DK92 zamiera w święta kościelne i narodowe. Posiada też charakter przerywany przez wzgląd na ogólnoeuropejskie regulacje czasu pracy i jazdy kierowców ciągników siodłowych. Przepływ tranzytowy znajduje się więc poza kontrolą i sprawczością mieszkańców, wpływając na jakość ich codziennego życia. Lokalna ekonomia to nie jedynie przydrożne przedsiębiorstwa dostosowujące się lub nie do zmieniających się warunków gospodarczych, politycznych i społecznych, to także fakt tego, iż stanowienie miejscowości tranzytowej, jest kosztochłonne. Innymi słowy codzienny przepływ nie tylko współkształtuje wielozmysłowo doświadczany krajobraz wsi i miasteczek położonych wzdłuż DK92, ale również eksploatuje ich przestrzeń. Staje się odpowiedzialny za rozjeżdżanie dróg gminnych, 108 uszkodzenia budynków, ulicznych balustrad, wysepek azylowych, chodników i krawężników. Uogólniając, przepływy DK92 są niejednorodne w swoich charakterze i można mówić o co najmniej trzech ich rodzajach – o przepływie lokalnym, translokalnym oraz tranzycie. I tak obserwowaliśmy migracje wewnętrzne czyli przemieszczanie się mieszkańców małych osad i wsi, zlokalizowanych w głębi poszczególnych gmin do miejscowości położonych bliżej DK92 i autostrady A2, zwiększające tym samym szansę przeprowadzających się ludzi i ich rodzin na lepszy dostęp do rynku pracy, edukacji czy usług publicznych; dalej migracje reprezentantów klasy średniej, decydujących się na życie na wsi, a zatem napływ tzw. nowych osadników z większych miast z terenu województwa lubuskiego i wielkopolskiego, dla których gminy przecięte autostradą stały się atrakcyjne ze względu na możliwość szybkiego przemieszczania się. Ponadto oczywiste jest codzienne poruszanie się do i z pracy21, do i ze szkoły, którym służy jeszcze komunikacja publiczna. Codzienna mobilność obejmuje też przemieszczanie się w celach konsumpcyjnych – na zakupy, do miejsc rozrywki takich jak baseny, kina oraz do placówek kulturalno-oświatowych, których oferta wykracza poza tę zagwarantowaną lokalnie. 21 Chodzi tu o przepływ mieszkańców do i z pracy poza miejscem ich zamieszkania. Wiele osób jest zatrudnionych w dużych zakładach produkcyjnych o globalnym zasięgu. Są to m.in.: Molex w Sulęcinie, ale także Phoenix Contact Wielkopolska wytwarzająca złącza elektrotechniczne, Aesculap Chifa należąca do międzynarodowego koncernu B. Braun Melsungen AG. produkująca narzędzia medyczne w Nowym Tomyślu, SECO/WARWICK Europe S.A. – światowy lider w produkcji pieców przemysłowych oraz urządzeń do obróbki cieplnej, Recaro produkująca fotele samolotowe w Świebodzinie, Ikea w Zbąszynku, Steinhpol w Rzepinie – firma zajmująca się produkcją mebli tapicerowanych. Ponad to są to polskie przedsiębiorstwa, takie jak: działająca od 1945 r. Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska TOP-TOMYŚL w Nowym Tomyślu, Sprick Rowery rocznie produkująca ponad 300 tys. jednośladów, Eldrob S.A. Lubuskie Zakłady Drobiarskie w Świebodzinie, Mercord – producent odzieży ochronnej w Świebodzinie. Wiele osób znajduje także zatrudnienie w supermarketach (Tesco, Biedronka, Lidl, Netto, Intermarché, Dino, Mrówka, NeoNet, MediaExpert) zlokalizowanych w miastach, a także w Obwodach Utrzymania Autostrady Ilanka w Torzymiu, Bolewice oraz Biały Mur w Myszęcinie. Pojedyncze osoby dojeżdżają również do pracy do Słubic, Poznania czy Zielonej Góry. 109 �Przepływy lokalne Społeczna ruchliwość mieszkańców poszczególnych miejscowości jest jednak wysoka tylko z pozoru, a rzeczywisty potencjał mobilności przesłania ich położenie względem wielkich infrastruktur dla mobilności oraz całodobowego wzmożonego ruchu samochodowego. Badany przez nas teren boryka się z licznymi problemami społeczno-ekonomicznymi wygenerowanymi przez transformację ustrojową w 1989 r., kiedy to parcelacji uległy PGR-y. Większość miejscowości wchodzących w skład badanych przez nas gmin, objęta była tą formą socjalistycznej własności ziemskiej. Wiele z nich nadal nie ma dostępu do internetu, gazociągu czy kanalizacji, a dojazd do nich bywa utrudniony na skutek priorytetowo traktowanych dróg bezpośrednio łączących się z autostradą oraz DK92. Mamy tu więc do czynienia z kolejną warstwą zjawiska mobilności, tj. z jej nierówną i zhierarchizowaną „dystrybucją”. Wymienione wyżej procesy przemieszczania się mają wymiar codzienny i oczywisty, same w sobie nie są stanowią jeszcze o szczególności przepływu obserwowanego na DK92. O jego specyfice decyduje przede wszystkim tranzyt towarowy oraz emigracyjny. DK92 to nieprzerwany strumień ciągników siodłowych, ciężarówek i lawet, także busów wiozących do krajów Europy Zachodniej emigrantów zarobkowych z Polski, Ukrainy, Litwy czy Białorusi, busów transportujących bagaże tych, którzy zdecydowali się na podróż samolotem oraz ogromne ilości paczek, w których kryją się materialne dobra zaświadczające o transnarodowych więziach rodzinnych. Przepływ lokalny odbywa się przede wszystkim przy udziale mieszkańców badanych przez nas miejscowości, którzy na co dzień poruszają się nie tylko DK92, ale drogami gminnymi, powiatowymi i wojewódzkimi, składającymi się na ogólną sieć połączeń drogowych w obrębie województwa lubelskiego i wielkopolskiego. Poruszają się także, w razie potrzeby, tylko lokalnie znanymi objazdami, zwłaszcza w czasie robót drogowych lub poważniejszych wypadków samochodowych czy awarii ciężarówek dalekobieżnych. Przykładem może być „leśna obwodnica” w Torzymiu, omijająca 110 remontowaną w latach 2014-2015 na całym odcinku tego miasteczka DK92. Prace modernizacyjne tej trasy wymagały wprowadzenia ruchu wahadłowego, który powodował momentami kilometrowe korki, co znacząco wpływało na codzienną mikromobilność mieszkańców Torzymia. Sytuacja ta została jednak przewidziana i na czas remontu DK92 powstał objazd, zwany przez miejscowych bypassem. Była to utwardzona wcześniej leśna droga ciągnąca się północnymi obrzeżami miasteczka. Do jej powstania przyczyniła się gmina dostarczając materiał do utwardzenia, wcześniej pozyskany bezpłatnie od Autostrady Wielopolskiej (był to gruz powstały w czasie budowy autostrady) oraz główny wykonawca robót na DK92 firma Eurovia, która wykonała utwardzenie. Interesujący wydaje się również fakt, że na podobnej zasadzie jak leśna obwodnica była w tamtym czasie wykorzystywana także A2. Wiele osób wracających do domów z kierunku od granicy polsko-niemieckiej chcąc uniknąć korków powodowanych remontem wybierało płatny odcinek autostrady. Codzienny przepływ mieszkańców tam i z powrotem wzdłuż starej dwójki powodowany jest sprawami oczywistymi: siecią powiązań pokrewieństwa, wspominaną wcześniej potrzebą dojechania do pracy, szkoły, sklepów, ośrodków opieki zdrowotnej czy urzędów. To, co pozostaje charakterystyczne dla tego terenu to postępująca redukcja komunikacji publicznej: Wszyscy muszą mieć samochód. Do Świebodzina jest dosyć sporo. Jest taki prywatny [autobus], ale w stronę Międzyrzecza i Trzciela prawie żadnego. Gdzieś jechać do lekarza, czy jakieś te, to trzeba kombinować. [Ekspedientka w sklepie w Brójcach] W ogóle jesteśmy odcięci, nasza wioska to jest odcięta od świata. Torzym jeszcze ma pociąg, pociągi. Sulęcin, autobusy, a my to już środkowa wioska, taka sobie. Dwa autobusy na krzyż i to wszystko. [Mieszkaniec Koryt] Rodziny mają po kilka samochodów, mieszkańcy przydrożnych miejscowości rzadko poruszają się pieszo czy rowerami – DK92 jest niebezpieczna, brakuje przy niej infrastruktury dla pieszych 111 �i rowerzystów22. Połączenia autobusowe realizowane przez przewoźników z Zielonej Góry, Gorzowa Wielkopolskiego powszechnie są uznawane za fatalne ze względu na ich niepraktyczny dzienny rozkład jazdy, a także twierdzi się, iż są odpowiedzialne za demobilizację seniorów, którzy często nie posiadają prawa jazdy i samochodów i są zależni od transportu prywatnego, odpłatnie najmowanego np. u sąsiadów. Niemniej redukcja lokalnych połączeń autobusowych związana jest z ogólnymi zmianami demograficznymi oraz zmianami w systemie szkolnictwa. Dziś dzieci i młodzież dowożona jest do szkół podstawowych oraz gimnazjów szkolnymi autobusami i w większości przypadków nie musi korzystać z tzw. pekaesów. Te, które jeździły rano wiozły np. do miasta tylko dwie osoby. Wiadomo, że nikomu to się nie opłacało. Coraz więcej osób jeździ samochodami, więc autobusy są puste. [Mieszkanka Pniowa] Jednym ze specyficznych dla zachodniej części badanego przez nas odcinka DK92 jest autobusowy przepływ pracowników sulęcińskiej filii amerykańskiej firmy Molex, produkującej złącza elektroniczne i elektryczne. Transport zagwarantowany przez tę korporację o globalnym zasięgu nie jest jednak transportem zakładowym – to dostosowany do ustalonego systemu zmianowego tzw. pekaes, którym do i z pracy przemieszczają się pracownicy Moltexu, traktowani priorytetowo oraz niekiedy młodzież dojeżdżająca do szkół średnich w Sulęcinie. – I ile mniej więcej osób w tym Molexie pracuje? Pan tak wozi to może się orientować. – Na pierwszej zmianie miałem 25 osób, teraz też gdzieś koło 20 było (…) Teraz to się ustabilizowało, kiedyś była bardzo duża rotacja, pokombinowali, przyjmowali ludzi, zwalniali i przyjmowali nowych, bo do nowych mieli dotacje, prawda, i takie kombinacje odchodziły (…) Codziennie rano pierwszą zmianę zawożę, później 12:20 do Sulęcina, z Sulęcina do Torzymia i zabieram drugą 22 Do wyjątków należy sieć szlaków rowerowych między Trzcielem a Miedzichowem. Są to jednakowoż szlaki turystyczne, z których trudno skorzystać na zasadzie alternatywnej trasy komunikacyjnej. Zob. www.miedzichowo.pl/szlaki-turystyczne. html (data dostępu 10.05.2017). 112 zmianę znowu wkoło i teraz zabiorę tych z pierwszej zmiany i odwiozę do domu. – A oprócz tego normalni ludzie, tak jak ja też jeżdżą, tak? – Też jeżdżą, też zdarza się. O, teraz właśnie młodzież z miesięcznymi idzie do nas. – Czyli uczniów pan też zabiera, to też na jakieś miesięczne bilety? – I rano to dwie osoby jeżdżą do innej firmy, a tak to wszystko do Molexu. To jest typowo pod Molex zrobiony autobus, linia… – Acha, czyli to jest tutaj konkretnie pracowniczy? – To nie jest pracowniczy, ale przystosowany do godzin pracy (…) Są jakieś powiązania, oni mają tańsze bilety miesięczne, coś tego, takie rzeczy, no nie? Ale ogólnie to jest normalnie linia, dlatego mogłem pani sprzedać bilet, bo to jest normalnie linia. [Kierowca autobusu] Ponieważ naszymi badaniami objęliśmy miejscowości zlokalizowane w większości w województwie lubuskim, to w kontekście mobilności zawodowej warto wspomnieć, iż Lubuskie należy do regionów średnio uprzemysłowionych, a charakterystyczną cechą gospodarki tego regionu jest obecność zakładów przemysłowych różnej wielkości, wśród których dominują podmioty małe i średnie. W produkcji przemysłowej duże znaczenie mają: produkcja pojazdów samochodowych, przyczep i naczep, produkcja wyrobów z drewna, korka, słomy i wikliny, produkcja artykułów spożywczych. Według raportu Europejskiego Portalu Mobilności Zawodowej „EURES” w końcu 2015 r. w województwie lubuskim działało ponad 700 podmiotów z udziałem kapitału zagranicznego (w tym 74 z nich z kapitałem przekraczającym 1 mln dolarów). Stopa bezrobocia na koniec grudnia 2015 r. kształtowała się na poziomie 10,6%. W powiatach, które objęliśmy badaniami odnotowano następującą stopę bezrobocia: międzyrzeckim – 15,8%, sulęcińskim – 12%, świebodzińskim – 9,2%23. Dane statystyczne GUS zebrane w kwartalnie przeprowadzanym Badaniu Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) 23 Informacje na temat rynku pracy. Lubuskie (2015), www.ec.europa.eu/eures/main. jsp?catId=2793&acro=lmi&mode=&recordLang=pl&lang=pl&parentId=&country Id=PL&regionId=PL4 (data dostępu 02.02.2017). 113 �praktycznie nie wykazują różnic w poziomie bezrobocia kobiet i mężczyzn (kształtuje się on na poziomie około 6%)24. Ponieważ jednak są to dane odnoszące się do ogólnego rynku pracy w Lubuskiem, to nie do końca odzwierciedlają specyfikę mobilności zawodowej mieszkańców przydrożnych miejscowości zlokalizowanych wzdłuż DK92. W sposób oczywisty lokalny rynek pracy związany jest z obsługą szeroko rozumianego transportu zarówno w jego towarowym jak i osobowym wymiarze. Prace, które można podjąć na badanym przez nas terenie lokują się w takich branżach jak handel, hotelarstwo, gastronomia oraz inne usługi im towarzyszące. Przydrożny rynek pracy jest więc zgenderyzowany oferując zatrudnienie przede wszystkim kobietom, które pracują między innymi w motelach i hotelach jako recepcjonistki, sprzątaczki czy menedżerki, w restauracjach i barach – głównie jako kucharki, barmanki i kelnerki, w sklepach, na stacjach benzynowych głównie jako kasjerki. Ponadto, to kobiety są zatrudniane we wcześniej wymienionych zakładach produkcyjnych ze względu na stereotypowe pojmowanie ich potencjalnych umiejętności związanych głównie ze zręcznością. Jest zatrudnienie dla jakiejś grupy osób z okolic, bo część pracuje też na autostradzie, ale z drugiej strony ta 92 też tutaj nas utrzymuje, bo grono ludzi, więcej kobiet, pracuje po hotelach, restauracjach, stacjach. I Sulęcin, co tam są te kabelki. Jakiegoś potężnego zakładu nie ma. To jest wszystko rozdrobnione. Większość ludzi to te stacje, bary. Tu jest Poźrzadło Nevada, koło Boczowa jest dużo stacji, między Torzymiem a Boczowem jest zagęszczenie tych stacji, hoteli. Dużo ludzi pracuje, jeżeli chodzi o kobiety, to w kabelkach, część dojeżdża. Trochę ludzi w budownictwie, małe firmy budowlane, a większość to jakieś bary, hotele, takie autohofy. [Mieszkaniec Koryt] Lokalna mobilność to także mobilność biznesów, małych i średnich firm, które wędrują z rąk do rąk, najczęściej w obrębie całych rodzin. Jest to strategia, dzięki której przedsiębiorstwa w złej kondycji finansowej zyskują ciągłość w postaci nowej firmy, której 24 Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) (2015), www.stat.gov.pl/informacja-o-badaniach-ankietowych/badanie-aktywnosci-ekonomicznej-ludnosci-bael/ (data dostępu 02.02.2017). 114 odsprzedawana jest marka oraz przede wszystkim środki trwałe, wyposażenie i inne towary. Nierzadko małe firmy bywają zamykane pod koniec obowiązywania preferencyjnych składek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepływ tego rodzaju obserwowaliśmy w terenie bazując jednak na wcześniejszych kwerendach działalności gospodarczych rejestrowanych na badanych przez nas terenach po 1989 r. Żeśmy zmieniali trzy razy, bo tak było, żeby nie wejść w danym momencie w kasę, trzeba było zmienić właściciela. Bo tak, brakowało mojej żonie pół roku do emerytury i teraz przejąłem ja na siebie, pół roku, nie. I w tym pół roku musieliśmy z powrotem odwrócić na małżonkę ze względu na to, że ja przekraczałem w pół roku to przekroczenie te 30 tys. tam obrotowe. I trzeba było szybko zmieniać. No, ale mamy córkę, która tam też po studiach jest, była na praktykach w urzędzie, w ZUS-ach. [Przedsiębiorca z Koryt] Mobilnymi z pewnością można nazwać także przedsiębiorstwa wielomiejscowe, prężnie działające i nabierające ponadlokalnego charakteru. Wśród nich najczęściej znajdują się splatające się ze sobą rodzinne firmy. Przykładem zrodzonego lokalnie przedsiębiorstwa, którego kapitał można określić jako wielomiejscowy, jest Grupa Port 200025 – firma założona w 1998 r. przez zielonogórską rodzinę, dziś w posiadaniu sieci jest pięć stacji partnerskich pod szyldami największych marek w Polsce i świecie trasie A3, S3 oraz na trasach krajowych nr 92 (Mostki i Boczów) oraz 22, obecnie zaś inwestująca w nowe centrum obsługi transportu dalekobieżnego przy węźle autostrady A2 w Torzymiu. Pytałem o to, skąd jest (…) Powiedziałem, że jestem ciekawy, czy to lokalna inicjatywa itd. Z Zielonej Góry są, odpowiada wreszcie z uśmiechem. Tylko jeździli tą drogą do pracy i mąż pomyślał, że taki interes by się przydał. I sami własnymi siłami, jako interes rodzinny, rozkręcili. Gdyby nie to, to byłoby tu dalej tylko ściernisko (…) Zaczyna od tego, że „oczywiście” A2 wpływa niekorzystnie na ich interes, bo jest zmniejszony ruch. Różne mieli lata, ale teraz zdecydowanie jest mniej przyjeżdżających i to najbardziej bezpośrednio jest związane z autostradą. W jej ocenie przy okazji 25 Zob. www.port2000.pl/ (data dostępu 20.05.2017). 115 �tej rozmowy, zostali głównie tirowcy, wyobraża sobie, że autokary i osobówki głównie jeżdżą autostradą. Na przykład, w związku z tą modernizacją, mniejsze punkty, albo „prawie wszystkie” do 55 kilometra od Poznania, jaka to miejscowość, nie pamięta – odcinka „wyginęli”. Tylko tutaj, na tym odcinku bliżej granicy się ostali – i to głównie więksi. Mimo to, Portowi udało się przetrwać. Oni już i tak wkładają w to wszystko i starają się o tych kierowców dbać i zapewnić im wszystko czego mogą potrzebować. Zdarzają się w związku z tym nawet tacy, którzy zjeżdżają z A2 na ten odcinek, np. w Jordanowie, bo tutaj w Porcie mają te wszystkie usługi i to miejsce, które znają. Ale mówi, że modernizacja w postaci A2 ma też pozytywne strony, bo była potrzebna i odciążyła te miejscowości po drodze, bo wcześniej na drodze sunął niekończący się sznur ciężarowców. Więc są plusy i minusy oczywiście. Przy okazji ogólnej oceny ich obecnej sytuacji względem A2 i ogólnie stanu biznesu, dodaje, że wiadomo, że zawsze są jakieś utrudnienia, „kłody pod nogi”. Na przykład niedawno, w tamtym roku, organizowano przedłużające się, niezorganizowane remonty na 92, w kilku miejscach naraz, blokujące jeszcze dodatkowo przejazd, ograniczające i tak zmniejszony już ruch. Inny problem, to pojawienie się jakichś wzmianek na temat tego, żeby wprowadzić opłaty również za przejazd 92, co byłoby dla Portu wielkim ciosem, bo skoro trzeba płacić za drogę, to wybór będzie oczywiście padał na drogę, którą się przynajmniej szybko i łatwiej jeździ. Władze powinni się nimi tutaj, i innymi takimi przedsiębiorcami lokalnymi interesować, oferować ulgi, bo przecież gdyby nie oni, to nie byłoby tu nic. To oni własnym kosztem i wysiłkiem stworzyli to miejsce, które teraz płaci wysokie podatki, do tego zusy, itd. Już nie wspominając o miejscach pracy. Nie podkreślała sama tego tematu, nie wykorzystywała do budowania ich obrazu przede mną, ale też mówiła, że po PRL miejsca pracy padły, więc ich interes jest też dla okolicy pod tym względem korzystny. Autostrada nie pozwala tym lokalnym na prowadzenie biznesu, bo wszystkie miejsca wzdłuż niej są własnością tych, którzy są właścicielami autostrady. Nie powinno się pozwolić na taką monopolizację. Dużo zjazdów z autostrady w okolicy nie ma. Są najwyżej „techniczne,” jak mówi. Ale zjazdy i tak nie rozwiązałyby jej zdaniem problemu (wszystkich), bo korzystaliby tylko ci, którzy są najbliżej. A wszyscy powinni być uwzględnieni, kiedy stwarza się 116 takie programy modernizacyjne jak autostrada. Nie powinna być zamknięta i niedostępna dla przedsiębiorców z terenów, przez które przebiega. Tymczasem oni sami, właściciele Portu, zaczynają myśleć o inwestycjach gdzieś indziej, bo boją się tych potencjalnych zmian. Mimo że jest wolniej, to jakoś funkcjonują, ale jeżeli sytuacja będzie się dalej zmieniać, to muszą być zabezpieczeni. Próbują znaleźć inne inwestycje. Mają np. jedno miejsce na S3. [Fragment notatek z rozmowy ze współzałożycielką Portu 2000 autorstwa Łukasza Krokoszyńskiego, 08.07.2015] W lokalnym przepływie znajdują się także małe mobilne biznesy. Jest to handel obwoźny, czyli mobilna sprzedaż chemii z Niemiec, dywanów, sezonowej odzieży i obuwia, kur niosek, która na chwilę zatrzymuje się w poszczególnych miejscowościach – pod upadłymi sklepami, na placach lub pod kościołami. Ten rodzaj działalności to również mobilne piekarnie, sklepy spożywcze i lodziarnie, a także sezonowy handel przydrożny. W 1989 zacząłem ja sam, zacząłem od chlebka tak, później coraz lepiej, coraz lepiej, coraz lepiej. Później taki kolega mnie narzucił, że jest w Gorzowie auto dosyć ciekawe na handel obwoźny. Pojechałem na taką licytację i ten, co tam stoi, to żem kupił te auto, wylicytowaliśmy jakoś – z kolegami moimi, którzy kiedyś pracowali w zaopatrzeniu. I tak zaczęliśmy tym jeździć jak to się zaczęło już tego, tak coraz więcej tych ludzi, coraz więcej. Były bardzo dobre czasy, były bardzo dobre czasy w handlu wtenczas. Można się było bardzo szybko dorobić, nie było tych przepisów takich jeszcze jak dzisiaj, tych, tych różnych, wie pani, kontroli. No, sanepidową przechodziło się lekko. No, a później zaczęło się. Już zaczęli się czepiać. No i to już było, już coraz gorzej. To pojechaliśmy, w interes żeśmy weszli z synem, żeśmy ściągnęli te auto z Holandii. I ściągnęliśmy te auto i tak już zaczęło się, nie, już chłodnia i zamrażarki, wszystko chodziło, że jak się odłączy od prądu, to 10 godzin w terenie działa mi z baterii. I to przeszło sanepid, przeszło wszystkie te wymogi i tak jeździmy sobie (…) No najwięcej to akcyza, urząd, nie, i sanepid. Ale sanepid to tak praktycznie chyba dwa lata jakoś dali spokój, no bo do czego się czepić mają. Jak jest tam w miarę, ja nie mówię, że jest na 100%, na 100% w żadnym sklepie nie ma, zawsze coś się znajdzie. Ale nie, bo który jest samochód w ruchu, 117 �wiadomo coś przesunie się, coś się tego. Druga rzecz, że to jest samoobsługa, samoobsługa. Tu wchodzą ludzie i każdy sobie wybiera, nie, idzie z koszykiem do kasy i już, nie. Oczywiście jak we wszystkich marketach kradną, to normalne. I łapie się też, ale co zrobić. A nieraz jak chcą, to nieraz ktoś powie „panie, a może pan to przywieźć?, No dobra, no to ja przywiozę”. Jak ktoś zamówi coś takiego, co nie mam a potrzebuję, to ja mu tam przywiozę, nie ma problemów, nie? No te babcie akurat mają dobrze, jak ktoś pod dom podjedzie. Ci ludzie, co nie mają, po prostu są, nie mają pojazdów, są w wieku starszym, dla tych ludzi, to nic lepszego nie trzeba. Oni zadowoleni, oni, ja nie wiem, ja bym też chciał, żeby ktoś jeździł później jak ja będę, żeby później tak zatrąbił. [Właściciel mobilnego sklepu „U Broni” z Koryt] Sprzedaż przydrożna powszechnie kojarzy się z nie do końca legalną działalnością, jednak polskie prawo wyraźnie wskazuje, iż osoba, która chce sprzedawać towary na części pasa drogowego, musi liczyć się z tym, że konieczne będzie uzyskanie różnego rodzaju zezwoleń i poniesienie opłat, których wysokość zależy od zajmowanego obszaru i czasu jego wykorzystania. Decyzję administracyjną w tym zakresie wydaje zarządca drogi. Za handel bez zezwolenia lub zaaranżowany w sposób utrudniający ruch drogowy grożą grzywny od 20 zł do 5 tys. zł lub kara nagany26. Ten rodzaj aktywności ekonomicznej jeszcze do niedawna stanowił o estetycznej specyfice DK92. Dziś podejmowany jest coraz rzadziej, głównie jako efekt zmian we wzorach konsumpcji i odpływie dotychczasowych klientów, zarówno zagranicznych jak i polskich. Małe straganiki na poboczach drogi, w zatoczkach leśnych, na skrzyżowaniach czy na chodnikach kojarzą się jako lokalne i swojskie, a także mają stanowić dowód na ekonomiczną zaradność mieszkańców przydrożnych miejscowości. Tymczasem rzeczywistość przy DK92 bywa zupełnie inna, bowiem zarówno sprzedawcy jak i sprzedawane na straganach produkty z lokalnością nie mają nic wspólnego. Sprzedawcami na tymczasowych straganach, np. z runem leśnym czy sezonowymi 26 Zob. Handel przydrożny. Co grozi za handlowanie bez zezwolenia?, www.infor.pl/ prawo/wykroczenia/charakterystyka-wykroczen/291014,Co-grozi-za-handlowaniebez-zezwolenia.html (data dostępu 17.04.2017). 118 owocami, ale także utrzymywanych permanentnie jak np. punkty sprzedaży ozdób ogrodowych, często okazują się albo pracownikami zatrudnianymi sezonowo, albo są to osoby pochodzące z innych regionów Polski niż Lubuskie czy Wielkopolska. Jestem tu już trzeci rok... Znaczy ja to po prostu wyprzedaję po prostu komuś. Ja u kogoś tu pracuję (…) Trzy lata temu, jak jeszcze nie była otwarta autostrada, była częstotliwość ruchu i sprzedaż była dość dobra. Dlatego tutaj był punkt czynny dzień i noc. Teraz jestem tylko sam i tylko w dzień. Ile można po prostu wyprzedać... także mówię... tu czasem nawet jedna osoba nie utrzyma się z tego (…) No tej wikliny to już jest końcówka. Nie ściąga się już po prostu towaru świeżego, no po prostu co jeszcze zostało i dlatego jest. Obniża się ceny, 25% obrotu taniej... W tej chwili jeśli kupują to Polacy i ze wschodu bardziej. I jak ja tutaj jestem trzy miesiące to może miałem tutaj czterech Niemców. W tej chwili to się już po prostu zmieniło. Wtedy, tyle co wiem, że była sprzedaż dość ładna, a teraz tak jak mówię – jedna osoba się nie utrzyma z tego wszystkiego. Ewentualnie trzeba kupić sam sobie towar, daną ilość, swój narzut i to wtedy próbować wyżyć (…) Ja jestem z Dolnego Śląska. 300 km stąd – z Kotliny Kłodzkiej. Ja tutaj nie mieszkam. Ja tylko tutaj przyjechałem sobie na wakacje. Mieszkam u tej Pani, co ma to właśnie. Rancho Colorado i no, to jest tej pani… To znaczy... wszystko się po prostu zaczęło od miodu już kilka lat wcześniej. Po prostu dowoził jej miód kolega, nie? I tak jak dowoził ten miód, to jak potem szukała jak to się mówi na sezon... no i tak polecił mnie kumpel, no i tak zostało... wakacje mam. Tylko ja mówię... kiedyś to było przyjemne z pożytecznym, a teraz to tak jest cienko. [Sprzedawca miodu i ozdób ogrodowych w Bolewicku] Niekoniecznie osoba sprzedająca grzyby przy drodze jest też osobą, która je zbierała: Ja tu jestem 6 lat (…) Wcześniej 7 lat krasnale (…) – od 1993 do 2000 (…) Miody i grzyby… Ja kupuję je... ja tylko biorę od kogoś. Od kogoś, po prostu z jednego miejsca już biorę kilka lat, z pieczątką, nie z marketu, jak grzyby – to mają atest. Mają z tyłu – jest grzyboznawca. Ja, tego, tych rzeczy pilnuję. Ja nie jestem w stanie nazbierać tam 10-20, czy tam 15 kilogramów grzybów... Po prostu osoba, która nazbiera nie idzie do skupu, tylko przychodzi tutaj, a ja 119 �daję więcej jak na skupie (…) Do południa przynoszą. Idzie o 5.00, a 10.00-11.00 przyniesie. Bo ja już np. o 5.00, czy o 3.00 po południu nie wezmę, bo co? Przecież ja chcę świeży towar! Jak ja przyjadę o 9.00, się rozstawię, to on za godzinę już jest (…) Najlepiej idzie w sobotę, niedzielę. Jeszcze do interesu nie dołożyłem (…) Osobówka zjedzie i jeszcze sobie odpocznie, zapali papierosa i jeszcze pójdzie się załatwi do lasu (…) No, kiedyś jak było, tego, stara A2 to ja byłem pierwszy. A tutaj np. kilka lat temu, kiedy nie było autostrady, to odtąd do Miedzichowa było 12-15 ludzi. Pojedziecie normalnie do Miedzichowa – nie ma nikogo. Są dalej krasnale przy drodze na Miedzichowo, czy tam przy CPN-ie i dalej, tam z przodu jest jakiś blaszaczek, który ma trochę krasnali, trochę miodu, trochę tego, i więcej nie ma! Ja jestem jeden! (…) No, ja mam tu wszystkie dookoła skupy opanowane. Wszystkich znam, bo ja handlując krasnalami też handlowałem kurką, szparagiem czy jagodą. Ja tutaj robię już 20 lat... A dokładnie krasnale już 23, bo krasnale otworzyliśmy w 1992 r. [Handlarz grzybami w Bolewicach] Budowa autostrady A2 przyczyniła się także do zmiany tras i ścieżek pokonywanych przez te grupy ludzi, których praca bezpośrednio powiązana jest lasami. Pojawienie się tej wielkiej infrastruktury dla mobilności zadecydowała o tym, że zbieracze runa leśnego, myśliwi oraz leśniczy musieli zmienić swoje zwyczaje związane z przemieszczaniem się. Z praktycznego punktu widzenia najpierw, dla leśników no to jest przedzielenie nadleśnictwa tak naprawdę na pół, i to nie jest tak jak stara trasa, gdzie można ją przekroczyć w każdym miejscu i to jest jakby… to nie stanowi problemu większego, ale w momencie tutaj autostrada wiadomo to się łączy z ogrodzeniami i tylko jakieś konkretne miejsca gdzie można przejechać. Leśniczy, leśniczowie mają utrudnienie w dostępie do swojego lasu, tak że wiadomo muszą objeżdżać. Wiadomo, że to dłużej zajmuje czasu, no. [Inżynier nadzoru w nadleśnictwie Torzym] Tu konsekwencje budowy autostrady są najbardziej widoczne, ale jej przebieg nie był zaskoczeniem dla mieszkańców. Jej historia sięga przecież lat 40. XX w., a ślady „hitlerowskiej” autostrady pozostały i były oddolnie wyróżnianym elementem lokalnego krajobrazu. 120 Tutaj miejscowa ludność była jakby historycznie przyzwyczajona do pewnych spraw, ponieważ tutaj w okresie wojennym Hitler postanowił, że będzie tu biegła droga... autostrada Berlin-Moskwa i dokładnie na tym... w tym miejscu prowadził prace ziemne, których nie zakończył. Tam pracowali jacyś... jakieś obozy żydowskie, których pracowników później wymordowano, także no... ten pomysł był tutaj powiedzmy sobie nienowy. [Pracownik nadleśnictwa w Bolewicach] Oczywiście skutkiem inwestycji jest jego fragmentacja, ale w żadnym miejscu A2 nie rozpruwa badanych przez nas miejscowości na pół i skomunikowanie pofragmentowanych gmin jest na tyle dobre, że mieszkańcy mogą się relatywnie swobodnie przemieszczać korzystając np. z przejść pod wiaduktami. Dla regularnych mieszkańców ingerencja w krajobraz na skutek modernizacji poprzez autostradę nie ma więc większego znaczenia i z naszych obserwacji wynika, że wyraźnie mało korzystają z zasobów leśnych. Tych dróg publicznych w tych lasach jest dosyć gęsta sieć. To są oczywiście…, bo jak ktoś słyszy droga publiczna, to myśli sobie to chociaż asfalt, ale to często są jakieś stare bruki, taki już nawet, nawet że tak powiem zabytkowe, bo to są ponad 100-letnie drogi, albo po prostu drogi gruntowe, które mają status dróg publicznych czy to gminnych czy powiatowych, i w tych miejscach część tych dróg została utrzymana. Tak więc powstały jakieś podziemne przejazdy albo nadziemne. [Inżynier nadzoru w Nadleśnictwie Torzym] Jeśli chodzi o zwierzęta leśne to początkowo budowa A2 wpłynęła na ich mobilność, ograniczyła dotychczasowy dostęp do pożywienia czy możliwość ukrycia się. W efekcie zwiększyła się liczba przypadków niszczenia przez zwierzęta leśne upraw rolnych oraz ich udziału w kolizji na drogach. Tylko ci ekolodzy i zieloni, oni uważają, że zwierzyna jest tak głupia, że jak im się przetnie drogę, to ona zgłupieje i zdechnie z głodu, bo już sobie nie poradzi. Taka jak mądra jest zwierzyna, to nawet człowiek nie jest mądry. A wiadomo, że ekolodzy, to oni walczą o pieniądze i wymyślają cuda. Bo są porobione przejścia podziemne, są porobione tunele dla jeży, dla żab, dla ślimaków, no są, są. Jest 121 �siatka, że nie przejdzie tam, tylko musi iść tak daleko, aż trafi na ten tunel, nie? Zwierzyna sobie radzi. [Myśliwy z 30-letnim stażem] Interesujące rozwiązanie na fragmentację przestrzeni lasów rozciągających się pomiędzy autostradą A2 a DK92 oraz w ich okolicach znaleźli lokalni zbieracze runa leśnego, którzy by szybciej przedostać się z jednej strony drogi na drugą korzystają z podziemnych przejść dla mniejszych zwierząt. Pod autostradą w wielu miejscach są takie mniejsze tunele. To są najczęściej z takiej jakby ryflowanej blachy zrobione (…) Jak ja przechodzę to muszę być zgięty prawie w pół żeby przejść, to są takie przejścia dla płazów. Człowiek się tam zmieści tak, tak, tak… Niektórzy grzybiarze się tamtędy pchają na druga stronę. [Inżynier nadzoru w nadleśnictwie Torzym] Z tych przejść dla zwierzyny nie powinno się korzystać, ale jeśli jest na tyle dostępne, no to trudno, nie stoi tam żaden strażnik, nikt nie pilnuje, żeby kogoś tam zatrzymywać na siłę, to nie o to chodzi. Jak jest przejście, rowem dla płazów czy dla drobnej zwierzyny, to nikt tam się nie będzie czołgał, żeby przechodzić z jednej strony na drugą. [Zastępca nadleśniczego w Świebodzinie] Pozyskiwaniem runa leśnego, zwłaszcza grzybów nie zajmują się wyłącznie miejscowi. Do lubuskich lasów przyjeżdżają grzybiarze z całej Polski, a budowa nowego odcinka autostrady A2 jawi się dla nich korzystnie: Najwyżej daje możliwość szybszego dojazdu, bo grzybiarze przyjeżdżali tu i z Wrocławia i z Poznania, także szybciej przyjadą, szybciej odjadą. Więcej czasu mogą poświęcić na grzyby! Miałem niedawno nawet telefon od takiego obywatela, który był bardzo niezadowolony, że aż tyle samochodów stoi na drogach leśnych. Ruch jest bardziej związany z intensywnością wysypu grzybów, a niżeli z… chociaż też może... z tymi drogami dojazdowymi. Bo to zawsze, jeżeli jest łatwiejszy dojazd to więcej osób dojedzie, bo samochodem, bo to, bo tamto. [Pracownik nadleśnictwa w Bolewicach] Jednak według jednego z pracowników Nadleśnictwa w Świebodzinie autostrada miała mniejszy wpływ na mobilność na grzybiarzy niż na gospodarkę leśną czy rolnictwo. 122 Dla rolnika w tym momencie, jeśli odcięli mu pole, do którego przejeżdżał z jednej części na drugą i jedzie kilka kilometrów, to tak można mnożyć po prostu. Mnożyć, mnożyć te konieczne wydłużenia czasu lokalnych jazd. W ramach, w ramach przejazdu takiego krajowego nazwijmy to, to się skraca. Ale lokalnie, lokalnie autostrada spowodowała wydłużenie, wydłużenie przejazdów I to właśnie przez gospodarkę leśną, wywóz drewna dla firm transportowych itd., to się wszystko, wszystko tutaj nakłada, no nie? Też mamy duży odcinek, można powiedzieć, że na terenie nadleśnictwa, oprócz zjazdu w Jordanowie, to następny jest dopiero zjazd w Torzymiu. Mogłoby być gęściej te zjazdy, chociaż z drugiej strony jak gdzieś jedzie się w świat i się wie, że 20 km ta miejscowość docelowa jest od zjazdu z autostrady, to się wydaje, że to jest idealnie, nie, że tutaj gęściej nie musi być. Przepływy translokalne Przepływ translokalny w naszym rozumieniu to wciąż następujące, otwarte i nielinearne procesy przemieszczania się, które generują zróżnicowane i nie dające się uniknąć złożone relacje łączące różne miejsca oraz ludzi. Jest efektem znajdujących się w nieustannym ruchu zarówno rzeczy oraz osób jak i informacji oraz wartości. Przepływ ten skutkuje silnymi i kontekstowymi powiązaniami wykraczającymi poza lokalność. Powiązania te mogą być przy tym rozmaite: ekonomiczne, polityczne, społeczne, subiektywne i emocjonalne. To, co w przepływie translokalnym dla nas najistotniejsze, to to, iż nie pozostaje bez wyraźnego wpływu na lokalność przydrożnych miejscowości, które przecina DK92. Mowa tu m.in. o wahadłowym poruszaniu się tą trasą lokalnych ludzi poza granice Polski, przede wszystkim w związku z pracą. Jest to nie tylko sezonowa migracja zarobkowa najczęściej do Niemiec czy Holandii, ale także dojeżdżanie do zakładów pracy zlokalizowanych na terenie Brandenburgii, zwłaszcza w okolicach Berlina. Wielu mieszkańców wsi i miasteczek położonych w bliższych granicy polsko-niemieckiej punktach badawczych dojeżdża do pracy codziennie, inni wracają na weekendy, jeszcze inni wówczas, gdy otrzymają wypłaty. Firmy, w których 123 �pracują nasi rozmówcy zajmują się m.in. wysyłkową sprzedażą odzieży i butów27, sortowaniem śmieci recyklingowych, paczek kurierskich. To także masarnie czy ubojnie kurczaków. Dla pracowników tych podberlińskich firm typowe jest wspólne, codzienne dojeżdżanie do pracy przy użyciu jednego samochodu osobowego, dzięki czemu obniżeniu ulegają koszty transportu. Rozmówczyni ma ponad 50 lat, męża, który zajmuje się małorolnictwem oraz trójkę dzieci: syna, który uczy się w gimnazjum, córkę na rencie oraz córkę, która wyszła za mąż. Rozmówczyni nie pochodzi z Mostek ale z pobliskich Przełazów. Wiedziałam, że jej przypadek jest interesujący, ponieważ już w pierwszych jej słowach pojawiła się kwestia emigracji zarobkowej. Określiła się jako osoba, która załapała się na zmiany ekonomiczne jakie zaszły pod wpływem otwarcia autostrady – jest ofiarą okresu, w którym przez pół roku A2 była za darmo. Spowodowało to niemal całkowity zanik tranzytu, który w konsekwencji doprowadził do zwolnień pracowników centrów obsługujących ludzi transportu. Rozmówczyni pracowała w kuchni w barze w Centrum Las Vegas. Akurat ona została zwolniona. Potem po pół roku, kiedy A2 stała się płatna pojawiła się możliwość powrotu do pracy, ale już na innych zasadach – w grę zaczęły wchodzić wyłącznie umowy zlecenia i o dzieło, co nieszczególnie interesowało rozmówczynię. Jak stwierdziła „mam już tyle lat, że nie mogę sobie na coś takiego pozwolić”. W konsekwencji podjęła decyzję o emigracji zarobkowej. Najpierw były to prace sezonowe przy zbiorach, obecnie zaś rozmówczyni pracuje w trybie wahadłowym w firmie zajmującej się produkcją wyrobów mięsnych. Podkreśliła, że nie jest to ubojnia. Pracę znalazła dzięki konotacjom rodzinnym. Uważa, że korzystanie z ofert pośredników pracy jest bez sensu, ponieważ 27 Mowa tu o podberlińskich magazynów niemieckiej firmy Zalando, która w roku 2012 została oskarżona o nierówne traktowanie i wyzysk Polskich pracowników. W lipcu 2012 r. niemiecka telewizja ZDF wyemitowała reportaż o centrum logistycznym działającym dla Zalando, w którym pokazano, że pracownicy niektórych działów, przyjeżdżający do pracy z Polski nawet z odległości około 200 km, są objęci zakazem siadania. Zob. Im Zalando-Lager ist den Arbeitern Sitzen verboten (2012), www.golem.de/news/zdf-zoom-im-zalando-lager-ist-den-arbeitern-sitzen-verboten-1207-93501.html (data dostępu 20.05.2017) oraz dokument ZDF pt. Zalando - wie seine Mitarbeiter ausgebeutet werden!, www.youtube.com/ watch?v=qOh88oH4TZs (data dostępu 20.05.2017). 124 pośrednicy oszukują rodaków. Do pracy dojeżdża razem trzema koleżankami – składają się na transport. Z roboty wróciła wczoraj, stąd nie bardzo chciała dłużej rozmawiać. Byłam świadkiem tego jak otrzymała telefon od jednej z koleżanek, współemigrantek w sprawie tego, kto kogo zabiera. Rozmówczyni powiedziała, że z Mostek w rzeczonej firmie pracuje 5 osób. Co do długości wyjazdów – jest różnie. Są osoby, które mogą pracować dłużej, inne krócej – jak ona. Wraca chyba ze względu na chore dziecko. Stwierdziła, że generalnie wraca się jak się dostaje wypłatę. Mówiła o tym, że lokalnie nie ma pracodawców, którzy zapewniali by godną pracę, stąd wielu ludzi decyduje się na emigrację. Do Mostek wedle jej słów wróciły dwie rodziny, ale jest to związane z nieatrakcyjnością terenu. [Fragment notatki z rozmowy z mieszkanką Mostek autorstwa Agaty Stanisz, 15.09.2014] Podobnej cykliczności podlega praca kierowców ciężarówek dalekobieżnych, którzy zatrudnieni są w firmach przewozowych trudniących się transportem na terenie całej Polski i częściej krajów zachodnioeuropejskich. Podejmują oni pracę w różnych systemach zmianowych i bywają w trasie od jednego tygodnia do czterech. W systemie jedno-dwutygodniowym pracuje mąż jednej z naszych rozmówczyń z Torzymia, która od niedawna prowadzi niewielki punkt sprzedaży odzieży używanej: Obecnie jest zatrudniony średniej wielkości firmie spedycyjnej, której baza znajduje się kilkadziesiąt kilometrów od Torzymia. Mąż pracuje w systemie 1-2 tygodniowym, często wraca na weekendy. Zjeżdża w piątek w nocy, w sobotę jeszcze musi jechać do Gorzowa, żeby załatwić papierkową robotę. Jedzie w trasę z niedzieli na poniedziałek. Czasem zostaje w trasie na dwa tygodnie. Kiedyś pracował u innego przewoźnika i wówczas jeździł przez 4 tygodnie, ale jak raz musiał zostać na 6 tygodni zażądałam, aby zmienił firmę – co zrobił. Życie z tirowcem, to życie w pędzie: wróci w nocy w piątek, od razu ubrania do prania, w sobotę zakupy, przygotowywanie jedzenia na trasę, wygospodarowanie czasu dla siebie, żeby z dzieciakami pobyć, jedzie się do jednych, drugich rodziców, czasem trzeba coś w domu porobić i mija. Wszystko w pędzie. Kiedy nie ma męża, też żyję w pędzie, bo muszę wszystko ogarniać sama – robię sobie listy, tego co mam zrobić, wieszam 125 �na lodówce i odhaczam. Odkąd mąż jeździ śpię z telefonem w ręce, dopiero jak zjeżdża do domu, telefon odkładam na bok. O translokalności można także mówić w przypadku biznesmenów od lat podróżujących drogą DK92, głównie z sentymentu i przyzwyczajenia, zasilających jeszcze budżety podupadających hoteli, barów i restauracji: Może ktoś jeszcze w wakacje, na przykład 1-2 ludzi, przyjedzie z sentymentu? Czy z zagranicy? Ale też już coraz mniej. Ci starsi to już mówię, są za starzy, pewnie już samochodami nie jeżdżą, a ci młodzi już nie znają. Ale jeszcze się tam coś trafi, że ktoś przyjedzie i może dla tych ludzi, co z sentymentu przyjeżdżają, a jest ich na prawdę jednostki, już nie dziesiątki. Jednostki. [Właścicielka Zajadu Otwarte Wrota w Sępolnie] To także regularnie, co roku przyjeżdżający myśliwi z Francji, Holandii, Niemiec i innych regionów Polski; coraz rzadziej wschodnioniemieccy klienci klubów nocnych, których zanik to efekt procesu wyludniania się miast w Brandenburgii po 1990 r. (por. Jurkowska 2013: 163-177). Wraz z systematycznym odpływem ludności brandenburskiej do zachodnich landów oraz starzeniem się pozostałej kluby nocne utraciły dotychczasowych klientów i większości przypadków rację bytu. Tym samym ich nieobecność odbija się na tych mieszkańcach, którzy do tej pory dorywczo trudnili się transportem prostytutek do klientów oraz klientów do klubów nocnych. Wypadli też klienci niemieccy, którzy przyjeżdżali w te okolice na dziwki do licznych klubów nocnych. Większość z nich padło, Alibi ledwo przędzie. W Korytach są ponoć tylko trzy panienki – Rumunki. Nie ma klientów, a jeśli zdarzają się to jest problem z obsługą – przyjedzie 7 klientów, a są 3 dziwki tylko, więc po imprezie. [Menadżer jednego z hoteli w Torzymiu] Translokalnemu przemieszczaniu się podlegają również inżynierowie i robotnicy drogowi. Modernizacja infrastruktury drogowej czy to w postaci budowy autostrady A2 czy rozpoczętego późnym latem 2014 r. remontu nawierzchni DK92 pomiędzy Boczowem a Torzymiem wiązała się z napływem robotników mobilizujących 126 lokalną ekonomię, która musiała odpowiedzieć na zapotrzebowanie na dodatkowe miejsca noclegowe czy zwiększenie się grupy klientów branży gastronomicznej. We wszystkich tych działaniach modernizacyjnych brali udział pracownicy pozalokalni pochodzący praktycznie z całego kraju zatrudniani przez międzynarodowe, globalne firmy takie jak Strabag czy Erovia. W konsekwencji prócz już istniejących hoteli i moteli, w miejscowościach położonych wzdłuż DK92 powstawały tymczasowe pensjonaty. Tutaj my mieliśmy duży ruch. W jednym i drugim hotelu. Oni stąd byli wywożeni na różne odcinki autostrady. [Pracownik Ośrodka szkoleniowo-wypoczynkowego w Trzcielu] W końcowej fazie mieliśmy tutaj firmę z Kłodzka, ale to już naprawdę w końcowej fazie. I jeszcze jakąś firmę, ale nie pamiętam. Nie pamiętam już nazwy, ani skąd oni byli. Gdzieś chyba zza Konina. [Gospodarz w Gościńcu Pod Dębem w Jasieńcu] No, ludziom było dobrze jak była budowa, tym okolicznym, bardzo dobrze było. Bo i wynajem jakichś tam mieszkań, domków. [Właściciel klubu nocnego Alibi w Korytach] Na obecności robotników drogowych skorzystali też lokalni przedsiębiorcy działający w branży gastronomicznej: Karmimy autostradę, karmimy Eurovię, karmimy szpital w Torzymiu, policję. Wszystkich. Mamy tanie obiady i dobre. Pomysł się zrodził, jak się zaczęła budować autostrada, bo na początku z kolegą karmiliśmy autostradę. Woziliśmy co dzień ponad 300 obiadów. A on ma restaurację, ja przeszedłem, zrobiłem coś takiego na mniejszą skalę, już dla siebie samego. W restauracji około 2-3 lat się robi, żeby przekonać klienta, zrobić jakąś markę, a ja po 2 miesiącach już nie potrzebowałem. Tylko, że inaczej, jesteśmy znani w rejonie jako rodzina gotująca. Mam to z siostrą, moja druga siostra gotuje, a od jutra wchodzimy na Węgrzyn jeszcze. Tam mamy kantynę, ale na zasadzie, że poszczególne pory roku mamy, gdzie są poligony. 1,2 tys. ludzi na poligonie i otwieramy kantynę (…) Do mnie firmy dzwonią, teraz z Tych przyjechała firma, będzie przez 2 miesiące robić autostradę, naprawiać i zadzwonili, wykupują sobie obiady u mnie dla pracowników. Tutaj budują stację 127 �Orlena u góry, też firma z Tych, czy tamtych rejonów, tak samo u nas je…” [Właściciel firmy cateringowej w Torzymiu] W oczach większości naszych rozmówców tymczasowa możliwość zarobienia dodatkowych pieniędzy na przepływie pracowników firm budowalnych jest jednym z najbardziej pozytywnych skutków modernizacji infrastruktury drogowej28. Niemniej ponieważ przepływ ten nie ma charakteru stałego i następuje raczej falami oraz obecnie już ze znacznie mniejszą częstotliwością i intensywnością niż w okresie budowy autostrady A2, to czują się zawiedzeni. Jednocześnie trudno odpowiedzieć na pytanie czy pojawiają się firmy ze względu na autostradę, czy może i bez niej by się pojawiały. Ludzie mogą czuć się zawiedzeni, bo budowa autostrady rzeczywiście dawała kasę w sposób bezpośredni – ludzie pracujący przy niej musieli gdzieś spać, musieli coś jeść i musieli kupować, ale to się skończyło. Zjawienie się dużej firmy zawsze prowokuje pojawienie się kolejnych, mniejszych, np. niezbędnych do obsługi tej większej. Lokalni narzekają, bo skończyły się szybkie i namacalne efekty związane z budową autostrady. Obwiniają autostradę za niepowodzenia ekonomiczne, które nie mają z autostradą wiele lub nic wspólnego. [Mistrz organizacji ruchu drogowego pracujący w jednym z OUA] Budowy A2 a także remont DK92 okazały się wprawiać w ruch szczególnego rodzaju rzeczy takie jak drobny sprzęt (np. agregaty), paliwo, piasek, gruz czy inne materiały budowlane. Ich przepływ przy tym nie zawsze jest legalny29. 28 Pojedynczy mieszkańcy badanych przez nas miejscowości w trakcie budowy autostrady A2 dorabiali także zapewniając transport archeologom pracującym przy wykopaliskach lub też byli przez nich zatrudniani do wykonywania prostych prac, takich jak oczyszczanie znalezisk. 29 Place budów autostradowych często są narażone na kradzieże i budowa A2 nie należy w tym względzie do wyjątków. Przy czym zaznaczamy, że wykonawcami tych nielegalnych i sprzecznych z prawem działań są często sami pracownicy. Por. Ukradli paliwo i maszynę z terenu budowy (2011), www.lubuskie.onet. pl/ukradli-paliwo-i-maszyne-z-terenu-budowy/fq3s7 (data dostępu 10.04.2017); Kolejne kradzieże z placu budowy autostrady (2012), www.wirtualnyzgierz.pl/ aktualnosci/2408,2012,kolejne-kradzieze-z-placu-budowy-autostrady (data dostępu 10.04.2017); Plaga kradzieży na budowach autostrad (2012), www.polskieradio. 128 Ponadto geograficzna bliskość badanego przez nas terenu przyczynia się do przepływu i napływu cudzoziemców (np. Ukraińców, Bułgarów, Turków), którzy wynajmują pokoje w miejscowościach takich jak Torzym czy Boczów i dojeżdżają do pracy do Niemiec. Są oni jednak niewidoczni w przestrzeni publicznej, a ich obecność pozostaje ukryta. To także translokalny przepływ polskich emigrantów z lat 80. i wczesnych 90. Są to osoby na stałe mieszkające za granicą – w Niemczech lub Holandii, które po uzyskaniu odpowiedniego statusu majątkowego mogły sobie pozwolić na zakup domów letniskowych na terenie krajobrazowo najbardziej atrakcyjnych miejscowości, takich jak np. Przełazy w gm. Mostki czy Garbicz w gm. Torzym. Miejscowi określają ich jako polskich Niemców. Do najciekawszej grupy translokalnej należą alokowani na wschód funkcjonariusze celni zatrudniani w straży granicznej, urzędach oraz izbach celnych. Ze względów logistycznych byli oni mieszkańcami miejscowości położonych najbliżej granicy polsko-niemieckiej. Po zniesieniu kontroli granicznej i otwarciu granic po wejściu do Unii Europejskiej, byli przenoszeni na uszczelnianą granicę wschodnią począwszy od roku 2004. Wielu z nich nie zdecydowało się na przeprowadzkę wraz z rodzinami, pozostawiając je na miejscu. Sytuacja ta wytwarza charakterystyczne dla translokalności powiązania społeczne, ekonomiczne i emocjonalne. Także rzeczy sprzedawane jako lokalne produkty mogą być rozumiane jako translokalne – często nie są wytwarzane na miejscu. Dotyczy to przy tym tak charakterystycznych dla przydrożnego handlu krasnali ogrodowych, wyrobów z wikliny, grzybów, sezonowych owoców i warzyw czy miodów, w które lokalni przedsiębiorcy zaopatrują się w hurtowaniach spoza województw lubuskiego czy wielkopolskiego. Chyba najbardziej znamienitym przykładem są wyroby wiklinowe. Hurtowo i przeważnie za granicę sprzedaję. Przedtem się woziło. Ja mam stałych i mnie nie potrzeba. Ja tu nie muszę mieć reklamy, ja nie muszę nic mieć! (…) Sprowadzam z rzeszowskiego. Z tamtych stron. Sprowadzam i tutaj i tylko ja mam... Byli też miejscowi, ale już się wykruszyło. Młodzi nie chcą robić, a starzy już wykrupl/5/3/Artykul/595302,Plaga-kradziezy-na-budowach-autostrad (data dostępu 10.04.2017). 129 �szają się (…) Plantacje za drogie, opryski za drogie, robocizna za droga i ludzie nie sadzą (…) A koszyki, leżaki, gotowe wszystko to stamtąd jest. Bo stamtąd są tańsze. Tu są drogie wyroby. [Przedsiębiorczyni z Bolewicka] Jeżeli my tu grzyba nie załatwimy, to my grzyba załatwimy z Polski, załóżmy ze Strzelec Opolskich. [Przydrożny handlarz z Bolewic] Rzeczy lokalne są także eksportowane lub wprawiane w ruch przez przepływających DK92 turystów. Dawniej odbiorcami przydrożnie sprzedawanych produktów byli klienci niemieccy, dziś już tylko hurtownicy z Rosji i Ukrainy lub w przypadku produktów sprzedawanych przez wyżej cytowaną przedsiębiorczynię z Niemiec i Holandii: Rynek uległ nasyceniu, teraz wschód kupuje i wywozi. Czasy, w którym zajeżdżały wycieczki z Ruskimi się też skończyły, nie stać ich. [Przedsiębiorca z Miedzichowa] Najlepszy biznes to jak Mur Berliński był zniesiony. Niemcy brały co szło... nie patrzyli! A w tej chwili to już każdy Niemiec się liczy z każdym centem. Ale na początku to ja powiem co było: Niemcy brali jak ja mówię... jakbyście owinęli w złotko gówienko, to też by kupiły! No, nie było rzeczy, której by Niemcy u nas nie kupowały! Wszystko od nas brały! Jak głupie wszystko wykupywało! A teraz już koniec! Pieniądze im się skończyły i nędza! [Przedsiębiorczyni z Bolewicka] Odbiorcami lokalnych płodów leśnych są stali klienci, ale dzisiaj rzadko kupuje się, „ot tak przy drodze”. Niezależnie od tego, czy są to grzyby świeże, suszone, zaprawiane, czy szparagi, czereśnie lub borówka amerykańska coraz częściej są one kupowane „na telefon” („się zamawia, się zbiera”). Charakterystyczne jest również przemieszanie towarów w punktach przydrożnych, w których handlarze próbują, przez wzgląd na kryzys, sprzedawać obok siebie krasnale i bociany ogrodowe, dewocjonalia i wiklinowe krzesła, miody, świeże owoce i grzyby. Stali klienci najczęściej kupują najwięcej, przyjezdni „o ile po jednym”, Niemcy zatrzymają się po miód, a kierowcy ciężarówek po „grzybki do wódeczki”. 130 Mobilne rzeczy od zawsze miały wpływ na miejscową ekonomię. Przykładem może być niewielka wieś Koryta, w której do połowy lat 90. funkcjonowało kilka sklepów z odzieżą sprowadzaną z Łodzi. PGR-y zostały zlikwidowane i zaproponował później GS dzierżawę budynku, bo nie chcieli likwidować. Tak przejęliśmy z żoną i początkowo prowadziliśmy odzież, bo było w Korytach takie małe Eldorado z odzieżą. Było chyba z 5 sklepów odzieżowych. Przyjeżdżali ludzie z różnych stron. Ciuchy były z Polski, z Łodzi, z Warszawy z tych bazarów, no i później przerobiliśmy na spożywkę, bo tam był przy drodze sklep spożywczy, ale tam później zamknęli zrobili ciuch na całości, my zrobiliśmy spożywkę. Te sklepy koło jakieś 7-8 lat prosperowały, a później już rynek zaczął się wypełniać towarami wszędzie i zaczęli likwidować stopniowo, bo już coraz mniej ludzi przyjeżdżało. [Właściciel sklepu spożywczego w Korytach] Z kolei przez Boczów od wielu lat przepływają rzeczy używane sprowadzane z Niemiec. Miejscem, w którym rzeczy te tymczasowo „stacjonują” jest sklep Lamus. Historia powstania tego przedsiębiorstwa w sięga końca lat 80., kiedy na skutek transformacji ustrojowej możliwa stała się adaptacja byłych magazynów GS. Dziś firma składa się z 11 pawilonów, w których znajdują się niezliczone ilości przedmiotów sprowadzanych są głównie z Niemiec, Holandii, Belgii jak i Francji: „Lamus to także miejsce, które ma swój niepowtarzalny klimat, jakiego nie znajdziesz w żadnym innym powszechnie dostępnym sklepie. Każdy klient odwiedzający Boczów znajdzie tu coś dla siebie i nie zawsze są to rzeczy materialne. Jedni przyjeżdzają po to, by dokonać konkretnych zakupów, a inni by w świecie przedmiotów z duszą odetchnąć od natłoku spraw codziennych. Warto dodać że Lamus liczy sobie wielu klientów zagranicznych. Wszyscy Nasi klienci to ludzie wyjątkowi, reprezentujący różne zawody i różne zainteresowania. W ciągu ponad 20-letniej działalności firmy LAMUS pomiędzy kadrą pracowniczą a klientami, wytworzyła się specyficzna więź. Nasi klienci nawet będąc przejazdem w Boczowie nie wyobrażają sobie nie odwiedzić naszej firmy”30. 30 Ze strony internetowej firmy: www.lamusboczow.cba.pl/historia-lamusa.html (data dostępu 17.05.2017). 131 �Lamus to ma szrot, mówię szrot, rzeczy przywożone z Niemiec. Pełno tam tego jest. Nawet szczoteczki do zębów. Z Niemiec, ja tam też chodzę, tam czasem sobie zobaczę tak raz-dwa razy do roku, nie. No, ale tam ludzie też pracują, nie? Muszą umyć to wszystko czy lodówki, pralki, tam dobre rzeczy ma, nie? [Właściciel motelu w Boczowie] U nas największym biznesmenem w Boczowie jest pan z Lamusa. To jest tam, taki największy biznesmen. To na początku było takie, że on kupił to, zaczął remontować, coś tam, coś tam. Na początku miał tylko jeden ten domek, później tam coś przywiózł z tych Niemiec, coś tam ludzie kupili. I to się zaczęło podobać. On nawet teraz, miesiąc temu, w lipcu kupił ziemię kolejną pod kolejny barak, jakieś coś tam. Jesteśmy obładowani tutaj jego tymi wszystkimi rzeczami. Jak przywozi coś z Niemiec to jest pełno wszystkiego. Gratów, jakichś tam pierdół i w ogóle. I on to wszystko wystawiał, nie, jakieś doniczki, szkła, pobite szyby. Tam się zdarzało, bo oni mają taką firmę z Niemcami podpisaną, że ktoś umiera w Niemczech, jakiś starszy pan. On nie ma tego komu przepisać, nikt tam, nie ma rodziny. Wpada ta firma, zbiera wszystko z domu i przywozi tu. Nawet tak się zdarzyło kiedyś mi, że ja tam poszłam jakieś sobie, coś jakieś talerzyki czy coś oglądać. I tak jak wiesz, jak zostawili tam jedzenie na stole, to tak to przywieźli. Właśnie o to chodzi, że to nie jest tak, że oni jadą, mają jakąś tam firmę i oni to zbierają, sobie takie fajne antyki i oni to przywożą tu i sprzedają. Nie. Tam wchodzi firma, zabiera wszystko co z chałupy tam, wszystko, no wszystko. Pampersy, majtki – jest wszystko. [Sołtyska Boczowa] W kontekście translokalności miejscowych przedsiębiorstw na zaznaczeniu zyskuje także wieś Mostki w gm. Lubrza, w której to funkcjonuje, m.in. istniejąca od dekady polska filia ukraińskiego koncernu produkującego baseny przeznaczone głównie na rynek niemiecki: Firma istnieje od paru lat, a właścicielem nie jest Polak. A kto? Ukrainiec. Nie ma go tutaj. Pracuje u nas 4 Polaków, jeden z Mostek, dwóch ze Świebodzina, i jeden skądś. Inni nie chcą, bo jak już skończą szkoły, to nie chcą w takim czymś pracować. Do tego załoga składa się z 7 albo 8 Ukraińców (…) Szukali miejsca, które by było blisko granicy z Niemcami, i tutaj znaleźli taką halę, przy 132 92, ale nie sprzedają tym, co przejeżdżają. Większość przez internet i zdecydowana większość produktu podróżuje do Niemiec, gdzie dowożą je ich własne samochody dostawcze (…) Sprzedajemy teraz halę, bo sąsiadka narzekała. Nie, hałas, to smród jej przeszkadzał: zapach żywic, z których wyrabia się te baseny. Nie, wcale nie znaczy to, że firma będzie zamykana. Przeciwnie, że będzie się rozrastać. Znaleźli już inne miejsce w drugiej części Mostek. [Pracownik firmy Pooldream z Mostek] Przez badany przez nas teren przepływają również określone marki sklepów czy koncernów paliwowych. I tak wzdłuż DK92 nie da się nie zauważyć obecności supermarketów Biedronka, należących do portugalskiego konsorcjum Jeronimo Martins, francuskiego Carrefour czy reprezentujących polskie sieci handlowe sklepów Dino, Lewiatan, Chata Polska czy budowlana Mrówka. Kwestia pojawiania się tzw. sieciówek była przez naszych rozmówców ujmowana ambiwalentnie, bowiem z jednej strony odpowiedzialne są za ostateczny upadek małych, lokalnych sklepików, z drugiej zaś odpowiadają na zapotrzebowanie współczesnego klienta, który oczekuje odpowieniej różnorodności produktów, a także ich dostępności. Ponadto sklepy te poszerzyły lokalny rynek pracy dając zatrudnienie na stanowiskach różnego szczebla. Pośrednio też doprowadziły do zmian w codziennej mikromobilności mieszkańców dotąd udający się na zakupy niemal wyłącznie do większych miast takich jak: Świebodzin, Zielona Góra, Gorzów Wielkopolski, Sulęcin, Słubice, Frankfurt nad Odrą, a nawet Poznań. Likwidacja miejscowych sklepików spożywczo-monopolowych to nie tylko kwestia „sieciówek”, ale także problem przedsiębiorców związany z nieumiejętnością dostosowania się do zmieniających się oczekiwań potencjalnych klientów. Nierzadko oferowały produkty zbyt drogie, mało zróżnicowane lub nieświeże. Natomiast w momencie, kiedy jest Biedronka, kiedy jest Dino, to z jednej strony jest to jest fajnie jechać do sklepu, szybko kupić, zrobić zakupy i mieć ten towar. Z drugiej… czy to wykończyło? Trudno mi powiedzieć, bo to by trzeba było jednak zobaczyć jak one sobie radziły wcześniej. Bo ja myślę, że ten kryzys małych sklepików zaczął się wcześniej, to jest bardzo, to jest takie kółko zamknięte. One przestały mieć atrakcyjny towar, ludzie przestali 133 �przychodzić do tych, był towar czasami przeterminowany, reklamacje, bo i takie, takie mieliśmy sytuacje. A jednocześnie, no na okrągło kupowanie tego, jest jeden serek, tak, no to nie jest fajne. [Mieszkanka Torzymia] Tranzyty i zastoje Przepływy tranzytowe dotyczą głównie kierowców ciężarówek dalekobieżnych oraz przewożonych przez nich towarów, polskich i wschodnioeuropejskich emigrantów zarobkowych zmierzających do zachodnich krajów Unii Europejskich, turystów i wielu kategorii rzeczy począwszy od aut sprowadzonych z Niemiec, ukraińskiego paliwa, przez podlegające wymianie waluty, na emigranckich bagażach kończąc. Codzienność kierowców bardzo często usytuowana jest w przestrzeniach, które z antropologicznego punktu widzenia można określić jako Augéowskie nie-miejsca (Augé 1995). Przebywanie w tego typu przestrzeniach nie tylko generuje swoiste doświadczenia rozciągające się od percepcyjnej intensywności doznań wielozmysłowych, lecz także stawia pod znakiem zapytania oczywistość mobilności i ruchu, które przypisywane są podmiotom odpowiedzialnym za transport oraz mającym ucieleśniać szybkość i przepływ. Innymi rodzajami nie-miejsc, które kanalizują oraz konstytuują specyfikę tranzytu kierowców ciągników siodłowych są przestrzenie charakterystyczne dla infrastruktury mobilności – wszelkiego rodzaju drogi (w tym autostrady i drogi krajowe), centra obsługi transportu, parkingi, pobocza i obrzeża zarówno wielkich miast, mniejszych miasteczek, a nawet wsi (por. Normark 2006b: 241-252). Intensywność tranzytu ciągników siodłowych, a więc normy pracy kierowców, reguluje Rozporządzenie (WE) nr 561/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego31. Praca tej grupy zawodowej zawsze realizowana jest według uregulowanego prawnie grafika, teoretycznie nie dając 31 www.copernic-avocats.pl/publikacje-artykuly/2006-03-15-Rozporzadzenie-561-2006.pdf (dostęp 10.02.2015). 134 żadnych możliwości wyjścia poza określane ramy czasowe. Czas pracy oraz jazdy kierowców (obojętnie czy w wymiarze dobowym czy tygodniowym) jest złożony. Prawo określa możliwość pracy do 90 godzin w ciągu dwóch tygodni, o ile nie zostanie przekroczone 56 godzin w pierwszym tygodniu (oznacza to, że jeśli kierowcy przejadą 56 godzin w danym tygodniu, w kolejnym czas ich pracy może wynosić maksymalnie 34 godziny). W konsekwencji dzienny czas prowadzenia od zakończenia jednego dziennego okresu odpoczynku do rozpoczęcia następnego lub pomiędzy dziennym okresem odpoczynku a tygodniowym nie może przekroczyć 9 godzin, choć zezwala się na jego przedłużenie do nie więcej niż 10 godzin nie częściej niż dwa razy w tygodniu. Po 4,5 godzinach prowadzenia musi nastąpić obowiązkowa przerwa oznaczająca okres, w którym kierowca nie może prowadzić pojazdu ani wykonywać żadnej innej pracy. Musi być wykorzystana wyłącznie do wypoczynku i wynosić co najmniej 45 minut32. Do tego dochodzi regulacja dziennego okresu odpoczynku, w którym kierowca może swobodnie dysponować swoim czasem i obejmuje regularny lub skrócony dzienny okres odpoczynku. Pierwszy z nich oznacza nieprzerwany odpoczynek trwający co najmniej 11 godzin, drugi zaś odpoczynek 9-godzinny, ale krótszy niż 11 godzin. Podobnie wygląda regulacja odpoczynku tygodniowego, który musi się rozpocząć nie później niż po zakończeniu sześciu okresów 24-godzinnych licząc od końca poprzedniego tygodniowego okresu odpoczynku. Regularny tygodniowy okres odpoczynku powinien trwać co najmniej 45 godzin. W przypadku jego skrócenia należy go jednak skompensować równoważnym odpoczynkiem wykorzystanym jednorazowo przed końcem trzeciego tygodnia następującego po danym tygodniu. Odpoczynek wykorzystywany jako rekompensata za skrócony tygodniowy okres odpoczynku wykorzystuje się łącznie z innym okresem odpoczynku trwającym co najmniej 9 godzin. Kierowca musi wykręcić pauzę, musi pospać sobie. Kręcą pauzy, śpią, idą do baru, zjedzą, tankują. [Pracownik stacji paliw w Janisławcu] 32 Alternatywnie kierowca może wykorzystać przerwę długości co najmniej 15 minut, po której nastąpi przerwa długości co najmniej 30 minut, rozłożone w czasie w taki sposób, aby zachować zgodność z przepisami. 135 �Jednocześnie rozporządzenie to nie definiuje ani miejsca takiego odpoczynku, ani jego sposobu. Norma ta określa jedynie, że odpowiednio wyposażona kabina pozwala na tzw. odbiór odpoczynku. Kierowcy realizujący przewozy drogowe, poruszający się autostradą A2 nierzadko mają problem ze znalezieniem odpowiedniego miejsca postoju w celu realizacji obowiązkowych przerw. W szczególności zaś w okresach „weekendowych” bądź przed świętami państwowymi kiedy to zagęszczenie pojazdów na autostradowych parkingach jest bardzo duże. Na odcinku autostrady A2 pomiędzy Poznaniem a Świeckiem, po jej obu stronach funkcjonuje 6 Miejsc Obsługi Pasażerów (tzw. MOP-y), w tym 3 z nich posiada infrastrukturę zapewniającą względny komfort odpoczynku (są to MOP-y II i III kategorii)33. Liczba miejsc parkingowych na autostradowych MOP-ach, a także niedostatek pożądanych przez kierowców udogodnień kierują ich przepływ wprost na DK92, przy której znajduje się aż 29 punktów parkingowych, w tym 9 z nich to wyspecjalizowane w kompleksowej obsłudze transportu towarowego. Zlokalizowane są pomiędzy Janisławcem a Boczowem34. 33 Miejsce Obsługi Podróżnych (MOP) to teren wydzielony w pasie drogowym (w bliskim sąsiedztwie drogi), wyposażony w parking oraz w infrastrukturę zapewniającą komfort i odpoczynek podróżnym. MOP-y w Polsce dzielimy są na trzy kategorie: MOP kategorii I – o funkcji wypoczynkowej, wyposażony w stanowiska postojowe (parking), jezdnie manewrowe, urządzenia wypoczynkowe, sanitarne i oświetlenie; dopuszcza się wyposażenie w obiekty małej gastronomii; MOP kategorii II – o funkcji wypoczynkowo-usługowej, wyposażony w obiekty, o których mowa w pkt 1, oraz w stację paliw, stanowiska obsługi pojazdów, obiekty gastronomiczno-handlowe, punkty informacji turystycznej, MOP kategorii III – o funkcji wypoczynkowej i usługowej, wyposażony w obiekty, o których mowa w pkt 2, obiekty noclegowe oraz inne obiekty handlowo-usługowe w zależności od potrzeb. (zob. www.gddkia.gov. pl/pl/a/9174/coraz-wiecej-miejsc-obslugi-podroznych-coraz-wieksze-wplywy-zdzierzawy (data dostępu 20.05.2017). Jadąc z kierunku Świecka są to MOP-y: GnilecSosna zaraz przed samą granicą polsko-niemiecką, Walewice-Koryta, ChociszewoRogoziniec, Wytomyśl-Kozielaski, Zalesie-Sędzinko oraz Dopiewiec-Konarzewo. Trzy z nich to właściwie jedynie miejsca parkingowe zaopatrzone w toaletę, punkt poboru wody oraz automat z napojami, pozostałe są bardziej komfortowe dając kierowcą możliwość skorzystania z barów czy restauracji, prysznica, sklepu, bankomatu, wymiany waluty; na nich znajdują się także stacje benzynowe. 34 Owe 29 punktów parkingowych posiada zróżnicowaną infrastrukturę, poruszając się z kierunku Poznań – Świecko punkty te znajdują się w następujących miejscowościach: obrzeża Poznania na ul. Dąbrowskiego, Tarnowo Podgórne przy Hotelu 500, Piersko, Sękowo, Chełmno, Pniewy (dwa parkingi), Berdychowo, Paproć, Sępolno, 136 Jadą tędy, no z tego względu, że mogą paliwo, że mogą coś zjeść po drodze, europalety mogą sprzedać... No i są takie coś jak te domy uciechy i oni, oni z tego korzystają. A na autostradzie tego nie ma – nie sprzedadzą paliwa, ani nic. Dlatego jemu lepiej zjechać, sprzedać, zjeść dobrze. A tam musi ze swojej kieszeni i jeszcze nic nie sprzeda. [Mieszkanka Brójec] Wiadomo, jakieś tutaj bary, które są przy takiej drodze... niektóre ciężarówki nie zjeżdżają, nie? Polscy kierowcy zjeżdżają, bo wiadomo, bo im pasuje jedzenie, bo tu im pasuje parking, bo tu sobie umyją samochód, bo tu sobie zaparkują... są tacy co oszczędzają czas, a są i tacy co oszczędzają pieniądze, nie? Bo jednak za autostradę trzeba płacić, nie? [Pracownik stacji paliw w Bolewicku] Niemcy nie jeżdżą do Polski i dalej. Ruscy jadą 92-ką ze względu na jedzenie, bo jest lepsze niż u nich. [Polski kierowca jadący w kierunku Francji] Pracuję już ponad połowę życia i jestem zadowolony, że jeżdżę teraz tędy, bo tu jedzenie jest lepsze, przypomina bardziej domowe, a nie takie, jak jest w Niemczech, z półproduktów. W Niemczech są hot-dogi i tyle, i tak samo jest na tej waszej autostradzie teraz. Powinno być więcej zjazdów z autostrady. [Kierowca białoruski] W kontekście przepływu kierowców ciężarówek zakładaliśmy szczególny potencjał ukutego przez Marca Augé pojęcia nie-miejsca. Wedle oryginalnej koncepcji nie-miejsce jest opozycyjne względem „miejsc antropologicznych”, które rozumieć należy jako przestrzenie lokalne, istotne dla poczucia przynależności i funkcjonowania mechanizmów tożsamościowych, np. tworzonych w oparciu o pamięć zbiorową. Innymi słowy miejsca antropologiczne są historycznie zdefiniowane, określone czasoprzestrzennie i ich zawartość tworzy niezbędne dla głębszych relacji społecznych punkty odniesienia. Augé twierdzi, że miejsca tego rodzaju są coraz częściej wykluczane przez nowo wyłaniające się w kontekście wzmożonej mobilności supernowoczesne krajobrazy. Flagowymi przykładami takich przestrzeni są Miedzichowo, Trzciel, Lutol Suchy, Brójce, Świebodzin, Wilkowo, Janisławiec, Mostki (Las Vegas), Mostki (Port 2000), Stok, Gronów, Poźdzadło (Nevada Center), obrzeża Torzymia, Torzym-Kolonia Poręby, Pniów, Boczów (4 punkty). Zob. www. autostradypolska.pl/ (data dostępu 20.05.2017). 137 �dla Augé supermarkety, lotniska, wielkie hotele, autostrady, miejsca przed ekranami telewizorów, terminale komputerowe, a także cała komputerowa sieć internetu. Idąc dalej, przez swoje właściwości estetyczne czy funkcyjną standaryzację mają one eliminować poczucie linearności czasu, a więc generować taki rodzaj relacji między ludźmi, które pozbawione są lokalności czy „tubylczości” (Augé 1995: 75-115).). Bez wątpienia kierowcy przebywają w przestrzeniach nie mających charakteru antropologicznego, w których relacje międzyludzkie są temporalne, a ich jedyny kontekst stanowi bycie w ruchu. Najbardziej typowymi nie-miejscami są przede wszystkim parkingi – od wielkich w obrębie centrów obsługi transportu dalekobieżnego, przez usytuowane przy stacjach benzynowych, po niewielkie, kilkustanowiskowe przy barach, sklepach bądź motelach. Pomimo ustaleń Marca Augé bycie w tych przestrzeniach, a właściwie ich czasowe zamieszkiwanie, niekoniecznie musi skutkować poczuciem zawieszenia czasoprzestrzennego oraz znajdowania się jednocześnie wszędzie i nigdzie. Nie zawsze jest tak, że przestrzenie określane jako nie-miejsca uniemożliwiają nawiązanie relacji z tym co lokalne czy podejmowanie aktywności posiadających jakieś znaczenia społeczne. W rzeczywistości w odniesieniu do środowiska kierowców ciężarówek, z którymi mieliśmy okazję rozmawiać i przebywać, kategoria nie-miejsca staje się wybitnie niejednoznaczna. Po pierwsze, to na parkingach dokonywane są próby zawłaszczania przestrzeni, przejawiają się więzi transnacjonalne, manifestowane są przynależności narodowe, a czas w ujęciu całościowym (w relacji do trybu pracy) nabiera charakteru cyklicznego. Po drugie, parkingi ujawniają specyfikę dynamiki przepływu kapitału opartą na relacjach i interakcjach pomiędzy wieloma systemami produkcji oraz logistyki, zawsze znajdującymi się pod wpływem globalnych polityk i ekonomii. Po trzecie wreszcie, ilustrują wpisujące się w mobilność zastój i spowolnienie. Tranzyt towarowy DK92 to przede wszystkim przepływ ciężarówek z Rosji, Białorusi, Litwy, Łotwy, Ukrainy oraz Polski. Nasi rozmówcy – mieszkańcy miejscowości położonych przy tej trasie wielokrotnie powtarzali, że „tędy jedzie cały Wschód”, choć jego obecność na poziomie lokalnym sprowadza się do miejsc parkingowych. 138 Każdy goni. Czas to pieniądz, każdy chce jak najszybciej dojechać, tym bardziej, że kierowcy ciężarówek, jak oni i tak na czas i pauza (…) Jeśli chodzi o samochody dostawcze, ciężarowe, to 80% jeździ po starej drodze, w związku z tym, że pracodawcy, jednak każdy liczy pieniążki. Na starej drodze nie musi płacić, natomiast na autostradzie musi płacić. Jeżeli ma dostawę na zachód, na czas, terminowo, wtedy goni po autostradzie. Jeżeli mu się nie spieszy, to jadą starą drogą. Przede wszystkim to Litwini, Białorusini, Ukraińcy, Rosjanie. Przede wszystkim, jak mówią jadą „na Germanię”, lecą też dalej, na Hiszpanię. W tej chwili nie jest tak, jak kiedyś, że wyjeżdżał z ładunkiem z domu, jechał w miejsce X i wracał z powrotem. Nie, teraz jest tak: jedzie, rozładowuje i czeka za telefonem od szefa, czy dyspozytora i on mu mówi „jedziesz nie do domu, tylko z Hisz‑ panii nawet na Anglię, załadujesz się, z ładunkiem jedziesz na Wło‑ chy”. W ten sposób teraz robią. Kierowcy potrafią po 2-3 miesiące nie wracać do domu. Jadą do Niemiec, do Francji, Anglii, Hiszpanii, wszystko, co łączy się tutaj z tym, na Austrię, Szwajcarię… Wszystko wożą, czasami rzeczy, że nie można wierzyć, że włożą do samochodów ciężarowych. Dokładnie wszystko. Tu, jak widzicie Litwini jadą, lawety z samochodami starymi, nowymi, używanymi, porozbijanymi, prosto z fabryki. Natomiast też wożą rzeczy, które ciągną z zachodu do siebie, na Litwę. Na przykład Litwin tam jedzie z ładunkiem na Polskę, rozładuje w Polsce, z Polski wraca do siebie do domu na pusto. U nas jedni kręcą pauzy krótkie, inni długie. Przede wszystkim teraz się trochę zmieniło, bo latem był zakaz ciężarówek ruchu w piątek, sobotę, tzn. nie całe dnie, ale w niedzielę od 8 do 22 był zakaz ruchu ciężarówek, samochodów powyżej 12 ton. Tylko te mogły się poruszać, które wiozły żywność, paliwo, czy produkty łatwo psujące się. Np. żywiec jak ktoś woził, kury, kaczki, gęsi, świniaki, bydlaki. A i zatrzymują się. [Pracownik stacji paliw w Pniowe] Wiemy już, że zatrzymują się na w takich parkingach jak Port 2000 czy Las Vegas w Mostkach, Nevada Center w Poźrzadle czy Shell w Boczowie, głównie ze względu na komfort. To miejsca, w których mogą zrobić zakupy, wykąpać się, wyprać ubrania, zjeść domowy obiad, naprawić awarie CB-radia, skorzystać z myjni czy bezprzewodowego internetu. Jednak to nie jedyna przyczyna, dla której kierowcy przepływają DK92. To nie tylko wygoda czy sentyment zmuszają kierowców do pauzowania na parkingach wzdłuż tej trasy. 139 �Niejednokrotnie wymaga tego polityka firm przewozowych, w których kierowcy są zatrudnieni. Firmy te dla oszczędności nakazują wybierać drogi nieodpłatne, tankować paliwo wyłącznie na określonych stacjach benzynowych, myć ciągniki siodłowe i naczepy w myjniach, z którymi podpisują umowy lojalnościowe. W efekcie wielu kierowców posługuje się kartami flotowymi, które znajdują się w ofercie każdego koncernu paliwowego. Karty te umożliwiają bezgotówkowe tankowanie paliw lub zakup usług na wybranych stacjach objętych programem flotowym. Dodatkowo umowy lojalnościowe wzbogacane są o gratisy dla kierowców w postaci znaczących zniżek na jedzenie czy darmowej kawy. My przede wszystkim, mamy swoich stałych klientów, którzy jeżdżą od lat i są przywiązani do danej stacji i na tym się opieramy (…) Nawet przy autostradzie jakby chciał zatankować auto to ceny paliw są dużo wyższe niż tutaj. Ja myślę, że każda stacja ma takich swoich stałych klientów. W większości, jeżeli można powiedzieć samochody ciężarowe, to są to stali klienci, którzy już kilka razy albo kilkanaście razy tutaj byli. Na początku była sama stacja, myjnia już była, i powoli później cała reszta była jakoś sukcesywnie. Teraz mamy parking na około 250 tirów. Największy ruch myślę, że jest na weekendy… oni, przede wszystkim są zakazy weekendowe, jeszcze były wszędzie na wakacje, teraz w niedzielę też są zakazy więc oni muszą gdzieś stać, nie mogą się poruszać tymi ciężarowymi autami, więc stoją wtedy. Praktycznie wszystkie parkingi tutaj w okolicy są oblegane jak najbliżej granicy. Jednak chcą dojechać ustawić się i czekać na to kiedy będą mogli wyjeżdżać. Ogólnie Shell ma to do siebie, że moim zdaniem ma bardzo dużo klientów ze wschodu, jeżeli chodzi o auta ciężarowe. Każdy kierowca ma kartę flotową, tak, czyli kartę Shella, on nie zatankuje na BP choćby chciał. Nie zatankuje na Orlenie choćby chciał, więc to jest tak – oni mają kartę i oni muszą, on musi znaleźć sobie Shella czy w Torzymiu czy na Świecku, bo nie będzie miał czym zapłacić na BP. [Kierownik administracyjny stacji paliw w Boczowie] W zasadzie na każdej stacji kierowcy mają bony, czy talony, czy gratisy i mogą sobie zakupić za tą wartość. Czym więcej zatankujesz, tym większą wartość dostaje bon. Kupuje sobie na sklepie, 140 może iść na restaurację za wartość bonu coś kupić. [Pracownik stacji paliw w Pniowe] Przepływ kierowców ze wschodu odciska piętno na lokalności przede wszystkim w warstwie językowej badanego terenu. Wspominaliśmy już, że wiele reklam i ogłoszeń, które wpisują się w przydrożny krajobraz DK92 jest zapisanych cyrylicą; parkingi, bary i stacje benzynowe rozbrzmiewają językiem rosyjskim i ukraińskim. W językach tych reklamują się przez CB radio mniejsze i większe bary, w każdym motelu i zajeździe dostępne są rosyjskojęzyczne kanały telewizyjne. Niemniej świat parkingowy jest hermetyczny i niezwykle rzadko zdarza się, by kierowcy udawali się do centrów miejscowości. Dzieje się to niekiedy i raczej wyjątkowo, gdy uczestniczą w festynach czy meczach lokalnych drużyn piłkarskich. Jeśli kierowcy są z lokalnością powiązani inaczej niż przez fakt cyklicznego pauzowania na wybranych parkingach, to będą to romantyczne relacje z miejscowymi kobietami, często pracującymi w przydrożnej branży gastronomicznej czy hotelarskiej. Przykładem może być kierowca Sasza z zachodniej Ukrainy, który jest w „związku” z kilkoma kobietami żyjącymi i pracującymi w miejscowościach położonych przy zazwyczaj pokonywanych przez niego trasach: Mógłbym wydać te 20-30 euro na ładną prostytutkę na parkingu, ale z jakiegoś powodu wolę nieco mniej zgrabne dziewczyny… może z jakimś brzuszkiem, może z krótszymi nogami. One na mnie czekają. Na prezenty dla nich wydam więcej, 60-80 euro. Sam nie wiem, dlaczego to robię. Przecież one mają i innych facetów (...) jakoś przyjemniej jest jak wiesz, że one czekają tam na ciebie i twoje prezenty (…) choć nie gotują i wiesz, że chcą tylko jednego... Motyw nieustannie jadących tirów wciąż powtarzał się w narracjach naszych rozmówców i ich przepływ uznajemy za najbardziej charakterystyczny element lokalnego krajobrazu. Mówiono wciąż, że tiry wciąż jadą i jadą, powodują wypadki, robią podmuchy, które nie pozwalają spokojnie przemieszczać się chodnikami, robią hałas, który zmusza do zamykania okien i zgłaśniania telewizorów, niszczą drogę, to jest robią koleiny, zatrzymują się nie tam gdzie trzeba, mają awarie na środku drogi i powodują korki. Opowieści 141 �o samych kierowcach jednak brakuje, ponieważ lokalni ludzie nie mają z nimi do czynienia. Parkingi raczej nie są przeznaczone dla ogółu mieszkańców, choć do wyjątków z pewnością należy zaliczyć centrum obsługi transportu dalekobieżnego Port 2000 w Mostkach i mieszczące się w jego obrębie mini-zoo, które w weekendy, zwłaszcza w niedziele odwiedzane jest przez okoliczne rodziny z małymi dziećmi. Stacje paliw nierzadko też są miejscami rozrywki dla miejscowej młodzieży, gdy stają się jedynymi miejscami gdzie w nocy można nabyć alkohol, a przydrożne bary oferują możliwość gry na automatach. Przepływ tranzytowy możliwy do obserwacji na parkingach dotyczy również emigrantów zarobkowych przewożonych przez tzw. busiarzy. Emigranci ci pochodzą praktycznie z całego kraju i nierzadko trasę DK92 pokonują także busy ukraińskie, białoruskie czy litewskie. Przewóz osób busami jest w Polsce jedną z dynamiczniej rozwijających się działalności gospodarczych po wejściu Polski do UE i jej przystąpieniu do strefy Schengen, kiedy to dla Polaków otworzyły się zachodnioeuropejskie rynki pracy. Z pasażerskiego transportu drogowego korzystają przede wszystkim emigranci sezonowi i wahadłowi przez wzgląd na jego niższy koszt, możliwość przewiezienia większej ilości bagaży, a także na specyficzny dla tej usługi system podwożenia klientów pod wskazany adres. Emigranckie busy poruszają się przede wszystkim autostradami, jednak ich obecność na DK92 nie jest przypadkowa. Przydrożne stacje paliw, restauracje i zajazdy oferują firmom przewozowym umowy lojalnościowe, dzięki którym kierowy busów korzystają z rabatów sięgających od 50% do 90% dostarczając w zamian dodatkowych klientów w postaci przewożonych emigrantów. Miejscem, w którym tranzyt busów jest najbardziej widoczny jest „Zajazd Chrobry” w Torzymiu. U mnie zatrzymuje się tutaj dużo busów, nie? To nie chcę panu skłamać, ale tygodniowo to, co u mnie się przewija, co wyjeżdża na zachód, ale oni jeżdżą do pracy, wracają i tak dalej. Nie wiem, tu się przewija jakieś tygodniowo może z półtora tysiąca osób w jedną stronę, w drugą stronę co jadą. Jadą tam, pracują, wracają. Jedni wożą i przywożą tych ludzi. W ten sposób. Taka rotacja. Lecą tutaj 142 na Niemcy, Belgię, Holandię. Jest bardzo dużo ludzi, bardzo dużo wyjeżdża. [Właściciel „Zajazdu Chrobry” w Torzymiu] Ten torzymski zajazd posiada wyjątkową lokalizację względem autostrady A2 znajdując się około 1,5 km od jej zjazdu, na skrzyżowaniu DK92 z DW 138. W ten sposób busy z emigrantami zatrzymują się w tym miejscu zarówno jadąc w kierunku zachodu jak i wchodu. „Zajazd Chrobry” niejako żegna i wita polskich obywateli pracujących sezonowo na terenie całej Europy Zachodniej. Jest to ostatnie miejsce przed granicą polsko-niemiecką i pierwsze miejsce zaraz za nią, gdzie można relatywnie tanio spożyć prawdziwy polski posiłek. To w tym miejscu emigranci wracający do domów w okresie świątecznym zaopatrują się w kilogramy pierogów z kapustą i grzybami czy wędliny wyrabiane tradycyjnymi metodami. Klient „Zajazdu” zmienił się. Obecnie głównymi klientami są busiarze i ich pasażerowie. Busiarze zawsze się tu zatrzymywali, ale od 3-4 lat jest ich znacznie więcej. Początkowo byli to stali klienci, których dobrze znają kelnerki. Wrowadziliśmy w Zajeździe system lojalnościowy – najpierw w żaden sposób nierejestrowany polegający na tym, że kierowca busa dostaje jedzenie za darmo (wszystko z menu), a drugi kierowca 50%. Jednak kierowcy zaczęli to wykorzystywać, np. ci jadący na pusto. Podobnie z emigrantami. Nie da się tego w tej chwili opanować, bo tych busów i kierowców jest bardzo dużo. Początkowo kelnerki znały wszystkich kierowców, w tej chwili jest to niemożliwe. Wprowadziłam karty lojalnościowe, co w niektórych kierowcach wzbudza oburzenie, że muszą je pokazywać. Jest to niezrozumiałe. Nigdzie przy 92 nie ma takiego systemu lojalnościowego – maksymalna zniżka dla kierowców to 60%. [Kierowniczka „Zajazdu Chrobry”] Na niewielkim parkingu przez Zajazdem często mają miejsce przesiadki z jednego busa do drugiego, a także przeładunki i załadunki drobnych towarów, paczek czy bagaży tych osób, które wybrały drogę lotniczą, ale ich rzeczy, ze względu na oszczędność, podążają drogą lądową, busami. Wzdłuż DK92 istnieje oczywiście więcej takich miejsc oczekiwania i przystanków, na chwilę hamując tranzyt. Są to parking na obwodnicy Świebodzina, która trasą 143 �S3 prowadzi bezpośrednio do zjazdu z A2 w Jordanowie czy Port 2000 w Mostkach. Starą dwójką coraz rzadziej przepływają turyści zarówno ci zagraniczni (niemieccy zwani „zagraniczniakami” oraz rosyjskojęzyczni zwani „ruskimi” niezależnie od tego czy są to Rosjanie, Ukraińcy czy Białorusini) jak i polscy (wycieczki szkolne, wycieczki seniorów, w tym organizowanych np. przez Koła Gospodyń Wiejskich, pielgrzymki do Świebodzina i figury Chrystusa Króla oraz Sanktuarium Miłosierdzia Bożego). Przyczyny odpływu turystów są złożone, a jego konsekwencje najbardziej znamienne dla badanego przez nas terenu. Niemal całkowity zanik przepływu autokarów turystycznych stanowi bezpośrednią przyczynę upadku wielu przydrożnych restauracji, moteli i hoteli położonych wzdłuż DK92. Autokary nie tylko jadą autostradą A2, ale także częściowo utraciły rację bytu i redukcja tranzytu autokarowego powodowana jest zmianami we wzorach podróżowania. Szybciej, bezpieczniej, wygodniej i taniej jest podróżować drogą lotniczą. Proces jego zaniku rozpoczął się w roku 2004, kiedy w Polsce pojawiła się oferta tanich linii lotniczych obsługiwanych przez przewoźników niskobudżetowych (low cost) oferujących usługi przewozu lotniczego osób po cenach niższych niż tradycyjne linie lotnicze. Rynek tanich przelotów w Europie na dobre rozwinął się w 2000 r., ale pierwszymi firmami oferującymi taką usługą są od 1991 r. Ryanair oraz od 1995 EasyJet (Gross, Schröder 2007). Skoro jadą DK92 to znaczy, że chcą zaoszczędzić. Tym bardziej nie będą wydawać na cokolwiek przy tej drodze. Nie będą się zatrzymywać w barach, na stacjach. Ponadto nie ma potrzeby na zatrzymywanie się. Jednak mamy do czynienia z przyspieszeniem, dziś szybko się jedzie, bezpieczniej się jedzie, zmieniła się technologia przemieszczania się, więc hotelarstwo przydrożne przestaje być potrzebne. Przemieszczenie się od wschodniej granicy do zachodniej to nie jest jakaś gigantyczna odległość, więc rozmówców po chuj mi hotel? [Menedżer jednego z przydrożnych hoteli] Jednakże upadanie hoteli, moteli, barów dawniej obsługujących turystykę dalekobieżną, to nie tylko kwestia zmian „technologii przemieszczania się”. Proces ten należy wiązać z brakiem konstruktywnych strategii restrukturyzacji i modernizacji przedsiębiorstw 144 działających w branży hotelarskiej i gastronomicznej, które byłyby praktyczną odpowiedzią na oczekiwania współczesnego turysty-konsumenta. Charakterystyczny jest brak zorientowania na konkretny target, który przecież jest zróżnicowany – oczekiwania turystów polskich, niemieckich czy rosyjskich są odmienne. Jeden z naszych rozmówców zmiany w mentalności i praktykach potencjalnych klientów określił jako „cywilizowanie się konsumenta”, który chce bezproblemowego dostępu do internetu, wyremontowanych toalet, miejsc przeznaczonych dla małych dzieci czy dietetycznej kuchni. Tymczasem na badanym terenie dość opornie następują zmiany w jakości tych usług lub mają one nadto rozproszony charakter chcąc jednocześnie obsługiwać turystów zagranicznych, korporacje na wyjazdach integracyjnych, konferencje, czy lokalne uroczystości rodzinne. Turystów było u nas kiedyś bardzo dużo, na ulicy to w ogóle, czy w barze. To się jedno z drugim wiąże, nie ma ludzi, nie ma biznesu, nie ma baru... [Właścicielka sklepu w Trzcielu] Uważam, że autostrada to nie jest to bezpośrednia przyczyna, że ci goście tu przyjeżdżają czy nie. To jest kwestia... to jest kwestia naszego marketingu, miejsca, polecenia. I to jest chyba istotne... najbardziej chyba istotne, bo autostrada, no co? Ktoś śmiga, jedzie dalej, tyle! [Właściciel gościńca w Jasieńcu] Autokary… one powypadały wcześniej. No, niech już nie zganiają nie wiadomo ile na autostradę! O, już dawno padło… to już dużo wcześniej padało. Jakoś tak słabo, słabo, słabo. Wszystko od zarządzającego zależy, co nie? [Sprzedawczyni w sklepie w Brójcach] Tranzyt turystyczny spowalnia przede wszystkim w zachodniej części badanego przez nas terenu a zjawisko to powodowe jest raczej geografią, przygranicznym położeniem takich miejscowości jak Torzym czy Boczów. W miejscowościach tych w porównaniu do tych już poza granicami Polski niższe są ceny za noclegi, jedzenie, alkohol czy papierosy. Tu w kontekście mobilności związanej z turystyką interesujący jest Torzym. Stanowi on bowiem strefę przejściową dla zorganizowanych grup polskich i niemieckich turystów, którzy zwiedzają Berlin oraz korzystają z parku rozrywki i wypoczynku 145 �„Tropical Island” w Krausnick. Wiele zorganizowanych wycieczek w celu obniżenia kosztów zatrzymuje się na noc właśnie w torzymskich motelach, w których korzystają także z cateringu oraz dodatkowych rozrywek, np. w postaci wieczorków integracyjnych. Tworzy to specyficzną tymczasową wahadłowość – turyści w ciągu dnia odpływają, po to by wrócić wieczorem. Jeśli jeszcze turyści zatrzymują się na nocleg, bo albo dlatego, że jest to połowa drogi, albo że jest to baza wypadowa. [Właściciel jednego z hoteli w Torzymiu] Warto także wspomnieć o toczącym się od 2014 r. konflikcie ukraińsko-rosyjskim, który negatywnie odbija się na przydrożnej branży hotelarskiej, ostatnio utrzymującej się głównie z turystów rosyjskich. Po pierwsze konflikt ten powoduje ubożenie się społeczeństwa rosyjskiego, po drugie wzrost negatywnych reakcji na obywateli Federacji Rosyjskiej. Wydarzenia takie jak wywieszenie we wrześniu 2014 r. na drzwiach jednej z sopockich restauracji kartki z napisem „Nie obsługujemy Rosjan” sprawiło, iż rosyjscy turyści boją się zatrzymywać w polskich restauracjach z obawy przed napiętnowaniem. Każdy rodzaj opisanego powyżej tranzytu doznaje na badanym terenie przestoju, pauzy, ulega spowolnieniu w zajazdach, barach, na parkingach, motelach, hotelach. Zjawisko bezruchu współdefiniuje mobilność kierowców, emigrantów zarobkowych oraz turystów, to swoiste pauzowanie stanowi nie tylko immanentną cechę przypływu tych grup ludzi, ale również dalekobieżnego transportu drogowego w ogóle. Wobec wyobrażenia bezruchu, spowolnienia oraz zastoju jako opozycyjnych względem prędkości przepływu napędzającego globalny światowy kapitał przykład badanych przez nas przydrożnych miejscowości pokazuje, jak bardzo dla lokalnej gospodarki staje się zastój i spowolnienie. David Bissell i Gillian Fuller w edytowanej przez nich książce pt. Stillness in a Mobile World (2010) dekonstruują prostą z pozoru dychotomię między bezruchem oraz zastojem wywołującymi bezwład i chaos a mobilnością oraz przepływem generującymi akumulację kapitału i napędzającymi gospodarkę. W odniesieniu do systemów 146 zarządzania przepływem ludzi i dóbr bezruch i związane z nim czekanie oraz przerwy nie mogą być rozpatrywane jako zdemobilizowane bycie w świecie. Owo czekanie i zastój to nie jedynie zwolnienie rytmu przepływu oraz opozycja szybkości i bycia w ruchu, lecz początek trwania czegoś, co ma się wydarzyć oraz konieczność zachowania płynności i elastyczności tranzytu. Pauzowanie i oczekiwanie tylko z pozoru są zjawiskami braku wyraźnej aktywności. Na pewno nie z perspektywy mieszkańców miejscowości położonych wzdłuż DK92, dla których przerwy w tranzycie przynoszą wymierne korzyści ekonomiczne. Każda przestrzeń stanowiąca część infrastruktury ruchu i przepływu jest przestrzenią spowolnienia. Bezruch jest formą antycypacji oraz formą kontraktu pomiędzy oczekującymi i pauzującymi, a tym co ma nadejść (zob. Cresswell 2012: 645–653). Jest więc swoistego rodzaju produktywnym środkiem na dotarcie do czegoś, co ma swój cel. Obietnica, że wydarzy się to, na co się czeka definiuje bezruch i zastój (Bissell 2007: 277-298). �DK92: pobocza, infrastruktury, ludzie Pomiędzy Boczowem a Świebodzinem, wrzesień 2014, fot. Mariusz Forecki �150 151 �152 153 �154 155 �156 157 �158 159 �160 161 �162 163 �164 165 �166 167 �168 169 �170 171 �172 173 �174 175 �176 177 �178 179 �DK92: nowa bieda Rozległy, kiedyś całkowicie wybrukowany, rynek dzisiaj nazywa się Placem Wiosny Ludów. To centrum Brójec. Są tutaj wszystkie najważniejsze sklepy: przemysłowy, rzeźnicki, spożywczy ABC, kwiaciarnia oferująca też nasiona, księgarnia ze zniczami, punkt apteczny. Między pokrzywioną wiatą przystanku autobusowego a nową kostką kiosku Ruchu czasem rozkłada się stragan warzywno-owocowy, czasem z tanią odzieżą. Na wysokich schodach przed domami siadują rodziny, sąsiedzi, znajomi. Przy ABC swoje miejsce mają amatorzy pitego na powietrzu alkoholu. Bywa, że realizują swoją pasję od rana. Na uliczkach przylegających do rynku zachował się dawny układ urbanistyczny. Zabudowa jest zwarta, gdzieniegdzie pod tablicami z nazwami ulic widać jeszcze litery gotyckiego pisma. Ruch na uliczkach jest niewielki, ale szum aut słychać niemal bez przerwy. To oddalona o kilkaset metrów od rynku droga krajowa numer 92. Dla Brójec prawie wszystko się na niej kończy i wszystko zaczyna. Dawne rzemieślnicze miasteczko, po II wojnie zdegradowane do statusu wsi, jest otoczone krajówką niczym ramieniem. O śmiertelnych wypadkach na tej drodze opowiadać może każdy. Zwłaszcza o owianym złą sławą „zakręcie latających trupów”. Zakręt niby nie nadzwyczajny, droga płaska, ale auta się roztrzaskiwały, a ludzie ginęli. Teraz stoi tam fotoradar na słupie i wymusza zmniejszenie prędkości. Jest lepiej. Co ciekawe, oddalona o zaledwie 3 kilometry nitka autostrady A2 nie skłania do wylewnych rozmów. Pięciu mężczyzn pije piwo pod sklepem. Siedzą na ławce, mają akurat przerwę w pracach 181 �remontowych: „Tutaj jest pizda, cipa i gówno – mówi jeden z nich – Autostrada ani niczego nam nie dała ani nie zabrała. Dla naszych Brójec to bez znaczenia. Nie ma pracy, nie ma nic. Kiła i mogiła.” Pracował kiedyś w Irlandii i Niemczech. Gdy musiał wrócić na pogrzeb matki, chciał znowu od razu wyjeżdżać. „Bo tu się źle żyje. Nawet przy drodze nie ma już niczego, żadnych usług.” Opowieści o emigracji zarobkowej słyszy się bardzo często, można odnieść wrażenie, że co druga rodzina ma krewnych zarabiających pieniądze w Anglii, Irlandii, Norwegii. Z usadowionego na brójeckim rynku przystanku autobusy odjeżdżają trzy razy, dojechać można tylko do Trzciela i Międzyrzecza. Głównie jednak w „dni nauki szkolnej”, w wakacje to już właściwie nigdzie. Więc albo ma się samochód i prawo jazdy, albo jest się zdanym na Brójce. To ostatnie brzmi niemal jak wyrok, ale miejscowi tak właśnie postrzegają swoje usytuowanie. Jest to tym wyraźniejsze, że do lepszego miejsca wcale nie jest daleko: „Jak się dostałem do kliniki do Poznania, jak wszedłem na oddział, to myślałem, że w innym kraju jestem. Nie żartuję. Wyszedłem ze szpitala w Gorzowie, to dom wariatów. A tam normalnie. Poznańskie to jest inny kraj już, podsumowuje swoje doświadczenia jeden z mieszkańców – Wielkopolski do tego bajzlu lubuskiego nie porównujcie. To jest koniec świata.” Te radyklane opinie nie są odosobnione. W podobny sposób postrzega różnicę między regionami pani z brójeckiej księgarni: „Ten nasz rejon jest niby blisko granicy, zachód Polski, świadomy, nie taki ciemnogród, jak tam, gdzieś dalej na Wschodzie. Ale rynku pracy nie ma. A wystarczy do Wielkopolski wjechać, to się zmienia wszystko. Tam od razu inaczej. Tam się rozwija jakoś wszystko. Inaczej się gospodarzą.” Siwa sprzedawczyni z kiosku ma na ten temat wyrobioną opinię: „Młodzi ludzie tutaj żyją z dnia na dzień. Niczym się nie interesują. Nawet polityką. Jak szli do wyborów, czy ostatnio do referendum, to nawet nie wiedzieli, w jakiej sprawie.” Ostatni komentarz był odpowiedzią na moje pytanie o tygodnik „Polityka”: „Panie, tutaj nikt jej nie kupuje, to ja nie zamawiam.” Niedawno działał jeszcze w Brójcach tzw. klub, czyli przydrożny domu publiczny. Zajmował piętrowy, pomalowany na szaro klocek, otoczony wysokim płotem. 182 Teraz z tarasu zwisa płachta z wielkimi czarnym napisem „Sprzedam lub wynajmę” (i numerem telefonu)1. Raczej negatywnie postrzega obecną sytuację także najemca lokalnego Lewiatana, oddalonego od rynku o nieco ponad kilometr, wciąż jednak blisko ramienia DK92. „Ja nie widzę zbyt dużej różnicy po wybudowaniu A2. Kiedyś było więcej prostytutek, ale i tak rzadko je widziałem, bo rano, jak jechałem tu z Trzciela, to nie stały przy drodze.” Z jego perspektywy, ruch w sklepie jest taki, jaki był, czyli za mały. Podkreśla, że uruchomienia A2 nie miało „żadnego wpływu” na funkcjonowanie jego sklepu. Nie orientuje się też, jak działają przydrożne bary i restauracje, bo po prostu z nich nie korzysta. Ma jednak żal do inwestora i „Kulczyka”, że nie zaprosili mieszkańców na otwarcie autostrady: „Nawet burmistrza tam nie było!” Inny mieszkaniec Brójec miał do powiedzenie nieco więcej, jakkolwiek jego poglądy nie odbiegały od krytycyzmu pomieszanego z fatalizmem. Był akurat pod lekkim wpływem alkoholu: „Napiłem się dzisiaj, bo można – wyjaśniał (była sobota) – Poza tym zmarł mój kolega.” Jak twierdził, przez 7 lat pracował przy pracach wykopaliskowych poprzedzających budowę autostrady. Pracował jako pomoc fizyczna, ale zdarzało im się „wykopywać różnego rodzaju wytwory kultury łużyckiej”. Te „dzbanki i pierścienie” wysyłano potem do Poznania do Muzeum Archeologicznego. „Grosze płacili, ale robota jakaś była. Dużo ludzi stąd pracowało przy tym, ale się skończyło.” Najgorsze, jego zdaniem, jest to, że w Brójcach nic się nie dzieje. Owo „dzianie się” odnosi do kwestii zatrudnienia: „Nie ma pracy, młodzi uciekają. Jak nie było autostrady, to ruch był większy i wszystko przy drodze prosperowało.” Teraz ruch na DK92 jest taki sam, jak wcześniej, ale „interesy przydrożne siadły”. Podobnie, jak najemca Lewiatana, jako widoczny symptom kryzysu postrzega zniknięcie prostytutek. Jak deklaruje, „bułgarki” nawet kiedyś 1 Gdy pojawiłem się tam po raz pierwszy, we wrześniu 2014 r., „klub” zdawał się jeszcze funkcjonować, o czym zaświadczała biała kartka umieszczona na bramie (nad nią tablica „Uwaga! Zły pies”) o treści (pisownia oryginalna): „Przepraszamy nie ma nikogo proszę dzwonić pod numer…. Closs ples call…. Закрыте пажалуства званиц…” 183 �u siebie nocował: „Było spokojnie, nawet jak przychodzili po nie alfonsi. Proboszcz i sołtys wyklęli mnie za to.” Impulsu do zmiany sytuacji upatruje w budowie zjazdu z autostrady. Utrzymuje zresztą, że taki zjazd planowano w pobliski Myszęcinie (6 km z Brójec). „Jakaś pani” kupiła nawet ziemię na obszarze tego potencjalnego zjazdu, ale teraz leży ona odłogiem i nikt nie chce jej kupić. Mężczyzna dodaje, że według „odgórnych” ustaleń, zjazd z autostrady w pobliżu Brójec powstanie, ale nie prędzej niż w 2025 r. Wieszająca pranie w ogrodzie przed domem, 40-letnia kobieta była bardzo skora do rozmowy. I do narzekań, jak się później okazało. „Autostrada zabrała pracę. Ci kierowcy, co zostawiali pieniądze przy drodze krajowej, teraz jeżdżą autostradą – przekonywała – Na krajówce ciągle ruch, ale to same ciężarówki. Oni się nie zatrzymują u nas, a jak śpią, to tylko w swoich kabinach. Kiedyś była tak dobrze, teraz nie ma nic.” Wcześniej kobieta pracowała przez 3 lata w pobliskim hotelu „Victoria”. Zwolniono ją jednak kilka miesięcy wcześniej, bo „nie było co robić”. Pamięta jednak inne, lepsze czasy, gdy w tym samym hotelu na jednej zmianie pracowały aż trzy kobiety. Teraz, co prawda, ma inną pracę, ale wcześniejsza, w hotelu, była lepsza. „Autostrada zepsuła wszystko.” Zrozumiałe jest, że inną perspektywę, wynikającą z pełnionych obowiązków, ma sołtys Brójec. Energiczna, ponad 60-letnia kobieta jest aktywnym urzędnikiem. W swoim biurze przyjmuje petentów potrzebujących rady w kwestiach podatkowych czy zaciągnięcia pożyczek albo zwyczajnej rozmowy. Jej opinia nie pokrywa się z cytowanymi wyżej narzekaniami „Tutejsi ludzie często są pasywni. Rada sołecka się stara, ale napotyka na mur, bo ludzie nie wyciągają rąk i czekają aż ktoś zrobi wszystko za nich. Tak samo jest w temacie pracy: jak ktoś chce pracować to pracę znajdzie.” Jako pozytywne przykłady aktywności wskazuje festyny przykościelne, coroczne dożynki, konkursy zarządów okolicznych wsi. Potwierdzeniem jej słów są wiszące na ścianach dyplomy i wyróżnienia, a także pyszniące się na półce puchary, niektóre przyznane za zwycięstwa w takich niestandardowych kategoriach, jak rzut trampkiem do kosza czy slalom z miotłą. Ostatnio, dodaje, miało miejsce „spotkanie 184 Brójec w Brójcach”, na które przybyli mieszkańcy Brójec Łódzkich (powiat łódzki-wschodni). Integrację dwóch wsi o podobnych nazwach anonsował nawet popularny prezenter Maciej Orłoś w telewizyjnym „Teleexpresie”. Pani sołtys lojalnie przyznaje, że wiele lokalnych wydarzeń to inicjatywa proboszcza miejscowej parafii, osoby bardzo obrotnej i mającej liczne kontakty. Zarządzający brójecką parafią jest faktycznie zaangażowany w życie lokalnej społeczności. Dostrzega także skutki otwarcia A2, polegające choćby na tym, że zmniejszyła się liczba wypadków drogowych. Z własnego doświadczenia kapłana pamięta ponadto, że przejście na drugą stronę drogi krajowej z konduktem pogrzebowym do znajdującego się tam cmentarza, wymagało czekania na lukę w sznurze aut, czasem nawet 15 minut. Teraz to się raczej nie zdarza. Pozostałe sprawy nie przedstawiają się jednak tak pozytywnie: „Taką konkretną rzeczą, która się zmieniła jest to, że 20 osób zatrudnionych w gastronomii i w hotelach straciło pracę. Te panie są na bezrobociu w tej chwili. Z tej miejscowości.” Jeśli idzie o ocenę sytuacji Brójec sprzed i po uruchomieniu autostrady A2, pani sołtys nie odbiega od współziomków: „Nic się nie zmieniło od wybudowania autostrady, nam się żyje tak, jak się żyło.” Młodzi ludzie chcą z Brójec wyjechać, a starzy zostają, bo już im niewiele potrzeba. Narzeka, że w okresie poprzedzającym otwarcie A2 nie rozmawiano na ten temat na zebraniach wiejskich. Mówiło się jedynie o mającym powstać w okolicy zjeździe z autostrady, co miało pozytywnie wpłynąć na sytuację w Brójcach. „Niektórzy nastawili się na zysk z budowy i poinwestowali w ziemię, której teraz nie mogą się pozbyć”, komentuje. Pamięta, że kiedyś w okolicy były tu jakieś „bunkry”, pozostałości nazistowskiej budowy, które nazywano „Biały mur” (dzisiaj w pobliżu funkcjonuje Obwód Utrzymania Autostrady „Biały Mur”) „Gdy policja kogoś ścigała, to jak się ukrył w tych bunkrach, to mogli go miesiąc szukać i by nie znaleźli.” Jej dalsze uwagi mają już znacznie bardziej krytyczny wydźwięk. Pani sołtys zauważa, że mocno zmalał ruch osobowy na DK92, za to nadal jeździ tą trasą mnóstwo tirów. „Biznesy przydrożne popadały: hotel Victoria tutaj, hotel Sen w Myszęcinie i Klara. Hotel Pan Tadeusz w Rzeczycy również się chyli ku upadkowi. Generalnie 185 �wszystko przy drodze pada, nawet tutejsza stacja benzynowa.” Z konfidencjonalnym uśmiechem stwierdza jedynie, że „w lesie to tu były różne rzeczy”, odnosząc się w ten sposób – dość powszechny na badanym przez nas terenie – do niegdysiejszych aktów prostytucji i przemytu. Rozmowa dotycząca autostrady nie mogła pominąć tematu wypadków. Pani sołtys przyznała, że kumulowały się one na wysokości dwóch brójeckich hoteli: „Victorii” i „Marii”. Poinformowała także, że walczy o wybudowanie dla mieszkańców kładki nad wciąż ruchliwą i niebezpieczną DK92. Niestety, dostaje odmowne pisma od krajowego zarządu dróg i autostrad. Jak już wspomniałem, ostatni odcinek autostrady A2, ze Świecka w Lubuskiem do Nowego Tomyśla w Wielkopolsce, oddano do użytku pierwszego grudnia 2011 r. Było to o pół roku wcześniej niż zakładał przyjęty terminarz robót. Dodatkowym atutem stała się wiadomość, że przez sześć pierwszych miesięcy podróż tym odcinkiem będzie darmowa. W rezultacie tysiące ludzi z Pomorza, Kujaw i Wielkopolski wybrały się na samochodowe wycieczki do Niemiec. Przeprowadzone badania – wspólny sondaż AWSA i „Gazety Wyborczej” z października 2012 r. – przekonywały o szerokiej akceptacji i entuzjazmie dla nowej autostrady. We wspomnianym sondażu 73% Poznaniaków uważało, że dzięki A2 Polska zyskała szybkie i bezpieczne połączenie z Europą, 31% przy planowaniu urlopu brało pod uwagę oferty niemieckich lotnisk i biur podróży, a 25% zaczęło dzięki niej korzystać z oferty turystycznej Berlina oraz innych miast europejskich (A2 do Świecka w ocenie Pozna‑ niaków 2012). Wyrazistym kontrastem w stosunku do tych postaw jest „język biadolenia i narzekania” (Buchowski 1996: 60), z jakim stykałem się wielokrotnie podczas badań. Miał rację Michał Buchowski, że język/dyskurs ten utwierdza podzielane poglądy, stając się czymś na kształt potocznego perpetuum mobile. W skład tego języka wchodzą różne komponenty, tworzące swoiste continuum: od agresywnego i oskarżycielskiego narzekania (Cały ten kryzys jest winą Kul‑ czyka), po fatalistyczne biadolenie (Bo tu się źle żyje). Należy zaznaczyć, że bazą tego języka nie jest spójna identyfikacja polityczna, ale 186 raczej podzielane doświadczenie wielkiej zmiany, poczucie braku sprawstwa i nagłe wytrącenie z oswojonej normalności. Ogólnopolskie media pokazywały uśmiechniętych podróżnych, ganiąc jednocześnie kierowców nie potrafiących stosować się do obowiązujących na autostradzie przepisów ruchu drogowego. Wydarzyło się jednak coś jeszcze, coś o czym nie mówiły pozytywne postawy wobec A2, „zaświadczane” przez opinię mieszkańców Poznania, traktujących ją czysto użytkowo, w kategoriach nowoczesnego udogodnienia i wsparcia w praktykach konsumenckich. Oto droga krajowa 92, potocznie nazywana „dwójką”, główny wcześniej korytarz komunikacyjny na zachód, stereotypowo słynący z przydrożnej sprzedaży krasnali, stojących po lasach tirówek czy pokątnej sprzedaży paliwa, stała się nagle drogą peryferyjną. Stara „dwójka” to legenda. Ciągnęła się od Warszawy do Rzepina na granicy. Dla jednych była korytarzem na zachód, to nią wyprawiali się tam handlarze, gastarbeiterzy, przemytnicy. Dla innych stanowiła koszmar, kojarzący się z korkami, oszalałymi kierowcami tirów, śmiertelnymi wypadkami. Ich symbolem była choćby śmierć Bronisława Geremka, w lipcu 2008 r. Na DK92 w pobliżu miejscowości Lubień (gmina Miedzichowo), około 10 kilometrów od zjazdu z nieukończonej wtedy autostrady A2, prowadzony przez byłego ministra spaw zagranicznych i wybitnego polityka mercedes, zjechał na przeciwny pas jezdni, zderzając się czołowo z samochodem dostawczym. Dla wielu ludzi żyjących na jej skraju, „dwójka” była natomiast miejscem pracy. W przydrożnym barze, restauracji, punkcie sprzedaży małej architektury, hotelu, motelu, warsztacie samochodowym, stacji paliw. Albo po prostu na skrawku pobocza, skąd sprzedawało się grzyby, jagody, szparagi. „Dwójka” żywiła, karmiła, pozwalała niektórym na stworzenie małych fortun. Złote czasy skończyły się nagle, jednego dnia, owego pierwszego grudnia. „Przed otwarciem autostrady jeździło tędy 40 tys. samochodów dziennie! – opowiada o tym jeden z restauratorów – Dosłownie zderzak w zderzak. A potem budzę się rano i słyszę straszną ciszę.” Inny dodaje: „Kiedyś czekało się pół godziny, żeby przejechać na drugą stronę. A tu nagle można stanąć na środku 92 i nic się nie dzieje!” 187 �Podawane przez naszych rozmówców liczby są raczej przesadzone; to zresztą częsty przypadek, z jakim spotykaliśmy się w terenie. Jeden z rozmówców z Miedzichowa twierdził, że „tiry jeżdżą tam bez przerwy, przeszkadzają i hałasują”. Na podstawie ponawianych, 3-godzinnych obserwacji tej miejscowości, mogę stwierdzić, że w ciągu 60 minut pojawia się tam co najwyżej kilka tirów. Wrażenie nadmiaru dużych i hałaśliwych samochodów pozostaje jednak faktem społecznym. Również według Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad w okresie przed otwarciem autostrady drogę 92 pokonywało dziennie niespełna 8 tys. (w tym około 1,7 tys. samochodów ciężarowych z przyczepą2), a nie 40 tys. aut, jak podawali właściciele restauracji. Bez względu na te rozbieżności, skala zmiany, jak się dokonała, była naprawdę ogromna. Jak mantra w opowieściach o otwarciu autostrady pojawia się bowiem wspomnienie „wielkiej” albo „strasznej” „ciszy”. Ukończenie budowy ostatniej nitki autostrady A2 oficjalnie, jak już pisałem, przedstawiano jako wielkie wydarzenie, mające napędzać lokalne ekonomie. Swoje oczekiwania związane z uruchomieniem autostrady miały też lokalne władze. Pamięta je dobrze choćby sołtys Bolewic: „Mieszkańcy mieli wtedy takie przekonanie, że jak zbudują autostradę, to przyjdą inwestorzy. Z Poznania, czy z gdzieś dalej, że ta gmina ożyje. No ale niestety, nie wyszło.” Owszem, około 10 mieszkańców Bolewic znalazło zatrudnienie w obwodach utrzymania autostrady. Gmina otrzymała także od inwestora kruszywo z przeznaczeniem na naprawę dróg gminnych. Subiektywnie, zdaniem sołtysa, poprawiło się także bezpieczeństwo na DK92, przebiegającej przez środek Bolewic, oddaliła się jednocześnie szansa na budowę obwodnicy. Oczekiwania były jednak znacznie większe. Podobnie, jak w Miedzichowie. „Oj, były duże oczekiwania! W naszych dokumentach planistycznych, w strategiach, ujmowano jako mocne strony gminy właśnie bliskość autostrady”, wyjaśnia sekretarz gminy. Zakładano, że powstaną bazy logistyczne, warsztaty 2 Dane na podstawie ponawianego co 5 lat przez Krajową Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad Generalnego Pomiaru Ruchu (2010 r., punkt pomiarowy Bolewicko-Lwówek). Dane dostępne na stronie: www.gddkia.gov.pl/pl/987/gpr-2010 (data dostępu: 10.09.2016). 188 samochodowe, że rozwiną się usługi. Prywatni przedsiębiorcy masowo zwracali się do urzędów z wnioskami o zwolnienia podatkowe, chcąc przyciągnąć dzięki temu nowych klientów. Urzędnicy liczyli na remonty dróg lokalnych, budowę potrzebnych obwodnic. Autostrada miała podnieść atrakcyjność terenów, które wcześniej były raczej zapomniane. „Pod względem infrastruktury gospodarczej od dwóch czy trzech lat nie dostrzegamy żadnych istotnych zmian w powstawaniu nowych podmiotów gospodarczych, które by mogły oprzeć swoją działalność na ruchu tranzytowym”, kwituje urzędnik z Miedzichowa. Zastępca burmistrza Trzciela nie wypada na tym tle oryginalnie. Zauważa zmianę w strukturze ruchu samochodowego, polegającą na tym, że zmniejszył się ruch aut osobowych, liczba tirów pozostała z kolei na stałym poziomie. Podkreśla poza tym brak dodatkowych, infrastrukturalnych inwestycji. „Na tej zmianie zyskały tylko dwa centra parkingowe dla tirów”, puentuje. Widomym i często wymienianym znakiem skutkiem „modernizacji przez autostradę” są przydrożne prostytutki. A raczej ich brak. „Panie, przed otwarciem autostrady tylko na 10 kilometrach trasy z Rzepina do Boczowa stało ich 14 – wspomina stary taksówkarz – Teraz jedna, może dwie.” Kierowca pamięta klienta, który długo nie mógł się zdecydować na wybór żadnej z dziewczyn, każąc się wozić w tę i z powrotem przez godzinę. A jak już wreszcie jedną wybrał, to wrócił szybciutko, już po paru minutach. Ludzie, którzy wynajmowali im kwatery, pamiętają te dziewczyny jako ciche, czyste i sympatyczne. W większości określano je jako „bułgarki” (także „ssaki leśne”, „automaty do lodów”), powtarzając stereotypowa wiedzę na temat ich pochodzenia. Oczywiście, nikt im nie sprawdzał dokumentów. Prostytutki stały kiedyś przed każdym prawie motelem czy zajazdem. Przydrożny sprzedawca z Trzciela stwierdza, że z całej grupy „bułgarek” obecnie została tylko jedna. Pracownik zajazdu „Otwarte Wrota” w Sępolnie zauważa, że kiedyś na przyległym parkingu kręciło się wiele prostytutek. Gdy jednak niemal cały ruch tranzytowy przeniósł się na darmową A2, wszystkie zniknęły. Podobnie w „klubie” w Brójcach. „W dzień to tam nigdy nikt nie stał, samochody 189 �podjeżdżały w nocy – opowiada sprzedawczyni z tamtejszej księgarni – A te panie chodziły po Brójcach, je się znało. Zakupy robiły, jedna z dzieckiem. Bardzo przyjemne były, rozmawiały normalnie, dzień dobry i nic strasznego nie było z nimi.” I stamtąd jednak „sympatyczne” panie zniknęły, a budynek „klubu”, jak wspomniałem, wystawiono na sprzedaż. „Super dziewuchy to były. Ale to się skończyło. Tego nie ma. Ale mówiąc szczerze, to takiemu szarakowi jak ja, czy kto inny, to nikomu nie przeszkadzało”, wyrokuje jeden z mieszkańców Brójec. Można w tym miejscu sformułować pewną generalizację. Z jednej strony, usłyszeliśmy wiele opowieści o przygodach klientów z prostytutkami, o miejscach ich pracy, podglądaniu je w lesie przez dzieci i nastolatków, także o niepisanych umowach z miejscową policją. Opowiadaniom tym towarzyszyły zwyczajowo mrugnięcia, znaczące uśmiechy i pochrząkiwania. Pikantny temat zachęcał do dzielenia się informacjami i skracaniu dystansu między rozmówcami. Z drugiej strony, obecność i nieobecność prostytutek zaczęto traktować jako poważny marker zmian. Ich brak stawał się namacalnym dowodem na regres, na odpłynięcie klientów i pieniędzy, przekształcając się w jedną z metafor „modernizacji przez autostradę”. Wspomniana wcześniej figura „wielkiej ciszy” to inna metafora tego samego procesu. Funkcjonuje ona zarazem jako wstęp do rozpisanej na wiele głosów opowieści o kryzysie, jaki przyniosło otwarcie A2. Oczywiście, lokalni przedsiębiorcy znali plany rządu, spodziewali się mniejszej liczby klientów i spadku swoich dochodów. Ich rachuby były jednak zbyt optymistyczne. Gdy wszedłem do restauracji „Pan Tadeusz” w Rzeczycy, kucharka na mój widok zakrzyknęła: „O Boże, klient!” Po czym od razu poinformowała, że nie ma pieczeni ani golonki. Jej miejsce pracy znajduje się w rozległym, piętrowym budynku, z białymi kolumnami podtrzymującymi taras wieńczący wejście. Wewnątrz trofea myśliwskie, drewniane rzeźby, obrazy na ścianach, stylizowane meble. Wrażenie wykwintności i polor szlacheckiego dworku. Po uruchomieniu A2 „Pan Tadeusz” trwa jedynie dzięki zatrzymującym się tam kierowcom z Litwy i smakoszom, którzy zaglądają czasem w poszukiwaniu smacznego, zdaniem właścicieli, tatara. 190 Właściciel „Pana Tadeusza” szacuje, że jego obroty spadły o 80%. „Stało się to z godziny na godzinę. Gości mamy tak teraz mało, że musiałem pozwalniać ludzi.” Dobrze pamięta też pierwszy – dla niego feralny – dzień funkcjonowania darmowej autostrady, gdy stanął na środku DK92 i rozglądał się na wszystkie strony, wyglądając samochodów. Jego zdaniem, gwoździem do trumny przydrożnych interesów jest jednak brak zjazdów z A2. „Jeden jest w Trzcielu, drugi w Torzymiu. To nas zabija. Komu się chce przejechać tyle kilometrów, żeby do nas trafić?”, pyta. „Kiedyś do mojej restauracji ustawiały się kolejki – opowiada właściciel hotelu „Maria” z Brójec – Zatrudniałem prawie 30 osób, dzisiaj zostały 4, w tym ja i moja żona. Ale komu teraz chce się zjeżdżać z autostrady żeby zjeść coś dobrego?” Jego biznes znajduje się tuż przy DK92, nieopodal „zakrętu latających trupów”. Restauracyjny taras wychodzi bezpośrednio na trasę i parking. Pokoje hotelowe znajdują się w dwóch połączonych budynkach – rozbudowa jest pamiątką po latach prosperity, długo przed uruchomieniem A2. Nazwa hotelu pochodzi od imienia żony jego właściciela. Właściciel „Marii” zaczął w 1991 r., w trzy osoby. Szybko zjednał sobie klientów, w godzinach szczytu, między szesnastą a dwudziestą chętni, by skorzystać z restauracji ustawiali się przed drzwiami. Opowiada o tym z dumą, ale i smutkiem. „Potem była makabra”, zauważa. Hotelarz jest dobrze zorientowany w kulisach budowy A2 i wielu lokalnych sprawach: to wieloletni radny i społeczny aktywista. W 2014 r. brał udział w spotkaniu z przedstawicielami AWSA i wojewodą lubuskim, na którym zwracał uwagę na zbyt wysoko wybudowany przepust wodny przy autostradzie. Jest on przyczyną podtopień działek rolniczych, a także fundamentów jego hotelu, co ponoć przed powstaniem A2 się nie zdarzało. Ostatnio wspierał także prace porządkowe na zaniedbanym XVII-wiecznym cmentarzu ewangelickim, znajdującym się po drugiej stronie DK92. Dzisiaj jest to nie tylko miejsce spoczynku, ale także malowniczy park z tablicami edukacyjnymi poświęconym występującym tam gatunkom ptaków i roślin (lelek kozodój, dzierzba gąsiorek, orlik pospolity). Właściciel „Marii” pamięta prosperitę na DK92. Wielokrotnie obserwował, że w czasie, gdy autokarowi turyści jedli w jego restauracji 191 �obiad, kierowcy udawali się do pobliskiego baru – prowadzonego przez niejakiego „Szaszę” – aby kupić tańsze paliwo. „Szasza” i jego nieodległy bar zniknęli, ale do dzisiaj wspomina się, że specjalizował się w nielegalnym kupnie i sprzedaży paliwa. Jedni kierowcy je u niego „spuszczali”, inni wlewali do swoich aut. Poza tym, „Szasza” handlował także produktami spożywczymi, np. kiełbasą i smalcem. Jako osoba przewidująca, zakładał, że otwarcie A2 zmniejszy ruch na drodze krajowej. Szacował, jak mówi, spadek obrotów o 50% – okazało się, że sięgnął on 90%. „Pozostali u nas klienci ze Wschodu – Rosja, Litwa, Białoruś. Jadą na wycieczki do Brukseli, Paryża, Berlina, a tutaj zostają na noc.” Jest to możliwe dzięki kontaktom nawiązanym i utrzymanym przed laty, szukanie klienta dzisiaj byłoby znacznie trudniejsze. Poza tym trafiają się pojedynczy kierowcy, także głównie zza wschodniej granicy. Większość z nich wybiera jednak ogromne centra obsługi, położone już dalej na zachód. Gdy trafi się zaprzyjaźniony estoński chór, można liczyć na darmowy mini koncert po kolacji. Ale poza tym jest coraz gorzej. „Nikt o nas nie pamięta – dopowiada brójecki hotelarz – Autostrada to wielkie pieniądze, my ich nie mamy, więc rząd jest głuchy.” Na co? Przede wszystkim na wnioski dotyczące budowy nowych zjazdów, mogących umożliwić łatwe i szybkie dotarcie do lokalnych restauracji i hotelików, takich jak „Maria”. Po drugiej stronie DK92, bliżej niesławnego „zakrętu latających trupów”, znajduje się inny brójecki hotel. Duży, rozłożysty kompleks kryty jest spadzistym dachem, który chroni pokoje dla 70 osób. Jasny, z tarasem i wielką salą taneczną, otoczonym zielenią. Inny niż przydrożny standard. Obok ulokowano stację paliw. Na pierwszy rzut oka „Victoria” zdaje się być zaprzeczeniem opinii o regresie i „wielkiej traumie”. Pierwsze sygnały o mylnym wrażeniu wysyła dziewczyna, pracująca na sąsiadującej z „Victorią” stacji paliw. „Ruch jest mały, klientów prawie nie ma. Tirowcy to tyle, że śpią na parkingu – rozkłada ręce – W weekendy to nawet nie przychodzi kucharka, bo to się nie opłaca.” A jeśli komuś zachce się jeść? „Ja mogę tylko odgrzać zamrożoną zupę.” Ruch na stacji rzeczywiście okazuje się być znikomy. Na towarach osiadł kurz, zielsko w wielu miejscach przerasta przez asfalt. 192 W hotelu także dziwna cisza i bezruch. Parking pusty, okna odbijają niebo, drzwi zamknięte. Po naciśnięciu na guzik, okazuje się, że „Victorii” pilnuje starszy mężczyzna, ojciec właściciela. Przygłuchy, więc nie zawsze słyszy dźwięk dzwonka. „Ludzie dzisiaj są biedni, nie stać ich na hotele – tłumaczy, ściszając tranzystor nastawiony na Radio Maryja – Przestrzegałem syna przed tą budową. Nadchodził już światowy kryzys, u nas było złodziejskie uwłaszczenie. A potem jeszcze zbudowali autostradę. To się nie mogło powieść.” „Victoria” narodziła się z dość niezwykłego pomysłu. To nie miał być kolejny motelik dla kierowców. Chodziło o stworzenie miejsca rozrywki dla lokalnej społeczności, z naciskiem na osoby powyżej 40. roku życia. W istniejącym już wcześniej hotelu powstała więc sala bankietowa wyposażona w dobry sprzęt nagłaśniający i system oświetleniowy. Na ścianach położono tapety w wyszukane wzory i zaplanowano organizację cyklicznych imprez. Miało się powieść, bo przecież w okolicy, jak przekonywano, mieszka „dużo kulturalnych obywateli”, a inne, nastawione na podobną działalność obiekty są dopiero w Zielonej Górze, Gorzowie i Poznaniu. Właściciel spoglądał szeroko: „W promieniu 20 km mieszka tutaj sto kilkadziesiąt tysięcy ludzi: Międzyrzecz, Babimost, Szczaniec, Świebodzin, Trzciel, nawet do Sulechowa moglibyśmy sięgnąć.” „Impuls do zabawy” okazał się jednak słaby. Co więcej, średni utarg ze stolika nie przekraczał 50 złotych, bo klienci „robili podkład” przed wyjściem z domów. Szybko okazało się, że niekonwencjonalny pomysł trafił w próżnię. Dodatkowo trzeba było jeszcze dbać o część hotelową. Dla osiągnięcia rentowności potrzebne byłoby systematyczne obłożenie, niestety wycieczkowe autokary podjeżdżały nieregularnie (głównie z Litwy i Łotwy). Dzisiaj pojedynczy goście gonią echo na długich korytarzach. Zdesperowany właściciel próbował już sprzedać hotel, ale nie ma chętnych. Ostatnim pomysłem na przetrwanie jest przerobienie hotelu na dom spokojnej starości, nastawiony na klientów z Niemiec. Z tym wiąże się jednak konieczność przeprowadzenia poważnego remontu: poszerzanie otworów wejściowych, przeróbki w łazienkach, budowa windy. Sala bankietowa mogłaby służyć za salę do ćwiczeń i rekreacji. Ale skąd wziąć na to pieniądze? 193 �„Ludzie którzy jechali do Niemiec sprzedać jakiś tam towar, wracali tutaj i zasilali markami tą trasę. Ona żyła dzień i noc. Tu kiedyś było Eldorado – podsumowuje właściciel „Victorii” – W tej chwili duże korporacje, autostrada, czy sieciowe CPN-y przejmują to i przejmą do końca, prędzej czy później.” Pod Torzymiem, na stoisku z wyrobami gipsowymi i wikliną, pusto, jak w „Victorii”. Niemcy już się nimi znudzili, a przejezdnych ze Wschodu nie ma tak wielu. „Dla nich, im bardziej coś się świeci, im bardziej jest jaskrawe, tym ładniejsze i lepsze – stwierdza sprzedawca – Ale są biedniejsi od Niemców.” Obok rzeczywiście jaskrawych krasnali, sarenek i goryli leży też atrapa granatów i portret Putina o złowrogim wyrazie. „Takie czasy” – mówi. „Kiedyś interes szedł wszystkim. Od Poznania dotąd było 47 takich punktów. My byliśmy 48. Teraz są 3” – komentuje właściciel przydrożnego stoiska z Miedzichowa. W sprzedaży są rzeźby z betonu, dużo wzorów włoskich, także malowane krasnale z żywicy, używanej do budowy łodzi. Do tego wyroby z wikliny, drewna, skóry. Pytany o obroty, zdecydowanie odpowiada, że nie jest tak dobrze, jak 20 lat temu, „kiedy za cokolwiek się człowiek chwycił, to wychodziło.” Za brak klientów i dochodu wini autostradę, ale także częściowe zablokowanie ruchu ze wschodu ze względu na wojnę na Ukrainie. Twierdzi, że są dni, podczas których przy jego sklepie nie zatrzymuje się ani jedna osoba. „Dzisiaj jesteś pierwszy”, kwituje. Na zegarku godzina czternasta. Znając skłonność do przesady w podawaniu danych liczbowych dotyczących natężenia ruchu na DK92, postanowiliśmy sprawdzić, czy narzekania na brak klientów i w tym wypadku nie są wyolbrzymione. Ponawiane obserwacje potwierdzają jednak, że liczba zjeżdżających do punktu klientów jest znikoma, to średnio kilka osób dziennie. Determinacja sprzedawców jest jednak tak duża, że pracują również w niedziele i święta (np. w Boże Ciało). Według jednego z postronnych rozmówców działalność ta – raczej nieopłacalna – prowadzona jest jedynie po to, by zapewnić systematyczne wpłacanie składek emerytalnych. Dwa z opisanych wyżej stoisk przetrwały przede wszystkim dzięki temu, że stoją na gruncie odziedziczonym po przodkach, nie wymagającym więc płacenia za dzierżawę. 194 Osobnym zagadnieniem jest pytanie o to, jak radzą sobie osoby, które zmuszone zostały do likwidacji tego typu punktów. Wiadomo na ten temat niewiele, nasi rozmówcy najczęściej nie orientowali się w tej kwestii. Z nielicznych, fragmentarycznych danych można wywnioskować, że sytuacja jest zróżnicowana. Wiele osób wykorzystała możliwość przejścia na emeryturę, znamy przypadek „przekwalifikowania się” na jubilerstwo i zatrudnienie w firmie córki, a także zajęcie się prowadzeniem zorientowanego agroturystycznie hotelu („Rancho Colorado”). W wielu miejscach przy DK92 widać stare, nieaktualne szyldy po upadłych punktach usługowych. Niektóre z nich w języku niemieckim, np. „Pilze, trocken, Marinade” (grzyby, susz i marynata). Na poboczach walają się też pozostałości pawilonów, ławek, stolików, drewnianych albo wiklinowych ogrodzeń. Czasem towarzyszą im ogłoszenia o chęci sprzedaży gruntu – „Tanio”. Niektóre z owych szyldów wciąż jednak anonsują istniejącą usługę czy sprzedaż. W Lutolu Suchym nadal drobną sprzedażą zajmuje się starsza kobieta. W ofercie ma bogaty wybór przetworów, wyeksponowanych na specjalnym stojaku: wiele gatunków grzybów, jagody, ogórki, paprykę, kompoty owocowe. Z rozrzewnieniem wspomina wizytę dziennikarzy niemieckiej telewizji, tym milej, że zostawili jej za rozmowę drobną sumę pieniędzy. Mieszka tuż obok, schodzi zatem do swojego stoiska, gdy pojawia się klient. Ale jest ich coraz mniej. Zyski ze sprzedaży traktuje zatem wyłącznie jako uzupełnienie świadczeń emerytalnych. Poza autostradą, skarży się na sąsiadów, którzy podobno systematycznie sprowadzają na nią kontrole, a w konsekwencji – konieczność płacenia mandatów. Z całą pewnością należy do rudymentów dawnego zjawiska. „Jak otwarli granice, pod koniec lat 80., kto co miał, to sprzedawał. Jeden z drugim szli sobie nazbierać grzybów i na drogę z nimi! Sprzedali, znowu do lasu i mieli na nalewkę albo i na co innego. Wszyscy handlowali przy drodze. Dzieciaki po szkole chodziły do lasu zbierać grzyby, jagody i też sprzedawały”, wspomina 60-letnia mieszkanka Miedzichowa. Pamięta, że bez przerwy jeździły tiry z zagranicznymi rejestracjami: niemieckimi, belgijskimi, holenderskimi. „Potem jakoś tak samoczynnie... Autostrada jak powstała, to już ruch zamarł.” 195 �Jednym z niezwykle istotnych – chociaż już pozaekonomicznych, a raczej kulturowych – powodów regresu wywołanego przez otwarcie A2 był emocjonalny stosunek do autostrady. Wbrew oficjalnej retoryce władz centralnych i głównego inwestora, emocje lokalnych społeczności wobec A2 bliższe były Tuanowskiej topofobii (Tuan 1990) niż entuzjazmowi. Na postawie tej zaważyło kilka czynników. Pierwszym z nich była specyficznie rozumiana „eksterytorialność” nowej autostrady (Kochaniewicz i in. 2016). Eksterytorialność jest pojęciem z zakresu prawa międzynarodowego, oznaczającym wyłączenie spod jurysdykcji państwa miejscowego pewnego obszaru jego terytorium. Nie chcąc wikłać się tutaj w prawnicze detale, poprzestanę na takim ogólnym stwierdzeniu, tym bardziej, że przywołane pojęcie pełni raczej rolę symbolu. Należy jednak zaznaczyć, że podczas naszych badań słowo to także się pojawiało, a rozumiane było właśnie w taki uproszczony, niemalże potoczny sposób. Właścicielem najbardziej nas interesującego odcinka autostrady A2 jest, jak już zaznaczałem, Autostrada Wielkopolska II SA. Przeprowadzone przez nas rozmowy i zyskane dzięki nim opinie, każą stwierdzić, że spółka wykreowała coś na kształt eksterytorialnego obszaru, na którym gospodaruje według własnych reguł. Przy tym nie chodzi wyłącznie o zapisane w umowie z rządem prawo do dzierżawy w ramach 40-letniej koncesji (obowiązującej do 2037 r.). Idzie raczej o demonstrowany społecznie sposób zarządzania ową koncesją. Najjaskrawszym dla większości naszych rozmówców wyrazem odseparowania się koncesjonariusza od lokalnej społeczności były, opisywane już, uroczystości z okazji otwarcia ostatniego odcinka A2. „Wybitni Polacy uświetnili uroczystość otwarcia autostrady A2”, entuzjazmowała się „Nasza Wielkopolska”, internetowy miesięcznik Ruchu Regionalnego Wielkopolan3. Byłoby rzeczywiście wspaniale, gdyby tylko uwzględniono oczekiwania lokalnej społeczności, która wyrażała spontaniczną chęć uczestniczenia w tym wielkim święcie modernizacji. Tymczasem teren uroczystości został w promieniu 3 „Nasza Wielkopolska”, nr 120, maj 2013, www.nasza-wielkopolska.eu/old/archiwum/120/120.pdf (data dostępu: 24.11.2014). 196 kilkuset metrów od węzła Trzciel zabezpieczony szczelnie przez ochroniarzy, którzy nie dopuszczali nikogo „z zewnątrz”. Okoliczni mieszkańcy mogli tylko z daleka popatrzeć na czubki namiotów i wsłuchać się w dźwięki grającej orkiestry. Wielokrotnie powracał żal z powodu takich okoliczności święta, tak samo obecny w rozmowach z przedstawicielami lokalnych władz, jak i zwykłych mieszkańców. Jednoznacznie ocenił to zdarzenie radny Rady Gminnej w Trzcielu: „Jako Rada Miasta nie odczuliśmy tego zaproszenia. Działo się to jakby na terytorium eksterytorialnym, na terytorium autostrady.” Wrażenie eksterytorialności ma także swój drugi wymiar. Obszar autostrady odcina się od krajobrazu bardzo konkretną granicą, wyznaczaną przez wysoki, metalowy płot. Ten niedostrzegany zwykle element drogowej infrastruktury był głównym aktorem historii, która wydarzyła się w Chociszewie. Dla mieszkańców niewielkiej, pustoszejącej wsi wybudowany w odległości kilkuset metrów McDonald’s stanowił nie lada atrakcję. Tym większą, że urozmaiconą o wydzieloną strefę kawiarnianą McCafe oraz pokój zabaw dla najmłodszych, Gym&Fun. W istocie w lokalnym krajobrazie pojawiły się nawet dwie restauracje tej globalnej sieci, po obu stronach autostrady, współtworząc Miejsce Obsługi Podróżnych. Należy dodać, że są to jedyne restauracje tej marki w okolicy; McDonald’sa nie ma w pobliskim Świebodzinie, a najbliższy znajduje się dopiero w Zielonej Górze (ponad 50 km od Chociszewa). Nie ulega wątpliwości, że wraz z autostradą do Chociszewian zawitała także wizytówka „wielkiego świata”, przestrzeni rozrywki i konsumpcji, jakiej wcześniej nie mogli doświadczyć w tak bliski sposób. Tym boleśniejsze zapewne okazało się doświadczenie jej eksterytorialności. McDonald’s i cały teren MOP-u są bowiem ogrodzone płotem, i to w kilku miejscach podwójnym. Jest ponadto brama, ale ciągle zamknięta. Jako MOP przestrzeń ta jest wyłączona z użytku okolicznych mieszkańców. Uprawnionymi do przebywania na jej terenie są – poza pracownikami – tylko osoby podróżujące autostradą. Miejscowa młodzież, najbardziej bodaj zainteresowana dostaniem się do środka, zmuszona była przeskakiwać 197 �przez ogrodzenie. Czasem pomagał pracujący akurat na zmianie znajomy; wtedy, po uprzednim umówieniu się, można było ukradkiem wejść przez bramę. Starsi ludzie przez płot jednak nie przeskoczą. Co więcej, spotkaliśmy też komentarze sugerujące, że „ktoś” z wewnątrz autostrady smaruje górną część płotu zużytym olejem samochodowym. Miała to być forma walki z „intruzami z zewnątrz”. Jeden z mieszkańców Chociszewa mówi, że mieszkańcy chcieliby w niedzielę rowerem chociaż do okienka podjechać, złożyć zamówienie i odjechać. Najmłodsi z kolei chcieliby pójść z rodzicami do „pokoju zabaw Gym&Fun”, miejsca, które nie ma odpowiednika na wsi. Na dialog jednak nie liczą. Na niewiele liczą obecnie także przedstawiciele lokalnych władz samorządowych. Oczekiwania wójtów i sołtysów w fazie planowania budowy A2 wiązały się z ciążącą na nich odpowiedzialnością, wynikającą choćby z zaleceń Prezydenta RP: „zadania organów władzy w jednostkach samorządu terytorialnego każdego szczebla samorządu są bardzo odpowiedzialne, a od ich efektywnej i profesjonalnej realizacji zależy komfort życia mieszkańców danego regionu4”. Tę odpowiedzialność, zgodnie z Ustawą o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r., biorą na siebie władze samorządowe, a także organy administracji samorządowej oraz rządowej na terenie województwa. Nadzieje na pozytywne zmiany podsycały dodatkowo, obecne także w Polsce, dyskursy rozwojowe. Każda inicjatywa, każda nowość, nawet każde przedsięwzięcie infrastrukturalne ma w ich myśl prowadzić do „rozwoju”, który postrzegany jest nie tylko jako środek, ale i cel sam w sobie (Cowen, Shenton 1995: 28). Niestety, projekty mające prowadzić do oczekiwanych pozytywnych zmian, często są rozwojowe tylko z nazwy. Dla wielu naszych rozmówców tak stało się właśnie wraz z otwarciem A2. Wprawdzie część mieszkańców znalazła zatrudnienie przy obsłudze już funkcjonującej autostrady, ale jest ich niewielu. Jak podsumował, śmiejąc się, jeden z rozmówców: „Potencjał to tutaj jest i zawsze był. Każda kolejna władza miała pełne usta potencjału. No jakoś do tej pory nic z tego nie wyniknęło.” 4 Cytat ze strony www.prezydent.pl (data dostępu: 30.11.2014). 198 Fetowane przez władze centralne oraz głównego inwestora święto modernizacji okazało się – w kontekście przywołanych w tym rozdziale przykładów – fetą klasy rządzącej i elity finansowej. „Modernizowanie przez autostradę” ujawniło z kolei złożoność procesów transformacyjnych na każdym poziomie: finansowym, społecznym i kulturowym. Aktualna antropologiczna debata dotycząca modernizacji i nowoczesności (Kuligowski 2012) stara się pochwycić wieloaspektowość i nieciągłość tego typu procesów. Zgadzamy się, że praktyki dotąd pomijane i lekceważone – takie, jak „rytuały wycofania” i „spektakle przegranych transformacji” (Sulima 2003), „zrzędzenie” (Kędziorek 1996), „biadolenie” (Buchowski 1996) – są konstytutywnymi elementami modernizacji, a nie tylko jej kalekim rewersem. Akceptujemy stwierdzenie, że nie było i nie ma jednej „właściwej” (np. zgodnej z dyskursami rozwojowymi) transformacji, lecz stanowi ona niejednorodny efekt przemian instytucjonalnych i oddolnych (Giza-Poleszczuk, Marody, Rychard 2000). Ponadto, sprawczość i podmiotowość w obliczu nagłej zmiany warunków życia i pracy może przybierać różne formy, takie jak doraźne rzemiosło, półlegalny handel, zbieractwo odpadów lub płodów natury (Rakowski 2009), spontaniczne usługi, wynajem ziemi i budynków itp. Większość z nich nie jest postrzegana jako elementy procesów modernizacyjnych. Należy także zauważyć, że nie zamierzamy wpisywać się tutaj w dyskurs tranzytywny, nawiązujący do przemian wywołanych rozpadem Bloku Wschodniego. Dzieje się tak z dwóch zasadniczych przyczyn. Po pierwsze, badane przez nas procesy jedynie w pośredni i nieoczywisty sposób nawiązują do wydarzeń zapoczątkowanych przed ponad ćwierćwieczem. Co więcej, dość szybko odrzucono sugestię jakoby transformację roku 1989 dało się sensownie postrzegać jako jednorodny i uniwersalny proces: „Transformacja środkowo-wschodniej Europy, zapoczątkowana w 1989 r., przebiega w radykalnie różnych kierunkach w poszczególnych krajach naszego regionu”, zauważał w przedmowie do obszernego tomu poświęconego jej analizom János Brendel (1999: 9). Po drugie, nie ma powodu, by odwoływać się do opisowych i interpretacyjnych ram transformacji, gdyż badane przez nas obszary zmieniały się 199 �bezustannie, w każdej dekadzie; w tym kontekście „modernizowanie przez autostradę” jest tylko kolejną odsłoną przemian o charakterze społecznym, kulturowymi ekonomicznym. Stąd osadzenie tych uwag w ramach długotrwałych procesów modernizacyjnych, symbolicznie ujmowanych w pierwszych dwóch dekadach XXI w. jako „doganianie Europy”. Wychylające się bez przerwy wahadło zmian – które w efektownym skrócie można ująć jako przechodzenie od „represyjnej tolerancji” do „opresyjnej wolności” (Gorlach, Saręga 1991) – można wyraźnie dostrzec także na badanym przez nas obszarze. Przed otwarciem autostrady A2 niemal cały lokalny sektor handlowo-usługowy był ulokowany przy najważniejszym drogowym korytarzu z centrum Polski do Europy zachodniej, czyli przy drodze krajowej nr 92. Wachlarz tych usług był szeroki: bary, restauracje, motele, hotele, kluby nocne, stacje paliw, parkingi, warsztaty samochodowe, myjnie dla aut, sklepy wielobranżowe, sezonowa sprzedaż runa leśnego, sprzedaż elementów małej architektury. Gigantyczny transfer aut ciężarowych, osobowych oraz autobusów zapewniał stały dopływ klientów i pieniędzy. Klientelę tego sektora stanowili zarówno polscy użytkownicy drogi, jak i osoby pochodzące z wielu krajów Europy zachodniej, środkowej oraz wschodniej. Znaczącym elementem lokalnego krajobrazu były także praktyki nielegalne: prostytucja, handel kradzionym paliwem, przemyt towarów i ludzi. Stały i intensywny ruch na DK92 pociągał za sobą zarówno przepływ pieniędzy, jak i przestępstw, a także wysoki poziom wypadków drogowych. Stan taki traktowano jednak jako „normalny”. Nie ulega wątpliwości, że otwarcie autostrady A2 – przebiegającej w bezpośredniej bliskości DK92 – było dla lokalnych społeczności zerwaniem z oswojoną „normalnością”. Zerwanie to miało rozliczne konsekwencje. Jedną z nich stało się negatywne nastawienie do autostrady traktowanej w kategoriach czegoś obcego, postrzeganego jako obiekt „eksterytorialny”. Trudno jest oszacować zasięg i intensywność tej postawy, nie można wszak w tym względzie oprzeć się na danych ilościowych. Powracające jednak w prowadzonych przez nas rozmowach wątki – „nie korzystam z autostrady”, „autostrada nic nam nie dała”, „płoty”, „hałas” – pozwalają 200 stwierdzić istnienie takiej emocjonalnej dyspozycji, funkcjonującej jako fakt społeczny. Innym skutkiem uruchomienia A2 szybko okazało się zmniejszenie transferu ludzi oraz aut na drodze krajowej. O skali tej zmiany świadczy fakt, że w pierwszym roku funkcjonowania A2 od granicy z Niemcami do Poznania, przejechały nią 4 mln pojazdów. Niebagatelny wpływ na masowe przeniesienie się tego ruchu miała decyzja o udostępnieniu odcinka Świecko-Nowy Tomyśl bez opłat (w okresie od 1 grudnia 2011 r. do 21 maja 2012). Z danych Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad wynika z kolei, że w marcu 2012 r. dobowy ruch na DK92 sięgał poziomu 3,5 tys. tys. samochodów, czyli był niemal trzykrotnie mniej niż w listopadzie 2011 r., przed otwarciem darmowego odcinka autostrady (Ludewicz 2012). Autostrada nie tylko przejęła dużą część ruchu samochodowego. Wykluczyła jednocześnie mieszkańców regionu z partycypacji w czerpaniu z niego zysków. Infrastruktura usługowa przy autostradzie sprowadziła się bowiem do istnienia stacji paliw i restauracji, należących do wielkich koncernów (i niedostępnych dla najbliższych nawet sąsiadów). Drobny handel i usługi pozostały za ogradzającym autostradę płotem. Nasze badania pokazują, że uruchomienie zachodniej części A2 wywołało wiele różnych konsekwencji, nie mieszczących się ani w modernizacyjnym dyskursie władzy, ani wspierających ją mediów. Negatywne zjawiska najsilniej zaznaczyły się w miejscowościach leżących przy DK92, dawnej drodze tranzytowej, a obecnie zdegradowanych i „odsuniętych”. Nie można mieć wątpliwości, że złota era przydrożnego handlu elementami małej architektury (z betonu, gipsu, plastiku itp.) minęła. W tym sensie DK92 nie powróci do swojej dawnej, wspominanej z nostalgię postaci. Zadecydowały o tym zarówno czynniki ekonomiczne, jak i kulturowe: (1) odpływ samochodów osobowych i autobusów wycieczkowych na A2 (właściciela punktu oraz pilota wycieczek często wiązał rodzaj nieformalnej umowy opartej na obopólnych korzyściach); (2) ograniczenia dotyczące wagi bagażu własnego kierowców tirów; (3) nasycenie rynku towarami tego typu i zmiana gustów estetycznych; (4) spadek zaufania do wyrobów sprzedawanych „przy 201 �drodze”; (5) wprowadzenie akcyzy na papierosy, w sytuacji, gdy większość tego rodzaju punktów handlowych bazowała na handlu papierosami przywożonymi ze wschodu. Wyliczone tutaj czynniki zmiany można, rzecz jasna, odnosić nie tylko do sektora drobnego, przydrożnego handlu, ale także – w pewnej mierze – do sektora gastronomicznego i hotelarskiego. Jak wspomniałem, nie ma jednej, poprawnej formy modernizacji (także „poprzez autostradę”), ludzka podmiotowość i sprawczość mają wiele obliczy, a społeczna pamięć i oczekiwania wobec teraźniejszości mogą zaskakiwać. Przekonałem się o tym, rozmawiając przy płocie posesji, przylegającej do DK92. Starsza pani, mieszkająca w tamtym miejscu od lat, widziała niejedno. Straszne wypadki, zabitych ludzi, krew. „Kiedyś panie to prawie codziennie – kręci głową – Było więcej wypadków, niż teraz, było. Ale teraz nie ma nic. Nie ma ruchu, nie ma pieniędzy.” Ta krótka konstatacja – powstała w oparciu o jak najbardziej „empiryczne” obserwacje dokonywane przez lata z perspektywy własnego podwórka – odsyła do znacznie szerszego pola problemów. Pisał o nich Arjun Appadurai, wskazując na złożoność „nowej, globalnej ekonomii kulturowej” (Appadurai 2005: 51). Hindusko-amerykański antropolog uczulał w tak zarysowanym kontekście na zjawisko „dysjunkcji”, czyli rozchodzenia się dróg ekonomii, polityki i kultury. Co to znaczy? Dysjunkcja unieważnia – albo marginalizuje – stosowane wcześniej modele wyjaśniania, wyrażane w parach opozycji: centrum-peryferie, wypychanie-przyciąganie, nadwyżki-deficyty oraz konsumenci-producenci. W badaniach kulturowych konsekwencji budowy i uruchomienia A2 przekłada się to na przekonanie o rozchodzeniu się trzech ważnych dyskursów: rozwojowego (ekonomia), modernizacyjnego (polityka) i traumy wielkiej zmiany (kultura). Nie sumują się one w jedną homogeniczną całość, wypowiadane są z odmiennych poziomów hierarchii społecznej, budowane w oparciu o rozbieżne przesłanki, służą także rozmaitym celom. Autostrada otwarta 1 grudnia 2011 r. nie jest tylko przejawem triumfującej modernizacji ani pogłębiających się nierówności społecznych. Odwołując się do uwag Appaduraia można powiedzieć więcej: A2 nie reprodukuje systemu 202 centrum-peryferie, ale również go nie unieważnia; w tym samym czasie generuje procesy wypychania, jak i przyciągania; u różnych aktorów ekonomicznych powoduje pojawienie się nadwyżek, jak i deficytów, w niejednoznacznym zresztą rytmie (kogo uznać za głównego beneficjenta tej gigantycznej inwestycji?); w znacznym stopniu zaburza również, gdzie indziej być może przejrzysty, podział na tych, co konsumują i tych, co produkują, wzmacniając w zamian znaczenie sektora usługowego. W rozdziale poświęconym „nowej biedzie” można, ponownie za Appaduraiem, powiedzieć na pewno tyle: „Bieda oznacza wiele rzeczy, wszystkie z nich złe. To materialna deprywacja oraz desperacja. To brak ochrony i godności. To narażenie na ryzyko i wysokie koszty wątpliwego komfortu. To zmaterializowana nierówność. To pomniejszanie ofiar owej nierówności. To także sytuacja dotycząca zbyt wielu osób na całym świecie, nawet jeśli relatywna liczba tych, którzy wydostali się z najgorszej formy ubóstwa, rośnie” (Appadurai 2013: 185). Tego faktu żadna wizja transformacji ani dysjunkcji nie jest w stanie zasłonić. To jest rzeczywistość wywołana „modernizowaniem przez autostradę”; ale nie jedyna, o czym w następnym rozdziale. �DK92: nowa przedsiębiorczość Miejsce pracy pana Felka wygląda tak: pod drzewem stoi stolik ze skrzynką pełną szparagów, przy nim fotelik turystyczny. Po drugiej stronie drogi jest samochód z resztą towaru. Dzięki temu można obsługiwać kierowców po obu stronach DK92. Dodatkowo dwa szyldy w języku polskim i niemieckim („Szparagi/Spargel”, „Frische, bilig”, czyli świeże i tanie). W przeddzień Bożego Ciała pojawia się także tablica z napisem „dzisiaj taniej”. Towarzyszy temu domowej roboty znak „P”, „dla bezpieczeństwa”, jak wyjaśnia sprzedawca. Do pracy potrzebne są ponadto korki w uszach, tłumiące męczący drogowy hałas. Trasa między Starym Folwarkiem a Miedzichowem do cichych nie należy. Tak oznaczone miejsce handlu jest dobrze widoczne. Pytamy więc o kwestię legalności. „Policja mnie nie goni. Przecież wiedzą, że trzeba z czegoś żyć”, mówi sprzedawca. Potem okazuje się jednak, że pomaga nie tylko bezinteresowna przychylność policji, ale też okoliczności zawodowe. Sprzedawca pracował kiedyś w lokalnym oddziale wojewódzkiego zarządu dróg (zwolniony w trakcie redukcji) i podczas jakiejś wizyty policji dogadał się, że przecież „starego drogowca nie będą karać”. Teraz znajomy, i uświadomiony, policjant wręcz macha mu przejeżdżając obok. Pan Felek zajmuje się sprzedażą i uprawą szparagów od 30 lat. Dzieci go za to przeklinają, bo najpiękniejsze miesiące „na to idą”. Najpiękniejsze, czyli maj i czerwiec. Nawet w czasie handlowania, gdy zdarzą się dni bez deszczu, musi iść na pobliskie pole, żeby podlać uprawy. Na skraju tego pola stoją kukły, mające odstraszyć dziki i sarny, które przechodząc przez zagony, rozsypują ziemię i odsłaniają szparagi. 205 �Mieszkańcy wspominają, że w latach 70. i 80. zaczęło powstawać lokalne „zagłębie szparagowe”. Pędy tego warzywa wożono wtedy nawet do hotelu Bazar w Poznaniu, gdzie uchodziły za rarytas. Wiele osób uprawia dzisiaj małe poletka, traktując zbiory jako uzupełnienie domowego jadłospisu. „Kiedyś to był dobry interes, ludzie się podorabiali na tym, jak jeszcze handel przygraniczny kwitł. Z tych upraw i tonę naraz zabierał samochód za jednym razem. Jechał z Niemiec, wieczorem załadował tonę, na drugi dzień już był po następną”, opowiada starsza kobieta z Miedzichowa. I zaraz dodaje, że to była ciężka praca. Szparagi sadzi się na płaskim terenie, w „rajach” jak objaśnia, za pomocą germanizmu mówiąc o „rzędach”. „Rosną jak choinki”. Potem trzeba te łodygi poobcinać i obsypać ziemią. Zbierać można dopiero po trzech latach. Wszystko ręcznie – zbierało się ręcznie, myło, cięło na kawałki, sortowało. „Teraz to już się nie opłaca – ocenia – Zostało dwóch, trzech plantatorów.” Dane mieszkanki Miedzichowo mogą nie być dokładne: według oficjalnych statystyk na terenie jej gminy uprawa szparagów zajmuje areał 40 hektarów1 (w całym kraju to 1,7 tys. hektarów). Warzywo znano lokalnie już przed II wojną światową i wysyłano wówczas do Berlina. Nie myli się jednak mieszkanka Miedzichowo, oceniając, że obecnie staje się zajęciem coraz mniej powszechnym. Rzeczywiście, uprawa szparagów była niegdyś na badanym przez nas terenach popularna i dochodowa. A jednym z najbardziej znanych plantatorów, ekspertem wypowiadającym się w prasie, był właśnie pan Felek (poprawniej byłoby napisać, ze względu na jego wiek, Feliks). Gleba szóstej klasy, gliniasto-piaskowa i umiarkowanie wilgotna doskonale nadaje się do tego typu upraw. Każdy hektar swojej plantacji musiał najpierw wzbogacić obornikiem. W sumie nawiózł 80 ton naturalnego nawozu. Potem glebę odkwasił, by wreszcie po dwóch latach móc nasadzić „karpy”. Czyli kłącza, z których następnie wyrastają „choinki” asparagusa. Asparagus officinalis jest warzywem z rodziny liliowatych, należy do najstarszych uprawianych przez człowieka roślin jadalnych. W Polsce szparagi znano co najmniej od połowy XVIII w., wspomina o nich Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu: „po chłodniku szły raki, kurczęta, szparagi” 1 Dane ze strony internetowej: www.powiatnowotomyski.pl (data dostępu: 04.08.2016). 206 (Halbański 1986: 180). Szparag to przy tym roślina bardzo kapryśna i delikatna. Rok po roku należy ją nawozić, często odchwaszczać, zapewniać odpowiednią wilgotność. Zbiór przeznaczonych do sprzedaży i konsumpcji pędów odbywa się przez kilka tygodni. To gorący czas, kluczowy dla powodzenia całorocznej inwestycji. Wiosenny wzrost zależy od temperatury powietrza. Trzeba stale kontrolować, na jakiej głębokości są wypustki, czyli pędy trafiające potem na stoły. Gdy są już wysoko, a ziemia zaczyna pękać, usypuje się charakterystyczne wały i czeka jeszcze dwa tygodnie. Na początku lat 90. w rejonie Miedzichowa i Trzciela trwał w najlepsze szparagowy boom. Mnożyły się kilkuhektarowe plantacje. Zbyt na warzywa zapewniała początkowo nowotomyska Spółdzielnia Ogrodnicza. Szybko jednak pojawili się prywatni pośrednicy, oferujący wyższe ceny skupu. Cenowa bitwa doprowadziła najpierw do upadku państwowej firmy, potem zniknęli także pośrednicy. Kolejnym etapem szparagowego boomu stała się sprzedaż bazarowa. Ostatnia dekada okazała się schyłkowa dla tej branży. Pan Felek zaś jest jednym z ostatnich, którzy nadal uprawiają i sprzedają szparagi przy DK92. Jako osoba pracująca bezpośrednio przy drodze krajowej, ma wiele czasu na jej obserwację i formułowanie wniosków. „Tiry ze wschodu jadą na początku tygodnia w kierunku Niemiec. Wracają w czwartek, piątek. W weekend jest mniejszy ruch tirów, bo Niemcy ich nie wpuszczają, albo nie zawsze wpuszczają. Jest za to więcej osobówek, zwłaszcza tych lekarzy, co mają swoje domy w okolicy. Ci zjeżdżają już w piątek po południu, a wracają do Poznania w niedzielę wieczorem.” Z drogi krajowej nadal korzystają np. kierowcy aut z przyczepami kempingowymi. Turyści chcą bowiem zobaczyć coś więcej niż monotonne pobocza autostrady. „A2 zabrała białe kołnierzyki w osobówkach”, zauważą, mając na myśli dobrze sytuowanych kierowców. Z jego obserwacji wynika ponadto, że liczba wypadków na DK92 się zmniejszyła. Nadal jednak można zauważyć ryzykowne zachowania kierowców, aż „włos się jeży na głowie”. Zdaniem pana Felka „kobiety są najgorsze”, bo się podczas prowadzenia samochodu czeszą, malują, telefonują. A kierowcy tirów non stop z telefonami 207 �przy uchu. W dodatku jedzą i palą. Przekonuje, że większość wypadków spowodowana jest właśnie rozmowami przez telefon, a policja czasem znajduje „w wypadkowym telefonie” niezakończone połączenie. Na poprawę bezpieczeństwa ma wpływ także to, że coraz mniej jest bardzo starych samochodów, „składanych z pięciu niemieckich”, przywiezionych w częściach z zachodu, zaostrzyły się ponadto przepisy drogowe, a kierowcy obawiają się mandatów i punktów karnych. Mimo alternatywy w postaci autostrady, ciągle jednak zdarzają się klienci, którzy zjeżdżają w Nowym Tomyślu z A2, jadą do niego po szparagi i wracają autostradę w Trzcielu. Wśród tych stałych klientów są Poznaniacy. Ci zawsze się targują. „Mówią, że teraz w Poznaniu szparagi są tańsze. Proszę wtedy, żeby kupili w Poznaniu… U mnie mają od ręki i świeże.” Akurat ma przy sobie kilka kilogramów warzyw. Deklaruje, że będzie siedział przy drodze tak długo, aż je sprzeda. Wieczorem pana Felka na stoisku nie ma. Nasze badania przekonują, że sprzedaż szparagów odbywa się obecnie także w miejscach dość nieoczekiwanych. Pani Danuta pracuje na miedzichowskiej poczcie od 30 lat. Jedna z jej córek jest nauczycielką, druga studiuje ogrodnictwo. Jej rodzina nadal zajmuje się uprawą szparagów, mają dwa hektary. Podobnie, jak inni podkreśla, że praca przy ich uprawie i zbiorach jest ciężka. W dodatku trudno o znalezienie ludzi do tej pracy. Zarabiają u niej dziewięć złotych za godzinę, czyli sporo. Ale „ich nie goni”, wie przecież, że trzeba się schylać, że piach w nosie i w zębach i albo słońce, albo deszcz, a jeszcze muchy wlatują do ust. Jak się później okazuje, „nie goni ich”, bo pracownicy okazują się być członkami rodziny: „Tak czy siak trzeba wszystkim płacić, bo to nie taka po prostu pomoc, a zarobek.” Przy zbiorze pracują najpierw rano między szóstą a siódmą, potem przed wieczorem, żeby szparag nie zdążył sfioletowieć. Pani Danuta przyznaje, że mają „swojego” odbiorcę, który szparagi zawozi do Gubinka przy granicy. To ponad 100 km. Tam ma stoisko, gdzie sprzedaje je Niemcom („chyba po dwa euro pęczek”). Nie sprzedają szparagów przy drodze, bo przestało się opłacać. Od niedawna jednak pracownica poczty sprzedaje pędy w miejscu 208 pracy, czyli na poczcie właśnie. Tak się składa, że potwierdzeniem jej słów jest nowa klientka. W średnim wieku, bardzo zadbana, w designerskich okularach. Podczas rozmowy wyjaśnia powody swojej wizyty. Pochodzi z oddalonej o kilkanaście kilometrów wsi Silna, pod Pszczewem. Od wielu lat kupowała szparagi w Trzcielu od tamtejszego plantatora. Z powodu suszy, musiał jednak zrezygnować z uprawy i zaorać pole. Dlatego szuka teraz równie dobrego towaru. Muszą to być szparagi pierwszego gatunku, równe, ani za chude, ani za grube. Bo zabierze je do Niemiec, gdzie będzie robić obiad dla 20 osób. I jak co roku muszą być na tym obiedzie szparagi. Dla pewności dopytuje, ile lat ma plantacja pani Danuty. Z satysfakcją przyjmuje informację, że 9. Zadowolona, zamawia 30 kilogramów. Odbiór za trzy dni, w sobotę. Pani Danuta – tak samo, jak przywołany wcześniej pan Felek – jest przykładem drobnej przedsiębiorczości, poszukiwania nowych rozwiązań w obliczu zmieniających się okoliczności, elastycznego dopasowywania się do realiów wywołanych „modernizacją przez autostradę”. Jej aktywność nie sprowadza się do biernego akceptowania zastanego stanu rzeczy, ale przyjmują formę pomysłowej sprawczości. Nawet jeśli skala realizowanych przez nich innowacji nie jest znacząca, to na tle dominującego regresu zasługuje na uwagę. Tak się przy okazji składa, że pani Danuta zaangażowana jest w przemysł wikliniarski, kolejną, „tradycyjną” wizytówkę regionu. To interesujące, że w okolicach Miedzichowa i Nowego Tomyśla początki uprawy wikliny zbiegają się z pierwszymi plantacjami szparagów, datując się na początek XX w. O dobrej jakości uzyskiwanych tam pędów wierzbowych świadczy fakt, że były one chętnie kupowane przez rzemieślników z Bawarii, uchodzących za ekspertów w tej dziedzinie. Równolegle rozwijał się przemysł plecionkarski, a pierwsza wystawa wyrobów wikliniarskich odbyła się w Nowym Tomyślu w 1937 r. Okresem hossy dla tego przemysłu były lata 70. (Maciołek 2004: 19). Wiklina była najpopularniejszym na terenie całej Polski surowcem plecionkarskim. Stosowano ją od dawna, o czym poświadczają wykopaliska archeologiczne (Biskupin, Międzyrzecz). Występowała dość powszechnie w stanie dzikim, zwykle na terenach 209 �nadrzecznych, a jej największe skupiska znajdowały się nad Wartą, Obrą, Prosną i Notecią (Podlewski 1960: 475-476). W artykule z „Gazety Poznańskiej” z 1972 r. gorąco zachęcano do podejmowania produkcji: ceny skupu zwiększyły się o 30%, zwiększono kwoty pożyczek dla plantatorów, a „coraz śmielsze propozycje wyrobów z wikliny znajdują nabywców w Stanach Zjednoczonych, Szwecji, Norwegii, Anglii, NRF, Włoszech, Grecji, Szwajcarii, Holandii i Danii”, przynosząc tak potrzebne dewizy. W ich pozyskiwaniu wyróżniało się pozytywnie Poznańskie Przedsiębiorstwo Wikliniarsko-Trzciniarskie Przemysłu Terenowego. Dziennikarz puentował: „Powiat nowotomyski był pierwszym, gdzie założono plantacje wikliny. Ma możliwości dalszego ich rozszerzania. Warunki zostały stworzone”2. Głębokie zmiany przyniosła transformacja 1989 r.: zlikwidowano państwowe przedsiębiorstwo „Wiklina Polska”, a prywatni wytwórcy musieli na własną rękę szukać odbiorców. Wiklinę zbiera się jesienią. Gotowana w żelaznych kotłach, zyskuje czerwony kolor. Dla uzyskania białej, pędy zbiera się w styczniu i lutym, żeby do wiosny nie zdążyła wyschnąć. Potem następuje moczarkowanie: pędy wkłada się do wody, żeby puściły korzenie i listki, potem oczyszcza się z kory, odsłaniając pożądaną biel. Jest to zajęcie wymagające wprawy i doświadczenia, trzeba szybko reagować na zmiany atmosferyczne i umieć robić wiele rzeczy „z wyczuciem”. Wiklinę sadzi się ręcznie, „trzy sztoby/flance na stopę”, jak wyjaśnia pani Danuta. Sadzonki uzyskuje się natomiast z pociętych, ukorzenionych już witek. Jak szparag, jest to roślina wymagająca. „Wiklinę trzeba opryskiwać przeciwko szkodnikom, jeśli ktoś to zaniedba, to jest wtedy do dupy, bo łamie się podczas plecenia”, wyjaśnia pani Danuta. Ostatnio doszły jeszcze do tego kłopoty z bobrami. Rośnie ich populacja, pojawia się coraz więcej budowanych przez nie tam, które powodują zalania. Ponadto, bobry „tną” wiklinę, a że są gatunkiem chronionym, „nikt nie chce do nich strzelać”. P.P.H.U. „Albert” w Zachodzku zajmuje się sprzedażą gotowych wyrobów wikliniarskich. Hala magazynowa, jakkolwiek ma ponad tysiąc metrów kwadratowych, nie rzuca się w oczy. Wzroku nie 2 Opłaca się uprawiać. Dewizy za wiklinę, „Gazeta Poznańska”, 1972 (skan artykułu w archiwum autorów). 210 przyciągają sugestywne reklamy. Na skromnej stronie internetowej można przeczytać: „W magazynie znajdziecie Państwo 1000 wzorów wyrobów wiklinowych, w zależności od zamówień lakierowanych, malowanych, obszytych folią lub materiałem. Wykonujemy zamówienia według wzorów dostarczonych przez klientów. Prowadzimy obecnie współpracę z firmami na terenie Francji, Niemiec, Belgii, Czech, Słowacji oraz Holandii. Na życzenie dostarczamy towar do klienta. Kontakt w języku angielskim, francuskim, niemiecki i polskim. Zapraszamy!”3. Informacje podano także w wersji francusko-, anglo- i niemieckojęzycznej. W rzeczonym magazynie rzeczywiście piętrzą się stosy rozmaitych koszy, koszyków, krzeseł, foteli, stolików, donic, wieszaków, nosideł dla psów i kotów. Wygląda na to, że lokalna tradycja plecionkarska jednak całkiem nie zamarła. Właścicielka wyjaśnia jednak szybko, że sprowadza gotowy towar z Rzeszowa. Sama wiklina jest, co prawda, stąd, ale wytwarza się z niej przedmioty na sprzedaż już gdzie indziej. „Miejscowi nie chcą pracować. A tam biorą tylko dwa złote za godzinę pracy plus materiał. Razem pracują wielodzietne rodziny: mama zrobi dno, dziecko po szkole pałąk, dziadek resztę i kosz gotowy.” Tutaj takie stawki są zbyt niskie. Ale chodzi, jej zdaniem, nie tylko o pieniądze: „To w ogóle jest czarna dziura, gdzie nic się nie udaje – pozwala sobie na uwagi ogólniejsze – Jak ktoś ma 2,5 tys. zapomogi na 5 dzieci (rozmowa odbywała się przed wprowadzeniem programu 500+), to nie będzie pracował. Młodzi uciekają, bo nie widzą perspektyw. Gdy otwierali nową dyskotekę w Trzcielu, to od razu przyszła ekipa z innej wsi, była bijatyka i lokal zamknięto. Już nawet sklepy działają tylko do 16.” Halę dzierżawi do dwóch lat. W pierwszym roku opłatę za wynajem miała rozłożoną na raty, teraz już nie. Dlatego jest ciężko. Towar wysyła głównie do Francji, a Francuzi to bardzo wybredni klienci. „Kosze na drewno do kominka muszą być w środku wyłożone flanelą, żeby sobie palców nie pokaleczyli”, macha ręką. Francuski kierunek eksportu lokalnej wikliny podyktowany jest sytuacją życiową. Mężem właścicielki jest bowiem Francuz, poznany na lokalnej dyskotece. 3 Cytat ze strony internetowej: www.nored.pl/index.php?w=firma (data dostępu: 04.08.2016). 211 �Interesujący jest wątek relacji ze wspomnianym „Rzeszowem”. Powracał on w wielu rozmowach. W istocie chodzi zapewne o Rudnik nad Sanem, szczycący się sięgającymi XIX w. tradycjami wikliniarskimi. „Przemysł wikliniarski obecnie daje zajęcie i utrzymanie około 900 rodzinom. Na terenie gminy funkcjonuje ponad 35 hurtowni z wikliną, ponadto działa ok. 50 mniejszych podmiotów zajmujących się handlem tymi artykułami”, można przeczytać na oficjalnej stronie Rudnik nad Sanem4. Miasto konsekwentnie reklamuje się jako „Polska stolica wikliny”, a przed siedzibą urzędu miejskiego, podobnie jak w Nowym Tomyślu, można podziwiać wyroby miejscowych rzemieślników. Oba ośrodki konkurują ze sobą, nie tylko na poziomie wizerunkowym. To także rywalizacja na polu ekonomicznym, sprowadzająca się do tego, że w województwie podkarpackim akceptuje się stawki wynagrodzenia odrzucane jako zbyt niskie w województwie lubuskim i wielkopolskim. Stąd sytuacja, w której wiklinowy surowiec uzyskuje się w jednym miejscu, natomiast przerabia go na wyroby do sprzedaży w innym. Pan Wojciech z Miedzichowa, plecionkarz z kilkunastoletnim stażem, ma na ten temat swoje zdanie: „Kiedyś wiklinę brali z Rzeszowa na plecenie i tam to przerabiali, bo to biedne tereny są. Ale w ogóle coraz mniej się sprzedaje, bo ile można tego do domu kupić? A kiedyś, jak się zatrzymał zaprzyjaźniony autobus, to Niemcy jak leci.” Wcześniej pracował w fermie drobiu, obecnie jest na emeryturze. Pleceniem wikliny próbuje sobie dorabiać. Narzeka jednak na coraz trudniejszy zbyt. Sam sprzedaje swoje wyroby w pobliskiej hurtowni wikliny, „to mnie ratuje”. Własne wyroby przechowuje w dwóch garażach, blisko bloku, w którym mieszka. Poza raczej typowymi koszykami jest tam coś przypominającego bocianie gniazdo, wykańczone brzeziną. Zamówiła to klientka, ale ostatecznie nie kupiła, bo się rozmyśliła. Gdy pan Wojciech porównuje ceny wikliny, robocizny i np. gotowego koszyka, to widzi, że coraz mniej się to opłaca. Nie jest to pierwszy wiklinowy „kryzys”. Pan Mieczysław, brat pani Danuty z poczty, potrafi owe kryzysy precyzyjnie wskazać. Jego zdaniem były to lata: 1968, 1974 i lata 90. (zauważmy, że 4 Patrz oficjalna strona Urzędu Gminy i Miasta Rudnik nad Sanem: www.rudnik.pl (data dostępu: 05.08.2016). 212 środkowy kryzys niemal pokrywa się z cytowanym wyżej artykułem prasowym z 1972 r., utrzymanym w jakże optymistycznym dla plantatorów tonie). „Zawsze jednak jakoś interes odbijał.” Rodzina pamięta, że w latach 60. zdesperowani brakiem zbytu plantatorzy masowo palili wiklinę, ale ich ojciec postanowił ją przechować. Można to robić przez kilka lat, „jeść nie woła”. Po dwóch latach, gdy koniunktura powróciła, zarobił duże pieniądze, bo właściwie nie miał konkurencji. Do kryzysu lat 90. przyczynić się miała, jak twierdzi pan Mieczysław, intensyfikacja upraw i przerobu wikliny na wchodzie Polski. Konkurencja doprowadziła do obniżenia cen, aż poza granicę opłacalności. Pan Mieczysław razem ze szwagrem i kuzynem uprawiają jednak wspólnie 30-hektarową w sumie plantację wikliny. We wsi Prądówka, gdzie mieszka, istnieje też od 2005 r. ich Firma Usługowo-Handlowa „Wiklina”. Jak sobie radzą ze zbytem? Wytwarzają rzeczy raczej praktyczne, a nie ozdobne, które rzeczywiście „się przejadły”. Są to np. maty z nieokorowanej wikliny, bardzo grube i wytrzymałe, które można wykorzystać choćby jako podkłady do umocnienia dróg gruntowych lub innych. Jakkolwiek w gospodarstwie pana Mieczysława znajduje się maszyna do korowania wikliny (a także moczarka, suszarka, kocioł), korowania zaniechał, skupiając się wyłącznie na wyrobach z nieokorowanej wikliny. Odbiorcy takiego asortymentu są głównie w Niemczech. „Ale nie jest łatwo”, mówi, pokazując przygotowane do transportu maty i zalegający stos gotowego towaru, na który nie ma już odbiorcy, bo „kontrakt się skończył”. Być może nadzieją na zmianę będą inne zastosowanie. Wiklina jest bowiem, jak twierdzi, dobrym źródłem energii odnawialnej. Używa się do tego specjalnej wikliny, tzw. energetycznej, która ma bardzo duży przyrost roczny, sięgający ponad 2,5 metra. Pytany o przyszłość coraz mniej opłacalnego zajęcia, pan Mieczysław pomrukuje. Potem jednak pokazuje nowy opryskiwacz. Lepszy, bo nie będzie wjeżdżał i niszczył pola, tylko opryska od razu 50 metrów plantacji. A chemiczne opryski są konieczne, w przeciwnym razie szybko pojawiają się szkodniki i atakują zdrowe uprawy. Inwestycja w nowy sprzęt przekonuje – lepiej niż słowne deklaracje – że w tej rodzinie nadal poważnie myśli się o uprawie wikliny. 213 �Poszukuje się przy okazji nowych form jej wykorzystania, nie tylko dla coraz wymyślniejszych wzorów, ale również w charakterze potencjalnego paliwa dla energii odnawialnej. Odbyte rozmowy i spotkania każą wspomnieć o jeszcze jednej okoliczności. Otóż rodzina pani Danuty i pana Mieczysława wypracowała specyficzny stosunek do pracy z wikliną i szparagami nie tylko ze względów, które dałoby się zaliczyć do ekonomicznych. Często wyrażali szacunek dla zmarłego ojca. Musiała to być postać wyrazista, pełna aktywności i otwarta na nowe doświadczenia. To on na własną rękę w 1967 r. podciągnął do domu prąd. Gdy kupił telewizor, cała wieś schodziła się na oglądanie popularnych programów, aż „w pokoju nie było gdzie siedzieć”. Kolejne wprowadzane przez niego innowacje to pierwsza w Prądówce łazienka. Kiedy został sołtysem, w domu założono telefon. Mam wrażenie, że wiele w postawie członków tej rodziny wynika właśnie z jakiejś wewnętrznej odpowiedzialności wobec spuścizny ojca. Nie tylko tej materialnej, ale też wyrażającej się w stosunku do świata, w aktywności, w duchu przedsiębiorczości. Felietonowym symbolem tej międzypokoleniowej relacji mógłby być rosnący na podwórku olbrzymi, prawie 500-letni dąb. Poratowany ostatnio przez dendrologa. I trwający nadal. Należy w tym kontekście uwypuklić pewne inicjatywy władz lokalnych, związane z wikliniarską tradycją regionu. Myślę o „Szlaku wiklinowym”. Funkcjonuje on jako oficjalna atrakcja gminy Miedzichowo. Szlak obejmuje pięć punktów, będących jednocześnie adresami lokalnych hodowców i producentów wikliny. Wśród nich jest zarówno wspomniana wyżej firma „Albert” z Zachodzka, jak i gospodarstwo pana Mieczysława z Prądówki. W folderze turystycznym można przeczytać, że przemysłowa odmiana wikliny (wierzba amerykańska) w przemyślny sposób została przywieziona do Europy w 1885 r. przez mieszkańca nieodległego Trzciela! To jego przedsiębiorczość dała początek lokalnym tradycjom plantatorskim, nie tylko w regionie, ale także w wymiarze kontynentalnym, bowiem 70% wszystkich europejskich upraw wikliny dotyczy właśnie tej odmiany. Co ciekawe, w podobny sposób o pochodzeniu wikliny w regionie opowiadali nam także jej producenci. Należy 214 dodać, że w ramach działań akcji promocyjnej „Szlaku wiklinowego”: „Zamontowano 15 drogowskazów oraz zaktualizowano mapkę (turystyczną – przyp. W. K.). Całość operacji wyniosła 10 307,40 zł, z czego kwota 6704,00 zł. stanowi dofinansowanie w ramach działania 413 „Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju” – mały projekt Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013”5. Marzeniem wójta gminy, zapisanym także oficjalnie w dokumencie pod nazwą „Strategia rozwoju gminy Miedzichowo na lata 20152020”, jest coś większego niż pojedynczy szlak. Z przejęciem opowiadał nam o pomyśle utworzenia w Miedzichowie zupełnie nowej „wioski tematycznej”. Miałaby ona być poświęcona miejscowym tradycjom wikliniarskim (to nic oryginalnego), ale także jeszcze starszym tradycjom związanym z wytopem miedzi. Rzeczywiście, Miedzichowo (dawna niemiecka nazwa Kupferhammer, „Kuźnia miedzi”) było wsią, w której rozwijało się hutnictwo. Funkcjonowała tam kuźnica miedzi i żelaza zwana Kopernym Młynem. Działała jeszcze w 1859 r. Młyny napędzane były wodą, a metale wytapiano z rudy darniowej. Wszystkie drogi prowadzące do tego miejsca utwardzone były szlaką, czyli pozostałościami po wytopie. Do dzisiaj zachowały się pozostałości dawnego stawu młyńskiego (Goldman 1912). Niezbędna w tym procesie była ruda darniowa, skała osadowa powstająca na torfowiskach. Dla pozyskania z niej miedzi budowano dymarki. W tych kamiennych piecach wytapiano metale przy użyciu węgla drzewnego. „Pięknie byłoby odbudować te stare dymarki. Hasło reklamowe jest proste: Miedź i Miedzichowo!”, snuje plany wójt. Nie wiadomo, ile z tych planów uda się zrealizować i czy budowa wioski tematycznej zadziała jak turystyczny magnes. We wspomnianym dokumencie, definiującym strategiczne cele gminy, zapisano punkt zakładający budowę „skansenu Dymarki Miedzichowskie”. W jego ramach miałyby powstać scena, biesiadnik oraz inne potrzebne wyposażenie. Rozważając szansę tej inicjatywy warto zwrócić uwagę na tak zwany skansen górniczo-hutniczy „Dymarki kaczawskie”, funkcjonujący obecnie w okolicach Złotoryi. W 2000 r. członkowie lokalnego Towarzystwa Tradycji 5 Cytat ze strony: www.miedzichowo.pl/szlak-wiklinowy.html (data dostępu: 12.08.2016). 215 �Górniczych zaczęli organizować pokazy dawnych rzemiosł (kontynuując tradycję zainicjowaną jeszcze w 1967 r.). Obywatelska aktywność stała się następnie podwaliną dla powstania w 2011 r. Centrum Kulturowo-Archeologicznego, zaprojektowanego w formie ścieżki dydaktycznej (piece, huta, sztolnia, kopalnia, szybik, kamieniołom, karczma, izba tradycji). Poza konwencjonalną ofertą dla szkół (pomocna jest baza noclegowa), sztandarowym wydarzeniem promocyjnym jest doroczne święto „Dymarek”, z ulicznym korowodem, pokazami rzemiosł, występami muzycznymi, stoiskami twórców ludowych. Miedzichowo nie ma ani tak długiej tradycji hutnictwa, ani tak rozbudowanego zaplecza. Być może jednak, połączenie atrakcyjnie eksponowanego wikliniarstwa i wytopu miedzi miałoby walor nowości i oryginalności. Przy projektowaniu tego typu oferty, należy także pamiętać o łączeniu dydaktyki z rozrywką (edutainment – Kuligowski 2013; Kuligowski 2014b) oraz nastawieniu współczesnego odbiorcy na iwenty wielozmysłowe (Szlendak 2010). Oczywiście, najbardziej interesują mnie w tym rozdziale te przykłady nowej – wywołanej przez uruchomienie autostrady A2 – przedsiębiorczości, które są przejawem działań pojedynczych, oddolnych, a nie takie, które mieszczą się w polu kompetencji władz samorządowych. Pozostawiam zatem wątek planów strategicznych gminy, a przejdę do przykładów, które są raczej realizacją strategii dostosowania i innowacji na poziomie pojedynczych podmiotów. Oczywiście, praktyki adaptacji do zmieniających się warunków są silnie zdeterminowane przez pozycję społeczną jednostki i związane z tym kompetencje kulturowe. Elementami tych praktyk są m.in. „wszelkie sposoby na omijanie prawa czy wykorzystywanie luk w przepisach dla realizacji własnych interesów” (Buchowski 1996: 17). Nasze badania pokazują jednak, że o ile tego typu strategie były dość powszechne przy DK92 w latach tuż po 1989 r., o tyle obecnie są w zdecydowanej defensywie. Z taką właśnie strategią dostosowania i innowacji spotykamy się w barze „Pod sosną”. Usytuowany na skraju Brójec, oparty o sosnowy las, znajduje się niedaleko opisywanych w poprzednim rozdziale hoteli „Maria” i „Victoria”. Bardzo jednak jest od nich różny, nie 216 tylko ze względu na rozmiar: buraczkowo-czerwony budynek kryje blacha, a z boku okala mały ogródek dla klientów. Jego atutem jest na pewno łatwo dostępne miejsce postojowe – wystarczy po prostu przy szyldzie „Bar. Kurczak z rożna” i wykrzywionej latarni zjechać z DK92, by zaparkować tuż przed jego drzwiami. „Pod Sosną” istnieje od 1997 r., w oficjalnych dokumentach zarejestrowany jako „ruchoma placówka gastronomiczna”, z kategorią „restauracja fast-food” oraz „restauracja z potrawami narodowymi”. Mimo administracyjnych przyporządkowań („ruchoma placówka”), działa od lat w tym samym miejscu. Czy rzeczywiście serwuje „potrawy narodowe”? To trudne pytanie, które wymagałoby analizy z zakresu tradycji kulinarnych, które jednak opierają się jednoznacznym demarkacjom narodowym (Burszta, Kuligowski 2005: 88-123). Wiadomo, że na początku największą popularnością cieszyły się kiełbaski w cenie 6 złotych, w tym bułka i porcja musztardy. Obecnie prym wiedzie z kolei kurczak z rożna. Trudno uwierzyć, że ten niepozorny i mało atrakcyjny wizualnie na tle hotelowej konkurencji bar może być ulubionym miejscem postoju kierowców. A jednak. Pracująca tam od 10 lat kobieta potrafi tych kierowców wymieniać po imieniu. Gdy wchodzą do baru, rozpoznaje ich twarze, razem z nimi ogląda rodzinne fotografie, dzięki czemu widzi, jak szybko rosną ich dzieci. Rozmawiają o wszystkim, wystarczy kilka minut. I tak przez cały rok. Prawie „Najgorzej jest od grudnia do stycznia. Mało ludzi. Ale nawet rano w Wigilię są klienci, zatrzymują się na schabowego. Polacy, Rosjanie, nawet kierowcy z Anglii”, opowiada. Kiedyś na noc „Pod Sosną” zatrzymywały się również tiry, „nie było takiej kontroli tachografów”. Przyjeżdżali też „Bułgarzy” z „dziewczynkami”, zwykle w parach. Zachowywali się normalnie, jak inni klienci. Gorsza od nich była polska prostytutka, która rok temu kręciła się przy barze przez cały tydzień. Była wyzywająca, zaczepiała kierowców, a na zwróconą sobie uwagę, odpowiedziała, że „każdy może spacerować”. Zdarzyło się i tak, że jeden ze stałych klientów przyjął kiedyś prostytutkę u siebie w aucie, obok baru. Gdy jednak zastukano w szybę, grzecznie odjechał. Brzmi to jak paradoks, ale kobieta jak najpoważniej stwierdza, że nigdy nie bała się 217 �klientów, nawet najróżniejszych. Za to, gdy musiała kiedyś w nocy wyjść do magazynu za barem i spojrzała w czarny las, zamarła i znieruchomiała. Lęk budziła „Pod Sosną” także „wielka cisza”, echo uruchomienia A2: „Najgorsze były pierwsze miesiące po otwarciu autostrady. W styczniu i lutym zastanawialiśmy się nawet, czy nie zamknąć interesu. Ale teraz jest już trochę lepiej – wspomina właścicielka – Zresztą ruch na krajówce robi się znowu coraz większy6. Ludzie nie chcą płacić za autostradę.” Prowadzące bar małżeństwo pochodzi z Mazur. Pracują w nim oboje, do pomocy zatrudniają jeszcze dwie panie. Jest to ich jedyne źródło dochodu. Pytanie o powody powodzenia baru „Pod Sosną” każą odwołać się do dwóch poziomów: kulinarnego i społecznego. Zacznę od tego pierwszego: bar serwuje bardzo proste dania. Jak pisałem, są to kiełbaski i kurczaki. Jedno i drugie na ciepło, z zasilanego gazem grilla, który przyjemnie ogrzewa małe, schludne wnętrze. Dodatkowym atutem jest to, że dania są szybko podawane. Można zamówić do nich kawę, herbatę, zimne napoje, ale także popularne słodycze i papierosy. Samemu można dozować sól, pieprz, Maggi, cukier. Oferta nie jest bogata, ale dobrze przemyślana, odpowiadająca doraźnym potrzebom wielu kierowców. Przystępne są także ceny, niezwykle istotny motywator dla klientów. Również klientów miejscowych: „Jak nie masz obiadu, to idziesz tutaj kurczaczka kupić za 20 złotych i naprawdę rewelacja!”, zachwala jeden z mieszkańców Brójec. Tanie, proste, a jednak atrakcyjne menu udało się połączyć ze specyficzną atmosferą. Na drugim, społecznym poziomie „Pod Sosną” jest nie tylko miejscem nie zobowiązującym, gdzie można pojawić się w klapkach, podkoszulku albo ubraniu roboczym (jakkolwiek barmanka nosi fartuch). To także przestrzeń nie 6 Warto w kontekście tej wypowiedzi powrócić do kwestii natężenia ruchu. Jedna z kluczowych obietnic oficjalnie powtarzanych przed otwarciem A2 – że to na nią przeniesie się główny ciężar ruch z drogi krajowej – teraz wygląda na naiwność. I nie chodzi tylko o kierowców i firmy przewozowe, które z oszczędności wybierają tańszy tranzyt. W ostatnich 4 lat w Polsce co miesiąc przybywało prawie 300 firm przewozowych oraz ponad pół tysiąca ciężarówek. Nie malał także napływ aut z zagranicy (Popiel 2014: 70). Więc nawet jeśli autostrada przejęła jakąś część tego ruchu, to rozwój sektora przewozów międzynarodowych na nowo zapełnił starą „dwójkę”. 218 anonimowa, gdzie rozpoznaje się stałych klientów i pamięta o ich upodobaniach. Tego rodzaju zorientowanie oferty i atmosfery baru okazało się trafne. Użytkownicy DK92 zaakceptowali to miejsce, nie skazując go na zniknięcie. Innym przykładem innowacyjnej strategii są działania podjęte przez właścicielkę baru „Słoneczko” w Starym Folwarku, przy drodze między Trzcielem a Miedzichowem. Jego właścicielka przyznaje, że plany budowy autostrady znane były lokalnym przedsiębiorcom na długo przed ich urzeczywistnieniem, był zatem czas, by zastanowić się nad nadchodzącymi w związku z tym zmianami. Pani Joanna, właścicielka „Słoneczka”, absolwentka szkoły handlowej, początkowo, od 1992 r., zajmowała się przydrożną sprzedażą figur ogrodowych. Po kilku latach zdecydowała się jednak na zmianę branży, uruchamiając mały bar. Historia „Słoneczka” na dobre rozpoczyna się w 1996 r., gdy został on rozbudowany, a w jednym z pomieszczeń ulokowano smażalnię ryb. Ryby stały się specjalnością zakładu, a wybór ten szybko okazał się biznesowym sukcesem. Do „chatki Baby Jagi” – jak utarło się mówić – klienci zaglądali często i chętnie. W roku 2003 lokal ponownie powiększono, rozbudowując salę konsumpcyjną i nowoczesną smażalnię z piecami gazowymi, elektrycznymi patelniami oraz przemysłowymi pochłaniaczami. Mimo dużego zainteresowania, pani Joanna poszukiwała nie tylko klientów podróżujących DK92, ale zwróciła się także ku lokalnej społeczności. W obliczu rychłego otwarcia A2, było to posunięcie strategiczne. Niemal w tym samym czasie, gdy uruchomiono odcinek Świecko-Nowy Tomyśl bar „Słoneczko” rozbudował się po raz kolejny. Tym razem wzbogacił się o drugą, dużą salę konsumpcyjną oraz dwie toalety przystosowane dla osób niepełnosprawnych. „Pomysł był mojego syna i synowej – tłumaczy pani Joanna – Ja jestem wdową, ale próbuję to jakoś sama wszystko… No to jest moje życie”. Ta inwestycja – wsparta przez pozyskane środki unijne – była już otwarcie nastawiona na klientów lokalnych. Nowa duża sala pozwoliła bowiem na organizowanie przyjęć okolicznościowych: chrzcin, komunii, 18. urodzin, wesel, styp, czasami szkoleń. Mimo że okoliczna konkurencja w tym względzie właściwie przestała 219 �istnieć (tymczasem bowiem zakończyło działalność kilka pobliskich punktów gastronomicznych), czas tuż po otwarciu ostatniego, przez pół roku darmowego, odcinka A2 był trudny. W „Słoneczku” powtórzyła się historia opowiadana już przez innych przedsiębiorców. „Ruch na trasie bardzo się zmniejszył. Ale jeszcze jak nie było tutaj autostrady, to wydawało się, że w okresie zimowym już nie damy rady. Pieniądze przekładało się z miejsca na miejsce: za co najpierw zapłacić ZUS, pracownikom…” Elastyczność w poszukiwaniu klientów oraz formatowaniu oferty przyniosła ostatecznie pozytywny skutek. Obecnie w „Słoneczku” pracuje, wraz z właścicielką, pięć osób, a na stronie internetowej bar reklamuje się hasłem; „Najsmaczniejsze ryby w drodze do Świecka”7. W menu znajdziemy zróżnicowaną ofertę ryb, zarówno słodkowodnych (karp, pstrąg, sandacz), jak i morskich (halibut, dorsz, miruna, łosoś, sola, sandacz, miętus). Ich cena, za sto gramów, nie przekracza 10 złotych. Ryby pozyskiwane są dwóch źródeł: z hurtowni z Świebodzinie oraz z pobliskich stawów hodowlanych. Bar sprzedaje ponadto kilka rodzajów pierogów, zup (węgierska, pomidorowa, grochowa, flaki wołowe), dania mięsne (golonka pieczona, kurczak z rożna, smażona kiełbasa śląska z cebulką, bigos domowy), zestawy (kotlet schabowy, ziemniaki opiekane lub frytki, zestaw surówek; zawijaniec drobiowy, ziemniaki lub frytki, zestaw surówek), a oprócz tego dodatki (ryż, pieczywo) oraz wybór napojów gorących (kawa, herbata, barszcz, bulion). Cena żadnego dania głównego nie przekracza 20 złotych. Oczywiście, sukces przedsięwzięcia pani Joanny nie bazuje tylko na atrakcyjności cen. Jego filarem są także jakość podawanych potraw, używanie szklanych naczyń, metalowych sztućców, wrażenie czystości i schludności, a więc walory wcale nie tak powszechne w przydrogowej rzeczywistości gastronomicznej. W ciepłych miesiącach bar powiększa się jeszcze o przestrzeń zewnętrzną, którą tworzą drewniane altany, otoczone donicami z kwiatami. Podobnie, jak w przypadku opisywanego wyżej „Pod Sosną” i tutaj atutem jest na pewno pojemny parking, na który bardzo łatwo można zjechać z drogi krajowej. 7 www.barsloneczko.pl/ (data dostępu: 05.01.2017). 220 Właścicielka „Słoneczka” z dumą podkreśla, że ma stałych klientów, którzy dla możliwości stołowania się w jej barze, zjeżdżają z autostrady w Trzcielu, by powrócić na nią kolejnym zjazdem w Nowym Tomyślu. Celnym pomysłem okazało się ponadto przyjmowanie zamówień telefonicznych. Miałem okazję obserwować, jak kelnerka na wolnym stoliku pod oknem ustawiła dwa parujące gorącem dania obiadowe, zawinięte w chusteczki zestawy sztućców oraz napoje. Po chwili pod bar zajechał dostawczy samochód, a do zastawionego stołu zasiedli dwaj panowie. Po 10 minutach uiścili rachunek, serdecznie pożegnali się z barmanką, pomachali i odjechali w swoją drogę. „Mamy nawet CB radio – opowiada pani Joanna – Grzecznie próbowałam sobie nieraz na tym 19 kanale zapraszać kierowców na obiadek czy kolację. No, a kierowcy się odzywają nieraz, że proszę panią, koleżanko, to już nie są te czasy, co kiedyś. Zarabiamy bardzo mało, sytuacja wiadomo, jaka jest w Polsce.” Pomysłem kluczowym okazało się jednak zwrócenie ku potrzebom społeczności lokalnej. Organizacja przyjęć zapewnia dopływ gotówki, ruch przy barze i zainteresowanie lokalem, który przestał być uzależniony wyłącznie od kaprysów przejezdnych i zmian pogody. Obecnie, „Słoneczko” funkcjonuje od 8.00 do 21.00 (w zimie) lub 22.00 (latem). Jest jednym z coraz mniej licznych przykładów lokalnej przedsiębiorczości ulokowanej przy DK92, która przetrwała – i to z powodzeniem – uruchomienie autostrady A2. Kolejne części składowe kompleksu barowego, pochodzące z początku lat 90., drugiej połowy tamtej dekady, początku XXI w., wreszcie z roku 2011, są świadectwami elastyczności myślenia jego właścicielki, umiejętności dostosowywania się do zmiennych warunków, a także daru przewidywania kierunku i skali nadchodzących zmian. Rodzinne przedsięwzięcie nie ma jednak, o paradoksie, pewnej przyszłości. Pytana o to, kto przejmie kierowanie baru, pani Joanna rozkłada ręce: „Nie ma kto tego przejąć. Syn już się wykształcił i ma super pracę… Nie wiem, może wnuki: wnuczka ma 3 lata, a wnuk 10 lat…” Podobne elementy myślenia o przedsiębiorczości znajdziemy także w przypadku gospodarstwa agroturystycznego „Rancho Colorado”. 221 �Znajduje się ono pod Trzcielem, w otoczeniu lasów i stawów hodowlanych, a dojazd zapewnia jedna gruntowa droga. Właścicielka gospodarstwa, pani Anna, nie narzeka jednak na brak klientów, zwłaszcza w okresie świąt Bożego Narodzenia, kiedy ma komplet. Ten sukces jest jednak efektem wielu lat doświadczeń oraz elastyczności. Pani Anna zarejestrowała działalność gospodarczą w 1993 r. Jak wielu innych przedsiębiorczych mężczyzn i kobiet, zajęła się wtedy przydrożnym handlem. Jak sama mówi, „załapała się na złoty okres, kiedy wszyscy zarabiali”. Sprzyjający wysokim zyskom klimat skończył się jednak już pod koniec dekady. Dodatkowym impulsem do myślenia o zmianie sposobu zarobkowania stały się informacje o planach zakończenia budowy A2. Pani Anna skorzystała wtedy z atutu, jakim był zbudowany w 1999 r. dom – zaczęła go mianowicie otaczać infrastrukturą spełniającą wymogi agroturystyki. Wspierając się kredytami bankowymi i środkami pozyskanymi dzięki grantom unijnym, w 2005 r. uruchomiła „Rancho Colorado”. Obecnie jest to kompleks, w skład którego wchodzą wolnostojące domki oraz budynek hotelowy (pokoje z łazienkami, TV, WiFi), mogące przyjąć jednorazowo 80 gości. Atrakcją są zwierzęta: psy, koty, kozy, króliki oraz konie, które można wynająć pod wierzch. „Rancho Colorado” nie leży w bezpośrednim sąsiedztwie ani DK92, ani A2, ale pomiędzy przebiegiem obu tych dróg. Stanowi jednak ciekawy przykład szukania alternatywnych rozwiązań w sektorze turystyczno-hotelarskim. Pani Anna specjalizuje się nie tylko w przyjmowaniu klientów indywidualnych – jak o okresie świątecznym – ale organizuje szkolenia, „zielone szkoły”, a także wesela. Nie od rzeczy będzie dopowiedzieć, że podczas realizacji badań pilotażowych, zatrzymałem się tam z grupą studentów. Na zakończenie tej części, chciałbym zaprezentować jeszcze jeden przykład. To Zajazd „U Sosny”, ulokowany w Torzymiu, niedaleko rzeczki Ilanki, 700 metrów od przebiegu trasy DK92 i półtora kilometra od lokalnego zjazdu na autostradę A2. Rodzice obecnej właścicielki, pani Moniki, na początku lat 90. zaczęli od wynajmowania we własnym domu pokoi dla „dewizowych” myśliwych. W roku 2001 podjęli ryzyko i postanowili swoją działalność rozszerzyć, ale też unormować, otwierając mały hotelik. Budowa była 222 kredytowana, udało się jednak tak prowadzić działalność, że pierwotne założenie – jak w przypadku opisywanych wcześniej hoteli „Maria” w Brójcach czy baru „Słoneczko” w Nowym Folwarku – było w kolejnych latach powiększane. Obecnie zajazd oferuje 30 pokoi, salę restauracyjną, saunę, pojemny parking, a także rowery do wynajęcia (pięć złotych za godzinę). W początkowym okresie, nie istniała żadna wypracowana strategia prowadzenia hotelu. Mąż właścicielki – były zawodowy żołnierz, mający na koncie służbę za granicą i pracę w Brukseli – twierdzi, że uruchomienie autostrady, a zwłaszcza budowa pobliskiego zjazdu, pomogły w prowadzeniu przez nich działalności. Oczywiście, także „U Sosny” odczuli efekt udostępnienia A2 za darmo w okresie grudzień 2011 – maj 2012. Szybko podjęli jednak środki zaradcze. Jednym z nich okazało się umieszczenie oferty na popularnym portalu bloking.com. Szczegółowy opis miejsca, hotelu, cen i lokalnych atrakcji dostępny jest dzięki temu portalowi w ponad 40 językach (m.in. angielski, rosyjski, niemiecki, hiszpański, czeski). W 10-stopniowej skali ocen, jaką stosuje Booking.com, zajazd utrzymuje dość wysoką ocenę 8,2, a powtarzające się komentarze klientów podkreślają takie cechy, jak „cisza”, „spokój”, „czysto”, „blisko granicy”, „świetna baza wypadowa na 1-dniowe podróże do Poczdamu, Berlina, a także na tzw. Ostwall czyli zespół fortyfikacji wojskowych”. Dzięki temu w zajeździe pojawiają się klienci indywidualni z wielu krajów – najczęściej z Niemiec i Białorusi („z sąsiadami trzeba dobrze żyć”) – a niektórzy z nich potem powracają. Znaczącą grupą są osoby zainteresowane skorzystaniem z oferty Tropical Island, niemieckiego parku rozrywki, do którego autostradą można dojechać z Torzymia w półtorej godziny. Funkcjonowanie zajazdu na Booking ma także inne konsekwencje: pracownicy podkreślają, że „klientowi trzeba czapkować, bo liczą się jego opinie”. Drugą strategią rozwojową „U Sosny” stało się nastawienie na przyjmowanie grup wycieczkowych. Zwykle są to turyści z Litwy, Ukrainy i Białorusi, podróżujący do miast zachodniej Europy. Pojawiają się w zajeździe późnym wieczorem, zjadają zamówiony posiłek, a następnie drugi, wcześnie rano. „Chcą się najeść”, mówią pani z obsługi, więc serwują gościom na śniadanie wędlinę, ser, 223 �dżem, chleb, parówki, kawę, herbatę. Niezbędna ponadto okazała się elastyczność: organizacja „zielonych szkół”, a także niewielkich okolicznościowych przyjęć w sali głównej, która może pomieścić 40 osób. Właściciele wyznaczyli sobie dwa priorytety: z jednej strony chcą utrzymać umiarkowaną cenę noclegu (obecnie to 60 złotych od osoby), bo zdają sobie sprawę z atrakcyjności i istotności tego elementu ich oferty. Z drugiej natomiast, chcieliby podnieść standard zajazdu i oznaczyć go dwoma gwiazdkami w pięciostopniowej kategoryzacji, jaka obowiązuje w Polsce. Według obowiązujących standardów oznaczałoby to, że zajazd u „U Sosny” jest prostym hotelem średniej klasy o funkcjonalnych pokojach wyposażonych w łazienkę, telefon, telewizor, śniadanie wliczone w cenę noclegu i inne pomniejsze cechy (na podstawie Rozporządzenia Ministra Sportu i Turystyki z dn. 16.11.2011). Priorytet związany z podniesieniem standardu zajazdu należy do rzadkich przypadków w badanym przez nas obszarze, w większości przypadków właściciele hoteli, moteli i zajazdów mówią bowiem o „walce o przetrwanie” ich przedsięwzięć, nie zaś o chęci doskonalenia oferty. W tym sensie „U Sosny” jest wyjątkiem. Przedstawione w tym rozdziale przykłady przekonują, że modernizacja ulokalniona, zachodząca w skali małych miejscowości i wsi, w regionach traktowanych jako peryferyjne, zrodziła nie tylko „nową biedę”. Innym jej efektem jest bowiem także nowa przedsiębiorczość (Tarkowska 2000). Być może bary „Pod Sosną” i „Słoneczko”, zajazd „U Sosny”, uprawa i sprzedaż szparagów, lokalne wikliniarstwo i gminne plany utworzenia „wioski tematycznej” nie są przedsięwzięciami o dużej skali ani wyróżniającym je poziomie innowacyjności. Nie zawsze mogą ponadto okazać się skuteczne w wymiarze długookresowym. Stanowią jednak przejaw oddolnej (wyjąwszy plany gminy), nowej przedsiębiorczości, podejmowanej w obliczu nowych warunków wywołanych „modernizowaniem przez autostradę”. Przedsiębiorczość ta wymaga aktywnego wykorzystywania nowych narzędzi technologicznych – strony internetowe, międzynarodowe portale dla podróżnych – elastycznego nastawienia na realizację potrzeb społeczności lokalnych, a także otwarcia na kontakt ze 224 zróżnicowaną narodowo i etnicznie klientelą, która w różnych celach przepływa przez A2 i DK92. Wydaje się, że te trzy umiejętności (pomijając w tym miejscu determinację poszczególnych osób i inne dodatkowe, ale raczej przypadkowe okoliczności) zadecydowały o tym, co można określić jako nową przedsiębiorczość w warunkach wyznaczonych „modernizowaniem przez autostradę”. Ciśnie się na papier określenie „kapitał przedsiębiorczości”, zainspirowane oczywiście terminologią zaproponowaną przez Pierre’a Bourdieu. Gdyby z takiej perspektywy spojrzeć na opisywane przypadki, okazałoby się – poza czynnikami wskazanymi w poprzednim akapicie – że jego składową jest także gender. W nazbyt licznych przypadkach, by dało się je zlekceważyć jako incydenty, podmiotem przedsiębiorczości są kobiety. W różnym wieku, z odmiennym kapitałem edukacyjnym, społecznym i materialnym. To one podejmowały decyzje o przebranżawianiu się, o zmianie strategii biznesowych w obliczu spodziewanej zmiany, kojarzonej z otwarciem ostatniego odcinka A2, one pozyskiwały środki unijne, skutecznie występowały o kredyty bankowe. Nie należy zapominać o tym, że w ten właśnie sposób rekrystalizuje się i redefiniuje przydrogowa infrastruktura. Historycznie rzecz ujmując, pojęcie infrastruktury odnosiło się przede wszystkim do dróg i systemów nawadniających, jednak wraz z rozwojem nowoczesnych rozwiązań transportowych i komunikacyjnych, a także w wyniku rewolucji technologicznej, rozumienie tego pojęcia uległo zmianie. Obecnie więc przyjmuje się, że infrastruktura odnosi się do tych „ułatwień i usług, które są konieczne do (płynnego) funkcjonowania państwa bądź organizacji (…) Obejmuje ona systemy transportu i komunikacji, systemy wodne i energetyczne, a także instytucje publiczne, takie jak szkoły i szpitale” (Jackson, Edwards, Bowker, Knobel 2007). Co ważne, dla rozwoju infrastruktury, zwłaszcza lokalnej, konieczne jest to, by jej systemy były połączone, przystosowane do konkretnych wymogów lokalności oraz zestandaryzowane (Korpela 2016: 114). Mam wrażenie, że wymienione przez Mari Korpelę własności odpowiadają temu, jak prywatną infrastrukturę tworzą oddolnie i rozwijają lokalni przedsiębiorcy. Połączenie z wielkimi systemami (międzynarodowa autostrada, 225 �droga krajowa, portale internetowe), dostosowanie do lokalnych wymogów (urządzanie przyjęć, „zielonych szkół”, szkoleń itp.) oraz standaryzacja (dążenie do uzyskania wyższych standardów, mogących równać się z zachodnimi) są wszak kluczowymi posunięciami, umożliwiającymi, uruchamiającymi nową przedsiębiorczość. Oczywiście, nową przedsiębiorczość można traktować także inaczej, mniej optymistycznie, bo w kategoriach aktywności wymuszonej przez struktury zewnętrzne. Sprawczość rzemieślników, sprzedawców, plantatorów i właścicieli barów jawi się wówczas głównie jako pochodna zewnętrznych sił władzy i ekonomii. Mielibyśmy tutaj sytuację rozpoznaną już przez badaczy operujących w polu ekonomii kulturowej, którzy pytali: „Jak można uznawać rzeczywistość, siłę i władzę struktury społecznej, a zarazem przypisywać jednostce swego rodzaju sprawczość, czyli pewną zdolność do autonomicznych decyzji?” (Wilk, Cliggett 2001: 130). W takim ujęciu, wobec struktury – sił władzy i ekonomii – wszystko wydaje się już ustalone i „naddeterminowane”. Jednak zachowania jednostek okazują się często nieprzewidywalne i niezdeterminowane. Małe punkty usługowe, drobne plantacje i niewielkie hoteliki są w stanie sukcesywnie funkcjonować w starciu z gigantycznymi inwestycjami koncernów i zmienioną w konsekwencji logiką działania. Potwierdzałoby się tym samym, przywołane w rozdziale o „nowej biedzie” przekonanie Appaduraia o dysjunkcji ekonomii, polityki i kultury. Tyle że tym razem rozbieżność ta nie przynosi cierpkich owoców. Łącznik A2 – DK92: Torzym1 Spośród wszystkich miejscowości znajdujących się na trasie DK92 do jednych z bardziej interesujących należy miasteczko Torzym – typowo przydrożne i wyraźnie tranzytowe. Położone jest na terenie powiatu sulęcińskiego w województwie lubuskim i pełni funkcję miasta gminnego. Jego powierzchnia obejmuje 9,11 km² i zamieszkuje je 2,5 tys. osób2. Lokalność Torzymia na pierwszy rzut oka może wydawać się nieciekawa. Charakteryzuje go ciągły przepływ, przez co błędnie może być ujęte jako miejsce „mało antropologicze”, a więc idealne do rozpatrywania go w kategorii Augé’owskiego nie-miejsca (Augé 1995). Architektonicznie Torzym nie różni się znacząco od pozostałych miejscowości, które przecina DK92 na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem. Większość budynków mieszkalnych i gospodarczych na terenie gminy i miasta wybudowano w okresie przed II wojną światową. Jest to przeważnie budownictwo jedno lub dwurodzinne, jednokondygnacyjne. Od końca lat 70. nastąpił 1 2 Pojęcie „łącznika” zapożyczamy z reportażu radiowego pt. Torzymski łącznik autorstwa reporterek Radia Zachód Doroty Zyń-Horbaczewskiej i Justyny Rapickiej z 2015 r. Reportaż przedstawia efekty walki o zjazd z autostrady A2 w gminie Torzym oraz wpływ tej społecznej batalii na integrację mieszkańców. Bohaterami reportażu są m.in.: burmistrz miasta i gminy Torzym Ryszard Stanulewicz, przewodniczący Rady Miejskiej w Torzymiu Zbigniew Wołoncewicz, dyrektorka Gminnej Biblioteki Publicznej w Torzymiu Łucja Zasada, prezes Stowarzyszenia „Integracja Pokoleń” w Torzymiu Danuta Matusiak oraz mieszkańcy gminy Torzym. Zob. www.zachod. pl/radio-zachod/audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). Dane Głównego Urzędu Statystycznego – Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 112. www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekrojuterytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21.html (data dostępu 30.05.2017). 227 �znaczny postęp w budownictwie mieszkalnym na bazie realizowanego budownictwa spółdzielczego i zakładowego – wówczas w Torzymiu zaczęły powstawać blokowiska. Torzym był kiedyś miastem. Po wojnie został spalony, dość doszczętnie zniszczony i utracił te prawa miejskie. Do 1994 r. była to wieś i nie miał praw miejskich. Jest tu pseudo rynek, były ratusz, ale dla mnie zawsze mentalnie będzie to miastem. Jednak ma ten status miasta. Nie mam nic przeciwko wsi, bardzo lubię ciszę, spokój. Teraz droga jest remontowana, to jest dość duże zamieszanie. Torzym bardzo ucierpiał, dlatego nie ma tego miejskiego wyglądu. Chociaż te uliczki brukowe są, kamieniczki są. I są te wszystkie placyki pod kościołem. Tu wszędzie były budynki za czasów II wojny światowej. To wszystko zostało zniszczone, z czasem rozebrane czy rozkradzione. Tu był piękny ratusz, tu gdzie jest ten plac, który pojechał do Warszawy na odbudowę. Jakoś ważne jest to dla mnie to miasto Torzym. Przyszła stolica Polski. Jest grupa ludzi, którzy traktują to miasto bardzo poważnie jak dom rodzinny. Toronto. Rozrywek nie ma za bardzo. Duża część korzysta z Orlika, sportowo jest skatepark3 obok Orlika. To jest tak jakby kompleks. W planach są jeszcze hala sportowa, ale plany planami, zobaczymy jak to wyjdzie. Życie kulturalne jest jakieś. [Młody pracownik Torzymskiego Ośrodka Kultury] Pierwsza pisemna wzmianka o tej miejscowości to informacja o grodzie noszącym nazwę Sternberg z 1300 r., ale prawa miejskie zostały mu nadane dopiero w 1375 r. Od mniej więcej XVI w. ziemia torzymska cieszyła się złą sławą ze względu na często zdarzające się tam napady raubritterów (rycerzy-zbójników) na kupców i podróżników (Pankow 2002). Leżący na uboczu szlaków handlowych Torzym nigdy nie zyskał większego znaczenia jako ośrodek handlowy. Od XV do XVIII w. znajdował się w posiadaniu rodziny von Winningów. W latach 1759-1762 okupowały go wojska rosyjskie. W 1870 r. uzyskał połączenie kolejowe na linii Frankfurt – Poznań. Pomimo to nie rozwinął się znacznie, za to po I wojnie światowej 3 Otwarcie skateparku odbyło się w czerwcu 2012 r. Zob. Wiśniewska K. (2012) Jak promować małe miasto? 22 czerwca 2012, www.kingawisniewska.natemat. pl/20239,jak-promowac-male-miasto (data dostępu 20.05.2017). 228 stał się popularną miejscowością sanatoryjną. W latach 1940-1942 funkcjonował na jego terenie niemiecki obóz pracy przymusowej, w którym więziono w nim około 300 Żydów zmuszanych do pracy przy budowie autostrady, której podwaliny częściowo wykorzystano współcześnie przy budowie A2. Pod koniec wojny miasto uległo zniszczeniu w 85%. W 1945 r. ludność niemieckojęzyczną wysiedlono, a na jej miejsce pojawili się polscy przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. To jest ziemia, która… ja sama teraz widzę, jak ciężko np. znaleźć korzenie, tradycje, zwyczaje, bo my jesteśmy ludnością napływową. Są to ludzie, którzy gdzieś tam stamtąd przyjechali. Tradycja jest, ale stamtąd. Także to trudne jest… Tutaj nie ma rdzennych. [Nauczycielka, lokalna aktywistka, mieszkanka Torzymia] Skala zniszczeń spowodowała utratę praw miejskich, które odzyskano dopiero w 1994 r. (Szczepaniak i in. 2014). O dawnym rolniczym profilu tego miasta opowiadała większość naszych rozmówców i nie dziwnym jest, iż traktują je bardziej jak wieś. Do jego charakterystyki najczęściej używali słowa „specyficzne” (np. „specyficzne miasto”, „specyficzna gmina”, „specyficzni ludzie”, „specyficzna lokalizacja”, „specyficzne życie ekonomiczne”, „specyficzny motel”, „specyficzny ośrodek kultury”, „specyficzny samorząd” itd.). Druga sprawa to, że gmina Torzym jest bardzo specyficzna, bo wszystkie sołectwa to wsie popegeerowskie czyli ubogie, z ludźmi, którzy nie poradzili sobie z transformacją, którzy w życiu rodzinnym, społecznym tkwią w pewnego rodzaju marazmie i zastoju. Na to czasem mówi się patologia, ale ja sam nie używam tego pojęcia, bo jest krzywdzące. Nic nie jest oczywiste. [Proboszcz parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Torzymiu] Obecnie gmina Torzym to 21 sołectw, które nadal borykają się ze społeczno-ekonomicznymi konsekwencjami trwającego do 1995 r. procesu likwidacji państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej. Do tego czasu cechą charakterystyczną gminy było rolnictwo o dominacji dużych, państwowych gospodarstw rolnych, przy czym przeważały wśród nich gospodarstwa hodowlane. Niska gęstość 229 �zaludnienia obszarów wiejskich przy relatywnie wysokim stopniu koncentracji przestrzennej miejsc pracy w byłych PGR-ach, skupiająca nawet do 80% lokalnych zasobów pracy, spowodowała obecnie główny problem społeczno-gospodarczy, czyli tzw. bezrobocie strukturalne. Kiedyś tutaj były GS-y, był tartak, szpital… szpital wiadomo, też kurwa ludzi pozwalniał. PGR-y wszędzie były – tutaj, Koryta, Przęślice, Grabów, Boczów… Wszędzie PGR-y. W Torzymiu to kółko, SKR był, nie? Rolników to było od cholery, na każdej ulicy jakaś krowa była. I byli kolejarze i mieli działki te pracownicze i każdy z tego korzystał, nie? Miał tam 20 arów łąki powiedzmy i 40 arów ziemi, to on uchował dwa świniaki, krowę. Było czym wyżywić i dzieci i wszystko. Teraz nie ma nic, ja chyba ostatni sprzedałem krowę. Już nie ma w Torzymiu krowy (…) Ja wiem? Tu większość to tak w lasach pracuje… ci popegeerowcy… i w lasach i gdzieś tam. Była piekarnia, były te magazyny te zbożowe… teraz nie ma. Dzisiaj prywatni kurde! Zakłada sobie firmę jednoosobową, nie dostanie tam 40 tys., żeby kupił narzędzia i tak dalej, poistnieje dwa lata i koniec, to tylko zostają mu narzędzia i a roboty nie ma, chyba że na czarno, ZUS-y to wszystko wykańczają! [Mieszkaniec Torzymia, emerytowany rolnik] Torzym jest małą miejscowością bardzo blisko graniczącą z granicą ogólnie Niemiec, bardzo dużo terenów popegeerowskich, które można było wykorzystać, ale ktoś głupi się uparł i nie chciał przystąpić do powiatu poznańskiego i teraz jesteśmy najzwyczajniej w świecie biednymi popegeerowcami. Taka prawda jest i koniec. Wszystko wyjeżdża za granicę, robią u Niemca za wszawe grosze, nie? [Właścicielka sklepu wielobranżowego w Torzymiu] Mi się żyje lepiej niż poprzednio za czasów komunistycznych. Ale wtedy też dobrze mi było, teraz może mi lepiej jest, ale powiem szczerze nie popieram tego systemu teraz. To jest taki system dla mnie po prostu, jak by to określić, zdarty typowo z ustroju socjalistycznego, tylko zamieniono go, że wszystko jest prywatne. Socjalizm był to, że nie pozwolono w socjalizmie prywatyzacji, wolny rynek żeby w prywatyzacji był. Nie wszystko było potrzebnie w zlikwidowaniu, część można było zostawić. Ja uważam dużym błędem było to, że zlikwidowano wszystkie od ręki PGR-y. 230 No, można im było dać wolną rękę, żeby próbowały jakoś działać samodzielnie, nie? Ale tego nie zrobiono. Zachód miał interes w tym, żeby to kurczę upadło wszystko. Przecież u nas było wtedy, ile było tego, można powiedzieć nadwyżka była tego. No owce były, mięso baranie, przecież tu wszędzie były owczarnie na tym terenie… przecież tutaj Koryta, to same owczarnie. Wszystko zlikwidowano. Kto to teraz odbuduje? Nikt tego nie odbuduje. [Właściciel skupu runa leśnego w Torzymiu] No, było rolnictwo. To była też wieś letniskowa, tutaj było sanatorium, nie szpital, tylko sanatorium, wiec przyjeżdżali kuracjusze tutaj z chorobami płuc, leczyć się później jak już przemianowano na szpital, to też pulmonologiczny ze względu na lasy jodłowe jakie mamy. Natomiast było dużo rolników, ale był tak i szpital i SKR i tartak i szkoła i nadleśnictwo i poczta, no wiele takich punktów, które no, nie mają związku właściwie z rolnictwem. Czyli to taki, taki trochę misz-masz był, bo nie można powiedzieć, że to typowa wieś rolnicza czy jakaś przemysłowa. Nie, nie. Wszystkiego po trochę było, ale zakładów produkcyjnych jako tako specjalnych nie. PGR-y dawały mleko, dawały ziemniaki, dawały mięso, wiec ludziom się to należało. Inaczej ludzie funkcjonowali i tak jak PGR-y upadły, to już katastrofa. Ludzie czekają na pomoc w większości. Młode pokolenie to już trochę inaczej, ale to starsze na branie nastawione jest. [Mieszkanka Torzymia] Uważa się, że specyfika obszarów wiejskich gminy Torzym wymaga działań interwencyjnych, nietypowych i niekonwencjonalnych na tle tego co robią inne gminy. Rolnictwo bowiem, nie jest w stanie zagospodarować zasobów pracy na wsi, ani też samo pobudzić ożywienia ekonomicznego w gminie. Decyduje o tym zarówno brak mieszkań, jak i postęp technologiczny. W warunkach obecnej struktury gospodarczo-przestrzennej gminy nie widać realnych perspektyw ograniczenia bezrobocia na wsi inaczej niż poprzez inwestycje powiązane z jej tranzytowym i transgranicznym położeniem (Strategia Rozwoju Gminy Torzym 2005-2020 r.: 28-35). Torzym jest już takim miastem międzynarodowym, tranzytowym... cały czas towar płynie. Jak mieliśmy gości z innych stron Polski, to mogli się napatrzeć na nowe samochody, na to jak cały czas tętni droga. Ludzie mieli jakieś korzyści, że przez miasto przepływał to- 231 �war. Na kolei mieli pracę… No powstawały CPN-y, co prawda był jeden tylko. No, ale był. Wiadomo w Polsce to nic się nie działo do tych ruchów takich wolnościowych. W 90. latach później jak się ustrój zaczął zmieniać, to tak. Powstawały nowe CPN-y, restauracje, motele, hotele i tak dalej (…) Po 1989, no więcej zakładów usługowych, bo fabryki jako takiej ani takich zakładów produkcyjnych nie ma, ale no dosyć dużo jest zakładów usługowych, typu właśnie hotele, motele bary, CPN-y, no i w tym kierunku to poszło. Był tu zakład, ale niestety ze względu na to, że no otrzymał gdzieś tam jakieś takie dogodności w Sulęcinie, więc tam się osiedlił. Kabelki tzw. parę lat tutaj funkcjonowały w Torzymiu. No, ludzie wykupili ziemię… wszystkie są związane właśnie z tą drogą. Część z tych hoteli i moteli trochę podupadła, „Sen” np. tutaj niedaleko jest taki, nie wiem czy on jest zamknięty czy tam ledwo działa. Wydaje mi się, że to zależy od jakiś takich umiejętności menedżerskich trochę właścicieli, bo koło tego trzeba chodzić. Im się wydawało, że jak otworzą to ludzie będą sami wchodzić i już tam nic więcej nie trzeba. W tej chwili jest więcej takich punktów i tym bardziej trzeba o klienta zabiegać. No, a to kiedyś było dobrze jak był CPN jeden właściwie w stronę Świecka. No, to tam naprawdę tym co pracują się bardzo dobrze powodziło. No, ale w tej chwili myjni i CPN-ów jest co kawałek, co kilometr niemalże, wiec no, muszą w jakiś sposób o klienta zabiegać. Kto tego nie robi, nie potrafi, to podupada. [Mieszkanka Torzymia] Z perspektywy lokalnej gospodarki, w tym także biorąc pod uwagę specyfikę zachowań ekonomicznych mieszkańców gminy można mówić o istniejącej w niej barierze kapitałowej4. Jej przełamywanie, co dla nas najbardziej interesujące, systematycznie następuje wraz z otwarciem nowego odcinka autostrady A2 oraz redefinicją przydrożnych biznesów, które coraz lepiej odpowiadają na charakteryzujący gminę przepływ ludzi i towarów. Niemniej gmina Torzym 4 Bariera kapitałowa wiąże się ze wspomnianym syndromem popegeerowskim, który decyduje o powszechnej społecznej aprobacie dla długotrwałego bezrobocia, nadmiernego korzystania z pomocy społecznej, braku mobilności zawodowej, a także podejmowaniu działań nielegalnych i w szarej strefie. To także efekt niedostatecznych zasobów finansowych miejscowej ludności i biznesu oraz niskie wpływy do budżetu gminy. W roku 2015 budżet gminy Torzym wynosił ponad 24 mln, zob. www.bip.wrota.lubuskie.pl/ugtorzym (data dostępu 20.05.2017). 232 jako część powiatu sulęcińskiego nie znajduje się w dobrej kondycji finansowej5. Powiat sulęciński, ze względu na zadłużenia, bierze obecnie o udział w tzw. programie naprawczym (podobnie z resztą jak objęte naszymi badaniami powiat świebodziński i słubicki). Program ten został przyjęty w sierpniu 2015 i obejmuje lata 2015-2017. Składają się na niego oprócz objęcia subrogacją całości zadłużenia powiatu także liczne oszczędności, w tym przede wszystkim na remonty, modernizacje i inwestycje oraz redukcja wydatków na wynagrodzenia osób zatrudnionych przez Starostwo Powiatowe czy wręcz likwidacja etatów (od sprzątaczek, przez referentów po szkolnych logopedów)6. Z pewnością A2, a także bliskie sąsiedztwo gminy z przebiegającą około 50 km od Torzymia drogą ekspresową S3 stanowią najważniejsze czynniki ożywienia gospodarczego, które należy wiązać z nowymi sposobami eksploatacji zasobów terenów inwestycyjnych. Dochody z tytułu uzyskiwanych podatków wykorzystywane są dla poprawy wielu usług publicznych w gminie oraz dla rozwoju bazy turystycznej. Ja twierdzę jedną rzecz, że dzięki tym samochodom gmina prosperuje dobrze. I ci, którzy najwięcej narzekają, ci najwięcej chodzą do burmistrza po pieniądze. Żeby dać pieniądze, to trzeba skądś je wziąć. No, a skąd je wziąć? Gmina największe przypływy ma z podatków od nieruchomości, tak? Niech pan zobaczy, ile w gminie jest stacji przy tej drodze. Teraz te dwie, co się budują, to zapłacą dla burmistrza około, spokojnie pół miliona rocznie podatku od nieruchomości. To ci wszyscy mieszkańcy, którzy tak narzekają łącznie, łącznie nie zapłacą tyle podatku, co te dwie stacje, które się budują, nie? [Przedsiębiorca z Torzymia] Można więc rzec, iż profil ekonomiczny, zwłaszcza miasta Torzym, dostosowany jest do jego statusu jako strefy przydrożnej i transgranicznej – jest bowiem nastawiony na obsługę transportu dalekobieżnego, zarówno towarowego jak i osobowego. I tak 5 6 W 2015 r. całkowity dług powiatu sulęcińskiego wynosił 16 860 000,00 zł, co stanowiło 46,26% planowanych dochodów budżetu w 2015 r. Zob. www.bip.powiatsulecinski.pl/system/obj/4847_RP_13_62_15.pdf (data dostępu 21.05.2017). Ibidem. 233 �w Torzymiu znajduje się około 10 moteli7 oraz niemal tyle samo punktów gastronomicznych8, 5 stacji paliw9, a w ich pobliżu strzeżone parkingi, 5 kantorów wymiany walut, zakłady bezpośrednio obsługujące automobilność, takie jak zakłady wulkanizacyjne i naprawcze czy myjnie samochodowe10. Miejsca te kreują charakterystyczną estetykę miasteczka, które poza tym odznacza się dobrze rozwiniętą infrastrukturą dedykowaną przede wszystkim jego mieszkańcom. Infrastruktura ta obejmuje sklepy spożywcze11, odzieżowe12, budowlano-ogrodnicze, bank oraz liczne drobne usługi13, urząd miasta i urząd pocztowy, dwie szkoły oraz przedszkole14, bibliotekę publiczną i ośrodek kultury, boiska, ośrodek zdrowia i szpital, a także nadleśnictwo, straż pożarną i policję. 7 8 9 10 11 12 13 14 Są to: Hotel „Paradise”, Zajazd „Chrobry”, Motel U Sosny, Motel Miltex, Motel Petro, Motel Marco, Złota Grota oraz pensjonaty takie jak Prima, Motel u Romana czy Motel u Miry. Branżę gastronomiczną reprezentują: restauracja w Hotelu „Paradise”, bar Petrolek działający przy niewielkiej stacji paliw, restauracja Zajazd „Chrobry” oraz działający przy nim Bar pod Basztą, catering U Sosny, Doner Kebab, Swojska Chata Torzymiaka oraz restauracja Złota Grota. Są to stacje należące do koncernu PKN Orlen, firmy Olkop współpracującej z koncernami Lotos Paliwa oraz PKN Orlen, Petro należące do kompleksu Przedsiębiorstwa Handlowo-Usługowego „PETRO”, brytyjsko-holenderskiego koncernu Shell czy stacja Grupy Ekopetrol. Aktualna liczba działalności gospodarczych w wymienionych branżach mogła przy tym ulec zmianie. Źródła podanych informacji pochodzą z roku 2015. Dane te zostały zebrane w trakcie pogłębionych badań terenowych oraz na podstawie kwerend archiwalno-internetowych prowadzonych od roku 2014, głównie w oparciu o wpisy w Krajowym Rejestrze Sądowym. Są to zarówno niewielkie lokalne sklepiki, jak i reprezentujące sieci handlowe Biedronka, Dino czy Lewiatan. Są to co najmniej 4 lumpeksy oraz 2 sklepy z nową odzieżą. To m.in. zarówno usługi fryzjerskie i kosmetyczne, jak i firmy ubezpieczeniowe, księgowość, sprzedaż butli gazowych, kwiaciarnie czy obsługa instalacji elektrycznych. Na podstawie informacji pozyskanej na X posiedzeniu Rady Miejskiej w Torzymiu w dniu 17 września 2015 r. wiemy, iż w torzymskich szkołach uczy się obecnie ponad 600 uczniów oraz w przedszkolach ponad 200 przedszkolaków. Dane te zostały podane przez przewodnicząca komisji ds. społecznych, która funkcjonowanie szkół w gminie podsumowała w następujący sposób: „nasze szkoły są ładne i kolorowe… w miarę. 1 września były gotowe na przyjęcie uczniów”, zob. www.torzym.pl/asp/_ drukuj.asp?typ=13&menu=37&sub=6&dzialy=37&schemat=1&akcja=artykul&art ykul=570 (data dostępu 20.05.2017). 234 W Torzymiu da się żyć, ale trzeba mieć samochód. Bez problemu można zrobić zakupy, można iść do fryzjera, na solarium, jak się uprzesz to jest gdzie się spotkać na piwie, jest biblioteka, można być aktywnym społecznie, można pochodzić na zumbę i aerobik, jest bank, poczta, ośrodek zdrowia, są szkoły, przedszkole, można pograć w piłkę. Gorzej z ciuchami, elektroniką czy dodatkowymi zajęciami. Miejsca do spacerowania mnóstwo, latem jest gdzie pływać, można uprawiać sporty wodne, jazdę konną, łowić ryby. Jeśli nie myśli się kategoriami miejskimi – jest całkiem nieźle. [Mieszkaniec Torzymia] Torzymska gospodarka to przede wszystkim podmioty z sektora małych i średnich przedsiębiorstw z tzw. produktem lokalnym. Chodzi tu o przetwórstwo drzewa, rolnictwo ekologiczne, przetwórstwo mleczarskie i mięsne. Niemniej w strukturze ekonomicznej gminy dominują usługi. Warto też nadmienić, iż na jej terenie oraz w okolicach z powodzeniem funkcjonują firmy z udziałem kapitału zagranicznego, które znacząco poszerzają lokalny rynek pracy. Jeden zakład większy jest w Sulęcinie – „Molex” i sporo ludzi tam pracuje. No i te markety, ale w tych marketach takie rotacje są pracowników, zatrudniane są osoby chyba na czas określony. A tak nic nie ma. Jest jeden jeszcze sklep, trzyma się, naprzeciwko, ale z tego względu, że to wycieczki, goście. Piekarnia jest cały czas i ma się dobrze, bo pieczywo jest nie tylko tutaj sprzedawane, ale i Sulęcin i do Gorzowa wożony jest. Ta piekarnia i jest jeszcze masarnia, też miejscowy zakład. Ale to nie są zakłady, że zatrudniają nie wiadomo ile osób. Tutaj był spożywczy sklep, to pani zajmuje teraz się starociami, ma taki lamus, coś jak w Boczowie, też rodzinna firma. A bardzo dużo młodzieży wyjechało. Wśród znajomych nawet jak się rozmawia, to nie ma rodziny, żeby ktoś nie wyjechał – Holandia, Niemcy, Belgia. Z tych znajomych moich są osoby, które owszem po 6-8 latach już pospłacały kredyty, mogły zainwestować, kupić jakieś mieszkanie tutaj i tutaj kupują mieszkania, ale jeżdżą dalej. Już niby jest takie zabezpieczenie, że w razie czego ma gdzie wrócić, ale wracają do pracy póki jeszcze mają pracę. Żadne takie firmy nie powstały, żeby dawały później zatrudnienie. Takie są przypadki w Gądkowie, dużo się zauważa nowych budynków, wyremontowanych starych. To przeważnie 235 �osoby, które pracują za granicą. Powstają takie skupiska domów jednorodzinnych. To przeważnie ludzie, którzy mieszkali do tej pory w blokach, na uboczu i budują sobie domki. Są też dwa chyba skupy grzyba. No i można zauważyć 20-go każdego miesiąca ile ludzi po zasiłek idzie. Z drugiej strony widać, przez to, że tych sklepów nie ma, jest mnóstwo budynków opuszczonych, na sprzedaż, wynajęcie. Jest „Chrobry”. To jest bardzo operatywny ten właściciel. Ma kilka takich moteli. I w Anglii ma jakiś sklep mięsny z krowami polskimi. W Krośnie ma masarnię. Odkąd pamiętam, on zaczynał jako cinkciarz w latach 80., później zainwestował w te motele i to jest taki najważniejszy zakład pracy, tutaj pracują ludzie. Właśnie dużo młodzieży pracuje u niego, przyjmuje sezonowo młodzież szkolną. W wakacje, czy w ferie mogą sobie dorobić. Park rozrywki powstanie i będą nowe stanowiska pracy. Jest Natura 2000, ale tutaj nawet nie są zagospodarowane jeziora. Okazuje się, że to wszystko własność Urzędu Marszałkowskiego, za bardzo samorząd nie może się angażować, bo to nie ich. Tylko doraźnie, jakieś naprawy, czyszczenie. A żeby jakiś kompleks wypoczynkowy powstał – nic nie ma takiego. Tutaj pan właściciel „Chrobrego” kupił zamek w Garbiczu i ten zamek wyremontował i tam nie dość, że ma też motel, pięknie to zrobione, to jeszcze rehabilitację dzieci niepełnosprawnych tam prowadzane są. Tam większość Niemców przyjeżdża. Na tym kompleksie koło autostrady, tam policja jest, to też jak przyjmowano do pracy to był warunek znajomości j. rosyjskiego. W Pniowie też jest taki motelik i stacja benzynowa to też ze znajomością j. rosyjskiego szukali pracowników. Dużo kierowców z Ukrainy i Rosji jeździ. Niemcy może w bardziej ekskluzywnych hotelach się zatrzymują, a Rosjanie to wiadomo. [Pracowniczka biblioteki publicznej w Torzymiu] Torzym tworzą przede wszystkim strefy przepływu zarówno w sensie przestrzennym jak i społecznym, w obrębie których możliwe jest obserwowanie mobilności w znaczeniu fizycznego ruchu oraz potencjału przemieszczania. Strefy te nakładają się na siebie, a ich dynamika pozostaje płynna i ściśle powiązana z bliskością do granicy polsko-niemieckiej. Odległość między Torzymiem a przejściem granicznym wynosi 40 km, a czas w którym można do niego dojechać to ok. 30 minut niezależnie od tego, czy podróż odbywa się DK92 czy płatną autostradą A2. Poziom natężenia ruchu 236 samochodowego w Torzymiu należy określić jako wysoki, choć charakteryzuje go tendencja spadkowa od momentu otwarcia nowego odcinka autostrady. Według oficjalnych danych Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad w roku 2010 przez Torzym, drogą krajową nr 92 przejeżdżało 17 tys. samochodów dziennie15. Lokalny samorząd na rok 2015 szacuje spadek tego ruchu do 10 tys. samochodów na dobę16. Tranzyt przez DK92, w tym przez Torzym, to przede wszystkim przepływ samochodów ciężarowych zarówno w kierunku wschód-zachód jak i zachód-wschód. Z perspektywy mieszkańców przepływ ten uległ zmniejszeniu jedynie w okresie pomiędzy grudniem 2011 a majem 2012 r., kiedy to nowo otwarty odcinek autostrady był bezpłatny. Wraz z wprowadzeniem wysokich opłat za przejazd autostradą, na DK92 powrócił transport towarowy. Ponadto przez Torzym równolegle do DK92 oraz autostrady A2 przebiega trasa kolejowa oraz trasa autobusowa. Dziennie na stacji Torzym zatrzymuje się około 10 pociągów osobowych jadących w kierunku Rzepina oraz Zbąszynka oraz kilkanaście autobusów obsługiwanych przez PTH Transhand Słubice i PKS Gorzów Wielkopolski. Ponadto przez Torzym przejeżdżają krajowe i międzynarodowe busy zaliczane do tzw. transportu door to door. Co jednak pozostaje najistotniejsze w Torzymiu to istniejący na jego obrzeżach węzeł autostradowy, a wraz z nim Obwód Utrzymania Autostrady. Materialną, ekonomiczną i społeczną przestrzeń tego miasteczka odczytujemy jako niejednorodną. Metaforycznie rzecz ujmując 15 Dane pochodzą z raportów Generalnego Pomiaru Ruchu z 2010 r.: www.gddkia.gov. pl/pl/987/gpr-2010 (data dostępu 15.11.2015). 16 Dane nieoficjalne na podstawie szacunków Urzędu Gminy w Torzymiu, które zostały przedstawione w trakcie X Posiedzenia Rady Miejskiej w Torzymiu w dniu 17 września 2015 r. O prawdopodobieństwie tych szacunków świadczą wykonywane przez badaczy terenowych liczenia przejeżdżających DK92 samochodów na odcinku pomiędzy Świebodzinem a Boczowem w miesiącach maj-wrzesień w 2015 r. Obniżenie się poziomu dobowego natężenia ruchu samochodowego, to konsekwencja odpływu transportu osobowego na autostradę A2. Samochody osobowe, które nadal poruszają się DK92 należą do mieszkańców Torzymia i innych miejscowości wchodzących w skład gminy. Jest to ruch przede wszystkim lokalny. Por. Generalnego Pomiaru Ruchu z 2015 r.: www.gddkia.gov.pl/pl/2551/GPR-2015 (data dostępu 20.05.2017). 237 �składają się nań nie do końca koherentne rzeczywistości, których łącznikiem pozostaje infrastruktura drogowa – autostrada A2 oraz DK92. Jest więc w Torzymiu rzeczywistość polityczna, szkolna, zajazdowa, robotnicza, rodzinna, zbieracka, nadleśnicza, tranzytowa, handlowa, emigrancka, autostradowa, kulturotwórcza i inwestycyjna. Innymi słowy przydrożność i tranzytowość Torzymia ujawniały się na każdym kroku czy to w samorządowych dyskursach czy to narracjach naszych rozmówców (zwykłych mieszkańców i przedsiębiorców). O jej istotności dla życia codziennego może świadczyć choćby treść jednego z odpustowych kazań wygłoszonych w 2015 r. w miejscowym kościele, w którym pojawiały się metafory drogowe, np. wówczas gdy kapłan wyjaśniając znacznie i wagę życia odwoływał się do statystyk policyjnych dotyczących wypadków i kolizji drogowych na DK92. Strategie rozwojowe i lokalny krajobraz ekonomiczny Za osnowę osi konstrukcyjnej rozwoju gminy uznaje się infrastrukturę drogową, zwłaszcza prowadzącą ze wschodu na zachód, a zatem korytarz paneuropejski autostrady A2 oraz DK92, która jednak oficjalnie utraciła swoją dotychczasową pozycję wśród sieci dróg europejskich. Proponowane w strategii województwa lubuskiego przedsięwzięcia modernizujące układ komunikacyjny mają stanowić podstawę osiągnięcia europejskich standardów dostępności transportowej i sprawnego tranzytu autostradą A2 w powiązaniu z istniejącym w Torzymiu węzłem autostradowym. Istnienie tak ważnego szlaku komunikacyjnego łączącego gminę z otoczeniem jest uznawane za wyznacznik kierunków w przestrzennym zagospodarowaniu. Gmina Torzym wraz z osiągnięciem najważniejszego celu w tym zakresie, w efekcie skutecznych zabiegów lobbingowych, tj. budowy węzła autostradowego, skutecznie realizuje strategie określone jeszcze w 2005 r. z perspektywą do roku 2020. Wśród nich znalazły się: zagospodarowanie gruntu inwestycyjnego przy węźle, opracowanie planów budowy i modernizacji dróg 238 gminnych ich realizacja, pozyskanie środków zewnętrznych na inwestycje budowy i modernizację dróg gminnych z uwzględnieniem drogi w Korytach, budowa ekranów dźwiękochłonnych przy drodze DK92, monitoring jakości dróg krajowych, wojewódzkich i powiatowych i zgłaszanie potrzeb inwestycyjnych oraz remontów w tym zakresie, partycypacja w kosztach remontu i budowy dróg chodników i urządzeń infrastruktury innej niż gminna oraz pozyskanie środków zewnętrznych na inwestycje budowy i modernizację dróg (Strategia Rozwoju Gminy Torzym 2005: 37-45). We wrześniu 2015 r. wzięliśmy udział w Spotkaniu Informacyjnym dotyczącym realizacji lokalnej strategii rozwoju w latach 20142020, zorganizowanym w Torzymiu przez Stowarzyszenie Kraina Szlaków Turystycznych – Lokalna Grupa Działania17. Wzięli w nim udział: przedstawiciele lokalnych organizacji pozarządowych, nadleśnictwa, Urzędu Gminy, poszczególnych sołectw i lokalni niezrzeszeni aktywiści. Spotkanie dotyczyć miało możliwości pozyskania środków unijnych w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020, ale przybrało formę warsztatów w trakcie których przeprowadzono analizę SWOT gminy. Celem konsultacji było stworzenie strategii działania na kolejne, nadchodzące rozdanie środków unijnych. W poprzedniej edycji Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich LGD zdobyła 11 mln, a gmina Torzym złożyła i zrealizowała najwięcej projektów, w tym sam Urząd Gminy złożył ich 10. Dzięki temu dofinansowano: Motel „U Sosny”, odbudowano staw w Walewicach, wybudowano świetlicę i stanicę rowerową w Lubowie, szlak konny w Garbiczach, zmodernizowano place zabaw i świetlice wiejskie w pozostałych miejscowościach gminy. W nowej edycji, co nie pozostaje bez znaczenia dla lokalnych strategii ekonomicznych, 50% środków, które LGD pozyska ma być przeznaczone na budowę i rozwój mikroprzedsiębiorstw. Przeprowadzona analiza SWAT pozwoliła na wyłonienie wielu mocnych stron gminy, w tym na pierwszym miejscu wymieniono: jej położenie geopolityczne z naciskiem na bliskość do granicy z Niemcami i dogodne położenie komunikacyjne (przy czym 17 Zob. www.kst-lgd.pl/files/220harmonogram_spotkan_-_plakat_zmiana_6.10.2015. pdf (data dostępu 30.05.207). 239 �chodziło wyłącznie o autostradę A2). Jednocześnie wśród słabych stron wskazano m.in. na tranzytowość gminy, zwłaszcza Torzymia, przez co nie stanowi miejsca docelowego, lecz takie, przez które się przejeżdża. Na podstawie plusów i minusów, jak czyni się w typowych analizach SWAT, oszacowano również szanse i zagrożenia dla gminy. Wśród szans bezpośrednio powiązanych z jej przydrożnym charakterem znalazły się: rozwój turystyki, nowe inwestycje związane z węzłem autostradowym, które oznaczają nowe miejsca pracy, położenie geograficzne (choć z perspektywy mieszkańców gminy wszędzie jest daleko, ponieważ przykładowo muszą jechać 40 km na basen, to z perspektywy mieszkańców dużych miast, takich jak Berlin, Poznań, Szczecin czy Wrocław, dzięki A2 i S3 Torzym jest blisko). Do zagrożeń zaś zaliczono migracje zarobkowe do krajów Europy Zachodniej, brak zainteresowania terenem ze strony biznesu, istnienie na terenie gminy obszaru Natury 2000, który blokuje pewne przedsięwzięcia lub je przedłuża oraz wykluczenie społeczne jako konsekwencja braku komunikacji publicznej. Największymi problemami gminy okazały się: bezrobocie, brak oferty turystycznej, informacji turystycznej oraz spójnej strategii marketingowej i promocyjnej, brak centrum w Torzymiu oraz wspomnianą tranzytowość (por. Lubuska mapa potrzeb i aspiracji 2011). W trakcie realizacji projektu Torzym odwiedzaliśmy kilkakrotnie: w kwietniu i we wrześniu 2014 r. oraz w maju i wrześniu 2015, a także wcześniej jeszcze na etapie tworzenia głównych założeń projektu w czerwcu 2013. Łącznie w miasteczku tym spędziliśmy dwa miesiące, a trzyletni zakres podejmowanych przez nas wizji lokalnych pozwolił nam na bezpośrednią obserwację zachodzących w nim zmian, zwłaszcza w przestrzeni publicznej oraz w kontekście rozmaitych przedsięwzięć gospodarczych. W tym czasie byliśmy świadkami otwarcia w Torzymiu tzw. sieciówek, takich jak Biedronka oraz Dino, które bezpośrednio wpłynęły na proces likwidacji małych sklepów spożywczych, wprowadzania nowej strategii marketingowej w Motelu „U Sosny”, remontów w Zajeździe Chrobry, powstania dziś prężnie działającej firmy cateringowej „Swojska Chata Torzymiaka”. 240 Obserwowaliśmy Torzym w trakcie wyborów samorządowych w 2014 r., mechanizmy działania międzynarodowej inwestycji w parku rozrywki w Kownatach, położonych około 4 km od zjazdu z autostrady A2, budowy nowej stacji paliw oraz filii Portu 2000, dwuletni remont DK92, upadki licznych małych, zazwyczaj jednoosobowych działalności gospodarczych, systematyczną redukcję połączeń autobusowych i kolejowych, wzmagający się przepływ emigranckich busów, zmiany w intensywności transportu towarowego powodowanym rosyjskim embargiem na produkty pochodzące z państw Unii Europejskiej18 (Nowak 2015; Skutki rosyjskiego embarga 2015), polsko-rosyjskimi wojnami transportowymi, chwilowym przywracaniem kontroli granicznych w latach 2013-2016. Na placu Wolności wyremontowano jeden budynek. Opustoszałe sklepy naprzeciwko Torzymskiego Ośrodka Kultury nadal nie są zagospodarowane i od roku nic się nie zmieniło. Na placu stoją nowe, poplenerowe rzeźby (tzw. witacze) z drewna w stylu historycznym. Te z zeszłego roku zostały rozdystrybuowane po Torzymiu, głównie ławeczki z rzeźbami powędrowały, m.in. kawałek dalej na ulicę Walki Młodych, pod budynek Domu Strażaka oraz budynek Urzędu Gminy. Między Zajazdem „Chrobry” a zjazdem na A2, przy DW 138 znajdują się aż trzy kantory wymiany walut – pierwszy to budka po prawej stronie jeszcze przed cmentarzem prawosławnym, kolejny po lewej zaraz przy cmentarzu komunalnym oraz kolejny już przy nowej stacji Orlen. Ze zmian na Sulęcińskiej: pojawiły się nowe banery widoczne przy wjeździe z A2 do Torzymia. Są to reklamy Motelu „U Sosny”. Podobny baner wisi przy DK92 na budynku zaraz przed skrzyżowaniem z DW 138, widoczny z kierunku Boczowa. „U Sosny” reklamuje się najniższymi cenami i najwyższą jakością. Pojawił się też baner z reklamą Hotelu i Restauracji „Paradise”, który znajduje się przy wjeździe do Torzymia od strony Świebodzina. W ich reklamie położono nacisk na bezpłatny parking strzeżony dla autobusów. 18 Zakaz importu został wprowadzony przez Rząd Rosji w sierpniu 2014 r. jako odpowiedź dla krajów, które wcześniej, w marcu tego samego roku, nałożyły lub przyczyniły się do nałożenia na Rosję sankcji ekonomicznych, w związku z jej rolą w konflikcie ukraińskim. Rosja zaczęła wykorzystywać embargo jako element walki politycznej z krajami, które sprzyjały Ukrainie i negowały legalność działań podejmowanych przez Rosję. 241 �Kolejna zmiana to stacja Orlen – w zeszłym roku w trakcie badań pilotażowych byliśmy świadkami kończenia budowy tej stacji. To raczej mała stacja, a mieszczący się na niej sklep zaopatrzony jest standardowo w słodycze, alkohol, hot-dogi i kawę. Zmiany w tym miejscu na stacji paliw się jednak nie kończą. W ciągu tego jednego roku wzniesiono obok niej olbrzymi budynek, który będzie hotelem i restauracją. Rok temu nie było jeszcze fundamentów. To inwestycja Portu 2000. Przy Sulęcińskiej prowadzącej do zjazdu na A2 znajdują się aż trzy cmentarze: prawosławny, który wcześniej był cmentarzem ewangelickim, żydowski (zrujnowany, ukryty w lasku – trzeba nieco zboczyć z Sulęcińskiej i wejść w lasek) oraz komunalny, najbliżej A2. Tworzy to pewien dysonans akustyczny – z jednej strony cmentarz kojarzony z ciszą i spokojem, z drugiej hałas natężenia ruchu drogowego. Przed cmentarzem znajduje się budka, w której można kupić znicze i wiązanki z kwiatów naturalnych oraz sztucznych. Cmentarz jest niewielki. Znajdują się na nim nagrobki zarówno katolików, jak i prawosławnych. Dominują nagrobki „made in China”. Na końcu cmentarza stoi murowana wiata z niemal opierającym się o nią starym krzyżem. Pod wiatą znajduje polowy, również murowany ołtarz. Całość wygląda jak przystanek autobusowy, na który spadł krzyż. W centrum Torzymia zlokalizowany jest rzymsko-katolicki kościół. Na jego podwórku znajduje się kapliczka z figurą Matki Boskiej. Pod daszkiem kapliczki zamontowano atrapę kamery monitorującej. Na prawo od kościoła skręca się w ul. Walki Młodych. Jedyną rzeczą, która się w tym miejscu zmieniła to wymiana ławki, która stoi zaraz na skrzyżowaniu z DW 138, na ukos do Torzymskiego Ośrodka Kultury. Stara i zmurszała została zastąpiona drewnianą kłodą z rzeźbą w zajazdowym stylu. Ulica Walki Młodych to właściwie jeden wielki zakręt, który prowadzi albo do 92 (jeśli skręci się za sklepem Mini-Mrówka w lewo), albo do marketu Dino (trzeba skręcić w prawo). Zaraz koło Dino znajduje się budynek straży pożarnej. Przestrzeń publiczna przed tym sklepem charakteryzuje się: a) obecnością miejscowych mężczyzn, którzy spożywają alkohol, b) ogłoszeniami przyczepianymi do drzew (ogłoszenia o handlu obwoźnym, np. sprzedaży runa leśnego, sezonowych owoców, kur niosek, odzieży czy niemieckiej chemii). Jest to miejsce z małym zieleńcem, hałaśliwe, a w czasie remontu DK92 stanowi punkt, w którym ustawiana jest przenośna 242 sygnalizacja świetlna, regulująca ruch wahadłowy. Tu także znajduje się zjazd z DK92 do sklepu. Kierując się na zachód znów wchodzi się na trasę DK92, która po remoncie okazała się wzbogacić o pokaźną ilość strzałek i wysepek. Naprzeciwko Dino, w niewielkim baraczku kiedyś musiał działać albo sklep monopolowy, albo bar piwny. Na fasadzie widnieje niedziałający już lightbox reklamujący piwo Lech. Budka jest do wynajęcia lub sprzedaży – ogłoszenie o tym wisi tam co najmniej od dwóch lat (od mojej pierwszej wizyty w Torzymiu). Na ogrodzeniach domów pomiędzy którymi stoi owa budka znajdują się ogłoszenia o sprzedaży butli gazowych i ich nabijaniu. Na wysokości ulic prowadzących do Nadleśnictwa na jednym z wielorodzinnych budynków znajduje się tabliczka z informacją o tym, że prowadzona była tam firma wulkanizacyjna Jamo (stan podwórka wskazuje na to, że firma już tam nie działa). Z kolei dokładnie po drugiej stronie ulicy widoczna jest reklama innej wulkanizacji „Elmo” na ul. Mickiewicza 7 (ulica na której znajduje się szkoła). Przy Wojska Polskiego 12 z krzaków wyłania się bardzo stara tabliczka z odręcznie namalowanym napisem „kwatera do wynajęcia”, pod spodem markerem został dopisany numer telefonu. W tym miejscu, w którym znajduje się ta tabliczka, także w krzakach widnieje stary spłowiały lightpox reklamujący Pepsi, a ktoś go kiedyś dodatkowo przewiązał sznurkiem, żeby się nie rozpadał. Za tymi krzakami stoi niewielki budynek-budka, w której kiedyś mieścił się sklep. Tabliczka z kwaterą znajduje się przy budynku wielorodzinnym (tego typu kwatery były wynajmowane przez robotników drogowych m.in. w czasie budowy A2). Dalej, na budynku, w którym mieści się poczta otwarta do godziny 16.00 widnieje duży baner informujący o możliwości wynajęcia lokali. Niemal naprzeciwko na jednym z wielorodzinnych budynków ogłoszenie „sprzedam mieszkania”. Kilka budynków dalej znajduje się bank SGB z zewnętrznym bankomatem (drugi bankomat jest w Biedronce, wewnątrz sklepu więc można z niego skorzystać wyłącznie w godzinach otwarcia sklepu). Nagromadzenie usług oraz śladów po nich znajduje się koło Urzędu Gminy – naprzeciwko niedziałający sklep spożywczo-przemysłowy, obok niego Kebab, sklep odzieżowy i „Swojska Chata Torzymiaka”. Naprzeciw tego niedziałającego sklepu znajduje się zarośnięta działka do sprzedaży. Obok UG budynek, na piętrze którego znajdują się dwa lokale „Studio uro- 243 �dy” oraz „Odzież”. Przed wejściem na osiedle bloków zlokalizowanych po lewej stronie w kierunku Świecka (osiedle ciągnie się od UG po Motel Marco, jest ogrodzone) znajduje się tabliczka reklamująca usługi ubezpieczeniowe Compensa. Tabliczka wygląda na starą. Naprzeciw jeszcze na płocie przy UG widnieją dwa duże banery – jeden z nich reklamuje Naukę Jazdy Edu-Med. (firma szkoleniowa, która mieści się w Boczowie), drugi Biuro Rachunkowe Vademecum mieszczące się przy ul. Saperskiej (według danych z KRS działalność założona rok temu). Dalej znajduje się reklama salonu fryzjerskiego na ul. Młyńskiej, motel „Sen” od co najmniej 2013 r. wystawiony na sprzedaż (na ogrodzeniu zawieszono ogłoszenie z numerem telefonu – kierunkowy wskazuje, że właściciele mieszkają w Niemczech19), motel „Marco” i w końcu dom z tablicą ogłoszeniową reklamującą kapelę weselną. Zaraz obok tego domu mieści się w niskim, parterowym budyneczku przeznaczonym na działalność handlową (dwa lata temu był tam jeszcze sklep spożywczo-monopolowy) mieści się biuro Eurovii – firmy, która remontuje obecnie DK92. Dokładnie naprzeciwko niego znajduje się budka, w której można przebić sobie rejestrację (punkt ten nigdy nie jest otwarty – właściciele dla wygody zostawili numer telefonu, co oznacza, że mieszkają gdzieś w pobliżu). Dalej po stronie bloków stara tablica reklamująca firmę Campol produkującą odzież sportową (tablica stara, firma nie istnieje), następnie tablica reklamująca usługi związaną z autonaprawą (sprawdziłam, działa, mieści się na ulicy Krótkiej); noclegi „Ewa” – zielonkawy barak, który nie działa co najmniej od dwóch lat (nie ma tam nikogo, na banerze w głębi podwórka jest numer telefonu). Z danych KRS wynika, że ten motel, motel „Sen”, motel „Nad Potokiem” oraz „Alaska” to noclegownie, które przestały działać na terenie Torzymia. Następnie po prawej stronie ciągnie się te19 „Zamknęli. Nie mogę zrozumieć, bo wszystko normalnie prowadził, nie wiem, nie wiem czemu, wyprowadził się. Teraz do wynajęcia. Stoi to zarośnięte. No, jest do wynajęcia, no. Nie, nie mieli, nie rozumiem. Ktoś jak wynajmuje, to tak, ktoś, jak chce wynająć komuś mieszkanie, to nie doprowadza do takiej ruiny. Tam rośnie wszystko, porosło. No kto pójdzie na coś takiego? Na zachodzie to widzę, że jak ktoś chce sprzedać mieszkanie jakiekolwiek czy tam wynająć coś, no przecież to maluje się ściany, odnawia się tak, żeby się komuś spodobało. A tego nie rozumiem. Nie wiem, a wiem, że na kredyt był dom kupiony, bo to od sąsiada kupili, nie? Jak na kredyt kupili to muszą płacić te raty i tak. Nie wiem. Nie rozumiem. Czasami zajadą, skoszą, dalej wyjadą.” [Mieszkaniec Torzymia] 244 ren Lubuskiego Szpitala Specjalistycznego Pulmonologiczno-Kardiologicznego. Część nieruchomości jest na sprzedaż, a dwa budynki obecnie są w remoncie. Jeszcze przed szpitalem na skrzyżowaniu z ul. Piastowską (ulica, która właściwie jest leśną drogą prowadzącą aż do A2) widnieje tablica z ogłoszeniem o sprzedaży działki (także wypisana ręcznie). Naprzeciwko szpitala dwupiętrowy budynek z kiedyś działającym tam Night Clubem oraz Kebabem AS. Zaraz obok znajduje się coś, co jest reklamowane jako Autogiełda – to kawałek ogrodzonego podwórka, na którym stoją wraki samochodów. Teren jest pilnowany przez psa. Jeszcze nie udało mi się zauważyć, by ktokolwiek tam był – znowu strategia z numerem telefonu. Następnie nadal naprzeciwko szpitala apteka Ziko oraz noclegi „Prima” reklamowane jako tanie noclegi oraz Zimmer – na dwóch osobnych tablicach. Apteka ma także swoją reklamę 100 m dalej i wyjątkowo jest ona skierowana przodem do Świecka. Za apteką znajduje się tablica reklamowa wulkanizacji – prawdopodobnie istniała w miejscu, w którym teraz znajduje się Autogiełda. Kilka metrów dalej jest już budynek, w którym mieści się sklep z częściami samochodowymi, filia banku PKO, kantor wymiany walut, Lotto i czego wcześniej nie zauważyłam także solarium i motel „Miltex”. Przy stacji kolejowej jest drogowskaz na noclegi „Mira” (stary, zdecydowanie starszy niż napis na samym budynku „Miry”, który wznosi się na jego płaskim dachu). Stacja nie działa. Od strony peronów okna są zabite płytą OSB. Przed dworcem jest przystanek autobusowy – nie ma rozkładu jazdy. Nieco wcześniej stoi słup ogłoszeniowy, a na nim ogłoszenie o zumbie, która odbywa się we wtorki i piątki w gimnazjum (prowadzona przez trenerkę fitness), plakat reklamujący pracownie w TOK, które wystartowały od 22 września, tj. plastyczną dla dzieci i dorosłych, rzeźbiarską i fotograficzną, ogłoszenie o liceum dla dorosłych oraz szkoleniach zawodowych. [Fragment notatek terenowych autorstwa Agaty Stanisz, 24.09.2015] Pod koniec 2013 r., w konsekwencji wcześniejszej działalności gastronomicznej, jaka rozwinęła się dzięki budowie autostrady A2, generującej duże zapotrzebowanie na posiłki dla pracowników tej inwestycji, w Torzymiu powstała jedna z dynamiczniej rozwijających się rodzinnych firm „Swojska Chata Torzymiaka”. Jest to firma cateringowa, którą można określić jako jednocześnie lokalną 245 �i mobilną. Rodzina, która ją prowadzi działa w branży gastronomicznej od 20 lat. „Swojska Chata Torzymiaka” to minimalistycznie urządzona jadłodajnia znajdująca się przy DK92 w lokalu po zlikwidowanym sklepie, swojego czasu przejętym przez komornika. Firma nastawiona jest na wydawanie posiłków na wynos oraz obsługę stałych klientów – zarówno indywidualnych jak i zbiorowych. Prowadziłem motel, robię imprezy, plenerówki i obiady codziennie do ludzi, ale codziennie inny obiad, to nie jest restauracja! Mamy swoich klientów stałych. Mamy tanie obiady i dobre (…) wcześniej to prawie rok stało puste, a przede mną był tutaj sklep (…) wynajmowałem od komornika, jesteśmy w trakcie wykupu tego, bo komornik pozabierał wszystko (…) Pomysł się zrodził, jak się zaczęła budować autostrada, bo na początku karmiliśmy autostradę. Woziliśmy co dzień ponad 300 obiadów (…) Od Ośrodka Kultury mamy też imprezy plenerowe. Teraz będziemy karmić, bo to 25-lecie praw miejskich Torzymia. Jak oni mają jakieś imprezy to gotujemy dla nich. Teraz dwa plenery, jakieś inne rzeczy, się dogadujemy zawsze… Wszystko – stypy, wesela, urodziny, chrzciny. Najwięcej jest chrzcin i styp, i osiemnastek (…) Jak brałem tą budę, to przez pierwsze miesiące wkładałem swoje pieniądze, a później wystarczało na inwestycje z tych pieniędzy, co są tutaj. Jesteśmy znani w rejonie jako rodzina gotująca. Mam to z siostrą, moja druga siostra gotuje. Szybki rozwój firmy już w 2014 r. pozwolił jej właścicielom na poczynienie kolejnych inwestycji, m.in. organizację sezonowej kantyny w Ośrodku Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w położonym około 30 km od Torzymia Wędrzynie. Ośrodek ten przystosowany do ćwiczeń bojowych, m.in. na jego terenie znajdują się strzelnice do prowadzenia strzelań przez pododdziały czołgów i piechoty oraz inne rodzaje wojsk. Ciekawostką poligonu jest wybudowany w latach 70., jeden z największych w Europie, Centralny Ośrodek Zurbanizowany, na którym szkolą się jednostki z całej Polski oraz wojska państw NATO z prowadzenia walki w mieście. Od jutra wchodzimy na Węgrzyn jeszcze. Tam mamy kantynę, ale na zasadzie, że poszczególne pory roku mamy, gdzie są poligony. 1,2 tys. ludzi na poligonie i otwieramy kantynę – wchodzimy na 246 budynek na miesiąc czasu. Oni kończą, ja wyjeżdżam. W listopadzie przyjeżdża znowu 1,2 tys. osób i znowu pojawiam się z jedzeniem, towarem. Budynek, w którym znajduje się „Swojska Chata Torzymiaka” dała jej właścicielom możliwość podjęcia także innej działalności, a mianowicie wynajmu mieszkań: Ja nie jestem typowym motelem, mam takie pokoje, wolę nająć rodzinom. Mam spokój, nie interesują mnie codzienne zmiany pościeli. Na każdym segmencie mam rodzinę. Zrobiłem se czynszówkę. Mam 6 pokoi z kuchniami. Są 2 pokoje, aneks kuchenny i łazienka. Ogólnie na górze jest ponad 300 m. Jest 6 pomieszczeń wydzielonych plus korytarz. To będzie 50-parę metrów. Płaci się typowy czynsz. Nie daję internetu, ale prądu nie płacą. To na jednym liczniku, przecież nie będę ludzi obciążał. Prąd wcale nie jest drogi tutaj, nie ma jakichś tragicznych kosztów. Powodzenie firmy jest efektem kilku czynników. Poza lokalnym popytem na usługi cateringowe, który generuje obecność Obwodu Utrzymania Autostrady oraz cykliczny przepływ pracowników modernizujących okoliczną infrastrukturę drogową oraz zatrudnianych przy realizacji rozmaitych inwestycji budowalnych, jest to z pewnością przyjęcie odpowiedniej strategii marketingowej, a także umiejętność konstruktywnego wykorzystania lokalnych, w tym również rodzinnych, powiązań i uwarunkowań: Nie mam konkurencji. Ja nie mam restauracji, żebym się bał konkurencji! Do mnie przychodzą ludzie tego typu – codziennie zjeść obiady, wziąć obiady do domu. Opłacałoby się panu za 11 zł gotować obiad w domu? Przy 2 osobach się w ogóle nie opłaca. Przy 3-4 już kalkulacja jest taka na plus, ale przy 2 osobach nie ma opcji, żeby pan ugotował za 22 zł (…) Wie pan jak zdobywaliśmy klienta? Na dzień przed otwarciem firmy nakazałem nagotować różnego typu jedzenia, położyć na tacy i pojechałem po firmach. Poznań do mnie dzwoni codziennie, zabezpieczenie autostrady ma połączenie przez Poznań i oni zamawiają. 2010, kwiecień, się zaczęło kręcić. Było dużo, ponad 300 obiadów dziennie. Teraz mieliśmy propozycję karmienia szpitala w Torzymiu, ale zepsulibyśmy sobie markę. Tam jest stawka żywieniowa dziennie 10,50 zł, to są pieniądze, za które można sobie zepsuć opinię, a nie wykarmić 247 �ludzi. Jakieś minimum trzeba dać ludziom, my nie karmimy chałą. Normalnie mięsa kupujemy, mamy masarnie swoje z poznańskiego, lubuskiego. Codziennie porównujemy ceny. Skoro mamy tanie jedzenie muszę kupić tani towar. Mamy swoje babcie, które mają swoje ogródki, dla nas prowadzą. Do szczególnych powiązań lokalnych, które współdecydują o sprawnym funkcjonowaniu „Swojskiej Chaty Torzymiaka” są, wieloletnie z resztą, relacje jej właściciela z najbardziej reprezentatywnym dla miasteczka innym rodzinnym przedsiębiorstwem jakim jest Zajazd „Chrobry”. Byłem przez 12 lat kierownikiem w „Zajeździe”. Wszyscy się znali. Droga nas przyciągła. Robiliśmy zawsze. W czasie budowy autostrady karmiłem pod szyldem Zajazd „Chrobry”. Jakaś współpraca mnie interesuje. Jak mam problemy, to jadę do niego, on ma, to jedzie do mnie. Nie jesteśmy konkurencją dla siebie żadną. Ja mam inny sposób karmienia ludzi, ja mam tanie jedzenie, dla klienta z Torzymia. Teraz przykładowo spodziewam się dużego ruchu. Żeby zabezpieczyć się w masę targową pojechałem do „Chrobrego”, żeby mnie eksponował. Właśnie mam 1000 żołnierzy – dużo napoi, dużo wszystkiego. Dużo pieniędzy bym musiał w towar wsadzić. Wolę przez miesiąc wziąć sobie termin. On ma swoje hurtownie, jadę do niego, dogaduję się na termin i on zarabia i ja zarabiam. Przykładem innej działalności gospodarczej, także prowadzonej od 20 lat, jest największy w Torzymiu skup grzybów. Powodzenie tej działalności jest oczywiście rezultatem bliskości miasteczka względem bogatych w runo leśne terenów. Jej fluktuacje są determinowane nie tylko corocznymi zmiennymi i nigdy do końca przewidywalnymi warunkami atmosferycznymi, lecz także obowiązującymi w Polsce zasadami gospodarowania zasobami leśnymi20. Niemniej profil tej działalności można powiązać z jej komunikacyjnym i przygranicznym usytuowaniem. 20 Przykładowo systematyczna wycinka pewnych fragmentów lasu w celu pozyskania drewna na sprzedaż w dużej mierze wpłynęła na nieopłacalność zbieractwa i następnie skupu jagód leśnych. Ich pozyskiwanie oczywiście nadal się odbywa, ale raczej w niewielkim zakresie, najczęściej indywidualnym. 248 Ja skupuję od 1997 r. Jak się zaczęło? Taki pan, ja chodziłem po drodze i zbierałem grzyby, no i taki pan mnie namawiał do skupywania tych grzybów. Chodził tu za mną, chodził… Ja nie chciałem – żona mnie namówiła i żeśmy spróbowali tych skupywanych grzybów. No, na początku to wiadomo było to takie słabe skupywanie. Co ja tu będę ukrywał – początki były ciężkie. Ja tu przez trzy lata czy cztery… to faktycznie to była zabawa! Chodziłem do lasu zbierałem, sprzedawałem, coś tam zabierali… a później przyszedł taki okres lepszy. Poznałem… ściągnął mnie taki pan, co miał firmę tutaj koło Krosna [Odrzańskiego]. On taki pan, on wywoził te grzyby on z Niemiec, w Niemczech mieszka i on tam mnie ściągnął i tam parę lat do niego woziłem. Tutaj on miał chłodnię i on z chłodni zabierał i woził do Niemiec i on też tam sobie koszyczkował i tak to się zaczęło. No i później, i później tutaj zapoznawałem firmy i woziłem gdzieś dalej. Firma zajmuje się przede wszystkim eksportem grzybów do Niemiec. Innymi słowy produkt lokalny zyskuje na mobilności dzięki przyjętej strategii sprzedażowej: Wszystkie kurki idą na eksport do Niemiec, bo ja wywożę do firmy. Firma ode mnie odbiera i eksportuje grzyby. To idzie na eksport, borowik też idzie do Niemiec na eksport. Jedyny co zostaje na naszym rynku to jest podgrzybek. To jest wszystko na susz, bo z tego nic nie można zrobić, ewentualnie co jeszcze to krajanki mrożą. To odbiera jakiś pan ode mnie, to tylko robię mu przysługę, bo skupuje, bo to rynek krajowy. Ja zajmuję się kurką i borowikiem. Potem to tam do sklepów idzie (…) mają dużo zamówień do Kauflandu, chyba. No i jeszcze tam rozwożą na takie tam różne stoiska, bazary w Niemczech. Skup ten nie jest jedynym funkcjonującym w Torzymiu. W czasie, gdy realizowaliśmy badania, obok niego funkcjonowały co najmniej dwa inne, choć o mniejszym znaczeniu i prowadzone raczej doraźnie. Istotnym jest natomiast, że wszystkie one sezonowo zasilają budżety domowe wielu mieszkańców gminy. Właściwie, to każdy dorabia jak jest tylko wysyp grzyba. Najwięcej korzystają z tego ci co nie mają stałej pracy. Emeryci dorabiają też, renciści… Każdy kto chce i jeśli tylko potrafi zbierać grzyby – dzieci nawet, no młodzież powiedzmy (…) Oni zbierają z tej stro- 249 �ny autostrady i z tamtej. Każdy ma swoje miejsce, każdy gdzieś tam wie, gdzie pójść, gdzie coś znaleźć. Nie trzeba daleko chodzić na grzyby, wystarczy tu na górkę pójść. Jak jest tak zwany wysyp to one są wszędzie, nie? Status lokalnych przedsiębiorstw w Torzymiu, najczęściej jednoosobowych działalności gospodarczych oraz niewielkich firm rodzinnych, zależy nie tylko od uwarunkowań strukturalnych i przestrzennych, lecz także od czynników zupełnie subiektywnych, związanych z życiem osobistym prowadzących ich osób. Uwarunkowania strukturalne odnoszą się do poziomu rozwoju ekonomicznego zarówno ogólnopolskiego, regionalnego jak i lokalnego, struktury sektorowej gospodarki, dynamiki działalności produkcyjnej i usługowej, wielkości i struktury szeroko rozumianego eksportu, struktury sektorowej pracujących oraz struktury zamieszkania ludności (Adamczyk-Łojewska 2003). Biznesy zawsze są uzależnione od polityki gospodarczej oraz socjalnej państwa, i w naszym przypadku należy je rozpatrywać w kontekście przydrożności. Jednakże zanikanie starych, pojawianie się nowych oraz trwanie już od dawana funkcjonujących biznesów nie znajduje się pod jednoznacznym wpływem ani budowy autostrady A2, ani też samej DK92. Uważamy, że to raczej interrelacja między tymi drogami oraz lokalne realizacje „małych modernizacji” decydują dziś o specyficznym profilu działalności gospodarczych w Torzymiu, w tym o procesach ich nieustannego transformowania. Najlepszym przykładem bezpośredniego wpływu „małych modernizacji” na zanikanie miejscowych mikroprzedsiębiorstw są remonty dróg, w tym przede wszystkim drogi wojewódzkiej nr 138 oraz drogi krajowej nr 92. Remont pierwszej z nich jest konsekwencją budowy autostrady A2 wraz z torzymskim węzłem. Zrealizowano go w 2013 r. dzięki dofinansowaniu w ramach Lubuskiego Regionalnego Programu Operacyjnego. Była to inwestycja mająca na celu usprawnienie połączenia tej części województwa lubuskiego z autostradą A2 (Tramaś-Zielińska 2012). W opisie projektu przebudowy DW 138 na odcinku obejmującym Torzym podkreślono, iż dla tego miasta jest to inwestycja, „która leży w szeroko pojętym interesie mieszkańców regionu, przedsiębiorców, turystów, w tym 250 głównie podróżujących, którzy korzystać będą z nowo zbudowanego węzła autostrady A2”21. Niemniej, w skutek samego remontu swoją działalność zakończyła większość niewielkich sklepów zlokalizowanych właśnie przy tej drodze. Ich upadłość zbiegła się też z otwarciem marketu Dino: Tamte sklepy co tam były poupadały, to ze względu na remont drogi, który się ciągnął przez dwa lata, przecież też było głośno w telewizji, tam zamknęły się dwa sklepy. Spożywcze dwa sklepy, odzieżowe, nie? To ze względu na remont drogi, który się przeciągnął dwa lata, bo firma wzięła pieniądze i bankrutowała. Potem kogoś tam szukali odpowiedzialnego. Zanim znaleźli, zanim tego… to upadły. [Mieszkanka Torzymia] Z drugiej strony jeden z naszych rozmówców twierdził: Nie słuchajcie tych zwykłych ludzi! Oni głupoty gadają, ci kurwa, co nic nie robią i tylko narzekają na wszystko. Jak były drogi do dupy, to narzekali. Jak się teraz robi, też narzekają. No i kiedyś to trzeba było zrobić. Tutaj z 500 metrów od tej krzyżówki do autostrady był remont. Trwał gdzieś ponad pół roku, prawie rok, pół kilometra. Narzekali, a teraz droga elegancko zrobiona. Nie ma co, bardzo dobrze, że robią. Ci narzekają, co przedtem mówili – dziury, chaty im się trzęsły, lokale im pękały. Rozumiesz, ci narzekają teraz, że są utrudnienia. I oni zawsze będą narzekać. I później też będą narzekać, bo oni zawsze będą narzekać. A robią też korzyść dla nas. [Przedsiębiorca z Torzymia] W oczach mieszkańców Torzymia, zwłaszcza drobnych przedsiębiorców, podobne konsekwencje miała modernizacja DK92 realizowana w latach 2014-2015. I tak właścicielka niewielkiego lumpeksu zlokalizowanego przy tej drodze, w pobliżu Urzędu Gminy, twierdziła, że: 21 Przebudowa drogi woj. nr 138 (relacji od drogi krajowej nr 29 do m. Debrznica) stano‑ wiącej dojazd do węzła autostrady A2 w m. Torzym, www.zdw.zgora.pl/PL/28/264/ Przebudowa_drogi_woj__nr_138__relacji_od_drogi_krajowej_nr_29_do_m__Debrznica__-_stanowiacej_dojazd_do_wezla_autostrady_A-2_w_m__Torzym/k/ (data dostępu 20.05.2017) oraz www.lubuskie.pl/uploads/pliki/Biuro_prasowe/Prezentacja_podpisanie%20decyzji%20z%20dzia%C5%82ania%201%201.pdf (data dostępu 20.05.2017). 251 �Interes idzie tak sobie. Jestem w stanie go utrzymać, ale zazwyczaj wychodzę na zero lub delikatnie ponad zero. Ten biznes jest niestabilny – raz idzie, a raz nie i nie potrafię stwierdzić czym jest to powodowane. Na pewno remont 92 dał się we znaki, podobnie jak pozostałym sklepom tutaj w tym miejscu, ponieważ Eurovia nie zrobiła nam wjazdu. Wszystkie odnotowałyśmy znaczący spadek obrotów. Nieraz mi mówiły koleżanki, że „ja bym do ciebie przyjechała, ale jak pomyślę, że ja mam tam jechać...” Panie prowadzące w tym miejscu biznesy ponoć próbowały wywalczyć zjazd, chodziły do Urzędu Gminy, ale bez skutku. Trzepie mnie, jak pomyślę o tym, że będzie znowu remont ze względu na konieczność położenia nawierzchni raz jeszcze. O wpływie remontu na obroty opowiadała również właścicielka jednego z jeszcze działających się w Torzymiu sklepików wielobranżowych. Sklep zlokalizowany jest w newralgicznym miejscu – na skrzyżowaniu DW 138 z DK92, naprzeciwko Zajazdu „Chrobry”. Remont starej dwójki znacząco utrudniał możliwość parkowania przed sklepem, eliminując tym samym zmotoryzowanych klientów. Z tego co wiem to tu przerobią drogę tutaj i stracę na tym, bo nie będę miała przejazdu, tylko będzie parking na 4 samochody. Nawet już tak miejscowi nie będą tak zajeżdżać, bo po prostu wiadomo jak każdy dzisiaj, jakie jest tempo życia – wszyscy się spieszą, gdzie nie wiadomo dokąd, więc jeżeli on wjedzie i będzie musiał cofnąć i później stać na skrzyżowaniu, czy ogólnie na rondzie to już… już nie mam klientów samochodowych, bo oni sobie najzwyczajniej w świecie pojadą gdzie indziej, nie? [Właścicielka sklepu wielobranżowego w Torzymiu] Powodzenie tego niewielkiego przedsiębiorstwa należy rozpatrywać w kontekście jego lokalizacji, ponieważ to ona zapewnia mu klientów, spośród których większość to przepływający DK92 pasażerowie emigranckich busów. Z pewnością miejsce to zaspokaja potrzeby zarówno miejscowych jak i przejeżdżających. Sklep oferuje nie tylko artykuły spożywcze, prasę, wyroby tytoniowe czy alkohol, ale także chemię, karmy dla zwierząt i drobne przedmioty, tak jak gumki do włosów, rajstopy, biżuteria czy akcesoria wędkarskie. 252 No, jeden sklep jest jedynie koło „Chrobrego”, tam na tej dużej krzyżówce. Tam może trochę więcej ludzi przychodzi. Utrzymuje się dlatego, że busy i do sklepiku. [Mieszkaniec Torzymia] Proces wycofywania się z rynku lokalnych sklepów, zwłaszcza spożywczych, postępował systematycznie od roku 2013 i należy go wiązać z pojawieniem się w Torzymiu popularnych w całym kraju dyskontów, takich jak Dino oraz Biedronka: W 2013 r. zaczęło się budować się Dino. Przed Dino prosperowały wszystkie sklepy, tzn. tam ABC na górze, tutaj gdzie teraz jest biuro Eurovii też był sklep. Tutaj, niżej trzy sklepy były. Ta Chata Polska była, Pestka i taki jeszcze spożywczy tu, 200 metrów stąd. No i ten, wszystko pięknie prosperowało. Powstało Dino, przez 3 miesiące, w czerwcu otworzyli, no i pierwszy kto był? To była pani Maria, już zamknęła, bo ludzie po prostu zaczęli… i tak powoli, powoli. No, chyba najdłużej, do sierpnia wytrzymał ten, ten… No, także wszystko, wszystko… No Biedronka to już chyba, Biedronka to tylko, już chyba nie tego, bo już pozamykali wszyscy się. Przed Biedronką zamknęli się wszyscy. [Właściciel jednego z moteli w Torzymiu] Niemniej z perspektywy rynku pracy dyskonty te zapewniają zatrudnienie większej liczbie mieszkańców: Te duże sklepy przyczyniły się do upadku tych mniejszych, ale powiem szczerze… te sklepy mniejsze opierały się na interesach rodzinnych, sporadycznie kogoś tam zatrudniono. Jak w Torzymiu była raz ta Pestka, no to Pestka była zatrudniała trochę więcej. Później był tutaj jeden sklep, tutaj drugi. Gdzie tu jeszcze jakieś były, co upadły? Tam dwa upadły spożywcze, to cztery. No to w sumie po ile w tych sklepach pracowało? Po 3 osoby? W Dino pracuje 21 osób, czy 22, to ogólnie, globalnie biorąc, no to mi się wydaje, że Dino zatrudnia więcej ludzi. Biedronka też na pewno ze dwadzieścia parę osób. 40 osób zatrudnionych! A te sklepiki co prowadziły małą działalność, no nie? Zatrudniały tyle po 3 osoby, no w każdym sklepie było po 3 osoby, no 4, czy 5 sklepów upadło to jest 15 osób, a często się odbywało, że wszyscy z rodziny, tata czy tam brat, czy siostra, czy jakieś kuzynka… [Mieszkaniec Torzymia] 253 �Do najbardziej charakterystycznych przedsiębiorstw dla przydrożnego i tranzytowego Torzymia należą te, które działają w branży hotelarsko-gastronomicznej. Są to przedsiębiorstwa, których biografie sięgają pierwszych lat po transformacji ustrojowej, i które przeszły do lat obecnych wiele przemian, będących wyrazem umiejętności dostosowywania się do zewnętrznych warunków gospodarczych i infrastrukturalnych (ogólnokrajowych oraz globalnych), dynamicznie przekształcającego się kontekstu lokalnego oraz nieprzewidywalnych sytuacji i wydarzeń, jakie niesie ze sobą codzienne życie osobiste. Torzym wraz z jego motelami, hotelami i pensjonatami wyróżnia się na tle innych miejscowości, które obserwowaliśmy w trakcie prowadzonych przez nas badań. Funkcjonowanie tych lokalnych, mniej lub bardziej prężnych biznesów, możliwe jest naszym zdaniem dzięki geopolitycznemu usytuowaniu Torzymia – blisko granicy polsko-niemieckiej w miejscu, w którym jadąc zwłaszcza z kierunku wschodniego po prostu wypada się zatrzymać. Ta znakomita, z punktu widzenia omawianej branży, lokalizacja została wzmocniona budową autostrady A2 wraz ze zjazdem usytuowanym około 1 kilometra od centrum miasteczka. No jest to połowa drogi z Rosji czy tam z Białorusi, ze wschodu aż po Anglię. I to jest właściwie Torzym. A tam jest drożej, nie? W Niemczech właściwie nie ma hoteli przy autostradzie, nie? A tutaj zawsze można zjechać. [Właściciel jednego z moteli w Torzymiu] Od blisko 20 lat w torzymski krajobraz wpisuje się Zajazd „Chrobry” – przydrożny kompleks zlokalizowany na skrzyżowaniu DK92 i DW 138 dziś prowadzącej do węzła autostradowego. Na Zajazd składa się motel, restauracja, bar, kantor, sklep monopolowy oraz parking. Jego szczególność spoczywa w jego niepowtarzalnej zamkowej stylistyce. Estetyka obiektów tworzących kompleks jest trudna do opisania i co najwyżej można ją podsumować jako „historyzującą”, napęczniałą i obfitą w detal. Wszystkie zabudowania są wzniesione z pustaków i gazobetonu. Całość obłożona została kamieniem (od zwykłych kamieni po piaskowiec), drewnem, korkiem oraz różnie potraktowanym tynkiem. Innymi słowy, jest to swoistego rodzaju zamczysko ozdobione miniaturowymi wieżyczkami, 254 okienkami, balkonikami, w restauracji zaś głowami martwych zwierząt, wypchanymi ptakami, świstakami z toporami, przeszkleniami, lustrami oraz ciężkimi stołami i ławami. Także motelowe pokoje mają swój charakter, a ich styl jest konsekwencją tego zewnętrznego, wobec czego zajazdowe pokoje są komnatami. Ich ściany najczęściej są wytapetowane, lampy to mosiężne kinkiety, łoża często okazują się zbite z różnych fragmentów mebli, na podłogach znajdują się kafelki – różne, od glazury po gres stylizowany na kamień, leżą na nich tureckie dywany. Dolne części ścian to otynkowane kompozycje, górne zdobią reprodukcje, często o tematyce historycznej. Skąd pomysł na Chrobrego? Troszkę chciałem podkreślić polskość, że Chrobry tutaj był, bo powiem, że jestem trochę takim patriotą. Jak w tych latach 90. wszyscy, wszyscy… imbiss, pub… w ogóle polskich nazw nie było. I każdy jeden, te imbissy… Ja do imbissu nigdy nie zajechałem, nie? Mamy swoje polskie nazwy – bary, restauracje, gospody, zajazdy! A nie jakieś tam robić jaja. W latach 90., to chyba co drugi był imbiss. A ja może tak na przekór zrobiłem, żeby podkreślić, że to jest zajazd, Polska, Chrobry. Chrobry aż pod Łabę doszedł. No, może takie trochę chciałem… patriotyzm, no! I m.in. dla ojca swojego, który zawsze mówił, że Niemcy tu przyjdą, bo to niemieckie ziemie. Ja mówię: „Tato, jak niemieckie, jak polskie, ty historii nie znasz. Tu był Chrobry”. Historia Zajazdu „Chrobry” jest przykładem biznesu wpisującego się w krajobraz potransformacyjnego kapitalizmu w Polsce. Wprowadzenie wolnorynkowego systemu gospodarczego niemalże natychmiast zaowocowało spektakularnym rozwojem, wręcz eksplozją przedsiębiorczości, co przejawiało się m.in. w dużej liczbie nowo tworzonych mikroprzedsiębiorstw. Choć sam Zajazd zaczął funkcjonować w Torzymiu dopiero w połowie lat 90., to jego genezy można poszukiwać wcześniej, w latach 80., kiedy to jego założyciel podejmował się pierwszych działań biznesowych: W 1994 otworzyłem. Tu była Spółdzielnia Kółek Rolniczych i tutaj była wulkanizacja, takie kiedyś ciągniki robili, takie usługi. I ja to kupiłem i to zmieniłem. Zrobiłem zmianę sposobu użytkowania i to jest właściwie przebudowane wszystko. No i dobudowane – cały czas coś dobudowuje, na okrągło przez te 20 lat. Skąd się wziął 255 �pomysł? Kiedyś do Berlina jeździłem w latach 80., przed otwarciem granicy jeszcze. I taki pomysł się narodził w Niemczech właściwie. Głupio się zaczęło, przypadek. Przyczepa gastronomiczna była tam i tam z kolegą chcieliśmy tę przyczepę kupić i wpadł na pomysł, bo przyczepa była bardzo tania. I co zrobimy w tej przyczepie? No, otworzymy gastronomię. No, w końcu żeśmy tej przyczepy nie kupili, ale gastronomię żeśmy otworzyli. Na Świecku żeśmy otworzyli. My żeśmy otworzyli w 89., zaraz po Okrągłym Stole, jak można było, ja wiem, może miesiąc dwa po Okrągłym Stole żeśmy otworzyli. Dosłownie! Jak można było tylko otwierać. No i wszyscy jechali wtedy na ten zachód, to my byliśmy przy granicy na Świecku, to tam żeśmy sprzedawali tego tonami. Pierwsi byliśmy na trasie, no i całą dobę czynny był. To były najlepsze czasy. Pieniądze się zarabiało – bardzo dużo. To był złoty interes. No i inwestowałem, nie? Ale tam nigdy nie składałem pieniędzy na książeczkę, nawet nie mam konta. Ciągle inwestuję, także… Ja nie mam nawet karty kredytowej, tylko gotówka wchodzi w grę. Tylko gotówka. Nie mam żadnych oszczędności, cały czas wydaje, buduję, coś robię. Mnie się pieniądze nie trzymają, ja nigdy nie miałem oszczędności. Ja nie umiem oszczędzać, może tak bym powiedział. Kupuję, robię coś, wydaję, inwestuję. Lubię inwestować, o tak bym powiedział. Mam jeszcze hotel w Sulęcinie, mam tu pałac w Garbiczu, mam masarnię w Krośnie. O takie! Duża firma! Duża firma, moim zdaniem duża. Syn prowadzi masarnię w Krośnie. Żona prowadzi hotel w Sulęcinie i ja tutaj prowadzę. Przedsiębiorstwo jest zarządzane tak, by efektywnie odpowiadać na tranzytowy i przygraniczny charakter Torzymia, zwłaszcza zaś na zmieniający się wciąż profil przepływających przez Zajazd „Chrobry” ludzi. Dawniej byli to biznesmeni podróżujący w interesach na zachód, niemieccy turyści, wycieczki autokarowe. Dziś są to przede wszystkim emigranci zarobkowi, niewielkie wycieczki traktujące zajazdowy motel jako bazę wypadową do Berlina, klienci lokalni, organizujący w restauracji uroczystości rodzinne czy firmy nastawione na imprezy integracyjne. Odpowiedzią na te zmiany są nowe pozycje w menu, np. wprowadzenie do menu bardziej wykwintnych polędwiczek z kurkami, steku wołowego, czy nie do końca pasującego do reszty dań spaghetti, przeznaczonego 256 dla zatrzymujących się w Zajeździe szkolnych wycieczek. To także wygospodarowanie specjalnego pomieszczenia w restauracji dla dzieci, dzięki czemu zyskuje ona klientów weekendowych w postaci miejscowych rodzin. Było to także poszerzenie oferty całego kompleksu o całodobowy sklep monopolowy, kantor wymiany walut, smażalnię kurczaków czy bar z fast-foodowymi daniami, takimi jak zapiekanki czy pizza. W Torzymiu nie ma miejsc, do których można byłoby się udać w niedzielę na lody. Zaczęli przychodzić do Zajazdu. Ponadto w Zajeździe organizowane są komunie. W tym roku na raz odbywały się trzy. Dwie na dole i jedna na górze. [Menedżerka restauracji w Zajeździe Chrobry] W samej restauracji funkcjonują cztery zmiany. W czasie jednej pracuje 4-5 kelnerek (w tym jedna z nich zajmuje się barem), kierowniczka zmiany oraz dwóch ochroniarzy. W kuchni pracują: szefowa kuchni, która zajmuje się przygotowywaniem większości potraw (robi zupy, przygotowuje mięsa, przyprawia etc.), pani patelniowa, która smaży, pani surówkowa, która zajmuje się nakładaniem surówek i robi sałatki, pani okienkowa, która wydaje gotowe jedzenie, pomoc kuchenna (pomaga przy wszystkim) oraz pani na zmywaku. W czasie imprez zorganizowanych zatrudniane są dodatkowe kucharki i kelnerki, i są to zazwyczaj licealistki bądź studentki. Dodatkowo w restauracji zatrudniony jest mężczyzna, który od 9 lat codziennie zajmuje się przygotowywaniem potraw mącznych – robi pierogi, makaron, kopytka, kluski śląskie. Tygodniowo produkuje około 300 kilogramów tych produktów. Pracownik ten dodatkowo produkuje pierogi sprzedawane później w zajazdowym sklepie w Sulęcinie, a także w okresie bożonarodzeniowym na specjalne zamówienie wracających do domów emigrantów zarobkowych. Większość półproduktów, z których komponowane są potrawy serwowane w Zajeździe są pozyskiwane lokalnie: Zupy i w ogóle wszystko robione jest z produktów własnej produkcji – mięso, warzywa, zioła, ryby… Grzyby kupowane są w miejscowych skupach, szczaw zbierany jest na okolicznych łąkach – tym 257 �szczawiem dorabiają sobie kucharki, które zbierają go i potem wekują. Szczawiową wszyscy się zajadają, nigdzie przy 92 nie da się zjeść zupy szczawiowej, zwłaszcza z takiego szczawiu, z pokrojonego, a nie zmielonego, który można kupić w zamrożonej formie. Nad smakiem potraw czuwa szef, który zawsze mówi, że wszystko ma smakować, tak żeby jemu smakowało. Szef uwielbia gotować i mimo iż może stołować się w swojej restauracji, to gotuje także w domu. Jest bardzo wyczulony na tym punkcie – ma być tak jak zawsze, potrawy o innych, przekombinowanych smakach nie przejdą. Nie przyprawia się ich jakimiś wymysłami, podstawą jest sól i pieprz, nie używa się żadnych rosołków czy warzywek. [Menedżerka restauracji w Zajeździe „Chrobry”] Zajazd czynny jest 24 h („ja nawet klucza nie mam do Zajazdu, nie ma go”), także w czasie świąt religijnych oraz narodowych. Wówczas Zajazdem zajmują się pracownicy-ochotnicy. Przepływ klientów jest mniejszy i zmienia się ich profil, np. w czasie pasterki do Zajazdu przychodzi młodzież, studenci, którzy „chcą ze sobą pobyć”. Kelnerki twierdzą, że w dniu tym na skrzyżowaniu DK92 i DW 138 ludzie się rozdzielają – część udaje się do kościoła, a część idzie do Zajazdu. W pozostałe święta w Zajeździe zjawiają się głównie rodziny, w tym także niemieckie. „W ogóle Niemcy, to w większości stali klienci, którzy uwielbiają Zajazd – są zachwyceni wystrojem, mięsem, no i oczywiście cenami. Taka rodzina jest w stanie się najeść za 50 euro. Ci klienci siedzą w Zajeździe dłużej z 2-3 godziny.” Konsekwencje budowy autostrady A2 oraz węzła w Torzymiu są przez prowadzących to przedsiębiorstwo rozpatrywane pozytywnie. Sam proces budowy zasilał jego budżet dodatkowymi klientami w postaci pracowników firm budowlanych, którzy nocowali w motelu i korzystali z oferty cateringowej restauracji. Perspektywa zaś budowy parku rozrywki w Kownatach, położonych 4 km od Zajazdu „Chrobry” oraz pojawienia się nowych, zagranicznych klientów generują plany dalszej rozbudowy i zmian. I tak planowany jest choćby zakup kolejnego budynku i przeznaczenie go na hotel: 258 Powinno się też pójść w kierunku klientów, którzy zatrzymują się tu na dłużej, bo często mają pretensje, że warunki są takie, a nie inne. Tymczasem jest to zajazd, miejsce przeznaczone do tego żeby zjeść, wymyć się, przespać i pojechać dalej – stąd nie ma lodówek, czajników, biurek, szaf. [Menedżerka restauracji w Zajeździe „Chrobry”] Motelem, którego początki także sięgają lat potransformacyjnych jest Motel „U Sosny”. Przedsiębiorstwo to, podobnie jak Zajazd „Chrobry” jest biznesem rodzinnym. Przez ostatnie lata borykało się z licznymi problemami, by w końcu dzięki wymianie pokoleniowej oraz przyjęciu nowoczesnej strategii marketingowej, podnieść się ze stanu niemal upadłości. „U Sosny” mieści się około pół kilometra od DK92, przy ulicy Krośnieńskiej, w lesie, blisko Jeziora Ilno, właściwie już prawie na obrzeżach Torzymia. Na stronie internetowej tego lokalu można przeczytać: „Motel położony jest w otulinie lasów sosnowo-swierkowych nad rozlewiskiem bobrowym, przy trasie A2 w miejscowości Torzym, 30 km od przejścia granicznego w Świecku. Dogodna lokalizacja, łatwy dojazd z autostrady A2 i drogi E92 dają możliwość szybkiej komunikacji w celach rekreacyjno-turystycznych i biznesowych. Dbamy o satysfakcję gości zgodnie z dewizą najwyższa jakość za optymalną cenę. U nas się wyśpisz!!! Spokojne otoczenie, czyste sanatoryjne powietrze, czysta woda, śpiew ptaków, ograniczony ruch gwarantuje spokojny, głęboki SEN”22. Nowa strategia, to przede wszystkim przeprowadzenie remontu w motelu i podwyższenie jego standardu, który odpowiada oczekiwaniom klientów, zarówno polskim, jak i zagranicznym. Standard jest bliski hotelowemu, o czym świadczą bardzo dobre opinie wystawiane motelowi na licznych portalach turystycznych. Klienci prócz komentarzy dotyczących stosunku ceny do jakości motelu 22 Podobna informacja dostępna jest również w języku niemieckim, angielskim oraz rosyjskim, np. „Motel ‘u Sosny’ it is located next to the highway A2 in the small beautiful town called Torzym, 30 km far away from the Polish-German border Świecko. A convenient location and nice surroundings gives a lot possibilities for the good rest before further way to explore Poland. We organize banquettes, weddings, reception for groups about 80 people. We offer you monitored parking lot, Internet hot-spot – free of charge”. Zob. www.usosny.republika.pl/index.html (data dostępu 20.05.2017). 259 �czy wielojęzyczności obsługi, często poruszają kwestię jego dogodnej lokalizacji: Motel u Sosny w Torzymiu to świetna baza wypadowa na jednodniowe dniowe podróże do Poczdamu, Berlina, a także na tzw. Ostwall czyli zespół fortyfikacji wojskowuych zbudowanych przez Hitlera tuż przed wybuchem II wojny światowej, które znajdują się obecnie po polskiej stronie granicy... [Opinia polskiego klienta na booking.com] Blisko 92. Doskonałe miejsce na nocleg podczas wyprawy do Niemiec. [Opinia polskiego klienta na booking.com] Bardzo dobra lokalizacja motelu – niedaleko autostrady na trasie do Niemiec. [Opinia polskiego klienta na booking.com] Firma zaczęła być obecna na portalach turystycznych, takich jak Booking.com, Trivago, Tripadvisor, Eturysta, Holidaycheck, E-turysta, ViaMichelin, Resporti w roku 2013, co także należy uznać za element nowej strategii. Motel obsługuje przede wszystkim klientów zbiorowych, a także nastawiony jest na organizację imprez czy to rodzinnych czy firmowych. W odróżnieniu od wielu innych naszych rozmówców, w tym także działających w branży hotelarskiej23, prowadzący Motel „U Sosny” kładą nacisk na reklamę i działania marketingowe. Torzym jest miejscowością, w której masowo nocują wycieczki zza wschodniej granicy, zwłaszcza z Mińska i Moskwy, to ostatnia taka miejscowość przed granicą... wiadomo ceny. Jesteśmy proaktywni – dziś trzeba się starać, trzeba jeździć po targach (np. do Berlina) i się pokazywać. [Obecny współwłaściciel Motelu „U Sosny”] Dajemy sobie radę, bo dostosowujemy się do zmian – zmienia się klient, zmieniają się oczekiwania. Remontujemy się. Kiedyś „U Sosny” było cało w drewnie – już śmierdziało, nie dało się w tym mieszkać. My i mąż starej daty, więc tak to wyglądało. Przyszli mło23 Wielokrotnie spotkaliśmy się z opinią lokalnych przedsiębiorców, nie tylko z Torzymia, że nie potrzebują reklamy, ponieważ najskuteczniejsza bywa tzw. poczta pantoflowa: „Poczta pantoflowa i to jest najlepsze. Ja stoję 20 lat, już mnie znają” [właściciel jednego z moteli w Torzymiu]. 260 dzi, przywieźli kapitał z zagranicy, to zmieniają. Trzeba cały czas dbać, cały czas pracować. Dzisiaj np. „U Sosny” odbywa się impreza na 50 osób. [Małżonka założyciela Motelu „U Sosny”] Z problemami wygenerowanymi m.in. budową autostrady A2 boryka się Hotel i Restauracja „Paradise” mieszczący się przy DK92 przy wjeździe do Torzymia od strony Świebodzina. Firma powstała w 1993 r. i obecnie jest spółką cywilną tworzoną przez trzech wspólników. „Paradise” pod względem architektonicznym, wystroju wnętrz oraz oferty gastronomicznej nie wyróżnia się niczym szczególnym. To typowy przydrożny hotel i restauracja o estetyce, która mimo przedsiębranych remontów i zmian nadal przywołuje wczesne lata 90. Proces transformacji hotelu to zmiany zachodzące w jego ofercie i jest wyrazem prób adaptacji działalności do potrzeb potencjalnych, dziś nie do końca zdefiniowanych, klientów (np. dostęp do Wi-Fi, kort tenisowy, boisko do siatkówki, grill, oczko wodne z fontanną). Hotel reklamuje się poprzez stronę internetową i portale turystyczne. Dystrybuuje również ulotki reklamowe oraz prezentuje się na przydrożnych banerach i bilbordach, których obecność odnotowaliśmy zarówno przy DK92 jak i np. w Sulęcinie. Obecnie nastawia się na każdego klienta i trudno mówić o jego specjalizacji bowiem obsługuje zarówno imprezy rodzinne (wesela, śluby cywilne, jubileusze, chrzciny, komunie, wieczory kawalerskie i panieńskie), szkolne (studniówki, zjazdy klasowe), wycieczki (zwłaszcza te, które traktują Torzym jako miejsce wypadowe do Brandenburgii czyli zwiedzające Tropical Island oraz Berlin), jak i konferencje, spotkania biznesowe, integracyjne oraz inne imprezy firmowe (od imprez bankierów po spotkania kółek myśliwskich). W ciągu ostatnich czterech lat hotel stał się przyjazny także dla zwierząt. Ponadto w hotelu nierzadko odbywają się spotkania handlowo-targowe w rodzaju sprzedaży pościeli czy garnków za nierynkowe ceny. Od kilku lat, zwłaszcza od końca 2011 r., kiedy oddano do użytku nowy odcinek autostrady „stacza się po równi pochyłej – z roku na rok spadają obroty, właściwie hotel utrzymuje się na styk”. Spółki nie stać na kredyty, jeszcze się utrzymuje, ale nie jest w stanie inwestować. Ostatnie, sprzed kilku lat jakieś innowacje w stylu 261 �kort tenisowy, stawek, grill nawet, zostały sfinansowane z grantów. Klientów jest coraz mniej – A2 wykosiła całkowicie klientów indywidulnych oraz niemal całkowicie wycieczki. Hotel był nastawiony na obsługę przede wszystkim wycieczek, ale także turystów indywidualnych i to głównie ze wschodu. Od kilku lat ich prawie nie ma, a odkąd trwa wojna na Ukrainie zdarzają się jeszcze rzadziej, dodatkowo jeśli jakieś autobusy z Rosji czy Ukrainy się w „Paradise” zatrzymują, to klienci nie zostawiają pieniędzy. My wręcz dokładamy do tych autobusów, bo to zniżki dla kierowców, pilotów wycieczek, a turyści nie zamawiają jedzenia – ewentualnie coś do picia i zupę. Niemal wcale się już nie zdarza, żeby cała wycieczka coś jadała w restauracji. Najczęściej z jednego autobusu zapełnią 1-2 stoliki. Busy się nie zatrzymują w „Paradise” – jadą do Zajazdu. [Menedżer Hotelu „Paradise”] Zarządzający hotelem za najpoważniejszy problem uznają nowopowstające inwestycje Portu 2000 przy zjeździe z A2 do Torzymia, a także park rozrywki w pobliskich Kownatach. Są to te inwestycje, które należy rozpatrywać jako bezpośrednią konsekwencję budowy autostrady wraz z torzymskim węzłem, tak skutecznie wywalczonym przez kooperujących ze sobą miejscowy samorząd oraz lokalnych przedsiębiorców. To nam odbierze „Paradise” resztę klientów. Z drugiej strony to może z trudem się utrzymać. Budynek jest olbrzymi, infrastruktura łącznie z parkingiem, restauracją, sklepem będzie wymagała zatrudnienia około 100 osób. Teren jest potężny – podatki, utrzymanie… Oni budują ten MOP wyłącznie pod inwestycję w Kownatach, choć ja nie wierzę w ogóle, aby to powstało. Łopata nie została wbita, za to to się ciągnie latami. Ta inwestycja jest ściemą – ktoś kupił ziemię i z samych dopłat ma 1,5 mln i albo będzie trzymać, albo za jakiś czas odsprzeda. Ale chyba tylko powstanie tego parku mogłoby Torzym uratować, bez niego wszystko padnie i usługi hotelarskie i gastronomiczne, a miasteczko będzie jedynie miejscem tranzytu towarowego. Zostanie droga, urząd gminy, Biedronka i szkoła, która i tak w końcu padnie ze względu na niż demograficzny. Tylko że moda na tego typu parki w Europie już minęła, nie wierzę w to, żeby ludzie z Berlina, Poznania, Wrocła- 262 wia tu przyjeżdżali do Kownat. Nie oszukujmy się jest to wielce ryzykowna inwestycja. [Menedżer Hotelu „Paradise”] Choć przez wiele lat powodzenie działalności tego hotelu spoczywało na jego przydrożności, to dziś jego lokalizacja współdecyduje o jej kryzysie: „Paradise” to fatalne położenie – A2 które odebrało dotychczasowych klientów oraz 92, która pozostałych odstrasza. Jest hałas. Jeśli ktoś się decyduje wrócić, to za drugim razem chce pokoje od strony pól, nie od 92. Nie pomagają żadne strategie marketingowe. Wesel jest coraz mniej, bo pojawia się coraz więcej domów weselnych, które specjalizują się wyłącznie w tego typu imprezach i praktycznie nie mają żadnych kosztów. No i nie są to lokale działające non-stop. Widać, że moda na imprezy integracyjne, firmowe przeminęła, szkoleń jest coraz mniej. Są inne oczekiwania czyli imprezy, które oferują coś więcej niż nocleg, żarcie i picie, bo ile można siedzieć i się upijać? Firmy mają na to coraz mniej pieniędzy, poza tym teren w okolicach „Paradise” nie jest atrakcyjny. Nic tu nie ma, a ludzie nie będą się podniecać lasami, w których i tak nie ma ścieżek, ani żadnych atrakcji. Nie ma co tu robić – nie ma klubów, barów, sklepów. Nie ma nic, co mogłoby tu przyciągać. [Menedżer Hotelu „Paradise”] Przytaczany przez nas powyżej menedżer Hotelu „Paradise” w znakomity sposób dokonał diagnozy obecnej sytuacji, w której znajdują się lokalne biznesy. W dużej mierze się z nią zgadzamy. Otóż przede wszystkim należy wziąć pod uwagę, iż badane przez nas przydroże krajobrazy ekonomiczne to nie tylko kwestia obecnej interrelacji infrastruktur drogowych – autostrady A2 oraz DK92, lecz także efekt wpływu nie dających się przewidzieć wydarzeń i sytuacji politycznych i gospodarczych o zasięgu makroregionalnym oraz globalnym. Niczego nie da się dzisiaj przewidzieć ze względu na to, że po pierwsze wszystko się ze sobą łączy. Ot, wojna na Ukrainie wykosiła resztę klientów z Rosji i Ukrainy. Ludzi nie stać na wycieczki, ludzie niechętnie wydają pieniądze, bo jest za drogo. Media przyczyniły się do tego, że wschodni klienci są przekonani o tym, że są niemile widziani w Polsce. Weźmy przypadek restauracji w Sopocie 263 �rozdmuchany w Rosji24. I teraz nieraz zdarza się, że zatrzymujące się wycieczki z rosyjskimi turystami pytają się, czy „Paradise” ich w ogóle obsłuży. Inny przykład to zmiany we wschodnich Niemczech – odpływ ludzi, wyludnienie miast. Zostali sami emeryci i teraz brak klientów, którzy dotychczas masowo korzystali z polskich klubów nocnych i burdeli. Zmienił się system wartości. To się nazywa zachodniocentryzm, który powoduje zamiany w stylu żywieniowym turystów, którzy wolą McDonald’sa czy hot-dogi na stacjach benzynowych. Dziś inwestycje bardzo często są spekulacjami i nie mają realnego wpływu na to, co dzieje się lokalnie. Wszystko płynie, wszystko jest od siebie zależne i lokalnie nie ma się na nic wpływu. Kiedyś było lepiej, ludzie mieli wolny czas. To wyobrażenie na temat dobrobytu, kapitalizmu było błędne. O, np. taka znajoma, która postanowiła rzucić pracę i została putzfrau w Niemczech. W tej chwili nadal myje kible, ma dom, ma samochód oraz męża, którego widzi raz, dwa razy w roku i mówi, że zmarnowała swoje życie, bo jej pieniądze nic nie dały. Sieroctwo emigracyjne… dzieci boją się własnych rodziców, bo od lat wychowywane są przez dziadków. Turystyka, która nie ma sensu, bo wszędzie jest to samo – te same atrakcje, te same sklepy, to samo jedzenie, identyczne zwiedzanie w biegu i tak samo wyglądające hotele. Także wydaje się, że przydrożne hotelarstwo i gastronomia, nie tylko przy 92, są skazane na śmierć i to nie jest kwestia autostrady, tylko upadku drogowego transportu pasażerskiego, spowodowanego tanimi liniami lotniczymi. Komu się chce teraz tłuc po 8 godzin, kiedy może dostać się do jakiegoś miejsca w godzinę czy półtorej?! [Menadżer Hotelu „Paradise”] Około jednego kilometra od zjazdu z autostrady A2 do Torzymia znajduje się wiadukt wzniesiony nad przepływającą pod spodem rzeką Ilanka, a kilkanaście metrów na północ od niego zlokalizowana jest jeszcze jedna lokalna inicjatywa biznesowa, a mianowicie gospodarstwo rolno-rybackie. Jest to nie tylko kolejny przykład dobrze funkcjonującej rodzinnej firmy, ale i przedsiębiorstwa, którego 24 Chodzi o sytuację, do jakiej doszło w sierpniu 2014 r. w Sopocie, w którym właściciel jednej z restauracji wywiesił na drzwiach wejściowych kartkę z informacją „Nie obsługujemy Rosjan”, twierdząc, że to forma protestu przeciwko działaniom Rosji na Ukrainie. Zob. www.trojmiasto.pl/wiadomosci/W-sopockiej-restauracjinie-obsluguja-Rosjan-n83113.html#tri (data dostępu 20.05.2017). 264 krótka biografia w znakomity sposób ilustruje sposoby radzenia sobie z biurokracją Unii Europejskiej oraz takich instytucji jak Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad czy Państwowe Gospodarstwo Leśne. Łowisko składa się z trzech stawów oraz infrastruktury zapewniającej pełny komfort wędkarzom – zadaszone miejsce na ognisko, altany, mały domek, ławki, pomościki, a nawet ekologiczny basen. Teren tego gospodarstwa obejmuje 18 ha i został zakupiony przez jego obecnych właścicieli w 2004 r. w momencie, kiedy zaczęły zmieniać się przepisy i regulacje prawne w związku z wejściem Polski do Unii Europejskiej. Spowodowało to, że proces tworzenia firmy trwał przez dwa lata, aż do 2006 r. Nie tylko nowe przepisy, których wówczas w Polsce nie potrafiono efektywnie wdrażać, oznaczały komplikacje, ale także fakt, że teren łowiska został objęty programem Natury 2000. Nie bez znaczenia pozostawała także bliskość do pasa drogowego, wymuszająca na tych przedsiębiorcach wchodzenie w zbiurokratyzowane relacje z nadleśnictwem, ochroną środowiska, GDDKiA oraz gminą. Właściciele gospodarstwa kupując teren nie byli świadomi, że obok niego ma przebiegać autostrada. Niemniej na fakt ten nie narzekają. Budowa autostrady nie była uciążliwa, nawet nam pomagali – wyrównali nam miejscami teren, gdzieindziej podsypali torfu, uporządkowali teren, aczkolwiek tylko do końca pasa drogowego. Generalnie było w porządku. Autostrada Wielkopolska zobowiązała się do obsadzenia wykarczowanych fragmentów lasu i to zrobiła. Tu przy łowisku zostały wycięte świerki, w tej chwili miejsce to jest już obsadzone drzewami liściastymi. Ogólnie w ogóle nie narzekam, tylko że gmina do tej pory niespecjalnie się interesuje tą inwestycją, a przecież jest to miejsce, którym można byłoby się promować – dopiero w tym roku po raz pierwszy zagościł u nas burmistrz z okazji 45-lecia Kółka Rybackiego „Amur”. Obiecał, że utwardzi drogę prowadzącą do łowiska. [Właściciel gospodarstwa rolno-rybackiego w Torzymiu] Przedsiębiorstwo to jako jedno z pierwszych w Polsce składało wniosek o grant w ramach projektu związanego z Naturą 2000, co nie przyniosło jednak pożądanego efektu, ponieważ nikt nie 265 �wiedział wówczas jak pisać projekty. Był pierwszy i ostatni raz, kiedy właściciele łowiska skorzystali z zewnętrznej usługi w tym zakresie, kolejne projekty pisali już sami. Cała inwestycja opiera się na finansowaniu prywatnym oraz na środkach pozyskiwanych z grantów. Inicjator tego przedsiębiorstwa jest członkiem Lokalnej Grupy Rybackiej, stąd składa projekty w jej ramach. W gminie powinien być ktoś, kto pomaga przy pisaniu projektów, kto będzie się orientował, dzwonił, dokształcał, ale w gminie nie ma nikogo takiego. Torzym w ogóle nie pozyskuje środków na tej drodze. Wszyscy powinni pisać projekty, bo są pieniądze i trzeba je wykorzystywać. Problemem jest jednak polska biurokracja i nie chodzi mi o prawo, ale urzędników, którzy utrudniają, nie znają się, robią na złość. A ja znam różnicę, bo mam wielu przyjaciół w Niemczech, którzy podobnie jak ja prowadzą biznesy w oparciu o różnego rodzaju dofinansowania. [Właściciel gospodarstwa rolno-rybackiego w Torzymiu] W czasie, gdy prowadziliśmy stacjonarne badania w Torzymiu we wrześniu 2015 r. właściciele łowiska ubiegali się doprowadzenie prądu, by móc nadal inwestować i rozbudowywać się: To się ciągnie, bo papiery krążą między nadleśnictwem, poznańskim i zielonogórskim oddziałem GDDKiA a Eneą. Koszt to ponad 30 tys. Będą ciągnąć kable od oczyszczalni. Generalnie ten prąd zostanie dociągnięty, żadna z tych instytucji nie robi problemów, tylko trwa to długo. Po dociągnięciu prądu na terenie powstaną dwa domki, w których będzie można przenocować. Staram się, żeby obiekty stawiane na tym terenie były naturalne. A za jakiś czas zaczniemy rozwijać hodowlę koni polskich. W planach mam przejażdżki tymi konikami oraz bryczką. [Właściciel gospodarstwa rolno-rybackiego w Torzymiu] Prócz oferty skierowanej do indywidulnych klientów, tj. wędkarzy przyjeżdżających na łowisko nie tylko z lubuskiego, ale także dzięki infrastrukturom drogowym, jakim jest autostrada A2 oraz droga ekspresowa S3 z wielkopolskiego i dolnośląskiego, gospodarstwo nastawione jest na organizację imprez grupowych – urodzin, spotkań integracyjnych czy innych wyspecjalizowanych w rybołówstwie. Firma nie oferuje cateringu, ale w tym zakresie współpracuje 266 z innymi torzymskimi firmami, takimi jak opisane przez nas wcześniej „Swojska Chata Torzymiaka” czy Motel „U Sosny”. Małe modernizacje i lobby peryferii Od dziecka mieszkam w Torzymiu, od dziecka mówiono o autostradzie od Berlina do Warszawy i w końcu ją wybudowali. Ja myślałam, że to tylko ktoś bajki opowiada, ale w końcu ją wybudowali. [Mieszkanka Torzymia] Uważamy, że małe, lokalne modernizacje zawsze są w powiązane z tymi wielkimi. W tym kontekście chcemy się bliżej przyjrzeć konsekwencjom zakończonej sukcesem walki torzymskiego samorządu wespół z ugruntowanymi w regionie politykami oraz lokalnymi przedsiębiorcami o budowę zjazdu z autostrady A2. W jej efekcie mamy do czynienia z następującymi po sobie seriami „małych modernizacji”. Można do nich zaliczyć remont DW 138 łączącej zjazd z autostrady, z centrum Torzymia, gruntowny remont DK92 na odcinku między Boczowem a Torzymiem, nową siedzibę komendy policji, która znajduje się na terenie Obwodu Utrzymania Autostrady „Ilanka”, budowy, zaraz przy węźle, nowej stacji paliw oraz filii centrum obsługi transportu dalekobieżnego Port 2000, a także najbardziej imponującą holendersko-belgijską inwestycję jaką jest rozpoczęta w 2016 r. budowa parku rozrywki Mayaland w położonych 4 km od Torzymia Kownatach. Przykład Torzymia może być przy tym pretekstem do refleksji nad niejednoznacznością opozycji między centrum a peryferiami, a także nad lokalną, przede wszystkim samorządową, sprawczością przejawiającą się w formie działań lobbingowych. Według badań Instytutu Spraw Publicznych zrealizowanych w latach 2009-2010 na szczeblu samorządu terytorialnego lobbing stosują na pierwszym miejscu samorządowcy niższych szczebli, następnie organizacje społeczne i w końcu przedsiębiorcy. W obszarze ich zainteresowań najczęściej leży wpływ na lokalne inwestycje i ochronę środowiska oraz sprawy związane z pomocą społeczną, sportem, czy edukacją. Z raportu ISP 267 �wynika też, że urzędnicy szczebla wojewódzkiego, zarówno członkowie zarządów, jak i dyrektorzy departamentów oraz radni nie uznają lobbingu za sprawę naganną. Traktują go jako jedną z form dialogu władzy ze społeczeństwem i są nań otwarci. Najprościej rzecz ujmując lobbing to wywieranie nacisku na decydentów w celu podjęcia decyzji korzystnych dla różnego rodzaju grup interesariuszy. I tak rozumieją go właśnie przedstawiciele samorządu terytorialnego (Makowski 2010; Piechowicz 2013: 192-202). Właściwie każde z obserwowanych przez nas społeczności, można opatrzyć etykietą społeczności peryferyjnych. Bez wątpienie przecież, tym co charakteryzuje miejscowości, w których żyją są: brak przemysłu, niedorozwinięte rolnictwo, problemy z transportem publicznym, relatywnie wysoki poziom bezrobocia, niska dzietność oraz odpływ reprezentantów młodego pokolenia za granicę lub większych miast w Polsce. Dodatkowo większość z nich to wsie popegeerowskie. Nie inaczej jest w przypadku Torzymia. Jednakże pojęcie peryferii nigdy nie zostało użyte przez naszych rozmówców i ani razu nie pojawiło się w ich autonarracjach. Mieszkańcy przydrożnych miejscowości położonych między A2 a DK92 niekoniecznie postrzegają je jako peryferyjne. Z pewnością nie czynią tego reprezentanci samorządów ani też lokalni przedsiębiorcy. Zresztą pojęcie peryferii w odniesieniu do rozwoju jednych z najważniejszych infrastruktur drogowych, jakimi są w Polsce autostrady, nie ma do końca uzasadnienia. Metaforyczne znaczenie oddania do użytku zwłaszcza nowego odcinka autostrady A2, przecinającej badany przez nas teren to domknięcie mentalnego procesu połączenia Wschodu z Zachodem oraz ugruntowanie Polski wśród krajów Europy Zachodniej. Innymi słowy modernizacje, o których staramy się opowiedzieć w niniejszej książce nie mogą być traktowane jako wyłącznie lokalne czy peryferyjne. Ponadto sądzimy, że przypadek Torzymia w sposób szczególny ujawnia praktyczny wymiar ideologii decentralizacji, wyrażonej tu poprzez sprawczość nie tylko samorządu terytorialnego, lecz także zwykłych mieszkańców. Z tej przyczyny jesteśmy winni porzucić tradycyjne rozumienie peryferii jako wyłącznie zależnych od centrum i w zamian przyjrzeć się łączącym je bilateralnym 268 powiązaniom, zwłaszcza w kontekście akcesji Polski do Unii Europejskiej w 2004 r., kiedy to samorządy stały się odpowiedzialne za planowanie i realizację regionalnych strategii rozwojowych. Pojęcie peryferii niemal bez wyjątku pojawia się w naukach społecznych w towarzystwie pojęcia centrum, a relacje pomiędzy nimi interesowały badaczy od dawna. Obecnie jednak coraz częściej dostrzegana jest możliwość odejścia od tradycyjnie ujmowanego uzależnienia peryferii od centrów na korzyść koncepcji uznającej występowanie dwustronnych zależności pomiędzy wskazanymi obszarami. Co więcej, w obliczu postępującej globalizacji, przyczyniającej się do akcentowania tendencji separatystycznych, sprzyjających osłabieniu więzi i znaczenia centrum politycznego oraz gospodarczego kraju, zwiększają się perspektywy rozwoju regionalnego. Stwarza to możliwość wypracowania nowego układu sił, w którym życie społeczne na peryferiach nie może być postrzegane wyłącznie jako pasywna reakcja na bodźce płynące z centrów. W tym sensie to działania lokalnych i regionalnych aktorów muszą być uznane za najistotniejsze. Plusem dla gminy Torzym ogólnie jest zjazd i wjazd na autostradę. To jest wielki plus. Tego plusu miało nie być. Proszę sobie wyobrazić, że pierwotnie plan autostrady nie przewidywał ani zjazdu, ani wjazdu w Torzymiu. To byłby ten minus. To jest wywalczone przez byłych i obecnych samorządowców, którzy do Warszawy jeździli, drzwiami wchodzili, wyrzucali ich, wchodzili oknem z powrotem, byli wyrzucani. Znam to od podszewki, bo przewodniczący rady i obecny burmistrz jeszcze to są, to są, że tak powiem moi koledzy, że tak powiem z ławy szkolnej znamy się. Była naprawdę, naprawdę bardzo wielka batalia. Mało tego, było poparcie od nie tylko tutaj okolicznych samorządowców ale również od posłów z naszego terenu i gdzieś to tam wałkowane, przerabiane, wałkowane, przerabiane aż w końcu gdzieś to udało się. Po prostu udało się. No, jest to okno na świat jakby nie było, to jest pierwszy zjazd od granicy! [Mieszkaniec Torzymia] Walka o torzymski zjazd rozpoczęła się w 2004 r. zaraz po otwarciu odcinka autostrady A2 między Nowym Tomyślem a Poznaniem-Komorniki i okazało się, że infrastruktura ta, głównie 269 �ze względów finansowych, będzie budowana etapami. Przyszłość zjazdów autostradowych w Torzymiu, a także położonym od niego 66 km Trzcielu stanęła pod znakiem zapytania, ponieważ ich budowę uzależniono od rentowności dotąd wybudowanego odcinka. W oczach mieszkańców Torzymia, a także jego okolic, sytuacja ta jawiła się jako niedopuszczalna i potencjalnie niebezpieczna. Do tej pory pokładano w dalszej budowie autostrady ogromne nadzieje, wiążąc je głównie z możliwością poczynienia nowych inwestycji: Kiedy rozpoczynała się budowa autostrady A2, potem mającej przecinać Lubuskie dokładnie na pół, wszyscy przedsiębiorcy zacierali ręce. Brali kredyty i inwestowali w przyszłość. Wierzyli, że kiedy autostrada w końcu powstanie, zarobią jeszcze więcej pieniędzy. W tamtym momencie bali się, co będzie dalej. [Reprezentant samorządu w Torzymiu] W roku 2005 prezes celowej spółki akcyjnej Autostrada Wielkopolska S.A. w liście do burmistrza Torzymia napisał: „Stanowisko nasze wynika z faktu ponoszenia przez Autostradę Wielkopolską SA całkowitego ryzyka finansowego przedsięwzięcia. Jakiekolwiek zmiany, które stanowią dodatkowe, niemożliwe do pokrycia przez AWSA w okresie budowy i eksploatacji, muszą mieć zabezpieczenie finansowe ze strony wnioskujących lub zostać odłożone w czasie”25. Według burmistrza list ten stał się bezpośrednim bodźcem dla przedsięwzięcia działań lobbujących na rzecz budowy węzła autostradowego w Torzymiu oraz Trzcielu. I tak przedstawiciele samorządów tych miasteczek rozpoczęli je od prób przekonania reprezentantów polskiego rządu, co do pełnej gotowości gmin na budowę węzłów: Pisaliśmy, rozmawialiśmy, że tereny w okolicach przyszłego węzła są już uzbrojone, że wszystko jest gotowe pod budowę. Wskazywaliśmy na zalety miast powiatowych, np. Sulęcina, gdzie znajduje się oddział ratunkowy, który na A2 jest w stanie dojechać w 10 minut. To jednak nie dało żadnego efektu. [Burmistrz Torzymia] 25 Treść listu została nam udostępniona dzięki uprzejmości burmistrza Torzymia Ryszarda Stanulewicza. 270 Wcześniej, jeszcze w czerwcu 2004 r., Rada Miejska Torzymia przyjęła specjalną uchwałę, której treść wysłała do ówczesnego premiera, Ministerstwa Infrastruktury, parlamentarzystów województwa lubuskiego, marszałka lubuskiego, wojewody lubuskiego, GDDKiA i prezesa spółki Autostrada Wielkopolska S.A.26 W uchwale tej można wyczytać, że Rada Miejska wyraża sprzeciw z tytułu pominięcia budowy węzła komunikacyjnego w Torzymiu; że nie do przyjęcia jest fakt, iż Autostrada Wielkopolska zamierza budować odcinek autostrady od Nowego Tomyśla do Świecka, nie uwzględniając w tej fazie budowy realizacji węzła komunikacyjnego w Torzymiu; że zamiar realizacji inwestycji przez Inwestora z pominięciem węzła w Torzymiu, to zahamowanie rozwoju regionalnego i lokalnego miejscowości na bliżej nie określony czas, a praktycznie utrata korzyści z tytułu wyłączenia obszaru przygranicznego z rozwoju gospodarczego; że niewybudowanie węzła spowoduje, iż gmina stanie się obszarem tranzytowym i ponosić będzie wyłącznie ciężary i niedogodności. Przyjęcie oraz dystrybucja tej uchwały także początkowo nie odniosły skutku. W każdym razie i tak nic to nie dało. Do starosty szły petycje. Podpisy zbierał sulęciński społecznik Zaborowski, obecnie facet walczy o przywracanie np. połączeń kolejowych na tym terenie. Batalia o zjazd to spory wysiłek nie tylko dla nas samorządów, ale także poseł Bożeny Sławiak i starosty Stanisława Kubiaka. W konsekwencji udało się wprowadzić zmiany w projekcie. Poszło od góry, od Ministerstwa Infrastruktury i GDDKiA. Walka zakończyła się w 2008 r. [Burmistrz Torzymia] Zjazd z autostrady A2 dla gminy Torzym, dla mieszkańców, przedsiębiorców od początku był istotny. Kroki samorządu sprowadzały się do tego, aby przekonać decydentów, Ministerstwo Infrastruktury, aby zjazd z autostrady w Torzymiu był wybudowany i oddany do użytku we wcześniejszej fazie, nie jak to było w ustaleniach dopiero w kolejnych latach funkcjonowania autostrady, tak jak jest to zapisane jeśli chodzi o węzeł w Łagowie i Myszęcinie. 26 Uchwała Nr XIX/150/04 Rady Miejskiej w Torzymiu z dnia 30 czerwca 2004 r. 271 �Pisaliśmy, monitowaliśmy, ja też osobiście miałem okazję brać udział w kilku spotkaniach w ministerstwie. Odpowiedzi, opinie na nasze stanowisko były negatywne, ale samorząd ma to do siebie, że my się tak łatwo nie poddajemy. Toczyliśmy dalej walkę o ten węzeł przedstawiając argumenty mieszkańców, przedsiębiorców i potencjalne korzyści ekonomiczne, gdzie te korzyści już są widoczne. Gdyby nie był wybudowany ten węzeł, nasze prawa miejskie praktycznie byłyby zatarte. Wyrwaliśmy się z tej biedy, z tej popegeerowskiej biedy, z tego marazmu, który tutaj panował. Dzisiaj ludzie zaczynają pytać kiedy wreszcie tam się zacznie coś budować, tzn., że wiążą z Torzymiem, z gminą swoją przyszłość, a nie chcą stąd uciekać. I to największe, co mogliśmy osiągnąć przez te 25 lat miasta i 25 lat samorządu. Zjazd z autostrady spowodował to, że znaleźli się inwestorzy, którzy zakupili grunt i inwestują budując infrastrukturę. Jakby nie było tego zjazdu, tego węzła, byłby księżycowy krajobraz, jak też byłyby tu pola. Gdyby nie było węzła, to żaden inwestor na pewno nie podjąłby się inwestować tutaj, dlatego że po prostu nie byłoby łączności pomiędzy zachodem a wschodem. Nie byłoby możliwości dojazdu. Węzeł autostradowy to łącznik. Jako zwyczajna droga, droga wyjazdu i dojazdu. Mam nadzieję, że bardziej dojazdu. Natomiast jest to też taki łącznik w sensie metaforycznym, kiedy już informacja o tym, że coś się z powodu tego węzła tu wydarzy ludzie łączą się w tej euforii. [Burmistrz Torzymia]27 Dla samego Torzymia, to jednak ten zjazd to jest dobrodziejstwo. Proszę, teraz budują się dwie stacje. Potężny MOP się buduje. Także dla samego Torzymia… Ale chyba tylko Torzym zyskał, tylko Torzym. Dosłownie. Tu najwięcej zjeżdża. No, lepiej jest – w każdej jednej branży, ale to jest Torzym… Ale tak ogólnie powiem, że inne miejscowości wszystkie straciły. Dla samego Torzymia ma pozytywny wpływ, ponieważ jest bliziutko zjazd i nawet ci, co jadą autostradą, to żeby zatankować, to tu sobie zjadą, zatankują. Przejadą tych parę kilometrów i wjedzie znowu na niepłatną, czyli Torzym zyskał, ale tylko Torzym. To znaczy, część ludzi, to oni zjeżdżają. Są tacy jednak, co nie jedzą tego McDonalda. Oni 27 Fragment wypowiedzi burmistrza Torzymia z reportażu „Torzymski łącznik”, autorstwa reporterek Radia Zachód, Doroty Zyń-Horbaczewskiej i Justyny Rapickiej z 2015 r., www.zachod.pl/radio-zachod/audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). 272 wiedzą, że tu jest kilometr i on zjedzie i zje. Na szczęście nie wszyscy jedzą w McDonaldach czy w KFC. Każda jedna miejscowość, po kolei od Torzymia, wszystkie straciły. Gmina Torzym zyskała, tylko gmina Torzym! Torzym, Boczów i tak dalej. Prosty przykład. Tam się stacje zamykają, a tu się budują. Dwie! Jedna koło drugiej. I w Torzymiu, zaraz panu powiem, ile jest. Kurwa, no policzmy, ile jest stacji. Już ile jest? W samym Torzymiu… 6 stacji. W takiej kurwa dziurze! Czyli tu zjeżdżają, bo jest blisko i nawet jeżeli już tu zjedzie, zatankuje, on nie musi zjeżdżać na autostradę, 10 km i wskakuje tam na niepłatną. Natomiast inne miejscowości, wszystkie od Poznania straciły. Każda jedna miejscowość! Autostrada tam ma negatywny wpływ. I to panu gwarantuje na 1000%. [Właściciel jednego z moteli w Torzymiu] W roku 2013 w Torzymiu rozpoczęły się pierwsze rozmowy dotyczące budowy parku rozrywki na terenie pobliskiego sołectwa Kownaty. W ich rezultacie zmieniony został miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, wskutek czego 200 hektarowy teren, na którym inwestycja miałaby powstać, został odrolniony28. Należy zaznaczyć, że gmina w inwestycji tej występuje jako tzw. partner pomocniczy, którego zadaniem jest prowadzenie negocjacji w Starostwie Powiatowym czy Urzędzie Marszałkowskim. Można powiedzieć, że choć jest traktowana przez inwestorów instrumentalnie, to jednak podjęła wyzwanie ze względu na wiele potencjalnych korzyści płynących z parku (podatki gruntowe, nowe miejsca pracy, rozwój małych przedsiębiorstw, remont drogi powiatowej, gazyfikacja i kanalizacja w Kownatach). O tych korzyściach już wiemy. Przede wszystkim te podatki, które będą spływały i zasilały budżet gminy. Na pewno nie będą to małe kwoty. Ponadto miejsca pracy, gdzie obsługa tego parku biorąc pod uwagę już funkcjonujące parki w Europie tego typu, to sądzę, że tak jak przedstawiano nam około 100 miejsc pracy na pewno będzie potrzebna. Na chwilę obecną stopa bezrobocia jest to 7%, ale na pewno dla każdego samorządu, dla mieszkańców gminy istotne jest to, że będą mogli znaleźć miejsca pracy. Będąc samorządowcem trzeba być umiarkowanym optymistą. Niewątpliwie 28 Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Części Gminy Torzym w Rejonie Miejscowości Kownaty. Załącznik nr 1 do uchwały nr XXVI/161/13 Rady Miejskiej w Torzymiu z dnia 27 marca 2013 r. 273 �ten optymizm był i wierzyłem w to, że jednak firma, właściciele gruntu którzy już zainwestowali niemałe, niemałą materię w to przedsięwzięcie prędzej czy później znajdą partnera do realizacji tej inwestycji. [Burmistrz Torzymia]29 Główny inwestor, holenderskie konsorcjum United Mementum Group, początkowo prowadził rozmowy z francuską firmą, która wybudowała park historyczny Puy du Fou w Les Epesses30. Firma jednak z bliżej nie znanych przyczyn wycofała się ze współpracy, zanim podpisano umowy wstępne. Na jej miejsce w kooperację z konsorcjum w połowie 2014 weszła belgijska firma Plopsa Group, która jest właścicielem 6 tematycznych parków rozrywki w Belgii, Holandii i Niemczech. Firma ta posiada prawa autorskie do postaci Pszczółki Mai, która zostanie wykorzystana w przypadku Kownat (Iłowska-Walkowiak 2014; Źrałko 2014a; 2015b): Te dwie firmy przystąpią do budowy parku Holiday Park Kownaty31, w którym to parku przewodnią rolę będzie odgrywała Pszczółka Maja. [Burmistrz Torzymia] Zmiany inwestorów oraz długi proces, związany z biurokracją, na wielu poziomach zrodziły spore wątpliwości mieszkańców Torzymia, co do realności całego przedsięwzięcia. W rozmowach z nami często powtarzali: „burmistrza wychujali”, „nic nie będzie i to ściema, wałek”. Jestem pewien, że to powstanie, ale w opowiadaniu o tym na forum publicznym staram się być ostrożny, ponieważ ludzie nie rozumieją, że to wymaga czasu. [Burmistrz Torzymia] 29 Fragment wypowiedzi burmistrza Torzymia z reportażu Torzymski łącznik autorstwa reporterek Radia Zachód Doroty Zyń-Horbaczewskiej i Justyny Rapickiej z 2015 roku, www.zachod.pl/radio-zachod/audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). 30 Zob. W gminie Torzym ma powstać historyczny park rozrywki, 27 marzec 2013, www.lubuskie.onet.pl/w-gminie-torzym-ma-powstac-historyczny-park-rozrywki/ eyhbv (data dostępu 20.05.2017). 31 Holendersko-polski Holiday Park Kownaty (Wakacyjny Park Kownaty) jest inwestorską kooperatywą, będącą inicjatywą konsorcjum Momentum Capital. Jej zadaniem było pozyskanie partnerów przedsięwzięcia, którą jest wspominana Plopsa Group oraz belgijskie Studio100. Zob. www.holidayparkkownaty.com/ (data dostępu 30.05.2017). 274 Było właśnie bardzo dużo osób, którzy już przestali wierzyć, którzy śmiali się też za plecami, że to nieprawda, że zrezygnowali, że nic się nie dzieje. Teraz zapaliło się zielone światło i myślimy właśnie, że po prostu już nie zgaśnie, bo już jest podpisane wszystko z tego co wiem. I, i aby do przodu. Na początku baliśmy się wszyscy jak to będzie, tak? [Była sołtys Kownat] O zainteresowaniu tym terenem zadecydowała lokalizacja Kownat względem autostrady A2, a więc możliwość szybkiego i komfortowego przemieszczenie się z Berlina, Szczecina, Poznania i Wrocławia. Kownaty są atrakcyjne z powodu komunikacyjnego przede wszystkim. Duga sprawa to jest też bliskość do rynku niemieckiego. Natomiast prawda jest, że dla nas najistotniejsze jest to, że mamy dostęp do autostrady A2 i tak na dobrą sprawę inwestycja jest oddalona o 3 km od węzła komunikacyjnego i to też dla nas jest bardzo korzystne usytuowanie. Zawsze weryfikujemy to, co jest na rynku lokalnym, jaki mamy dostęp do pracowników i podmiotów gospodarczych, które na naszym terenie działają i jeśli spełniają kryteria bardzo chętnie współpracujemy i taka sytuacja już ma miejsce z kilkoma podmiotami. [Pracownik Holiday Park Kownaty]32 Budowa parku rozrywki oznacza także „małe modernizacje” w samej wsi Kownaty. Będą to zmiany znaczące z perspektywy tej niewielkiej, mającej około 100 mieszkańców, miejscowości. Owe „małe modernizacje” to pewne bonusy, które Kownatom obiecali inwestorzy i są to m.in. dociągnięcie nitki gazociągu (w Kownatach nie ma nie tylko gazu, ale także kanalizacji, oświetlenia na ulicach i internetu), budowa kanalizacji, przekazanie ziemi pozyskanej z wykopów pod budowę na dowolny użytek i w końcu remont drogi biegnącej przez wieś od krzyżówki z DW 138 do mającego powstać parku. Przy czym remont ten leży w gestii nie inwestorów lecz powiatu. Zarys projektu modernizacji tej trasy był gotowy w roku 2015 i miał być konsultowany z lokalną społecznością. W rzeczywistości wymienione bonusy okazują się trudne do realizacji, czego 32 Por. Kraina Pszczółki Mai powstanie w Torzymiu. Wywiad z Danielem Heinstem, prezesem Holiday Park Kownaty, 20.05.2015, www.parkmag.pl/parkipl/krainapszczolki-maji-powstanie-w-torzymiu/ (data dostępu 23.09.2015). 275 �przykładem jest niemożliwość skoordynowania remontu kownackiej drogi z dociągnięciem gazu, a potem budową kanalizacji. Biurokracja! To nie ode mnie zależy, to wszystko niestety jest procesem. To biurokracja związana z prawem o zamówieniach publicznych, pozyskiwaniem środków zewnętrznych, papierologią na linii gmina-powiat-inwestorzy. [Burmistrz Torzymia] Z budową nowego odcinka autostrady A2 najbardziej bezpośrednio wiąże się ulokowanie na terenie Torzymia, zaraz przy wywalczonym zjeździe Obwodu Utrzymania Autostrady (OUA)33. OUA są „centrami dowodzenia” kilkudziesięciokilometrowymi odcinkami autostrady i jednocześnie zapleczami technicznymi do jej utrzymania. Celem ich funkcjonowania jest zabezpieczenie autostrady od jej strony technicznej, infrastrukturalnej oraz organizacyjnej – po to, aby podróżni byli na autostradzie bezpieczni. Utrzymanie autostrady posiada oczywiście charakter sezonowy – letni oraz zimowy. Okresy te wymagają odmiennych działań: Latem kosi się trawę, zimą sypie się solą. Na autostradzie śnieg nigdy nie leży tak długo jak na drogach np. krajowych. Zimą sól to rarytas. Bez soli autostrada zimą leżałaby i kwiczała. [Pracownik średniego szczebla OUA „Ilanka” w Torzymiu] Dbanie o autostradę to: pielęgnacja terenów zielonych, podtrzymywanie bezpiecznego stanu nawierzchni, systemu i urządzeń odwodnienia, ogrodzeń i barier dźwiękochłonnych, zachowanie bezpieczeństwa ruchu drogowego poprzez prawidłowe oznakowanie drogi oraz zapewnienie czystości elementów infrastruktury autostrady; dalej organizacja i realizacja odpowiednich, zakontraktowanych napraw infrastruktury autostradowej, w tym przeprowadzanie przeglądów bieżących w zakresie: odwodnienia autostrady, ogrodzeń, ekranów akustycznych, stanu skarp i nasypów, obiektów mostowych, oznakowania poziomego i pionowego; 33 OUA „Ilanaka” w Torzymiu nie jest jedynym, jakie zostały wybudowane na trasie koncesyjnej autostrady A2. Przy czym nie wszystkie zlokalizowane są przy zjazdach. Ich umiejscowienie wynika z regulacji prawnych, nakazujących ich budowę co kilkadziesiąt kilometrów. I tak na badanym przez nas terenie są to także OUA Biały Mur w Myszęcinie oraz OUA Bolewice. 276 w końcu zapewnienie wysokiego poziomu jakości prowadzonych działań oraz wysokiej kultury pracy w kontakcie z użytkownikami autostrady. Autostrada to znacznie wyższy poziom utrzymania, a do tego niezbędne są służby autostradowe, które cały czas monitorują i reagują na to co się dzieje. Oczywiście najlepiej dla wszystkich, jeśli tych służb nie widać, bo to zaświadcza o tym, że wszystko działa. O istnieniu czegoś takiego jak służby OUA ludzie dowiadują się w sytuacjach tragicznych – kolizji bądź wypadków. W tych przypadkach potrzebni są odpowiedni pracownicy – ludzie, którzy są na miejscu, dlatego wykorzystuje się lokalne zasoby ludzkie. Chodzi tu o to, aby mogli w jak najkrótszym czasie dotrzeć do miejsca wypadku. Liczy się czas dojazdu. Staramy się nie nadużywać pojęcia wypadku. Wolimy kolizje – zatem wypadki nawet karambolowe, w których ludzie nie giną lub nie zostają uszkodzeni ciężej niż ze wskazaniem na do 7 dni szpitala. [Pracownik średniego szczebla OUA „Ilanka” w Torzymiu] Konsekwencją „obecności” OUA w Torzymiu jest poszerzenie lokalnego rynku pracy, dzięki czemu zatrudnienie mogły znaleźć osoby mieszkające w okolicach: Warunkiem zatrudnienia jest np. miejsce zamieszkania, które pozwala na dojechanie do pracy w czasie nie dłuższym niż godzina. Czyli „ludzie z bliska” to niekoniecznie ludzie z Torzymia. [Pracownik średniego szczebla OUA „Ilanka” w Torzymiu] Praca dla spółki Autostrada Eksploatacja S.A. to nie tylko zatrudnienie w OUA, ale także na stacjach poboru opłat czy Miejscach Obsługi Podróżnych, choć mieszkańcy zarówno Torzymia jak i innych miejscowości położonych wzdłuż A2, byli zatrudniani przede wszystkim w czasie jej budowy: Przede wszystkim tu dużo miejsc pracy się tworzy, to jest duży plus. Tu sąsiad pracuje jeden na autostradzie – on chyba pracuje na warsztacie samochodowym. I tu też mój drugi sąsiad na warsztacie jako mechanicy pracują, nie? To tutaj blisko nie? Tak to wygląda no. Ja sam pracowałem. My żeśmy pracowali w logistycznie, myśmy się najwięcej zajmowali, no rozmieszczeniem znaków 277 �drogowych, ale jak nie było pracy to coś innego żeśmy robili, no. Wszystko się robiło, no. Strabag – on był podwykonawcą i on zatrudniał ludzi. Dużo żeśmy robili – no, właśnie żeśmy ustawiali na autostradzie, ale nie tylko. Na tej dwójce też żeśmy robili, bo tam też trzeba było ustawić znaki, bo zmiana ruchu czy inne rzeczy. To się tak odbywało, bo tam budowali np. na Poźrzadle autostradę i tam trzeba było wprowadzić jakąś zmianę ruchu to w dużej mierze dużo żeśmy znaków przestawiali. No cóż jeszcze? Tam robili różne poprawki. Miałem takie fajne zadanie, powiedzmy przez 12 godzin jechał frezarką, a ja mierzyłem czy on dobrą grubość zdziera tego asfaltu. Dosyć dobrze płacili, nie, ale wykorzystywać to wykorzystywali – nadgodzin nie płacono. [Mieszkaniec Torzymia] Wielu młodych dostało zatrudnienie przy sadzeniu drzewek, takie wakacyjne prace. Sadzenie drzewek, sianie trawy. Lokalni byli do drobnych prac i jak się ludzie dowiedzieli to poprzystosowywali siebie na wynajem, np. sklep, który na chwilę obecną jest przystosowany do zamieszkania. Więc to też troszkę biznes dla mieszkańców, też było, bo moja sąsiadka przystosowała jeden pokój pod wynajem dla pracowników autostrady. [Młody mieszkaniec Torzymia] Kilka miejsc pracy w tych… przy autostradowych bramkach. W tych punktach to tak kilkanaście osób znalazło pracę. Wiem, że tam, w biurowcu, niekoniecznie. Wiem, że tylko moja koleżanka pracuje i być może jakieś osoby dojezdne. Bardzo dużo mężczyzn miało zatrudnienie w różnych typu pracach takich budowlanych typowych, więc tutaj były firmy podwykonawcy i tak dużo, bardzo dużo... Autostrada budowała dwa trzy lata, więc przez ten okres mieli zatrudnienie jeszcze. Jak ktoś miał jeszcze uprawnienia na kierowanie czy na posługiwanie się koparką, tym sprzętem ciężkim to naprawdę ładne pieniążki zarabiali tutaj. Na bramkach wiem, że kilka dziewczyn, chyba 5 dziewczyn się dostało na autostradę. Widzę też dwóch panów z Torzymia… nie wiem ochroniarze, w kamizelkach, nie wiem, jaką funkcję pełnią, ale stoją przy tych bramkach po prostu. [Mieszkanka Torzymia] 278 Firma jaką jest założona w 2001 r.34 celowa spółka akcyjna Autostrada Eksploatacja SA realizuje oczywiście idee związane ze społeczną odpowiedzialnością biznesu (CSR – Corporate Social Responsibility). Koncepcja CSR zakłada, że przedsiębiorstwa na etapie budowania strategii muszą uwzględniać interesy społeczne, ochronę środowiska, a także relacje z różnymi grupami interesariuszy. Bycie odpowiedzialnym nie oznacza tylko spełniania przez organizacje biznesowe wymogów formalnych i prawnych, ale oprócz tego również zwiększone inwestycje w zasoby ludzkie, w ochronę środowiska i relacje z różnego rodzaju grupami ludzi, którzy mogą mieć faktyczny wpływ na efektywność działalności gospodarczej tych organizacji oraz ich innowacyjność: „Każdego dnia autostradą A2 tysiące pojazdów, a w nich tysiące podróżnych i tony ładunków, przemieszczają się ze wschodu na zachód i z zachodu na wschód. Dziś drogi, w tym autostrady stanowią krwioobieg życia gospodarczego. Nad sprawnym funkcjonowaniem naszego, ponad 250-kilometrowego odcinka tego systemu czuwają każdego dnia dziesiątki osób. Nasza rola to dbać o to, by ten krwioobieg funkcjonował w sposób nieprzerwany i bezpieczny dla ludzi i otoczenia. Tak postrzegamy naszą odpowiedzialność”35. Co roku, począwszy od 2009 r., firma publikuje raporty odpowiedzialności społecznej36. W pierwszym z nich, jeszcze przed przystąpieniem do budowy odcinka autostrady pomiędzy Nowym Tomyślem a Świeckiem, w raporcie tym pisano: „Nie można zapominać, że inwestycje autostradowe zawsze wiążą się z pewnymi oczekiwaniami lokalnych społeczności, które m.in. liczą na nowe miejsca pracy oraz napływ nowych inwestycji zwiększających dynamikę rozwoju społeczno-gospodarczego. Tak też się dzieje. Wolą inwestorów było wyjść naprzeciw tego typu społecznym oczekiwaniom i dlatego powołaniu firmy Autostrada Eksploatacja towarzyszyło założenie, że miejsca pracy, które powstaną, będą miejscami 34 Krajowy Rejestr Sądowy Autostrady Eksploatacja SA, www.krs-online.com.pl/autostrada-eksploatacja-s-a-krs-3481.html (data dostępu 02.05.2017). 35 www.aesa.pl/firma/odpowiedzialnosc-spoleczna-csr/ (data dostępu 20.05.2017). 36 W latach 2008-2099 nosiły one tytuł Autostrada Eksploatacja a jej otoczenie, w kolejnych Autostrada Eksploatacja. Podróżni – Pracownicy – Przyroda. Zob. www. aesa.pl/firma/odpowiedzialnosc-spoleczna-csr/ (data dostępu 20.05.2017). 279 �pracy dla lokalnej społeczności. Działalność, jaką prowadzi AESA, generuje miejsca pracy na terenach, na których nie ma zbyt wielu atrakcyjnych pracodawców, w tym wiejskich, które szczególnie zagrożone są procesem wykluczenia społecznego. Firma oferuje godziwe warunki pracy oraz szanse rozwoju, dając gwarancję stabilności życiowej. Firma znana jest w społecznościach lokalnych i postrzegana jako dobry pracodawca (w grudniu 2008 r. AESA otrzymała nominację do tytułu Solidny Pracodawca).” (Autostra‑ da Eksploatacja a jej otoczenie 2009: 2). Infrastruktura drogowa, zwłaszcza o znaczeniu międzynarodowym, oznacza dla regionu szansę na rozwój. Budowa i funkcjonowanie nowego odcinka autostrady A2 oznacza dodatkowe wpływy do budżetów gospodarstw domowych w regionie. Dochody, które przekładają się na zwiększoną konsumpcję lub inwestycje. Zyskują na tym kolejni lokalni przedsiębiorcy, co pośrednio przyczynia się także do tworzenia kolejnych miejsc pracy w zupełnie innych sektorach gospodarki. To również wpływy do budżetów gospodarstw domowych pracowników Autostrady Eksploatacji i pracowników firm bezpośrednio lub pośrednio związanych z autostradą (np. stacji benzynowych, restauracji, centrów logistycznych i magazynów zlokalizowanych w sąsiedztwie węzłów autostradowych). Według ostatniego raportu odpowiedzialności społecznej z 2015 r. jest „to szczególnie istotne na Ziemi Lubuskiej, która od wielu lat boryka się z problemem wysokiego bezrobocia”. I tak, w raporcie ekonomisty Marka Rekowskiego pt. „Wpływ autostrady A2 na rozwój gospodarki regionu Wielkopolski”, na każdy kilometr autostrady przypada 88,5 miejsc pracy wygenerowanych w mniej lub bardziej pośrednio związanych z nią działalnościach. Przekłada się to w przybliżeniu na 22,5 tys. miejsc pracy w regionie (Rekowski 2011). Autostrada wpłynęła pozytywnie na Torzym. Przyczynia się do jego rozwoju, np. zapewniając miejsca pracy, albo powodując, że ludzie osiedlają się w okolicach. Praca i dodatkowi ludzie to konsumpcja czyli zostawianie pieniędzy na miejscu. Torzym znajduje się dokładnie po środku, w bardzo dogodnym miejscu pomiędzy Berlinem a Poznaniem – 100 km w tą i 100 km w tamtą. Na autostradę nikt nie może narzekać, aczkolwiek widzę w dyskursach 280 pewnego rodzaju paranoję polegająca na tym, że nie da się nigdy dogodzić dwóm stronom. [Pracownik średniego szczebla OUA „Ilanka” w Torzymiu] Kolejną inwestycją, która jest konsekwencją pozytywnego zakończenia batalii o torzymski węzeł jest inwestycja firmy Port 2000 z Mostek. Powstaje właśnie centrum obsługi transportu tam powstanie. To jest Port 2000, który jest w Mostkach i właściciel buduje tutaj coś podobnego, czyli też taki kompleks, duży parking, zaplecze sanitarne, można się przespać, umyć, zjeść. I to będzie duża szansa na znalezienie miejsc pracy. [Pracownik Torzymskiego Ośrodka Kultury] Wraz z filią Portu 2000 ma powstać obwodnica łącząca tę inwestycję, zlokalizowaną zaraz przy samym zjeździe z autostrady A2 z DK92 na wysokości Hotelu „Paradise”. Projekt obwodnicy wraz z centrum obsługi transportu powstał właściwie zaraz po zakończeniu negocjacji w sprawie budowy zjazdu i został zaakceptowany w 2011 r. przez spółkę Autostrada Wielkopolska i następnie w 2013 r. w ramach miejscowego planu zagospodarowania miasta Torzym37. Pierwszą inwestycją, jaka powstała jest to stacja paliw. Ona już funkcjonuje. Ponadto inwestor buduje hotel, potężny. W chwili obecnej jest już zakończony stan surowy. [Burmistrz Torzymia] Na zakończenie warto się jeszcze przyjrzeć toczącemu się w latach 2014-2015 remontowi DK92 na odcinku między Boczowem a Torzymiem. Gmina starała się o niego od 2006 r. przyjmując strategię zarzucania różnego rodzaju petycjami oraz urzędowymi pismami zarówno Generalną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad, jak i Ministerstwo Finansów oraz Wojewódzki Inspektorat Transportu Drogowego. Chodziło nie tylko o wymianę nawierzchni (np. „koleiny, które wyjątkowo utrudniały mieszkańcom życie zwłaszcza po deszczach – nie można było poruszać się chodnikami, bo woda nagromadzona w koleinach była rozpryskiwana przez ciężarówki”), 37 Patrz Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego terenu położonego w m. Torzym przy ulicy Sulęcińskiej – uchwała nr XXX/196/13 Rady Miejskiej Torzymiu z dnia 30 października 2013 r. 281 �ale również poprawę bezpieczeństwa poprzez stworzenie azylów oraz przejść dla pieszych. Wedle burmistrza gmina była zbywana aż do 2012 r., kiedy to otrzymała pozytywną odpowiedź z GDDKiA, lecz z tzw. wielkim ale. Warunkiem modernizacji DK92 było zaangażowanie Ministerstwa Finansów. Interwencje gminy w stolicy dały skutek, bo odcinek drogi przebiegający przez Torzym został wpisany do planu remontów na 2013 r., a dzięki wsparciu zielonogórskiego oddziału GDDKiA remont DK92 w Torzymiu znalazł się na 8 miejscu na liście priorytetów drogowych, wśród ponad 500 pozycji: Ujęto tę modernizację do planu i jesteśmy na 8 miejscu, jeśli chodzi o potrzeby inwestycyjne w całym kraju. Sądzę, że poprzez tą modernizację przede wszystkim podwyższy się bezpieczeństwo naszych mieszkańców. Wierzymy w to, że w przyszłym roku ta inwestycja będzie zrealizowana. [Burmistrz Torzymia] W rezultacie remont miał być zrealizowany w ramach Programu Redukcji Ofiar Śmiertelnych czyli w latach 2013-2014. Roczne przesunięcie prac modernizacyjnych wiązał się nie tylko z problemami pozyskania odpowiedniego finasowania z budżetu państwa, ale także z koniecznością modyfikacji projektu remontu: Bo pomimo usilnych próśb gminy – począwszy od 2006 r. o stworzenie przejścia dla pieszych przy osiedlu Lech, a dziś koło Biedronki, w projekcie go nie uwzględniono. Nie chcieli zrobić tego przejścia, bo to jest na zjeździe z górki. Więc gmina wywalczyła to w ITD fotoradar i dopiero przy wsparciu tej instytucji udało się projekt zmienić. Zgoda na zrobienie tego przejścia nadeszła w lutym 2014 r. [Burmistrz Torzymia] W konsultacjach związanych z remontem od początku uczestniczyli mieszkańcy Torzymia i to właściwie oni wywalczyli wspomniane przejście dla pieszych przy os. Lech. Na tym jednakże korekty projektu się nie zakończyły. Dokonywano ich na bieżąco dzięki funkcjonowaniu przy radzie miasta specjalnej komisji bezpieczeństwa, która zajmowała się wyłapywaniem błędów popełnianych przy remoncie 92. Wskutek tego ulegał on ciągłej prolongacie: 282 Też potem chodziło o wyjazd z osiedla, koło Biedronki na 92, który całkowicie został przesłonięty dziwnie zaprojektowanym chodnikiem odgrodzonym żółtymi barierkami. Tak pod ostrym kątem, tak, że nie było widać samochodów jadących 92. To na bieżąco zostało skorygowane. [Pracownik Torzymskiego Ośrodka Kultury] Jest jeszcze jedna rzecz, która w trakcie remontu Eurovia musiała poprawiać, a mianowicie azyle na przejściach dla pieszych, które były zbyt wysokie, wszystkie trzeba było obniżyć. Tu ewidentnie spartaczyli, bo na projekcie były takie jak trzeba. [Pracownik Ochotniczej Straży Pożarnej w Torzymiu] We wrześniu 2015 r. mieliśmy okazję obserwować ostatni etap remontu DK92. W tym czasie okazało się, iż na nowej nawierzchni zdążyły się pojawić koleiny. W konsekwencji firma będąca głównym wykonawcą robót musiała kłaść od nowa 10-centymetrową nawierzchnię na 5-kilometrowym odcinku, właściwie niemal w całości obejmującym Torzym. Na początku tego samego miesiąca w lokalnym wydaniu „Gazety Wyborczej” pojawił się krytyczny artykuł pt. Ciężarówki jechały, stały, a droga nie mogła „odpocząć”: „Powiedzieć, że mieszkańcy nie są zadowoleni z efektów, to chyba za mało. Zaledwie pół roku po zakończeniu pierwszego etapu przebudowy na drodze znów pojawiły się koleiny. ‘Rynny’ ciągną się niemal przez cały Torzym – od szpitala pulmonologiczno-kardiologicznego aż po hotel „Paradise”. – Koleiny zaczęły się wybrzuszać już w ub. miesiącu. Najlepiej je widać, gdy spadnie deszcz: woda, zamiast spływać bokami do studzienek, zalega na środku. Dziś różnica w wysokości może mieć nawet kilka centymetrów. Jak to zostało zrobione? – dziwi się pan Andrzej. – Nie dość, że remont trwa już ponad rok, tiry blokują miasto na amen, to jeszcze firma będzie się poprawiać?! To jakiś żart! – dodaje jeden z mieszkańców. Takich głosów jest o wiele więcej” (Źrałko 2015a). 283 �Mój torzym w kierunku autostrady To jest mój Torzym, to miasto moje. Tutaj przeżyłam najlepsze dni, pięknie dni. To jest mój Torzym, to miasto moje. Tutaj poznałam co znaczy żyć. [Refren piosenki wykonywanej przez członkinie Stowarzyszenia „Integracja Pokoleń w Torzymiu”38] We wrześniu 2016 r. w ramach projektu Lokalny Programu Rewitalizacji Gminy Torzym do 2020 r. został opublikowany przeznaczony do konsultacji społecznych raport diagnozujący potencjał społeczny, gospodarczy, środowiskowy oraz przestrzenny gminy, a także wskazujący domeny wymagające działań rewitalizacyjnych i modernizacyjnych. Opracowanie to powstało dzięki dotacji ze środków Funduszy Europejskich Program Operacyjny Pomoc Techniczna 2014-2020 na realizację projektu opracowania planu rewitalizacji dla gminy i miasta39 i było przedmiotem lokalnych dyskusji i konsultacji społecznych w październiku 2016 r. Konsultacje zostały przeprowadzone za pośrednictwem strony internetowej gminy oraz Biuletynu Informacji Urzędu Miejskiego, na których zamieszczony został Projekt oraz formularz uwag. W czasie konsultacji społecznych nie przesłano żadnej uwagi dotyczącej projektu, dlatego kolejnym etapem pracy jest po prostu jego uchwalenie przez Radę Miejską. Raport jest wykonany z ogromną pieczołowitością, a jednym z jego elementów jest analiza uwarunkowań gospodarczych gminy. Rozpoczyna się ona od wskazania jej bardzo korzystnego położenia terytorialnego pod względem rozwoju usług, których celem jest zapewnienie obsługi kierowców samochodów ciężarowych. Lokalne strategie ekonomiczne zostały w nim opisane jako bezpośrednio i pośrednio związane z ruchem drogowym, poprzez świadczenie usług gastronomicznych, hotelarskich, a także usług skierowanych 38 Wykonanie tej piosenki zarejestrowały Dorota Zyń-Horbaczewska i Justyna Rapicka w reportażu Torzymski Łącznik z 2015 roku, www.zachod.pl/radio-zachod/audycje/ wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). 39 Lokalny Programu Rewitalizacji Gminy Torzym do 2020 roku (2016), Torzym, www.torzym.pl/asp/pliki/aktualnosci/2016-09-27_lpr_torzym_23.09.2016_do_ konsultacji.pdf. 284 na zapewnienie sprawności przemieszczających się samochodów, czyli ich naprawy mechaniczne, myjnie, stacje paliw (Lokalny Pro‑ gram Rewitalizacji 2016: 39). Z przeprowadzonej analizy liczebności osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą wynika, iż liczba firm utrzymuje się na stałym poziomie, oscylującym w graniach 300 podmiotów, które rzeczywiście w znacznym stopniu związane są ze wspomnianą działalnością skoncentrowaną na zapewnieniu obsługi ruchu ciężarowego. Analizując sytuację Torzymia, zauważono też występowanie przestrzeni, na których znajdują się opuszczone sklepy oraz dostrzeżono niesprzyjającą sytuację w zakresie rozwoju działalności handlowej, powodowaną pojawieniem się sklepów dyskontowych, które zapewniają niższe ceny i sprawiają, że w mniejszym stopniu opłacalne jest prowadzenie małych punktów handlowych (Lokalny Program Rewitalizacji 2016: 40). Jednocześnie za jeden z ważniejszych elementów sprzyjających przyszłości Torzymia wskazano zlokalizowany na północ od miasta węzeł autostradowy. Już w Strategii Miasta i Gminy Torzym na lata 2005-2020 (2005) atrakcyjne tereny inwestycyjne, w sąsiedztwie autostrady A2 z opracowaniami planistycznymi atrakcyjne położenie wskazywane są jako mocne strony gminy. Polityka dotycząca zagospodarowania przestrzennego gminy uwzględnia jej perspektywiczny model funkcjonalny, opiera się na realizacji zapisów definiujących warunki rozwoju jakim jest ulepszenie przestrzeni inwestycyjnej opartej na głównej osi rozwojowej gminy w oparciu o istniejący układ komunikacyjny wzdłuż DK92 i autostrady A2. Potencjał węzła autostradowego daje możliwości dalszego wykorzystania korzystnego położenia gminy w bliskości ważnych drogowych szlaków komunikacyjnych oraz ośrodków miejskich, takich jak Frankfurt nad Odrą, Berlin, Poznań, Zielona Góra, Gorzów Wielkopolski. Przez centrum gminy przyjeżdża kilka tysięcy samochodów na dobę. Torzym to jedno z ostatnich miast przed terminalem odpraw celnych w Świecku i granicą z Niemcami. Dlatego właśnie większość kierowców ciężarówek dalekobieżnych i samochodów osobowych, którzy jadą do Świecka i dalej, do Europy Zachodniej jest klientami lokalnych sklepów, tankuje baki, ostatni raz 285 �korzysta z noclegu w jednym z torzymskich moteli. Zgodnie z Pla‑ nem Inwestycyjnym i Promocji Gospodarczej Województwa Lubu‑ skiego (PIiPG WL) w kwietniu 2016 r. przez Zarząd Województwa Lubuskiego w gminach zlokalizowanych wzdłuż kluczowych szlaków komunikacyjnych (przede wszystkim droga ekspresowa S3 i autostrada A2, ale również niektóre drogi krajowe) wskazano na zasadność powstawania nowych lub dozbrajania istniejących terenów inwestycyjnych, stref aktywności gospodarczej lub podstref specjalnych stref ekonomicznych. Z gmin wcześniej niewymienionych są to m.in. Torzym (Lokalny Program Rewitalizacji 2016: 82). Miasto generalnie się rozbudowuje w kierunku autostrady. Tutaj coś jest, coś się buduje, o i będzie coś nowego, nowe miejsca pracy, jakaś rozrywka, można gdzieś pójść, spotkać się ze znajomymi, nieznajomymi, poznać nowych ludzi. Ludzie łączą się w oczekiwaniu na to nowe, które tutaj przyjdzie, na te inne możliwości, innych sposobów zarabiania na życia i takie rzeczy nas tu chyba łączą. Do dobrego zawsze szybko się przyzwyczajamy. Mamy ten łącznik, jest fajnie, jesteśmy zadowoleni, że coś się stało, że jest jakaś inwestycja, że coś się dzieje. Wydaje mi się, że ludzie pomału zapominają, że jednak tego nie było. Oczekiwania są coraz większe, bo to jest na zasadzie dostaniesz małego cukierka i chcesz coraz więcej. Mała inwestycja – cieszymy się, ale chcemy coraz więcej. [Burmistrz Torzymia] Mobilność, polityka, lokalność Bardzo znaczący w kontekście naszych badań jest fakt, że w humanistyce i naukach społecznych ostatnich kilku dekad pojęcie mobilności (oraz pojęcia pochodne) występuje z taką częstotliwością, jak nigdy wcześniej. Co więcej, metody, narzędzia, idee i praktyki określane jako mobilne prezentowane są jako najbardziej innowacyjne i w adekwatny sposób oddające logikę globalnej, płynnej, podwubiegunowej rzeczywistości. Mobilność podniesiono do rangi kategorii niemal uniwersalnej – opisowej, diagnostycznej i objaśniającej jednocześnie. Skutkuje to choćby proliferacją bytów „podróżujących”: pojęć (Mieke Bal), teorii (Edward Said, James Clifford), jednostek (Walter Benjamin), kapitałów i społeczeństw (John Urry), a nawet ludzkości (ONZ). Bez przesady można stwierdzić, że przełom XX i XXI w. okazał się w naukach o kulturze „czasem mobilności”. Oczywiście, jak każde pojęcie/zwrot, również w tym przypadku mamy do czynienia z procesem narastającym, rozłożonym na lata. Jak słusznie zwracają uwagę Simon Borja, Guillaume Courty i Thierry Ramadier (2015) „genealogia mobilności” sięga lat 20. XX w. Amerykański socjolog Pitrim Sorokin, zajmujący się klasą średnią, odwołał się wtedy do pojęcia „mobilności społecznej”. Miało ono odnosić się do obserwowanego przezeń rozwoju tej klasy i wizji woluntaryzmu, połączonego z osobistym spełnieniem. To Sorokin usystematyzował i spopularyzował analogię przestrzenną, podkreślając, że miejsce jednostki w przestrzeni społecznej wyznaczają jej relacje wobec innych jednostek, wynikające z różnic ekonomicznych, zawodowych i politycznych. Autor Ruchliwości społecznej (2009) wprowadził klasyczne dzisiaj pojęcia ruchliwości poziomej i pionowej, a także jednostkowej i grupowej. Równolegle zaczęto stosować „perspektywę przemieszczania się” w zarządzaniu 287 �miastem, a w latach 30. pojawiły się statystyki miejskich przepływów oraz inżynierowie ruchu drogowego. Drugi etap „genealogii mobilności” wiąże się z latami 70. Specjaliści, tacy jak geografowie, psychologowie czy ekonomiści, badali wtedy subiektywne wymiary mobilności, w tym koszty przemieszczeń i stojące za nimi motywacje. Stąd był już tylko krok do etapu ostatniego, w ramach którego mobilność skojarzono z łatwością poruszania się, dotyczącą tyleż jednostki, co i całego społeczeństwa. W socjologii sformułowano teorię „kapitału mobilności”, a Urry opublikował wpływową Socjologię mobilności – w oryginale Socio‑ logy Beyond Societies. Mobilities for the Twenty-First Century (Urry 2012b). Był to swoisty manifest, w którym Urry przedstawił nowy socjologiczny język, analizując przepływy ludzi, pieniędzy, przedmiotów, informacji i obrazów oraz konsekwencje tej nowej mobilności dla rozumienia i doświadczenia miejsca, czasu i przestrzeni. Do zrekonstruowanej przez Borję, Courty’ego i Ramadiera „genealogii mobilności” należy dodać kilka istotnych elementów. Pominięto w niej bowiem, jakże ważne w humanistyce, lata 80. Oto w 1982 r. Edward Said opublikował artykuł „Traveling theory” (Said 1982), wielokrotnie potem umieszczany w antologiach, cytowany i komentowany. Said wprowadził w nim pojęcie „podróżujących teorii”. Przyjął w nim tezę, iż teorie, traktowane jako szczególny rodzaj obiektu, ulegają „przeszczepianiu, przenoszeniu, cyrkulacji i handlowi”. Wskazane jest zatem, przekonywał, wspólne rozpatrzenie dwóch pojęć: teorii i podróży (Said 1982: 42). Bazując na przykładzie Lukácsowskiego marksizmu, Said pytał w związku z tym o miejsca powstania, odbioru, przekazu i oporu wobec teorii jako takiej. Ogólnie określił je jako „warunki akceptacji i oporu”, umożliwiające późniejsze akty reinterpretacji i ożywienia niektórych propozycji teoretycznych. W analizowanym przez niego przypadku były one na tyle istotne, że pierwotny potencjał wywrotowy koncepcji György Lukácsa, został potem – w trakcie „podróży” – udomowiony i zinstytucjonalizowany. W końcu tej samej dekady intrygujące uwagi na temat związków podróżowania z teorią sformułował James Clifford (1989). Badacz ten przypomniał starogrecką etymologię pojęcia theorein, według 288 której jedno z jego znaczeń odnosiło się wprost do „praktyki podróży i obserwacji”. W tym kontekście, kontynuował Clifford, teoria jawi się przede wszystkim jako efekt przemieszczania się, ruchu, zmiany miejsca. Tworzenie teorii wymaga z kolei porzucenia tego, co oswojone, stając się aktem wykroczenia poza przestrzeń udomowioną. Etymologiczna „praktyka podróży i obserwacji” nakazuje wystawienie się na to, co nowe, nieznane, nieoczekiwane. W konsekwencji zatem, każdy teoretyk wystawia się na wahadłowy ruch między „tutaj” a „tam”, o tyle skomplikowany, że jasne granice i przewidywalne ruchy należą raczej do rzadkości. „W końcu XX w. rzeczywistość podróżujących teoretyków nie jest prosta”, konkludował Clifford (1989: 177). Należy dodać, że Cliffordowskie „notatki o podróży i teorii” powstały w ramach specjalnej tematycznej konferencji zatytułowanej „Predicaments of Theory”. W 1989 r. zorganizowały ją Group for the Critical Study of Colonial Discourse oraz Center for Cultural Studies Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Cruz. Poruszane w jej trakcie zagadnienia warte są przypomnienia: (1) europocentryzm w głównych tradycjach teoretycznych; (2) autorytet „pierwszego świata”; (3) chronotopy teorii; (4) skutki eksportu, importu i lokalnych implementacji teorii metropolitarnych; (5) teorie elit. We „Wprowadzeniu” do materiałów pokonferencyjnych Clifford i Vivek Dhareshwar pisali: „Teoria jest czymś więcej niż tylko aktem lokalnym (…). Teorie nie dają się już dłużej zsumowywać, ponieważ podróżują. W ich zróżnicowanym zakorzenieniu i odkorzenianiu, teorie podlegają nieustannemu przekładowi, zawłaszczaniu, podważaniu i przeszczepianiu. Teorie podróżują; podobnie teoretycy. W końcu XX w. twórcy i odbiorcy teorii nie mogą być dłużej sytuowani na jako-tako stabilnej mapie Pierwszego Świata i w lokalizacjach Trzeciego Świata. Ta mobilność i ruchliwość stawia przed nami nierozwiązane problemy, wymagające systematycznej refleksji (Clifford, Dhareshwar 1989: 1). W bardzo podobny sposób do tej problematyki powróciła na początku nowego millenium holenderska krytyczka kultury Mieke Bal. Ufundowała bowiem określenie „wędrujące pojęcia”, uruchamiając dzięki niemu nową odsłonę mobilności (Bal 2012). Badaczka 289 �prześledziła proces „wędrówki” pewnych pojęć między dyscyplinami, okresami historycznymi i rozproszonymi geograficznie wspólnotami uczonych. Jednym z przeanalizowanych przez nią przypadków było pojęcie hybrydowości; Bal trafnie wskazała na skomplikowaną trajektorię jego przemieszczania się – od dyskursu biologicznego, gdzie hybryda funkcjonowała w kategoriach innego jako czystego egzemplarza, którego obecność prowadzi do bezpłodności, poprzez dyskurs imperialistyczny, po idealizowany obraz postkolonialnej różnorodności. Oczywiście, wskazane wyżej przykłady są jedynie wycinkiem naukowej refleksji poświęconej mobilności, wypracowanej w ciągu ostatnich dziesięcioleci. Nie ma jednak sensu, by ten wątek tutaj rozbudowywać, tym bardziej, że jak zauważają Borja, Courty i Ramadier (2015) – powracam, bowiem do ich wywodów – popularności pojęcia mobilność nie mogła zagwarantować tylko jego nośność na poziomie dyskursu naukowego. Przypisywane mobilności pozytywne cechy – w rodzaju podróży, postępu, nowych doświadczeń – były przecież także żywiołem i materią sztuki. Przykładów tego procesu można wskazać aż nadto: od promowanego przez Charlesa Baudelaire’a flâneura i niezatapialnego „Nautilusa” Juliusza Verne’a, poprzez „Akt schodzący po schodach” Marcela Duchampa, futurystów, suprematystów, do „miejskiego dryfu” sytuacjonistów i koncepcji „deterytorializacji” Gillesa Deleuza i Feliksa Guattariego. Nie mam wątpliwości, że dyskurs artystyczny stał się jednym z kluczowych nośników pojęcia mobilności. Kolejnym dyskursem sojuszniczym mobilności stała się w II połowie XX w. polityka. Przyjrzyjmy się najpierw temu związkowi na poziomie ponadnarodowym. Od 1990 r. ONZ-owski Instytut ds. Badań i Szkoleń realizuje – we współpracy z Międzynarodową Organizacją ds. Migracji (IOM), ONZ-owskim Funduszem Ludnościowym (UNPF), Międzynarodową Organizacją Pracy (ILO) – „Human Mobility Programme”. Corocznie w ramach tego programu szkoli się, również w Polsce, przedstawicieli władz lokalnych i regionalnych, zaangażowanych w tworzenie polityki wobec migrantów. Oczywiście, szkolenia te oparte są na konkretnym pakiecie dokumentów. Jednym z kluczowych jest opublikowany w 2009 r. 290 raport o przełamywaniu barier, mobilności ludzi i rozwoju (Human Development Report 2009). Rozdział pierwszy tego dokumentu nosi znaczący tytuł: „Freedom and development: how mobility can foster human development”. Zwraca się tam uwagę, że mobilność w wymiarze międzynarodowym pociąga za sobą wiele kosztów, zarówno materialnych, jak i emocjonalnych. Bez względu na nie, corocznie miliony ludzi decydują się jednak na zmianę miejsca życia, chcąc w ten sposób poprawić warunki bytowe swoje i swoich rodzin. Po rozważeniu motywów, częstotliwości i trajektorii współczesnych ruchów ludnościowych, raport informuje: „Mobilność to wolność – możliwość przemieszczania się jest tej wolności sprawdzianem. Rozumiemy mobilność jako pozytywną, a nie tylko negatywną wolność (…) Możliwość przemieszczania się jest wymiarem wolności, który jest także częścią rozwoju” (Human Development Report 2009: 13-15). Widać w tym świetle wyraźnie, że perspektywa ONZ-owska ściśle łączy ze sobą pojęcia rozwoju, wolności i mobilności; ich synergia i współzależność jest przedstawiana jako motor postępu w wymiarze planetarnym. W tym kontekście szerszego znaczenia nabiera akt nazwania autostrady A2 mianem „Autostrady Wolności”, co 4 czerwca 2014 r. proklamowali wspólnie prezydenci Polski i Niemiec. Wydarzenie to przekonuje, że kojarzenie autostrady jako medium mobilności z wolnością, jest czymś nieledwie powszechnym. Jeden z publicystów „USA Today”, oceniając po półwieczu program „Federal Aid Highway Act” (o którym była już mowa), stwierdził: „Najczęściej mówimy o pięciu wolnościach, wynikających z pierwszej poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych – religii, prasy, słowa, petycji i zgromadzeń. W związku z 50. rocznicą rozpoczęcia budowy autostrad, powinniśmy mówić także o specjalnej szóstej wolności – podróżowania darmowymi autostradami” (Neuharth 2006). Mobilność wykorzystywana jest także na poziomie polityk regionalnych (myślę tutaj o Unii Europejskiej) oraz krajowych. Dotyczy to zwłaszcza rynku pracy i edukacji. W latach 60. francuski prezydent Charles de Gaulle wyjaśniał, że mobilność jest kluczowa na rynku pracy, pozwala bowiem na swobodny wybór i naukę zawodu. 291 �Szybko mobilność stała się atrybutem rynku pracy, a nawet probierzem oceny takich jego segmentów, jak sektor kreatywny. Od 2007 r. przy Radzie UE działa zespół ekspercki o nazwie Grupa ds. mobilności artystów i innych osób zawodowo działających w dziedzinie kultury. Rok 2006 Komisja Europejska ogłosiła „europejskim rokiem mobilności pracowników”. W 2010 r. ta sama instytucja zainaugurowała program „Mobilna młodzież”, mający być elementem strategii Europa 2020. Mobilność uczyniono bowiem tymczasem elementem myślenia o edukacji, nie tylko wyższej. We francuskiej ustawie o zmianach w szkolnictwie z 2013 r. zapowiadano: „Będziemy rozwijać, indywidualnie i grupowo, mobilność uczniów, jak również nauczycieli” (Borja, Courty, Ramadier 2015: 4). Studentów wszystkich szczebli zachęca się do korzystania z dobrodziejstw programów mobilności: Erasmus, Erasmus Mundus, Erasmus+. Programy Staff Mobility skierowane są z kolei do naukowców, mających udoskonalać swój warsztat badawczy i dydaktyczny właśnie dzięki umożliwianej dzięki nim mobilności. Dopełnieniem wspomnianych już wyżej dyskursów mobilności jest oczywiście sfera technologiczna. Najbardziej znanym przykładem jest na tym polu telefonia komórkowa i powiązane z nią urządzenia (mobilphone) oraz różnego typu aplikacje. Mobilność cechuje nie tylko sieci telefoniczne (od lat 80.), ale także cyfrową łączność radiową, rozwiązania typu WiFi i WLAN, technologie Bluetooth i GPS, a także rosnący zbiór urządzeń, takich jak smartfony, tablety, palmtopy, notebooki, PlayStation Portable i inne. Mobilne stają się kolejne sektory: bankowość, edukacja, rozrywka, konsumpcja, transport. Wyraźny i ekspansywny trend, polegający na przenoszeniu czynności wykonywanych wcześniej na urządzeniach stacjonarnych do środowiska urządzeń mobilnych, pozwala na mówienie o „erze mobilności” (Sznajder 2014: 20). We „Wprowadzeniu” do naukowego „słownika mobilności” – pomyślanego jako swoista odpowiedź na Keywords napisane przed laty przez Raymonda Williamsa – możemy przeczytać, że myślenie w kategoriach mobilności, postrzeganej jako „asamblaż ruchu, wyobrażeń i doświadczenia”, stała się bazą dla mobility turn w teorii społecznej i podstawą dla sformułowania „paradygmatu nowej 292 mobilności” (Salazar 2016: 3). Idzie w tych zmianach zarówno o krytykę teorii sedentaryzmu oraz deterytorializacji, jak i o nowy rodzaj postrzegania współczesnego kapitalizmu. Kluczową optyką staje się bowiem skala i zróżnicowanie możliwych mobilności. By zdać sobie sprawę z rozległości tej problematyki, wystarczy wymienić główne typy mobilnych jednostek: turysta i pielgrzym, migrant i uchodźca, dyplomata i przedsiębiorca, misjonarz i pracownik NGO, student i nauczyciel, sportowiec i artysta, żołnierz i dziennikarz, dziecko i partner, a także osoba pracująca dla międzynarodowych organizacji czy należąca do którejś z transnarodowych sieci, o personelu towarzyszącym wyżej wymienionym nie zapominając. Noel B. Salazar nie ma w związku z tym wątpliwości: „Mobilności są centralną strukturą życia wielu ludzi. W wielu częściach świata, mobilność jest postrzegana jako ważny sposób przynależności do współczesnego społeczeństwa” (Salazar 2016: 2). Z powyższego wynika jedno: współczesne dyskursy i praktyki – na polu nauki, ekonomii, polityki, edukacji, technologii itd. – pełne są mobilności. Mobilność stała się jedną z kluczowych cech rzeczywistości, jej rzekomo neutralną, a nawet pożądaną, własnością. Rozpowszechnione imaginarium mobilności tworzy coraz szersze pole semantyczne, obejmujące postęp, nowoczesność, globalizację, wolny rynek, liczbę przebytych kilometrów. Pojęcie to szybko połączyło się z listą życzeń liberalnych wspólnot i ich liderów: z kreatywnością, płynnością, dostępnością, elastycznością, rozwojem, a nawet wolnością. Powstał w ten sposób metadyskurs mobilności, swoisty rodzaj nowego paradygmatu, obecny we wszystkich wymiarach kultury. Ostatecznie, mobilność przekształciła się w bardzo ekspansywną wizję świata, społeczeństwa, kultury, jednostek i ich wolności. Różnorodne „mitopraktyki” (Sahlins 2006) mobilności są najdoskonalszą bodaj kwintesencją „świata w ruchu”, „przestrzeni przepływów”, „informacyjnej superautostrady”, a wreszcie także „płynnej nowoczesności” jako takiej. Uderzające jest przy tym, jak łatwo ów metadyskurs mobilności „przykrył” i znaturalizował swój mityczny charakter – ruchliwość i przemieszczanie się uchodzi obecnie za naturalne, samo przez się zrozumiałe, nie potrzebujące uzasadnień. Przecież jednak porządek 293 �mobilności, będący porządkiem kapitalizmu, uprzestrzenniającym stosunki społeczne, potrzebuje nie tyle nawet uzasadnień, co raczej celnych pytań i pogłębionych analiz. Przedsmaku owych krytycznych analiz dostarcza raczej zapomniana, wydana ponad pół wieku temu, książka Lewisa Mumforda The City in History (1961). Amerykański socjolog i filozof technologii, wiele uwagi poświęcający badaniom miast i miejskiej architektury, zawarł w niej spostrzeżenia, których wagę możemy w Polsce docenić dopiero po latach. Szczególnie interesująco brzmią uwagi Mumforda poświęcone wpływowi ruchu samochodowego na przemianę – a raczej dekompozycję – tkanki miejskiej. Analizując rozwój przestrzeni zurbanizowanych, badacz stwierdził, że przedmieścia powstałe w okresie 1850-1920 zostały ukształtowane dzięki kolei; te bliżej centrów natomiast, rozbudowywane po 1895 r., związane były z upowszechnieniem się tramwajów, a następnie metra. Przedmieścia owe nie były duże, zazwyczaj liczyły do 10 tys. mieszkańców, a ich rozmiar był zdeterminowany odległością od stacji kolejowej, pokonywaną zwykle pieszo. Stan ten uległ gwałtownej zmianie wraz z pośpiesznym rozwojem motoryzacji indywidualnej. Znikła „piesza” skala dawnych przedmieść z ich indywidualnością i unikalnością, zastąpiona przez skalę „samochodu”. Pojawiła się, jak pisał Mumford, estetyka w nieludzkiej skali: ogromne bilbordy i plansze reklamowe („McDonald’s”, „Hipermarket”), rozmiarami dostosowane do zmotoryzowanego widza. W momencie, gdy auto indywidualnego właściciela stało się substytutem komunikacji publicznej, przedmieścia zaczęły się gwałtownie rozrastać. Samochód wchłonął to, co było walorem przedmieścia, czyli przestrzeń. Zamiast zadrzewionych budynków w parkach, pojawiły się budynki na parkingach. Co więcej, przemieszczanie się pieszo stało się aktywnością niebezpieczną – z uwagi na masowy ruch samochodowy – a nawet mało sensowną, zważywszy na fakt, że liczba miejsc, do których można dotrzeć w ciągu 10-minutowego spaceru, radykalnie się zmniejszyła. Do lamusa odszedł antyczny, rzymski standard dróg o szerokości 15 stóp; współcześnie przyjął postać wielopasmowych arterii z wielopoziomowymi 294 koniczynami węzłów o powierzchni często przekraczającej 10 hektarów (Mumford 1961: 572-581). Nie sposób nie dostrzec zaskakującej zbieżności poglądów Mumforda z aktywnym kilka dekad później filozofem Marshallem Bermanem. W wydanej w 1982 pracy Wszystko, co stałe rozpływa się w powietrzu, Berman zwrócił mianowicie uwagę na to, że jednym z wcieleń nowoczesności jest – nie mniej, ni więcej – „świat autostrad” (Berman 2006). „Tu w Bronxie – pisał – nowoczesność spod znaku wielkomiejskiego bulwaru został uznana za przestarzałą i starta na proch przez nowoczesność spod znaku międzystanowej autostrady. Sic transit! Bycie nowoczesnym okazało się dużo bardziej problematyczne i niebezpieczne, niż mnie uczono” (Berman 2006: 383). Berman odwołuje się w przywołanym fragmencie do własnych doświadczeń mieszkańca nowojorskiej dzielnicy Bronx, która stała się w latach 50. przedmiotem „modernizacji poprzez autostradę”. Za radykalnym planem przebudowy istniejącej infrastruktury stał Robert Moses, urbanista, którego rozmach i bezwzględność w realizacji planów porównuje się często do pracującego w Paryżu Georgesa Haussmanna. To Moses doprowadził do tego, iż przebito się przez środek dzielnicy, burząc kilkanaście osiedli i wysiedlając 60 tys. ich mieszkańców. Inwestycja ta wpisywała się w wieloletni program modernizacyjny Mosesa. Jeden z harvardzkich wykładowców uznał jego działalność za ukoronowanie dziejów nowoczesnej architektury, a autostradowe ślimaki i koniczynki w Nowym Jorku porównał do kubistycznych obrazów i abstrakcyjnych rzeźb oraz instalacji jednocześnie. Przekonywał dodatkowo, że znaczenie i piękno epoki nie daje się już uchwycić z pojedynczego punktu widzenia, ale tylko w ruchu: „Typowe dla naszej epoki odczuwanie czasu i przestrzeni rzadko kiedy jest tak żywe jak podczas jazdy samochodem” (Berman 2006: 390). Z sedentarystycznej perspektywy osoby zakorzenionej w jednym miejskim kwartale – osoby nie posiadającej, o paradoksie!, samochodu, której rytm życia wyznaczała dzielnica i metro prowadzące do centrum – modernizacja oznaczała jednak koniec znanego świata. Berman przyznaje, że postać Mosesa, on i jemu podobni, szybko utożsamili z opisywanym 295 �przez Allena Ginsberga Molochem z bitnikowskiego poematu Sko‑ wyt: „sfinksem z cementu i aluminium (…) którego budowle są wyrokiem” (Ginsberg 1984: 17). Z przyczyn oczywistych i już w tej książce opisywanych, polski krytyczny dyskurs mobilności rozwinął się na dobre dopiero w drugiej dekadzie XXI w. We wcześniejszej partii książki wspominałem o działalności grup ekologicznych, których symbolem i kulminacją stał się protest przeciwko budowie przebiegu autostrady przez Górę św. Anny. Nie tylko jednak trudno mówić o sukcesie tego protestu; podobnie trudno założyć, że formułowane przez ekologów postulaty ukształtowały coś na kształt publicznego dyskursu krytycznego. Znamienny w polskich warunkach jest fakt, że dyskurs taki powstał raczej na bazie politycznej niż związanej z ochroną ekosystemu. Przypomnę w tym miejscu, że dyskurs modernizacyjny – zakorzeniony w pozytywnym waloryzowaniu mobilności i przekonaniu o niemal dziejowej konieczności budowy sieci autostradowej – nasilił się w Polsce w okresie poprzedzającym 2012 r. Był to rok, w którym Polska oraz Ukraina miały wspólnie zorganizować mistrzostwa Europy w piłce nożnej. Gdy w kwietniu 2007 r. Michel Platini, prezydent UEFA, ogłosił, że tę dużą imprezę sportową powierza się Polsce i Ukrainie, „euforia sięgnęła zenitu, ludzie wpadli w szał radości, zaczęli się ściskać, skakać do góry, niektórzy płakali ze wzruszenia, strzelały korki od szampanów (…) W Poznaniu, tak samo jak w Warszawie, Wrocławiu, Chorzowie i Krakowie tysiące osób zgromadziły się przed telebimami w oczekiwaniu na ogłoszenie organizatora Euro 2012” (Mamy Euro 2012, 2007). „Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012 to największe pod względem organizacyjnym przedsięwzięcie realizowane dotychczas w Polsce oraz trzecia co do wielkości impreza sportowa na świecie”, można przeczytać w dokumentach ministerstwa Sportu i Turystyki (Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012, 2011). Pokonanie Włoch oraz Austrii i Chorwacji w staraniach o organizację Euro dość powszechnie potraktowano jako międzynarodowy wyraz uznania dla Polski jako kraju należącego już do zachodnioeuropejskiej wspólnoty: zarówno pod względem kulturowym, jak i cywilizacyjnym. 296 Jakkolwiek istniały wcześniej nakreślone plany budowy autostrad, po słowach Platiniego ich realizacja stała się priorytetem. Chodziło o to, by spodziewane tysiące kibiców mogły dotrzeć na polskie stadiony wygodnie, własnymi samochodami. Nie ulega przy tym wątpliwości, że efektywna organizacja Euro stała się kluczowym zadaniem dla rządów Platformy Obywatelskiej. Co prawda w kwietniu 2007 r. – gdy UEFA ogłosiła swoją decyzję – premierem rządu był Jarosław Kaczyński, jednak w okresie listopad 2007-listopad 2015 Radą Ministrów kierowali liderzy PO: najpierw Donald Tusk, potem Ewa Kopacz. Dodatkowo, premier Tusk afiszował się jako zagorzały kibic futbolu (zwłaszcza klubu Lechia Gdańsk), a także osoba czynnie uprawiająca ten sport (w formie cotygodniowych meczy rozgrywanych z udziałem członków rządu, PO i bliskich współpracowników). Połączenie prywatnej pasji z publiczną funkcją sprawiło, że głównym politycznym podmiotem stojącym za przygotowaniem Euro 2012 w Polsce był właśnie Tusk. Premier Tusk cyklicznie składał UEFA relacje z przebiegu prac nad budową i rozbudową stadionów, hoteli i autostrad. „Mamy jeszcze bardzo dużo pracy do wykonania. Dotyczy to stadionu, lotnisk, a także bazy hotelowej. To są bardzo ambitne projekty, ale zapewniłem Pana przewodniczącego, że damy radę. Z wielką satysfakcją przyjąłem słowa Pana Platiniego, że Polska jest konkretnym i wiarygodnym partnerem w tym przedsięwzięciu”, czytamy w jednym z takich oświadczeń, z lipca 2008 r. (Oświadczenia szefa polskiego rządu, 2008). Bardzo szybko przygotowaniu do Euro przekształciły się w wielki narodowy program modernizacji Polski, przedstawiany jako przełomowy cywilizacyjny skok. Jego istotnym elementem była oczywiście budowa autostrad, w tym A2. Polityka budowana w oparciu o planowany rozwój infrastruktury wkrótce stała się wizytówką rządów PO i programem samego Tuska. „Niektóre sprawy idą szybciej, niektóre wolniej. Budujemy autostrady, pieniądze z UE wydajemy najlepiej w Europie, znieśliśmy pobór, mamy armię zawodową – mówił Tusk w 2010 r. – Wolę politykę, która gwarantuje, jak niektórzy mówili złośliwie, ciepłą wodę w kranie. Bo wielu wita to z uznaniem, że jest wreszcie silna partia, która jest powściągliwa i skromna, jeśli chodzi o narzucanie 297 �ludziom wielkich celów, która daje za to wielką stabilizację. A ja uważam, że Polska potrzebuje wielkich zmian” (Wolę politykę cie‑ płej wody w kranie, 2010). Szczególnie wyraźnie zaakcentowano wagę modernizowania Polski poprzez autostrady w przemówieniu Komorowskiego – sprawującego urząd prezydencki dopiero od miesiąca – wygłoszonym we wrześniu 2010 r. podczas dożynek na Jasnej Górze: „Leciałem tutaj do Państwa prawie przez całą Polskę, bo z Wybrzeża (…) Leciałem nad wspaniałymi, budzącymi polską dumę autostradami i nowymi drogami. To szczególne dożynki – po 30 latach możemy patrzeć na plon polskiej wolności, wtedy odzyskanej. Należy się cieszyć tą wolnością. Należy być dumnym”1. Pomijając wymogi poetyki przemówień wygłaszanych w katolickim sanktuarium w czasie cyklicznego święta rolników, warto dostrzec w powyższych słowach znaczące połączenie. Oto wolność i duma (a zwłaszcza „polska duma”) urzeczywistniły się i ucieleśniły w autostradach oraz „nowych drogach”. Wyraźnie postawiono tutaj znak równości między mobilnością a wolnością. O ile jednak „typowe dla naszej epoki odczuwanie czasu i przestrzeni” w sposób najbardziej adekwatny percypowano w latach 50. w USA – o czym z sarkazmem pisał cytowany wyżej Berman – podczas jazdy samochodem, o tyle efekty inwestycji infrastrukturalnych w roku 2010 w Polsce najlepiej oglądało się z powietrza. Tym samym okazało się, że efektywna modernizacja wymaga nowego sposobu postrzegania, nowej, mobilnej, wertykalnej perspektywy – dostępnej z powietrza, z góry. Perspektywy, dodajmy, dostępnej tylko elitom i władzy na mocy reguł opisanych przez Yi-Fu Tuana: „Wszystko, co lepsze czy doskonałe, jest wyżej, kojarzy się z poczuciem fizycznej wysokości (…) Bogaci i wpływowi (…) osiągają większą przestrzeń wizualną” (Tuan 1987: 55-56). Za swoistą kwintesencję tak zdefiniowanej polityki wewnętrznej można uznać inną wypowiedź prezydenta Komorowskiego, który cztery lata po mowie jasnogórskiej, w 2014 r., w dniu święta 3 maja deklarował: „Ten kto chce zagwarantować rozwój, bezpieczeństwo 1 www.wpolityce.pl/polityka/105364-prezydent-poetycki-lecialem-smiglowcem-ipatrzylem-na-poorane-pola-na-znaki-zwiezionych-plonow-na-dachy-nowychdomow (data dostępu: 13.02.2017). 298 i wolność Ojczyzny musi być gotów do jej ciągłej modernizacji, ciągłej pracy na rzecz nowoczesności, ciągłego wysiłku na rzecz pojawiających się nowych wyzwań, nowych zagrożeń i nowych szans. Świętowanie 25-lecie ponownego odzyskania wolności, jest jednocześnie świętowaniem 25 lat trudnego, ale owocnego procesu modernizacji kraju” (Nie ma wolności bez nowoczesności!, 2014). Powyższe cytaty dobrze uzmysławiają, jak sądzę, nie tylko generalne ramy programu polskiej polityki wewnętrznej, ale także sposób myślenia rządzących na temat modernizacji/nowoczesności/mobilności. O powstałym dzięki temu połączeniu polu semantycznym, pisałem na początku rozdziału. W tym miejscu chciałbym jednak raz jeszcze podkreślić, że budowa autostrad uznana została przez polskie rządy przełomu pierwszej i drugiej dekady obecnego stulecia za projekt nie tylko o charakterze politycznym, ale wręcz cywilizacyjnym. Po wstąpieniu Polski do NATO (marzec 1999), przyjęciu do Unii Europejskiej (maj 2004) oraz powierzeniu jej współorganizacji Euro 2012 (kwiecień 2007), powstanie polskich autostrad miało stać się przypieczętowaniem i zwieńczeniem procesu włączania Polski w struktury zachodniego świata. Ów modernizacyjny program rządzącej partii stał się potem w kolejnych latach – po zmianie ekipy rządzącej – przedmiotem zmasowanej krytyki. Zanim jednak przejdę do wydarzeń z pola polityki, chciałbym zauważyć istotną okoliczność. Otóż dyskurs legitymizujący modernizowanie Polski poprzez autostrady nie był produktem początku XXI w., ani też oryginalnym narzędziem retorycznym PO. Jego korzenie tkwią bowiem w latach wcześniejszych, u narodzin transformacji roku 1989. Trafnie wychwyciła kluczowe metafory polskiej transformacji amerykańska badaczka Lea Burdette (1996). Zauważyła ona, że w okresie w PRL oficjalny dyskurs polityczny przepełniony był określeniami, w których gospodarka przedstawiana była jako wielki „plac budowy”. Podstawowa metafora marksizmu przekonywała, że gospodarka ma strukturę podobną do budynku mieszkalnego, składając się, jak „normalny” dom, z bazy i nadbudowy. To zaś upoważniało do przekonania, że zarówno gospodarkę, jak i budynek, można precyzyjnie zaplanować, a potem według tego planu zbudować. Logika analogii była w tym wypadku rozciągana 299 �dalej – zaplanowana gospodarka miała być trwała, solidna i chroniąca przed wpływami z zewnątrz, a w dalszej kolejności miała przyjąć piętrową strukturę i formę hierarchicznego zarządzania. Propagandowymi wyrazami myślenia w kategoriach wielkiej budowy i równie wielkiego planu były popularne hasła w rodzaju „budujemy nową Polskę”, „budujemy socjalizm”, „budujemy wspólny dom”. W przeciwieństwie do zdominowanego przez obrazy domu i budowy języka PRL, język transformacji krystalizował się wokół pojęcia ruchu. W epoce wcześniejszej, metafor odwołujących się do ruchu było niewiele; jako przykłady można wskazać odniesienia do „ruchu wewnętrznego”: współzawodnictwa socjalistycznego czy przekraczania planów (na zasadzie kontrastu mówiono również o inspirowanym przez kapitalistyczny Zachód „wyścigu zbrojeń”). Po roku 1989 w dominującym dyskursie polityczno-ekonomicznym nastąpiła wyraźna zmiana. „Bardzo powszechna konstelacja metafor kojarzy ekonomię z ruchem” (Burdette 1996: 20). Dokonało się mianowicie przejście od dyskursu sedentarystycznego (budowa wielkiego domu/gospodarki) do dyskursu mobilności (prędkość, zmiana, gonienie). Wskazując na jakże liczne przykłady wyrażeń odnoszących się do ruchu, Burdette zaproponowała pogrupowanie ich w dwa zbiory. Pierwszy z nich odnosił się do nowego porządku ekonomii: „spadły ceny akcji”, „wzrost ekonomiczny”, „rosnące ceny”, „płynność budżetowa”, „napływ kapitału”. Drugi zabiór metafor wiązał się natomiast z aspiracjami politycznymi: „wchodzeniem do Unii” i „przechodzeniem ze wschodu na zachód”. Można w związku z tym powiedzieć, że dyskurs mobilności i nowoczesności przełomu pierwszej i drugiej dekady XXI w. uwyraźnił i wyostrzył znaczenie ruchu jako takiego. Mniej zajmowano się jednak już oswojoną ekonomią neoliberalną, skupiając się raczej na konieczności zakończenia procesu „przechodzenia ze wschodu na zachód”, co ostatecznie miało się ziścić dzięki wielkim nakładom na budowę polskich autostrad. Co znaczące, już ponad 20 lat temu cytowana badaczka zastrzegała: „Nie wszyscy są oczarowani tym ruchem” (Burdette 1996: 22). Jak miało się okazać, dominujący dyskurs triumfującej modernizacji zaczęły jednak zakłócać – najpierw z rzadka – odmienne 300 tonacje. W 2009 r. jeden z dziennikarzy wyrażał zdziwienie, że rząd tak łatwo zaakceptował rosnące koszty budowy autostrad, a dodatkowo pozwolił na pobieranie opłat za ich użytkowanie prywatnym podmiotom, udzielając im nawet wysokiej publicznej pomocy (Kublik 2009). Było to o tyle zaskakujące, że gdy w połowie lat 90. – postanowieniem rząd SLD i PSL – przyznano prywatnym konsorcjom koncesje na budowę autostrad, wyrażano radość, że decyzja ta odciąży budżet państwa. W rezultacie, państwo najpierw pomogło prywatnym inwestorom dając gwarancje na zaciągane przez nie kredyty, by następnie udzielić im jeszcze pomocy ze środków publicznych. W grę wchodziły ogromne sumy: „Koszty budowy autostrad przez prywatnych inwestorów nie wydają się niskie. Budowa betonowej autostrady przez AWSA ma kosztować 12,2 mln euro za 1 km” (Kublik 2009)2. Zaledwie dwa lata później jeden z komentatorów stawiał kwestię modernizowania poprzez autostrady znacznie już ostrzej, pisząc o „infrastrukturze wykluczenia” (Templewicz 2011). „Skąd się wziął znak równości między modernizacją a autostradami? Jako jedno ze źródeł można tu wskazać przyjęty model transformacji. W latach 90. prywatnemu przyznawano pierwszeństwo przed publicznym (…). Wprowadzaniu radykalnych rozwiązań w gospodarce towarzyszyła kampania promująca odpowiednie postawy i nowy kapitali‑ styczny typ osobowości (…). Wszystko, co wiązało się z Ameryką, nabierało magicznej mocy (…). A jednym z atrybutów amerykań‑ skości są właśnie samochody, które mkną po niekończących się autostradach” (Templewicz 2011: 127). W swojej krytycznej analizie Karol Templewicz wskazywał na dwa współbieżne zjawiska: z jednej strony prymat prywatyzowania i wyprzedaży majątku publicznego, z drugiej natomiast promocję amerykańskiego way of life, którego symbolem jest przecież bezproblemowe przemieszczanie się dzięki sieci highways. Jego zdaniem, w Polsce nie odbyła się żadna dyskusja na temat zasadności i potrzeby budowania autostrad – uznano je za bezalternatywne rozwiązanie, tym bardziej 2 Pod cytowanym artykułem znajduje się tylko jeden komentarz czytelnika: „Złodzieje” (kargul_82). 301 �uzasadnione, że postrzegane jako fundament „amerykańskiej opcji” transformowania Polski. W efekcie, trzy czwarte środków przeznaczonych na rozwój infrastruktury, przeznaczono na budowę bezkolizyjnych dróg. Orędownicy takiego rozwiązania uznali, że wielopasmowe drogi od granicy do granicy są Polsce niezbędne, że staną się one spiritus movens całej modernizacji. Przyjęto, iż przyszłość należy do samochodów, skupiono się na powstaniu korytarzy, pozwalających szybko przemknąć się od granicy do granicy, zaniedbując lokalne drogi, a włodarze gmin dali się przekonać, że przebiegająca przez zarządzane przez nich tereny autostrada zmaterializuje nadzieję na rozwój. Widoczny kłopot polega jednak na tym, zauważał Templewicz, że budowane w Polsce autostrady wywołały przede wszystkim „efekt tunelu”. Polega on na tym, że małe ośrodki położone w pobliżu przebiegu autostrady nie korzystają z jej istnienia. Przyautostradowa infrastruktura usługowa nie należy bowiem do lokalnych przedsiębiorców, a kierowcy mknący autostradami, mijanych miejscowości nawet nie zauważają. Co więcej, użytkownikami autostrad zostali ci, których stać na płacenie relatywnie wysokich opłat za korzystanie z nich, a „z cywilizacyjnej trampoliny spadli ci, których dotknie efekt tunelu” (Templewicz 2011: 133). Całą sytuację pogarsza ponadto fakt – wynikający z dystrybucji władzy – że krytycy obowiązującej hierarchii wydatków stygmatyzowani są jako „oszołomy”. To wymowne, że oba powyższe krytyczne osądy dotyczące modernizowania przez autostradę wypowiedziane zostały przez przedstawicieli środowisk bądź to raczej sympatyzujących z rządem PO (Kublik, „Gazeta Wyborcza”), bądź lewicowych (Templewicz, „Krytyka Polityczna”) – nie traktowanych jako strategiczny przeciwnik elit rządzących ówcześnie w Polsce. Polityka „ciepłej wody w kranie”, której elementem stały się gigantyczne inwestycje w budowę sieci autostrad, stała się bowiem obiektem zmasowanej krytyki w okresie przed wyborami prezydenckimi i parlamentarnymi w 2015 r. W wyniku podwójnego zwycięstwo Prawa i Sprawiedliwości we wspomnianych wyborach, doszło do radykalnej wymiany elit władzy – najpierw centralnej, potem także na niższych 302 szczeblach – z zachowaniem mechanizmów rozpoznanych przed laty przez Vilfreda Pareta (1935). Wskazówki barometru politycznego wychyliły się w konsekwencji w przeciwną stronę, głęboko przewartościowano priorytety i zgoła inaczej zdefiniowano program polityki wewnętrznej. Modernizowanie i inwestycje w infrastrukturę uznano za szkodliwe naśladowanie wzorców zachodnich, odległe od rzekomo niezbędnej polityki odwołującej się do wartości konserwatywnych i religijnych. Uderzający jest fakt, że w retoryce PiS modernizację utożsamiono z modernizmem, obu tym procesom przypisując destrukcyjny wpływ na zbiór wartości i norm określanych jako tradycyjne. „Polityka ciepłej wody w kranie to polityka minimalizmu, która od 6 lat towarzyszy obywatelom Rzeczpospolitej Polskiej”, napisano na portalu prawymsierpowym3; „Ciepła woda w kranie, czyli żart dekady”, w podobnym tonie donosił „Dziennik Polski”4. Odwołano się również do cytowanego wcześniej przemówienia prezydenta Komorowskiego na Jasnej Górze: „Obrońcy poprzedniej ekipy będą tłumaczyć, że przecież rządy Tuska i Kopacz mogą pochwalić się też sukcesami. Tu sztandarowy jest przykład inwestycji w infra‑ strukturę, która ponoć zbliżyła nasz kraj do Zachodu. Dowodem na to jest przemówienie byłego prezydenta Bronisława Komorowskiego na Jasnej Górze, kiedy to opowiadał, jak leciał nad Polską i widział sieć nowych dróg i autostrad. Moim zdaniem, przemówienie godne peerelowskich dygnitarzy”5. Autostrady szybko stały się negatywnym symbolem „złych” rządów i trudnym ideologicznie balastem dla PO. Konrad Niklewicz, dyrektor think tanku Instytut Obywatelski – bezpośrednio związanego z partią Tuska – jeden ze swoich komentarzy zatytułował wprost: „Przekleństwo autostrad” (Niklewicz 2015: 6). Utrzymywał w nim, że tytułowe „przekleństwo” nie jest metaforą, ale faktem, „generującym niszczące emocje”. Niklewicz tłumaczył, że gdy 3 4 5 www.prawymsierpowym.pl/index.php/tag/polityka-cieplej-wody/ (data dostępu: 12.02.2017). www.dziennikpolski24.pl/artykul/3865743,ciepla-woda-w-kranie-czyli-zartdekady,id,t.html (data dostępu: 12.02.2017). www.wgospodarce.pl/opinie/33279-ciepla-woda-z-dziurawego-kranu-czyli-co-ztym-dlugiem (data dostępu: 11.02.2017). 303 �w 2007 r. PO obejmowała władzę, w Polsce było tylko kilka odcinków dobrych dróg, a ogólny stan infrastruktury pozostawiał wiele do życzenia. Mimo trudnej sytuacji międzynarodowej (kryzys finansowy) koalicyjne rządy PO i PSL „zbudowały sieć autostrad i dróg ekspresowych, zmodernizowały tysiące kilometrów linii kolejowych, położyły tysiące kilometrów wodociągów, postawiły setki oczyszczalni ścieków (…) Polska widziana z zewnątrz się zmieniała. Kłopot w tym, że miliony Polaków takiej samej zmiany nie czuły równie intensywnie w swoim życiu” (Niklewicz 2015: 6). Polska, pisał Niklewicz, zmodernizowała się kosztem niemal powszechnego rozgoryczenia. Autostrady i nowoczesna infrastruktura rozbudziły aspiracje, którym nie były w stanie pozytywnie odpowiedzieć. To z kolei oznacza, konkludował analityk, że dawne hasło „Teraz Polska!” winno się przeformułować do postaci „Teraz Polacy!”. Nie tylko jednak zmianą rządu i priorytetów politycznych w Polsce należy tłumaczyć wykrystalizowanie się krytycznego dyskursu modernizacyjnego. Perspektywa kilku lat od uruchomienia pierwszych po 1989 r. autostrad, a także czas, jaki upłynął od sportowego megaiwentu w postaci piłkarskich mistrzostw Europy, pozwoliły na formułowanie ocen mających więcej wspólnego z naukową analizą niż stricte światopoglądową deklaracją. Ocen takich pojawiło się wiele, także w środowiskach nie sympatyzujących z obozem PiS. „Donald Tusk zapewne zakładał, że obywatele docenią wysiłek modernizacyjny jego rządów, będą jakoś wdzięczni rządzącym, że wlali tysiące ton betonu na polskie drogi – sugerowali komentatorzy tygodnika „Polityka” – Ta optyka zniekształciła Platformie społeczne realia, bo nie uwzględniała (…) potrzeb symbolicznych (…) PIS po raz kolejny odkrył, że inny beton się liczy, ten, który wlewa się do głów Polakom” (Janicki, Władyka 2016: 14). „Zbliżyć się do Europy to nie tylko zbudować autostradę – dodawał znawca poezji i profesor filologii – Bo ona nigdy nie zostanie dobrze zbudowana przez ludzi, którzy mają gdzieś poczucie przynależności do wspólnoty – powiem bombastycznie – budowniczych kultury” (Poezja to sprawa gardłowa 2016: 15). Jeszcze inne powody dla krytycznego spojrzenia na modernizowanie Polski poprzez autostradę zaprezentował Marek W. Kozak, profesor w Centrum Europejskich 304 Studiów Regionalnych i Lokalnych Uniwersytetu Warszawskiego: „80 procent środków (z Unii Europejskiej – przyp. W.K.) idzie na wielkie budowanie. W ten sposób wydajemy pieniądze na wygodę i jakość życia. Jak bogacze. A miały iść na rozwój. (…) Nie ma naukowych dowodów na wpływ infrastruktury na rozwój, są natomiast liczne przykłady, że można budować w nieskończoność bez efektów. W oficjalnych polskich dokumentach mówi się o infra‑ strukturze służącej rozwojowi, ale to zaklinanie rzeczywistości” (Co wymyśli chodnik 2015: 28). Niezwykłe było obserwowanie procesu, w trakcie którego modernizacja, mobilność i autostrady utraciły swoją uprzywilejowaną pozycję w dyskursie politycznym, a potem także na poziomie dyskursu potocznego. Zwroty na scenie politycznej były owego procesu jedynie akceleratorami; przewartościowanie myślenia i wartościowania tego, co określamy tutaj jako modernizowanie poprzez autostrady dokonywało się bowiem na wielu poziomach i w sposób ciągły. To, co w Stanach Zjednoczonych i krajach Europy Zachodniej wymagało dziesięcioleci, w Polsce – ponownie, zauważmy – odbyło się w ciągu jednej dekady. Znalazło to swoje odzwierciedlenie również w naszych badaniach. We wrześniu 2014 r. rozmawiałem na temat autostrady z uczniami trzeciej klasy gimnazjum w Zespole Szkół w Bolewicach. Przez tą dużą wieś (prawie 2 tys. mieszkańców) przebiega nitka DK92, natomiast autostrada A2 i zjazd w Nowym Tomyślu oddalone są o niespełna 5 km. Gimnazjaliści najpierw stwierdzili, że oni i ich rodzice właściwie nie korzystają z autostrady. „Jeździmy drogami, gdzie się nie płaci”, wielokrotnie powtarzali. Odstępstwem od tej reguły są szczególne sytuacje, np. wyjazd „nad morze” albo „na wakacje do Berlina”. Jeden z uczniów trafnie przy tym zauważył, że „do Świecka jest taniej niż do Poznania”, bardziej zatem opłaca się podróżować za granicę niż wewnątrz kraju. Pytani twierdzili ponadto, że nie odczuli zmiany w natężeniu ruchu drogowego w samych Bolewicach, choć jednocześnie dodawali, że „tirów jest mniej”. Z pewnością mamy tutaj do czynienia z mechanizmem subiektywnej oceny skali ruchu samochodowego, o czym pisałem już we wcześniejszych rozdziałach. 305 �Co znaczące, gigantyczna inwestycja infrastrukturalna była tym młodym ludziom raczej obojętna. Wielkie emocje budziły za to inne inwestycje, w o wiele mniejszej skali. Okazało się, że lokalnie istotną sprawą było wybudowanie w centrum wsi „galerii handlowej” – w związku z czym „jest lepiej”, zgodnie grzmiała grupa. „Można się spotkać, zrobić dobre zakupy”, tłumaczyli uczniowie, z czego wynika przy okazji, że wcześniej, w „zwykłych” sklepach, zrobienie „dobrych” zakupów nie było możliwe. Entuzjazm ten, należy dodać, dotyczył wydarzenia sprzed zaledwie pół roku: w marcu 2014 r. otwarto bowiem w Bolewicach sklep sieci Chata Polska. Stał się on główną przestrzenią handlową w Galerii Bolewice, wybudowanej na miejscu dawnego kompleksu Gminnej Spółdzielni, a obejmującej także kwiaciarnię, agencję pocztową, dwa sklepy odzieżowe oraz zakład fryzjerski. Ciekawe wyniki przyniosło także pytanie o przyszłość, o to, co Bolewicom i jego mieszkańcom byłoby najbardziej potrzebne w ciągu kolejnych 10 lat. „Pizzeria!”, „basen” (najbliższy jest w Nowym Tomyślu, oddalony o 10 km ), „Kino jeszcze. Kino! Kino mogłoby być!”, przy czym bilet na seans nie mógłby być droższy, jak ustaliliśmy, niż opłata za przejazd autostradą do Poznania (wówczas była to kwota 16 zł). Nie ma zatem wątpliwości, że aspiracje wiejskiej młodzieży zasadniczo sprowadzają się do bezpośredniego dostępu do miejskiej infrastruktury, związanej z rozrywką i spędzaniem wolnego czasu. Oczywiście, są to aspiracje formułowane w sytuacji, gdy nieopodal funkcjonuje autostrada, a przez centrum miejscowości przebiega droga krajowa. Konsekwencją tej sytuacji – owego podłączenia do krajowej i międzynarodowej sieci drogowej – jest jednak wzmożone poczucie swoistego bezruchu, mobilności dostępnej i użytkowanej jedynie potencjalnie, umożliwiającej wszak dotarcie do miejsc, w których infrastruktura („pizzeria”, „kino”, „basen”) znacznie przewyższa lokalny, wiejski standard. Dwa lata później, w listopadzie 2016 r., zorganizowaliśmy konferencję podsumowującą wyniki naszych badań. Z założenia było to spotkanie przeznaczone dla przedstawicieli społeczności, wśród których i z którymi pracowaliśmy. W sali konferencyjnej hotelu „Nevada” w Poźrzadle pojawili się lokalni burmistrzowie, sołtysi, 306 przedsiębiorcy, działacze organizacji społecznych, dziennikarze (Torzym, Świebodzin, Szczaniec, Łagów, Brójce, Stok, Stary Folwark). Podczas spotkania każdy z nich wypełnił krótką ankietę, zawierającą kilka pytań otwartych. Zebrane w ten sposób informacje w interesujący sposób dopełniają opinie wypowiedziane wcześniej przez gimnazjalistów z Bolewic. Pierwsze pytanie ankiety dotyczyło powodów, dla których „lubię autostradę A2”. W udzielonych odpowiedziach najczęściej występowało „poczucie bezpieczeństwa”, odnoszone zarówno do użytkowników A2, jak i DK92 oraz mieszkańców miejscowości położonych w ich pobliżu. W dalszej kolejności wyróżniono możliwość szybkiego przemieszczania się, do Poznania i do Niemiec, odciążenie DK92, a także pojawienie się nowych inwestorów (to refleksja przedstawicieli władz). Drugie pytanie było negatywną wersją wcześniejszego. Wyjaśniając, dlaczego „nie lubię autostrady A2”, wskazano na kilka przyczyn: koszty przejazdu, małą liczbę zjazdów, negatywny wpływ autostrady na środowisko oraz odcięcie lokalnych przedsiębiorców od ruchu i klientów. Druga grupa pytań skupiała się na kluczowych potrzebach lokalnych społeczności, ujętych w dynamicznej perspektywie czasowej. Pierwsze z nich brzmiało „Pięć lat temu moja gmina najbardziej potrzebowała?”. Wskazania skupiły się na braku inwestorów, dostępu do autostrady (gdy ona jeszcze nie istniała), dostępu do zjazdu z autostrady (tam, gdzie one nie powstały, mimo wcześniejszych planów) oraz „rozwoju wokół autostrady”. Drugie pytanie było przedłużeniem wcześniejszego: „Dzisiaj moja gmina najbardziej potrzebuje?”. Udzielone tym razem odpowiedzi nie odbiegały od tych, które miały mieć charakter refleksji retrospektywnej. Okazało się, że lokalne społeczności żyjące w sąsiedztwie A2 najbardziej potrzebują obwodnic swoich miast i wsi, rozwoju gospodarczego oraz miejsc pracy. Czy można te dwa typy danych jakoś zsumować? Umożliwia to perspektywa, na jakiej skupiłem się w rozdziale „Autostrada jako mit”, a także w niniejszym. Modernizowanie doświadczane z pobocza autostrady – przez mieszkańców miast i wsi leżących w sąsiedztwie A2 – jednoznacznie wskazuje, że w lokalnych społecznościach 307 �nadal trwa konflikt między rozbudzonymi nadziejami a realnymi skutkami infrastrukturalnych inwestycji. Autostrada, która miała przynieść rozwój, miejsca pracy, pojawienie się nowych inwestorów i nowych możliwości biznesowych okazuje się bowiem neoliberalnym mitem. Nastolatkowie komplementujący powstanie wiejskiej galerii handlowej i samorządowcy wciąż oczekujący na „więcej rozwoju” są aktorami tej samej sceny, wyrażającymi, w sposób właściwy swojemu wiekowi i zajmowanej pozycji społecznej, poczucie rozczarowania oraz bezradności. Owszem, autostrada zwiększyła bezpieczeństwo ruchu drogowego, odciążyła też zakorkowaną do granic drogę krajową, ale nie na tym miał polegać efekt modernizowania. To po prostu zbyt mało. Na tyle mało, by pytania o korzyści płynące z powstania autostrady traktować ze śmiechem, lekceważeniem lub niedowierzaniem, czego wielokrotnie podczas badań doświadczyłem. Sądzę, że rozczarowanie formą, przebiegiem i skutkami modernizowania pozwala na sformułowanie jeszcze innych wniosków. Z punktu widzenia badaczy zajmujących się geografią humanistyczną, przestrzeń jest powszechnie rozpoznawanym na Zachodzie symbolem wolności; przestrzeń stoi otworem, zachęca do działania, sugeruje istnienie lepszej przyszłości, nęci tym, co jeszcze nieodkryte (Tuan 1987). Autostrada miała się stać bramą do tej przestrzeni, do efektywnych działań, do lepszego jutra. Zanim A2 stała się „Autostradą Wolności”, była przecież autostradą nowoczesności, mobilności i rozwoju – przynajmniej na poziomie dominującego dyskursu polityczno-ekonomicznego. Pewien kulturowy symbol został tutaj zawłaszczony i wykorzystany jako operator neoliberalnej ideologii: „Przestrzenność jest blisko związana z poczuciem wolności (…). Podstawą jest możliwość przekraczania istniejących warunków, a przekraczanie w najprostszy sposób przejawia się jako elementarna możliwość poruszania się” (Tuan 1987: 72). Ideologia ta poniosła fiasko, zrównując możliwość poruszania się po autostradzie z możliwością zamieszkiwania w dobrobycie. Nie mylił się Yi-Fu Tuan zauważając, że: „Życie człowieka jest dialektycznym ruchem między bezpiecznym schronieniem a przygodą, przywiązaniem a wolnością” (Tuan 1987: 75). Nie mylił się, 308 ponieważ ostatnie lata w polskim życiu społecznym i politycznym – co nasze badania uwyraźniają – były właśnie takim „dialektycznym ruchem”. Okazało się wszak, że za gęstą zasłoną figur retorycznych w rodzaju mobilności i nowoczesności, ale także sedentaryzmu kryje się znacznie głębsza kulturowa ambiwalencja i normatywna sprzeczność. To sprzeczność między wolnością a bezpieczeństwem. W sporze o modernizowanie Polski poprzez autostrady dopatrywałbym się w związku z tym elementu większej całości: kluczowego światopoglądowego konfliktu o kształt społeczeństwa (narodu) i kraju (ojczyzny). Byłby to konflikt między wolnością – uosabianą tutaj przez możliwość przekraczania granic, przynależność do ponadnarodowych struktur, a także przekonanie o potrzebie posiadania medium mobilności w postaci autostrad – a bezpieczeństwem – kojarzonym z nastawieniem na osiadłość, zakorzenienie, tradycjonalizm, a także raczej obronę własnych zasobów niż ich otwieranie i włączanie w ponadlokalne i ponadnarodowe sieci. Opozycje ruch-bezruch i mobilność-zamieszkiwanie w zmiennym cyklu naznaczają polskie życie publiczne. Autostrada nie jest w tym kontekście tylko mitem neoliberalizmu i symbolem XXI-wiecznego modernizowania Polski. To także jakaś dziwaczna kulturowa dialektyka: od „Autostrady Wolności” do „Autostrady Pamięci”6. Nie znam trafniejszej metafory Polski pierwszych dekad nowego wieku. 6 W połowie 2015 r. krakowska Fundacja Prudentia et Progressus oraz Społeczny Komitet Uczczenia Pamięci Żołnierzy Wyklętych zainicjowały ideę nazwania autostrada A4 „Autostradą Pamięci Żołnierzy Wyklętych”. Inicjatorzy akcji zbierają podpisy pod apelem w tej sprawie skierowanym do GDDKiA. Liczą także na poparcie parlamentu i prezydenta Andrzeja Dudy (www.autostradapamieci.pl/tabela. pdf, data dostępu: 17.02.2017). 309 �Appendix 1: między A2 a DK92 Coś się rozwija, coś idzie do przodu. Pracowniczka biblioteki publicznej w Miedzichowie Wyjaśniliśmy już, że teren badań, początkowo ze względów logistycznych, podzieliliśmy między siebie na dwie części1. Badania objęły zachodni fragment województwa wielkopolskiego, to jest przydrożne miejscowości wchodzące w skład gminy Miedzichowo w powiecie nowotomyskim oraz miejscowości położone na terenie sześciu gmin (Trzciel, Szczaniec, Świebodzin, Lubrza, Łagów oraz Torzym) w powiatach międzyrzeckim, świebodzińskim oraz sulęcińskim w województwie lubuskim. Pierwsza część terenu, która przypadła w udziale Waldemarowi Kuligowskiemu obejmowała miejscowości w nowotomyskiej gminie Miedzichowo oraz kilka innych także zlokalizowanych na pograniczu wielkopolsko-lubuskim. Druga część stanowiła domenę moich działań badawczych, które zrealizowałam w przynależących do województwa lubuskiego wsiach oraz miasteczkach na odcinku od Świebodzina po Boczów. Podział ten okazał się nakładać na różną percepcję zmian społecznych, ekonomicznych oraz przestrzennych, które interesowały nas w odniesieniu do interrelacji między infrastrukturami drogowymi, którymi są autostrada A2 oraz DK92 na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem. I tak w narracjach mieszkańców pogranicza wielkopolsko-lubuskiego wyraźne było niezadowolenie z aktualnej sytuacji społeczno-gospodarczej zarówno na poziomie lokalnym jak i ogólnopolskim. Jego ekspresja następowała w momencie, gdy nasi rozmówcy dokonywali porównań między ich przydrożnością a przydrożnością społeczności żyjących bliżej 1 Wyjaśnienia te znajdują się w podrozdziale Projekt: miejsca i odcinki, s. 26. 311 �granicy polsko-niemieckiej, a także w wypowiedziach afirmujących Wielkopolskę jako region niemal miodem i mlekiem płynący. Tu nigdy nie było nie wiadomo jakiego rozwoju. Ja zawsze mówię, że jak ja stąd wyjeżdżam to ja jadę w inny świat. [Pracowniczka jednego ze sklepów w Brójcach] Ogólnie ci co wyjeżdżają twierdzą, że jest wiocha i w ogóle. Ogólnie tutaj jest jak jest, nie? [Właścicielka jednego ze sklepów w Trzcielu] Ten nasz rejon jest niby blisko granicy, zachód Polski, świadomy, nie taki ciemnogród jak tam gdzieś dalej może na wschodzie, ale rynku pracy nie ma. Dopiero Poznań najbliższy, tam jest dużo młodzieży. Nowy Tomyśl to też już się rozwija, też już lepiej. No, Wielkopolska! Tam od razu inaczej. Tam się rozwija jakoś wszystko. Wielkopolska! Inaczej się gospodarzą jednak. [Mieszkanka Brójec] Poznańskie jest inny kraj już! Takiego łajdactwa i dziadostwa jak jest tu obecnie nie znajdziesz! No może w Albanii, w Rumunii... Tu w Polsce perspektywy... No, nic! Nam tylko umierać tutaj, a młodzi wszyscy uciekają. I Wielkopolski tu do tego bajzlu lubuskiego to nie porównujcie. To jest koniec świata! To jest koniec świata! Nie ma nic. Polski bałagan. [Mieszkaniec Brójec] Jednakże pomimo tego, iż teren naszych badań okazał się niejednorodny i dwoisty w odniesieniu do lokalnych strategii ekonomicznych oraz rozumienia i realizacji sprawczości w tym zakresie, to oba obszary we wszystkich pięciu punktach badawczych2 mają ze sobą wiele wspólnego. Wielkopolskiej części terenu obserwowanego przez Waldemara Kuligowskiego społecznie i kulturowo obecnie bliżej jest do Ziemi Lubuskiej. Najistotniejszym łącznikiem społecznym, mikropolitycznym i ekonomicznym miejscowości, o których opowiadamy w tej książce, jest infrastruktura drogowa. Jej obecność i oddziaływanie na lokalność redukuje choćby różnice historyczne. Naszych rozmówców wiele więc łączy, zwłaszcza że współpraca z nimi była zorientowana na refleksję dotyczącą małych ekonomii i małych modernizacji, a nie tożsamości, pochodzenia i dziedzictwa kulturowego. Przykładowo, do typowych dla 2 Ibidem. 312 całego terenu narracji należały odnoszące się do upadku PGR-ów, w szczególności te o wykupie budynków popegeerowskich. Nie do końca można te narracje określić jako sentymentalne, a takich stereotypowo można byłoby się spodziewać. Były to raczej opowieści o współczesności w kontekście lokalnej i ponadlokalnej ekonomii. Miejscowy biznes eksplodujący w pierwszych latach po transformacji ustrojowej w Polsce znacząco skorzystał na prywatyzacji i możliwości niedrogiego wykupu budynków po PGR-ach, SKR-ach czy GS-ach. To nie nostalgia za PRL-em, lecz za „złotymi latami 90., kiedy nie było konkurencji i praktycznie nie trzeba było się starać”, za „Eldorado lat 90.”, „za wolnością i swobodą” potransformacyjnego kapitalizmu stanowią osnowę zasłyszanych przez nas historii. Były bardzo dobre czasy w handlu wtenczas. Można się było bardzo szybko dorobić. Nie było tych przepisów takich jeszcze jak dzisiaj – tych, tych różnych kontroli. Jest odgórnie i trzeba się do tego dostosować. Nie dostosujesz się, no to zaraz przyjadą jakieś kontrole czy urzędowcy. A wiecie jacy są urzędowcy. Oni jak kogoś złapią na tego, jak wyrwią coś, no to Polska w Polsce. Wszystko na czarno, na czarno. [Obwoźny handlarz z Koryt] Właściwie rzadko operowano nawet pojęciem PRL-u, komuny, komunizmu i jeśli w ogóle, to raczej mówiono o socjalizmie. Chyba nikt nie użył często kojarzonego ze wsiami popegeerowskimi czy polską prowincją sloganu: „za komuny to było lepiej”. Wspominano natomiast o pegeerowskiej produktywności i gospodarności. Ludzie byli produktywni. Te gospodarki – to wszystko działało. Mimo PGR-u to jeszcze ludzie byli gospodarni. Później wszystko takie smętne szukało roboty gdziekolwiek indziej. [Mieszkanka Pniowa] Podkreślano jednak, że było inaczej – niekoniecznie lepiej, niekoniecznie gorzej. Świadomość mechanizmów rządzących lokalną i ponadlokalną ekonomią była dla nas początkowo zaskakująca. Dziś wiemy, że jest efektem nieustannego niuansowania w dynamicznie zmieniających się warunkach politycznych, rozumianych zarówno jako ogólnopolskie jak i globalne. 313 �Jesteśmy na wędce rybaka, ale tym robakiem, który ryba albo nie zje albo wypluje, bo jej nie smakuje. No, a ryba to jest te obce kraje, gdzie wyłapują tą naszą społeczność, najlepszych fachowców. To jest ta ryba! I ona nie chce tutaj takiego zwykłego Polaka. [Sołtys Chociszewa] Odnosi się to zwłaszcza do lokalnych przedsiębiorców, choć także w wielu przypadkach do osób, które pracują w filiach globalnych przedsiębiorstw. Ich wciąż zmieniająca się aktywność ekonomiczna to historia transformacji ustrojowej i ekonomicznej, a wraz z nimi kulturowej i społecznej. Kiedyś co było kapitalistyczne, to socjalizm przyszedł i wszystko zniszczyli. Teraz przyszedł kapitalizm i wszystko socjalistyczne zniszczyli. Co było to zniszczyli. Zła jest polityka… pod względem polityki… tę politykę… przecież wiadomo każdy przedsiębiorca jak prowadzi jakąś działalność, obojętnie jaką działalność, czy hotelarstwo czy jakąś produkcję czy stolarnię czy w o ogóle, nie? To są bardzo wysokie podatki. Trzeba dobrze kombinować, żeby po prostu rocznie wyjść na… żeby cokolwiek zarobić. [Przydrożny sprzedawca runa leśnego z Boczowa] Zawsze coś tam się kombinowało, nie? To takie tereny są, że trzeba kombinować. Są czasy na takie działania, są teraz czasy na inne działania. No, już teraz to jest po zawodach, to już są ostatki takich rzeczy. Bardzo dużo mieli tam lewizny do porobienia. I różne lewe tematy, jak nie paliwko to piaseczek, jak nie piaseczek to drewno jakieś. No, jak to budowa, jak za komuny, jak się most budował, to zaraz osiedle domków powstawało obok, nie? To nic się nie zmieniło, to tylko się nazwa zmienia, nie? Tak to ludzie się nie zmieniają, że się system zmienił, to co z tego? Zawsze jest temat, coś się dzieje, to i ludzie przy tym się pasą, nie? [Właściciel klubu nocnego w Korytach] Pojęcie transformacji w naukach społecznych bywa definiowane jako proces bądź efekt zmian społeczno-gospodarczo-politycznych (Wojtaszczyk 2009: 11). Sfera jego zastosowań bywa jednak problematyczna, głównie ze względu na wciąż powracające pytanie o to, czy transformacja postkomunistyczna już się dokonała (Kozłowski 2004: 65-72)? Z naszej perspektywy pojęcie transformacji 314 postkomunistycznej należy traktować jako jedną z form całościowej, kierunkowej zmiany społecznej, ogół planowanych jak i żywiołowych zmian w procesie odchodzenia od społeczeństwa komunistycznego. Przy czym uważamy, że procesy te nie były i nie są wyłącznie efektem oddziaływania ponad 25-letniej demokracji politycznej oraz dominacji własności prywatnej w gospodarce. Impulsy owych zmian mogą być, o czym przekonaliśmy się dzięki oddolnemu spojrzeniu na lokalne strategie ekonomiczne, zarówno endogenne (np. kryzysy gospodarcze czy zmieniające się wizje polityczno-gospodarcze) jak i egzogenne (m.in. presje otoczenia międzynarodowego, aktualnie dominujące na świecie wzory efektywnej gospodarki i właściwego systemu politycznego, a także aktualne sytuacje geopolityczne) (por. Chałubiński 2010: 19-28). Transformacja postkomunistyczna czyni też naszym zdaniem społeczeństwa bardziej otwartymi na dyfuzje kulturowe, zewnętrzne wpływy, a więc intensyfikuje procesy globalizacji. Te zaś działają modyfikująco na różne instytucje o komunistycznej proweniencji (Ziółkowski 1998; Wiatr 2006). „Transformacja (czy raczej transformacje) to history in making (historia aktualnie dziejąca się), na którą składa się wiele szybkich, dynamicznych zmian” (Chałubiński 2010: 25). Wydarzenia 1989 r. umożliwiły przede wszystkim wzrost liczby osób pracujących na własny rachunek, zakładających najczęściej jednoosobowe oraz rodzinne działalności gospodarcze. Wzrost ten jest konsekwencją transformacji ustrojowej z jednej strony, z drugiej zaś, z uwagi na ich udział w tworzeniu polskiej klasy średniej oraz znaczenie dla procesów gospodarczych, politycznych i społecznych, okazał się czynnikiem sprzyjającym dalszym przekształceniom transformacyjnym, które określamy jako „ruchome modernizacje” (por. Gardawski 2001; Mielczarek-Żejmo 2010: 87-100). Ekonomiczne niedomagania gmin miedzichowskiej oraz trzcielskiej, a także częściowo szczanieckiej oraz świebodzińskiej, w porównaniu, zwłaszcza w oczach mieszkańców tych pierwszych, z gminami położonymi bliżej granicy polsko-niemieckiej, mimo funkcjonujących w ich obrębie węzłów autostradowych w Nowym Tomyślu, Trzcielu oraz w Jordanowie, nie do końca są efektem 315 �splotu czynników strukturalnych z historycznymi. Nie da się ich również w prosty sposób wyjaśnić różnicami kulturowymi, które teoretycznie mogłyby mieć wpływ na „przedsiębiorcze habitusy” i efektywną realizację strategii ekonomicznych. „Nowa bieda”, upadek wielu przydrożnych biznesów są w dużej mierze powodowane po prostu geograficznym usytuowaniem tych gmin. To ono w obliczu otwarcia nowego odcinka autostrady A2, modernizacji DK92, zmian we wzorach turystycznego przemieszczania się czy rozwoju technologii transportowej zadecydowało o tym, że obecnie nie powstają na ich terenie duże centra obsługi transportu dalekobieżnego, nie otwierają się stacje paliw oraz obecne są znaczące trudności w pozyskiwaniu inwestorów, którzy rozwijaliby lokalny rynek pracy w branżach bezpośrednio powiązanych z infrastrukturą drogową, zwłaszcza dziś bardzo opłacalnych – logistycznych i przemysłowo-magazynowych. To chyba za daleko. Zbyt dużo takich przestrzeni jest przed Nowym Tomyślem. Te Amazony i inne… To jeszcze nie ten czas. [Mieszkaniec Trzciela] Innymi słowy, na tym obszarze potencjał przepływu jest wykorzystany i przechwycony przez Nowy Tomyśl oraz miejscowości położone między Pniewami a zachodnią obwodnicą Poznania3. Bariery pozyskiwania inwestorów bywają jednak i inne, znacznie łatwiejsze do określenia, czego przykładem może być brak dostępu do gazu ziemnego w gminie Miedzichowo lub regulacje związane z terenami Natury 2000. Powiem tak, że tutaj jest Natura 2000 i tu się liczą kormorany, nie? Żaby, muchy i kijanki w stawkach, a że ludzie nie mają co jeść i że topią się i ulewy są, to tym się nikt nie martwi. Ochrona środowiska tak pozamykała tu szczelnie te wszystkie wejścia dla inwestorów, że tu się boją wejść w ogóle. Tak i mieliśmy teraz na Brójcach, taką firmę – robili w miedzi dla Arabii Saudyjskiej. Naprawdę potężny 3 Jest to droga stanowiąca część trasy ekspresowej S11. Prowadzi od węzła Poznań Północ do autostrady A2 (węzeł Poznań Zachód) przez tereny gmin Tarnowo Podgórne i Rokietnica. Według pierwotnych planów obwodnica miała być w całości otwarta w 2011 r. Stało się to jednak dopiero w 2014 r. W okolicach tej obwodnicy na ostatnim etapie realizacji projektu przeprowadziliśmy badania uzupełniające. 316 ten i zniszczyli go. Musieli ścieki przetwarzać, musiał, dwa-trzykrotnie, no i zbankrutował i dzisiaj do Poznania i w Poznaniu jedzie, nie? [Właściciel sklepu w Chociszewie] Zatem „nowa bieda” zawsze jest w jakiś sposób generowana problemami z szeroko rozumianą infrastrukturą. Społeczności te pokładają więc nadzieję w rozwoju turystki, co zresztą jest trendem ogólnopowiatowym, na przykład w kontekście Nowotomyskiego. Chodzi tu o wykorzystanie regionalnych zasobów kulturowych, z jego specyficznym elementem jakim jest wikliniarstwo i plecionkarstwo. Gmina Miedzichowo i gmina Trzciel pod względem potencjału dla rozwoju branży turystycznej rzeczywiście wydają się atrakcyjne. Charakteryzuje je niebanalny, nieuprzemysłowiony krajobraz o wysokiej lesistości i obecnością licznych czystych jezior. Nadzieje związane z turystyką, zwłaszcza modnymi od co najmniej dekady agroturystyką oraz powiązanym z nią rolnictwem ekologicznym to zresztą nie tylko gminy wschodniej części terenu naszych badań. Także w takich gminach jak Lubrza, Łagów czy Torzym obecne jest myślenie proturystyczne. Pojęcie rozwoju, jakie można zidentyfikować na podstawie przeprowadzonych przez nas rozmów z mieszkańcami wszystkich przydrożnych miejscowości jest wszędzie podobne. Oczywiście odnosi się do modernizacji poprzez autostradę, a więc zwiększonych szans na mobilność. Jednakże na poziomie codzienności rozwojowe wydaje się coś innego, choćby pojawienie się sklepów sieciowych oraz dyskontowych, dostęp do internetu, wybrukowane chodniki, sprawnie działająca kanalizacja sanitarna, drogowa sygnalizacja świetlna, przyzwoicie wyglądające budynki użyteczności publicznej czy budowa ścieżek rowerowych. Rozwój to także „zmiany w mentalności”. Konsolidacja, zwłaszcza lubuskiego na poziomie społecznym nigdy nie była do końca udana (zob. Dulczewski 1961; Labuda 1966; Markiewicz, Rybicki 1967; Kwilecki 1970; Jasiewicz 1973, 1999; Sakson 2006; Bazuń, Kwiatkowski 2015). Dopiero współcześnie można mówić o zmianach społecznych, które nabrały tempa wraz ze wzrostem sprawczości młodego pokolenia. W ich konsekwencji transformacji ulegają sposoby zarządzania lokalną tożsamością, która przecież zawsze jest kolektywna i publiczna. Zróżnicowania 317 �narodowościowe, religijne i pochodzeniowe nie odgrywają większego znaczenia w odniesieniu do lokalnych zjawisk społeczno-ekonomicznych. Te identyfikatory uległy zamazaniu i łatwiej jest dziś mówić o tym, co jest wspólne. Istotniejsze jest więc po prostu zróżnicowanie klasowe i nierówności społeczne rozciągające się od „biedy, patologii, dysfunkcji, postpegeeru po lokalnych milionerów”. To był trzeci świat, to można było porównać tylko do Indii, kurwa, wiesz – do takich rzeczy. [Przedsiębiorca z Koryt] Młode pokolenie zaczyna myśleć inaczej. Widzą potrzebę działania, ale nic ponad własną dupę – mierz siły na zamiary. [Mieszkaniec Torzymia] By zrozumieć dynamikę zmian w lokalnych krajobrazach kulturowych warto też zwrócić uwagę na przekształcanie się podejścia do własności prywatnej oraz przestrzeni publicznej. Jego nowa jakość ujawniła się dopiero po wejściu Polski do Unii Europejskiej, a nie w latach 90., kiedy proces szeroko rozumianej prywatyzacji przebiegał najintensywniej (zob. Fic 2005: 99-129). Dopiero ostatnia dekada to dbałość o własność prywatną, zainteresowanie jakością przestrzeni publicznej oraz zaangażowanie w sprawy lokalnych społeczności. Te mechanizmy są obecne zarówno na pograniczu wielkopolsko-lubuskim, jak i na Ziemi Lubuskiej, którą przez długi czas charakteryzował przesiedleńczy syndrom niepewności i poczucie niezakorzenienia. Wraz z nowym podejściem do lokalności pojawiło się tzw. nowe osadnictwo, zmieniające nie tylko przestrzenną, społeczną i kapitałową jakość przydrożnych wiosek i miasteczek. Jego specyfika na badanym przez nas terenie polega na tym, że „nowymi osiedleńcami” są raczej wewnętrzni migranci z poszczególnych gmin czy powiatów – rodziny przemieszczające się z mniejszych, zupełnie nieatrakcyjnych pod względem rynku pracy miejscowości do większych, dogodniej położonych względem interesujących nas infrastruktur drogowych. To również reemigranci z Niemiec, Holandii, Anglii czy Irlandii, którzy powracają na stałe, choć częściej wahadłowo, w rodzinne strony. W przypadku gminy Miedzichowo są to mieszkańcy dużych miast, takich jak Poznań, Wrocław, Szczecin, Zielona Góra, którzy „wybierają życie 318 na prowincji”. Nowe osadnictwo nie jest jednak odpowiedzią na proces wyludniania się wsi, dlatego czynnik demograficzny musimy uznać za współdecydujący w upadaniu lokalnych biznesów, takich jak sklepy wielobranżowe oraz rozmaite usługi dla ludności (zob. Gołdyka 2005:11-28). Warto też być świadomymi, iż fluktuacjom podlegają nie jedynie małe biznesy, ale i większe, czego przykładem jest amerykańska firma Molex z Sulęcina (tzw. kabelki), która w konsekwencji kryzysu ekonomicznego z 2008 r. dziś zatrudnia o połowę mniej pracowników (pracownic). Ponadto badany przez nas teren to także kwestia różnie rozumianych pograniczy. Przy czym interesujące jest zarówno pogranicze polsko-niemieckie, jak i wielkopolsko-lubuskie. Dalej to także historia samorządności terytorialnej, powstawania organizacji pozarządowych, nabywania coraz większych kompetencji w zakresie pozyskiwania środków finansowych, rozwój kapitału ludzkiego oraz oddolnej demokracji (zob. Żuk 2004; Nitschke, Flakowski 2009). Teren ten to te same procesy jak wszędzie indziej, natomiast były one wyraźne w naszych badaniach ze względu na przyjęte przez nas założenia metodologiczne – były to badania wielomiejscowe i mikroskalowe. Wielomiejscowość przydrożnych społeczności Uważamy, że wielopoziomowy formalny opis całości obserwowanego przez nas terenu nie jest konieczny. Przede wszystkim wymagałby on prezentacji województwa wielkopolskiego i lubuskiego, następnie wchodzących w ich skład powiatów, wreszcie gmin i poszczególnych miejscowości. Niuanse historyczne, kulturowe i społeczne kształtujące każdy z tych poziomów są zbyt liczne, a nasza opowieść jest opowieścią o współczesności. Chcemy ją osadzić przede wszystkim w kontekście struktur terytorialnych, jaką są gminy oraz dokonać ogólnego opisu odwiedzonych przez nas wsi i miasteczek. Uznajemy tę perspektywę za wystarczającą dla zrozumienia lokalnych uwarunkowań strukturalnych, społecznych 319 �i przestrzennych. Fakt, iż badania realizowaliśmy niemal wyłącznie w miejscowościach położonych wzdłuż DK92, na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem, pozwala nam uniknąć wikłania się w zbędny naszym zdaniem detalizm, zwłaszcza, że konteksty procesów społeczno-ekonomicznych w znakomity sposób ilustrują narracje i historie naszych rozmówców. Wolimy też, by uogólnioną prezentację terenu naszych badań traktować jako element charakterystyki lokalnych krajobrazów kulturowych. W 1925 r. amerykański geograf Carl O. Sauer zdefiniował krajobraz kulturowy jako zmodyfikowany przez działalność człowieka (dokładniej zaś określoną grupę kulturową) krajobraz naturalny (za: Fleming 1998: 112-117). Tak rozumiane pojęcie krajobrazu przez dekady było aplikowane m.in. w ramach paradygmatu antropologii ekologicznej, służąc głównie do opisu przestrzennych ram życia danej społeczności (np. Hirsch, O’Hanlon 1995). W sposób oczywisty taki krajobraz musiał być uznany za wyróżniający się czymś, co dookreślało odrębność i specyfikę badanej grupy. W naszym przypadku uznajemy, iż jest to przydrożność wraz z „obecnością” zmieniającej się infrastruktury drogowej w jej przestrzennym oraz symbolicznym znaczeniu. Wobec tego społeczności, które zamieszkują miejscowości położone wzdłuż DK92 określamy jako przydrożne. Oczywiście różnią się one między sobą wielkością, dominującą w nich strukturą społeczną, przynależnością regionalną, wojewódzką, a nawet biografią potransformacyjną etc. Niemniej są to niuanse. Mieszkańców badanych przez nas miejscowości, m.in. dzięki ich krajobrazowej lokalizacji w sferze nieustannego przepływu i tranzytu, można rozpatrywać jako całość. Pojęcie krajobrazu jest niestety obciążone przyrodniczością (Myga-Piątek 2005: 71-77), a nas nie do końca interesuje przyrodniczy aspekt przydrożności i głównie z tej przyczyny krajobraz ujmujemy metaforycznie. Zdecydowaliśmy się na użycie tego terminu, podobnie jak w przypadkach innych kategorii analitycznych, intuicyjnie. W zrealizowanym przez nas projekcie, a także w niniejszej książce staramy się prześledzić wpływy infrastruktury drogowej na lokalne społeczności, na konteksty ich życia, pośród których nie da się nie uwzględnić przestrzennego aspektu krajobrazu decydującego 320 o charakterystycznej przydrożnej estetyce, rytmie codzienności oraz kierunkach ekonomicznych przedsięwzięć. Przydrożny krajobraz kulturowy jest więc swoistym zapisem dialogu między naturą a infrastrukturą, odbiciem długotrwałych relacji między ludźmi i środowiskiem ich życia. Życie codzienne mieszkańców badanego przez nas obszaru, wszystkie niemal zjawiska związane z położeniem wzdłuż DK92 oraz pomiędzy nią a autostradą A2, stosunki społeczne i gospodarcze znajdują wyraźne odbicie w formach zarówno przydrożnego jak i ekonomicznego krajobrazu. Uwzględniamy też, iż pełen jest on ukrytych znaczeń i symboli – kodów przestrzennych, strukturalnych oraz społecznych będących świadectwem niepowtarzalnej historii poszczególnych miejsc. Ponadto, iż kształtowany jest przez określone procesy zarówno o charakterze lokalnym, jak i globalnym, o różnej jakości, wymiarze, skali i tempie (Raszeja 2007: 75-77, 2009: 205-224). Powtórzmy, podstawowy teren naszych badań rozciągał się na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem wzdłuż starej dwójki przecinającej 23 miejscowości wchodzące w skład 7 różnych gmin, tj. gminy Miedzichowo (pow. nowotomyski) w Wielkopolsce, gminy Trzciel (pow. międzyrzecki), Szczaniec, Świebodzin, Lubrza, Łagów (pow. świebodziński) oraz Torzym (pow. sulęciński) w Lubuskiem. W końcowej fazie projektu obszar ten został poszerzony o inne wielopolskie gminy zlokalizowane pomiędzy zachodnią obwodnicą Poznania a gminą Miedzichowo, obejmując gminę Tarnowo Podgórne w pow. poznańskim, gminę Kaźmierz oraz Pniewy w pow. Szamotulskim, a także gminę Lwówek w pow. nowotomyskim oraz od strony zachodniej miejscowości położone pomiędzy Boczowem a Świeckiem w powiecie słubickim. Przy czym przeprowadzone w nich badania miały charakter uzupełniający i za najważniejsze uważamy scharakteryzowanie miejsc objętych badaniami głównymi. Ich krajobrazowa specyfika to kompleks zróżnicowanych, lecz spójnych zjawisk o charakterze społecznym i kulturowym, a więc efekt splatania się wielu uwarunkowań i procesów, od geograficznych przez historyczne i ekonomiczne, po polityczne i społeczne. 321 �Pierwszy odcinek badań: „nie jest dobrze, nie to, co 20 lat temu” DK92 przebiega przez wiejską gminę Miedzichowo w jej południowej części przecinając takie miejscowości jak Bolewice, Bolewicko, Sępolno, Miedzichowo oraz Stary Folwark. Gmina ta należy do największych w powiecie nowotomyskim (stanowi 20,61% jego powierzchni4), a jej przynależność do tej jednostki terytorialnej posiada odmienną historię niż pozostałe gminy; w latach 1975-1998 wchodziła w skład województwa gorzowskiego5. Pod względem geograficznym zlokalizowana jest w zachodniej części Wielkopolski, a jej siedziba znajduje się w Miedzichowie6, położonym w odległości 19 km od Nowego Tomyśla i 81 km od Poznania. Teoretycznie jej atutem jest dobre położenie względem autostrady A27. Na jej terenie znajduje się wjazd i zjazd z autostrady – tzw. węzeł nowotomyski, a odległości między nią a badanymi przez nas miejscowościami wahają się między 3 a 6 km. Za szczególnością gminy Miedzichowo na tle innych gmin nowotomyskich przemawia jej przestrzenny charakter, tj. rozproszone i nieregularne osadnictwo, wysoki poziom zalesienia (70% obszaru) i niski poziom uprzemysłowienia oraz brak działającego na jej terenie ośrodka kultury8. Podstawowe zadania tego typu instytucji przejął Urząd Gminy, 4 5 6 7 8 www.polskawliczbach.pl/gmina_Miedzichowo (data dostępu 06.06.2017). Dz.U. 1975 nr 16 poz. 91. Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, www.isap. sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 (data dostępu 06.06.2017). Miedzichowo nie należy do największych miejscowości w gminie. Znacząco większą są prawie dwutysięczne Bolewice. Swego czasu odbyło się referendum w sprawie przeniesienia siedziby gminy do Bolewic, jednak większość mieszkańców opowiedziało się za utrzymaniem siedziby w Miedzichowie. Zadecydowała o tym niska frekwencja w Bolewicach i bardzo wysoka w Miedzichowie. Świadczy to o znacznych różnicach w aktywności, samorządności i zainteresowaniu sprawami gminy mieszkańców obu wiosek. Autostrada A2 przecina gminę w kilku miejscach od południa przy granicy z gminą Nowy Tomyśl oraz na południowym zachodzie przy granicy z województwem lubuskim. www.miedzichowo.pl/2-54-o-gminie.html (data dostępu 06.06.2017). 322 aktywizując życie kulturalne poprzez współpracę z placówkami oświatowymi i organizacjami społecznymi. Według danych statystycznych z 2016 r. gmina Miedzichowo była zamieszkiwana przez 3658 osób, w tym około 1,9 tys. w Bolewicach, 150 w Bolewicku, 450 w Miedzichowie, 24 w Sępolnie oraz 117 w Starym Folwarku9. Uogólniając, mieszkańcy tych miejscowości borykają się ze zmianami o charakterze ekonomicznym, będącymi konsekwencją utraty przez DK92 statusu głównej trasy łączącej zachodnią i wschodnią część Polski. Otwarcie autostrady A2 pod koniec 2011 r. zadecydowało o znaczącym spadku tranzytu turystycznego, odbierając tym samym klientów sektorom usługowym powiązanym w szczególności z branżą hotelarską i gastronomiczną. Niemniej w ich miejsce zaczęły rozwijać się, położone najczęściej w głębi gminy, liczne gospodarstwa agroturystyczne. „Agroturystyka na terenie gminy ma duże szanse i możliwości rozwoju, gwarantuje to przede wszystkim czyste powietrze, warunki klimatyczne oraz życzliwość gospodarzy. Położenie kwater agroturystycznych stwarza możliwość uprawiania pieszych i rowerowych wycieczek turystycznych, a bogactwo runa leśnego umożliwia zbieranie grzybów i jagód” (Gmina Miedzichowo – Nie da się ukryć! Daj się skusić! 2012: 25). Historia gminy Miedzichowo związana jest z obszarami leśnymi. W XVIII w. powstawały na jej terenie liczne wsie olęderskie (Pelczyk 1997, s. 40-42) i do dziś zachowała się ich charakterystyczna zabudowa. Są to luźno rozrzucone gospodarstwa, znajdujące się często w znacznej odległości od siebie. Wobec tego badane przez nas miejscowości wyraźnie odróżniają się od pozostałych tworzących gminę Miedzichowo, bowiem o ich układzie przestrzennym i estetyce decyduje przede wszystkim obecność DK92. Zabudowa tych wsi jest zwarta i prostopadła do szosy. „Najważniejsze miejscowości Gminy usytuowane są przy drodze nr 92, co tylko uwydatnia 9 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorial‑ nym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 154, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-strukturaoraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21. html (data dostępu 30.05.2017) oraz strona internetowa Gminy Miedzichowo, www. miedzichowo.pl/miejscowosci-w-gminie.html (data dostępu 30.05.2017). 323 �dogodne położenie turystyczne i inwestycyjne” (Gmina Miedzicho‑ wo – Nie da się ukryć! Daj się skusić! 2012: 19). Rozproszenie miedzichowskich miejscowości przekłada się na brak rozbudowanych więzi sąsiedzkich oraz trudności związane z organizacją wydarzeń kulturalnych. Więzi te były z resztą niełatwe do wytworzenia po II wojnie światowej ze względu na mieszany charakter struktury społecznej mieszkańców poszczególnych wsi – od „od zawsze” polskich Bolewic (interesujących ze względu na lokalną endogamię przekładającą się na system ksywek i endonimów) (Rutkiewicz 1998, s. 141-169), po miejscowości z przeważającym udziałem ludności z Kresów Wschodnich (zwłaszcza z okręgu stanisławowskiego i tarnopolskiego), także repatriantów z USA czy przymusowych wysiedleńców z terenów Niemiec. Wśród naszych rozmówców znalazły się osoby, które spędziły wczesne dzieciństwo na Kresach Wschodnich. Pochodzenie to, w sposób oczywisty przekłada się na praktyczną zawartość pewnych tradycji kulturowych (Stanisz 2015c). Do charakterystycznych cech infrastrukturalnych gminy z pewnością należy przecinająca ją wzdłuż i wszerz sieć szlaków rowerowych, które wykorzystywane są w lokalnych działaniach ekonomicznych oraz oświatowo-kulturalnych nastawionych na turystykę. Ponadto gmina posiada dość dobrze rozbudowaną infrastrukturę techniczną. Na jej terenie znajdują się wszelkie potrzebne mieszkańcom instytucje: Urząd Gminy z siedzibą w Miedzichowie, Zespoły Szkół wraz z boiskiem wielofunkcyjnym w Miedzichowie oraz „Orlikiem” w Bolewicach, urzędy pocztowe, ośrodki zdrowia, Bank Spółdzielczy, biblioteka publiczna, stacja paliw, komisariat policji i kilka jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej. W gminie funkcjonują również założone w pierwszych latach XXI w. organizacje pozarządowe, takie jak: Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Aktywnych Kobiet Bolewic, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Przyjaciół Ziemi Miedzichowskiej, Stowarzyszenie Na Rzecz Rozwoju Kultury, Sportu i Promocji Sołectwa Grudna, które organizują i wzbogacają życie kulturalne własnej wsi, Stowarzyszenie Uśmiech Pokoleń, Fundacja Jeziora Silna Duża, a także Stowarzyszenie Miedzichowo – Bezpieczna Gmina, działające głównie na rzecz poprawy bezpieczeństwa mieszkańców. 324 Stowarzyszeniem specjalizującym się w zakresie krzewienia kultury fizycznej jest Klub Sportowy „Dąb Bolewice”10. Gmina Miedzichowo od wielu lat jest znanym producentem wikliny oraz jej wyrobów, takich jak kosze, plecionki, meble czy ozdoby. Z danych historycznych wynika, że w roku 1933 w regionie Miedzichowa uprawiano 600 ha wikliny, na nieco ponad 2 tys. ha w całym kraju, co było znaczące i dawało opinię wiodącego. Od 1968 r. uprawa wikliny w okolicach Miedzichowa zaczęła raptownie spadać. Popularyzację wikliny Miedzichowo zawdzięcza sąsiedztwu Trzciela, od którego zaczęła się wędrówka wikliny po całej Polsce (Juchniewicz 1993: 249-266; Guzenda 1998). Choć w ostatnich latach okoliczne plantacje wikliny znacząco się skurczyły, to ślady tej działalności gospodarczej są jeszcze widoczne np. w sezonowo otwieranych punktach handlowych, usytuowanych wzdłuż DK92. Jeśli chodzi o produkcję wikliny, gospodarzy trudniących się tym zostało tylko kilka, a najprężniej działające jest w Prądówce (uprawa oraz wyrób mat). Czynnikami, które powodują zanikanie działalności wikliniarskiej są: brak popytu spowodowany względnym nasyceniem rynku produktem i modą, dominacja praktyczniejszych i tańszych towarów plastikowych, nadużycia ze strony prywaciarzy skupujących towar, niskie ceny (w porównaniu ze stałymi i godnymi cenami firm państwowych), spiski cenowe, konkurencja w postaci „wiklinowego zagłębia rzeszowskiego”, brak rąk do pracy i wysokie oczekiwania pracowników co do wynagrodzenia. Uprawa wikliny, produkcja i sprzedaż mat jest zajęciem o wiele bardziej zyskownym niż chałupnicze wyplatanie produktów i ich sprzedaż. Obecnie przydrożna sprzedaż produktów plecionkarskich z wikliny odbywa się tylko w dwóch położonych w gminie punktach sprzedaży figur ogrodowych (oba w Miedzichowie). Zarówno pomoc przy uprawie szparagów i wikliny, jak i plecenie wikliny stanowią dla części osób możliwość dodatkowego zarobku. [Fragment notatki terenowej autorstwa Joanny Książek, 08.06.2015] Innym wyróżniającym gminę produktem są szparagi, na które sezon trwa od maja do końca czerwca. Znaczący wpływ na obecność plantacji szparagów w tym rejonie ma występowanie piaszczystych 10 www.miedzichowo.pl/stowarzyszenia.html (data dostępu 06.06.2017). 325 �gleb. Szacuje się, że uprawa tego szlachetnego warzywa na terenie gminy wynosi ok. 40 ha (por. Brożek 2008b; Nijak 2015). Uprawa typowego sezonowego produktu jakim są szparagi z roku na rok traci na popularności. Opłacalność uprawy spada, zwłaszcza w połączeniu z kosztami nowych nasadzeń) co około 15-20 lat. Powoduje to starzenie się plantacji i w końcu rezygnację z upraw. Głównymi problemami, które napotykają „szparagowcy” są brak rąk do pracy i wysokie oczekiwania pracowników co do wynagrodzenia za nią, nadużycia ze strony handlujących pośredników, masowa, zmechanizowana produkcja w Niemczech dająca produkt tańszy lub w porównywalnej cenie. Sprzedaży przydrożnej podejmują się najbardziej wytrwali, a ich motywacją jest ominięcie pośredników handlowych, których działalność postrzegana jest jako wyzysk. Handel przydrożny szparagami jest coraz trudniejszy, np. z uwagi na dostępność taniego produktu zarówno w Niemczech, jak i w supermarketach w Polsce. Nieoczywistym powodem są tutaj zmiany mentalnościowe młodego pokolenia w tym i współczesnych kierowców podróżujących DK92, polegające na tym, że cechy zapobiegliwości i oszczędności (które kazały kierowcy zatrzymać się przy drodze, by kupić tańszy i często lepszy jakościowo produkt) oddają pole niefrasobliwości finansowej oraz preferowaniu szybkiego stylu życia. Z drugiej strony można sobie wyobrazić, że wzrastająca w społeczeństwie świadomość ekologiczna może ograniczać kupowanie produktów nie tylko sprzedawanych, ale i uprawianych przy dużych i uczęszczanych drogach, jako zanieczyszczonych. [Fragment notatki terenowej autorstwa Joanny Książek, 08.06.2015] Do najważniejszych przedsiębiorstw w gminie zaliczane są: sklep ekologiczny „W Krainie Natury” sprzedający certyfikowane produkty ekologiczne, organiczne i naturalne; działający na rynku od 1996 r. producent wyrobów z wikliny, obecnie sprzedający swoje wyroby za pośrednictwem serwisu ogłoszeniowego OLX, promujący swoją działalność w blogosferze11; firma wikliniarska Kotwiczopłot 11 Jest to założony w 2013 r. blog noszący taką samą nazwę jak firma – Wyrób i sprzedaż wyrobów z wikliny – Małgorzata i Henryk Napierała. W jednym z pierwszych wpisów można przeczytać: „Plecionkarstwo i wikliniarstwo to ginące zawody. Wyroby z wikliny są wypierane z naszego rynku za sprawą tańszych zamienników z Chin. Ale czy dorównują im jakością? Oczywiście, że nie! Na tym blogu chcemy pokazać, 326 działająca od 1999 r. w Miedzichowie, wcześniej w Niemczech pod nazwą Flechtanke12; Usługowy Zakład Prac Leśnych MAR-WIR działający w Bolewicach od 1993 r.; firma P.P.H.U Elektro-Sław z 2007 r. wykonująca prace związane z instalatorstwem elektrycznym; położony na poboczu DK92 na wysokości Starego Folwarku Bar „Słoneczko” założony w 1992 r.; transloklana firma Wasser Mann istniejąca od 1999 r. – wyłączny dystrybutor na Polskę technologii pomp ciepła wiodącej francuskiej firmy Thermatis Technologies; działający od 1994 r. warsztat samochodowy w Starym Folwarku; utrzymujący się na rynku już 27 lat Usługowy Zakład Stolarski w Bolewicach oraz agroturystyczne Rancho Colorado w Trzcielu Odbudowie13. Największą miedzichowską miejscowością są Bolewice, które po II wojnie światowej znalazły się w powiecie nowotomyskim, a po likwidacji powiatów w województwie gorzowskim. Jednak nadal pozostały ściśle związane z Nowym Tomyślem. W tamtym czasie utworzono na ich terenie Spółdzielnię Kółek Rolniczych, jednak we wsi nie powstał PGR i rolnicy pozostali właścicielami ziemi. Miało to duże znaczenie, gdyż w miejscowościach pegeerowskich, po likwidacji państwowych gospodarstw pojawiło się bezrobocie, co w dużej mierze ominęło Bolewice. Nie tylko w Bolewicach z resztą i podobnie jak w całej Wielkopolsce pojawiło się zjawisko dwuzawodowości – ludzie pracowali zarówno na roli jak i w tworzonych że w Polsce istnieją jeszcze fantastyczni rzemieślnicy z pasją! Jesteśmy producentem wyrobów z wikliny z wieloletnim doświadczeniem. Zaczęło się kilkanaście lat temu i nieprzerwanie trwa do dzisiaj. Nie ma dla nas rzeczy niemożliwych, o czym na pewno przekonacie się niebawem. Do tej pory mieliśmy wiele bardzo niepowtarzalnych zleceń, którym podołaliśmy. Kosztowało nas to wiele wysiłku i starań, ale satysfakcja była ogromna. Oprócz wyrobów na zamówienie specjalizujemy się w naszych typowych produktach”. Zob. www.wyroby-z-wikliny.blogspot.com/2013/ (data dostępu 10.06.2017). 12 Jej właściciel podczas III Spotkania Przedsiębiorców w 2015 r. w Miedzichowie otrzymał nagrodę „Kreatywny Przedsiębiorca 2014” za wkład w modernizację i rozwój wsi Miedzichowo (chodzi o otwarcie niepublicznego punktu przedszkolnego w Miedzichowie, dzięki któremu dzieci nawet z najmniejszych miejscowości mają szansę na rozwój i edukację). 13 Przedsiębiorstwami tymi chwali się m.in. na swojej stronie internetowej Urząd Gminy Miedzichowo. Zob. www.miedzichowo.pl/informator.html (data dostępu 10.06.2017). 327 �po transformacji ustrojowej zakładach przemysłowych. W pierwszych latach 90. XX w. w Bolewicach powstało kilka nowych ulic, zbudowano wiele nowych domów, otwarto prywatne sklepy wielobranżowe, kawiarnie, zakłady rzemieślnicze oraz firmy nastawione na obsługę intensyfikującego się tranzytu DK92. Z drugiej strony likwidowano SKR oraz zmniejszono stan zatrudnienia w funkcjonującym we wsi nadleśnictwie. W tym okresie większość mieszkańców na stałe przeszło z rolnictwa do przemysłu i handlu, wielu z nich pracuje w Nowym Tomyślu. W prawie każdej rodzinie są też osoby, które przynajmniej sezonowo wyjeżdżają do pracy za granicę, głównie do Niemiec. Około 5 km od centrum Bolewic zlokalizowane jest Bolewicko. Położone jest 8 km na wschód od siedziby gminy. Powstało jako wieś olęderska w XVIII w., toteż na jego terenie znajduje się wiele zabytkowych budynków14. W pobliżu Bolewicka przebiega pięć łącznikowych szlaków rowerowych. Na specyfikę wsi składa się znajdujący się w niej Ośrodek sportowo-rekreacyjny z całorocznymi kortami tenisowymi oraz Szkolne Schronisko Młodzieżowe obsługujące tzw. zielone szkoły, biwaki i inne wycieczki szkolne. Między Bolewickiem a Miedzichowem mieści się licząca około 20 mieszkańców osada Sępolno, w której dawniej funkcjonował okręg wiejski. To w tej osadzie znajduje się wybudowany w latach 70. XX w., dziś podupadły gościniec „Otwarte Wrota”. Ten zajazd działa od 1974 r., a ja oczywiście od 1975 r. całe dzieciństwo i do tej pory. Wpierw z rodzicami żeśmy to prowadzili, potem rodzice mi to przekazali. To było wpierw w ajencji, potem było w dzierżawie i na koniec żeśmy to wykupili. I w miarę, jakoś tam w miarę... nie dorobiliśmy się majątku, ale dobrze żeśmy sobie żyli. I w momencie kiedy powstała autostrada skończyło się wszystko. Obroty spadły do 70%. I przebranżowiłam to. Uciekłam 14 Poolęderska scheda jest jednym z tych elementów kulturowych, którymi gmina Miedzichowo stara się promować. Bolewicko choćby w folderach reklamowych jest wskazywane jako najciekawiej położone, idealne na piesze i rowerowe wędrówki. Zob. Gmina Miedzichowo – Nie da się ukryć! Daj się skusić! (2012), Miedzichowo: Urząd Gminy Miedzichowo, s. 6, www.miedzichowo.pl/files/file/FOLDER_gmina_ miedzichowo.pdf (data dostępu 10.06.2017). 328 po prostu do tego, żeby nie płacić podatku, prądu, bo to wszystko było, wiadomo jak w zakładach to się robi, to wszystko 100% więcej się płaciło i ja zrobiłam sobie z tego miejsca agroturystykę. Ale mimo wszystko jednak… Już w tej chwili pozwalniałam pracowników. Została tylko rodzina, która mi pomaga. To jest straszne! Ja strasznie to przeżywam, bo myślałam, że tutaj do końca mojego życia będzie tak, że będę pracowała i bo po prostu kochałam ten zawód! No ale niestety. Jakoś w tej chwili wystawiłam to na sprzedaż, ale od roku czasu jesteśmy w biurze nieruchomości i nie było żadnego zainteresowania (…) Proszę sobie wyobrazić, że są dni takie, że nikt nie przyjeżdża. Są dni takie, że sprzedam jedną herbatę! Hotel to już w ogóle! Na hotelu prawie nie mam nigdy nikogo. Nie wiem dlaczego to się stało (…) Bardzo dobrze mi się jeździ autostradą, ale powiem sztubacko: nienawidzę jej! Nienawidzę jej! [Właścicielka gościńca „Otwarte Wrota” w Sępolnie] Miejscowością położoną już przy granicy z województwem lubuskim, 3 km od Trzciela jest Stary Folwark, w którym zaraz przy DK92 wznosi się charakterystyczny trzykondygnacyjny budynek młyna z około 1920 r., od wielu lat bezskutecznie wystawiany jest na sprzedaż w ramach oferty inwestycyjnej gminy Miedzichowo. Po zdemontowaniu wyposażenia młyna budynek pełnił funkcję magazynu. Dalej na zachód, po obu stronach DK92, jeszcze na terenie Starego Folwarku, rozciąga się zespół stawów rybnych, wybudowany w latach 70. XX w., dziś wykorzystywany głównie na użytek działalności, jaką jest agroturystyka. Pod względem krajobrazu ekonomicznego w miejscowości tej najbardziej charakterystyczne są dwie firmy: założona w 2004 r. specjalizująca się w imporcie i eksporcie używanych pojazdów ciężarowych, specjalistycznych, maszyn budowlanych oraz naczep firma MAKU Eksport Import oraz działający od 1992 r. bar „Słoneczko”15. Stary Folwark to także podupadający 15 „Do 1996 r. firma funkcjonowała jako mały bar z dość niewyspecjalizowaną ofertą produktów. W 1996 r. obiekt został rozbudowany i w oddzielnym pomieszczeniu zaczęła funkcjonować smażalnia ryb. Od tej pory ryby są głównym daniem w ofercie baru ‘Słoneczko’. W związku z dużą sprzedażą dań rybnych w 2003 r. lokal został rozbudowany – powiększono salę konsumpcyjną oraz wybudowano oddzielne pomieszczenie przystosowane do smażenia ryb, wyposażone w patelnie elektryczne, piece gazowe oraz pochłaniacze przemysłowe. Na sali konsumpcyjnej znajduje się obecnie ok. 20 miejsc konsumpcyjnych. Miejsca dla gości restauracji znajdują się również na zewnątrz lokalu – w kwiatowych altanach przy ławostołach (ok. 30 329 �przydrożny zakład autonaprawczy, który swojego czasu zajmował się również handlem używanymi samochodami. Ograniczanie liczby klientów przydrożnego warsztatu samochodowego w Starym Folwarku nie jest powodowane otwieraniem kolejnych odcinków autostrady. Wpływ na to miało najpierw korzystanie z lawet, zamiast sprowadzania używanych aut „na kołach”, a więc usprawnienie w obszarze handlu autami używanymi w ogóle, a następnie nowe regulacje prawne i celne oraz dynamiczny rozwój pierwotnego rynku motoryzacyjnego w Polsce poprzez rozwój sieci kredytów i leasingów. Drugi odcinek badań: „tu wszystkiego brakuje, bo tu się nic nie dzieje” Gminą usytuowaną na pograniczu wielkopolsko-lubuskim należącą do powiatu międzyrzeckiego jest miejsko-wiejska gmina Trzciel. Samo miasto będące siedzibą gminy w latach 1975-1998 administracyjnie należało do województwie gorzowskiego16. Sieć osadniczą gminy tworzy 16 miejscowości, w tym 12 sołectw, spośród których interesowały nas Jasieniec (wraz z niewielką przydrożną osadą Bieleń), Lutol Suchy oraz Brójce. Gmina Trzciel położona jest 100 km od granicy polsko-niemieckiej, z zachodu na wschód przecina ją autostrada A2 oraz DK92. Na południe od Trzciela zlokalizowany jest węzeł autostradowy, a koło Chociszewa Miejsce Obsługi miejsc). W 2010 r. uzyskaliśmy pozwolenie na kolejną rozbudowę lokalu z salą konsumpcyjną przeznaczoną dla ok. 60 osób oraz dwie toalety przystosowane dla osób niepełnosprawnych. Ta inwestycja, sfinalizowana ze środków własnych jest obecnie na ukończeniu. Poza właścicielem, firmę tworzy 5 osób zatrudnionych na umowę o pracę oraz 2 osoby pracujące na umowę zlecenie. Obsługę księgową prowadzi biuro rachunkowe. Klientom oferujemy głównie ryby słodkowodne i morskie, których sprzedaż zwiększa się z roku na rok – np. w miesiącu czerwcu 2011 r. wynosiła 300 kg”, www.barsloneczko.pl/?page_id=5 (data dostępu 06.06.2017). 16 Jeszcze wcześniej przed II wojną światową Trzciel nazywał się Tirschtiegel. Miasto przecinała granica, wytyczona Traktatem Wersalskim po zakończeniu I wojny i Powstania Wielkopolskiego. Jego większa, zachodnia część znajdowała w Niemczech, wschodnia zaś w Polsce. Dzięki położeniu w dwóch państwach Trzciel stał się stolicą przemytników na zachodnich rubieżach II Rzeczpospolitej. Do Niemiec szmuglowano przede wszystkim żywność i przepędzano stada gęsi, a do Polski przemycano artykuły gospodarcze. 330 Podróżnych III klasy. Ważnymi szlakami komunikacyjnymi są także: droga wojewódzka nr 137 łącząca Trzciel z Międzyrzeczem oraz linia kolejowa Zbąszynek – Gorzów Wielkopolski z dwoma stacjami w Panowicach i Lutolu Suchym. Do Zbąszynia i linii kolejowej Warszawa – Berlin jest 15 km, a do lotniska w Babimoście – 30 km. Całą gminę zamieszkuje obecnie 6545 osób, w tym 2494 żyje w samym Trzcielu. Interesujące nas miejscowości różnią się co do wielkości oraz liczebności ich rezydentów. I tak w Jasieńcu wraz z Bieleniem jest to około 340 osób, Lutolu Suchym około 500, a w Brójcach blisko tysiąc17. W gminie nie ma dużych zakładów przemysłowych. Trzciel znany jest z uprawy wikliny, szparagów i stolarstwa. Dominuje w niej więc handel i usługi, szczególnie zaś agroturystyka. Samo miasto Trzciel przez naszych rozmówców było określane jako „miasto emerytów i rencistów”. Trzciel to miasteczko poniemieckie, nadal się to pamięta. Ludzie napływowi, głównie ze wschodnich ziem. Ma się wrażenie, że wszyscy się znają, mówią sobie dzień dobry i przystaną choć na słówko. Dodatkowo z rozmów dowiedziałam się, że miasteczko jest bardzo bezpieczne, nie ma złodziei ani chuliganów. Można spokojnie się poruszać o każdej godzinie dnia i nocy i nic się nie stanie. Trzciel jest podzielony na stare miasto – to ta część, gdzie jest kościół i ulica Kolejowa czyli była granica polsko-niemiecka, którą nadal symbolizują tory. Nowe miasto jest tu gdzie ryneczek, bloki, cmentarz komunalny. Granica przebiega na moście, nad Obrą. W Trzcielu są dwa większe markety czyli Biedronka i Dino. Z restauracji to Omtel: „jakaś Ukrainka go prowadzi ale jedzenie dobre”. Oprócz tego wymienia się bar „Słoneczko”. Są też dwa bary czyli Ramona i caffe bar „U Jacka”. Generalnie widzi się na ulicach emerytów lub młodzież uczącą się. Kilka osób w średnim wieku, kilka zaledwie dziewczyn z wózkami. [Fragment notatek terenowych autorstwa Ewy Krygiel, 03.09.2015] 17 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 112, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-strukturaoraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21. html (data dostępu 30.05.2017). 331 �Życie kulturalne gminy skupia się przy Ośrodku Kultury, Bibliotece Publicznej i miejscowych szkołach. Gmina jest aktywna we współpracy międzygminnej i należy m.in. do Stowarzyszenia Gmin Rzeczpospolitej Polskiej Region Kozła, Euroregionu Pro Europa Viadrina, Lokalnej Grupy Działania Regionu Kozła oraz Lokalnej Grupy Rybackiej Obra – Warta. Na infrastrukturę społeczną gminy Trzciel składają się: Urząd Gminy i Miasta, Gospodarczy Bank Spółdzielczy w Trzcielu wraz z punktem kasowym w Brójcach, Urząd Pocztowy w Trzcielu oraz Agencja Pocztowa w Brójcach, Niepubliczny Zakład Opieki w Trzcielu i Brójcach, prywatny gabinet stomatologiczny w Trzcielu, posterunek policji w Trzcielu, Gminny Ośrodek Kultury i Sportu, Biblioteka Publiczna oraz jej filie w Brójcach i Lutolu Suchym, Zespół Edukacyjny w Trzcielu i Brójcach, Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Trzcielu, Nadleśnictwo Trzciel oraz Ośrodek Pomocy Społecznej w Trzcielu. Gmina jest bogata pod względem organizacji pozarządowych, na sieć których składają się liczne kluby sportowe (Klub Olimpijczyka, Klub Sportowy „Chrobry”, Uczniowski Klub Sportowy „Orlęta”, Ludowy Uczniowski Klub Sportowy „Galmar” w Brójcach, Miejsko-Gminny Ludowy Klub Sportowy „Obra” i „Orlęta”, Gminny Szkolny Związek Sportowy, Uczniowski Klub Sportowy „Orkan” oraz Uczniowski Klub Sportowy „Obra” w Trzcielu), Ochotnicze Straże Pożarne w Trzcielu, Brójcach, Chociszewie, Lutolu Mokrym i Suchym, Sierczu oraz Sierczynku; dalej – Stowarzyszenie „Chociszewo – Wspólna Przyszłość” oraz Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna im. 1-go Maja w Chociszewie, Fundacja „Nasz Dom” w Lutol Mokry 48, Stowarzyszenie Zastępczego Rodzicielstwa oraz Stowarzyszenie Koło Gospodyń Wiejskich w Sierczynku, Stowarzyszenie „Nasza Wieś Jutro” w Starym Dworze. W samym Trzcielu z kolei działają: Stowarzyszenie Miłośników Trzciela, Koło Terenowe Związku Sybiraków w Trzcielu, Fundacja Rozwoju Inicjatyw Społecznych FRIS w Trzcielu, Stowarzyszenie Trzcielscy Seniorzy, Trzciel XXI – jednostka terenowa Stowarzyszenia Lubuskie XXI, Trzcielskie Stowarzyszenie Wędkarskie oraz Koło PZW Trzciel. 332 Od co najmniej 2010 r. gmina walczy o budowę obwodnicy, która miałaby połączyć autostradę A2 z krajową „dwójką” oraz odciążyć z ruchu samochodowego (zwłaszcza ciężarówek) centrum miasta (Krzemiński 2011; Trzciel odetchnie przy A2 2012). Do tej pory miasto nie doczekało się objazdu pierwotnie mającego powstać do 2014 r. Stało się tak zarówno ze względów organizacyjnych oraz finansowych (zob. Kordyjalik 2013), jak i na skutek problemów generowanych na poziomie władz samorządowych18 (Brożek 2010). W Trzcielu od lat mówi się o wybudowaniu zachodniej obwodnicy miasta, która miałaby połączyć autostradę z drogą krajową nr 2 oraz drogami do Pszczewa, Międzyrzecza i resztą regionu. Na razie tylko się mówi i na dobrą sprawę nie wiadomo, kiedy ruszy wyczekiwana przez mieszkańców inwestycja. Autostrada przecież nie spadła z nieba. Od kilkunastu lat było wiadomo, że powstanie. Władze skupiły się na walce o węzeł. Zapomniały natomiast, że trzeba do niego dojechać. [Fragment artykułu z „Gazety Lubuskiej” Autostrada A2 gotowa, ale tiry na nią nie wjadą (Brożek 2011)] Ponadto gmina Trzciel, jako najmniejsza i najbiedniejsza w powiecie międzyrzeckim, nieustannie boryka się z problemami związanymi z niską jakością dróg zarówno gminnych jak i powiatowych (por. Brożek 2008a). Infrastruktura drogowa była jedną z najczęściej negatywnie komentowanych spraw w narracjach większości naszych rozmówców z Trzciela. Wywołuje to pewien dysonans wobec faktu, iż otwarcie nowego odcinka autostrady A2 w listopadzie 2011 r. odbyło się na terenie węzła „Trzciel”. Uroczystość ta przybrała przecież formę pompatycznej celebracji modernizacji poprzez rozbudowę infrastruktury drogowej. To właśnie w jej 18 W 2010 nietrzeźwy burmistrz Trzciela spowodował wypadek drogowy – wjechał w policyjny radiowóz. W konsekwencji burmistrz sam poddał się karze i uzgodnił ją z prokuratorem. Otrzymał 6 miesięcy więzienia w zawieszeniu na dwa lata, 3 tys. złotych grzywny i zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres dwóch lat. W wyborach samorządowych osoba ta została, po przymusowej przerwie w latach 2010-2013, ponownie wybrana na stanowisko burmistrza Trzciela. Warto dodać, że funkcję tę wcześniej pełniła od 1998 r. 333 �trakcie ówczesny Prezydent RP Bronisław Komorowski mówił o wyzbywaniu się „kompleksu polskich dróg”19. Drugą co do wielkości, po Trzcielu, miejscowością w gminie są Brójce – niegdyś miasto, aktualnie wieś położona około 14 km na południowy zachód od Trzciela. Z perspektywy historycznej oraz etnograficznej miejscowość tę należy uznać za interesującą przez wzgląd na jej dawną wielokulturowość. Przez stulecia w Brójcach żyli obok siebie Polacy, Niemcy i Żydzi, o czym świadczą resztki zabytkowych cmentarzy (ewangelicki i żydowski kirkut), oraz dwie świątynie (budynek synagogi zachował się, ale utracił dawne cechy). W czasie II wojny światowej na północ od miasta powstał obóz karny Brätz, zlikwidowany dopiero na początku 1945 r. Początkowo więziono w nim Żydów, później przekształcono w tzw. obóz pracy wychowawczej dla Polaków i więźniów z całej Europy. W 1945 r. Brójce zostały ponownie przyłączone do Polski. Dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec, zasiedlając miejscowość ludnością pochodzącą z Kresów i z centralnej Polski. Miasteczko pozbawione przedwojennych rzemieślników i kupców nabrało charakteru wiejskiego i w 1946 r. utraciło prawa miejskie, a w latach 1973-1976 wieś była siedzibą gminy Brójce20. Obecnie w miejscowości tej znajdują się m.in. dwa hotele z restauracjami, bank, stacja benzynowa, poczta, ośrodek zdrowia, szkoła z halą sportowa, sklepy i mała gastronomia. Tu jest rolniczo, znaczy gmina jest podzielona na takie dwa regiony, tutaj jest rejon słabo, słaby w gruntach, grunty są słabej jakości. Lepszej jakości są na terenie Brójec i Lutola Suchego, Łagowca, Chociszewa, to są nasze tutaj wioski przyległe i tam rolnictwo troszeczkę ma inny, a tutaj, ma inny wydźwięk. Jeżeli tutaj są jakieś, rolnicy są to parają się hodowlą zwierząt no i tutaj mamy też, jesteśmy w granicach parku krajobrazowego, jesteśmy w otulinie tego parku, bo już za 2-3 km zaczyna się park, Pszczewski Park Krajobrazowy, no i też mamy pewne obwarowania związane z tym. Bo to już jako otulina parku to wiadomo, że i budownictwo itd. nie może iść w jakimś 19 Materiał filmowy TVN24 pt. Mamy szansę na pozbycie się kompleksu polskich dróg, 30.11.2014, www.tvn24.pl)www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/mamy-szanse-napozbycie-sie-kompleksu-polskich-drog,192453.html (data dostępu 20.05.2017). 20 www.ziemialubuska.pl/855,822, html (data dostępu 20.03.2014). 334 tam czy otwieranie zakładów przemysłowych. Niektóra ziemia jest uprawiana tylko po to, żeby była uprawiana, żeby nie doczepili się inspektorzy (…) Powstała w naszej gminie baza hotelowa w miejscowości Brójce i hotel „Wiktoria”, ale przede wszystkim tutaj hotel „Maria” – to jest rodowity nasz mieszkaniec, który zaczął od małego barku i do tego dobudowywał, dobudowywał, aż doszedł do tego momentu. „Wiktoria” też powstała w tym samym sensie (…) Poza tym stacja benzynowa tam jest też przy tym „Wiktoria” (…) Tutaj też są prywatne kwatery i też motel jest przy stacji, który „Omtel” się nazywa. „Omtel” z tego względu, żeby obniżyć… bo to kiedyś motel pisało na tym, ale tam są pewne chyba standardy czy w podatkach, czy w czymś i jeżeli zrobisz nazwę inną, to możesz utrzymać inny standard pokoi itd. „Omtel” – zamienione litery i już masz, nie masz standardu motelu, to jest tak jakby kwatera prywatna i to już wtedy na innych zasadach jest traktowane, nie? Polak potrafi, przedsiębiorczy jest. Tutaj na pewno daje dużo pracy wulkanizacja, zmiana opon i obsługa autostrady przede wszystkim. Tu młodzież nawet pracowała, taka w wieku przed studiami, na McDonaldzie, kilka osób na pewno pracuje na bramkach przy pobieraniu opłat i wydawaniu, ale to nie jest to, co żeśmy się spodziewali, że będzie jakiś boom gospodarczy, rozwojowy. Fakt, że teraz są lata kryzysu, że tak powiem i nie ma takiej koniunktury, żeby rozwijać. [Członek Rady Gminy w Trzcielu, mieszkaniec Jasieńca] Pomiędzy Trzcielem a Brójcami znajdują się trzy pozostałe trzcielskie miejscowości, które systematycznie odwiedzaliśmy zarówno w trakcie badań pilotażowych, jak i pogłębionych. To niewielki Jasieniec, wraz z osadą Bieleń, oraz Lutol Suchy. Są to miejscowości, w których charakterystyczna jest specjalizacja gospodarcza nastawiona na „małą” obsługę transportu – ich mieszkańcy prowadzą niewielkie firmy transportowe, na ich terenie znajdują się parkingi oraz myjnie dla tirów, a także mała gastronomia. Warto także wspomnieć, że wsie te dość często stają się bohaterkami lokalnych mediów, jako miejsca licznych wypadków i kolizji samochodowych21. 21 Np. 4 osoby zginęły w wypadku na drodze nr 2 w Lubuskiem (2011), www.wiadomosci.wp.pl/drukuj.html?wid=13196008 (data dostępu 19.03.2014); Jedna droga, dwie godziny, dwa wypadki, trzy ofiary (2011), www.motoryzacja.interia.pl/newsjedna-droga-dwie-godziny-dwa-wypadki-trzy-ofiary,nId,1388422#utm_source- 335 �Trzeci odcinek badań: „w tej chwili drogi to jest nasze jedyne, jedyne ogromne osiągnięcie” W obrębie gminy Szczaniec jedyną interesującą nas miejscowością jest oddalony 14 km od Trzciela i niespełna 10 km od Świebodzina Myszęcin, który w latach 1975-1998 administracyjnie należał do województwa zielonogórskiego. Jest to wieś ulicowo-placowa, o metryce średniowiecznej i populacji około 600 mieszkańców (15% ogółu mieszkańców gminy Szczaniec)22. Działa w nim nieformalne stowarzyszenie „Równe Babki” (od 2008 r.), które m.in. w 2009 r. zainicjowało budowę placu zabaw na terenie po byłej Szkole Podstawowej, założony w 1965 r. klub piłkarski KS Zenit Myszęcin oraz Ochotnicza Straż Pożarna. W miejscowości tej nie znajduje się ani szkoła, ani przedszkole, a miejscami spotkań lokalnej społeczności pozostają sala wiejska oraz kościół. Innymi słowy pod względem infrastruktury społecznej Myszęcin jest raczej ubogi. Do specyficznych elementów krajobrazowo-architektonicznych tej miejscowości należy XIX-wieczny pałac wraz z założeniem parkowym, który po II wojnie światowej został przejęty przez Skarb Państwa w zarządzie PGR. W latach 1968 i 1975 przeprowadzono w nim kompleksowe prace remontowo-adaptacyjne, a od 2004 r. założenie stanowi własność prywatną. Myszęcin w strukturze osadniczej gminy Szczaniec jest jednym z trzech najważniejszych ośrodków. Można go określić jako ośrodek o funkcji rolniczej oraz obsługi podróżnych i komunikacji. To jedna z 11 miejscowości sołeckich tej gminy, położona o 3 km od jej siedziby w Szczańcu. Nadmieńmy, iż gminę cechuje duże =paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 20.05.2017); Wypadek w pobliżu miejscowości Bieleń, zginęły dwie osoby (2011), www.polskatimes.pl/drukuj/423022,lubuskie-wypadek-w-poblizu-miejscowosci-bielen-zginelydwie-osoby,id,t.html (data dostępu 18.03.2014); Bieleń. Wypadek i zablokowana dro‑ ga krajowa nr 92 (2012), www.lubuskie.naszemiasto.pl/artykul/bielen-wypadek-izablokowana-droga-krajowa-nr-92-sprawdz,1648849,t,id.html (data dostępu 18.03.2014); Wypadek w Bieleniu. Ranne zostały trzy osoby (2014), www.kostrzynnadodra.naszemiasto.pl/artykul/wypadek-w-bieleniu-ranne-zostaly-trzy-osobyzdjecia,2385415,artgal,t,id,tm.html (data dostępu 20.05.2017). 22 www.szczaniec.pl/art,190,z-kart-historii.html (data dostępu 06.06.2017). 336 rozdrobnienie, a składające się na nią wsie należą do kategorii wsi małych. Wyposażenie tych miejscowości w usługi jest elementarne i stanowi je przeważnie: kościół, sklep, świetlica, remiza i boisko sportowe. Codzienną mobilność lokalnych społeczności umożliwia jednak zwartość gminy – niewielkie odległości poszczególnych wsi od ośrodka gminnego, a także relatywnie dobra dostępność komunikacyjna. Oprócz przecinającej Myszęcin DK92 ważną rolę w lokalnym przepływie odgrywa droga wojewódzka nr 303 Świebodzin – Smardzewo – Babimost – Wolsztyn, zapewniająca dojazd do lotniska Babimost oraz do drogi krajowej nr 32 Sulechów – Poznań. Układ dróg stwarza powiązanie komunikacyjne we wszystkich kierunkach, a przede wszystkim w kierunku wschodnim do Poznania i Warszawy oraz zachodnim do drogowego przejścia granicznego z Niemcami w Świecku. Teoretycznie z gospodarczego punktu widzenia położenie gminy jest korzystne, a istniejąca sieć dróg powiązana z drogami o znaczeniu krajowym i regionalnym jest elementem sprzyjającym w obsłudze transportowej. Dominującymi gałęziami gospodarczymi na terenie gminy Szczaniec są usługi oraz przemysł związany z budownictwem. Według danych Krajowego Rejestru Sądowego na koniec 2015 r. zarejestrowanych było 248 podmiotów gospodarczych (sektor rolniczy – 16, przemysłowy – 36, budowlany – 36), wśród których dominowała drobna działalność usługowa, szczególnie w branży budowlano-remontowej, mechanika pojazdów i naprawa sprzętu, a także usługi transportowe23. Myszęcin jest jedną z trzech miejscowości na badanym przez nas terenie, gdzie przecinają się autostrada A2 oraz DK92. Warto wspomnieć, iż w rejonie tego przecięcia znajduje się miejsce po byłym obozie karnym, założonym w styczniu 1940 r., w którym więziono ludność pochodzenia żydowskiego, zatrudnianą przy budowie autostrady Berlin-Poznań. W 1942 r. obóz przekształcony został w karny obóz pracy i więziono w nim Polaków, Czechów, Rosjan, Greków, Holendrów, Francuzów i Jugosłowian. Zamordowano 23 www.zielonagora.stat.gov.pl/vademecum/vademecum_lubuskie/portrety_gmin/powiat_swiebodzinski/Gmina_Szczaniec.pdf (data dostępu 10.06.2017); Strategia Roz‑ woju Społeczno-Gospodarczego Gminy Szczaniec na lata 2015-2022 (2015), Szczaniec: Centrum Badań Analiz i Projektów Europejskich „CBAiPE”, www.bip.szczaniec.pl/system/obj/3241_Strategia_zmiana_2017r.pdf (data dostępu 10.06.2017). 337 �w nim ponad tysiąc osób24. To mniej więcej w tym miejscu funkcjonuje Obwód Utrzymania Autostrady „Biały Mur”. Miejscowość ta to również kwestia niewybudowanego zjazdu z autostrady A2, który znalazł się wśród 9 węzłów zaplanowanych w umowie koncesyjnej zawartej pomiędzy ministrem infrastruktury a Autostradą Wielkopolską. Jego budowa (oraz zjazdu w Łagowie) nie doczekała się jednak realizacji, co z resztą jest zgodne z planem inwestycyjnym przedstawianym przez GDDKiA, w którym węzeł „Łagów” oraz „Myszęcin” zostały uwzględnione w VII fazie budowy autostrady A2 w roku 203025. Ponadto według umowy koncesyjnej nie jest spełnione kryterium podstawowe dla wcześniejszej realizacji tych inwestycji – brak jest wystarczającego dobowego natężenia ruchu. Według samorządowców województwa lubuskiego, wybudowanie brakujących węzłów to priorytet – ich realizacja miałaby się przyczynić do rozwoju regionu, gdyż w obecnym stanie autostrada A2, jako najważniejsza oś komunikacyjna w regionie na linii wschód – zachód stanowi wyłącznie korytarz tranzytowy. Najwięcej do zyskania mają oczywiście gminy Łagów i Szczaniec. W rejonie tej pierwszej funkcjonuje już kilka tysięcy miejsc parkingowych z hotelami i zapleczem technicznym dla obsługi transportu towarowego, które obecnie nie są w pełni wykorzystane. Węzeł oznaczałby znaczne ożywienie przepływu, co dałoby gminie wzrost dochodów z podatków i opłat lokalnych, a więc pośrednio mogłoby się przyczynić do zmniejszenia bezrobocia. Połączenie z autostradą z lokalnego punktu widzenia jest też szansą na powstanie perspektywicznych obszarów aktywności gospodarczej o znaczeniu ponadregionalnym, nakierowanym na współpracę z aglomeracją berlińską (zob. Wachnik 2012b; Po rozmowach w sprawie węzłów 2013; Temat dodatko‑ wych węzłów na A2 powraca 2014; Woźniak 2016). Na budowę węzła „Myszęcin” naciska przede wszystkim gmina Szczaniec, ponieważ w jej przypadku otwarcie autostrady spowodowało regres w funkcjonowaniu lokalnych przedsiębiorstw 24 www.lubtur.pl/turystyka-lubuskie/zabytki-lubuskie/obiekt/oboz-karny-bratz.html (data dostępu 10.06.2017). 25 Zob. www.gddkia.gov.pl/pl/a/16146/Autostrada-A2-Swiecko-Nowy-Tomysl (data dostępu 10.06.2017). 338 handlowych i usługowych. Przykładem jest położony przy DK92 Hotel Sen z 50 pokojami i restauracją, który zatrudniał 30 osób. Brak zjazdu spowodował tak znaczący odpływ gości, że hotel został zamknięty właściwie w momencie, gdy przystępowaliśmy do realizacji naszego projektu. Bóg jeden wiedział, dlaczego ktoś to kupił swojego czasu, bo to był taki hotel, który nigdy się nie wstrzelił. Czasami jest coś takiego z inwestycją, że ona od samego początku się kula. I to była taka inwestycja. I ona tak kulała. I że teraz ktoś ją kupił w tym okresie naprawdę, gdzie nieruchomości trudno jest sprzedać, to dla nas był szok. I śmialiśmy się zawsze, że ktoś kupił, żeby zbankrutować. No i tak się stało, bo to naprawdę chyba w żadnym innym celu. Nie żeby pracować i zarabiać tam pieniądze. A Myszęcin – piękne miejsce i cudne i w ogóle świetne. Ale to koniunktura. To już na pewne rzeczy nie ma się wpływu. I to jest właśnie ta koniunktura. [Przedstawicielka branży hotelarsko-gastronomicznej ze Świebodzina] Na terenie miejsko-wiejskiej gminy Świebodzin, która do początku 1999 r. położona była w województwie zielonogórskim bliżej przyglądaliśmy się miejscowościom Rzeczyca, Wityń, Wilkowo oraz niewielkiemu fragmentowi Świebodzina, a właściwie jego obrzeżom przez które przebiega DK92. Gmina Świebodzin należy do średnich gmin w województwie lubuskim. Jej sieć osadniczą tworzy jedno miasto i 26 innych miejscowości (wsie, osady, przysiółki, kolonie). W tym są to 23 sołectwa, które pod względem wielkości oraz położenia na obszarze gminy odznaczają się znacznym zróżnicowaniem. Gmina jest zamieszkiwana przez około 30 tys. ludzi, a największymi miejscowościami poza Świebodzinem (około 22 tys. mieszkańców) są m.in. badane przez nas Wilkowo (1 tys. mieszkańców) oraz Rzeczyca (około 500 mieszkańców)26. Sieć osadnicza gminy wyróżnia się: centralnym położeniem Świebodzina, pełniącego jednocześnie funkcję siedziby powiatu, równomiernym 26 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju teryto‑ rialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 113, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-istruktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-122016-r-,6,21.html (data dostępu 30.05.2017); www.bip.swiebodzin.eu/376/Demografia/ (data dostępu 20.03.2014). 339 �rozmieszczeniem na całym obszarze wsi oraz rozrzedzeniem sieci osadniczej w rejonach jezior i kompleksów leśnych. Najważniejszym czasem dla rozwoju Świebodzina była druga połowa XIX w., kiedy to uzyskało ono przemysłowe oblicze. Przemysł, zwłaszcza sukienniczy, podlegał specjalizacji i znaczną część produkcji przeznaczano na eksport. Kwitło życie społeczne i polityczne, m.in. powstawały partie polityczne, prasa lokalna, liczne stowarzyszenia, muzeum (1903 r.) i kino. Usprawniono również funkcjonowanie miasta poprzez dostęp do gazu (1865 r.), organizację straży pożarnej (1866 r.), budowę linii kolejowej (1870 r.), urządzenie sądu obwodowego (1879 r.) oraz szpitala, również rzeźni miejskiej i wodociągów (1912 r.). W okresie międzywojennym, po reglamentacji, osłabieniu porządku i władzy następowało stopniowe odrodzenie społeczne i gospodarcze w Świebodzinie. Postawiono na rozbudowę instytucji komunalnych, a w gospodarce miasta dominowały małe i średnie firmy, np. maszynowe, sprzętu rolniczego, materiałów budowlanych, cegielnie, młyny, mleczarnie, browary, tartaki i zakłady murarskie. Był to także dobry czas dla drobnego handlu, banków i firm obsługujących rolnictwo (Nowacki 2013). Czas II wojny światowej przebiegał w Świebodzinie spokojnie, przede wszystkim z dala od walk frontowych. Prawie cała produkcja przemysłowa przestawiona została jednak na potrzeby wojenne (Nowacki 2013). Zajęcie Świebodzina w końcu stycznia 1945 r. było początkiem czasowej administracji rosyjskiej, którą dopiero w okresie od marca do maja zastępowały stopniowo władze polskie. Wraz z przyłączeniem Ziem Zachodnich do Polski nastąpiła całkowita wymiana ludności przybyłej do miasta i jego okolic głównie z dawnych kresów Rzeczpospolitej (Nowacki 2013). Świebodzin jest w 70% kresowy. Dominuje Wileńszczyzna, ale jest również i Wołyń i Białoruś itd. Ukraina oczywiście. Te tereny Równego, jest wiele z tego powiatu. Tarnopol itd. Także 65-70% tj. mniej więcej. Wielkopolska myślę, że 15-20%, tak gdzieś. Centralna Polska to jest zaledwie 5% – mówię o Kielecczyźnie, Lubelszczyźnie itd. Także tu dominuje kresowa tradycja, która dziś nie ma kontynuacji po prostu. Może, no widać jeszcze troszeczkę 340 w tradycji – jest tutaj Związek Kresowian, który jest taki aktywny. Chociaż wpływy wielkopolskie tutaj są bardzo silne i moim zdaniem to dominacja Wielkopolski przez ileś lat i poza tym no ośrodka i kontakty… Tutaj to jest takie pogranicze właściwie. Im chyba dalej od Wielkopolski tym mniej tych wpływów wielkopolskich, ale chyba one nadal istnieją. Jakaś tam nawet taka tradycja gospodarności, czegoś takiego, ale dominuje właśnie ta świadomość kresowa, na pewno pewne tradycje kresowe, oczywiście też patriotyczne, bo tutaj wiele osób było takich zasłużonych, to byli jacyś oficerowie, prawda, jacyś tam z Kresów itd. Wielkopolska była traktowana z pewnym dystansem jako taka napierająca tutaj, ale jednocześnie przyjmowano pewne wzorce i myślę, że to jest jakiś taki miks troszeczkę w tym Świebodzinie. Całe otoczenie jest niemieckie. Całe dziedzictwo jest właściwie niemieckie. Ja z czymś takim się spotkałem tutaj, że tutaj się operuje takimi językowymi pojęciami jak Kirche, prawda kościół. Takie coś, ludzie z Kresów też mówią. No na Kresach się również spotykali z Niemcami, także… I myślę, że te oswajanie potem… Najpierw przeczekiwanie, wymiera jakieś pokolenie, potem oswajanie, a dzisiaj to właściwie wszyscy traktują to jako jesteśmy stąd. Ja rozmawiam z młodymi ludźmi, którzy mówią o swoich dziadkach, że oni gdzieś tam są zza Buga, gdzieś tam są ten. Ale ich to jak gdyby w ogóle to nie interesuje. Nie utożsamiają się z tym. Tylko ci, którzy byli świadkami, urodzili się, to oni ewentualnie wracają do tych Kresów. Tu nie ma kultury ludowej. Tu ta kultura ludowa jest taka, dalej stroje krakowskie, prawda, i pieśni kościelne takie, takie ogólnie. No, nie ma tego po prostu, bo do czego tutaj nawiązywać, prawda. Tutaj zostało bardzo niewielu Niemców – na zasadzie tej listy, prawda, korekty narodowościowej, czyli tylko ci, którzy mogli udowodnić to pochodzenie polskie, a było tak, że mniej więcej 25-30% miało jakieś korzenie polskie. To widać w księgach adresowych. Z tym, że oni już się germanizowali, ci ludzie. Przyjeżdżali z Wielkopolski, gdzieś z Pomorza, ze Śląska i mieszali się tutaj bardzo szybko. I oni tu po wojnie, część z tych ludzi została określając się jako Polacy. Większość jednak wyjechała. Większość utożsamiła się w końcu z niemiecką świadomością. Nawet też ci, którzy zostali też wyjechali później, ponieważ nie umieli się przystosować tutaj do tych warunków. Traktowali ich źle, no źle, jako Niemców, no. Bo to już mówili troszeczkę innym językiem, troszeczkę łama- 341 �nym. Imiona mieli Otto, Gertruda… Także tu właściwie nie został żaden, jak gdyby tylko pojedyncze osoby. Właściwie to małżeństwa najczęściej… Także tutaj tego czynnika takiego obecności Niemców nie było. Tylko dziedzictwo, tylko otoczenie. Niemcy mówią, że to jest taki… że my jesteśmy depozytariuszami. Tak mówią Niemcy, ci ziomkowie stąd, że to jest depozyt taki, który oni zrobili tu. Ale ten depozyt nie może trwać wiecznie. [Dyrektor Muzeum Regionalnego w Świebodzinie] W tamtym okresie zmieniło się radykalnie oblicze gospodarcze Świebodzina. Zarzucono zupełnie dawne tradycje browarnicze oraz włókiennicze. Od lat 60. w mieście i okolicy rozwijały się natomiast nowe gałęzie produkcji i wytwórczości: przemysł termotechniczny, meblowy, drzewny, rolno-spożywczy, a także rolnictwo i sadownictwo. Świebodzin na przełomie lat 80. i 90. zasłynął z bogatego życia politycznego, np. działalności podziemnej NSZZ „Solidarność” i głośnych w całym kraju protestów społecznych (Zwiernik 2009). Okres transformacji polskiej po 1989 r. to pojawienie się wielu nowych firm, często z kapitałem zagranicznym, a także miejscowych firm handlowo-usługowych o specjalnościach od budowlanej po poligraficzną. Po przekształceniach rozwija się również rolnictwo i przemysł spożywczy, często w formie nowoczesnych gospodarstw, przedsiębiorstw i spółek. Największe firmy związane są z przemysłem termotechnicznym i meblowym. Funkcjonują także firmy zagraniczne, z których do największych należą „Keiper” (produkcja na potrzeby przemysłu motoryzacyjnego), „Recaro” (przemysł lotniczy) oraz „Sprick” (montaż rowerów). Działają tu również firmy zajmujące się produkcją okien oraz spedycyjne. Życie społeczne w mieście budują instytucje kulturalne, takie jak Muzeum Regionalne, Dom Kultury, Biblioteka Miejska oraz szkoły i stowarzyszenia (np. prężny Świebodziński Związek Kresowian). Sam Świebodzin obecnie kojarzony jest ze wzniesioną w 2010 r. żelbetową Figurą Jezusa Chrystusa Króla Wszechświata, która jest najwyższą rzeźbą tego rodzaju na świecie. Głównym inicjatorem i pomysłodawcą budowy pomnika był proboszcz Sanktuarium Miłosierdzia Bożego w Świebodzinie – ks. prałat Sylwester Zawadzki, który w 2001 r. rozpoczął działania zmierzające do wybudowania 342 pomnika o wielkości zbliżonej do pomnika Chrystusa Odkupiciela w Rio de Janeiro (Największy na świecie pomnik Chrystusa Kró‑ la 2010; Poświęcono figurę Chrystusa Króla w Świebodzinie 2010; Skubiś, Regmunt 2010). W roku 2006 rada miejska Świebodzina podjęła nawet uchwałę w sprawie ustanowienia Chrystusa Króla patronem miasta oraz gminy Świebodzin (Chrystus Król patro‑ nem gminy 2006). Pomysł ten nie został jednak zrealizowany ze względu na sprzeciw Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. Świebodzin to jest Jezus i to sanktuarium, ale oni się zamknęli do sanktuarium. Oni nie są zainteresowani, żeby ci goście wjeżdżali do miasta. Więc jest Jezus, autokar pod Teskiem, i zakupy tam i toaleta. Przejście do sanktuarium i te trzy tam do zbierania pieniędzy, te puszki. Ja się śmiałam ostatnio, że ksiądz był leniwy i zrobił, żeby polskich i euro razem nie wrzucali. To też nie przyciąga do centrum, bo to jest tylko wycieczka między pomnikiem a kościołem i koniec. Te autobusy nawet nie wjeżdżają do Świebodzina. Właściwie tylko kościół ma do tego prawo i absolutnie nikt nie będzie z nim wojował ani niczego robił. I kościół jest w ogóle niezainteresowany, żeby ci ludzie zjechali do miasta, bo to wtedy ich kłopot, bo nie zostawią pieniędzy w tym pamiątkarskim przy Jezusie i sanktuarium w tych puszkach. Był jakiś program „Gazety Lubuskiej”, jakiś artykuł na temat jak nam się polepszyło tutaj w związku z Jezusem. I fascynujące było to jak zadzwonił pan redaktor i spytał jaki ja mam do tego stosunek? Ja mówię, że taki, że nam się nie polepszyło, a wręcz pogorszyło, bo wydaje mi się, że miasto Świebodzin kończy się na tamtej części przy Tesco i na Osiedlu Łużyckim. I ten pan był w ogóle zbulwersowany, bo on się tak zdziwił na to co ja powiedziałam. On się tego nie spodziewał. On do mnie mówi: „Absolutnie, wie pani co, ja jestem zaskoczony, że pani coś takiego mówi, bo to jest chluba i chwała, państwo czerpiecie ogromne zyski, macie mnóstwo pieniędzy i w ogóle, bo on jest i tu ludzie zjeżdżają i tam śpicie na pieniądzach”. I potem ja byłam w szoku, bo rzeczywiście artykuł opierał się na tym, że jest tak cudownie i wspaniale i że tam z punktu widzenia jakichś tam pojedynczych mieszkańców, że to jednak się nie przyczyniło. Ale w ogóle, że się tak przyczyniło, że my tu nic nie robimy, tylko 343 �śpimy na pieniądzach. Odbijamy kupony od Jezusa27. [Przedsiębiorczyni z centrum Świebodzina] Badany przez nas fragment Świebodzina to około 7-kilometrowy odcinek DK92 pomiędzy niewielką wsią Grodziszcze po wieś Wilkowo. Na tym odcinku „stara dwójka” przebiega pod wiaduktem drogi ekspresowej S3 oraz krzyżuje się z dawną drogą krajową nr 3 (dziś drogą gminną), prowadzącą do autostradowego węzła w Jordanowie. Szczególnie zaś interesowały nas okolice tego ostatniego skrzyżowania, gdzie funkcjonuje niewielki kompleks obsługi transportu dalekobieżnego – stacja paliw, bar, parking dla tirów, market oraz punkt naprawy CB. To także przystanek autokarowego tranzytu turystycznego oraz coraz częściej busów wiozących emigrantów zarobkowych do krajów Europy Zachodniej. Komunikacyjne położenie Świebodzina wydaje się wyjątkowo atrakcyjne. Węzeł w Jordanowie znajduje się 10 km od centrum miasta, a na sieć lokalnych połączeń drogowych prócz DK92 oraz „starej trójki” na linii Świnoujście – Goleniów – Szczecin – Gorzów Wielkopolski – Świebodzin – Zielona Góra – Legnica – Jelenia Góra – Szklarska Poręba, składają się także droga wojewódzka nr 276 pomiędzy Świebodzinem a Krosnem Odrzańskim oraz droga wojewódzka nr 303 prowadząca do Babimostu. Pewne rzeczy się powoli wyłaniają właśnie z tego położenia na skrzyżowaniu tych szybkich dróg. Trochę firm jest. Zawsze te firmy chyba biorą pod uwagę tę lokalizację, bo tu jest to skrzyżowanie nie tylko dróg, ale również kolei. Ta główna kolej jest modernizowana, to też jest ważne. Ale myślę, że Świebodzin za bardzo nie pracuje na to. My widzimy, że tutaj ludzie biznesu przychodzą, pytają o plan, pytają o burmistrza. Po prostu zjawiają się. Miasto nie musi za bardzo dbać i nie dba. Powiedzmy szczerze, że nie jest miastem, które strasznie się promuje. Tu jak gdyby taki mechanizm sam działa. Jest tutaj też paru takich rzutkich przedsiębiorców, którzy właśnie też tutaj sprowadzają biznesy do tego miasta. Także wpływ tych dróg myślę, że jest jak najbardziej pozytywny. Zresztą ludzie się też chwalą nowoczesnością, to jednak jest nowa 27 Wspominany przez rozmówczynię artykuł to opublikowany na łamach „Gazety Lubuskiej” Pomnik Chrystusa maszynką do zarabiania pieniędzy? autorstwa Rafała Krzymińskiego (2013). 344 droga. Chociaż na razie nie zmienia to faktu, że młodzież po prostu odpływa z tego miasta i miasto wymiera właściwie. Nie ma rynku dla młodych osób. Oczywiście mogą tworzyć firmy itd., ale jednak to miasto troszeczkę wymiera i to widać. Poza tym miasto jak gdyby przestaje być atrakcyjne inwestycyjnie też. Bardzo dużo osób szuka sobie domów poza miastem. Jest problem z nieruchomościami w mieście i problem również z lokalami. W centrum lokale są puste. Także są jakieś takie trendy, ale my obserwujemy to tylko. Na razie jakiegoś takiego mechanizmu jak we wschodnich Niemczech, to tutaj nie widzimy, żeby taki totalny odpływ ludności był. Bo z drugiej strony… Te wioski wszystkie tutaj na tej trasie, to były wioski, w których się nic nie działo. Dopiero jak przychodzą ludzie, a przychodzą, bo wolą wieś od miasta. Więc to ludzie jak gdyby z miasta albo gdzieś tam reemigrują, albo gdzieś tam przeprowadzają, z różnych kierunków ludzie przychodzą. I coś się aktywizuje i ta aktywność wiosek jest duża. [Dyrektor Muzeum Regionalnego w Świebodzinie] Pomiędzy DK92 w odległości 7 km od Świebodzina znajdują się położone niemal naprzeciwko siebie sołecka wieś Rzeczyca oraz strukturalnie zależna od niej osada Wityń. W latach powojennych do 1954 r. Rzeczyca pełniła funkcję siedziby wiejskiej gminy o tej samej nazwie. W 1946 r. została przyłączona do województwa poznańskiego, a cztery lata później wraz z całym powiatem świebodzińskim weszła w skład nowo utworzonego województwa zielonogórskiego. Gmina Rzeczyca została zniesiona w 1954 r. wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin28. Na obecną infrastrukturę społeczną Rzeczycy składa się filia Biblioteki Publicznej, Ochotnicza Straż Pożarna oraz posterunek policji. Wityń z kolei to blisko 50-osobowa miejscowość, w której na terenie XIX-wiecznego folwarku z powodzeniem działa winnica „Łukasz”. Jest to rodzinna inicjatywa założona w 2009 r., bazująca na dawnych tradycjach winiarskich, znanych na tym terenie od XIV w. Od 2014 r. przedsiębiorcy ci zajmują się również hodowlą danieli. Mieszkańcy tych miejscowości, zwłaszcza Rzeczycy, w 2011 r. weszli w konflikt z lokalnymi władzami w związku z planowaną tam 28 www.pl.wikipedia.org/wiki/Gmina_Rzeczyca_(wojew%C3%B3dztwo_zielonog%C3%B3rskie) (data dostępu 06.06.2017). 345 �budową biogazowni. Protesty te w dużej mierze wiązały się z tym, że rezydentom Rzeczycy nie wyjaśniono idei działania biogazowni, sądzili więc, że jest ona tożsama ze spalarnią śmieci. Czy teraz przez wieś mają przejeżdżać setki tirów, wioząc śmieci z Polski i Niemiec? Czy nasza wieś ma być śmietnikiem dla innych? (…) Setki jeżdżących i wożących kiszonkę samochodów to zagrożenie zarówno dla bezpieczeństwa mieszkańców, jak też okolicznych domów. Te bowiem mogą popękać. Problemem dla mieszkańców mogą też być wyziewy z biogazowni (…) Dlatego nie zgadzamy się na budowę” (Wachnik 2011). Na pograniczu gminy Świebodzin oraz gminy Lubrza zlokalizowana jest wieś Wilkowo. Podobnie jak w przypadku Rzeczycy wieś ta w latach 1945-1954 pełniła funkcję siedziby gminy dla dziewięciu okolicznych wiosek, później siedziby gromady dla siedmiu wiosek. W Wilkowie egzystował najpierw Rolniczy Zespół Spółdzielczy, a potem przez lata duży, około 1200 ha PGR, który wybudował osiedle bloków mieszkalnych29. Miejscowość ta leży 3 km na zachód od Świebodzina, 32 km na północ od Zielonej Góry i 56 km na południe od Gorzowa Wielkopolskiego. Przebiegająca przez nią DK92 stanowi barierę przestrzenną, powodując rozrastanie się wsi wzdłuż szlaku komunikacyjnego oraz destrukcję jej układu funkcjonalnego (dawniej była to wieś owalnicowa). Przestrzeń Wilkowa jest więc podzielona na część zabudowy z kościołem i jeziorem oraz mieszkaniówkę z polami. Wprowadzenie miejskich chodników, przejść dla pieszych i zmiana przestrzeni wspólnej w korytarz transportowy całkowicie zmieniła jej wizerunek. Do charakterystycznego elementu krajobrazowego tej miejscowości należy Jezioro Wilkowskie, wokół którego istniało jeszcze do niedawna napięcie powodowane problemami z utrzymaniem czystości jego okolic, które należały do prywatnego właściciela. 29 www.lwkz.pl/monument/show/id/606/letter/W/location/245 (data dostępu 10.03. 2014); www.bip.swiebodzin.eu/system/obj/6465_uchwala_XLVI.619.10_Wilkowo. pdf (data dostępu 10.03.2014). 346 W roku 2014 miasto wykupiło plażę nad jeziorem i zajęło się przywracaniem porządku (zob. Sitarz 2015). Wieś posiada Klub Sportowy „Bizon”, zarejestrowane Koło Gospodyń Wiejskich. Funkcjonuje w niej również świetlica wiejska, przy miejscowej plebanii aktywnie działa Stowarzyszenie „Caritas”, mieszkańcy wsi udzielają się w chórze kościelnym oraz kołach różańcowych. W miejscowości tej natomiast brak szkół i przedszkoli, nie ma w niej także ani domu kultury, ani biblioteki publicznej. W Wilkowie znajduje się jedno duże ponad 800-hektarowe gospodarstwo rolne zatrudniające około 100 pracowników oraz dwa mniejsze. Wszystkie specjalizują się w uprawie zbóż. Ponadto na terenie wsi funkcjonują m.in. takie firmy jak: MHS specjalizujący się w produkcji zabudów i przyczep do transportu drewna (zatrudnia około 150 osób), fabryka okien drewnianych (zatrudnia 200 osób), irlandzka spółka rolna Lambe Farm (zatrudnia 100 osób), oddział Diesel System Service zajmujący się diagnostyką i naprawą części samochodowych (zatrudnia 20 osób)30. Ponadto dla wilkowskiej przydrożności charakterystyczne są: stacja paliw Polmax wraz z usługami gastronomicznymi, parkingiem dla tirów oraz myjnią, kantory wymiany walut czy czynne całą dobę małe sklepiki wielobranżowe. Nad jeziorem Wilkowskim znajduje się też ośrodek wypoczynkowy z 30 domkami dla wczasowiczów, będący własnością prywatną, z dostępem do plaży i pomostu. Czwarty odcinek badań: „lepiej jest zjechać na dobry parking i odetchnąć jak trzeba” W odległości 3 km od Wilkowa przydrożny krajobraz badanego przez nas terenu zaczyna nabierać nieco odmiennego charakteru niż dotąd. Jego specyficzność rozpoczyna się wraz z wjazdem do osady Janisławiec, której struktura przestrzenna ograniczona jest do jednego gospodarstwa oraz średniej wielkości centrum obsługi 30 www.bip.swiebodzin.eu/system/obj/5337_strategia_1_-_Strategia_Gmina_ Swiebodzin.pdf (data dostępu 06.06.2017). 347 �transportu towarowego (parking dla ciężarówek, stacja paliw, myjnia, restauracja oraz całodobowo działający market). Jest to jeden z nowopowstałych kompleksów, podobnych do tych w położonych dalej na zachód Stoku, Poźrzadle, Torzymiu, Pniowe oraz Boczowie. W większości przypadków, tak jak w Janisławcu, kompleksy te zostały wybudowane lub rozbudowane w pierwszych latach po otwarciu nowego odcinka autostrady A2, na której poza zwykłymi parkingami nie istnieje infrastruktura odpowiadająca potrzebom kierowców ciągników siodłowych. Janisławiec, a także oddalone od niego o niespełna 4 km Mostki, również z charakterystycznymi dla tego odcinka DK92 autoportami, w tym jednym z większych w Polsce działającym od połowy lat 90. XX w. – Portem 2000, należą do wiejskiej gminy Lubrza. Tę niewielką gminę tworzy 9 sołectw wraz z 10 innymi, mniejszymi osadami. Zamieszkuje ją 3560 osób, z czego 10 osób rezyduje w Janisławcu i około 500 w Mostkach31. Infrastruktura społeczna gminy Lubrza to m.in.: Urząd Gminy, Zakład Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej, posterunek policji, gimnazjum, trzy szkoły podstawowe oraz dwa przedszkola czy pięć oddziałów Ochotniczej Straży Pożarnej. Gmina ta jest zaliczana do jednej z tzw. Pereł Lubuskich (obok niej są to Bytnica, Lubniewice, Łagów oraz Sulęcin). „Lubuskie Perły” to międzygminne porozumienie turystyczne, zawiązane w 2012 r. w Łagowie Lubuskim. Jego celem jest współpraca na rzecz rozwoju oraz promocji turystyki, sportu i rekreacji w regionie, głównie ze względu na jego potencjał przyrodniczy, historyczny i kulturowy. I tak na terenie gminy Lubrza są to liczne zabytki sakralne (XVII-wieczne drewniane kościoły, w Nowej Wiosce i Boryszynie oraz kościoły w Przełazach, Mostkach i Lubrzy) czy potężne fortyfikacje Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. 31 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 113, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-strukturaoraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21. html (data dostępu 30.05.2017). 348 Wedle naszych rozmówców pracujących w Urzędzie Gminy Lubrza teren tej jednostki terytorialnej cechuje intensyfikacja wewnętrznych migracji ludności: Na przykład jedna z miejscowości w przeciągu dwóch lat została zasilona 60 osobami – przeniosły się z małych i dużych miasteczek i to wywołało np. konieczność ponownej organizacji okręgów wyborczych. W okolicach jest bardzo wyraźny trend, polegający na wyludnianiu się małych miasteczek i przenoszeniu się ich mieszkańców na wieś. Tak dzieje się właśnie w Lubrzy. Wyjątkiem są Mostki, które przez swoje położenie przy dwójce nie jest w ogóle atrakcyjna. Poza tym kto mógł, to w ogóle wyjechał (…) To jest w ogóle ciekawe wobec tego, że w gminie pomiędzy 1947 a 1975 nie powstał ani jeden nowy dom. Na tych terenach po 1945 ludność przesiedlona nie potrafiła się zasymilować. Miałam okazję widzieć dokumenty, w których można było wyczytać, co dokładnie zastawali przesiedleńcy, że na teren Lubrzy pierwszymi przesiedleńcami byli ludzie z okolic Szczyrku. Przed wojną Lubrza miała charakter miejscowości uzdrowiskowej, gdzie leczono schorzenia górnych dróg oddechowych, bo tu była wysoka wilgotność oraz olejki eteryczne. Kiedyś nad samym jeziorem znajdowały się budynki sanatoryjne – potem rozebrane po zakończeniu II wojny światowej, a cegły przekazane na odbudowę Warszawy. A jeszcze powiem, znów a propos przesiedleń, że niemieccy mieszkańcy Lubrzy byli zmuszani do wyprowadzania się z tej miejscowości ze względu na długotrwałe, szkodliwe oddziaływanie tego mikroklimatu. [Pracowniczka Urzędu Gminy w Lubrzy] Z pewnością też sama Lubrza krajobrazowo i geograficznie jest bardziej związana z przebiegającą w odległości około 2 km od centrum wsi autostradą A2, niż z oddaloną od niej około 8 km DK92. Pojawienie się autostrady nie zmieniło zbytnio krajobrazu, ponieważ została poprowadzona w tym miejscu dokładnie po wyznaczonej trasie jeszcze przez Niemców w czasie II wojny światowej. Tak więc oprócz jakieś niewielkiej wycinki lasów autostrada nie zdewastowała przestrzeni gminy. Tu także miał miejsce tylko jeden i to w dodatku jednoosobowy protest skierowany przeciwko autostradzie. Chodziło o poziom hałasu w Nowej Wiosce – położonej z resztą dalej od A2 niż sama Lubrza, bo około 5 km, nad 349 �jeziorem Lubie. Protestował jeden mężczyzna, którego dom znajduje się nad samym jeziorem, który twierdził, że ciągle słyszy tę autostradę. Inni mieszkańcy nie słyszeli. Wykonano oczywiście pomiary, ale niczego to nie zmieniło, ponieważ były w normie. W gminie się z niego śmieją, że słyszy coś, czego wcale nie słychać. My tu z gminy Lubrza korzystaliśmy z autostrady, kiedy była już gotowa na tym odcinku, ale jeszcze nieoddana do użytku. Ludzie chodzili tam na spacery, jeździli sobie na rowerach i bardzo się to wszystkim podobało – dobra droga i można było sobie poszaleć. [Pracownik Urzędu Gminy w Lubrzy] Stąd też odwiedzane przez nas Janisławiec i Mostki są w pewnym sensie odseparowane społecznie i kulturowo od centrum gminy – odznaczają się bowiem odmienną strukturą przestrzenną i ekonomiczną. W Mostkach oraz w jej okolicach istnieje dobrze rozwinięta sieć infrastruktury gastronomicznej, najczęściej w postaci wspominanych przez nas wielkich kompleksów handlowo-usługowych, przeznaczonych głównie dla kierowców samochodów ciężarowych. To, co najbardziej charakterystyczne dla ich przydrożności, to niewielki autoport „Las Vegas”, zlokalizowany w samym centrum wsi, bezpośrednie sąsiedztwo klubu-nocnego z filialnym kościołem parafii w Lubrzy oraz potężny kompleks Port 2000, obsługujący transport towarowy wraz z jednym z najbardziej specyficznych miejsc dla tego odcinka DK92 mini zoo, w którym żyją m.in. egzotyczne zwierzęta, takie jak zebroidy, wielbłądy, papugi i małpy. Na terenie portu znajduje się także stadion piłkarski trzecioligowej Formacji Port 2000. Mostki to także zespół pałacowo-folwarczny, który w okresie powojennym został zaadaptowany na nadal w nim działającą szkołę oraz przedszkole, Zespół Umocnień Grupy Warownej Lietzmann oraz powstała w 1864 r. tzw. Wieża Bismarcka32. Ponadto przez wieś biegnie linia kolejowa Poznań – Rzepin – Frankfurt, która obsługuje zarówno ruch pasażerski jak i towarowy. 32 Mieszkańcy Mostek oraz okolic używają tego określenia, choć wszystko wskazuje na to, że nie jest jedną z prawie 240 wież wybudowanych na całym świecie. Wieża w Mostkach nie znajduje się na liście wież Bismarcka i jest to po prostu tzw. Aussichtsturm, czyli wieża widokowa. 350 Przydrożny krajobraz, którego specyfika wiąże się z obecnością parkingów, stacji benzynowych, barów, serwisów napraw samochodów ciężarowych, radia CB oraz nawigacji, kantorów wymiany walut, marketów, moteli i zajazdów charakteryzuje także trzy kolejne miejscowości położone w obrębie gminy Łagów. Gmina ta zajmuje centralną część województwa lubuskiego; znajduje się mniej więcej w połowie drogi między Gorzowem Wielkopolskim a Zieloną Górą, na terenie trzech obszarów krajobrazowych. Stanowi ośrodek turystyczny i wypoczynkowy, zwany Perłą Ziemi Lubuskiej (jej obszar jest zaliczany do I i II kategorii walorów turystycznych). Składa się z 12 sołectw oraz 8 osad i przysiółków. Autostrada A2 przebiega niemal przez jej środek, a znaczna część gminy znalazła się w głównym paśmie zagospodarowania związanego z układami liniowymi o znaczeniu krajowym i europejskim. Ponieważ położona jest w trójkącie małych miast (Świebodzin – Sulęcin – Rzepin), to jej potencjał inwestycyjny zaliczany jest do grupy A (Strategia Rozwoju Gminy Łagów do 2023 2016). W roku 2016 gminę Łagów zamieszkiwało 5014 osób33. Już w latach międzywojennych siedziba gminy, Łagów, był znaną miejscowością letniskowo-wypoczynkową o cechach uzdrowiska i tak pozostało do dzisiaj, choć dopiero w 1974 r. oficjalnie został uznany za potencjalny ośrodek uzdrowiskowy34. W 1945 r. niezniszczona poważniej miejscowość została włączona do Polski. Jej dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec. Mimo głębokich zmian Łagów utrzymał swoją rekreacyjną funkcję, potwierdzoną budową ośrodków wypoczynkowych35. Struktura gospodarki gminy Łagów oparta jest na podstawowej funkcji, jaką jest turystyka. Wiodącą do czasu przemian ustrojowych w Polsce była 33 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju teryto‑ rialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 113, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-122016-r-,6,21.html (data dostępu 30.05.2017). 34 Łagów jest miejscowością o miejskiej strukturze przestrzennej – w latach 1808-1932 posiadał z resztą prawa miejskie. 35 www.pl.wikipedia.org/wiki/%C5%81ag%C3%B3w_(powiat_%C5%9Bwiebodzi%C5%84ski) (data dostępu 31.03.2014). 351 �funkcja rolnicza, oparta głównie na sektorze państwowym PGR. Uległa ona załamaniu na rzecz turystyki. Funkcjami pomocniczymi są przemysł i usługi pracujące na rzecz turystyki. Struktura produkcji przemysłowej jest mało zróżnicowana i opiera się o przemysł drzewny i leśny, ograniczony położeniem prawie całej gminy na obszarze Łagowskiego oraz Gryżyńskiego Parku Krajobrazowego. Strefa usług wiąże się z obsługą głównie turystyki i obejmuje handel, bankowość, warsztaty naprawcze, gastronomię, usługi pocztowe. Na podstawowy potencjał produkcyjno-usługowy gminy składają się następujące elementy: 52 obiekty turystyczne z 2,5 tys. miejsc noclegowych, kilkanaście obiektów produkcji drobiarskiej z produkcją 300-400 tys. sztuk rocznie, kilka wielkoobszarowych gospodarstw farmerskich na bazie dawnych PGR nastawionych na produkcję zbóż (właścicielami części gospodarstw są osoby z Niemiec i Holandii), indywidualne gospodarstwa rolne, dwa tartaki, stacje benzynowe, kilkanaście warsztatów związanych z obsługą ruchu drogowego, kilkadziesiąt obiektów handlowych oraz kilkanaście obiektów gastronomicznych (Strategia Rozwoju Gminy Łagów do 2023 2016). Gmina Łagów to w większości duże ośrodki wiejskie, a większość z nich to owalnice z infrastrukturą urbanistyczną z okresu sprzed II wojny światowej z podstawowymi obiektami umożliwiającymi samodzielne funkcjonowanie (sklep, przystanek autobusowy, straż pożarna, kościół itp.). Tam, gdzie miały siedziby PGR-y infrastruktura zakłócona jest nowym rodzajem budownictwa wielorodzinnego (blokowego), który kontrastuje z istniejącą zabudową poniemiecką. Rzadkością są nowe (poza Łagowem) obiekty budownictwa jednorodzinnego, zrealizowanego w okresie powojennym. Dysonans architektoniczny powodują także obiekty budownictwa przemysłowego i inwentarskie, zrealizowane w okresie ustroju socjalistycznego. Infrastruktura drogowa gminy, to nie tylko autostrada A2 oraz DK92, ale także osiem dróg powiatowych – niskiej jakości, wymagających modernizacji, 92 km dróg gminnych – najczęściej gruntowych lub utwardzonych charakterystycznym na tym terenie brukiem. Ponadto gmina pozbawiona jest gazu systemowego, 352 co znacząco wpływa na problemy z pozyskiwaniem inwestorów (Strategia Rozwoju Gminy Łagów do 2023 2016). Do jej infrastruktury społecznej można zaliczyć m.in.: Urząd Gminy, Bibliotekę Publiczną w Łagowie wraz z filiami, Ośrodek Pomocy Społecznej w Łagowie, Samorządowe Szkoły Podstawowe wraz z Oddziałami Przedszkolnymi, Zespół Edukacyjny w Łagowie, Zakład Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Gronowie, oddział Banku Spółdzielczego w Łagowie, dwa punkty apteczne, Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Łagowie. W gminie zarejestrowanych jest 12 organizacji pozarządowych, w tym 5 sportowych oraz jedno stowarzyszenie Ochotniczej Straży Pożarnej. Charakterystyczny jest brak organizacji tzw. trzeciego sektora w miejscowościach poza Łagowem, a także nieobecność organizacji nieformalnych, takich jak koła gospodyń wiejskich, zespoły śpiewacze, taneczne, organizacji zrzeszających i działających na rzecz dzieci, młodzieży, osób starszych. W Łagowie nie działa klub seniora, Uniwersytet III Wieku. Niewidoczne są też organizacje sportowe inne niż piłkarskie. Łagowskie miejscowości, przez które przebiega DK92 to Stok, Gronów oraz Poźrzadło. Pierwsza z nich zamieszkiwana jest przez 135 osób. Do 1945 r. funkcjonowała jako niewielka osada skupiona wokół folwarku. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa zielonogórskiego36. Stok należy do wsi popegeerowskich. Tu były kiedyś pegeery, to jest miejscowość popegeerowska, to tak nieładnie brzmi, nie? Ale się nic nie działo. Tu nie było, tak jak na wsiach normalnych, że gospodarze. Tu się często ludzie wymieniali, kierownik odchodził, ludzie za nim szli. Drugi przychodził ze swoim ludźmi. Taka cyganeria jest tak zwana. Jak my, że za mieszkaniem. Właśnie, my tutaj jedni z ostatnich już żeśmy się sprowadzili, bo po nas już mało kto tutaj się sprowadził. [Sołtys wsi Stok] W listopadzie 2008 r. po konsultacjach z mieszkańcami Gronowa i Stoku podjęto uchwałę o w sprawie podziału sołectwa Gronów 36 www.pl.wikipedia.org/wiki/Stok_(wojew%C3%B3dztwo_lubuskie) (data dostępu 25.03.2014). 353 �i utworzenia sołectwa Stok i określenia granic tych sołectw37. W roku 2009 dawny folwark został całkowicie zniszczony, zaś na jego miejscu rozpoczęto budowę kompleksu usługowo-hotelowego, w skład którego wchodzą: motel, market spożywczo-przemysłowy oraz stacja benzynowa. Kompleks częściowo został oddany do użytku w 2010 r. (stacja benzynowa oraz market, a w 2011 r. motel38). Jego operatorem jest prężnie rozwijająca się Grupa Citronex, bazująca na polskiej rodzinnej firmie założonej w 1988 r. w Zgorzelcu. Działa w trzech sektorach biznesu: spedycja i logistyka, myjnie samochodowe oraz dojrzewalnie bananów. Inwestycja Citronexu w Stoku znacząco wpłynęła na krajobraz społeczny, ekonomiczny i przestrzenny wsi. To po prostu była taka umowa. Kiedyś poszedłem do niego, oni tu budowali hotel, nie mieliśmy żadnej świetlicy. Jako sołtys poszedłem, bo on takich tam kontenerów, z tych kontenerów. Ja mówię, żeby dał ze dwa kontenery, to dzieciom jakąś salę zrobię. A on mówi, że jak będziemy współpracować, to nam wybuduje. To w zamian za zgodę mieszkańców na lewoskręt. Wszyscy mieszkańcy podpisali panu prezesowi lewoskręt do niego, bo on nie miał. On tylko miał od strony Świebodzina wjazd. Nie miał od strony Świecka wjazdu. Więc wszyscy mieszkańcy poszli mu na rękę, więc on za to, za tą wdzięczność postawił nam świetlicę. Trochę miał więcej zrobić, ale wyszło jak wyszło. Zrobił nam dach. Myśmy czekali, bo on troszkę nam więcej obiecał, ale tak wyszło (…) To jest największy eksporter… Kiedy oni to zaczęli budować tutaj? No już jest parę latek. Szybko wybudowali to. Z pięć lat będzie. Pięć lat już jest otwarte. I ze dwa lata budowali. Troszkę drzew tam wycięli za dużo, troszkę problemów, tego, ale… tu było straszne wszystko. Te pegeery padły, to te obory, stodoły. Waliło się wszystko, to strasznie wyglądało. Wjechał gościu – zrobił. I mamy z tego pożytek. Sklepu nie mieliśmy, nie? A to już też jest. W tym sklepie są rzeczy drogie i są tańsze, nie? I dochody już mają. On sobie wtedy powiększy parking, bo ta ziemia jest jego aż do granicy żelechowskiej. On to wszystko wykupił, on to wszystko szykuje. To jest wszystko jego ziemia. Od 37 Uchwała nr XXI/129/08 Rady Gminy Łagów z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie podziału sołectwa Gronów i utworzenia sołectwa Stok i określenia granic tych sołectw, www.kopialagow.bip.net.pl/?a=145 (data dostępu 11.06.2017). 38 Zob. www.otonoc.pl/nocleg-6305-motel-picaro (dostęp 28.03.2014). 354 autostrady, wszystko w tę stronę. Aż tam do tego lasu, to jest jego, nie? I on ma tam myjnię, tam jest Carrefour, restauracja. I jest dwadzieścia sklepów przygotowanych do otwarcia. W przyszłości on planuje, żeby tam był na miejscu lekarz, fryzjer, usługi. On ma całą bazę w Zgorzelcu. I on chce tu całą bazę przenieść. Około tysiąca tirów, tu umowę pospisuje. Tutaj, chce przenieść tutaj. Tu chce mieć główną bazę. Tam chce mieć tylko filię, a tutaj główną mieć, bo tu jest bliżej granicy już, nie. I stąd ruszają tiry jego, bo on też ma kupę tych tirów… tę myjnię, cała obsługa tego wszystkiego, hotele itd. Tylko ciężko go złapać… on gdzieś tam, na jachcie gdzieś tam na Karaibach bez przerwy i… często jest w Peru. To jest najbogatszy człowiek, który znajduje się w pierwszej 20. w Polsce. Bogaty człowiek, jak on daje 10 baniek, to jakby dla mnie dał, to jestem do końca życia ustawiony i cały Stok. Ale jest dostępny, można z nim porozmawiać, tak że nie jest taki… normalnie tak jak z człowiekiem, on się nie wyteguje, on potrafi robotnika w dupę kopnąć jak go zdenerwuje, on taki prosty chłop. On doszedł, od zera dochodził do tego wszystkiego, nie? Ponad setka ludzi zatrudnienie znajdzie, bo to będzie duże, wielkie. To jest firma bananowa. Ja jak jakąś imprezkę robię, a potrzebuję tam, grochówy ostatnio nie? Ugotowali grochówy za darmo na dożynki. Tam kiedyś, dwa razy czy nawet trzy dali banany. To 20 kilo bananów dali raz, drugi, trzeci. Ja poszedłem, a oni „Po co pan?” – „Po banany” – „To wózkiem przyjedź, bo to ciężkie”. I tak pojechałem, taczką. No dzieciakom te banany porozdawałem, na dożynkach kiedyś mieliśmy, nie? I trzeba delikatnie, małą łyżeczką, bo jak bym za wiele żądał, to wiadomo. A tak raz, dwa razy w roku, to pomogą, nie? Coś tam pomogę jakiegoś, tych, tych, tej kostki brukowej czy tam tej zupki czy bananów. Zawsze, jeszcze się nie spotkałem, żeby odmówili, nie. Nawet salę restauracyjną udostępnili na Mikołaja, nie ma problemu. Jakby otworzyli to wszystko tak, jak zaplanuje… Niech otwierają, niech coś się dzieje. [Sołtys wsi Stok] Stok nie jest jedynym miejscem przy DK92, w którym pojawiły się inwestycje Grupy Citronex. Wcześniej w 2005 r. firma otworzyła myjni TIR w Torzymiu. Myjnia usytuowana jest 35 km od przejścia granicznego w Świecku a stacją paliw pod szyldem BP w miejscowości Mostki39. 39 www.citronex.pl/pl/citronex-group/historia/ (data dostępu 06.06.2017). 355 �Niespełna 2 km od Stoku zlokalizowany jest zamieszkiwany przez 107 osób Gronów. Wieś leży w otulinie Łagowsko-Sulęcińskiego Parku Krajobrazowego, od zachodu i północy otoczona jest lasami, od południa przylega do DK92 i autostrady A2. Przez wieś przebiega także droga powiatowa nr 1236F Gronów-Łagów-Sieniawa. Wieś w 1421 r. stała się własnością joannitów i pozostała nią aż do kasacji zakonu w XIX w. Z jednym folwarkiem, owczarnią i młynem wodnym przynależała do komturii w Łagowie. Od XVIII w. do Gronowa należał wspomniany folwark Stok. Wieś do zakończenia II wojny światowej znajdowała się w rękach, najpierw pruskich, później niemieckich. Przed wojną w Gronowie funkcjonowała szkoła, sklep towarów kolonialnych, browar oraz gospoda. W granicach polskich Gronów znalazł się po 1945 r. Od 1999 r. znajduje się w nowo utworzonym województwie lubuskim, powiecie świebodzińskim40. Wieś zachowała przedwojenny układ urbanistyczny z charakterystyczną zabudową wzdłuż drogi, tzw. ulicówką w kierunku Łagowa. Na terenie sołectwa Gronów funkcjonują firma wulkanizacyjna, zakład napraw samochodowych, motel, trzygwiazdkowy hotel, którego właścicielem jest PGNiG S.A., a także hurtownia budowlana. Ja miałem firmę od 1990 r. Najpierw miałem firmę w Łagowie. A od 2000 r. wybudowaliśmy tutaj od podstaw ten zakład. Nie było tam dojazdu do samochodów ciężarowych, a była taka potrzeba, żeby zrobić przy tej drodze właśnie taki serwis. No, nie było od Poznania do Świecka. Nie było takiej firmy, która by świadczyła usługi 24 h, więc, no, ja to wymyśliłem sobie, że zrobię to. No i trzeba było szukać miejsca tutaj, bliżej gdzieś przy drodze, no i kupiłem tutaj tą ziemię. I od początku zbudowaliśmy tutaj, żeby było bliżej, bo ciężarówki po prostu nie miały dojazdu do Łagowa (…) Zakładu nie muszę tak za dużo reklamować, bo jest przy samej drodze, wszyscy widzą. Jestem na rynku od 1990 r. i ludzie trochę już mnie znają i wiedzą, że jest otwarte zawsze u mnie. Mam swoich dużo klientów. [Właściciel wulkanizacji w Gronowie] 40 www.ziemialubuska.pl/1314,1281.html (data dostępu 29.03.2014). 356 Jeden rolnik był. Ale tak nie ma rolników. Kiedyś tak, wcześniej to w zasadzie każdy żył z rolnictwa, nie, to miał zawsze jakąś oborę, krowy, świnie i z tego się utrzymywał. No, a dziś, no, tutaj firm produkcyjnych za wiele nie ma, najbliżej w Świebodzinie. Tutaj większość to się zajmuje usługami. Ci co pracują, to co u nas tutaj w Gronowie, to wulkanizacja na przykład. Kiedyś jeszcze była stacja, której nie ma. No i hurtownia budowlana. No i co, mechanik jest. Kiedyś ludzie utrzymywali z rolnictwa – był pegeer, wiadomo, polskie rolnictwo. I jeszcze winiarnia, kolej tam jeszcze, to także też na stacji tak pracowali. To my pamiętamy to, bo przecież to lata 90., to transformacja była gospodarcza w latach 90., to wszystkie te zakłady upadły albo zostały sprywatyzowane, nie? (…) Taka bariera między osobami starszymi a młodymi jest bardzo widoczna. No, bo jednak te starsze osoby już nie mają takiego zaangażowania do pracy, nie, dużo mówią, ale wiadomo, mało robią. [Sołtys wsi Gronów] W miejscowości zlokalizowana jest nowoczesna oczyszczalnia ścieków, oddana do użytku w 2011 r. Inwestycja podniosła znacznie jakość życia mieszkańców, którzy narzekali na fetor w powietrzu pochodzący ze starej oczyszczalni. Przetarg na tę inwestycję o wartości 12 mln zł ogłoszono pod koniec 2009 r. W gronowskiej oczyszczalni utylizowane są ścieki z całej gminy Łagów41. Do wyjątkowych miejscowości na trasie DK92 należy zaliczyć ponad stuosobowe Poźrzadło – głównie ze względu na istniejące na jej terenie centrum obsługi transportu towarowego „Nevada Center”. Jest to swego rodzaju małe miasteczko podzielone na strefy parkingowe, handlowe i wypoczynku, zaprojektowane specjalnie dla kierowców i podróżnych. W kompleksie znajdują się dwie stacje paliw, kantor, butik z upominkami, sklep „Hobby”, serwisy CB, sklep z częściami i akcesoriami do samochodów, duży market oraz dwie restauracje i dwa bary czynne 24 h (w tym bar stylizowany na epokę „dzikiego zachodu”). Dla samochodów ciężarowych przeznaczony jest duży parking oraz 8-stanowiskowa myjnia. Z krajobrazowego punktu widzenia najbardziej wyróżniającym się elementem architektonicznym na terenie „Nevady Center” 41 www.wod-kan.inzynieria.com/cat/26/art/29121/gronow-ma-nowa-oczyszczalniesciekow#jump (data dostępu 29.03.2014). 357 �jest 16-metrowa „Piramida Horusa”, w której mieści się restauracja oraz sala konferencyjna. Została wzniesiona z kamienia przy zachowaniu wszelkich kątów i proporcji; ustawiono ją także zgodnie z kierunkami świata. Mieszkalną część Poźrzadła przecinają biegnące wzdłuż osi północ – południe drogi DK92 oraz 1236F. Po wojnie Poźrzadło zasiedliła głównie ludność z kresów wschodnich, ale także i z innych regionów Polski. Specyfiką wsi, prócz „Piramidy Horusa” jest XIX-wieczna pastorówka, w której obecnie mieści się Zagroda Agroartystyczna „Frankówka” wraz z galerią sztuki oraz salonem sprzedaży antyków. W Poźrzadle znalazłem się, ponieważ zgubiłem psa. Bardzo romantyczna historia. Jest bardzo ładny artykuł na ten temat „Jak Franek sprowadził sztukę do Poźrzadła”42. Czyli mój pies sprowadził mnie, czyli sztukę do Poźrzadła. Jechałem do Poznania w 1989 r. na targi sztuki wschodniej, czyli wszystkie te kraje komunistyczne, tam się wystawiali. No, po drodze zgubiłem psa, uciekł za zwierzem jakimś, nie wiem (…) Przy Poźrzadle uciekł, prawda. I ja, no niestety szukałem go wiele czasu i niestety nie znalazłem, bo… Ale skorzystałem z Telewizji Poznańskiej i Poznańska Telewizja pozwoliła właśnie dać dwa komunikaty o zaginięciu tego psa. I się okazuje, że za drugim komunikatem jednak faktycznie dotarłem do ludzi, którzy się zaopiekowali tym psem. Tak, tak. I ten. No i oczywiście dzwonili do mnie do galerii tam do Brukseli, prawda, że się pies znalazł, bo ja oczywiście zasugerowałem nagrodę jakąś za znalezienie tego psa. I tak właściwie wróciłem po psa i kupiłem dom. I od tego czasu, tak płynnie biorąc mój czas, to jestem między właśnie Brukselą a Poźrzadłem (…) Tutaj naprawdę była bardzo ciężka praca. [Właściciel „Frankówki”] Według zapisów w Planie Odnowy Miejscowości Sołectwa Poźrzadło – wieś zamieszkiwana jest przez społeczność łemkowską, kultywującą zwyczaje przodków. Mieszkańcy w większości są wyznania grekokatolickiego. 42 Kamińska K. (b.r.) Jak Franek sprowadził sztukę do Poźrzadła, www.frankowka.travel.pl/html/polski/franek.html (data dostępu 06.06.2017). 358 Ja miałem wiele pomysłów. Przede wszystkim pomysły integracji tutejszych ludzi. Pierwsza rzecz, tutaj jest bardzo ciekawe zjawisko, ale niedokończone do końca, że tutaj są dwie religie. Dwie są chrześcijańskie, ale jedna jest rzymskokatolicka, a druga jest grekokatolicka – Łemkowie są grekokatolicką. Więc ten, ja zasugerowałem na przykład, że przynajmniej powinna być raz na rok wspólna msza, prawda? Wszystko się w tym kościele dzieje tylko mają osobne msze. Grekokatolicy mają rano, prawda, a rzymskokatolicy mają po obiedzie, o 13. No, to miałem na myśli. Chciałem w ogóle zrobić rewitalizację kościoła, który wymaga tego, prawda? No, niestety wszystko się spaliło na panewce. Nie chcieli ludzie po prostu (…) Kościół nie spełnił się. Zwłaszcza, że tutaj za komuny, to była jedna msza, tylko właśnie rzymskokatolicka i ci grekokatolicy akceptowali to. Później jak dostali wolność, no to zażądali też i tej religijnej wolności dla siebie. [Właściciel „Frankówki”] Gmina Łagów, podobnie jak gmina Szczaniec, od kilku lat bezskutecznie prowadzi batalię o wcześniejszą budowę zjazdu z autostrady A2 w Gronowie43. Lokalne wykorzystanie nowej autostrady jest niewielkie, m.in. przez brak węzła komunikacyjnego pozwalającego na szybsze i wygodniejsze dotarcie do gminy. O ile mieszkańcy poruszają się DK92, a także siecią dróg powiatowych i gminnych, w celu dotarcia do swojego miejsca zamieszkania oraz do miejsc pracy, o tyle problematyczny staje się przepływ turystów czy osób i podmiotów chcących skorzystać z zaplecza technicznego dla obsługi podróżnych zlokalizowanych wzdłuż DK92. Brak węzła, obok niedomagań infrastrukturalnych samej gminy (problemy związane z kanalizacją, gazyfikacją oraz wodociągami), blokuje zewnętrzne inwestycje o charakterze produkcyjnym i magazynowym. Jest tzw. efekt korytarza. Na poziomie lokalnym efekt ten ma charakter przestrzenny i związany z trudnościami w sprawnej komunikacji pomiędzy rozdzielonymi obszarami. O wystąpieniu efektu decydują w tym wypadku nie tyle węzły drogowe, co przede wszystkim 43 W przypadku Gminy Łagów pozostawiono rezerwę terenową pod ewentualny dodatkowy węzeł z perspektywą jego budowy w 2030 r. Obecnie gmina nie ma „dostępu” do autostrady ze swojego obszaru. W związku z takimi założeniami, w 2000 r. przyjęto uchwałą XVII/112/2000 Rady Gminy Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Łagów, obręb Gronów dla terenów położonych w rejonie drogi krajowej Nr 2 i rejonie węzła projektowanej autostrady A2. 359 �liczba i rozmieszczenie tzw. infrastruktury prostopadłej, czyli dróg i kładek dla pieszych. Chodzi więc o problemy z dostępnością do określonych obiektów i nieruchomości położonych w bezpośrednim sąsiedztwie autostrady A2. Budowę węzła uznaje się za warunek konieczny dla rozwoju lokalnej przedsiębiorczości, zwłaszcza w sektorze logistyczno-magazynowym, a wyraźnie mniej w sferze produkcyjnej (Jurczak, Kawa 2012: 130-135; Komornicki 2013; Komża 2013). Budowa węzła w Gronowie nadal pozostaje pod znakiem zapytania. We wrześniu 2016 r. Konwent Zrzeszenia Gmin Województwa Lubuskiego przegłosował stanowisko w sprawie konieczności wybudowania zjazdów z autostrady A2 w miejscowościach Gronów oraz Myszęcin. W ten sposób poparł wcześniej podjęte stanowisko Sejmiku Województwa Lubuskiego, podtrzymujące apel wystosowany w tej sprawie już w marcu 2012 r. oraz stanowiska wójtów gmin Łagów i Szczaniec (Kucharska 2016; Serbeńska 2016). Piąty punkt badań: „tu się rozbudowało, a to jakieś bary widzę nowe, a to jakieś cpn-y nowe powstają” Najbardziej wysuniętą na zachód gminą, której miejscowości stanowiły teren przeprowadzonych przez nas badań jest miejsko-wiejska gmina Torzym. Ma ona wyjątkowy charakter głównie ze względu na istniejący na jej terenie zjazd z autostrady A2. Gmina ta jest przykładem nie tylko efektywnego lobbingu samorządowego w tym zakresie, ale również sukcesu inwestycyjnego związanego z otwarciem autostrady A2 na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem. Z tego względu poświęcamy osobny rozdział na szczegółową prezentację Torzymia. W tym miejscu chcemy się skupić na omówieniu trzech mniejszych miejscowości wchodzących w skład tej gminy – Koryt, Pniowa oraz położonego najbliżej granicy polsko-niemieckiej Boczowa. Koryta oddalone są 7 km od siedziby gminy w Torzymiu. Są wsią sołecką zamieszkiwaną przez około 250 osób44. Mieści się w nich kościół, świetlica wiejska, siedziba Ochotniczej Straży Pożarnej, niewielki bar przydrożny oraz sklep. Ponadto na trasie autostrady A2 w Korytach mieści się Miejsce Obsługi Podróżnych klasy I. Wieś jako pierwsza otrzymała nową infrastrukturę drogową, chodniki, oświetlenie, zrealizowane w ramach Narodowego Programu Przebudowy Dróg Lokalnych. Zapotrzebowanie w wodę odbywa się z nowo wybudowanej Stacji Uzdatniania Wody. Koryta są wsią popegeerowską, która specjalizowała się w hodowli owiec. Swojego czasu na jej terenie funkcjonowała suszarnia grzybów, a także kilka sklepów odzieżowych – Koryta były okolicznym zagłębiem odzieżowym. Dziś wyróżnia je działający na ich terenie klub nocny „Alibi” z reklamującą go sporych rozmiarów figurą półnagiej kobiety, a także mieszczące się w kamperze przedsiębiorstwo trudniące się handlem obwoźnym. Jest bar, ale jeżeli chodzi o ten bar, to raczej autostrada mu zaszkodziła, bo ten ruch jest mniejszy i oni stracili. Chociaż przed otwarciem autostrady już tam rewelacyjnie nie było, miało się ku upadkowi. W okolicy nie ma chyba jakiegoś większego zakładu pracy. Jakiegoś potężnego zakładu nie ma. To jest wszystko rozdrobnione. Większość ludzi to te stacje, bary. Tu jest Poźrzadło Nevada, koło Boczowa jest dużo stacji, między Torzymiem a Boczowem jest zagęszczenie tych stacji, hoteli… była tu niby stacja, ale trudno to nazwać stacją. To był początek 2000. lat. Bardziej na ruskich bazowali, zza wschodniej granicy w ogóle. I już parę lat nie funkcjonuje (…) Jeżeli chodzi o wieś, to funkcjonuje, nie powiem. Staraliśmy się tu działać. 7-8 lat temu, to troszeczkę inaczej ta wieś wyglądała. Drogi są zrobione, świetlica odnowiona funkcjonuje. Plac zabaw, jaki jest, taki jest, ale jest. Najpierw była zrobiona tamta droga, droga gminna, od sklepu do boiska. A tę drogę, to droga powiatowa, udało nam się zrobić dzięki autostradzie, bo Strabag wykonał tę drogę w ramach rekompensaty za korzystanie z dróg lokalnych przy budowie autostrady (…) Rdzennych tu nie ma. Większość jest przesiedleńców po wojnie. Kiedyś był PGR we wsi to większość wsi utrzymy44 www.pl.wikipedia.org/wiki/Koryta_(wojew%C3%B3dztwo_lubuskie) (data dostępu 14.04.2014). 360 361 �wała się w PGR, bądź gospodarstwa indywidualne, ale z tego, co wiem, gospodarzy większych tu raczej nie było. W tej chwili jest jeden większy gospodarz (…) Jeśli o szkoły chodzi, jeżeli chodzi o podstawówkę, to jest I-III to Walewice, a później Torzym – podstawowa i gimnazjum. Średnia głównie Sulęcin, ale też do Zielonej Góry. Parę osób też studiuje w Zielonej Górze. Mamy dwóch chłopaków, co do gimnazjum w Zielonej Górze chodziło, poszli do tej szkoły piłkarskiej, od gimnazjum tam chodzili (…) To, co mieliśmy porobione w ostatnich latach, troszeczkę było zrobione, narzekać nie możemy, bo i ta świetlica była wyremontowana. Kilka lat wcześniej, to taki był czysty PGR. To było budowane za PGR-ów i chyba czynem społecznym. Pamiętam jak tu przyszedłem, to troszeczkę funkcjonowało. Później przez lata stało zaniedbane, strasznie zdewastowane, nikt o to nie dbał. Było doprowadzone do takiego momentu. Później jak zostałem sołtysem, chciałem to ruszyć, żeby to odnowić i zaczęliśmy się starać o Centrum Internetowe i jak już udało nam się załatwić, że to centrum będzie robione, trzeba było to pomieszczenie odremontować. Przy okazji remontowaliśmy salę i resztę. I tak stopniowo. Te Centrum Internetowe też przez kilka lat działało, początkowo był problem z dostępem do internetu. Dużo, szczególnie młodzieży, korzystało z tego Centrum, a teraz wszyscy mają swój internet (…) Jeśli chodzi o ten klub nocny to nie przeszkadza. Tutaj chyba nie ma ludzi za bardzo, żeby pluli na to. Nie spotkałem się z takim odzewem, żeby komuś to przeszkadzało. Tam kiedyś był ten stary proboszcz, to nieraz coś uszczypnął, ale walki z tym nie było. [Sołtys wsi Koryta] Nieco mniejszą od Koryt miejscowością jest Pniów. Populacja tej wsi sołeckiej to około 180 osób – głównie są to potomkowie katolickiej społeczności pochodzącej z obwodu tarnopolskiego, przybyłej na te tereny po zakończeniu II wojny światowej45. W Pniowie znajduje się XIX-wieczny dwór z pozostałościami po zabudowie folwarcznej, który w okresie powojennym do momentu transformacji ustrojowej należał do PGR. We wsi mieści się także poewangelicki kościół. 45 www.biuletyn.net/nt-bin/drukuj.asp?podmiot=torzym/&strona=rejestr.asp&typ=menu&a=zobacz&id=1174 (data dostępu 15.04.2014). 362 W miejscowości Pniów mieszka około 190 osób, przeważnie są to ludzie starsi. Jest też grupa ludzi młodszych, ale oni jakby stanowią mniejszość. Przeważnie są to renciści, emeryci, młodzież, młodzież po studiach jest również (…) Rolnictwo jest znikome, jeżeli ktoś tam posiada, to parę hektarów gdzieś tam na własny użytek. A tak, to raczej wszyscy pracują. Ci, którzy pracują to pracują czy w gminie Torzym czy w sąsiednich gminach na różnych stanowiskach czy tam w jakichś firmach, czy w szpitalu. No, po prostu tam, gdzie jest możliwość pracy. Tu był pegeer kiedyś… To był pałac. To właśnie tam był pegeer, dosyć duży i tam dużo osób pracowało. Także to było takie jakby główne miejsce zatrudnienia, jeżeli chodzi o mieszkańców Pniowa. A jak ten pegeer po transformacji ustrojowej przestał działać, to część na pewno tutaj została i szukała innej pracy czy przeszła na emerytury, renty. A część może i szukała gdzie indziej pracy. No, część na pewno ludzi znalazła pracę za granicą czy w Niemczech, bo tu jest blisko granica (…) Inwestycji takich tutaj na naszym terenie za bardzo nie ma. Znaczy, jeżeli chodzi o Pniów. Jest przedsiębiorca, który posiada tam kilkadziesiąt czy tam nawet kilkaset hektarów, on tu jest, jakby pochodzi stąd, mieszka w innej gminie całkiem, ale to tylko tyle, że tam parę osób jeszcze zatrudnia. Z tego co wiem, to są działki duże inwestycyjne, no przy drodze Pniów, tutaj gmina ma, są na sprzedaż. Gmina próbuje jakiś inwestorów tutaj pozyskać. [Sołtys wsi Pniów] Pniów okazał się interesujący z dwóch względów: po pierwsze na jego terenie doszło do jedynego przypadku „eksmisji” ze względu na budowę nowego odcinka autostrady A2, po drugie w jego okolicach zastosowano kompensację przyrodniczą, która przyniosła korzyści nie tylko płazom, ale i mieszkańcom gminy Torzym. Kompensacja polega na zaprojektowaniu, utworzeniu i utrzymaniu sztucznych zbiorników wodnych przeznaczonych dla płazów. W przypadku gminy Torzym ich wykonawcą jest zielonogórski oraz poznański oddział GDDKiA. Takich zbiorników zbudowano do tej pory 10. Na przełomie lat 2011/2012 zbudowane zostały 4 zbiorniki na odcinku wielkopolskim, a w roku 2013 kolejne 6 na odcinku lubuskim. Celem ich utworzenia była minimalizacja negatywnego oddziaływania autostrady oraz kompensacja strat w przyrodzie powodowane jej budową i eksploatacją. Stawy są wykorzystywane 363 �nie tylko przez żaby, ale mieszkające w ich okolicach bobry, ssaki kopytne traktujące je jako wodopoje, czy różnego gatunku ptaki jako żerowiska, a i również przez miejscową ludność, która celowo i nielegalnie je zarybia (Skuteczna kompensacja przyrodnicza przy autostradzie A2 2016). Wyhodowane „na dziko” ryby są następnie odławiane, np. w okresie świąt Bożego Narodzenia. Żaby też zostały przeniesione z autostrady, bo to jest wszystko te wymogi ochrony środowiska i wiem, że tutaj rozmawiałem z kierownikiem, to budował 5 takich stawów na żaby i teraz nie chcę kłamać czy za 5 milionów złotych czy za 2 miliony, tyle kosztowały te stawy. Ponoć tam dużo jest, tam kumkają, bo kogoś pytałem, to tam jest ich, tam się namnożyło. Ale jak się dowiedziałem, że to mogło kosztować 200 czy tam niech będzie 100 tys. taki stawek, nie? Fakt, że to jest duży, tam widziałem przedsięwzięcie było duże, bo tam też nam pomagali przy okazji wyrównać humusem, który pozyskiwali oni. Przy okazji nasz staw we wsi tam troszeczkę wyrównaliśmy jego brzegi. Tak, że przy okazji troszkę skorzystaliśmy na budowie tego stawu, no bo oni też musieli się pozbyć żółtej ziemi na przykład, tej takiej tam i w ramach współpracy z miejscowością, z sołectwem Pniów, to tak troszkę nam pomogli. Tu w trakcie jak autostrada była budowana stawek nasz był troszkę czyszczony. Był czyszczony, ale to rok, no dwa lata i z powrotem zarósł. Ale też właśnie, o to m.in. przy okazji budowy autostrady burmistrz tam w ramach porozumienia załatwił, że tam przez parę dni wywozili właśnie te trzciny i tak dalej gdzieś tam. Tak że oczyszczali troszkę ten staw. [Sołtys wsi Pniów] Wspomniana „eksmisja” mieszkańców Pniowa to sytuacja wykupu przez GDDKiA gospodarstwa położonego w pobliżu trasy autostrady A2. Na wykupionym terenie wybudowano niezbędną dla utrzymania tej infrastruktury tzw. drogę serwisową. Dotychczasowi mieszkańcy wyburzonego gospodarstwa wybudowali w Pniowie nowy dom, zlokalizowany blisko ekranów akustycznych oddzielających wieś od autostrady A2. Oni musieli to wszystko wykupić wyburzyć i tam jest w tej chwili ogrodzenie (…) Teraz jest asfalt i taka boczna, taka autostrada. To odbywało się na zasadzie takiej, że Agencja tak się nazywa- 364 li Budowy Dróg i Autostrad wystąpiła w ogóle tu do urzędu i to przez urzędników. I po prostu przyjechali z informacją taką, że tutaj obok będzie przechodziła autostrada, a ten tutaj teren został ujęty prawda w ten plan zagospodarowania autostrady i to kiedyś będzie odkupione, bo to jest im potrzebne, prawda (…) To trwało 10 lat prawie. To było dosyć długo. Natomiast sama budowa autostrady poszła bardzo szybko (…) Tam było kilku rzeczoznawców… My, że tak powiem ze swojej strony nie braliśmy rzeczoznawcy, bo to autostrada mówiła, że krzywdy, które tam zostaną wyrządzone przez odebranie tego będą wyrównane z nawiązką. Wszystko liczyli, wszystko dodawali – to co tam, że tak powiem było – jakieś tam drzewa owocowe, wszystko, wszystko spisane i z nawiązką policzone, ale ta nawiązka, to się tylko tak mówi, że to jest nawiązka. Bo było np. ileś drzew w sadzie, ale żeby ten sad odtworzyć, to nie tylko wystarczy kupić drzewka – one muszą wyrosnąć. To trwa ileś czasu, co nie daje zysku, prawda? Tak samo z tym wszystkim co było pobudowane oprócz budynku mieszkalnego, który był tam z roku 1920. Później były postawione te dwa budynki i oni to później wycenili od momentu wyceny do momentu wysiedlenia. To było ileś lat, to nie było rok – dwa, tylko to było ileś lat i w międzyczasie z tej wyceny, którą oni naliczyli i wpłacili na konto minął okres czasu i później można było zrobić to, co tam jest i już więcej się nie odtworzyło z tych pieniędzy, bo po prostu czas i ceny zrobiły swoje. Tak, że no ja nie powiem, że wszyscy na tym, że tak powiem – nie zyskali, tylko stracili. To była strata po prostu. Bo nie sposób jest autostrady np. puścić pół kilometra gdzieś obok, gdzie tam w tej chwili ten śmieszny park Natura Ilanka, coś tam, coś tam… Miało być tu sztywno w tym miejscu. Tak, że ani metra nie przeszli w tą. [Syn wysiedlonej mieszkanki Pniowa] Pniów to także restauracja, centrum usług samochodowych oraz dwa niewielkie parkingi dla ciężarówek. Torzymską miejscowością położoną na pograniczu powiatu sulęcińskiego i słubickiego jest Boczów. Na zachód od wsi znajduje się węzeł autostrady A246. Odległość między centrum Boczowa a węzłem w Rzepinie wynosi około 5 km. Na drodze do zjazdu z DK92 znajdują się stacje benzynowe, parkingi, kantory wymiany walut, 46 www.pl.wikipedia.org/wiki/Bocz%C3%B3w_%28wojew%C3%B3dztwo_lubuskie%29 (data dostępu 10.02.2014). 365 �motele oraz centra obsługi transportu dalekobieżnego. Boczów leży nad jeziorem Rzepinko (tzw. jezioro Boczów lub jezioro Boczowskie). Na wschód od Boczowa, w kierunku Torzymia, około 2 km od centrum wsi znajduje się kolejne jezioro – Kręcko. Zabudowania wsi są rozprzestrzenione niemal po równo po obu stronach DK92. Autostrada A2 znajduje się na północ od wsi. W latach 1945-1954 i 1973-1976 Boczów był siedzibą gminy. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zielonogórskiego. Umiejscowiony był tu posterunek policji, Urząd Pocztowy, Ośrodek Zdrowia oraz Szkoła Podstawowa. Pierwsi Polacy osiedlili się w Boczowie już w czerwcu 1945 r., dokąd przybyli podobnie jak pierwsi powojenni mieszkańcy Pniowa z obwodu tarnopolskiego47. Trzon infrastruktury społecznej Boczowa tworzą: Szkoła Podstawowa oraz Publiczne Przedszkole, filia Biblioteki Publicznej w Torzymiu, punkt pocztowy, Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej, poewangelicki kościół parafialny, cmentarz komunalny, boisko oraz plenerowy plac taneczny. Ponadto w Boczowie funkcjonują następujące organizacje pozarządowe: Parafialny Zespół Caritas Parafii, Ochotnicza Straż Pożarna, Spółdzielnia Mieszkaniowa, Zespół Taneczny „Go!” oraz Sołeckie Stowarzyszenie Wspierania Aktywności Lokalnej. W Boczowie brak placu zabaw i sali wiejskiej, co stanowi przedmiot narzekań i napięć wśród mieszkańców. Od lat Boczów walczy z GDDKiA o budowę ekranów akustycznych przy położonej zaraz przy DK92 szkole podstawowej. Boczów to ostatnia stacja przelotowa na linii, znajdująca się przed węzłem w Rzepinie. Jest to niewielki posterunek ruchu, który po modernizacji w latach 1996-1997 może pełnić jedynie funkcje techniczne – nie ma tutaj żadnych torów ładunkowych. Ludzie są z Jeziernej, a ta część Boczowa, to ludzie z pegeeru. Bloki, to wszystko to są ludzie z pegeeru. I ja się zawsze śmieję, że Boczów powinno być dwóch sołtysów, na tamtą część wioski i na tą, bo oni jakoś tak nie zgadzają się ze sobą. To trochę tak na chłodno idzie, nie, np. jakby pani się spytała z wioski, kto to jest np. pani ta i ta, to by nie wiedzieli. Oni się nie znają. Nie znają się i to jest mała miejscowość, 600 mieszkańców, nie znają się ludzie (…) Jest szkoła, mamy księdza. (…) Cały czas walczymy o świetlicę. I aha, o bezpieczeństwo szkolne, bo my nie mamy ekranu przy szkole tego dźwiękochłonnego i na tym etapie jest, że Urząd Marszałkowski już ma tam teraz coś zdziałać, ale to już trwa 9 lat. Już 9 lat walczymy o ekran i to się nic w tej sprawie nie rusza. Wszyscy przepychają się. A to droga taka, a to droga taka. A teren gminny, droga krajowa. I tak cały czas jest (…) Autobusów nie ma. O 10.00 zajedziesz do Torzymia, do Sulęcina zajedziesz i nie masz czym wrócisz. Do Torzymia wrócisz a z Torzymia czym? Piechotka. Piechotka. Tym starszym osobom jest strasznie ciężko (…). [Mieszkanka Boczowa] Kiedyś była świetlica tam przy torach. Budynek stoi i czeka latami na remonty, ale tam jest konfliktowa ta świetlica, bo tam mieszka rodzina i przeszkadza. Na przykład jak jakieś są dyskoteki czy coś, to oni tam krzyczą, bo za głośno. A miała świetlica stanąć tu, przy domu rybaka. Bardzo dobrze tutaj by było, koło przedszkola i by mieli, ten dom rybaka rozbudować, byłaby świetlica (…) Przede wszystkim sklep był żelazny na miejscu, był odzieżowy, był spożywczy, był tekstylny sklep. Wszystko było można dostać. Był obuwniczy, materiały były, bluzki, było wszystko. No, kiedyś restauracja była państwowa tam „Pod Grzybkiem”. Wszystko padło w latach 90. Jak zaczęła się wolność, wolność i swoboda to wtedy poszło wszystko do ogroda, nie? Wolność i swoboda! Był sklep właśnie ten wielobranżowy, że garnki, talerze, i miski i wszystko. Tak samo był GS – można było kurki czy coś trzymać, ale kurki już nie wolno trzymać. Dzisiaj nawet obornika nie można wyrzucać, bo gdzie bym wyrzucała? Na ogródek wyrzucało się, to sanepid przychodził (…) Teraz jak powstał CPN, to dużo mieszkańców poszło na CPN, czyli lejkowi tak zwani, że nalewają benzynę; na kasę i jest ten taki market tutaj, dużo siedzi dziewczyn na kasie. Później na CPN-ie na pałce, na Ochmanie to samo jest – dużo młodych osób poszło tam na kasę. Później Steinpol, tapicerska firma tutaj, oni produkują meble. To jest Rzepin. I oni jeżdżą właśnie do tego zakładu. Kolejarze są, do gminy trochę jest osób, parę, ale dużo też jest pod sklepem. Dużo jest takich młodych osób, którzy nic nie robią i jest takiej dużej patologii też, nie? Są rodziny patologiczne, że mama nie pracuje, tata nie pracuje, mają dzieciaków mnóstwo, ale gmina ma im dać wszystko, zasponsorować całe życie, ułożyć całe życie (…) Mamy jezioro, jest koło wędkarskie (…) 47 Oficjalna strona internetowa Boczowa, www.boczow.pl/ (data dostępu 06.06.2017). 366 367 �Pegeer był i było kilku rolników, kilkunastu. Jakieś mieli tam poletka, tutaj chyba jeden pan tylko trzymał krowy, tak od siebie. A tak był pegeer, nie było takich rolników. Później przejęli, przejęło kilka osób – taki młody chłopak po ojcu przejął, dzierżawi te wszystkie pola naokoło. Zainwestował w rolnictwo, czyli dzierżawi to wszystko, uprawia te rzeczy i on się zajmuje czystym rolnictwem, czyli on tam uprawy tylko ma. Nie ma żadnych zwierząt tylko uprawę. A tu jest jeden rolnik, któremu już krowa nawet zdechła i koń. Nie ma, nawet nie ma ani jednego takiego rolnika, typowego rolnika, że ma coś tam, nie. Pegeer, to wszystko tu to był pegeer. To wszystko, te wszystkie kompleksy Shella, te baraki, to wszystko było kiedyś jako pegeer. Tu się wszystko, świat kręcił wokół pegeerów, tak. Pegeer dawał im wszystko, tak, dawał im mieszkanie, opał, nie musieli płacić za opał, nie musieli płacić dużo za mieszkanie, mieli ciepłą wodę, my nie mamy ciepłej wody z kotłowni. My mamy, musimy, każdy musi mieć bojler swój. Tak jak mówię, oni mieli kurki, to se paszę tam na lewo i już mieli tę świnkę, tą kurkę, coś tam, tak. No i mówię, oni mieli te spotkania tam w pegeerze, bardziej się jednoczyli. A teraz już tego nie ma. Każdy sobie rzepkę skrobie i patrz, żeby mu było dobrze (…) tam. I później rewolucja i w ogóle, nowoczesność, tiry i w ogóle – to przybywa, przybywa. [Sołtyska wsi Boczów] DK92 zanika w miejscu węzła drogowego „Rzepin”, gdzie jednoczy się z autostradą A2 na 17 kilometrowym odcinku prowadzącym do przejścia granicznego w Świecku. Tu dominuje typowy już krajobraz autostradowy z charakterystycznie zaprojektowaną zielenią – nasypami ziemnymi porośniętymi przystrzyżoną trawą, siatkowymi wzmocnieniami, rowami melioracyjnymi i drzewostanem ułożonym jakby od linijki. To także specyficzne dla autostrady oznakowania, barierki, ogrodzenia, zielone ekrany akustyczne, wygięte w łuk przejścia naziemne, przejścia dla zwierząt, asfaltowe drogi techniczne po bokach, wiadukty, ostatnie przed granicą Miejsca Obsługi Podróżnych „Sosna” oraz „Gnilec”, i w końcu terminal Służb Granicznych, Policyjnych i Celnych w Świecku, Odra i przejście graniczne. Na tym odcinku nie ma już mowy o przydrożności, o której chcemy opowiadać, a jedyną jej zapowiedzią są wielkogabarytowe reklamy centrum obsługi transportu dalekobieżnego w Mostkach – Portu 2000. Tutaj przez jakiś czas było modne wyjeżdżanie tutaj do Niemiec za Landau – pakowanie tych wszystkich rzeczy, jakieś coś tam. Kilka osób tu jeździło, teraz porezygnowali, bo zobaczyli, że Polacy albo kradną, albo coś tam, albo już im się nie opłaca i wrócili tak jakoś. A trochę emigrowało do Irlandii i parę osób zostało Holandii, ale to jest garstka Boczowa. A niektórzy wrócili, bo im się po prostu nie udało. Dużo jest też w Boczowie małżeństw, gdzie mąż jest kierowcą ciężarówki i wyjeżdża tak, bardzo dużo jest tego. Jeździ za granicę cały czas, cały tydzień jeździ, w sobotę, niedzielę wraca. Bardzo dużo takich małżeństw tutaj jest naokoło. To chyba jeden z najlepszych teraz zawodów tutaj, że dużo zarabiają, że się opłaca tak bardziej (…) Tu jakichś właścicieli nie ma, ale no mamy biznesmena w Boczowie tego od „Lamusa” (…) Nie mamy takiego centralnego nawet miejsca, bo teraz zrobiła się, ja to mówię na to, przemysłówka – no centrum Boczowa to nie jest kwiatki, bratki i stokrotki, tylko mamy przemysłową – jest kantor, są wały i jest „Lamus” z szesnastoma lokalami (…) Tych firm dochodzi, więcej jest może pracy, więcej może mają towaru do przewiezienia, tak stopniowo, tak kiedyś jeździły tylko Stary i jakieś tam konie i coś 368 369 �Appendix 2: lokalne krajobrazy dźwiękowe1 But what of the ethnographic ear? James Clifford 1986:12 Dodatkową metodą badawczą, którą zastosowaliśmy realizując projekt była metoda dziennikarsko-audiograficzna. Jest to określenie robocze, a metodę tę należy traktować jako towarzyszącą naszym działaniom zarówno na etapie badań pilotażowych jak i badań pogłębionych. Jej zastosowanie obejmowało field recording oraz realizację pięciu audio-reportaży, których tematy oraz bohaterowie wyłonieni zostali w oparciu o materiał etnograficzny zebrany w trakcie wspomnianych badań pogłębionych jednocześnie stacjonarnych i wielomiejscowych. Uznaliśmy, że aplikacja podejścia 1 Za geografem Sebastianem Bernatem, od lat zajmującym się kategorią krajobrazu dźwiękowego, chciałabym powtórzyć, że jest ona jednym z wielu polskojęzycznych odpowiedników Schaferowskiego terminu soundscape (1977). Prócz niego w naukowym obiegu funkcjonują pejzaż dźwiękowy/akustyczny lub otoczenie/środowisko dźwiękowe, przestrzeń dźwiękowa/akustyczna. Bernat uważa, iż pomimo pewnych nieścisłości należy pozostać przy tłumaczeniu terminu soundscape jako krajobraz dźwiękowy (zwłaszcza w obrębie geografii). Związane to jest m.in. z tradycją badań geograficznych, których przedmiotem zainteresowań był, od początku istnienia geografii naukowej, krajobraz, pojmowany całościowo jako wizerunek regionu, świat postrzegany przez zamieszkujących go ludzi. Poza tym pojęcie „krajobraz” jest bardzo pojemne; krajobraz jest bytem wielowarstwowym. Ponieważ dźwięk jest elementem krajobrazu wpływającym na jego percepcję, to można badać dźwiękową warstwę krajobrazu, będąc świadomym jej relacji z warstwą wizualną (2015a, 2015b). Z antropologicznego punktu widzenia pojęcie krajobrazu dźwiękowego jest jednak problematyczne, a wręcz zanegowane przez takich badaczy jak Tim Ingold (2007), Stefan Helmreich (2010) czy poddane krytyce przez innych, np. Davida Samuelsa, Louise Meintjes, Anę Marię Ochoa i Thomasa Porcello w „Annual Review of Anthropology” z 2010. W naszym przypadku choć również mamy wątpliwości, użycie tego pojęcia uzasadniamy koniecznością utrzymania spójności pojęciowej z tytułem i tematyką naszego projektu, w którym stosujemy pojęcie krajobrazu kulturowego. 371 �dziennikarskiego pozwoli nam stworzyć alternatywną i bardziej uniwersalną, w sensie jej dystrybucji oraz odbioru, reprezentację wiedzy terenowej. Zarówno nagrania terenowe jak i audio-reportaże zostały opublikowane lub/i udostępnione na licencji Creative Commons-CC BY-NC-SA 4.02. Dzięki temu dźwiękowy efekt naszej pracy terenowej zyskuje na dostępności i otwartości. Odpowiada to także jednemu z głównych założeń metodologicznych całego projektu, a mianowicie założeniu o konieczności uwzględnienia metod mobilnych. Dystrybucja nagrań i reportaży w internecie w jednym z najbardziej popularnych formatów zapisu, to jest mp3, wprowadza je w powszechny obieg sprawiając, że stają się mobilne (zob. Atkinson 1999; Bull 2007; Hacker 2000; Haring 2000; Jones 2000, 2002; Rheingold 2002; Sterne 2006). Dodatkowo, uwzględniając ich zawartość merytoryczną nagrania te, zwłaszcza reportaże, pełnią rolę reprezentacji wiedzy terenowej o charakterze wielogłosowym. Reportaże bazują bowiem na narracjach mieszkańców miejscowości położonych wzdłuż DK92, w tym również przedsiębiorców, samorządowców oraz osób zaangażowanych w proces budowy autostrady A2. To ich opowieści i ich perspektywa w najpełniejszy sposób ujawniają specyfikę badanego przez nas terenu. Współtworzą więc oni wyłaniającą się z naszych badań etnografię. Jej dźwiękowa reprezentacja to najbardziej bezpośrednia forma udzielenia głosu naszym rozmówcom, informatorom, współpracownikom, przewodnikom – niezależnie od tego jak ich określimy. Nagrania terenowe (field recordings) zostały wykonane przez badaczy biorących udział w mobilnych badaniach pilotażowych we wrześniu 2014 r. oraz przeze mnie we wrześniu 2015 r. w trakcie badań pogłębionych, które przeprowadziłam w V punkcie badawczym – tj. między Słubicami a Poźrzadłem – stacjonując przez miesiąc w Torzymiu. Zebraliśmy ponad 100 nagrań, spośród których 70 zostało opracowanych i opublikowanych na audio-blogu „Miasto 2 Licencja CC BY-NC-SA 4.0 oznacza Uznanie Autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe. Przystępne podsumowanie licencji można odnaleźć na stronie internetowej Creative Commons Polska: www. creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.pl (data dostępu: 16.04.2017). 372 dźwięków”3. Kolekcję tych nagrań należy wiązać z zastosowaniem metody etnografii dźwiękowej/audioetnografii4 (Droumeva 2016; Gershon 2012, 2013; Stanisz 2012; 2015a: 305–318), a więc z antropologicznymi i etnomuzykologicznymi koncepcjami krajobrazu dźwiękowego (Schafer 1977), akustemologii (Feld 1996, 2015; Feld, Brenneis 2004), ambiance’u (Thibaud 2011) oraz immersji i transdukcji (Helmreich 2007, 2010). Nie bez znaczenia jest tu również idea analizy rytmów życia codziennego Henri Lefebvre’a (Lefebvre, Régulier 2004; Meyer 2008). Nadmieńmy, iż zainteresowanie dźwiękiem jako kategorią antropologiczną jest do pewnego stopnia nowością. Odzwierciedla je publikacja coraz liczniejszych prac dotyczących krajobrazu 3 4 „Miasto dźwięków” (www.miastodzwiekow.blogspot.com) jest realizowanym przeze mnie od 2009 r. projektem antropologiczno-fieldrecordingowym. Nagrania terenowe wykonane w trakcie badań na użytek „Ruchomych modernizacji” zostały poddane jedynie minimalnej edycji (np. ich skrócenie, zastosowanie fade in/out, normalizacja) i opracowane w formie 29 postów wzbogaconych o mapy, fotografie oraz krótkie opisy. Posty zostały opublikowane w lutym oraz październiku 2015 – www.miastodzwiekow.blogspot.com/2015/02/; www.miastodzwiekow.blogspot.com/2015/10/. Są to wpisy: Traktor i wypompowywanie w Grodziszczach, Różnorodne brzmie‑ nie obrzeży Świebodzina, Es trzy, Przełazy przy niedzieli, Zwierzęcy Port 2000 (Mostki), Mecz Zorza Mostki - Błyskawica Lubinicko, Mostki: pomiędzy Las Vegas a przedszkolną szatnią, Wulkanizacja w Gronowie, Urodziny dziadka (Gronów), Psychodeliczne Koryta, Natura vs autostrada (Pniów), Nie-miejsca w Boczowie, Kłopotliwa DK92 (Torzym), Warszawska w Torzymiu, Budowa stacji benzynowej (Torzym), Rosyjska tv dla rosyjskojęzycznych klientów (Torzym), Sprzedaż kur koko‑ szek w centrum Torzymia, Ambiens znad Jeziora Ilno (Torzym), Gimbusowo: Torzym, Centrum Torzymia, Remont DK92 w Torzymiu, Krajobraz dźwiękowy skrzyżowania DK92 z DW138, Gwar u Chrobrego, Pod A2, Odpust w Torzymiu, Hałas pomiędzy, Poprzez Torzym: kolejowy transport towarowy, Torzymskie disco-polo czyli łabędzi śpiew, Rozbudowa Zajazdu „Chrobry” w Torzymiu. Autorami nagrań są: Katarzyna Andrzejkowicz, Michał Orlik, Katarzyna Przepiera, Robert Rydzewski, Adriana Siebers, Agata Stanisz, Bartosz Tyrcha. Nagrania można także ściągnąć ze strony The Freesound, gdzie funkcjonują jako tzw. geotagged sounds w pakietach zatytułowanych Moving modernization project: pilot research (www.freesound.org/people/ miastodzwiekow/packs/16240/) oraz Moving modernization project: Torzym 2015 (www.freesound.org/people/miastodzwiekow/packs/18205/). Etnografia dźwiękową (sonic ethnography) w swojej praktyce badawczej wolę określać jako audioetnografię. Stosuję to pojęcie ze względu na to, że zawiera ono w sobie aspekt technologiczny użycia metody etnografii poprzez dźwięk, a zatem uwzględnia sprawczość użytego sprzętu, kanały dystrybucji oraz sposoby reprodukcji nagrań – w tym możliwości ich remiksowania. 373 �dźwiękowego, zmysłów i percepcji czy szerzej kultur słuchania dopiero w pierwszych latach XXI w. (np. Bull 2000; Erlmann 2004; Bull, Back 2003; Sterne 2003). Ewidentnie mamy tu do czynienia z rozwojem subdyscypliny wyłaniającej się wraz z krzepnięciem metodologii oraz teorii powiązanych z tzw. zwrotem zmysłowym w antropologii (Pink 2010; Stoller 1997). Uznajemy jednak antropologię dźwięku za ugruntowaną, a jeden z podstawowych sposobów jej praktykowania – field recording – za współcześnie istotny dla procesu konstruowania wiedzy zarówno terenowej jak i naukowej. Projekty lokujące się na pograniczu antropologii oraz etnomuzykologii pojawiały się mimo to znacznie wcześniej, bo już w latach 60. XX w., kiedy to badacze tacy jak John Blacking (1967) czy Alan P. Merriam dostrzegli korelacje istniejące pomiędzy strukturami muzycznymi i społecznymi. Dzięki nim ówczesna etnomuzykologia zwróciła się ku ujmowaniu muzyki jako części kultury. Niemniej niemal natychmiast po ukazaniu się dziś już klasycznej książki autorstwa A.P. Merriama The Anthropology of Music (1964), zaczęło wyłaniać się alternatywne, jeśli nie opozycyjne wobec prezentowanego w niej, podejście do dźwięku, to właśnie, które pozwala nam na uznanie nagrań terenowych oraz audio-reportaży za prawomocną formę prezentacji rezultatów naszego projektu. Nowe podejście do dźwięku zawdzięczamy działalności kanadyjskiego antropologa, etnomuzykologa, językoznawcy i muzyka Stevena Felda, który odnalazł sposób na włączenie dźwięku do etnograficznej praktyki badawczej. Dzięki niemu, zwłaszcza jego konstruktywnemu wykorzystaniu metod field recordingu i spacerów dźwiękowych, a także nośnej koncepcji udźwiękowionej epistemologii tzw. akustemologii, antropolodzy zaczęli efektywnie łączyć ze sobą klasyczne działania etnograficzne z pogłębionym słuchaniem, eksploracją krajobrazów dźwiękowych i przede wszystkim ich dokumentacją w postaci nagrań terenowych. Zarówno Feld jak i inni badacze, w tym również i my, zainteresowani akustycznym wymiarem życia społecznego inspirują się często The Soundscape: Our Sonic Environment and the Tuning of the World R. Murray’a Schafera oraz Noise: The Political Economy of Music Jacquesa Attali. Obie te prace, po raz pierwszy wydane w 1977, ujmują dźwięki środowiskowe oraz akustykę życia 374 codziennego za antropologiczny przedmiot badań. W konsekwencji przyjmuje się, że na drodze kontekstualizacji pejzaży dźwiękowych nowoczesności oraz uznania założenia o istnieniu dźwiękowej epistemologii można w nowy sposób rozważać na temat wielu różnych zjawisk społeczno-kulturowych, w tym polityki, ekonomii, tożsamości, transnacjonalizmu czy nawet płci kulturowej. I tak oto mamy do czynienia z antropologią dźwięku wraz z jej praktykami, którzy z powodzeniem prowadzą udźwiękowione projekty etnograficzne, być może trudniejsze w odbiorze i uznawane za mniej istotne w obrębie akademii, ale z pewnością alternatywne wobec wszechobecnych reprezentacji wizualnych czy wyłącznie tekstowych (Meintjes 2003; Rice 2003; Fox 2004; Greene, Porcello 2005). Antropolodzy dźwięku uważają, że dźwięk stanowi doskonałe medium efektów badań etnograficznych, a ich prace odzwierciedlają nowy sposób prezentowania wiedzy i zjawisk społecznych, emocjonalnie angażujący, immersyjny i transduktywny (Helmreich 2007, 2010). Etnografia dźwiękowa, wykorzystując wielowymiarowość dźwięku na poziomie jego rejestracji, odsłuchiwania i następnie interpretacji oraz edycji, uzmysławia soniczny kontekst życia codziennego, umożliwia też jej odbiorcom partycypację w konkretnym krajobrazie dźwiękowym, przestrzeni, miejscu czy wydarzeniu. W naszym przypadku to możliwość immersji w dźwięki charakterystyczne dla przydrożności, a więc szumy i hałasy ruchu drogowego (o różnych porach dnia, w różne dni tygodnia, w różnych warunkach atmosferycznych, nagrane z bliska i z daleka); mechaniczne dźwięki towarzyszące modernizacji infrastruktury drogowej; dźwięki życia codziennego poszczególnych miejscowości – miejsc reprezentacyjnych i tych skrytych, na uboczu; różnego rodzaju wydarzenia o charakterze religijnym, świeckim, rozrywkowym; atmosfery miejsc specyficznych dla intensywnie uczęszczanych kanałów transportowych – atmosfery barów, restauracji, moteli, stacji benzynowych, myjni samochodowych, zakładów mechanicznych; wyciszone brzmienia zwyczajnych działań mieszkańców wiosek i miasteczek położonych wzdłuż DK92 – ich rozmowy, relaks nad jeziorem, prace przydomowe; a także dźwięki nie-ludzkie, których źródłem są zwierzęta, wiatr, deszcz, woda czy budynki. W ten sposób zebrane 375 �przez nas nagrania terenowe, jak uważamy, oddają w adekwatny i sprawiedliwy sposób specyfikę miejsc, w których żyją bohaterowie naszego projektu. Kategorie krajobrazu dźwiękowego czy atmosfer (ambiances) uznaliśmy więc krytyczne dla rozumienia przestrzeni i miejsca. To kompozycje składające się na daną lokalność, wpływające na uczestnictwo, doświadczanie, poznawanie i odczuwanie codzienności. To kategorie, które ujawniają dynamiczny porządek życia społecznego. Z pewnością specyfiką kolekcji nagrań terenowych, które wykonaliśmy wspólnie z innymi badaczami jest ich hałaśliwość, co nie pozostaje bez znaczenia, bowiem hałas generowany głównie przez drogowy transport ciężki, ale także osobowy i kolejowy, stanowi ważny komponent krajobrazu dźwiękowego wszystkich miejscowości zlokalizowanych na badanym przez nas odcinku. Co więcej, w niemal wszystkich prowadzonych przez nas rozmowach, pojawiała się kwestia hałasu jako nieodłącznego elementu lokalności (por. Bijsterveld 2008): Ta 92 też tutaj w pewnym sensie nas utrzymuje, bo grono ludzi pracuje po hotelach, restauracjach, stacjach. Tak że to jest dla nas dwuznaczne, bo z jednej strony utrudnia życie, jest ten ruch, hałas, ale z drugiej strony daje utrzymanie. [Mieszkaniec Koryt] Wspomnijmy też, że tym, co było najbardziej wyraziste dla momentu otwarcia nowego odcinka autostrady A2 w grudniu 2011 aż do lata 2012 r. była minimalizacja hałasu drogowego, odczuwana przez wiele osób jako pewnego rodzaju pozytywny brak: Polepszyło nam się, jak autostrada była bezpłatna. Że zrobili autostradę, pół roku było bezpłatnie, nie, mieliśmy wigilię. Auto co jakiś czas tam przejechało, było tak cicho, że uszy bolały. [Mieszkanka Boczowa] Prócz nagrań terenowych w ramach zastosowania metody etnografii dźwiękowej powstało pięć audio-reportaży zrealizowanych przez profesjonalnych etnografów lub/i dziennikarzy radiowych. Tematy tych małych form dziennikarskich zostały zaproponowane przez badaczy, którzy w roku 2015 przeprowadzili wielomiejscowe, 376 stacjonarne badania pogłębione na terenie wszystkich wyodrębnionych przez nas punktów badawczych. Reportaże te są więc ugruntowane w etnografiach i ich produkcję wiążemy z podjętą przez nas próbą stworzenia audycji o charakterze antropologicznym. O ile niekiedy przyznaje się tekstom reporterskim antropologiczność czy etnograficzność (zazwyczaj przez wzgląd na ich tematykę – często egzotyczną, pozaeuropejską), o tyle nie czyni się tego w stosunku do reportaży radiowych. Potwierdza to zatem nieuchronność podejścia wizualistycznego, które chcemy przełamać uzupełniając naszą książkę reprezentacjami dźwiękowymi, w których wprost wypowiadają się bohaterowie naszych badań. I tak reportaż pt. Budynek bez drzwi, autorstwa socjolożki Joanny Janiszewskiej i dziennikarki radiowej Wandy Wasilewskiej przybliża z subiektywnych perspektyw sytuację społeczną i ekonomiczną we wsiach Gronów i Poźrzadło. Obrzeżami tych miejscowości przebiega autostrada A2, ale problematycznym dla ich mieszkańców okazuje się brak zjazdów. Głównymi bohaterami reportażu są państwo Maria i Mirosław Jasenikowie, których dom położony jest pomiędzy autostradą a DK92, oraz lokalni przedsiębiorcy Dariusz Majchrzak – właściciel zakładu wulkanizacji i Jeremiusz Jurczyk – właściciel upadłej stacji benzynowej, którzy zdecydowali się na zakup gruntów położonych blisko planowanego jeszcze w latach 90. zjazdu autostradowego. Z tej jednak racji, że nie został on wybudowany ich sytuacja finansowa, podobnie jak innych przedsiębiorców w gminie, uległa pogorszeniu. W reportażu słyszalne są także głosy odmienne, pozytywnie nastawione do obecnego stanu rzeczy – głosy kierowców ciągników siodłowych, którzy korzystają z oferty centrum obsługi transportu dalekobieżnego Nevada Center w Poźrzadle, a także głosy jego pracowników. Ten swoisty dwugłos i niejednoznaczność w ocenie wpływu obecności autostrady A2 na lokalność w dużym stopniu odzwierciedla jej specyfikę. Reportaż pt. Mobiliki, jak tam droga na Świecko? Roberta Rydzewskiego jest efektem połącznia metody field recordingu z dziennikarską, i wykorzystuje koncepcję audiosfery (zob. Losiak, Tańczuk 2012). Jednymi z dźwiękowych elementów wielowymiarowej audiosfery dróg i autostrad, które mają charakter ambiansowy 377 �i powszechny, są huki przejeżdżających samochodów, warkot silników, piski hamulców i opon, syreny pojazdów uprzywilejowanych. Istnieją jednak dźwięki składające się na audiosferę infrastruktur dla mobilności, do których poprzez CB radio dostęp mają jedynie kierowcy ciągników siodłowych i innych samochodów ciężarowych. Dźwięki niosące fale radiowe są ważnym elementem komunikacji między uczestnikami ruchu drogowego a ludźmi pracującymi wzdłuż szlaków komunikacyjnych. Transportują one nie tylko informacje o wypadkach drogowych, ruchu wahadłowym, korkach, kontrolach policyjnych, ale również są sposobem na podtrzymywanie przyjaźni między kierowcami oraz swoiste remedium na odczuwaną przez nudę powodowaną monotonnością trasy. W końcu fale radiowe na badanym przez nas odcinku DK92 są sposobem na reklamowanie przydrożnych usług gastronomicznych. Są to reklamy barów, których klientami są rosyjskojęzyczni kierowcy ciągników siodłowych. Z tego powodu te dźwiękowe zachęty nadawane przez CB radio, najczęściej przez pracujące w tych barach kobiety, wypowiadane są w języku rosyjskim – języku, który, prócz języka polskiego, co jest przecież oczywiste, stanowi najczęściej słyszany i obecny przy DK92. W ten sposób „wschód” staje się słyszalny na „zachodzie”, na pograniczu polsko-niemieckim. Pomimo tego, że CB-konwersacje bywają przerywane, niezrozumiałe, a rozmówcy często giną wśród zakłóceń elektronicznych, to ten rodzaj komunikacji wydaje się być niezagrożony przez współczesną technologię. Dowodem na to jest tymczasowa baza nadawczo-naprawcza, stojąca na parkingu blisko skrzyżowania DK92 oraz drogi ekspresowej S3 w Świebodzinie. Jest to przyczepa kempingowa z masztem wysokim na kilkanaście metrów, która stanowi radiowe Axis mundi, gdzie przecinają się fale na różnych częstotliwościach. Baza należy do mężczyzny, krótkofalowca, który cały czas nasłuchuje. W jego przyczepie nieustannie trzeszczą, szumią i gadają radiostacje, radia CB oraz FM. Co jakiś czas podjeżdża ktoś z prośbą o regulacje nadajnika, czy naprawę mikrofonu. Krótkofalowiec przez CB udziela informacji, kieruje zagubionych kierowców po labiryntach drogowych, służy swoim doświadczeniem. Kiedy kierowcy tirów zjeżdżają na parking, aby „wykręcić” długą pauzę i ruch na drogach 378 maleje, krótkofalowiec zaczyna łączyć się ze światem wysyłając głosowe pocztówki. Odgłosy autostrady Filipa Frąckowskiego to reportaż prezentujący różnorodność głosów mieszkańców wsi położonych między Torzymiem a Trzcielem. Jest to pewnego rodzaju kompilacja rozmów przeprowadzonych z reprezentantami różnych środowisk lokalnych. W audycji wypowiadają się zarówno włodarze poszczególnych gmin, jak i przedsiębiorcy prowadzący interesy w pobliżu autostrady A2. Centralnym punktem odniesienia są dostrzegane przez rozmówców Frąckowskiego zmiany, jakie zaszły w miejscowościach położonych wzdłuż DK92 po otwarciu nowego odcinka autostrady w grudniu 2011 r. Słyszalne są zarówno głosy rozgoryczenia oraz nadziei, jak i obojętności wobec tej potężnej inwestycji w infrastrukturę drogową, która posiada potencjał poprawy lokalnej sytuacji ekonomicznej. Wielkim rozczarowaniem mieszkańców jest nieobecność zaplanowanych przez Ministerstwo Infrastruktury i Budownictwa w 1996 r. węzłów łączących nową autostradę ze starą dwójką. Miały one powstać na wysokości miejscowości Myszęcin, Gronów oraz Poźrzadło, jednak ich realizacja została przesunięta do roku 2030 (por. Woźniak 2016). Głównym bohaterem reportażu Anny Szamotuły pt. Pod na‑ wierzchnią jest Radosław Radziszewski, pracujący dla firmy odpowiedzialnej za budowę oraz naprawy autostrady A2. Jest to kolejne z możliwych spojrzeń na tę drogę – z perspektywy kogoś, kto nie tylko był zaangażowany w jej powstawanie, ale także osoby, którą łączy szczególna emocjonalna więź z drogami. Reportaż jest narracją o specyfice pracy inżyniera. Opowieść snuta przez jego bohatera została przepleciona wędrówką w pobliżu węzła autostradowego w Komornikach, gdzie w sierpniu 2016 r. trwały roboty modernizacyjne. Ostatnim reportażem jest Żyjący z TIR-ami Mateusza Chłystuna i jest to opowieść o mieszkańcach Boczowa, którzy z niecierpliwością oczekiwali na oddanie do użytku autostrady A2. Z otwarciem tej nowej trasy prowadzącej do granicy z Niemcami wiązali bowiem nadzieję na zmniejszenie się tranzytu tirów przebiegającą przez Boczów DK92. Do momentu otwarcia nowego odcinka A2 379 �DK92 była najważniejszym szlakiem przewozowym prowadzącym ze wschodu na zachód, przez który dziennie przejeżdżało ponad 10 tys. samochodów. Kiedy pod koniec 2011 r. oddano do użytku autostradę, mieszkańcy Boczowa mogli odetchnąć z ulgą – nastała cisza. Jednak ta cisza oznaczała bezruch i znaczący spadek przepływu. Na granicy bankructwa znaleźli się ci, dla których „krajówka” była jednym źródłem dochodu. O plajtę otarły się miejscowy motel, kilka stacji benzynowych, kantory i sklepy. Nad Boczowem zawisło widmo bezrobocia. Wszystko wróciło do „normy”, kiedy przejazd autostradą stał się płatny i w konsekwencji kierowcy tirów wrócili na DK92. Wraz z nimi powrócił nie tylko biznes, ale hałas oraz powodowane wzmożonym ruchem drogowym poczucie zagrożenia. Mieszkańcy Boczowa nieustannie obawiają się o bezpieczeństwo swoje i swoich dzieci, które, by dotrzeć do miejscowej szkoły muszą pokonać „starą dwójkę”. Hałas powodowany nieustannym przepływem gabarytowych ciężarówek zaburza także rytm pracy w szkole. By go zminimalizować mieszkańcy rozpoczęli batalię z GDDKiA o montaż ekranów akustycznych. Ich działania są jednak jak do tej pory bezskuteczne. Zarówno wyżej opisane reportaże, jak i zebrane przez nas nagrania terenowe, łączymy z ideą wspomnianej już analizy rytmu Henri Lefebvre’a (Lefebvre, Régulier 2004). Jest to koncepcja powiązana z jego pracą badawczą nad kategorią życia codziennego (Lefebvre 2008), którą Lefebvre zapożyczył z psychologii. W kontekście intersującego nas tu dźwiękowego wymiaru życia społecznego chodzi w niej o dowartościowanie wszystkiego, co dzieje się w świecie, łącznie z hałasem i ciszą. Lefebvre pisał o tym, że poznanie i zrozumienie codzienności nie może się odbywać jedynie na drodze słuchania słów i tego, co ludzie mówią, bowiem to otoczenie dźwiękowe człowieka ujawnia dynamikę codzienności. Rozumiał ją jako nieustannie znajdującą się w ruchu, choć możliwe są w niej do zaobserwowania zwolnienia i przestoje. Podejście to należy wiązać z ideą czasu cyklicznego i linearnego zaprezentowaną w Critique of Everyday Life (2008). Teza o nieprzerwanym ruchu jest tu szczególnie interesująca w odniesieniu do przeprowadzonych przez nas badań, w trakcie których obserwowaliśmy różnorodne mobilności 380 i przepływy, warunkowane i warunkujące zarówno wielkie, ogólnokrajowe, jak i małe, lokalne modernizacje (zob. Meyer 2008). Opisanie rytmu przydrożnej codzienności, lokalnych krajobrazów kulturowych nie byłby możliwe przy pomocy jedynie tekstu, stąd podjęta przez nas decyzja o udźwiękowieniu naszych badań. Uczyniliśmy to z nadzieją na większą przystępność ich rezultatów. Dzięki temu rytm życia mieszkańców miejscowości położonych pomiędzy autostradą A2 a DK92 na odcinku Nowy Tomyśl-Świecko, staje się słyszalny z całym jego burdonowym i zaszumionym wydźwiękiem. �Zakończenie Oddaliśmy w ręce czytelników książkę, która w założeniach jest opowieścią o interrelacji pomiędzy autostradą A2 oraz „starą dwójką” oraz – co ważniejsze – o oddziaływaniu tych infrastruktur na życie codzienne społeczności przydrożnych wsi i miasteczek położonych pomiędzy Nowym Tomyślem a Świeckiem. Nasze badania skupiły się na miejscowościach, które przecina DK92, oraz które zlokalizowane są w niewielkich odległościach od oddanego do użytku pod koniec 2011 r. nowego odcinka autostrady A2. W sposób oczywisty nasza opowieść jest jedną z możliwych. Nie rościmy sobie prawa do twierdzenia, że wszystkie racje są po naszej stronie i oto udało nam się zaprezentować kompletny i jedyny słuszny obraz przemian społeczno-ekonomicznych zachodzących pod wpływem niedokończonego procesu polskiej modernizacji. Opowiadamy o „ruchomych modernizacjach”, zatem o czymś, co nigdy nie zyskuje na kompletności, stałości i jednorodności. Opowiadamy o procesach, starając się przy tym zrealizować zakładaną przez nas wielogłosowość. Stąd naszą książkę w dużej mierze współtworzą liczne wypowiedzi naszych rozmówców. Chcemy, by książka ta trafiła także, a może przede wszystkim właśnie do nich. Chcemy się z nimi po raz kolejny skonfrontować, mając jednocześnie świadomość, iż niesie ta konfrontacja pewne ryzyko. Wiele opowieści być może jest już nieaktualnych, wiele z nich zawiera informacje, które być może dziś nie zostały by nam udzielone, wiele z nich zyskało odmiennego znaczenia, ponieważ zestawiliśmy je i porównywaliśmy z innymi. Wobec ogromu materiału empirycznego, który zebraliśmy wraz ze współpracującymi z nami kilkudziesięcioma badaczami, a więc wobec wielogodzinnych rozmów z setkami osób o zróżnicowanym pochodzeniu, statusie społecznym, życiowym doświadczeniu, 383 �„przedsiębiorczym habitusie” oraz stylu życia, a także wobec wielomiejscowego, wielosezonowego i mobilnego sposobu prowadzenia badań (przede wszystkim szeroko rozumianej obserwacji), musieliśmy dokonać wyboru prezentowanych w tej książce perspektyw, refleksji i narracji. Staraliśmy się nie naruszyć niczyjego dobra, a wszelkie informacje na temat opisywanych przez nas działalności gospodarczych są informacjami powszechnie dostępnymi, choć uzupełnionymi wyjaśnieniami naszych rozmówców. W licznych przypadkach nasi rozmówcy z łatwością zostaną rozpoznani, głównie ze względu na publiczne funkcje, jakie pełnią. Nie udzielamy w książce szczegółowych informacji na ich temat. Uznaliśmy też, że historia lokalnych strategii ekonomicznych nie musi być obudowana osobistymi i rodzinnymi biografiami. Mamy nadzieję, iż udało nam się uniknąć anegdotyczności przytaczanych przez nas wypowiedzi, spośród których wybraliśmy te, które w naszych oczach w doskonały sposób wyjaśniają konkretne sytuacje i wydarzenia. Zdecydowaliśmy się na takie poprowadzenie naszej opowieści, by nie była ona przeciążona teorią i oderwanymi od rzeczywistości naukowymi analizami. W ten sposób, być może, nie do końca jest to książka naukowa. Zależało nam na prezentacji wiedzy terenowej, perspektyw oddolnych oraz na tym, by nasi rozmówcy mogli się wypowiedzieć wspólnie z nami. To przecież oni wiedzą najlepiej, jaki jest realny wpływ autostrady A2 na ich życie, jak to jest mieszkać i pracować w warunkach nieustannego przepływu, adaptować działania ekonomiczne do zmieniających się kontekstów politycznych, gospodarczych, demograficznych, a nawet ideologicznych; jaką sprawczością dysponują samorządy terytorialne i jak wygląda proces opadania odgórnie narzucanych dyskursów modernizacyjnych, a także wykonawstwo wciąż zmieniających się regulacji administracyjnych. Jedna ze współpracujących z nami badaczek terenowych, Joanna Książek z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu, w znakomity sposób podsumowała prowadzone przez nas badania1. Choć sama realizowała je w obrębie tylko pierwszego 1 Dosłowne wypowiedzi Joanny Książek ujmiemy w cudzysłowie. Pochodzą one ze sporządzonej przez nią notatki terenowej, która pełniła funkcję podsumowania. Notatka powstała w czerwcu 2015 r. 384 odcinka badawczego, na terenie gminy Miedzichowo, to jej spostrzeżenia można potraktować jako uniwersalne w odniesieniu do całości obserwowanego przez nas terenu. Według Książek budowa autostrady A2 na odcinku Nowy Tomyśl-Świecko nie może być pochopnie uważana za główną „przyczynę spadku rentowności związanych z tranzytem działalności gospodarczych, a więc i ekonomicznego zubożenia mieszkańców przydrożnych miejscowości, nasilenia migracji i innych pochodnych problemów”. Przyczyny takiego stanu rzeczy są daleko bardziej złożone, niż może się to wydawać na pierwszy rzut oka, co staraliśmy się wyłożyć w niniejszej książce. Polskie „ruchome modernizacje” to kwestia szybko zmieniającej się sytuacji ekonomiczno-społecznej, która zgodnie z prawami wolnego rynku po transformacji ustrojowej, po pierwsze – odznaczała się nieprzewidywalnością, głównie ze względu na brak doświadczenia zarówno obywateli jak ustawodawców, powodując zaskakujące i nagłe zmiany koniunktury na wybrane typy usług i produktów; po drugie – nie może być postrzegana ani jako proces zakończony, ani dziejący się wyłącznie lokalnie. Wszelkie załamania dotąd dochodowych interesów, szybkie reakcje na zmieniające się uwarunkowania zewnętrzne, konieczne by dostosowywać się do nowych sytuacji, zawsze mają wymiar globalny. Przedsiębiorczość i związane z nią elastyczność oraz „szybkie wdrożenie innego, odpowiedniego do wymogów sytuacji sposobu działania bywa jednak cechą, której starsze pokolenie nie zdążyło wykształcić. Problem ten w powiązaniu z dalszymi, takimi jak zmiany mentalnościowe i obyczajowe młodszego pokolenia, definiujące pomysł na życie i ekonomiczny wymiar zaspokojenia potrzeb życiowych, przyczynia się do kryzysów dając w efekcie obraz upadku i zamierania życia w danej społeczności lokalnej”. Zmiany technologiczne, rynkowe, marketingowe i co dla nas najważniejsze – infrastrukturalne – w przypadku obserwowanych przez nas przydrożnych społeczności wymagały i będą wymagać nadal nieustannego przekwalifikowywania się ludzi i przebranżawiania lokalnych biznesów. Chcemy zaznaczyć, iż nie zawsze musi mieć to związek z ograniczeniem bądź zmianą rodzaju ruchu samochodowego na DK92, czy jego wzmożeniem trasą autostrady A2. 385 �To, co ma wpływ zarówno na kulturową, społeczną i ekonomiczną kondycję miejscowości położonych wzdłuż DK92 to także „zmiany sposobu życia, które najbardziej widoczne są wraz ze zmianami pokoleniowymi”. W skrócie, zmiany te wiążą się z rosnącą tendencją do wygody, „szybszym” stylem życia, nowymi trendami w wychowaniu dzieci i młodzieży (związanymi z dostępnością dużej ilości dóbr materialnych i większymi swobodami obyczajowymi) skutkującymi mniejszą dbałością o zaspokajanie potrzeb rodziców i dziadków. Przy czym nie chodzi tu wyłącznie o lokalnych ludzi, lecz także przepływających „starą dwójką” i Autostradą Wolności różnej narodowości kierowców ciężarówek dalekobieżnych, turystów, emigrantów zarobkowych czy robotników drogowych. Jak uważa Książek „w obliczu ogromu dóbr konsumpcyjnych młodzi ludzie chcą zarobić łatwo, dużo i szybko, co kłóci się z praktykowanym przez ich rodziców sposobem zarabiania na życie”. Niezaprzeczalne są też w konsekwencji przemiany w obyczajowości i sposobach pielęgnowania kontaktów międzyludzkich w ramach najbliższego sąsiedztwa. „Na konieczność zamknięcia wielu przydrożnych punktów handlowo-usługowych miał i nadal ma wpływ szereg czynników niezwiązanych bezpośrednio ani ze zmianami w natężeniu ruchu, wskutek budowy autostrady A2, ani ze zmianami jakościowymi, tzn. nie z tym ile aut jedzie, ale kto nimi podróżuje”. I tak pewne bary zostały zamknięte wskutek konfliktów pomiędzy współwłaścicielami, a wobec faktu, iż wiele małych przydrożnych biznesów to firmy rodzinne, to o ich trwaniu decyduje także dynamika relacji pokrewieństwa. Innymi słowy, śmierć czy choroba w rodzinie, rozwody i częsty w ich konsekwencji podział majątku, emigracja zarobkowa młodego pokolenia itd. mogą decydować o zamykaniu się firm. Nadmieńmy też, iż wiele przydrożnych punktów gastronomicznych nie sprostało choćby wymogom sanepidu, a niektóre inwestycje okazały się nazbyt wizjonerskie i nietrafiające w lokalny rynek konsumencki. „Słaba komunikacja publiczna, stopniowe ograniczanie małego handlu, konkurencyjność pobliskich, rozwijających się miast jako miejsc do życia i pracy, zmiany mentalnościowe z dążeniem do 386 wygody i wzrostem oczekiwań względem poziomu życia, rys niegospodarności w warunkach wymogów gospodarki rynkowej oraz niemożność przystosowywania się do szybko zmieniających się warunków ekonomicznych, a także spadek dzietności i wyludnianie się wsi”, powodują że obserwowane przez nas miejscowości powoli przestają być dla ich mieszkańców wystarczająco atrakcyjnym miejscem życia. Niemniej widoczne są próby rewitalizacji tych miejsc, wyrażane w powstałych w ostatnich 2-3 latach strategiach rozwoju poszczególnych gmin, wśród których dominuje przekonanie, iż jedyną szansą na lokalną modernizację jest rozwój turystki. Jej zaczątkiem są przykładowo ścieżki rowerowe i szlaki piesze nawiązujące do wydarzeń historycznych i dawnego charakteru regionu. „O atrakcyjności regionu dla nowych mieszkańców świadczą domy i osiedla w pewien sposób wpisujących się w quasi-turystyczny nurt weekendowych mieszkańców przyjeżdżających z centrów dużych miast. Wizji tej sprzyja też fakt, że droga krajowa 92 straciła wprawdzie wielu biznesowych podróżnych, ale w porównaniu z alternatywną autostradą jest traktem tzw. slow travel, częściej wybieranym przez ciekawych świata, wrażeń i widoków zachodnich i polskich turystów otwartych na poznawanie nowych miejsc, zwłaszcza położonych w pięknych przyrodniczo regionach (Gardner 2009; Burmecha-Olszowy 2014: 177-184; Sukiennik 2014: 21-38). Liczymy na to, że nasza książka zainicjuje szersze zainteresowanie infrastrukturami dla mobilności w polskich naukach społecznych i przyczyni się do twórczego wykorzystania założeń oraz koncepcji powstających w nurcie road studies. W szczególności zależy nam na etnografiach infrastruktury, a zatem na tym, by rozważania nad społeczno-kulturowymi wymiarami dróg, tras i szlaków zawsze były ugruntowywane w terenie. Innymi słowy opowiadamy się za jednym z postulatów amsterdamskiego antropologa Dimitrisa Dalakoglou, by rozwijać antropologiczną „dromologię”2 2 Pojęcie dromografii (z greckiego δρόμος, dromos „droga, ulica, korytarz”) oznacza porównawcze studia nad organizacją, historią, geografią oraz logistyką lokalnych, regionalnych oraz globalnych szlaków handlowych, a także innych sieci ruchu, transportu i komunikacji. Koncepcję dromologii w naukach społecznych wprowadził w 1977 r. Paul Virilio w książce zatytułowanej Speed and politics: an essay on dro‑ mology (wyd. pol. Prędkość i polityka, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2008). 387 �(Dalakoglou, Harvey 2012: 459-465; Dalakoglou 2017a: 1-14; Dalakoglou 2017b: 21-27). Antropologiczne zainteresowanie infrastrukturą, bynajmniej nie jest nowością. Można je przecież odszukać w powstających od końca lat 60. XX w. pracach takich antropologów jak Maurice Godelier, Maurice Bloch czy Marvin Harris, którzy wyraźnie inspirowani byli marksistowskim materializmem historycznym (Harris 1968; Godelier, Bloch et al. 1978: 763-771). Nie ma wątpliwości, co do tego, że współcześni badacze wiele zawdzięczają tym pierwszym, materialistycznym sposobom rozumienia infrastruktury. Jednakże było ono zbyt abstrakcyjne, oderwane od praktyk społecznych i nie bazowało na etnografiach. Dziś większość antropologów zainteresowanych społecznym wymiarem infrastruktury drogowej oraz (auto)mobilności kładzie nacisk na to co empiryczne pilnując (z)obowiązującego paradygmatu antropologii ugruntowanej w badaniach terenowych (Humphrey 2005: 39-58; Larkin 2013: 327343; Dalakoglou, Harvey 2012: 459-465). Niemniej dotychczasowe badania nad szeroko rozumianą (auto)mobilnością skupiały się przede wszystkim na kontekstach pozaeuropejskich. Do szczególnie popularnych należy więc zainteresowanie procesem budowy autostrad oraz rozwojem infrastruktury drogowej w Afryce (np. Masquelier 1992: 56-69; Fairhead 1994: 15-37; Thomas 2002: 366391; Klaeger 2012: 537-554; Nielsen 2012: 467-480), Amazonii (np. Moran 1981; Campbell 2012: 481-500), Ameryce Łacińskiej (np. Harvey 2005: 216-247; Harvey, Knox 2012: 521-536) i Azji (np. Hayano 1990; Trankell 1993; O’Hanlon, Frankland 2003: 166-188; Argounova-Low 2012: 71-88; Pedersen, Bunkenborg 2012: 555-569). Choć w znacząco mniejszym zakresie, to kwestia budowy dróg oraz (auto)mobilności staje się przedmiotem badań etnograficznych realizowanych także na terenie w Europie, np. w regionie śródziemnomorskim (np. Pina-Cabral 1987: 715-735; Roseman 1996: 836860), na Bałkanach (np. Coles 2002: 1-18; Dalakoglou 2010: 132149; 2012: 571-586) czy w Szwecji oraz Danii (np. Löfgren 2004: 59-76). Warto także wspomnieć o Kathleen Stewart eksplorującej przydrożność i „drogowość” w USA (Stewart 1996). 388 W wielu przypadkach są to prace, których autorzy dostrzegają zarówno materialność dróg jak i ich metaforyczne znaczenia, zwłaszcza w połączeniu z takimi koncepcjami jak mobilność, przepływ, prędkość, polityka, ekonomia czy rozwój. Ponieważ antropolodzy ci bazują na badaniach terenowych, to dostarczają wiedzę na temat realnego wpływu budowy dróg i autostrad na praktyki społeczne oraz życie codzienne. Wszystkich tych badaczy umieszczamy więc w nurcie road studies i wraz z nimi uważamy, że infrastruktura może stanowić autonomiczny antropologiczny oraz etnograficzny przedmiot badań – takich, w których drogi to nie tylko tło i kontekst, lecz także koncepcja, poprzez którą w nowym świetle możemy rozumieć już ugruntowane kategorie antropologiczne takie jak migracje, technologia, nacjonalizm, lokalność, ekonomia a nawet pokrewieństwo. Penny Harvey oraz Hannah Knox określają ujawnianie praktycznego i oddolnego wymiaru modernizacji poprzez rozbudowę sieci drogowej jako odczarowywanie infrastruktury (Harvey, Knox 2012: 521-536). Drogi nie pojawiły się nagle wraz z potencjalnie emancypującą nowoczesnością (Mukerji 1997; Collier, Ong 2003; Joyce 2003; Mukerji 2009). To właściwie najbardziej archetypowa sieć relacji i komunikacji, tkana przez człowieka od zawsze (np. Snead i in. 2010). Oczywiście pod względem technologicznym, materialnym drogi wciąż się zmieniały. Przekształcała się inżynieria, polityka, ekonomia, tak, by w końcu spełniła się modernistyczna ambicja wykreowania takiej sieci dróg, by jej standaryzacja i uniwersalność mogły prowadzić do międzynarodowej integracji ekonomicznej i politycznej. Dziś idea ta znajduje się pod wpływem procesów neoliberalnych i turbo kapitalistycznych (Brenner i in. 2010: 327-345). Pamiętajmy, iż drogi są planowane i projektowane; nie ma w ich wytwarzaniu niczego przypadkowego ani spontanicznego. Dodatkowo stanowią wyrafinowaną obietnicę na przyszłość: że będzie lepiej, bezpieczniej, szybciej, wygodniej i nowocześniej (Ganokar, Povinelli 2002: 385-397). Generują modernizację, ale ta modernizacja bywa iluzją wspieraną przez liczby, wykresy, piktogramy, animowane wizualizacje oraz medialne peany. Bruno Latour określił tę iluzję mianem „faktyszu” (Latour 2010), w efekcie oddziaływania 389 �którego całe populacje popadają w euforię i wierzą w niekończące się korzyści płynące z rozbudowy między innymi dróg i autostrad. Mnożna rzec, iż zwłaszcza autostrady stały się współcześnie jednymi z najbardziej paradygmatycznych infrastruktur warunkujących rozwój społeczny, kulturowy i ekonomiczny. Naukowe zainteresowanie drogami pojawiło się, ponieważ społeczeństwa nigdy wcześniej nie były tak mobilne i nie przemieszczały się tak sprawnie oraz na takie odległości. Dodatkowo szeroko rozumiana mobilność nigdy nie była tak „demokratyczna” – w tym sensie, że przemieszczeniom, przepływom podlegają właściwie wszyscy. Ruch i mobilność przesyca każdą warstwę i klasę społeczną (co oczywiście nie wyklucza nierówności, zastojów, nadzoru i reżimu) (Urry 2007: 3-16). Uważamy jednak, że przepływ i ruchliwość to jedno. O wiele ważniejsza staje się dziś świadomość konieczności bycia mobilnym, a więc świadomość dostępności do infrastruktury drogowej, bez której teoretycznie niemożliwy jest ani postęp, ani rozwój (Dalakoglou, Harvey 2012: 459-465). Drogi to jednocześnie nadzieja i beznadzieja, oczekiwania i strach, miłość i nienawiść, stabilność i niestabilność, mobilność i zastój, poczucie straty, podejrzliwość, subordynacja i nadzór. Te jakże afektywne aspekty modernizacji poprzez budowę dróg są nie tylko dla nas, lecz dla wielu innych antropologów, jedną z głównych inspiracji, by się nimi zająć (zob. Dalakoglou 2017a: 1-4). To także przyczynek do ukucia na gruncie antropologii koncepcji „mitografii dróg”, które wyjawia bliskie relacje między lokalnymi narracjami a drogami (Masquelier 2002: 829–856). Mamy więc nadzieję, że nasza opowieść przyczynia się do bardziej sprawiedliwego rozumienia rezultatów funkcjonowania wielkich infrastruktur drogowych, które by adekwatnie zrozumieć trzeba rozpatrywać na kilku poziomach, z perspektywy rozwoju różnych jednostek terytorialnych w tym województwa, powiatu i gminy. O ile z punktu widzenia kraju czy województwa budowa autostrad czy dróg ekspresowych wiąże się z wieloma korzyściami, zwłaszcza o charakterze ekonomicznym, o tyle, jak staraliśmy się pokazać, nie musi być ona wyłącznie pozytywna z punktu widzenia powiatu czy gminy (por. Zimny 2013: 159-165). Lokalnie obecność 390 i oddziaływanie wielkich infrastruktur drogowych jest po prostu ambiwalentne. By tę ambiwalentność zrozumieć użyliliśmy nie tylko perspektyw oddolnych, ale także w specyficzny sposób, jak sądzimy, podeszliśmy do procesu pisania samej książki. Z pewnością wielu czytelnikom wyda się ona nie do końca spójna i być może niektórzy odnajdą w jej treści nawet sprzeczne ze sobą informacje, opinie i interpretacje. Jesteśmy tego świadomi. Z założenia bowiem, nie chcieliśmy tworzyć standardowego opracowania naukowego. Książkę tę pisaliśmy bazując na tym samym materiale empirycznym, jednak z pewnością odczytaliśmy kryjącą się w nich wiedzę terenową na różne sposoby. Nie zamierzaliśmy iść na żadne kompromisy w tym względzie ani ukrywać faktu, iż jesteśmy badaczami o odmiennych doświadczeniach, umiejętnościach i stażu; że inaczej byliśmy zanurzeni w terenie dzieląc go między siebie na dwie części, a także współpracowaliśmy z innymi przedstawicielami lokalnych społeczności oraz innymi badaczami. Zależało nam także, by nie ujednolicać naszych sposobów prowadzenia naukowej narracji. Naszym celem był, powtórzmy, wielogłos, poprzez który chcieliśmy dokonać materializacji nieoczywistości, niedopowiedzeń i nieadekwatności kryjących się w zebranych przez nas historiach. Nie bez przyczyny też wzmacniamy tę polifonię fotograficznym rozdziałem autorstwa Mariusza Foreckiego oraz pięcioma audioreportażami, które traktujemy jako integralne części książki, a nie jedynie uzupełniające ją dodatki. �Moving modernizations. Between Highway of Freedom and the „old two”. Summary This book is an attempt to portray the events, places and people, as well as emotions and economy constituting the intrinsically invisible background. The focal point of all descriptions included herein is the A2 motorway – a concrete belt surrounded by rows, acoustic barriers and high fence. With its neighboring parking spaces, service centers, toll stations, intersecting bridges, overpasses and trestles. With its traffic lights, noise, pollution and traffic regulations. The motorway might be perceived as a material object but one should primarily view it as a co-inhabitant of the local universe with its people and animals, on the border of the Wielkopolskie and Lubuskie province in the western part of Poland. It is accompanied by the national route 92 which, before releasing the motorway for use, was the most crowded land route from Wielkopolska and central Poland to Germany. The uniform infrastructural landscape of A2 and the roadside spontaneity of DK92 are two opposite poles of a scene where the local variations of “moving modernizations” emerged. It is the place where, for over three years from 2013 to 2016, we carried out research concerning the project entitled: “Moving modernizations. The influence of A2 motorway on local cultural landscapes”1. Our efforts concentrated predominantly on speaking to people. However, not all that exists and has relevance can be put into words. With this in mind, we also observed automobile 1 Research funded by the National Center for Science within the grant „Moving modernizations. The influence of the A2 motorway on local cultural landscapes” NCN OPUS (number 218958). 393 �traffic, we looked at the customers of roadside pubs and bars, we read announcements placed on bus stops and posts, we archived thousands of Internet websites, studied police and fire department reports, we analyzed private and official chronicles stored in libraries, public administration and forestry district offices. We lived near the motorway moving form place to place due to the fact that the territory of our research stretched for over a hundred kilometers. In a zone dominated by modern mobility, it was, paradoxically, not easy to move from place to place and it forced us and our partners to use bicycles, taxis, hitchhike, benefit from the kindness of people we met and even to walk along the dangerous waysides. We tried to work in the spirit of multi-sited ethnography, following people, objects and problems. Many times we returned to the places we visited earlier, thus employing the jo-jo fieldwork mode of conducting research. Working with the data collected using an entire array of research techniques accepted in anthropology we portray places, people and processes, which, in our opinion, are a tale about the next phase of Poland’s modernization process. Moreover, we focus on the authorities, economy, local businesses, privatization, old and new infrastructure, disappointments and traumas. We might even stipulate that the cultural history of designing, constructing and using the A2 – the first private motorway in Poland – might be treated as a metaphor of Poland in the first decades of the new millennium, a country schizophrenically divided between the mirages of “Highway of Freedom” and “Highway of Memory”. Naturally, the mentioned portraits may be painted with different techniques, especially when it comes to the notion of mass portrayal generated in a specific cultural landscape, characterized by excess of objects belonging to the so-called “architecture of persuasion”. A vivid example of this architecture is not the motorway itself (build thanks to the biggest loans ever taken for an infrastructure project in Poland) but the national road number 92, which used to fulfill the role of A2 motorway as the main communication corridor from Wielkopolska and Warsaw to Germany. It was also a trade and service alley many kilometers long. What is more, it is a place where war is 394 waged for the attention of drivers and other traffic participants. In fact, the attention grabbing businesses include neon-lit night clubs, a hotel in the shape of a pyramid (biggest pyramid in Poland), petrol stations surrounded by fake palm trees, super-size plastic dinosaur figures, roadside zoological garden with a runway for ostriches, gigantic figure of Jesus Christ the King of the Universe (biggest such figure in the world at its completion date), dozens of flamboyant billboards and signs. This is the place where you can eat breakfast in “Nevada”, go through “Las Vegas”, in order to eat dinner in “Colorado” (having covered the distance from Poźrzadło to Trzciel). Cliford Geertz was right writing that “It is not history one is faced in, nor biography, but a confusion of histories, a swarm of biographies (…) What we can construct (…) are hindsight accounts of the connectedness of things that seem to have happened: piecestogether patternings, after the fact” (Geertz 1995: 2). On the symbolic road between Nevada and Colorado we heard a thousand voices which did not sum up to one coherent and truly adequate story about modernizing Poland by building a motorway and the consequences of that process. We strenuously attempted to construct a narrative, always ex post, but at the same time, “before the facts arrived”, because the matter described in this paper is alive, fluctuating and surely has not reached its final shape and did not reveal all its meanings. In order not to be pinned down by only one style of portraying, we decided to employ different stylistic shades but also write independent of each other, being guided solely by our own perception of the researched topics. The Polish version of the book is an intertwining narration by both authors, written in 1st person (here, due to technical issues, we resigned from this strategy). Additionally, the identifying element of the individually written chapters is something as trivial as grammatical gender – we did not mark the text in any other way. This entails certain consequences. On one hand, we hope that thanks to such a stylistic instrument, the biography of A2 will turn out to be more multifaceted, diverse and complete. We got rid of a cautionary mode of writing and the perspective of one author. On the other hand, our message is surely less explicit and 395 �uniform. It must be pointed out, that our goal is not to formulate a new variant of “weak knowledge” in the spirit of Gianni Vattimo, however, following steps leading in different directions is a familiar experience and, having completed the research it is an experience that immediately comes to mind. As we have mentioned, the starting point of our research, their pretext, area it covered and point of reference was the A2 motorway, the last section of which was released for use on 1 December, 2011. The “modernization holiday” celebrated by investors and central authorities which spawned the orchestra piece entitled “Fanfares to A2” was, however, not commonly accepted by everyone. It quickly turned out that the infrastructure does not solve the most pressing problems of local communities, such as unemployment or lack of perspectives, which become all the more dominant since they are felt in the proximity of a giant investment. It is notable that the motorway received more often artistic rather than scientific recognition. This is more of a general tendency, not necessarily a particularly Polish phenomenon. This brings to mind the milestone of electronic music minimalism that was inspired by traveling on German motorways. The iconic work referred to above is the album “Autobahn” by the band Kraftwerk. Ralf Hütter, one of the leaders of the group, mentioned that he used the sound of the horn, humming of the engine, adjusting of the suspension and pressure in tires, as well as the sound used when wheels rolled onto the painted stripes. As far as the A2 is concerned, a disco-polo song has already been created about it (The Saturn Band), artistic film (Anna Raczyński), photography series (Mateusz Skóra), a regionalist from Frankfurt (Oder) organizes trips following the paths of the first Nazi investments along the stretch of land where the motorway is located today. The translator Filip Łobodziński created a Polish language rendition of Bob Dylan’s hit song “Highway 61 Revisited” giving it the title: “Autostrada A2 na nowo” (Dylan 2017: 14-15). Although artists representing different genres saw the perception-impacting potential of the motorway, scientists remained generally inert – excluding groups of archeologists, who briskly conduced excavations, before the heavy equipment was used. It is hard 396 to explain this phenomenon, because the emergence of the motorway not only radically changed the landscape but was also bound to bring – as we had anticipated – equally important changes in the life of the communities, which had to live with the motorway, sometimes viewing it as a blessing and sometimes living near it against the their will. Against this inertia – yet consistently with the paradigm of new mobility – we followed our interlocutors, situations and events. The area of our research ultimately encompassed the 170 km motorway connecting the Polish-German border in Słubice with Poznań. The most intensive terrain research were conducted around the area with towns of different sizes in terms of the number of inhabitants (from Świebodzin with 22 thousand inhabitants to Jarosławiec inhabited by around a dozen people), social structure, institutional and cultural setting and the quality of public infrastructure. Despite these differences, the specific roadside aesthetics and economy remains a connecting factor. The landscape of these mostly small villages is characterized by establishments catering to long distance transportation and tourist industries (motels, hotels, petrol stations, bars, restaurants, night-clubs) and service points, the operation of which revolves around auto-mobility (purchasing pallets, tractors or trailers, stations dealing with the repair of sat-nav, retreading, service stations, car washes), warehouses or shipping and logistical centers. The visual aspects of it all can hardly be associated with urban landscapes. Additionally, in the period when we conducted the research, this visual aspect was undergoing changes – small local shops started disappearing from the landscape of most towns. The same happened to wayside bars, petrol stations and even motels and hotels. Instead, large real estate “for sale” signs started to emerge, new service centers for long-distance transport were opened, new discount stores, so popular in Poland, were added to the scenery. The towns with motorway exits underwent discernable but qualitatively different changes. We witnessed the modernization of DK92 in Torzyń, as well as other smaller municipal and poviat roads, creation and opening of small supermarkets, new petrol 397 �stations, construction of new single-family houses on the outskirts of some of the towns, expansion of the bicycle infrastructure in wooden areas, expansion of public communication along with the degradation of bus stops and changes in the traffic intensity on DK92 (mainly passenger car and bus traffic). From the very beginning it was clear that after the opening of a new section of the motorway and other global political and economic processes the examined area was affected by discernable, yet, different transformations. The towns which until recently were located near the main transit road connecting East and West, benefiting from automobile traffic resulting from modernization through expansion of mobility infrastructure and deferred post-transformative effects, were forced to invent new economic strategies and reevaluate the approach to locality in the new transit-centered setting. The “trauma” caused by these changes and the theoretical growth of the potential of mobility provoked by the “presence” of A2, made us treat the socio-economic processes, which we had the opportunity to observe, as equivocal – the regimes governing them, discourses and their manifestations as well as the manner of ascribing value, experiencing and utilizing modernization all turned out important for the understanding of the current socio-economic conditions in local Poland (Kuligowski, Stanisz 2015: 175-194). It needs to be emphasized that the research of dominant narratives regarding the A2 motorway and the socio-economic condition is, quite markedly, divided into two spheres. In fact, they might be described as the sphere of new poverty and the sphere of new entrepreneurship. These spheres emerged by accident in the course of the research we conducted when we were preparing logistics for group pilot research. We simply performed a division of the area into two parts along the S3 expressway, namely the “closer to the border part” or “western part” and the “closer to Poznań part” or “eastern” part, both of which turned out to be “in opposition” to each other. Agata Stanisz was coordinating the research in the western part between Świebodzin and Boczów – area representing a new entrepreneurship and frequently euphoric about the idea of motorway-induced modernization process. Waldemar Kuligowski was allocated the eastern 398 part located between Bolewice and Myszęcin – area of new poverty and fatalism (Kuligowski, Stanisz 2015: 175-194). The research realized by us was programmed as multi-stage research. We used comparative methods, which allowed us to show many different bottom-up perspectives. All analyses, interpretations and theoretical statements are based on two types of data. Firstly, these are legacy sources, such as regional literature, official local government documents, reports and directives, acts and resolutions related with road infrastructure (published by European Commission, Ministry of Infrastructure and Construction, General Directorate for National Roads and Motorways, province authority offices, Poviat Starostys and local government offices), press articles, internet content (blogs, fanpages, municipal office websites), statistical publications, topographical and satellite maps, archive audio-visual materials (photography, video films, radio coverage, TV information). Secondly, we employed locally elicited sources which we called on-site knowledge: these include all types of materials collected by us and all field researchers in the course of site inspections, pilot research and in-depth studies employing the observation methods, ethnographic interviews, visual ethnography and audioetnography. At every stage of field research, we reached out to the representatives of different environments, including the representatives of local key figures and activists (we conducted talks with local governments, people engaged in the activities of non-governmental organizations, policemen, firemen, priests, forest district employees, teachers, library employees, culture centers, representatives of farmers’ wives’ associations, current and former village administrators), local businessmen (owner of hotels, bars, night clubs, shops, car parks, pallet purchasing center, car washes, people conducting different types of services including those selling garden dwarfs) and their employees (from petrol station directors to people running public toilets). Moreover, we reached out to people employed in the Motorway Maintenance Centers, tollbooths, motorway construction workers, truck and bus drivers, immigrant workers, tourists and “common” inhabitants of various towns. 399 �The use of different methods and research techniques (participant observation, non-participant observation, overt and nonovert observation, non-structured interviews and free conversations, field recording and photography) allowed us to: – conduct direct and indirect observation of links between the opening in 2011 of the A2 motorway on the Świecko-Nowy Tomyśl section and the socio-cultural changes in the towns located near the DK92, especially in the context of the broadly understood cultural landscape; – identification of the dynamics of bottom-up economic strategies undertaken by local communities; – revealing the internal connections and feedback loops between the national and international development or modernization ideologies and the actions (administrative, investment, lobbying) of local governments; – analysis of the influence of Polish modernization discourse of the recent years and “western orientation” on the discourse of local respectable key figures, entrepreneurs and the so-called “common inhabitants”, eliciting narratives about localized modernizations from different perspectives: local respectable key figures, entrepreneurs, inhabitants, tourists and other social groups constantly flowing through the given area (e.g. tractor drivers, immigrants, road construction workers); – capturing the correlation between the technocratic and social modernization, as well as the changes of spatial social structures and the manner in which they are experienced by inhabitants of modernized areas. It was necessary for us to conduct a selection of perspectives, reflections and narratives before presenting them herein. This necessity emerged due to the sheer amount of empirical material we gathered along with the several dozen researchers cooperating with us which translated into hours of conversations with hundreds of people of different walks of life, social statuses, life experiences, entrepreneurial proclivities and lifestyle, as well as due to multi-local and multi-seasonal and mobile manner of conducting research. We strived not to violate anybody’s private property or 400 well being and the information regarding the business activities described by us are publicly available, although completed with additional clarifications supplied by our interlocutors. In numerous cases our interlocutors can be recognized with ease, mainly do to the public offices they hold. The book does not provide any detailed information regarding them. We decided that the history of local economic strategies does not require any ventures into personal or family biographies. We selected fragments of conversations that, in our opinion, perfectly capture particular situations and events and we hope that they not come across as anecdotal. It was decided that our story be told in such a way, as to avoid overloading it with theory and scientific analyses detached from reality. Therefore, it is perhaps not an entirely scientific book. We wanted to present knowledge gathered in the field from a grassroots perspective and we sought to make the voices of our interlocutors heard alongside ours. It is them who know best what is the real influence of the A2 motorway on their life, they know what it is like to live and work in fleeting transitory conditions, adapt their economic endeavors to the changing political, economic, demographic and even ideological context; it is them who know what power is wielded by local governments and they experience the trickle-down effect of imposed top-to-bottom modernization discourse and enforcement of forever changing administrative regulations. We hope that thanks to this book, humanists will no longer be accused of indifference to the phenomena which in a complete, multilayered and sudden way influence the lives of individuals and groups. Naturally, the creation of this book would not be possible had it not been for the help of our partners, both volunteers and employees. Some of them dealt with the gathering of information, others decided to share it with us. Anthropology is a discipline based on cooperation, a fact which was made even more evident by the motorway studies. We would like to extend our thanks to everyone who cooperated with us, it is you who made our work fascinating. We, on the other hand, would like now to ensure that this work becomes useful. 401 �Bibliografia 4 osoby zginęły w wypadku na drodze nr 2 w Lubuskiem (2011), www. wiadomosci.wp.pl/drukuj.html?wid=13196008 (data dostępu 19.03.2014). 106 km nowej autostrady prosto do Europy (2011), www.autostrada-a2.pl/press:106_km_nowej_autostrady_prosto_do_Europy,30 (data dostępu 14.01.2017). Adey P. (2010) Mobility, London-New York: Routledge. A12 wird zur „Autobahn der Freiheit” (2014), „Die Welt”, 09.10.2014, www.welt.de/regionales/berlin/article133096076/A12-wird-zurAutobahn-der-Freiheit.html (data dostępu: 18.12.2016). A2 do Świecka w ocenie Poznaniaków (2012), www.autostrada-a2.pl/ press:365_dni_A2_Swiecko_-_Nowy_Tomysl_106_km,46 (data dostępu: 03.08.2016). Adamczyk-Łojewska G. (2003) Uwarunkowania strukturalne i prze‑ strzenne rozwoju gospodarczego polski, Bydgoszcz: Wydawnictwa Uczelniane Akademii Techniczno-Rolniczej. Appadurai A. (1990) Disjuncture and difference in the global cultural Economy, „Public Culture” vol. 2(2), pp.1-24. Appadurai A. (2005) Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary glo‑ balizacji, przeł. Z Pucek, Kraków: Universitas. Appadurai A. (2013) The future as cultural fact: Essays on the global condition, London-New York: Verso 2013. Argounova-Low T. (2012) Roads and Roadlessness: Driving Trucks in Siberia, „Journal of Ethnology and Folkloristics”, vol. 6(1), pp. 71–88. Atkinson J. (1999) Mp3 and the Marginalization of High End Audio, „Stereophile” (February), p. 22. Attali J. (2009) Noise: The Political Economy of Music, transl. B. Massumi, Minneapolis- London: University of Minnesota Press. 403 �Autostrada A4. Dlaczego w okolicach Góry św. Anny jest tak dużo wy‑ padków? (2010), „Nowa Trybuna Opolska”, 28.04.2010, www.nto.pl/ wiadomosci/strzelce-opolskie/art/4149091,autostrada-a4-dlaczegow-okolicach-gory-sw-anny-jest-tak-duzo-wypadkow,id,t.html (data dostępu: 01.08.2016). Augé M. (1995) Non-Places: An Introduction to Supermodernity, trans. J. Howie, London-New York: Verso. Autostrada A2: modernizacja w okolicach Świecka (2009), www.auto-swiat.pl/wiadomosci/autostrada-a2-modernizacja-w-okolicach-swiecka/xssdj (data dostępu 14.01.2017). Autostrada A2 to podporządkowanie Polski Niemcom! (2011), www.poboczem.pl/naszym-zdaniem/news-autostrada-a2-to-podporzadkowanie-polski-niemcom,nId,416474 (data dostępu 14.01.2017). Autostrada Eksploatacja a jej otoczenie (raport społecznej odpowie‑ dzialności 2008), (2009) Poznań: Poznań: Autostrada Eksploatacja SA, www.aesa.pl/att/raport_2008.pdf (data dostępu 30.05.2017). Autostrada Eksploatacja 2015. Podróżni – Pracownicy – Przyro‑ da (2016), Poznań: Autostrada Eksploatacja SA, www.aesa.pl/att/ AESA_Raport-CSR-za-2015.pdf (data dostępu 30.05.2017). Autostrada jak tanie chińskie majtki po pierwszym praniu (2011), www.poboczem.pl/naszym-zdaniem/news-autostrada-jak-taniechinskie-majtki-po-pierwszym-praniu,nId,325406 (data dostępu 14.01.2017). Baker B. (2016) Regime, in: Keywords of Mobility. Critical Engagements, N. B. Salazar, K. Jayaram (eds.), New York-Oxford: Berghahn, pp. 152-170. Bal M. (2012) Wędrujące pojęcia w naukach humanistycznych. Krót‑ ki przewodnik, przeł. M. Bucholc, Warszawa: Narodowe Centrum Kultury. Bazuń D., Kwiatkowski M. (2015) Lubuskie sieci inkluzji. Tożsamość re‑ gionalna – kapitał społeczny - aktywna integracja, Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa. Bernat S. (2015a), Krajobraz dźwiękowy jako przedmiot zainteresowań geografii, „Annales Universitatis Maria Curie-Skłodowska Lublin-Polonia” vol. LXX (2), s. 165-177. 404 Bernat S. (2015b) Wokół pojęcia soundscape. Dyskusja terminologiczna, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego”, nr 30, s. 45-57. Barthes R. (2000) Mitologie, przeł. A. Dziadek, Warszawa: Wydawnictwo KR. Berend T. I. (2008) Histoire économique de l’Europe du XXe siècle: les régimes économiques, du laissez-faire à la mondialisation, przeł. A. Nguyen, Bruxelles: De Boeck. Berman M. (2006) Wszystko, co stałe rozpływa się w powietrzu. Rzecz o doświadczeniu nowoczesności, przeł. M. Szuster, Kraków: Universitas. Bezpieczna droga do nowoczesności. Raport (2011), „Mickiewicza 29”, www.stalexport-autostrady.pl/pub/Image/raport3/autostrada.pdf (data dostępu: 26.02.2016). Bielecka B. (2015) Kiedyś był tu raj dla przemytników, dziwek i zło‑ dziei. To już przeszłość, „Gazeta Lubuska”, 05.04.2015, www.gazetalubuska.pl/wiadomosci/slubice/art/7487447,kiedys-byl-tu-rajdla-przemytnikow-dziwek-i-zlodziei-to-juz-przeszlosc,id,t.html (dostęp 20.05.2017). Bieleń. Wypadek i zablokowana droga krajowa nr 92 (2012), www.lubuskie.naszemiasto.pl/artykul/bielen-wypadek-i-zablokowana-drogakrajowa-nr-92-sprawdz,1648849,t,id.html (data dostępu 18.03.2014). Bijsterveld K. (2008) Instruments of Torture: Traffic Noise as Uncivilized Behavior, in K. Bijsterveld, Mechanical Sound Technology, Culture, and Public Problems of Noise in the Twentieth Century, Cambridge, Massachusetts-London, England: The MIT Press, pp. 91-136. Bissell D. (2007) Animating Suspension: Waiting for Mobilities, „Mobility” vol. 2 (2), pp. 277-298. Bissell D., Fuller G. (eds.) (2010) Stillness in a Mobile World, LondonNew York: Routledge. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miejskiego w Torzymiu, www. bip.wrota.lubuskie.pl/ugtorzym (data dostępu 30.05.2017). Blacking J. (1967) Venda Children’s Songs. A Study in Ethnomusicological Analysis, Johannesburg: Witwatersrand University Press. Bob Dylan. Piosenki w przekładzie Marka Zgaińskiego (1991), Poznań: Britannica. 405 �Bojarski L. (2011) Jak A2 dobijała do Europy. 11 lat prac nad auto‑ stradą, „Gazeta Wyborcza”, 01.12.2011, www.wyborcza.biz/biznes/1,147749,10737727,Jak_A2_dobijala_do_Europy__11_lat_prac_ nad_autostrada.html (data dostępu: 01.08.2016). Borja S., Courty G., Ramadier T. (2015) Dla kogo wybiła godzina mo‑ bilności?, przeł. A. Dwulit, „Le Monde Diplomatique”, nr 3, s. 4-5. Brendel J. (1999) Introduction, in: Culture of the Time of Transformation. The Cultural Identity of the Central-Eastern Europe, J. Brendel (ed.), Poznań: WiS Publisher, pp. 9-10. Brenner N. et al. (2010) After Neoliberalization?, „Globalizations”, vol. 7(3), pp. 327-345. Brożek B. (2008a) Trzciel – najbiedniejsza gmina powiatu, „Gazeta Lubuska”, 18.11.2008, www.gazetalubuska.pl/wiadomosci/miedzyrzecz/art/7765055,trzciel-najbiedniejsza-gmina-powiatu,id,t.html (data dostępu 06.06.2017). Brożek B. (2008b) Trzciel. Szparagi to nie biznes, „Gazeta Lubuska”, 12.06.2008, www.gazetalubuska.pl/wiadomosci/miedzyrzecz/art/7739653,trzciel-szparagi-to-nie-biznes,id,t.html (data dostępu 06.06.2017). Brożek B. (2010) Czy burmistrz Trzciela otrzyma zarzut spowodowa‑ nia wypadku w stanie nietrzeźwości? „Gazeta Lubuska”, 07.05.2010, www.gazetalubuska.pl/wiadomosci/miedzyrzecz/art/7852461,czyburmistrz-trzciela-otrzyma-zarzut-spowodowania-wypadku-w-sta nie-nietrzezwosci,id,t.html (data dostępu 06.06.2017). Brożek B. (2011) Autostrada A2 gotowa, ale tiry na nią nie wjadą, „Gazeta Lubuska”, 30.11.2011, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/pieniadze/a/autostrada-a2-gotowa-ale-tiry-na-nia-nie-wjada,10309790/ (data dostępu 06.06.2017). Budowa i eksploatacja autostrady płatnej A2 z Nowego Tomyśla do Świecka – studium przypadku (2011) www.ppportal.pl/artykuly-polskie/budowa-i-eksploatacja-autostrady-platnej-a2-z-nowegotomysla-do-swiecka-studium-przypadku (data dostępu: 04.03.2016). Buchowski M. (1996) Klasa i kultura w okresie transformacji. Antro‑ pologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Poznań-Berlin: DRAWA. 406 Buckley D. (2013) Kraftwerk. Publikation, przeł. M. Szymański, Warszawa: Rebis. Bull M. (2000) Sounding Out the City: Personal Stereos and the Management of Everyday Life, Oxford: Berg. Bull M. (2007) Sound moves: iPod culture and urban experience, London: Routledge. Bull M., Back L. (2003) Introduction: Into sound, in: M. Bull, L. Back (eds.) The auditory culture reader, Oxford-New York: Berg, pp. 1-17. Burdette L. (1996) Mówiąc o transformacji: gospodarujmy językiem, przeł. M. Buchowski, w: Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, M. Buchowski (red.), Międzychód: Eco. Burmecha-Olszowy M. (2014) Slow tourism – cechy i funkcje nowego nurtu w turystyce, „Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu”, nr 45, s. 177-184. Burszta W. J., Kuligowski W. (2005) Fast food, slow food, smalec babuni, w: (tychże) Sequel. Dalsze przygody kultury w globalnym świecie, Warszawa: Wydawnictwo Literackie MUZA, s. 88-123. Büscher M. i in. (eds.) (2011) Mobile Methods, London; New York: Routledge. Calder R. [1936] Narodziny przyszłości. W retorcie uczonych, przeł. I. R. Sobieszczański, Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. Campbell J. M. (2012) Between the Material and the Figural Road, „Mobilities”, vol. 7(4), pp. 481–500. Castells M. (2008) Społeczeństwo sieci, przeł. M. Marody, Warszawa: PWN. Chałubiński M. (2010) Kilka uwag o dylematach badawczych trans‑ formacji postkomunistycznej, „Rocznik Lubuski”, t. 36(2), Druga de‑ kada wolności. socjologiczne konsekwencje i zagadki transformacji, J. Frątczak-Müller, A. Mielczarek-Żejmo, L. Szczegółą (red.), s. 19-28. Chrystus Król patronem gminy (2006), „Gazeta Dzień za Dniem” nr 39 (252). Clifford J. (1986), Introduction: Partial Truths, w: Writing Cultures: The Poetics and Politics of Ethnography, J. Clifford, G.E. Marcus (red.), Berkeley: University of California Press, s. 1-26. 407 �Clifford J. (1989) Notes on Travel and Theory, „Inscriptions”, no 5, special issue „Traveling Theories and Traveling Theorists”, s. 177-188. Clifford J. (1992) Travelling Culture, in: Cultural Studies, L. Grossberg, C. Nelson, P. Treinch (eds.), New York: Routledge, pp. 96–116. Clifford J. (1997) Routes: Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Cambridge: Harvard University Press. Clifford J, Dhareshwar V. (1989) Preface, „Inscriptions”, no. 5, special issue „Traveling Theories and Traveling Theorists”, s. 1-5. Co wymyśli chodnik, czyli polska atrapa rozwoju. Rozmowa Grzegorza Sroczyńskiego z Markiem W. Kozakiem (2015) „Gazeta Wyborcza”, 30.05.2015, s. 28-29. Coles K. (2002) Ambivalent Builders: Europeanization, the Production of Difference, and Internationals in Bosnia-Herzegovina, „Political and Legal Anthropology Review”, vol. 25(1), pp. 1-18. Collier S. J., Ong, A. (2003) Oikos/Anthropos: rationality, technology, infrastructure, „Current Anthropology”, vol. 44 (3), pp. 421-426. Cowen M., Shenton R. (1995) The invention of development, w: Power of development, J. Crush (ed.), London: Routledge, s. 27-43. Creswell T. (2006) On the move: mobility in the modern Western world, New York: Routledge. Cresswell T. (2011) Mobilities I: Catching up, „Progress in Human Geography”, vol. 35(4), pp. 550-558. Creswell T. (2012) Mobilities II: Still, „Progress in Human Geography” vol. 36(5), pp. 645-653. Czarniawska B. (2007) Shadowing: and other techniques for doing fieldwork in modern societies, Malmö- Oslo: Liber; Copenhagen Business School Press; Universitetsforlaget. Czauderna P. (2012) A2 przejezdne przed Euro. Wizerunkowa zasłona dymna rządu, „na:Temat”, 03.06.2012, www.natemat.pl/17179,a2przejezdne-przed-euro-wizerunkowa-zaslona-dymna-rzadu (data dostępu 14.01.2017). Dalakoglou D. (2010) The Road: An ethnography of the AlbanianGreek cross-border motorway, „American Ethnologist” vol. 37(1), pp. 132-149. 408 Dalakoglou D. (2012) ‘The Road from Capitalism to Capitalism’: Infrastructures of (Post)Socialism in Albania, „Mobilities” vol. 7(4), pp. 571-586. Dalakoglou D. (2017a) The road. An ethnography of (im)mobility, space, and cross-border infrastructures in the Balkans, Manchester: Manchester University Press. Dalakoglou D. (2017b) Toward an Anthropology of the Road, „Mobility in History”, vol. 8, pp. 21–27. Dalakoglou D., Harvey P. (2012) Roads and Anthropology: Ethnographic Perspectives on Space, Time and (Im)Mobility, „Mobilities” vol. 7(4), pp. 459-465. Dalakoglou D., Harvey P. (eds.) (2014) Roads and Anthropology: Ethnography, Infrastructures, (Im)mobility, Routledge. Divall C., Revill G. (2005) Cultures of transport: representation, practice and technology, „Journal of Transport History” vol. 26(1), pp. 99-111. Droga przyszłości (1974) „Młody Technik” nr 12, www.archive.org/details/Mlody.Technik.rocznik.1974 (data dostępu 12.05.2017). Droumeva M. (2016), Curating Aural Experience: A Sonic Ethnography of Everyday Media Practices. Writing About/Through Sound, „Interference Journal” no. 5, pp.72-88. Dulczewski Z. (1961) Tworzenie się nowego społeczeństwa na ziemiach zachodnich. Szkice i materiały z badań socjologicznych w wojewódz‑ twie zielonogórskim, Poznań: Instytut Zachodni. Elias N. (2011a) O procesie cywilizacji. Analizy socjo- i psychogenetycz‑ ne, przeł. T. Zabłudowski, K. Markiewicz, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. Elias N. (2011b) Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu, przeł. T. Zabłudowski, K. Markiewicz, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. Elliot A., Norum R., Salazar N. B (2017), Methodologies of Mobility. Ethnography and Experiment, New York-Oxford, Berghahn. Erikson C., Snead J., Darling A. (eds.) (2009) Landscapes of movement: the anthropology of trails, paths, and roads, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Erlmann V. (ed.) (2004) Hearing Cultures: Essays on Sound, Listening and Modernity, Oxford-New York: Berg. 409 �Fairhead J. (1994) Paths of Authority: Roads, the State and the Market in Eastern Zaire, „The European Journal of Development Research”, vol. 4(2), pp. 15-37. Falzon M.-A. (ed.) (2009) Multi-sited Ethnography. Theory, Praxis and Locality in Contemporary Research, New York: Routledge. Feld S. (1996) Waterfalls of song: An acoustemology of place resounding in Bosavi, Papua New Guinea, in S. Feld Steven, K. H. Basso (eds.), Senses of place, Santa Fe: School for Advanced Research Press, pp. 91-135. Feld S., D. Brenneis (2004) Doing anthropology in sound, „American Ethnologist” vol. 31(4), pp. 461-474. Feld S. (2015) Acoustemology, in D. Novak and M. Sakakeeny (eds.), Keywords in Sound, Durham, London: Duke University Press, pp. 12-21. Fic M., Fic D. (2005) Gospodarka i usługi, w: Województwo lubuskie w roku przyjęcia Polski do Unii Europejskiej, Cz. Osękowski, J. Korbicz (red.), Zielona Góra: Lubuskie Towarzystwo Naukowe, s. 99-129. Fincham B. i in. (eds.) (2010) Mobile methodologies, Houndmills, Basingstoke, Hampshire-New York: Palgrave Macmillan. Fleming K. (1998) Cultural landscape. A Theoretical Perspective, „Proceedings of the Societyf for California Archeology”, vol. 11, pp. 11-17. Fox A. A. (2004) Real Country: Music and Language in Working-Class Culture, Durham: Duke University Press. Friedman J. (2002) From Roots to Routes: Tropes for Trippers, „Anthropological Theory”, vol. 2(1), pp. 21–36. Ganokar D. P., Povinelli E. (2002) Technologies of public forms. Circulation, transfiguration, recognition, „Public Culture”, vol. 15(3), pp. 385-397. Gardawski J. (2001) Przedsiębiorcy: beneficjenci czy przegrywający?, w: Manowce polskiej prywatyzacji, M. Jarosz (red.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Gardner N. (2009) A manifesto for slow travel, www.hiddeneurope. co.uk/amanifesto-for-slow-travel (data dostępu 10.06.2017). 410 Gawęda M. (2015), Jan Kulczyk, Najbogatszy, którego zabra‑ kło, „Forbes”, www.forbes.pl/jan-kulczyk-najbogatszy-ktoregozabraklo,artykuly,202514,1,1.html (data dostępu: 03.04.2016). Gąsior M. (2012) Dramatyczny apel podwykonawcy A2. „Nie mam pracy, sprzedałem firmę. Co mam powiedzieć dzieciom?”, „na:Temat”, 14.05.2012, www.natemat.pl/14405,dramatyczny-apel-podwykonawcy-a2-nie-mam-pracy-sprzedalem-firme-co-mam-powiedziecdzieciom (data dostępu 12.01.2017). Generalny Pomiar Ruchu w 2010 roku (GPR 2010) (2011), Warszawa: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, www.gddkia.gov. pl/pl/987/gpr-2010 (data dostępu 30.05.2017). Generalny Pomiar Ruchu w 2015 roku (GPR 2010) (2016), Warszawa: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, www.gddkia.gov. pl/pl/2551/GPR-2015 (data dostępu 30.05.2017). Geertz C. (1995) After the fact. Two countries, four decades, one anthropologist, Cambridge: Harvard University Press. Geertz C. (2010) Po fakcie. Dwa kraje, cztery dekady, jeden antro‑ polog, przeł. T. Tesznar, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Gershon W. S. (2012) Sonic Ethnography as Method and in Practice. Urban Students, Sounds and Making Sense of Science, „Anthropology News” vol. 53 (5), s. 5-6. Gershon W. S. (2013) Vibrational affect: Sound theory and practice in qualitative research, “Cultural Studies. Critical Methodologies” vol. 13(4), pp. 257-262. Greene P. D, T. Porcello (eds.) (2005) Wired for Sound: Engineering and Technologies in Sonic Cultures (Music/Culture), Middletown: Wesleyan University Press. Ginsberg A. (1984) Skowyt, w (tegoż) Utwory poetyckie, przeł. B. Baran, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Girard R. (1987), Kozioł ofiarny, przeł. M. Goszczyńska, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. Giza-Poleszczuk A., Koryś P., Leszczyński A. (2013) Autostrady i bez‑ droża polskiej modernizacji, dyskusja, „Więź” nr 2(652), s. 37-53. 411 �Giza-Poleszczuk A., Marody A. M., Rychard A. (2000) Strategie i sys‑ tem. Polacy w obliczu zmiany społecznej, Warszawa: Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Głombicki Ł. (2012) Pechowa A2 - czy będzie przejezdna na Euro?, „na:Temat”, 15.02.2012, www.natemat.pl/983,pechowa-a2-czy-bedzie-przejezdna-na-euro (data dostępu 12.01.2017). Gmina Miedzichowo. Nie da się ukryć! Daj się skusić! (2012), Miedzichowo: Urząd Gminy Miedzichowo, www.miedzichowo.pl/files/file/ FOLDER_gmina_miedzichowo.pdf (data dostępu 10.06.2017). Godelier M., Bloch M. et al. (1978) Infrastructures, Societies, and History (and Comments), „Current Anthropology” vol. 19(4), pp. 763-771. Goldman K. E. (1912) Die letzten Wind- und Wassermühlen um Neutomischel (przełożona na język polski wersja artykułu dostępna na stronie: www.oledry.pl/iii-ostatnie-wiatraki-i-msynywodne-wokowego-tomypla-k-e-goldmann-x1912/ (data dostępu: 16.08.2016). Gołdyka L. (2005) Przeobrażenia demograficzne w województwie lu‑ buskim u schyłku XX i na początku XXI wieku, w: Województwo lu‑ buskie w roku przyjęcia Polski do Unii Europejskiej, Cz. Osękowski, J. Korbicz (red.), Zielona Góra: Lubuskie Towarzystwo Naukowe, s. 11-28. Gorlach K., Saręga Z. (1994) Rolnictwo rodzinne w procesie transfor‑ macji. Czynniki i bariery upodmiotowienia, „Wieś i Rolnictwo”, nr 38 (3-4), s. 7-20. Greco A., Ragazzi G. (2005) History and Regulation of Italian Highways Concessionaires, w: Procurement and Financing of Motorways in Europe, G. Ragazzi, W. Rothengatter (eds.), Oxford: Jai Press, s. 121-133. Gross S., Schröder A. (eds.) (2007) Handbook of Low Cost Airlines – Strategies, Business Processes and Market Environment, Berlin: Erich Schmidt Verlag GmbH & Co KG. Grzeszak A. (2012) Najwolniejsza autostrada świata, „Polityka Cyfrowa”, 04.01.2012, www.polityka.pl/tygodnikpolityka/rynek/1522623,1,a2---autostrada-w-wiecznej-budowie.read (data dostępu 10.01.2017). 412 Gurrutxaga M., Saura S. (2013) Prioritizing highway defragmentation locations for restoring landscape connectivity, „Environmental Conservation”, vol. 41(2), pp. 157-164. Guzenda D. (1998) Wikliniarstwo i plecionkarstwo w Nowym Tomyślu (praca magisterska), Poznań: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Hacker, S. (2000) Mp3: The Definitive Guide, Cambridge, MA: O’Reilly. Halbański M. E. (1986) Leksykon sztuki kulinarnej, Warszawa: Watra. Hannam K., Sheller M., Urry J. (2006) Mobilities, Immobilities and Moorings, „Mobilities”, no. 1, pp. 1-22. Hannerz U. (1988) Transnational Research, in: Handbook of methods in cultural anthropology, H. R. Bernard (ed.), Walnut Creek, CA: AltaMira Press, pp. 235-256. Hannerz U. (2000) Flows, boundaries and hybrids: keywords in transnational anthropology. (Working paper series), Oxford: University of Oxford, Transnational Communities Programme, www.transcomm.ox.ac.uk/working%20papers/hannerz.pdf (data dostępu 16.05.2017). Hannerz U. (2003) Being there...and there...and there! Reflection on multi-site ethnography, „Ethnography” vol. 4(2), pp. 201-216. Haring B. (2000) Beyond the Charts: Mp3 and the Digital Music Revolution, Los Angeles: OTC Books. Harris M. (1968) Cultural Materialism: The Struggle for a Science of Culture, New York: AltaMira Press. Harvey P. (2005) The Materiality of State Effect: An Ethnography of a Road in the Peruvian Andes, in: State Formation: Anthropological Perspectives, Ch. Krohn-Hansen, K. G. Nustad (eds.), London: Pluto, pp. 216–247. Harvey P., Knox H. (2012) The Enchantment of Infrastructure, „Mobilities”, vol. 7(4), pp. 521-536. Hayano D. (1990) Road through the Rainforest: Living Anthropology in Papua New Guinea, Prospect Heights, IL: Waveland Press. HeimatReise (2010), www.kul.pl/files/234/HeimatReiseFrankfurt.pdf (data dostępu: 04.03.2016). 413 �Helmreich S. (2007) An anthropologist underwater: Immersive soundscapes, submarine cyborgs, and transductive ethnography, „American Ethnologist” vol. 34(4), pp. 621-641. Helmreich S. (2010) Listening Against Soundscapes, „Anthropology News” vol.51(9), p. 10. Human Development Report 2009. Overcoming barriers: human mobility and development (2009) New York: Palgrave Macmillan. Hirsch E., O’Hanlon M. (ed.) (1995) The Anthropology of Landscape: Perspectives on Place and Space (Oxford Studies in Social and Cultural Anthropology), Oxford: Clarendon Press. Humphrey C. (2005) Ideology in Infrastructure: Architecture and Soviet Imagination, „Journal of the Royal Anthropological Institute”, vol. 11(1), pp. 39-58. Husserl E. (1970) The Crisis of the European Sciences and Transcendental Phenomenology: An Introduction to Phenomenological Philosophy, Evanston: Northwestern University Press. Iłowska-Walkowiak M. (2014) Torzym: za dwa lata powstanie park rozrywki Majaland, 09.10.2014, www.zachod.pl/radio-zielona-gora/wiadomosci/torzym-za-dwa-lata-powstanie-park-rozrywkimajaland/ (data dostępu 30.05.2017). Ingold T. (2007) Against soundscape, in E. Carlyle (ed.), Autumn Leaves: Sound and the Environment in Artistic Practice, Paris: Double Entendre, pp. 10-13. Jackson S., Edwards P., Bowker G., Knobel C. (2007) Understanding Infrastructure: History, Heuristics, and Cyberinfrastructure Policy, „First Monday”, vol. 12, no 6, www.pear.accc.uic.edu/ojs/index.php/ fm/article/view/1904/1786 (data dostępu: 09.01.2017). Jaeger J.A.G. i in. (2007) Time series of landscape fragmentation caused by transportation infrastructure and urban development: a case study from Baden-Württemberg, Germany, „Ecology and Society”, vol. 12(1), www.ecologyandsociety.org/vol12/iss1/art22/ (data dostępu 10.01.2017). Janicki M., Władyka W. (2016) Wszystko jest propagandą, „Polityka”, 18.05-23.05.2016, s. 14-16. Jarniewcz J. (2016) All you need is love. Sceny z życia kontrkultury, Kraków: Znak. 414 Jasiewicz Z. (1973) Przemiana kulturowa na Ziemiach Zachodnich i Północnych a ogólnopolskie procesy przeobrażeń, w: Zmiany kultury chłopskiej : problematyka i metody prac etnograficznych, K. Zawistowicz-Adamska (red.), Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Jasiewicz Z. (1999) Lokalizm i regionalizm a migracje: uwagi o związ‑ kach z terytorium na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, nr 2, s. 105-113. Jedna droga, dwie godziny, dwa wypadki, trzy ofiary (2011), www.motoryzacja.interia.pl/news-jedna-droga-dwie-godziny-dwa-wypadkitrzy-ofiary,nId,1388422#utm_source=paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 20.05.2017). Jones, S. (2000) Music and the Internet, „Popular Music” vol. 19(2), pp. 217-230. Jones S. (2002) Music that Moves: Popular Music, Distribution and Network Technologies, „Cultural Studies” vol. 16(2), pp. 213-232. Joyce P. (2003) The rule of freedom: liberalism and the modern city, London: Verso. Juchniewicz K. (1993) Rys historyczny wikliniarstwa w Polsce ze szcze‑ gólnym uwzględnieniem rejonu nowotomyskiego, „RMNRSz” nr 19, s. 249-266. Jurczak M., Kawa A. (2012) Efekty ekonomiczne budowy i eksploatacji autostrady A2 na odcinku Nowy Tomyśl – Konin, „Logistyka”, nr 2, s. 130-135. Jurkowska B. (2013) Demografia a rynek mieszkaniowy we wschodnich landach niemieckich ze szczególnym uwzględnieniem Brandenburgii, „PWSZ IPiA Studia Lubuskie” t. 9, s. 163-177. Kaelble H. (2010) Społeczna historia Europy. Od 1945 do współczesno‑ ści, przeł. J. Antkowiak, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Kamińska K. (b.r.) Jak Franek sprowadził sztukę do Poźrzadła, www. frankowka.travel.pl/html/polski/franek.html (data dostępu 06.06.2017). Kaufmann V., Bergman M.M., Joye D. (2004) Motility: Mobility as Capital, „International Journal of Urban and Regional Research”, vol. 28(4), pp. 745–756. Kędziorek P. (1996) Chłopskie zrzędzenie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 1-2, s. 114-123. 415 �Klaeger G. (2012) Rush and Relax: The Rhythms and Speeds of Touting Perishable Products on a Ghanaian Roadside, „Mobilities”, vol. 7(4), pp. 537-554. Kochaniewicz A. i in. (2016), Motorway, modernisation, culture: Ethnographic reflections, in: Cultures of motorway. Localities through mobility as an anthropological issue, W. Kuligowski, A. Stanisz (eds.), Wielichowo: TIPI, s. 69-91. Kolbuszewska D. (2003) Plany budowy autostrady Berlin-Poznań-War‑ szawa z 1940 roku, „Gazeta Wyborcza”, www.poznan.wyborcza.pl/ poznan/1,36024,1666826.html (data dostępu: 04.03.2016). Komornicki T. (2013) Wpływ budowy autostrad i dróg ekspresowych na rozwój społeczno-gospodarczy i terytorialny Polski, Warszawa: Polska Akademia Nauk, www.wartowiedziec.org/attachments/article/18852/Raport_IGiPZ_PAN_prezentacja.pdf (data dostępu 10.06.2017). Komu potrzebne są autostrady? Najważniejsze obszary inwestycji w in‑ frastrukturę komunikacyjną według Polaków, www.onboard.pl/data/ file/pdf/raport_komu_potrzebne_sa_autostrady.pdf (data dostępu: 22.04.2014). Komża J. (2013) Raport: wpływ inwestycji drogowych na rozwój kraju, „Dziennik Warto Wiedzieć”, 27.11.2013, www.wartowiedziec.org/ index.php/start/felietony/18852-raport-wpyw-duych-inwestycjidrogowych-na-rozwoj-kraju (data dostępu 10.06.2017). Kordyjalik S. (2013) Obwodnica Trzciela w realnych planach, 02.04.2013, www.zachod.pl/radio-zielona-gora/wiadomosci/obwodnica-trzciela-w-realnych-planach/ (data dostępu 06.06.2017). Korpela M. (2016) Infrastructure, in: Keywords of Mobility. Critical Engagements, N. B. Salazar, J. Jarayam (eds.), New York-Oxford: Berghahn, s. 117-136. Kotas J. (1997) Drogi zabójcami zwierząt, w: Raport: Autostrady, drogie drogi do… nikąd (1997) J. Polewski, T. Lisiecki (red.), Poznań: Towarzystwo Ekologiczne „Ziemia Przede Wszystkim”, s 28-30. Koziarski S. M. (2004) Rozwój przestrzenny sieci autostrad na świecie, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego. Kozłowski M. (2004) Czy transformacja się zakończyła?, w: Demo‑ kracja spektaklu? Kondycja polskiego życia publicznego 15 lat po 416 zmianie systemowej, P. Żuk (red.) Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 67-72. Koźlenko D. (2013) Na poboczu – życie w cieniu autostrady, „Polityka”, 02.04.2013 www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/1539677,1,zycie-w-cieniu-autostrady.read (data dostępu 22.07.2015). Kraina Pszczółki Mai powstanie w Torzymiu. Wywiad z Danielem He‑ instem, prezesem Holiday Park Kownaty, 20.05.2015, www.parkmag. pl/parkipl/kraina-pszczolki-maji-powstanie-w-torzymiu/ (data dostępu 23.09.2015). Kramer-Schadt S. i in. (2004) Fragmented landscapes, road mortality and patch connectivity: modelling influences on the dispersal of Eurasian lynx, “Journal of Applied Ecology”, vol. 41, pp. 711-723. Kroeber T. (1978) Ishi, człowiek dwóch światów, przeł. J. Mroczkowska, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Krzemiński M. (2011) GDDKiA o TIR-ach rozjeżdżających Trzciel: Nie możemy zakazać zjazdu z A2. A obwodnica? Pomyślimy, „Gazeta Wyborcza”, 28.12.2011, www.wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,10882591,GDDKiA_o_TIR_ach_rozjezdzajacych_ Trzciel__Nie_mozemy.html (data dostępu 06.06.2017). Krzymiński R. (2013) Pomnik Chrystusa maszynką do zarabiania pie‑ niędzy?, „Gazeta Lubuska”, 28.05.2013, www.gazetalubuska.pl/apps/ pbcs.dll/article?AID=/20130528/POWIAT13/130529514 (data dostępu 06.06.2017). Książek M. (2015), Droga 816, Białystok: Fundacja Sąsiedzi. Kublik A. (2009) Prywatne autostrady w Polsce dostaną prywatną pomoc, „Gazeta Wyborcza”, 10.12.2009, www.wyborcza.biz/biznes/1,147749,7353898,Prywatne_autostrady_w_Polsce_dostana_publiczna_pomoc.html (data dostępu: 07.02.2017). Kucharczy J. (2013) Autostrady i rewolucja obyczajowa, „Więź” nr 2(652), s. 57-59. Kucharska A. (2016) Zjazd z autostrady A2 w Gronowie powstanie szybciej?, „Gazeta Lubuska”, 25.05.2016, www.gazetalubuska.pl/ strefa-biznesu/wiadomosci/z-regionu/a/zjazd-z-autostrady-a2-wgronowie-powstanie-szybciej,10160254/ (data dostępu 10.06.2017). 417 �Kuligowski W. (2012) Różnicowanie nowoczesności Nowa debata w an‑ tropologii społecznej, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje. Kuligowski W. (2013) Festiwalizacja. Ludzie, sztuka, pieniądze, „Czas Kultury”, 2013, s. 4-15. Kuligowski W. (2014a) 33 meters of sacrum. The analysis of discourses surrounding the statue of Christ the King of the Universe in Świebodzin, w: Art in Contemporary Cultural Systems. Central and Eastern Eu‑ rope, W. Kuligowski, A. Pomieciński (red.), Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje, s. 137-148. Kuligowski W. (2014b) Festiwalizacja prowincji. Małe miasta wobec wielkich trendów, w: Małe miasta w czasach płynnej nowoczesności, E. Nowina-Sroczyńska, T. Siemiński (red.), Pruszcz Gdański – Bytów: Jasne, s. 35-48. Kuligowski W., Stanisz A. (2015) On the Road: Polish Modernization from the Perspective of the Anthropology of the Motorway, in: Rethinking Ethnography in Central Europe, H. Cervinkova, M. Buchowski, Z. Uherek (eds.), New York: Palgrave Macmillan, pp. 175-194. Kwilecki A. (red.) (1970) Ziemie zachodnie w polskiej literaturze socjo‑ logicznej. Wybór tekstów, Poznań: Instytut Zachodni. Labuda G. (red.) (1966) Ziemie zachodnie w granicach macierzy. Drogi integracji, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Larkin B. (2013) The Politics and Poetics of Infrastructure, „Annual Review of Anthropology”, vol. 42, pp. 327-343. Latour B. (2010) On the modern cult of the factish gods, Durham, NC: Duke University Press. Lovell N. (ed.) (1998) Locality and Belonging, London: Routledge. Lefebvre H. (2008) Critique of Everyday Life, Volume III: From Modernity to Modernism, trans. G. Elliott, London: Verso. Lefebvre H., C. Régulier (2004), The Rhythmanalytical Project, in Rhythmanalysis: Space, Time and Everyday Life, H. Lefebvre, trans. S. Elden and G. Moore, New York: Continum. Löfgren O. (2004) Concrete Transnationalism? Bridge Building in the New Economy, „Focaal”, vol. 43, pp. 59-76. 418 Lubuska mapa potrzeb i aspiracji (2011), www.lubuskie.pl/uploads/ pliki/strategia/30.11.11_%20Lubuska%20Mapa%20Potrzeb%20i%20 Aspiracji.pdf (data dostępu 23.05.2015). Ludewicz M. (2012) Handlarze ze „starej” drogi nr 2 znów żyją na‑ dzieją, „Głos Wielkopolski”, 18.05.2012, www.gloswielkopolski.pl/ artykul/577431,handlarze-ze-starej-drogi-nr-2-znow-zyja-nadziejazdjecia,2,id,t,sa.html (data dostępu: 04.08.2016). Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-wprzekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21.html (data dostępu 30.05.2017). Łada A. (2014) Slogany czy konkrety? Polsko-niemiecka współpraca na rzecz zwalczania przestępczości przygranicznej – fakty i ocena, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych. Maciołek M (2004) Refleksje nad historią nowotomyskiego chmielar‑ stwa i wikliniarstwa, „Przegląd Nowotomyski. Historia, kultura, gospodarka”, nr 1, s. 18-19. McNeill D. (2004) New Europe: imagined spaces, London: New York: Arnold; Oxford University Press. Majak K. (2012a) „Dramat” na budowie autostrady A2. Mogą nie zdążyć na Euro, „na:Temat”, 16 lutego 2012, www.natemat.pl/1087,dramatna-budowie-autostrady-a2-moga-nie-zdazyc-na-euro (data dostępu 14.01.2017). Majak K. (2012b) Odcinek autostrady A2 z Konotopy do Pruszkowa otwarty. Jednak zdążą przed Euro 2012?, „na:Temat” 23 maja 2012, www.natemat.pl/15599,odcinek-autostrady-a2-z-konotopy-dopruszkowa-otwarty-jednak-zdaza-przed-euro-2012 (data dostępu 14.01.2017). Makowski G. (red.) (2010) Lobbing w samorządzie województwa. Ra‑ port z badań i monitoringu, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych. Mamy Euro 2012 – Polska w euforii (2007) „Gazeta Wyborcza”, 18.04.2007, www.wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,4069045.html (data dostępu: 07.02.2017). 419 �Mamy szansę na pozbycie się kompleksu polskich dróg (2011), 30.11.2011, www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/mamy-szanse-napozbycie-sie-kompleksu-polskich-drog,192453.html (data dostępu 06.06.2017). Mand K. (2011) Researching Lives in Motion. Multi-sited Strategies in a Transnational Context, w: Multi-Sited Ethnography. Problems and Possibilities in the Translocation on Research Methods, S. Coleman, P. von Hellerman (eds.), New York&London: Routledge, s. 41-53. Marcus G. (1995) Ethnography in/of the World System: The Emergence of Multi-Sited Ethnography, „Annual Review of Anthropology”, no. 24, pp. 95-117. Marcus G. E. (1998) Ethnography through thick and thin, Princeton: Princeton University Press. Markiewicz W., Rybicki P. (red.) (1967) Przemiany społeczne na zie‑ miach zachodnich, Poznań: Instytut Zachodni. Masquelier A. (1992) Encounter with a Road Siren: Machines, Bodies and Commodities in the Imagination of a Mawri Healer, „Visual Anthropology Review” vol. 8(1), pp. 56-69. Masquelier A. (2002) Road Mythographies: Space, Mobility and the Historical Imagination in Postcolonial Niger, „American Ethnologist”, vol. 24(4), pp. 829-856. Matys M. (2000), Dr Kulczyk majster-styk, „Gazeta Wyborcza”, 22.07.2000, www.wyborcza.pl/1,75398,18449871,dr-kulczyk-majster-styk.html (data dostępu: 01.08.22016). Mazur N. (2014) Wygrała autostrada, „Gazeta Wyborcza”, 14.02.2014, s. 1. Meintjes L. (2003) Sound of Africa!: Making Music Zulu in a South African Studio, Durham: Duke University Press. Merriam A. P. (1964) The Anthropology of Music, Evanstone: Northwestern University Press. Merriman P. (2007) Driving spaces: a cultural-historical geography of England’s M1 motorway, Oxford: Blackwell Publishing. Meyer K. (2008) Rhythms, streets, cities, trans. Bandulasena Goonewardena), in Kanishka Goonewardena at al. (eds.), Space, difference, everyday life. Reading Henri Lefebvre, New York-London: Routledge, 2008, pp. 147-160. 420 Mielczarek-Żejmo A. (2010) Przedsiębiorcy małego miasta pogranicza polsko-niemieckiego, „Rocznik Lubuski”, t. 36(2), Druga dekada wol‑ ności. socjologiczne konsekwencje i zagadki transformacji, J. Frątczak-Müller, A. Mielczarek-Żejmo, L. Szczegółą, s. 87-100. Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012 (2011), www.msport.gov.pl/mistrzostwa-europy-w-pilce-noznej-uefaeuro-2012/2696-Mistrzostwa-Europy-w-Pilce-Noznej-UEFAEURO-2-12- (data dostępu: 07.02.2017). Mnichowski, P. (1978) Świebodzin – Brójce 1942-1945. Miejsca pamięci narodowej województwa zielonogórskiego, Zielona Góra: Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Świebodzińskiej i Zarząd Miejsko-Gminnego Koła ZBoWiD w Świebodzinie. Modernizacja najstarszego odcinka A4 (2013), www.drogi.inzynieria. com/cat/1/art/35431/modernizacja-najstarszego-odcinka-a4 (data dostępu 13.01.2017). Modernizacja sieci dróg powiatowych w obrębie Autostrady A2 (2013), www.pzdit.lowicz.pl/index.php?option=com_sobi2&sobi2Task=sobi2Details&catid=0&sobi2Id=122&Itemid=65 (data dostępu 13.01.2017). Moraglio M. (2017) Driving Modernity. Technology, Experts, Politics, and Fascist Motorways, 1922-1943, Oxford: Berghahn Books. Moran E. (1981) Developing the Amazon: The Social and Ecological Impact of Settlement along the Transamazon Highway, Bloomington: Indiana University Press. Mukerji C. (1997) Territorial ambitions and the gardens of Versailles, Cambridge: Cambridge University Press. Mukerji C. (2009) Impossible engineering: technology and territoriality on the Canal du Midi, Princeton, NJ: Princeton University Press. Mumford L. (1961) The City in History: Its Origins, Its Transformations, and Its Prospects, New York: Harcourt, Brace & World. Myga-Piątek U. (2005) Historia, metody i źródła badań krajobrazu kulturowego, w: Przemiany środowiska przyrodniczego polski a jego funkcjonowanie. Problemy Ekologii Krajobrazu, vol. 17, A. Szponar, S. Horska-Schwarz (red.), s. 71-77. 421 �Na A4 znów postoisz. Rusza modernizacja dwóch węzłów (2015), www. tvn24bis.pl/z-kraju,74/ruszy-modernizacja-autostrady-za-22-mln-zl,552306.html (data dostępu 13.01.2017). Największy na świecie pomnik Chrystusa Króla (2010), „Gazeta Świebodzińska”, 10.11.2010, www.gazeta.swiebodzin.pl/felietony-i-opinie/ 43-najwiekszy-na-swiecie-pomnik-chrystusa-krola (data dostępu 06.06.2017). Nash C. (1993) „Embodying the nation”: the West of Ireland landscape and national identity, in: Tourism and Ireland. A Critical Analysis, B. O’Connor (ed.), Cork: Cork University Pres, pp. 86-112. Neuharth A. (2006) Traveling interstates is our sixth freedom, „USA Today”, 06.22.2006, www.usatoday30.usatoday.com/news/opinion/ columnist/neuharth/2006-06-22-interstates_x.htm (data dostępu: 03.04.2015). Nie ma wolności bez nowoczesności! (2014), www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/wydarzenia/art,2891,nie-ma-wolnosci-bez-nowoczesnosci.html (data dostępu: 07.02.2017). Nielsen M. (2012) Roadside Inventions: Making Time and Money Work at a Road Construction Site in Mozambique, „Mobility”, vol. 7(4), pp. 467-480. Nietschke B., Flakowski J. (red.) (2009) Lubuskie jako region we współ‑ czesnym świecie, Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego. Nijak A. (2015) Uprawa szparagów to ciężka praca z niską zapłatą (materiał filmowy), TVP 3 Gorzów Wielkopolski, 14.06.2015, www. gorzow.tvp.pl/20460919/uprawa-szparagow-to-ciezka-praca-z-niska-zaplata (data dostępu 06.06.2017). Niklewicz K. (2015) Przekleństwo autostrad, „Gazeta Wyborcza”, 2 lipca 2015, s. 6. Normark D. (2006a) Enacting mobility. Studies into the Nature of Roadrelated Social Interaction, Göteborg: Göteborg University. Normark D. (2006b) Tending to mobility: intensities of staying at the petrol station, „Environment and Planning” vol. 38(2), pp. 241-252. North H. (1977) Autostrada, przeł. Z. Kierszys, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 422 Nosal B. (2015) 22 lipca – PR święta PRL: propaganda, przodownicy pracy i przecinane wstęgi, „Gazeta Wyborcza. Poznań”, 22.07.2015, www.poznan.wyborcza.pl/poznan/56,36037,18402595,lata-70-22-lipca-i-drogi-warszawska-i-wezel-na-golecinie,,6.html (data dostępu 22.07.2015). Nowacki M. (2013) Zarys historii Świebodzina, www.bip.swiebodzin. eu/383/Historia/ (data dostępu 06.06.2017). Nowak B. (2015) Rosyjskie embargo, czyli nie taki diabeł straszny, www. trans.info/message/view/46660/rosyjskie_embargo__czyli_nie_taki_ diabel_straszny.html (data dostępu 30.05.2017). O’Hanlon M., Frankland L. (2003) Co-present Landscapes: Routes and Rootedness as Sources of Identity in Highland New Guinea, in: Landscape, Memory and History: Anthropological Perspectives, P. Stewart, A. Strathern (eds.), London: Pluto Press, pp. 166-188. Office of Highway Policy Information. Public Road length 2013. Report, (2014) Federal Highway Administration. Orliński W. (2012) Route 66 nie istnieje, Bielsko-Biała: Pascal. Orliński W. (2016) Jazda przez budki, „Duży Format. Magazyn Reporterów”, dodatek do „Gazety Wyborczej”, nr 28(1191), 14.07.2016, s. 16-18. Oświadczenia szefa polskiego rządu i UEFA dotyczące EURO 2012 (2008), www.premier.gov.pl/wydarzenia/aktualnosci/oswiadczeniaszefa-polskiego-rzadu-i-uefa-dotyczace-euro-2012.html (data dostępu: 07.02.2017). Pankow R. (2002) Legendy i historie ziemi torzymskiej i okolic, Sulęcin: Dom Pomocy Społecznej. Pareto V. (1935) The Circulation of Elites, trans. A. Bongiorno, A. Livingstone, in: The Mind of Society, A. Livingstone (ed.), New York: Harcourt, Brace&Co, pp. 2026-2059. Pawlak G., Wójtowicz A. (red.) (2009) Szlaki, trakty, autostrady. 190 lat centralnej administracji drogowej, Warszawa: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Pedersen M., Bunkenborg M. (2012) Roads that Separate, „Mobilities”, vol. 7(4), pp. 555-569. Pelczyk A. (1997) Budownictwo olęderskie na Równinie Nowotomyskiej, Sanok: MBL; Lednica: MPP. 423 �Piechowicz M. (2013) Lobbing wobec samorządu terytorialnego w Pol‑ sce, w: Współczesne wyzwania administracji rządowej i samorzą‑ dowej, D. Plecka (red.), Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, s. 192-202. Pina-Cabral J. (1987) Paved Roads and Enchanted Mooresses: The Perception of the Past among the Peasant Population of the AltoMinho, „Man”, vol. 22, pp. 715-735. Pink S. (2010) The Future of Sensory Anthropology/the Anthropology of the Senses, „Social Anthropology”, vol. 18(3), pp. 331-340. Po rozmowach w sprawie węzłów w Łagowie i Myszęcinie (2013), „Rynek Infrastruktury”, 24.06.2013, www.rynekinfrastruktury.pl/wiadomosci/lubuskie-po-rozmowach-w-sprawie-wezlow-w-lagowiei-myszecinie-16578.html, (data dostępu 06.06.2017). Podlewski O. (1960) Plecionkarstwo, w: Kultura ludowa Wielkopolski, J. Burszta (red.), Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 471-497. Poezja to sprawa gardłowa. Z Piotrem Śliwińskim rozmawia Violetta Szostak (2016) „Magazyn Reporterów Duży Format”, nr 5, 04.02.2016, s. 14-17. Popiel J. (2014) Na wstecznym, „Polityka”, nr 38, 17.09-23.09.2014, s. 70-71. Poświęcono figurę Chrystusa Króla w Świebodzinie (2010), „Wprost”, 21.11.2010, www.wprost.pl/kraj/218764/Poswiecono-figure-Chrystusa-Krola-w-Swiebodzinie.html (data dostępu 06.06.2017). Przed VII Zjazdem PZPR. Aby Polska rosła w siłę... Polska Kronika Filmowa 45/75 A, data wydania: 1975-11-06, www.repozytorium. fn.org.pl/?q=pl/node/10114 (data dostępu 20.04.2017). Rakowski T. (2009) Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk: Słowo/obraz/terytoria. Raport: Autostrady, drogie drogi do… nikąd (1997) J. Polewski, T. Lisiecki (red.), Poznań: Towarzystwo Ekologiczne „Ziemia Przede Wszystkim”. Raport o jakości transportu w krajach UE. Miejsce Polski? W tyle (2015), www.rmf24.pl/fakty/polska/news-raport-o-jakosci-transportu-wkrajach-ue-miejsce-polski-w-ty,nId,1925801#utm_source=paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 14.01.2017); 424 Raport o partnerstwie publiczno-prywatnym w Polsce (2013), J. Hausner (red.), Warszawa: Fundacja Batorego. Raszeja E. (2007) Interpretacja krajobrazu wiejskiego – między teo‑ rią a praktyką, „Czasopismo Techniczne. Architektura 5-A”, nr 10, s. 75-77. Raszeja E. (2009) Krajobraz kulturowy – relikt przeszłości czy żywe dziedzictwo? Wnioski z badań na terenie wsi Sławsko i Wrześnica, w: Historia i kultura ziemi sławieńskiej. Tom IX: Krajobrazy okolic Sławna, W. Rączkowski, J. Sroka (red.), Sławno: Fundacja „Dziedzictwo”, s. 205-224. Ratzel F. (1885-1901) Völkerkunde, 3 Bände, Leipzig und Wien: Bibliographisches Institut. Ratzel F. (1907) Deutschland. Einführung in die Heimatkunde, Leipzig: Grunow. Raz, że najnowocześniejsza autostrada w Polsce, A2, że betonowa (2011), www.polskicement.pl/aktualnosci/Raz_ze_najnowoczesniejsza_autostrada_w_Polsce_A2_ze_betonowa-203 (data dostępu: 01.08.2016). Rekowski M. (red.) (2011) Wpływ autostrady A2 na rozwój gospo‑ darki regionu Wielkopolski, Poznań: Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu. Rheingold H. (2002) Smart Mobs. The Next Social Revolution. Cambridge: Perseus. Rice T. (2003) Soundselves: An acoustemology of sound and self in the Edinburgh Royal Infirmary, „Anthropology Today”, vol. 19(4), pp. 4-9. Rodman M. C. (1992) Empowering place: multilocality and multivocality, „American Anthropologist” vol. 94(3), pp. 640-656. Rogaczewska M. (2013) Sztuka kooperacji, „Więź”, nr 2(652), s. 59-61. Rogoziński M. (2013) Zapomniana autostrada, www.marcin-rogozinski.com/polska-niemcy/stosunki-polsko-niemieckie/item/15-zapomniana-autostrada (data dostępu; 29.04.2016). Roseman S. (1996) How We Built the Road: The Politics of Memory in Rural Galicia, „American Ethnologist”, vol. 23(3), pp. 836-860. Rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki z dn. 16.11.2011 zmieniają‑ ce rozporządzenie w sprawie obiektów hotelarskich i innych obiektów, 425 �w których są świadczone usługi hotelarskie, www.isap.sejm.gov.pl/ DetailsServlet?id=WDU20112591553 (data dostępu: 01.09.2017). Rutkiewicz M. (1998) Przydomki i przezwiska we wsi Bolewice koło Nowego Tomyśla oraz ich formy marytonimiczne, patronimiczne i matronimiczne, „Onomastica” nr 43, s. 141-69. Rymsza M. (2013) Polska po transformacji, przed modernizacją?, „Więź”, nr 2(652), s. 68-76. Rzepa R. (2011), Inwestycja stulecia w gminie Zbąszyń, www.zbaszyn.naszemiasto.pl/artykul/inwestycja-stulecia-w-gminiezbaszyn,883297,art,t,id,tm.html, (data dostępu: 16.08.2016). Sadowski A. (2013) Kto zapłaci ten rachunek?, „Więź” nr 2(652), s. 61-63. Sahlins M. (2006) Wyspy historii, przeł. I. Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Said E. (1982) Traveling Theory, „Raritan: A Quarterly Review”, vol. 1(3), pp. 41-67. Sakson A. (red.) (2006) Ziemie Odzyskane - Ziemie Zachodnie i Północne 1945-2005: 60 lat w granicach państwa polskiego: praca zbiorowa, Poznań: Instytut Zachodni. Salazar N. B. (2010) Towards an Anthropology of Cultural Mobilities, „Crossings: Journal of Migration and Culture”, vol. 1(1), pp. 53-68. Salazar N. B. (2016) Introduction. Keywords of Mobility, w: Keywords of Mobility. Critical Engagements, N. B. Salazar, J. Jarayam (eds.), New York-Oxford: Berghahn. Salazar N. B., Schiller N. G. (eds.) (2014) Regimes of Mobility: Imaginaries and Relationalities of Power, London: Routledge. Salazar N. B., Smart A. (2011) Anthropological Takes on (Im)Mobility: Introduction, „Identities: Global Studies in Culture and Power”, vol. 18(6), pp. i-ix. Samuels D.W i in. (2010) Soundscapes: toward a sounded anthropology, „Annual Review of Anthropology”, vol. 39, s. 329-345. Schafer R. M. (1977) The Soundscape: Our Sonic Environment and the Tuning of the World, Rochester: Desiny Book. Schipper F. (2008) Driving Europe: Building Europe on Roads in the Twentieth Century, Amsterdam: Aksant. 426 Serbeńska A. (2016) Lubuskie zbiera argumenty za budową braku‑ jących węzłów na A2, „Rynek Infrastruktury”, 23.10.2016, www. rynekinfrastruktury.pl/wiadomosci/lubuskie-zbiera-argumentyza-budowa-brakujacych-wezlow-na-a2-55953.html (data dostępu 10.06.2017). Serranoa M. i in. (2002) Landscape fragmentation caused by the transport network in Navarra (Spain). Two-scale analysis and landscape integration assessment, „Landscape and Urban Planning”, vol. 58, pp. 113-123. Sheller M., Urry J. (2006) The New Mobilities Paradigm, „Environment and Planning A”, vol. 38(2), pp. 207-226. Short J. (1991) Imagined Country, London: Routledge. Sitarz M. (2015) Kąpieliska budzą obawy, „Gazeta Lokalna”, 19.02.2015, www.gazeta-lokalna.pl/kapieliska-budza-obawy/ (data dostępu 06.06.2017). Skubiś I., Regmunt S. (2010) Pomnik Chrystusa Króla Wszechświa‑ ta – znak wielkiej nadziei, „Niedziela. Przewodnik katolicki”, www. niedziela.pl/artykul/93349/nd/Pomnik-Chrystusa-Krola-Wszechswiata (data dostępu 06.06.2017). Skuteczna kompensacja przyrodnicza przy autostradzie A2 (2016), www.gdos.gov.pl/wiosna-plazow-przy-a2 (data dostępu 10.06.2017). Skutki rosyjskiego embarga na polskie produkty. Analiza skutków w świetle danych w zakresie polskiego eksportu (2015), Warszawa: Związek Przedsiębiorców i Pracodawców. Smith M. P. (2011) Translocality: A critical reflection, in: Translocal geographies: spaces, places, connections, K. Bricell, A. Datta (eds.), Aldershot: Asgate, pp. 181-199. Smith W. D. (1980) Friedrich Ratzel and the Origins of Lebensraum, „German Studies Review”, vol. 3(1), pp. 51-68. Snead J. et al. (eds.) (2010) Landscapes of Movement Trails, Paths, and Roads in Anthropological Perspective, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press. Snyder L., T. (2006) President Dwight Eisenhower and America’s Interstate Highway System, „American History”, www.historynet. com/dwight-d-eisenhower (data dostępu: 01.02.2016). 427 �Sorokin P. (2009) Ruchliwość społeczna, przeł. J. Słomczyńska, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Sounes H. (2008) Bob Dylan. Autostradą do sławy, przeł. B. Lubański, Warszawa: Twój Styl. Stanisz A. (2012) Audiografia i dewizualizacja antropologii w bada‑ niu miejskiej audiosfery, w: R. Losiak, R. Tańczuk (red.), Audiosfe‑ ra miasta, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 99-111. Stanisz A. (2014a) Ruchome modernizacje. Pre-projekt, www.issuu. com/agatamaria/docs/pre_projekt_agata_stanisz (data dostępu 15.01.2017). Stanisz A. (2014b) Wizja lokalna. Notatki terenowe, www.issuu.com/ agatamaria/docs/wizja_lokalna._notatki_terenowe._ag (data dostępu 15.01.2017). Stanisz A. (2015a) Audio-antropologia: praktykowanie dyscypliny po‑ przez dźwięk, „Prace Etnograficzne” t. 42(4), s. 305–318. Stanisz A. (2015b) Mobilność mimochodem czyli przydrożne społecz‑ ności i strefy przepływu. Praktyczne zastosowanie „paradygmatu nowych mobilności”, „Prace Etnograficzne”, t. 43, nr 3, s. 213-226. Stanisz A. (2015c) Powiat nowotomyski. Atlas niematerialnego dzie‑ dzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, tom. 5, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie. Stanisz A. (2015d) Regimes of Logistics, Pauses in the Flow, Stillness in (near) Industrial Non-places and Mobility Infrastructure, „Studia Humanistyczne AGH” , t. 14(4), s. 73-86. Sterne J. (2003) The Audible Past: Cultural Origins of Sound Reproduction, Durham, NC: Duke University Press. Sterne J. (2006) The mp3 as cultural artifact, „New Media & Society” vol. 8(5), pp. 825–842. Stewart K. (1996) A Place at the Side of the Road, Princeton, NJ: Princeton University Press. Stoller P. (1997)Sensuous Scholarship, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Strategia Rozwoju Gminy Łagów do 2023 (2016), Łagów: Urząd Gminy Łagów. 428 Strategia Rozwoju Gminy Torzym 2005- 2020 r. (2005), Torzym: Urząd Miejski w Torzymiu, www.torzym.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=62&strona=1 (data dostępu 30.05.2017). Strategia Rozwoju Społeczno-Gospodarczego Gminy Szczaniec na lata 2015-2022 (2015), Szczaniec: Centrum Badań Analiz i Projektów Europejskich „CBAiPE”, www.bip.szczaniec.pl/system/obj/3241_Strategia_zmiana_2017r..pdf (data dostępu 10.06.2017). Sukiennik M. (2014) Turystyka w czasach przesytu. Slow Travel jako alternatywa, „Turystyka Kulturowa”, nr 3, s. 21-38 Sulima R. (2003) O rytualnych formach komunikacji społecznej, „Przegląd Humanistyczny”, t. 47(6), s. 133-139. Sutowski M. (2013) Polskie priorytety modernizacyjne, „Więź” nr 2(652), s. 63-65. Szczepaniak B. i in. (2014) 20 lat miasta Torzym na szlaku turystycz‑ nym, Sulęcin-Torzym-Zielona Góra: Miasto i Gmina Torzym. Szczerek Z. (2014), Siódemka, Kraków: Korporacja Ha!art. Szczęch M. (2012) Przez A2 pustoszeją kieszenie przedsiębiorców, „Gazeta Lubuska” 22.01.2012, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/pieniadze/a/przez-a2-pustoszeja-kieszenie-przedsiebiorcow,10207012/ (data dostępu 14.01.2017). Szlendak T. (2010) Wielozmysłowa kultura iwentu. Skąd się wzięła, czym się objawia i jak w jej ramach oceniać dobra kultury?, „Kultura Współczesna”, nr 4, s. 92-109. Sznajder A. (2014) Technologie mobilne w marketingu, Warszawa: Wolters Kluwer. Sztompka P. (1999) Dylematy niedokończonej transformacji: kilka pytań do Marka Ziółkowskiego, w: Imponderabilia wielkiej zmia‑ ny. Mentalność, wartości i więzi społeczne czasów transformacji, P. Sztompka (red.), Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 65-68. Sztompka P. (2000), Trauma wielkiej zmiany: społeczne koszty trans‑ formacji, Warszawa: Instytut Studiów Politycznych. Tarkowska E. (2000) O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, w: Zrozu‑ mieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, E. Tarkowska (red.), Warszawa: Typografika. 429 �Temat dodatkowych węzłów na A2 powraca (2013), „Rynek Infrastruktury”, 29.01.2014, www.rynekinfrastruktury.pl/wiadomosci/ lubuskie-temat-dodatkowych-wezlow-na-a2-powraca-11105.html (data dostępu 06.06.2017). Templewicz K. (2011) Infrastruktura wykluczenia, „Krytyka Polityczna”, nr 27-28, s. 127-133. The Original Highway Code. Reproduction of Highway Code Booklets from the Thirties, Forties and Fifties (2008), London: Michael O’Mara Books. Thibaud J-P. (2011) A sonic paradigm of urban ambiances, „Journal of Sonic Studies” vol. 1(1), www.journal.sonicstudies.org/vol01/nr01/ a02 (data dostępu 03.03.2017). Thomas P. (2002) The River, the Road, and the Rural–Urban Divide: A Postcolonial Moral Geography from Southeast Madagascar, „American Ethnologist”, vol. 29 (2), pp. 366–391. Tramaś-Zielińska M. (2012) „Drogi” prezent dla Torzymia, 13-12-2012, www.lubuskie.pl/news/11989/806/Drogi-prezent-dla-Torzymia (data dostępu 20.04.2014). Trankell I.-B. (1993) On the Road in Laos: An Anthropological Study of Road Construction and Rural Communities, Uppsala: Uppsala Research Reports in Cultural Anthropology. Trasa śmierci, „Newsweek Polska” 12.03.2006, www.newsweek.pl/polska/trasa-smierci,14912,1,1.html (dostęp 10.03.2017). Trasą E-8 przez Wielkopolskę (1974) Poznań: Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Poznaniu. Trzciel odetchnie przy A2, ale dopiero za dwa lata (2012), „Gazeta Wyborcza. Zielona Góra”, 10.01.2012, www.zielonagora.wyborcza. pl/zielonagora/1,35161,10940592,Trzciel_odetchnie_przy_A2__ale_ dopiero_za_dwa_lata.html (data dostępu 06.06.2017). Tuan Y.-F. (1987) Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Tuan Y.-F. (1990) Topophilia: A Study of Environmental Perception, Attitudes, and Values, New York: Columbia University Press. Uchwała nr XIII/62/15 Rady Powiatu Sulęcińskiego z dnia 31 sierp‑ nia 2015 r. w sprawie Przyjęcia Programu naprawczego dla Powiatu 430 Sulęcińskiego na lata 2015-2016, www.bip.powiatsulecinski.pl/system/obj/4847_RP_13_62_15.pdf (data dostępu 30.05.2017). Unijna tabela wyników – poprawa w sektorze transportu państw człon‑ kowskich. Komunikat prasowy Komisji Europejskiej (2015), europa. eu/rapid/press-release_IP-15-6117_pl.pdf (data dostępu 14.01.2017). Urry J. (2007) Mobilities, Cambridge, UK; Malden, MA: Polity. Urry J. (2010) Social network and mobile lives, in: Mobiles lives, J. Urry, A. Elliot (eds.), London: Routledge, pp. 1-10. Urry J. (2012a) Mobility and connections, www.ville-en-mouvement. com/telechargement/040602/mobility.pdf (data dostępu: 30.05.2012). Urry J. (2012b) Socjologia mobilności, przeł. J. Stawiński, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. van der Vleuten E., Kaijser A. (eds.) (2005) Networking Europe: transnational infrastructures and the shaping of Europe, 1850-2000, Sagamore Beach, MA: Science History Publications. Virilio P. (1997) Open sky, London-New York: Verso. Vahrenkamp R. (2010) The German Autobahn 1920-1945. Hafraba Visions and Mega Projects, Lohmar-Köln: Josef Eul Verlag. Vahrenkamp R. (2012) The Logistic Revolution: The Rise of Logistics in the Mass Consumption Society, Köln: Josef Eul Verlag. Voigtländer N., Voth H.-J. (2014) Highway to Hitler, University of Zurich, Department of Economics, Working Paper No. 156, May 2014. W gminie Torzym ma powstać historyczny park rozrywki, 27 marzec 2013, www.lubuskie.onet.pl/w-gminie-torzym-ma-powstachistoryczny-park-rozrywki/eyhbv (data dostępu 20.05.2017). W sopockiej restauracji nie obsługują Rosjan, 4 września 2014, www. trojmiasto.pl/wiadomosci/W-sopockiej-restauracji-nie-obslugujaRosjan-n83113.html (data dostępu 20.05.2017). Wachnik Cz. (2011) Mieszkańcy Rzeczycy protestują przeciwko bu‑ dowie biogazowni, „Gazeta Lubuska”, 18.03.2011, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/pieniadze/a/mieszkancy-rzeczycyprotestuja-przeciwko-budowie-biogazowni,10240598/ (data dostępu 06.06.2017). 431 �Wachnik Cz. (2012a) Tiry nadal wybierają starą ,,dwójkę”, „Gazeta Lubuska” 12.04.2012, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/pieniadze/a/tiry-nadal-wybieraja-stara-dwojke,10215874/ (data dostępu 15.01.2017). Wachnik Cz. (2012b) Węzeł w Myszęcinie musi poczekać?, „Gazeta Lubuska”, 25.08.2012, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/wiadomosci/z-regionu/a/wezel-w-myszecinie-musi-poczekac,10274324/ (data dostępu 06.06.2017). Wiatr J. J. (2006) Europa pokomunistyczna. Przemiany państw i spo‑ łeczeństw po 1989 r., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Wilk R. R., Cliggett L (2001) Ekonomie i kultury. Podstawy antropologii ekonomicznej, przeł. J. Gilewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Williams R. (1958) Culture and Society, 1780-1850, London: Chatto and Windus. Wiśniewska K. (2012) Jak promować małe miasto? 22 czerwca 2012, www.kingawisniewska.natemat.pl/20239,jak-promowac-male-miasto (data dostępu 20.05.2017). Wojtaszczyk K.A. (red.) (2009) Demokratyczna Polska w globalizują‑ cym się świecie, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Wolę politykę ciepłej wody w kranie (2010), „Wprost”, 20.09.2010, www. wyborcza.pl/1,76842,8397290,Tusk__Wole_polityke_cieplej_wody_w_kranie.html (data dostępu: 07.02.2017). Wołodźko K. (2013) Odbudować przestrzeń publiczną, „Więź” nr 2(652), s. 65-67. Woźniak A. (2016) Lubuskie gminy – Łagów i Myszęcin – walczą o budo‑ wę dwóch brakujących węzłów na autostradzie A2, „Życie Ziemi Lubuskiej” 03.11.2016, www.rp.pl/Zycie-Ziemi-Lubuskiej/311039803Lubuskie-gminy---Lagow-i-Myszecin---walcza-o-budowe-dwochbrakujacych-wezlow-na-autostradzie-A2.html#ap-1 (data dostępu 03.03.2017). Woźniak N. (2016) Mieszkańcy nie chcą prostytutek przy drogach i apelują do policji, „Głos Wielkopolski” 11 sierpnia 2016, www. gloswielkopolski.pl/wiadomosci/wielkopolska/a/mieszkancy-niechca-prostytutek-przy-drogach-i-apeluja-do-policji,10502856/2/ (data dostępu 03.03.2017). 432 Wypadek w Bieleniu. Ranne zostały trzy osoby (2014), www.kostrzynnadodra.naszemiasto.pl/artykul/wypadek-w-bieleniu-rannezostaly-trzy-osoby-zdjecia,2385415,artgal,t,id,tm.html (data dostępu 20.05.2017). Wypadek w pobliżu miejscowości Bieleń, zginęły dwie osoby (2011), www.polskatimes.pl/drukuj/423022,lubuskie-wypadek-w-poblizumiejscowosci-bielen-zginely-dwie-osoby,id,t.html (data dostępu 18.03.2014). Wypadki drogowe w Polsce w roku 2015 (2016), Warszawa: Komenda Główna Policji Biuro Ruchu Drogowego. Wyszyński M. (1996) Autostrada na Górze św. Anny, „Dzikie Życie”, nr 7-8, www.dzikiezycie.pl/archiwum/1996/sierpien-1996/autostrada-na-gorze-sw-anny (data dostępu 06.06.2017). Wzdłuż trasy autostrady z okresu Trzeciej Rzeszy (Reichsautobahn) (2009), www.transodra-online.net/pl/node/6081 (data dostępu: 04.03.2016) Zeller T. (2007) Driving Germany: The Landscape of the German Autobahn, 1930-1970, trans. by T. Dunlap, New York&Oxford: Berghahn Books. Zimny A. (2013), Wzdłuż autostrady A2 – postęp, stagnacja czy re‑ gres?, w: Doskonalenie zarządzania w samorządach lokalnych, R. Fimińska-Banaszak, A. Zimny, Konin: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Koninie, s. 159-165. Ziółkowska A. (2005) Obozy pracy przymusowej dla Żydów w Wiel‑ kopolsce w latach okupacji hitlerowskiej (1941-1943), Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Ziółkowski M. (1998) Miejsce społeczeństwa polskiego w światowym systemie kapitalistycznym. Dylematy teoretyczne i praktyczne, „Kultura i społeczeństwo”, nr. 4. Zwiernik P. (2009) Region Zielona Góra NSZZ „Solidarność”, w: En‑ cyklopedia Solidarności, tom IV, J. Olaszek (red.), www.encysol.pl/ wiki/Region_Zielona_G%C3%B3ra_NSZZ_%E2%80%9ESolidarno%C5%9B%C4%87%E2%80%9D Zyń-Horbaczewska D., Rapicka J. (2015) Torzymski łącznik, emisja 21 kwietnia 2015 w radio Zachód, www.zachod.pl/radio-zachod/ 433 �audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). Źrałko A. (2014a) Park rozrywki pod Torzymiem powstanie w 2016 r. Razem z Pszczółką Mają, 02.10.2014, www.zielonagora.wyborcza. pl/zielonagora/1,35182,16738341,Park_rozrywki_pod_Torzymiem_ powstanie_w_2016_r__Razem.html#ixzz3ljeXQYFi (data dostępu 23.09.2015). Źrałko A. (2014b) „Stara dwójka”- moja droga ucieczki lub startu, „Gazeta Wyborcza” 04.01.2014, www.zielonagora.wyborcza.pl/zielonagora/1,35182,15221945,_Stara_dwojka___moja_droga_ucieczki_lub_startu__NASZE.html (dostęp 20.04.2016). Źrałko A. (2015a) Ciężarówki jechały, stały, a droga nie mogła „od‑ począć”, 04.09.2015, www.zielonagora.wyborcza.pl/zielonagora /1,35182,18712615,ciezarowki-jechaly-staly-a-droga-nie-mogla-odpoczac-wideo.html#ixzz3li80nfXn (data dostępu 23.09.2015). Źrałko A. (2015b) Wielki park rozrywki, czyli Pszczółka Maja po belgijsku, 04.05.2015, www.zielonagora.wyborcza.pl/zielonagora /1,35182,17855005,Wielki_park_rozrywki__czyli_Pszczolka_Maja_ po_belgijsku.html#ixzz3lje3kift (data dostępu 23.09.2015). Żarnoch-Chudzińska J. (2011) Pożegnanie z K-3: Kiedy rządzili tu gangsterzy..., „Gazeta Wyborcza Poznań”, 30.11.2011, www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,7513689,20111130PO-DLO,POZEGNANIE_Z_K3,zwykly.html (dostęp 17.05.2017). Żerko S. (1998) Stosunki polsko-niemieckie 1938-1939, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Żuk P. (red.) (2004) Demokracja spektaklu? Kondycja polskiego życia publicznego 15 lat po zmianie systemowej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Noty biograficzne Mariusz Forecki – fotograf-dokumentalista, członek Związku Polskich Artystów Fotografików. Autor wielu projektów rejestrujących zmiany zachodzące w Polsce po 1989 roku. Uczestniczył m.in. w holenderskim Noorderlicht Festival, Biennale Fotografii w Pradze, Miesiącu Fotografii w Bratysławie, Biennale Fotografii w Poznaniu, festiwalu KAUNASPHOTO w Kownie. Współtwórca (z Grzegorzem Dembińskim) magazynu fotografii dokumentalnej 5klatek, wydawanego w latach 2006-2009. Autor książek: I Love Poland (ZPAF OW, Poznań 2009), Poznań – kultura na każdą porę (Wydawnictwo Miejskie, Poznań 2011), Kolekcja wrzesińska 2011 (Września 2012), W pracy (ZPAF OW, Poznań 2012), Człowiek w ciemnych okula‑ rach (ZPAF OW, PIX.HOUSE, Poznań 2016). Absolwent Instytutu Twórczej Fotografii Uniwersytetu Śląskiego w Opawie (Czechy). Zdobywca wielu nagród w konkursach fotografii prasowej. Laureat Nagrody Artystycznej Miasta Poznania w 2010 roku. Wyróżniony przez Związek Polskich Artystów Fotografików za osiągnięcia w fotografii dokumentalnej. Stypendysta Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jego ostatnia książka pt. Człowiek w ciemnych okularach zdobyła nagrodę na Miesiącu Fotografii w Bratysławie w kategorii: fotografia współczesna. Wykładowca we Wrocławskiej Szkole Fotografii, juror w konkursach fotograficznych, współzałożyciel Fundacji PIX.HOUSE. Mateusz Chłystun – urodzony w Poznaniu, wychowany w Pile. Pierwsze reporterskie kroki stawiał w szkolnej gazecie. Kontynuował je na stażu w polonijnym magazynie „Goniec Polski” w Londynie. Zainteresowanie kulturą krajów Europy Wschodniej pokierowało go na filologię rosyjską. Później przyszedł czas na Radio i telewizję. Obecnie dziennikarz poznańskiej telewizji WTK. 435 �Filip Frąckowski – artysta plastyk i projektant grafiki użytkowej, interesujący się dźwiękiem. Studiował Malarstwo w Mason Gross School of the Arts w New Brunswick, New Jersey, USA oraz Projektowanie Graficzne na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu. Joanna Janiszewska – doktor socjologii, resocjalizatorka, etnolożka, wykładowczyni w Katedrze Socjologii UKW w Bydgoszczy. Pracowała jako asystentka rodzin Romów rumuńskich – społeczności podwójnie wykluczonej, żyjącej w barakach na koczowisku we Wrocławiu, a także z imigrantami przez kilka lat prowadząc Stowarzyszenie Na Rzecz Integracji Społeczeństwa Wielokulturowego „Nomada”. Watchdogini, monitorowała m.in. pracę przy obsłudze cudzoziemców w Dolnośląskim Urzędzie Wojewódzkim i w komisariatach Policji. Kilka lat była społecznym kuratorem sądowym w III Wydziale Rodzinnym i Nieletnich przy Sądzie Rejonowym Wrocław-Śródmieście. Liderka globalnej odpowiedzialności. Robert Rydzewski – etnolog i antropolog kulturowy, doktorant w Zakładzie Studiów Europejskich i Krytyki Kulturowej na UAM w Poznaniu. Wśród jego zainteresowań naukowych znajdują się nacjonalizm, migracje, antropologia miasta i antropologia dźwięku. Prowadził badania terenowe w Polsce, Indiach, Macedonii i Serbii. Obecnie poświęca się badaniom transformacji miast post-jugosłowiańskich. W wolnym czasie reporter i reportażysta radiowy. Swoją pasję radiową zaczynał w studenckim Radu Afera. Dzisiaj współpracuje ze Studiem Reportażu i Dokumentu Polskiego Radia. Anna Szamotuła – absolwentka kulturoznawstwa i filmoznawstwa UAM w Poznaniu, szefowa Działu Kultury w Radio Afera, autorka cyklu reportaży o projekcie 5 Zmysłów, współscenarzystka serialu radiowego „Radioterapia” w reżyserii Xawerego Żuławskiego, zrealizowanego przez 4 Program Polskiego Radia, autorka słuchowisk radiowych „Paraliż senny” i „Stupor”, oraz audycji „Stany nieważkości” na antenie radia Afera, koordynatorka „RAT: Radiowe Atelier Teatralne”. 436 Wanda Wasilewska – od 1991 r. dziennikarka i reportażystka Radia Poznań. Jej pasją są reportaże, które do października 2003 r. tworzyła w spółce autorskiej z Marią Blimel. Laureatka kilkudziesięciu prestiżowych nagród wspólnie z Marią i indywidualnie. Współpracowniczka Studia Reportażu i Dokumentu Polskiego Radia, Programów I, II, III oraz Radia Bis. Zajmuje się przede wszystkim publicystyką społeczną (problemy ludzi niepełnosprawnych, uzależnionych, bezdomnych, bezrobotnych) i kulturalną (teatr niezależny, literatura, sztuka, film animowany, piosenka poetycka). Od blisko 25 lat współpracuje z festiwalem Malta, Teatrem Ósmego Dnia, Centrum Sztuki Dziecka, ze Stowarzyszeniem Artystów Enter Art., z twórcami Mobilnego Centrum Kultury-Kontener Art, Festiwalami Animator i Nowa Siła Kuratorska. Autorka wielu kampanii społecznych m.in. profilaktyki uzależnień, solidarności międzypokoleniowej, promowaniu rodzinnych domów dziecka oraz aktywizacji zawodowej ludzi bezrobotnych. Prowadzi zajęcia z Pracowni Radiowej na Wydziale Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej oraz na Wydziale Filologii Polskiej i Klasycznej UAM w Poznaniu. Krzysztof Jankowski – realizator dźwięku z kilkunastoletnim doświadczeniem. Na co dzień pracuje zawodowo w studiach nagraniowych i emisyjnych. Jego ulubioną formą produkcji radiowych są audycje słowno-muzyczne o charakterze publicystycznym i popularno-naukowym. �Dotychczas w serii Biblioteka Le Monde diplomatique ukazały się: Étienne Balibar Filozofia Marksa Samir Amin Wirus liberalizmu Jacques Ranciére Nienawiść do demokracji Stefan Zgliczyński Antysemityzm po polsku David Harvey Neoliberalizm. Historia katastrofy Michel Warschawski Izrael i polityka planowego zniszczenia Andrzej Witkowicz Wokół terroru białego i czerwonego 1917­‍‑1923 Carlos Antonio Aguirre Rojas Ameryka Łacińska na rozdrożu Patrick Artus, Marie­‍‑Paule Virard Wielki kryzys globalizacji Alain Bihr Nowomowa neoliberalna Loïc Wacquant Więzienia nędzy Mike Davis Planeta Slumsów Ladislau Dowbor Demokracja ekonomiczna Deborah Johnston, Alfredo Saad­‍‑Filho (red.) Neoliberalizm przed trybunałem Beverly J. Silver Globalny proletariat Stefan Zgliczyński Hańba iracka Vincent Geisser Nowa islamofobia Urs Marti Niedotrzymana obietnica demokracji Daniel Bensaid Wywłaszczeni Ben White Apartheid izraelski Jane Hardy Nowy polski kapitalizm Norman G. Finkelstein Gaza – ­ o jedną masakrę za daleko Jean Ziegler Nienawiść do Zachodu Jan Kurowicki Estetyczność środowiska naturalnego Walden Bello Wojny żywnościowe Enzo Traverso Europejskie korzenie przemocy nazistowskiej Michel Husson Kapitalizm bez znieczulenia Judith Butler Ramy wojny Susan George Czyj kryzys, czyja odpowiedź Pierre Macherey Siła norm Jean Ziegler Imperium hańby Anna Baumgart Zdobywcy słońca / Andrzej Turowski Parowóz dziejów François Chesnais Bezprawne długi Giorgio Agamben, Alain Badiou, Daniel Bensaid, Jean-Luc Nancy, Wendy Brown, Jacques Ranciere, Kristin Ross, Slavoj Žižek Co dalej z demokracją? Dorota Sajewska Pod okupacją mediów Andrzej Turowski Sztuka, która wznieca niepokój Luis Martinez Andrade Ameryka Łacińska. Religia bez odkupienia Jan Toporowski Dlaczego gospodarka światowa potrzebuje krachu finansowego Zbigniew Taranienko Alchemia obrazu. Rozmowy ze Stanisławem Fijałkowskim Eric Toussaint, Damien Millet Kryzys zadłużenia i jak z niego wyjść. Audyt. Anulowanie. Alternatywa polityczna Tadeusz Kowalik Róża Luksemburg. Teoria akumulacji i imperializmu Zofia Nawrocka, Paulina, Julia, Magda, Anna, Weronika Gwałt. Głos kobiet wobec społecznego tabu Tomasz Rafał Wiśniewski Podmiot i wolność. Dziedzictwo heglowskie i jego wrogowie Jean Ziegler Geopolityka głodu Przemysław Wielgosz (red.) Koniec Europy jaką znamy Mona Chollet Tyrania rzeczywistości John Bellamy Foster, Robert McChesney Kryzys bez końca Leokadia Oręziak OFE katastrofa prywatyzacji emerytur w Polsce Jarosław Urbański Prekariat i nowa walka klas Ku Afryce. Poznawać. Działać. Dzielić się Enzo Traverso Historia jako pole bitwy Andrzej Szahaj Kapitalizm drobnego druku Agnieszka Minich-Scholz Marian Minich – pod wiatr Marian Minich Wspomnienia wojenne / Szalona galeria Stanisław Rainko Marks. Dwie filozofie Emir Sader Kret Rewolucji Tadeusz Klementewicz Stawka większa niż rynek. U źródeł stagnacji kapitalizmu bez granic Gilbert Rist Urojenia ekonomii Jan Borowicz Nagość i mundur. Ciało w filmie Trzeciej Rzeszy Andrzej Szahaj Inny kapitalizm jest możliwy Jarosław Pietrzak Smutki tropików. Współczesne kino Ameryki Łacińskiej jako kino polityczne Ralf Fücks Zielona rewolucja David Harvey Przestrzenie globalnego kapitalizmu Janina Petelczyc, Marek Cichy (red.) Brazylia, kraj przyszłości? Konrad Pędziwiatr (red.) Na Zachodnim Brzegu bez zmian Richard Shusterman Myślenie ciała. Eseje z zakresu somaestetyki Michał Siermiński Dekada przełomu. Polska lewica opozycyjna 1968-1980. Jean Ziegler Szwajcaria, złoto i ofiary Ilan Pappé Czystki etniczne w Palestynie Łukasz Drozda Uszlachetniając przestrzeń. Jak działa gentryfikacja i jak się ją mierzy Przemysław Witkowski Chwała supermanom. Ideologia a popkultura Ewa Majewska Tramwaj zwany uznaniem. Feminizm i solidarność po neoliberalizmie Ladislau Dowbor Co to za gra? Nowe podejścia do ekonomii Paweł Mościcki Migawki z tradycji uciśnionych ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/405c86ce7380c4e3611092ea2dabbfed.JPG 549e8e646c05f0cdc43b0b8f7bd8372a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Antropologia miasta ; Wolica (Warszawa) Description An account of the resource Podręczny wehikuł czasu" To zdjęcie podwójne, ukazujące wolicką ulicę Orszady w roku 2024 i 1994. Starsze zdjęcie zrobiła moja rozmówczyni, Pani Jola. Fotografie lubię zabierać na spacer, by móc na żywo porównać zmiany w przestrzeni badanego przeze mnie terenu. Największą przyjemność sprawia mi polowanie na podobne postacie czy grupy osób, tak, by możliwie zbliżyć się do oryginalnego kadru. Takie zestawienie może pomóc wydobyć jeszcze więcej wspomnień. Data zrobienia zdjęcia: 28 stycznia 2024 roku. Autorka: Julia Kunikowska, autorka zdjęcia na zdjęciu: Jola Krajewska A miejsce to oczywiście Wolica (dawna wieś, dziś część Ursynowa i Wilanowa). Creator An entity primarily responsible for making the resource Kunikowska, Julia Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b0ca640144269d50d26d079a55788c0.pdf 466936d8598b2e9b39fd3732195ecf4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource Opoczyńskie - zwyczaje wiosenne zwyczaje wiosenne Opoczyńskie - rok obrzędowy obrzędy agrarne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2056 Title A name given to the resource Wiosenne zwyczaje i obrzędy agrarne w Opoczyńskiem / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.177-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kupisiński, Zdzisław SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82. t 998 ZD7.ISLA W KLJPISIŃSKI SVD Katedra I!istorii i Etnologii Religii Katolicki Uniwersytet I.ubelski WIOSENNE ZWYCZAJE I OBRZĘDY AGRARNE W OPOCZYŃSKIEM Człowiek od początku swego istnienia związany był z uprawą ziemi. Przez kontakt z nią, wchodził w tajemnicę odradzającego się świata roślinnego. Wraz z powolaniem człowieka do życia ziemia stała się miejscem szczególnie mu bliskim. Dla człowieka "pierwotnego" praca na roli nie ograniczała się do "świeckiej techniki". Rolnictwo posiadało przede wszystkim charakter obrzędowy, bezpośrednio dotyczyło bowiem życia i przyczyniało się do jego rozwoju. Przejawem życia są ziarna, bruzdy, deszcz i duch wegetacji. Rolnik swą pracą wkracza w dziedzinę życia przepojoną sacrum i jednoczy się z nią. Płody ziemi dostarczają mu pożywienia i niejednokrotnie decydują o jego przetrwaniu. Czlowiek żyjący na wsi egzystuje w symbiozie z przyrodą i pomimo narastających przemian w kulturze materialno-duchowej wciąż korzysta z jej zasobów, ziem ię nazywając nawet "matką"'. Dla wielu mieszkaJlców 0poczYJlskiego rolnictwo stanowiło podstawę bytowania. Występujące w tym regionie nie najlepsze jakościowo ziemie wymaga/y dużego nakładu pracy i szczególnej pielęgnacji - a czasami nawet zabiegów magicznych - aby wydały pożądany owoc. Niskie zbiory, jakie otrzymywali z uprawianej ziemi miejscowi gospodarze, najlepiej oddaje powiedzenie: "OpoczYJlskie kraje, korzec sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje,,2. W czasach techniczno-konsumpcyjnego stylu życia i urbanizacji kraju, symbioza życia mieszkalków wsi z przyrodą została w znacznym stopniu naruszona. Pomimo przemian, jakie dokonały się w kulturze ludowej w 0poczYllskiem, wiele dawnych zwyczajów i obrzędów agrarnych przetrwało w pamięci ludu, a niektóre z nich są praktykowane obecnie. Wiele przetrwało z tego powodu, że połączone zostały z obrzędowością kościelną. Wraz ze wzrostem racjonalnego uzasadnienia świadomości religijnej mieszkaJlców wsi w znacznym stopniu zmalało zainteresowanie praktykami magicznymi. Z relacji respondentów wynika, że w dawnych czasach na badanym terenie praktyki te były silnie rozwin ięte. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie przemian zachodzących w wiosennych zwyczajach agrarnych w 0poczYJlskiem w oparciu o analizę zwyczajów, lob.: M. Eliade. haklal o historii religii. Warszawa 1966. s. 325 i n. Zob.: J. P. Dekowski. Z. Hauke. Folklor regionu opoc::yńskiego, Warszawa 1974, s. 9; J. Luczkowski. OpoC::Yliskie jako region hisloryc::ny i ell7ograjic::ny, .Zbliżenia Piotrkowskie" 1993. nr 9. s. 24. Powszechne na badanym terenie. I 2 �178 obrzędów i wierzell praktykowanych przy uprawie roli i gospodarstwie domowym. W opracowaniu tego zagadnienia korzystano z materiału pochodzącego z przeprowadzonych przez autora etnograficznych badal1 terenowych w latach 1990-1993 w regionie 0PoczYI1skim oraz literatury traktującej a tych zjawiskach. 1. Prace wiosenne na roli Mieszkallcy wsi w 0poczYllskiem jeszcze w drugiej połowie XIX wieku uprawiali następujące rośliny: żyto, owies, jęczmiell, proso, len, konopie, rzepak, grykę, groch, kapustę, ziemniaki. Ze względu na niską klasę gleby, pszenicę uprawiano w niewielkich rozmiarach. W wieku XX zakres uprawy zwiększył się, bo objął jeszcze seradelę, wykę i buraki pastewne. Wszystkie wymienione rośliny uprawia się tylko w większych gospodarstwach. Rodziny posiadające mniejsze powierzchnie użytkowe pól, uprawiają przeważnie żyto, ziemniaki, proso i len.1. Do nawożenia pól służył głównie obornik. Hodowla trzody chlewnej dostarczała duże ilości naturalnego nawozu. Obornik w większości wypadków gromadzono w oborach, a gdy się tam nie mieścił, wynoszono go na podwórze do miejsca zwanego "gnojownikiem". Jeśli nie było gnojownika, obornik wyrzucony z obory składało się na "hałdach", znajdujących się przy oborze, albo za stodołą. Oborn ik wywożono na pole dwa razy w roku, jesien ią i wiosną, gdyż obory były zbyt małe, by przetrzymywać tam duże jego składy. W niektórych gospodarstwach wywożono nawet w okresie zimy, składając go na duże kopce. Wszelkie prace przy oborniku wykonywano ręcznie za pomocą metalowych wideł i motyk (z motyki korzystano wówczas, gdy trzeba było rozrywać sprasowany w zagrodzie świrlabornik). Zdaniem respondentów skuteczniejszym nawozem okazywał się obornik wywożony w okresie jesiennym, gdyż przyorany miał więcej czasu na "przegnicie" w ziemi. Nakładając żelaznymi widłami obornik na wóz, trzeba było uważać, aby w tym czasie na podwórzu nie pojawił się "dziad". W przypadku zjawienia się dziada należało wszystko zrzucić z wozu i dopiero po jego odejściu załadować z powrotem. Dziada starano się przyjąć życzliwie, bowiem obawiano się, że mógłby on rzucić urok i w ten sposób nic by nie urosło na takim nawozie. Mógł też spowodować znaczne straty w gospodarstwie. W opinii respondentów "dziady to nie beli zwykłe ludzie, bo one duza świata widzieli i na różnych zecach sic znoli,,4. Rozrzucając obornik na polu należało również przestrzegać pewnych zasad postępowania. Pierwszą kupkę przywiezionego obornika rozrzucano na wszyst3 Powszechne na badanym terenie. Zob.: 1. P. DekowskL L'prawlI roli i rośliny uprawne w Opoczyńskim, ..Prace i Materialy Etnograficzne" t. 13, 1959. s. 54. 4 Pod postacią ,.prosunych dziadów" dopatrywano się chodzącego po świecie Pana Jezusa. Według informacji S.P .. P.G. z 8ialaczowa: M.B .. .l.B. z Gapinina. �179 kie strony świata, żeby nie dopuścić do przebywania w niej czarownicy. Apotropeiczne postępowanie ludności wiejskiej podyktowane było w tym wypadku względami utylitarnymi, ponieważ chciano zabezpieczyć uprawy przed niebezpieczellstwem rzucenia na nie uroku przez czarownice5. Innym sposobem wzbogacania ziemi uprawnej był nawóz uzyskiwany z upraw zielonych, a mianowicie łubinu i w mniejszych ilościach tatarki czy seradeli. Lubin czy seradelę wysiewano w maju w rosnące jeszcze zboża lub zaraz po żniwach, po poplonach, a najesieJ'1 przyorywano6. Obecnie oprócz wymienionych sposobów nawożenia gleby powszechnie stosuje się nawozy sztuczne, gdyż według respondentów "wincy sie rodzi". Najczęściej wysiewają: saletrę, superfosfat, mocznik i "kajnik". W miejscach, w których występuje zakwaszona ziemia, wysiewają wapno. Współcześnie w mniejszych gospodarstwach nawozy rozsiewa się jeszcze ręką, niosąc je w wiadrze lub w przcwieszonej ,.płachcie". W gospodarstwach kilkuhektarowych używają siewników7. Pole orano w wąskie zagony. Zagonowa uprawa długo przetrwała na terenach podmokłych i przy uprawie kapusty. Po melioracji i komasacji gruntów rolnych powstały szersze działki ułatwiające prace w polu. W zależności od potrzeby stosowano odpowiednią odmianę orki, jak: "podorywki", "odwracanki" czy właściwe oranie. Na badanym terenie, tak jak i w całej Polsce, kalendarz kościelny oraz przypadające w nim wspomnienia i święta stanowiły dla mieszkaJlców wsi w znacznym stopniu wyznacznik czasowy w podejmowaniu określonych prac polowych8. Na wiosnę gospodarz starał się rozpocząć oranie na świętego Józefa (19 marca). Do tego czasu ziemia już odtajała, a do prac polowych zachęcało wszystkich ludowe przysłowie: "Na świnty Józef zdymuj chłopie z góry płuzek". Wyjeżdżając w pole, gospodarz przeżegnał się znakiem krzyża, a następnie pokropił święconą wodą wóz, pług i konia. W ten sposób pragnął uzyskać Boże błogosławiellstwo w pracy i ochronę przed wypadkiem. Znak krzyża czynił też biczem przed koniem wypowiadając słowa: "W imię Boże" oraz 5 Według informacji A.W .. M.K .. H.K., T. P.. Z.L ze Straszowej Woli: F.K., Z.K., 1.W., M.B. z I3rudzewic: W.S. z Ponikly: S.W .. K.W .. S.G. z Woli Zalężnej. Zob.: A. Fischer. Lud Polski. Podręc::nik etnografii Polski. Lwów 1926, s. 70: W. Siek. bvyc::aje i pr::.esądy Ziemi Opoc::.yńskiej spr::.ed50·ci/1 laty. Sandomierz_ 1939 s. 34. 6 Według infónnacj i 1.K .. P.G .. A.G .. M.G .. S.P. z Białaczowa: F. W., S. W.. 1. W., E. W. z Żelazowic: S.K .. B.K .. .I.K.. M.P. z Prymusowej Woli: S.G. z Sędowa. 7 Powszechne na badanym terenie. 8 Powszechne na hadm~ym terenie. Najlepiej wyrażają to przysłowia ludowe: .,Na św. Benedyka kaczka. kura jaja myk" (po widuński), ,.Na św. Wojciecha dla bydelka pociecha" lub ..Na św. Wojciecha dla koni uciecha" .•. Na św. Krzyż owce strzyż". Zob.: W. Baranowski, Tradycyjny taminar::. prac gospodarc::.ych w palI/dniowej c::.ęści woj. lód::.kiego, ,.Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" nr J 6, 1972, s. 52 i 54. �180 "aby Bóg pobłogosławił". W polu natomiast rozpoczynając orkę kropił pierwszą skibę wodę poświęconą w Wielką Sobotę, czyniąc nad nią znak krzyża. Powyższe praktyki są wypełniane do dnia dzisiejszego, ale tylko przez starszych gospodarzy. W gospodarstwie zmalała funkcja konia, który zastępowany jest "traktorem" - ciągnikiem mechanicznym'!. Do wiosennych prac należał wysiew: jęczmienia, owsa, prosa, tatarki, rzepaku, lnu, konopi, koniczyny, seradeli. Przed wysiewem gospodarz święcił ziarno znajdujące się w workach, kierując swe myśli do Boga z prośbą, "aby się poscynściło" i żeby zebrał dobre plony'°. Wyjeżdżając z gospodarstwa, czynił przed koniem na ziemi znak krzyża, aby Bóg pobłogosławił mu na czas wyjazdu z domu i w wykonywanych pracach polowych. Gdy przybył na pole, zdejmował czapkę z głowy, klęcząc całował ziemię i czynil na niej znak krzyża. Dopiero wówczas mógł rozpocząć siew. Nabierając ziarno w płachtę, pierwszą garść rzucał na krzyż, wypowiadając słowa "w imię Boże"lI. Spośród zbóż jarych najwcześniej - bo w drugiej połowie marca - siano owies, choć niektórzy czekali z wysiewem do Matki Boskiej Zagrzewnej (25 marca). Wśród miejscowej ludności znane było powiedzenie, że owsa nie należy siać w koszuli, tak jak żyta, ale w kożuchu ze względu na panujące jeszcze chłodne przedwiośnie: "Lowis trza siać w kozuchu, a zyto w kosuli"I". 9 Według informacji Z.K .. M.K. z Odrowąża: .I.P.. W.B .. M.I'. z ObzO\\l:a: M.B. z Sobienia: T.K .• M.S .. S.W. z Chelst. Zob.: Z. Szyfelbeyn-Sokole\\iu. I'ItJll. ohr::~" i wit/oH·isko. Wrocl<lll' 1967. s. 79; T. Marzcc. Magia ijej ::nac::enie \l' ::\tIycajach i ohr::~t/och ogrorl/.\·ch 110 !j'se/wdllilll obs::ar::e Polski. Lublin ł982. s. 50 i n. (mps KUL): W. Klinger. /)OI'OCIIC .iwir:ta I/ldoll'e a tradycje grecko-r::ymskie. Kraków 193 I. s. I I. 10 Według infórmacji T.K .. S.P .. .I.G. z BialaclOwa: M.A .. W.W. z Falkowa: A.B. z (jostomi i wielu innych informatorów. II Powszechne na badanym terenie. Na temat pracy na roli piszc r:iiade: ..Praca na roli ma charakter rytu nie tylko dlatcgo. że dokonujc si~ ona nad cialcm maIki-ziemi i żc wyz\\'ala sily sakralne roślinności. ale również dlatego. że pociąga za sohą scaknie si.; rolnika z pel\llymi okresami czasu. przychyłnymi lub szkodliwymi. i dlatego te;;.. i.e jcst to dzialalność pohlczona z niebezpieczeństwem (np. gniew ducha. pana ziemi. któq si.; karczuje). i jeszcze dlatcgo. że wiąże się z szeregiem cercmonii o różnych strukturach rozmaitego pochodzcnia. których przeznaczenicm jesl przyczyniać si~ do wzrostu urodzaju roślin i uzasadniać czynności rolnika. wreszcie dlatego. że wprowadza tegoż rolnika w dziedzinę. która do pewnego stopnia podpada pod jurysdykcję zmarłych". Eliade.jw .. s. 326. 12 Zob.: Dekowski.jw .. s. 65. łstnieją wypowiedzi ludowe. które wyrainie nakazywały rozpoczęcie wiosennych siewów. W Wieluńskiem zachowało si.; pOIlieclzenic: ..Przed .Iózc!\:m siew. Pana Boga gniew". W powiecie radomszczańskim i pajęczańskim przysłowia zabraniały siewóII przed zwiastowaniem: .,Gdy zasiejesz przed zwiastowanicm Maryi, nabawisz si.; po żniwach opresyi" lub też .,Nie siej przed zwiastowaniem Maryi. jeśli nie chcesz zaznać opresyi" (Żytna. powiat radomszczański; Sulmierzyce. powiat pajęczaJiski: Chahiclice. powiat hełchatowski). Niekiedy Zwiastowanie bylo terminem rozpoczynającym sielI)' ..Na ZwiaslO\lanie () siewie pytanie" (Gidie. powiat radomszczański) łub ..Gdy przyjdzie Zwiastowanie siewu bywa rozpoczynanie" (Stobieck Miejski. powiat radomszczański). Baranowski. jw.. s. 50. �181 Dla mieszkailców wsi bardzo pożyteczną rośliną było proso. Z jego ziaren wyrabiano kaszę jaglaną. Plewy z prosa przeznaczano na karmę dla świil, a sieczkę z "prośniontki" dawano krowom. Odwar z "prośniontki" posiadał nawet właściwości lecznicze. Okazywał się on skutecznym środkiem na przeziębienia i duszności. W pierwszym wypadku należało moczyć w nim nogi, w drugim natomiast zażywać doustnie. Zaradne kobiety potrafiły nawet robić z kiści prosa "szczoty" i "pynzle" służące do bielenia ścianl3. Proso wysiewano na przełomie kwietnia i maja, a najpóźniej w pierwszych dniach czerwca. Dla niektórych terminem sprzyjającym był dzieil św. Filipa (26 maja), najlepiej ilustrowało to ludowe przysłowie: "Jak świntego Filipa rosa, to sij chłopie duzo prosal4. Przed siewem należało z prosa oddzielić znajdującą się w nim "śniedź", dlatego przepalano go w polu na udeptanej ziemi lub nad "balią" czy "ćwiercią". Jedna osoba trzymała palący się wiecheć słomy, a druga przepuszczała przez nią ziarno. Niektórzy dla zapewnienia dobrego urodzaju prosa, zamiast wiechcia słomy, stosowali obrzędowy snopeczek lub skradziony z "posewki" - poszycia pokrywającego dach chaty sąsiada. "Posewke" należało zerwać w wielkiej tajemnicy, bo to zapewniało dobre zbioryl). Proso oczyszczano jeszcze przez wyparzenie go kwasem z kiszonej kapusty lub plucząc w ciepłej wodzie. Po tych czynnościach trzeba było suszyć je na "płachtach". Nasycone kwasem kapuścianym proso nie smakowało ptakom, więc skutecznie ograniczało szkody czynione przez nie podczas siewu. Dwa ostatnie sposoby oczyszczania prosa stosowano w sporadycznych wypadkach. Wysiewom prosa towarzyszyły pewne magiczne zabiegi. Istniało przekonanie, iż dopóki proso nie zostanie zasiane, to nie wolno spożywać posiłków poza mieszkaniem. Z prosa bowiem robiono kaszę jaglaną, która stanowiła jeden z podstawowych posiłków. Złamanie tego zakazu mogłoby spowodować nieurodzaj prosa, a przez to zmniejszenie produktów żywnościowych w roku przyszłyml6. W dniu wysiewu prosa gospodarz musiał zjeść na śniadanie jajecznicę. Dopiero potem mógł udać się w pole celem dokonania zasiewu. Zachowanie gospodarza posiadało wymiar magiczny. Siewca, przestrzegając tego rytuału, chciał osiągnąć obfite plony z prosa, a kasza z niego miała być 13 Według informacji S.W .. L.M .. M.K .. M.s.. T.K. z Chelst: S.z .. A.W. z Miedzny Drewniancj: Z.M .. 0.1. z /)omaszna: K.M .. M.N .. G.K. z Brzustowa. Zob.: Dckowski.jw .. s. 66 i n. 14 Powszcchnc na hadanym terenie. 15 Obm;dowy snopck to tcn. który w wigilię Bożego Narodzenia przynoszono ze stodoły do domu i stawiano w rogu izhy. Zoh.: J. Łuczkowski. Wierzenia związane z budynkiem mieszkalnym ijego wl1I;lr::em... Lódzkie Studia Etnograficznc" t. 22. 1983. s. 151. 16 Według informacji F.D .. S.L R.S. z Bielowie. �182 żółta jak jajecznica. W nakazie tym można dopatrywać się zabiegu magicznego, który funkcjonuje na zasadzie magii podobiel1stw'7. Proso uprawiano głównie ze względu na trudną sytuację ekonomiczną licznych wielodzietnych rodzin. Dla nich kasza jęczmienna była głównym źródłem pożywienia. Wszyscy domownicy, tak jak umieli, starali się o zapewnienie rodzinie środków do życia. Dlatego w pracach polowych często pomagały dzieci. Z chwilą poprawy warunków bytowych ludności wiejskiej oraz z powodu dużego nakładu pracy, jakiego wymaga uprawa prosa, zasięg występowania tej rośliny uległ znacznemu ograniczeniu. O gospodarzach, którzy jeszcze uprawiali proso, mówiono: "Kto sieje proso, tyn chodzi boso". Podkreślano w ten sposób małe efekty ekonomiczne tej upraw/s. Dużym zainteresowaniem wśród miejscowej ludności cieszyła się uprawa tatarki. Wysiewano ją w drugiej połowie maja lub na początku czerwca, gdy ziemia była już wystarczająco ciepła. Najkorzystniejszy dla siewu był dzień, gdy niebo było "tatarcane", tzn. przy jarzębiastym układzie chmur. Najczęściej siano ją na "perzastej" ziemi. Tatarka nie wymagała większej pielęgnacji podczas wzrostu. Uzyskiwano z niej ziarno, z którego produkowano kaszę. Plewy z tatarki zmieszane z plewami żytnimi i ziemniakami służyły l9 za karmę dla drobiu, słomę natomiast w postaci sieczki podawano bydłu • Len, poza wspomnianymi już roślinami, był również często uprawiany w Opoczyńskiem, a w gwarze ludowej nazywany "Iyn". Zapotrzebowanie na len wynikało z tego, że używany był jako podstawowy surowiec do produkcji bielizny osobistej i różnych płócien, niezbędnych w każdej rodzinie. Uprawą lnu szczególnie zainteresowane były kobiety, dlatego wchodził w zakres gospodarki "babskiej". Kobiety często w codziennych rozmowach rozprawiały na temat lnu: "Gdzie bedziemy siać Iyn? - W błocie! - W cym bedzimy chodzić?We złocie!,,20. Do kach i wa (8 na św. uprawy lnu najczęściej wykorzystywano ziemię wilgotną, po ziemniażycie. W dawnych czasach sianie lnu zaczynano w wigilię św. Stanisłamaja), w odpowiednio przygotowanej glebie, a kOl1czono najpóźniej Zofii (15 maja). Ilustruje to przysłowie: "Świnta Zofija urodzi tyli Iyn 17 Według informacji S.D .. M.1.. S.1.. R.S. z Bielowic: S.K .. J.N .. J.S .. S.N. z Mroczkowa Gościnnego. Zob.: Poniatowski. jw .. s. 264. Zob. leż: S. Poniatowski. Elnograjla Polski. w: Wied::a o Polsce. t. 3. Warszawa 1932. s. 264. 18 Powszechne na badanym terenie. 19 Według informacji T.K .• B.P .. S.P .. H.P .. M.W. z Bialaczowa: F.K .. eJ.. J.1.. M.1. z Giełzowa; K.N., P.S .. S.S .• F.S. z Topolic. W niektórych wsiach z dniem św. Marka (25 kwietnia) związany był termin siewu tatarki: ..Na św. Marka siana bywa jarka" (powiat wieluński), .,Siej tatarkę na Stanisława. a wyrośnie ci jako ława", ..Od Stanisława do Bożego Ciała oby się tatarka do ziemi dostała", ,.1'0 Stanisławie siej w trzy niedziele. a z tatarki będziesz mieć wesele". Zob.: Baranowski.jw., s. 52 i55. 20 Dekowski.jw .. s. 94. �183 co i j021. Ziarno to musiało być starannie oczyszczone sitem lub wialnią. Niektórzy gospodarzc dawali je do oczyszczenia zawodowemu trzepaczowi, chodzącemu od wioski do wioski i zajmującemu się tą czynnością. Do przygotowanego w workach ziarna lnu dodawano ziarenka siemienia poświęconego \V Wielką Sobotę oraz siemię z wianka poświęconego w dzień Matki Boskiej Zielnej. Tak przygotowane ziarno kropiono święconą wodą22. Len przeważnie siały kobiety. Wyjątkowość wykonywanej pracy uwidaczniala się już w samym wyglądzie zewnętrznym kobiety. Gospodyni musiała być uczesana, umyta i ubrana w czystą świąteczną koszulę. W Woli Załężnej istniał nawet zwyczaj ubierania do siania lnu zapaski, w której kobieta w Wielką Sobotę niosła do poświęcenia święconkę. Zatem wszystkich obowiązywał strój świąteczny. Respondentki tłumaczyły owe szczególne zabiegi szacunkiem, jakim darzyły tę roślinę, "bo trzeba belo go godnie wsioć", ale również przez to chciały zapewnić sobie dobre plon/i. Niezwykle istotną sprawą podczas siewu lnu była odpowiednia pogoda. Nie mógł to być dziel1, w którym na niebie znajdowałyby się kłębiaste chmury. Wybierano słoneczny i bezwietrzny dzień, siano len ręcznie i bardzo gęsto, aby uniemożliwić rozrost chwastów w dalszym etapie jego rozwoju. Zalecenie to obrazowo przedstawia zdanie: "Lyn tak sij, żeby wół miał co liznuć24. W czasie tej pracy kobiety co pewien czas spoglądały w kierunku lasu, gdyż wierzono, że dzięki temu len wyrośnie bujny i rosły, przypominając borowy las. Podstawowym posiłkiem dla siewcy tego dnia musiała być jajecznica. Miejscowa ludność wierzyła, że spożycie jajecznicy przed siewem jest skutecznym środkiem na zabezpieczenie lnu przed chwastami. Z kołei chcąc wpłynąć na pomyślny zbiór plonów, kobiety podczas gotowania wieczerzy 25 wigilijnej, spalały drobne kawałki drewna . Sianie lnu przez kobietę posiada głębszy wymiar niż samo tylko chłopskie stwierdzenie kwalifikujące tę czynność do tzw. prac objętych gospodarką WszySl.:y respondenci. Powszedll1e na badanym terenie. Na wielu terenach terminem siewu lnu był dzień św. Marka: ..Na Marka dziel] siei len" (powiat pajęczański): ..Na św. Marek dla lnu przymiarek" oraz ..Marka dzidl lubi len" (polliat radomszczallski): .. Św. Marek w lnianej chodzi koszuli" (powiat wierus7.0wski)."Siej owies do Wojciecha będzie z niego pociecha" (powiat pajęczański) lub ..Po Wojl.:iechu ollsa siew. malo ziarna. dużo plew" (powiat laski). Zob.: Baranowski, jw., s. 51 i n. oraz 54. 2i Według informacji K.W .. S.W .. S.G. z Woli Zalężncj; C.M. z Werówki; S.B., R.W., J.S. z Drzcwil.:Y. Wykonywanie \\szelkich czynności rytualnych - za takie uważana była praca na roli - wymagało od sprawującego je czystości rytualnej. bowiem dotykał sfery sacrum. Zob.: EJiade, jw" s. 328 i n. 14 Wypowiedi. pochodzi ze Smardzewic z czasów kiedy w rolnictwie jako sily pociągowej używano wołów. Zob.: Dekollski.jw" s. 78. 25 Według informacji J.K .. .I.S .. G.K. ze Studzianny: A.M .. lM .. Z.F .. M.F z Miedzny Murowanej: J.J. z Ogonollie: M.W .. KS. K.C., .I.e. z Ostrowa. Zob.: Dekowski.jw .. s. 95. 21 22 �184 "babską". Rola kobiety w uprawie ziemi jest wyjątkowa. Przez swoją płodność upodabnia się ona do rodzicielki matki ziemi. Między płodnością ziemi a płodnością kobiety zachodzi w pewnym stopniu mistyczna solidarność. W obrzędach agrarnych magia erotyczno-agrarna posiada swoiste znaczenie. Jeśli nawet rozwój rolnictwa zmierza do przypisywania większej roli mężczyźnie, wiążąc go bardziej ze znaczeniem nasion, to jednak rola kobiety nabiera też swoistej wagi przez utożsamianie jej z glebą16. W 0poczYllskiem uprawiano również konopie. Najlepszym terminem do wysiewu ziaren konopi był koniec kwietnia i początek maja. Konopie siali ręcznie mężczyźni w kapuście lub na osobnych zagonach. Jak istotne były dla mieszkańców 0poczYllskiego len i konopie, świadczy obrzędowy taniec ostatkowy wykonywany przed północą na urodzaj lnu, a po północy na dobre plony konopi. W czasie grania oberków udało się usłyszeć słowa: "Grajta i tancujta kumy i kumoski, słodkie ziarno kunopi, by nie zjodły ptoki,,17. W czasie tallca należało jak najwyżej podskoczyć, bo od wysokości podskoku zależało, jak szybko i wysoko urośnie len i konopie28. Z roślin okopowych uprawiano ziemniaki, kapustę, marchew, buraki. W gospodarce chłopskiej ziemniaki posiadały niezwykłe znaczenie. W rodzinach biedniejszych służyły za podstawowy pokarm dla ludzi i zwierząt. Dlatego przez niektórych nazywane były "chlebem ubogich". Do sadzenia ziemniaków za najlepszy dzieJluważano ten, kiedy na niebie pojawił się "kłymbiosty" układ 26 O znaczeniu pierwiastka żcńskiego w rolnictwie świadczy rola. jaką p..:lniła kobieta w różnych praktykach erotyczno-agrarnych. W Prusach Wschodnich do niedawna pan owal jeszcze zwycząj. że groch w polu sadzila naga kobieta. U Finów zwiększoną silę rozrodczą ziarna uzyskiwano przez kontakt z prz..:dmiotami. które nosiły osoby odznaczające się wzmożonym erotyzmem. W tym celu kobiety zanosiły ziarno w pok IV podołku koszuli menstruacyjnej. w bucie prostytutki czy w pończosze nieślubnego dziecka. Przed si..:wem kobiety zwiltaly bruzdę w polu kilkoma kroplami mleka pochodzącego z ich picrsi. W Estonii natomiast gospodarze, gdy chcieli zapewnić sobie dobre plony. orali i bronowali nago. Zob.: Eliadc, jw, s. 327. W nicktórych religiach uważa się. że ziemia-matka może począć sama z sicbic. ba udzialu pierwiastka męskiego. M. Eliade. Sacrum, mil, historia, wyd. 2, Warszawa 1974. s. 146. 17 Według informacji K.S. z Ostrowa. W powiecie wicluńskim terminem siewu konopi był dzień św. Filipa (3 maja): .,Święto Filipowe - siewy konopiowc". a w powiccic pajęczańskim znane jest przysłowie: .,Dzień Filipowy siew konopiowy". Zob.: Baranowski, jw., s. 53: .I. Szczypka. Kalendar:: Polski. Warszawa 1979. s. 55. 28 Według informacji M.W., T.C., l.W .. K.W. z Woli lałężnej: M.K .. .I.M.. M.C.. B.W. z Karwie; S.K., J.N., .I.S. z Mroczkowa Gościnnego. W .lesieniu w powiecie rawskim kobiety przy tym tańcu pily wódkę, krzycząc: ..le by konopie duze roslo. zeby ladne''', a jedna ze starszych informatorek twierdziła. że dzięki tym tańcom konopie urosły takic wysokie i gęste. że "siekierąje rumbali". W tym też dniu kobiety wylcwały wódkę z kieliszków, by kn tak wysoko urósł, jak daleko polecia/a wódka. Zob.: W. Drozdowska. Ohr~ę((v i ~w)'c~aje ~wią~ane ~ gospodarką w JesienilI ... Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi" nr I. 1957, s. 108; Poniatowski,jw., s. 308. Według.l. S. Bystronia. Ltnograjia Polski. Warszawa 1947, s. 177, obrzędowy taniec to zabieg magiczny mający na cclu przyspieszenie wegetacji roślin. �185 chmur. Pogoda taka zapewniała urodzaj dużych i ładnych ziemniaków. Najlepszym jednak czasem do sadzenia ziemniaków był dzieó św. Marka: "Kto sadzi zimnioki w Marka, tymu nie wychodzum z garnka". Jednak konkretny termin, który decydowal o sadzeniu ziemniaków uzależniony był od odpowiedniej wilgotności gleby. Na suchej glebie sadzili wcześniej, a na wilgotnej późnie/9. Przed sadzeniem kobiety starannie segregowały każdy ziemniak. Bulwy mniejszych rozmiarów w całości przeznaczały do sadzenia, większe kroiły na części, zwracając uwagę, aby w każdej było "kiełkujące oczko". Kawałki, które nie posiadały miejsc rodnych, nazywano "dupkami" i przeznaczano na paszę dla trzody chlewnej. Gotowe do sadzenia ziemniaki znajdowały się w workach. Nim załadowano je na wóz, gospodyni sypała na nie trochę popiołu drzewnego i kropiła wodą święconą. Powyższe czynności miały zapewnić d o b ry uro d za]·,11 . Z rytualnego punktu widzenia, spośród uprawianych roślin czy warzyw na szczególną uwagc; zasluguje sadzenie kapusty, której rozsadę zasiewano na początku marca. Po otrzymaniu odpowiedniej flancy po 15 maja sadzono ją do gruntu na tzw. "zagonach". Ziemia do uprawy kapusty musiała być wilgotna. Przeważnie była po ubiegłorocznym zbiorze żyta, pszenicy czy owsa. Kapustę sadziły kobiety. W 0poczYllskiem istniało powszechne przekonanie, że kobieta sadząca kapustę ma moc magicznego wpływu na przyszłą wielkość wyrośniętych kapuścianych głów. Chcąc zapewnić sobie dobry urodzaj kapusty, kobieta po wsadzeniu kapusty siadala gołym tyłkiem na ziemi i wypowiadała słowa: "Niech rośnie taka lupa, jak moja dupa". Po tym zabiegu kobiety nawząjem przewracały się na ziemię. aby w ten sposób osiągnąć głowiastość i niskopiellllość kapusty. Przez ten magiczny zabieg gospodynie musiały osiągać oczekiwane rezultaty skoro pouczyły swoje córki: "Jak chces mieć kapuste, to musis cupnunć na zagunie,,·\I. Zabieg ten korzeniami swymi sięga prawdopodobnie dawnych zwyczajów slowiaóskich, kiedy celem sprowadzenia dobrych urodzajów tarzano się po ziemi. Kontakt osób o wzmożonym erotyzmie w pewnym stopniu wpływałby na płodność ziemi32. Ponadto chcąc zapewnić 29 Pows/.~chn~ na hadan)'m tn~nie. Terminem sadzenia ziemniaków na sąsiednich terenach stal się dzidl Ś\\. Filipa: ..W d/.i~ll św. Filipa kartofel ziemi tyka" oraz .,Na Filipa Apostoła kartolCl do zi~mi o sad/.cni~ wola" (powiat wicllll\ski). Nkkicdy ten termin tylko rozpoczynał sadzenie: .•Od Filipa do Stanisława sadzenia kartofli oktawa" (powiat pajęczański i radomszczański). W niektórych miejscowościach w dzień św. Marka wyznaczano termin sadzenia ziemniaków: ..Sadź zi~mniaki na św. Marka. a co krzyk to miarka" lub •.Gdy sadzisz kartofle na św. Marka. spod każdcgo krzaka będzk ich pól garnka" (powiat wicluński). Zob.: Baranowski, jw .. s. 53 i n. 30 Wedlug informacji .I.K.. S.S .. W.S. z Opoczna: 1\..1.. .1..1 .. Z.S .. E.S. z Antoninowa; 1.S., M.s.. H.S .. M.l z Żarnol\ a: .I.B. z Myślakowic: .I.T. z Potoka i inni informatorzy. 31 Powszechne na badatw!ll terenie . ..• .., .•. - .'- Zob.: 1\. Gieysztor. ,'litologia Słowian. Warszawa 1982. s. 155; Eliade. Sacrum ..., s. 146 i n.: Tenże, haktat o !listorii religii. s. 327: Deko\\'ski. jw .. s. 95: Kapustę. aby "się urodziła", �186 sobie dobre zbiory w wigilię dnia św. Jana (24 czerwca) okopywano trzy "mogiłki" kapusty. Kapustę należało okopać o świcie i na czczo. Natomiast chcąc zabezpieczyć kapustę przed liszajami należało ją posypać popiołem drzewnym. Z roślin strączkowych sadzono groch i fasolę. W 0poczYliskiem uprawiano groch jadalny wyłącznie na własne spożycie. W polu uprawiano gatunek zwany "polny" oraz "kartoflorz". Znano też dwie odmiany fasoli, tj. "piechociorz" oraz groch tykowy. Groch tykowy siano w wigilię Matki Boskiej Zagrzewnej, co ilustruje przysłowie: "Kto sieje groch w marcu - je w garcu, a kto w maju je w jaju!" (Sitowa). Sygnałem do sadzenia pozostałych gatunków grochu były rozwijające się listki topoli, a następowało to około połowy maja oraz dni, które łączono z określonym świętym. Najtrafniej oddawały to ludowe przysłowia: "Groch zasiany w Stanisława urośnie jak ława" (Zarzęcin). Tennin siania grochu nie należał do stałych, skoro inne przysłowia czas wysiewu wyznaczają na późniejszy termin: "Na świnty Roch - siej chłopie groch", "Kto sieje na świntum Jadwige, sprzuntnie fige". Być może warunki atmosferyczne spowodowane późną czy wczesną wiosną naruszały istniejące terminy. Sadzeniu grochu musiała towarzyszyć odpowiednia pogoda: " Sadzi s groch w pogode, bedzies mioł urode" oraz "Groch trza sadzić w dzieli pogodny, to bedzie urodny"": Dawniej uprawę grochu prowadzono na szeroką skalę, bo wchodził on w skład podstawowych potraw. Troska o jego obfity urodzaj uwidacznia się między innymi w przeprowadzanych w tym celu zabiegach magicznych. Sadzeniu grochu towarzyszył tutaj zwyczaj rozrzucenia kilku ostatnich groszków na wszystkie strony świata w celu zapewnienia sobie dobrego urodzaju gro34 ChU . Podobne zabiegi magiczne o dobry urodzaj grochu praktykowano w wigiłię Bożego Narodzenia. Kobieta z niesionego w misce grochu do spożycia nabierała pierwszą łyżkę i podrzucała pod pułap, aby groch wyrósł na taką wysokość w nowym roku. W czasie Wigilii mężczyźni mówili: ,,0 Zbawicielu świata, dejze dobre lata, a i zeby sie groch urodził, to jobym w niego wchodzieł,,'5. należało sadzić będąc na czczo. O świcie w wigilię św. Jana należało kapustę okopać ziemią. W przekonaniu ludu. tego poranka wystarczyło okopać ziemią chociaż trzy krzaki kapusty. a wówczas osiągnęlo się oczekiwany skutek. Powszechne na badanym tercnic. 33 Powszechne na badanym terenie. Literatura z tcgo zakresu zaleca wczesny siew grochu w kOłleU marca lub w pierwszych dniach kwietnia. Przysłowie ludowc mówi: ..Od św. Benedyka. groch w rolę powtyka" (powiat radomszczański). Zob.: Baranowski. jw .. s. 51: Dekowski. jw., s.75. 34 Według informacji M.K .. J.e. z Karwic: K.W .. Z.W. z Woli Załężnej: F.D .. S.J .. R.S. z Bielowic. 35 Zob.: Dekowski,jw .. s. 94. Powszechne na badanym terenie. �187 Obserwując zabiegi gospodarzy troszczących się o dobre urodzaje, nie można upatrywać w nich tylko czynności magicznych. Wiele podejmowanych zabiegów łączono z modlitwą i nabożeństwami kościelnymi. W zabiegach tych kierowano wprost prośbę do Boga o dobre urodzaje albo spodziewano się osiągnięcia tego celu przez przedmioty partycypujące wcześniej w czynnościach liturgicznych. 2. Zabiegi apotropeiczne Gospodarz chcąc zabezpieczyć sobie dobre plony czy zachować swoje domostwo i gospodarstwo w bezpieczeilstwie uciekał się do różnych praktyk i to zarówno o charakterze magicznym, jak i religijnym. W zwyczajach i obrzędach domowo-gospodarczych ludność wiejska przypisywała istotną funkcję palmie wielkanocnej. W 0poczYllskiem do powszechnego zwyczaju należało zatykanie jej w Poniedziałek wielkanocny w nlll zbożową. Gospodarz wczesnym rankiem udawał się w pole. W pole należało iść po odpowiedniej stronie drogi, a podczas tej wędrówki kilkakrotnie odwrócić się za siebie. Zachowanie tego rytuału miało dawać większą pewność, że w najbliższych plonach nie wyrośnie oset. Gospodarz po przybyciu na miejsce, święcił ruil zbożową i wtykał w nią palmę. Zabieg ten miał chronić zboże przed niesprzyj ającym i warunkami atmosferycznymi oraz przyczynić się do zebrania dobrych plonów. W niektórych wioskach zwyczaj ten zachowują rolnicy również współcześnie. Palmą uderzano też krowy, gdy po raz pierwszy na wiosnę wypędzano je na pastwisko. Uderzenie palmą i poświęcenie wodą święconą miało je chronić od chorób i wszelkich grożących niebezpieczeilstw oraz zapewnić ich mlecz•• :lll nosc . W liturgii Kościoła modlono się o dobre urodzaje i błogosławieństwo w pracy na roli, szczególnie 25 kwietnia w dniu św. Marka ewangełisty i w tzw. dni krzyżowe przypadające na poniedziałek, wtorek i środę przed Wniebowstąpieniem Pailskim:l7. 36 Powszeehnc na badanym lcrcnie. Zob.: K. Birkel-Smith. S'cieżki kill/wy, Warszawa 1974, s.428; 1\. Koch. l'o.vlt·il,'cl'nil' pól, ..!.ud" t. 4, 1898. s. 184: S. Zawadzki, H. Zimoń, Bllr:::aII. Wji>lklor:::l'. w: 1:ll(Tklo/)('(!ia f\aJolicka. t. 2. Lublin 1976. kol. 1232. W wioskach, gdzie nie zatykano palmy II rUI; ZbOŻo\Ią, krzyżyki wykonywano z tarniny. klóra pozostała po ognisku palonym z liturgii poświ;;cenia ognia w Wielką SObOlę. Według informacji II.P., S.P., P.G. z Białaezowa: t\. W. z Miedznl Drewnianej. 37 W lilurgii Kościoła pra'klykowano I~W. litaniae maiorl's i litaniae minores zwane również ro~a/iones ... !.itania Iviclka". czyli ..Wielka prośba" związana była z procesją 25 kwietnia . ..Litanie mniejszc" to procesje błagalne przed Wniebowstąpieniem ... LiLania wielka" jesL pochodzenia rzymskiego. Została wprowadzona na miejsce procesji pogańskich zwanych ambarvalia. W procesjach tych chodzono do świ;;tego gąju będącego za murami miasta. gdzie składano ofiary bożkowi RobigusolVi (bogini Robigo) dla uproszcnia urodzaju. Na micjsce Lych obrzędów papież Liberiusz (352-366) wprowadził rrocc~i;; ocharaklerze chrzcścijańskim. Nazwana "litanią Ilidką" ze wzgl;;du na zawarty IV niej charakter próśb. Do ukształtowania tcj proce~i IV znaez- �188 W Dni Krzyżowe ludzie z wiarą udawali się do kościoła, bo odczuwali potrzebę modlitwy "o chleb powszedni". Opatrzności Bożej pragnęli polecić swoje zasiewy i modlić się o urodzaj i ochronę obsianych i obsadzonych pól's. Po mszy św. kaplan ubrany w szaty w fioletowym kolorze pokutnym udawał się z wiernymi na procesję błagalną. Na czele procesji niesiono krzyż, potem szli ministranci z kropielnicą i wodą święconą oraz wierni biorący udział w nabożeństwie. W czasie procesji śpiewano Litanię do Wszystkich Świętych, Suplikacje oraz pieśni do Opatrzności Bożej - "Boże w dobroci", "Kto się w opiekę", "Nie opuszczaj nas" i inne. Procesyjnie zmierzano do krzyży, stojących przy rozstajnych drogach, symbolicznie usytuowanych w różnych kierunkach świata. Zatrzymując się przed krzyżem, wierni oddawali publiczny pokłon Panu Jezusowi przyklękając na śpiewane przez kapłana słowa: "Kłaniamy Ci się, Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie", na co wszyscy odpowiadali: "Żeś przez krzyż i mękę swoją odkupił świat". Przy każdej stacj i były wezwania modlitewne o pokój, urodzaje i błogosławieI1stwo w pracy na roli. Po skollczonych modlitwach procesyjnie wracano do kościoła-W. Podobny charakter posiadała procesja, w czasie której wyruszano w pole, aby dokonać obrzędu poświęcenia pól i zakopania fragmentów tekstów ewangelii w kopcach granicznych pól wioski. Najczęściej procesje te odbywały się w czerwcu. Mężczyźni bryczką przyjeżdżali po księdza na plebanię i zabierali go do wioski, gdzie czekali na niego pozostali mieszkaI1cy. W przygotowane butelki ksiądz wkładał jednostronicowe fragmenty ewangelii z Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Wszyscy udawali się w pole. Na czele procesji mężczyzna niósł krzyż, a za nim podążali kapłan i pozostali uczestnicy obrzędu. Po przybyciu do kopca granicznego, ksiądz odmawialmodlitwę, w której prosił Boga o urodzaje i błogosławidlstwo dla wszelkich prac polowych. Następnie czytał ewangelię, po której śpiewano Suplikacje i pieśll "Przed oczy Twoje nym stopniu przyczynił się papież Grzegorz Wielki. Ofiary pogal1skic zasqpiono mszą św. w bazylice św. Piotra. Początkowo msza nie miała charaktcru pokutncgo zc względu na okres Wielkanocy. Od śrcdniowiecza wprowadzono kolor fioletowy oraz znicsiono Gloria i częściowo Alleluja. W środowisku galijskim powstaly niezależnie od rzymskich tzw ... litanie mniejszc". Zaprowadził je w 470 roku św. Mameryt. Pierwotnie nazywano jc ragationes. Ostateczna ich nazwa została ukształtowana w X wieku. W średniowieczu obydwic łitanie cicszyły się dużą popularnością. W czasie procesji zatrzymywano się prz)' kaplicach przydrożnych. odczytywano ewangelie. śpiewano antyfon)' i psalmy. Pamiętano szczególnie o ś\l'ięt)'ch czczonych w danej diece~ii. Odnowa kalendarza w 1969 roku skrcśliła lilaniae maiores. Na podjęcie takiej dccyzji wpłynął lakt. że posiadały one charakter lokaln)'. Zob.: B. Nadolski. Li/llrgika. l. 2. Poznal1 1991, s. 77; J. Wierusz-Kowalski. Liturgika. Warszawa 1956. s. 237 i n.: W. Schenk. Rok liturgiczny. w: F. Blachnieh W. Schenk. R. Zielaski (red.). Wprowadzenie do liturgiki. Poznań 1967, s. 460: T. P. Kruczyński. Wiosenne procesje blagalne o lIrod~{/j pól, ..Kurier Literacko-Naukowy" R. 9, 1932, nr 17, s. I. 38 Według informacji A.Ch. z Ossy: A.K., M.K. z Kamilówki: A.G .. B.K .. D.P .. S.G. z Wygnanowa; K.Ś, K.Ś. z Radwana i wielu innych informatorów. 39 Powszechne na badanym terenie. �189 Panie". W czasie przejścia od jednego kopca do drugiego odmawiano różaniec i śpiewano pieśni maryjne. W każdym kopcu umieszczano jedną butelkę ze stronicą ewangelii. W ten sposób chciano ochronić pola przed burzami i gradem. Po procesji mieszkańcy wsi uczestniczyli w zamówionej przez siebie 40 mszy św. sprawowanej w intencji urodzaju . W obrzędowości wiosennej na uwagę zasługuje obchodzone w niektórych okolicach w dniu Zielonych Świąt święto rolników i pasterzy. W 0poczYllskiem na Zielone Świątki przystrajano zielenią chaty, dwory i wnętrza kościołów. Zazwyczaj do dekoracj i używano tataraku i wyciętych z lasu brzóz. Zielone gałęzie brzozy wkładano za obrazy a nawet wnoszono do izby całe drzewko. 41 Tatarak zazwyczaj ustawiano w oknie . Obecnie wśród respondentów przeważa chrześcijańska interpretacja tego zwyczaju. W tym dniu Kościół obchodzi pamiątkę Zesłania Ducha Świętego na Apostołów i lud Boży. W Kościele dzień Zielonych Świąt jest powiewem mocy Bożej, przynoszącej dary Ducha Świętego na wspólnotę wierzących. W ten sposób nastaje również "wiosna w Kościele,,42. KOIlcZąC rozważania o wiosennych zabiegach apotropeicznych należy jeszcze wspomnieć o istniejącym na badanym terenie powszechnym zwyczaju poświęcania wianków na zakoJ1czenie oktawy Bożego Ciała. Na tę uroczystość kobiety wiły nieparzystą liczbę wianków, a każdy z nich wykonany był z innego ziela. Wykorzystywano głównie: macierzankę, kopytnik, rozchodnik, miętę, barwinek, rutę, rosiczkę, nawrotek i inne zioła. Niektóre posiadały przypisane sobie specyficzne własności (np. od rozchodnika i macierzanki rozchodzą się cluTIury gradowe i pioruny). Na ogół wianki wieszano w oknie domu w celu ochrony mieszkania przed wszelkimi nieszczęściami, a przede wszystkim przed złymi warunkami atmosferycznymi. Wianki umieszczano również w stodołach czy oborach, gdzie miały pełnić tę samą funkcję. Wierzono, że dym z palonych wianków może rozpędzić chmury piorunowe. Przypisywano im też lecznicze 40 Wcdlug inlormacji KS. S.Z .. T.K.. S.W .. P.G., H.P. z Bialaczowa: M.K., J.M. z Karwic; LI. z Ogonowic: M.J .. z.S .. T.S .. J.K .. W.B. z Żarnowa: S.D .. F.D., M.J., R.S. z Bielowic. Czt;stotli\\ość tcgo obm;du zależała od mieszkańców wioski. Poszczególne wioski posiadały własny okres obchodu tej uroczytości: co trzy lata - Ogonowicc, co siedem lat Kan.vice. Zob.: W. Karasińska. /.Hyc::aje i obr~ędy ~wiq~ane ~ /{prawq roślin w parafi Opoc::no, Lublin 1986, Mps KUL. s. 82. 41 Powszechne na badanym terenie. Zdaniem Z. Kuchowicza. Obyc::aje staropolskie XVIIXI'II/ wiek/{. Lódź 1975. s. 405 zwyczaje te nawiązują do starego święta pogańskiego znanego jako ,.Stado·'. Obchodzono je bardzo uroczyście. bo symbolizowało nadejście wiosny. Zob. też: O. Kolberg, D~ie/a ws~ystkie. t. 27 ,\;fazows~e. cz. 4, Kraków 1888, s. 130: T. Kruczyński, Zielone Świqtki i po/qc::one ~ nimi ~wyc::a.ie... Kurier Literacko-Naukowy" R. 9. 1932. nr 20 l, s. 2 i n.; A. Fischer. Etnografia slowimiska. z. 3 Polacy, s. 199: K. Zawistowicz. Zielone Śwątki w wierzeniach i obr=ędach ... Orli Lot" R. 15. 1934. s. 67: Taż, Zielone Świątki a obrzędowość wiosenna, ..Kurier Literacko-Naukowy" R. 7. 1930. nr 24. s. 9. 42 Powszechne na badanym tcrenie. �190 właściwości. Gdy zachorowała krowa, pojono ją wywarem z gotowanych wianków. Macierzankę zaś stosowano do okadzenia krowy po jej ocieleniu4J. Na badanym terenie istniał zwyczaj zrywania gałązek brzozowych z drzew stojących przy każdym z czterech oharzy w czasie procesji Bożego Ciała. Gałązki, którymi przybrane były oharze zatykano na granicach pól, by chroniły je przed gradobiciem. Powieszone przyoknie domu, zabezpieczały od uderzenia pioruna. Włożone za belkę potrzebne były rodzicom, aby uderzyć nimi płaczące dziecko - "gdy się zanosiło,,44. W zaprezentowanych zwyczajach i obrzędach dostrzegamy wzajemne wymieszanie i nakładanie się na siebie zabiegów magicznych z praktykami religijnymi. Na taki stan rzeczy wywierały wpływ dwie ery, tj. przedchrześcijailska i druga związana z liturgią Kościoła. Gospodarz w swej przezorności i zapobiegliwości stosował dostępne mu środki i metody w celu osiągnięcia pożądanego w gospodarce rezultatu. Od zebranych zbiorów polnych zależała nie tylko wielkość inwentarza, ale niejednokrotnie życie rodziny. W obrzędowości agrarnej dostrzegamy, że kalendarz liturgiczny Kościoła stał się miernikiem czasu dla mieszkal1ców wsi. Święta kościelne niejednokrotnie określały terminy podejmowanych prac polowych. Powiązanie prac z określonymi świętymi miało też przysporzyć obfitości zbieranych plonów. Gospodarz w swoich działaniach nie oddawał się całkowicie zabiegom magicznym, ale swoje życie i troskę o dobre urodzaje powierzał Opatrzności Bożej. Zaufanie Bogu widać w sposobie rozpoczynania przez gospodarza każdej pracy. Znak krzyża i modlitwa były ich początkiem. W większości wypadków święcił wodą święconą siane zboże czy sadzone rośliny. Zawierzenie Bogu domu, 43 Według informacji F. W .. S. W. z Żelazowi c; H.P .. A.G. z l3ialaczolVa. Zob.: I. Gloger. Rok po/ski w ::ycill, /ra(~v(ji i pieśni. Warszawa 1900. s. 267. W Sieradzkiem mieszkańcy wsi udawali si~ wraz z księdzem IV pole i wianki z fragmenlami ezlerech cwangelij zakopywano w ziemi na czterech rogach pola. oznacząiącyeh cztery slrony świala. Na I'odlasiu wianki kładli IV stodole pod pierwszy przywieziony z pola snop zboża oraz zakopywali IV uprawach polnych w miejscach wskazujących cZlery kierunki geograficzne. polecając opiece Bożej cały świat. W Małopolsce wianki wtykano w rogi stodół oraz zawieszano IV drzwiach slajni. W RzcS/.owskiem wianek. w którego skład ziół wchodziły ..dzwonki", lud podkładał IV polu pod pierwszą skib~. aby Bóg pobłogosławi! plonom. W Wielkopolsce poświęcone wianki wkładali w zagony kapusly. lnu i konopi, jako ochronę przed robakami. Zob.: K. Zawislowicz. Ho::e ('ioto w wier::enioch i obr::ędach /lIdll po/skiego. ,.Wiedza i Życic" R. 8. 1933. nr 6. s. 2 i n.; T. Kruszyński. Kiedy wprowad::ono uroc::ys/ość Ho::ego Cia/a .. ,Kurier Litcraeko-Naukowy" R. 9. 1932, nr 21. s. 2: O. Kolberg, D::ie/a \Io's::ystkie.t. 20 Radomskie. cz. L Kraków I S87, s. 109 i n.; Tenże, t. 27 Ma::olVs::e,cz. 4. s. 132. 44 W okolicach Makowa gałązkami, którymi przybrane były ołtarze. omiatają kapustę IV celu ochrony jej przcd inwazją gąsienic. Gałązki te wtykają też w zasiewy zboża, konopi, lnu i ziem· niaków, by je uchronić przed robactwem i zapewnić dobry urodzaj. K. Zawislowicz, Boże Cia/o w wier::eniach i obr::ędach /udu po/skiego. s. 3 i n. Według informacji J.K., F.K .. W.B., l.L. z Kraśnicy~ S.W .. L.M .. M.K .. M.S .. T.K. z Che1st; S.G. z Tomaszówka; 1.<;., J.S .. M.M .. M.S. z Adamowa; T.K., S.W .. P.G .. A.G., S.P. z Bialaczowa. �191 gospodarstwa i upraw polnych nie ograniczało się tylko do pewnego aktu zaistniałego przy zainicjowaniu tychże prac. Współpracę gospodarza z Bogiem w kwestii wzrostu plonów ziemi i pomyślności w gospodarstwie dostrzec można w licznym uczestnictwie mieszkal1ców wsi w specjalnych nabożel1stwach organizowanych w intencji dobrych urodzajów. Dziś z dawnych praktyk wiele zaginęło. Stare zabiegi magiczne młodzi nazywają zabobonami, wykazując w ten sposób swoją dezaprobatę dla nich. Procesje w Dni Krzyżowe nie mają już tak uroczystego charakteru. W niektórych parafiach ograniczają się tylko do modlitwy w kościele w intencji urodzajów. Rozpoczynanie różnych prac opartych na kalendarzu liturgicznym nie ma już takiego wymiaru jak przed laty. Mieszkal1cy tego terenu pracują w różnych gałęziach przemysłu, a rolnictwo utraciło już swoją dawną rangę. Dotrwały jedynie praktyki połączone z liturgią Kościoła. Wymownym przykładem jest tutaj znacząca rola wody święconej. Wszelkie zabiegi z nią związane są nadal aktualne. Moc wody łączy się z błogosławiel1stwem wypowiadanym nad nią w kościele przez kapłana. Choć zachowały się niektóre dawne zwyczaje magiczne, to jednak posiadają one chrześcijal1skie interpretacje. BIBLIOGRAFIA Baranowski W.. 7i-adycyjny /erminar::: prac gospodarc:::ych w południowej CZęSCI woj. lód:::kiego. "I'race i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" nr 16, 1972. s. 43-63. Birkel-Smilh K... ~cie:ki kill/lilY. Warszawa 1974. Bystroń J. S.. Etnografia Polski. Warszawa 1947. Dekowski .I. 1'.: l!prOlI'Q roli i rośliny uprawne w Opocyńskim, "Prace i Materialy Etnograficzne" l. 13. 1959. s. 19-98. Dekowski .J. 1'.. Ilauke Z .. Folklor regionu opoc:::yńskiego, Warszawa 1974. Orozdowska W.. Obr::ędy i ::wyc::aje ::wiq::ane z gospodarkq w Jasieniu, "Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi" nr l, 1957. s. 103-124. Eliade M .. Sacrum. mil. his/aria, wyd. 2, Warszawa 1974. Eliade M .. Trak/a/ a his/arii religii. Warszawa 1966. Fischer A.. t'mografia slowiańska, z. 3 Polacy. Lwów - Warszawa 1934. Fischer A.. I.ud Polski. Podręc::nik etnografii Polski, Lwów 1926. Gieysztor A., :iii/alogia Slowian, Warszawa 1982. Gloger Z., Rok polski w:yciu. tradycji i pie.~ni, Warszawa 1900. Klinger W.. IJoroc::ne święta I/ldowe a tradycje grecko-rzymskie. Kraków 1931. Kolberg O., D::iela ws:::ys/kie. l. 27 Ma::ows::e. cz. 4. Kraków 1888. Kolberg O .. D::iela ws:::ys/kie.t. 20 Radomskie. cz. I. Kraków 1887. Koch A., Poświęcenie pól. ,.Lud" l. 4. ł 898. s. 184- ł 85. Kruczyński T .. Kiedy wprowad:::ono uroc::ystość Bożego Ciala. "Kurier Literacko-Naukowy" R.9, 1932. nr 2 L s. 1-2. Kruczyński T .. Wiosenne procesje blagalne o urodzaj pól, •.Kurier Literacko-Naukowy" R. 9, 1932, nr 17. s. 1-2. Kruczyński T .. Zie/ol/e S'wią/ki i polqc::one z nimi zwyczaje, "Kurier Literacko-Naukowy" R.9, 1932. nr 20. s.I-3. �192 Kuchowicz Z .. Obyc:.aje staropolskie XI'II-A'1 "III wieku. Lódź 1975. Luczkowski J.. Opocyńskie jako region ilislOlyc:::ny i elllograjiC:::lly.. .l.bliżenia Piotrkowskie" nr 9, 1993. s. 24-33. Luczkowski J .• Wiecenia :::wiq:::ane:::buc~vnkiem mies:::kalnym i jego wllętr::em... Lódzkie Studia Etnograticzne" l. 22. 1983. s. 149-157. Marzec T ..~/agia ijej ::nac:.enie w ::ą~vc:::ajacili obr::ędach agrarnych 110 wschodnim obs::ar::e Polski, Lublin 1982 (mps KUL). Nadolski 13.. Liturgika. Liturgia i cas. l. 2. Poznań 1991. Poniatowski S.• Emograjó Polski. w: ~Vied::ao Polsce. l. 3. Warszawa 1932. s. 191-334. Schenk W" Rok liturgic::ny. w: WprOll'ad::enie do liturgiki. red. F. Blachnicki. W. Schenk. R. Zielaski, Poznań 1967. s. 432-466. Siek W" Zwyc:.aje i pr::esąc~viliemi Opoc:.}'Ilskiej spr::ed 50-eiu /clly. Sandomierz 1939, Szczypka J.. Kalem/ar:: Polski. Warszawa 1979. Szyfclbeyn-Sokolewicz Z" Plon. obr::ęd i widowisko. Wroclaw 1967. Wierusz-Kowalski J.. Liturgika. Warszawa 1956. Zawadzki S" Zimoń II" 8l1r::a /I. WIolklor::e. w: !:'ncyklopedia Kafolicka. t. 2. Lublin 1976. kol. 1231-1233. Zawistowicz K., Bo:':e Cialo w lI'ier::eniach i obr::ędach lut/u polskiego ... Wiedza i /ycie" R. 8, 1933, nr 6. s. 1-9. Zawistowicz K.. Zielone .~ll'iąfki a obr::ędowoH wiosenna ... Kurier Literacko-Naukowy" R. 7. 1930. nr 24, s. 9-1 I. Zawistowicz K., Zielone .C:;wiąfki11' wieceniach i obr::ędach ... Orli Lot" R. 12. 1934. nr 5. s.67-68. Zdzisław Kupisiński SVD SPRINGTIME AGRARIAN RITES AND CUSTOMS IN OPOCZNO REGION (Summary) For many inhabitants of Opoczno Region. cultivation the land was the primary occupation. and the main source of incomc. Poor soil in this rcgion requircd a lot of cffort to ensure a good harvest and sometimes even magic was used to increase the yiclds. In thc local customs and rites which were presented in the paper. we observe a blend of magical measures with religious practices. This was the result of the inlluence of two eras: prc-Christian and thc second one associated with the liturgy of the church. The farmer. in his wisdom. deployed various means and methods in order to obtain a specific result. In spite ofthe changes which took place in folk culture. many ofthe customs still remain alive in the memories of the inhabitants of Opoczno Region. Some of them are still practiced today. Many of the customs survived due to their assimilation into thc riles of the Chun:h. Veryoften. church holidays coincided with the agricultural calendar. This coincidence was designed to promote a good and plentiful harvest. The farmer did not rely completely on the magical powers but also he entrusted his livelihood and put his hope łoI' bountiful harvest to God's Providence. This is especially evident when a farmer asks God t(lr His blessings before slarting any major agricultural undertaking in the fields. Often holy water is sprinkled on the ground and prayers are said. Today only very little remains of the old customs. Old magical practices are considered as superstitious by the younger generation who disapprove of them. Many of the old practices, still surviving today, have heavy Christian overtones. 7i'anslated by Z. KlIpisiński SI 'D � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1442cd451a07024f507f08693db4a394.pdf fecc7f6f2ed51e57aa1465ebe0f658ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5184 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Sudan - muzułmanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4809 Title A name given to the resource Między rzeką a pustynią / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.169-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Folklorystyki Uniwersytet Śląski Cieszyn MIĘDZY R Z E K Ą A PUSTYNIĄ. KATEGORIA GRANICZNOŚCI W KULTURZE LUDOWEJ PÓŁNOCNOSUDAŃSKICH M U Z U Ł M A N Ó W Każdy muzułmanin doskonale rozumie, iż świat, w którym żyje, nie jest jedno­ rodny. Zaczynem owej niejednorodności jest sam islam, który kategoryzuje rze­ czywistość na dwie wyraźnie odseparowane strefy: świętą oraz świecką. Podział ten, choć nieraz nie dość precyzyjny w praktyce, determinuje życie wyznawcy islamu. Pierwsza sfera — nazywana ogólnie haram — to świat absolutnie dobry i czysty. To obszar uczuciowo najbliższy człowiekowi. Należy do niego tak prze­ strzeń prywatna (dom, wioska), jak i religijna (meczet, sanktuarium świętego), naznaczone cechą sakralności. Wokół tego świata człowiek winien skupić swoje życie. Głównym zaś zadaniem muzułmanina powinna być jego ochrona. Zagro­ żeniem jest natomiast świat nienależący do sacrum, publiczny, ogólnie dostęp­ ny — amm. Jest on na ogół neutralny, nierzadko jednak staje się niebezpieczny i nieczysty. Może stać się przyczyną skalania, na gruncie ludowym zaś, źródłem nadprzyrodzonego nieszczęścia. Ze względu na wagę tego podziału, uświęcone¬ go przez religię i obyczaj, szczególnego znaczenia nabierają miejsca graniczne, stykowe — łączące i oddzielające zarazem obydwa światy. Artykuł niniejszy został napisany w oparciu o spostrzeżenia autora czynio­ ne w trakcie etnograficznych wyjazdów badawczych do Sudanu, w latach 2003, 2004 oraz 2007. Zasadnicza część informacji wykorzystanych w opracowaniu pochodzi z okolic Starej Dongoli, położonej mniej więcej w połowie dystansu między trzecią a czwartą kataraktą nilową. Badania terenowe finansowane były z grantu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Rzeka Granica ma zazwyczaj wymiar przestrzenny. Wtedy wytycza linię podziału między tym, co znane i bliskie, a tym, co obce i dalekie. W ten sposób buduje ramy ludzkiego mikrokosmosu. Od wieków północnosudańska geografia osadni¬ ctwa zdeterminowana była przez warunki ekologiczne. Te sprawiły, iż wszelka �Maciej Kurcz 170 Fot. 1. Typowy krajobraz doliny Nilu (fot. M. Kurcz, 2002) egzystencja na tym obszarze była związana z Nilem — rzeką, której Sudańczycy, tak jak ich północni sąsiedzi, zawdzięczali wszystko. Nie inaczej jest i dziś, mimo nowoczesnych inwestycji i rozwiązań technicznych. Tylko w sąsiedztwie rzeki człowiek znajduje optymalne warunki do życia oraz możliwość uprawy ro­ ślin. Tylko tu czuje się komfortowo i bezpiecznie. W dalszym ciągu mieszkańcy doliny Nilu muszą tłoczyć się w jego pobliżu. Często, patrząc ze szczytu jakiegoś wzniesienia, można ulec złudzeniu, że ciąg wiosek po obu brzegach rzeki nie ma końca, a jedna łączy się z drugą. Schemat zawsze jest ten sam: pośrodku Nil, a na obu jego brzegach pas intensywnej zieleni, który nagle przechodzi w wiejską zabudowę, by w końcu zniknąć bez śladu w pejzażu pustyni (fot.1). Rzeka oraz pustynia stanowią odwieczne, naturalne granice ekumeny społe¬ czeństw żyjących nad Nilem, oddzielając i otwierając je równocześnie na świat. Najsilniejszą granicą w wyobraźni mieszkańców tego zakątka Afryki jest Nil. To on, przede wszystkim, oddziela wieś (hilla) od otaczającego j ą świata — nazywanego ogólnie khala, równocześnie silnie kształtując lokalną tradycję i obyczaj. Pustynia to obszar ostateczny — bezkresny i bezludny — nieodparcie nasuwający skojarzenie ze śmiercią (być może dlatego właśnie na rubieży wio¬ sek i pustyni mieszkańcy wsi nad Nilem grzebią swoich zmarłych). Tradycyjnie, �Między rzeką a pustynią 171 od pustyni wieś oddziela dolina jakiegoś okresowego cieku wodnego (uadi czy khor) lub wiejski cmentarz. Rzeka to natomiast strefa oddzielająca dwa realnie istniejące światy, które trwają ze sobą w nieustannym kontakcie. Rzeczywistość na przeciwległym brzegu, choć obca i tajemnicza, jest równocześnie potrzebna, czy wręcz konieczna dla funkcjonowania świata określanego jako „swój". Utożsamianie Nilu z granicą jest wciąż silnie odczuwalne, pomimo wzrostu mobilności miejscowych społeczeństw czy przeobrażeń kulturowych na tym obszarze. Przede wszystkim „podróżowanie" nadal zakłada pokonywanie rzeki. I to nie tylko ze względu na geografię osadnictwa, ale głównie poprzez ludzką wyobraźnię. Wyprawa na przeciwległy brzeg to wciąż wydarzenie nadzwyczaj¬ ne. Towarzyszy mu zawsze ogromne podekscytowanie, ale też i metafizyczna obawa. Na wszelki wypadek, człowiek przeprawiający się na drugą stronę rze¬ ki odmawia surę Fatiha — otwierającą Koran. Udającego się na przeprawę od¬ prowadzają bliscy w rozśpiewanym orszaku. Ten sam rytuał będzie go witał po powrocie. Pewne jest, iż przed rozpoczęciem i po zakończeniu podróży będzie złożone w ofierze zwierzę. Najbardziej sugestywny obraz rzeki jako granicy pielęgnują kobiety. Żadna szanująca się kobieta nie będzie zbyt często wyprawiać się na jej drugą stronę. I nie chodzi tu tylko o obowiązujący j ą system norm, ale o metafizyczny lęk zwią¬ zany z przekraczaniem granicy. Wtedy bowiem, według lokalnych przekonań, grozi człowiekowi nadprzyrodzone niebezpieczeństwo. Dlatego też sudańska kobieta nigdy nie uda się na przeciwległą stronę rzeki w czasie ciąży i połogu. W badanych przeze mnie społecznościach jest to rytualny zakaz bezwzględnie przestrzegany. Wiąże się z przekonaniem, iż człowiek przekraczający granicę na¬ bywa skazę „nieczystości". Dlatego też na przykład każdy, kto chce odwiedzić ciężarną kobietę, a wcześniej przekraczał Nil, winien najpierw udać się do kogoś innego, lub poleca mu się przeskoczyć przez gałązkę palmową, położoną na pro¬ gu domu ciężarnej. Kobiety jako strażniczki domowego ogniska są niejako odpowiedzialne za zapewnienie rodzinie duchowej ochrony. Jej częścią są regularne wizyty nad rze¬ ką i prośby składane na ręce istot rzecznych, o których piszę dalej. Nil jako przestrzeń magiczna Nil jest obszarem niebezpiecznym, tajemniczym i magicznym. Jego źródło jest dalekie i nieznane. Pewne miejsca na rzece mają opinię niebezpiecznych dla transportu rzecznego czy ludzi zażywających w niej kąpieli. W końcu nawet życiodajna powódź może przerodzić się w kataklizm. Te i inne fizyczne niebez¬ pieczeństwa generują kolejne, tyle że związane ze światem nadprzyrodzonym. W miejscowym folklorze środowisko rzeczne to świat licznych istot ducho­ wych. Nad rzeką spotkać można złą wiedźmę o imieniu Hambotija. Może stać �Maciej Kurcz 172 się jej ofiarą nieszczęśnik, który zaśnie nad brzegiem rzeki. Ma ona lubować się w ludzkiej krwi, którą wciąga przez nos. Podobnie makabryczne usposobienie ma Sefera — żona krokodyla. Może przemienić się w kamień i tak czekać na swoją ofiarę. Do kategorii złych istot rzecznych należy zaliczyć ducha Sahar. Przybiera on postać ludzką bądź zwierzęcą (najczęściej krokodyla). Można go jednak zde¬ maskować, pytając, czy pije mleko, którym ten stwór brzydzi się szczególnie. Do złych duchów rzecznych zalicza się także Baati . To zły duch człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię. W okolicach Starej Dongoli szczególnie żywe są opowieści o ludziach z Naua — wioski zamieszkałej przez „żywe trupy". Wieś ta położona jest parę kilometrów w dół rzeki, na północnym krańcu Basenu Letti. Informatorzy opisywali te istoty jako ludzkie, z wyjątkiem wyglądu oczu i uszu oraz ogona. Mówią one zniekształconym głosem, a ubrane są w całun, w jaki przyodziewa się zmarłego do grobu. Wiodą nędzny żywot między głębinami Nilu a ziemią. Mają być kanibalami i wielkimi czarnoksi꿬 nikami. Wiara w tego rodzaju istoty występuje w całym Sudanie północnym (Trimingham, 1965, s. 173). Podobną tradycję zanotowali w Dolnej Nubii Grauer i Kenne­ dy (1978, s. 115-123). Ciekawe zwłaszcza jest to, iż wspominają oni o jakimś sta­ rym (nienubijskim?) szczepie, który przemieniony został jakoby w te stwory. Być może jest to więc uniwersalny dla całej Nubii archetyp obcego — zohydzonego i demonicznego. W badanych przeze mnie wsiach wierzenia związane z tymi istotami zawsze występowały w kontekście jednej, konkretnej wioski — leżącej kilka kilometrów w dół rzeki — wspomnianej Naua. W nurtach Nilu mieszkają jednak przede wszystkim anioły, malaikat el bahr. Są to istoty na wskroś antropomorficzne, jeśli chodzi o wygląd, płeć i wiek. Nie są ani złe, ani dobre. To po prostu tacy sami ludzie jak my, tyle tylko, że miesz¬ kający w rzece. Ich świat pod lustrem wody odzwierciedla świat ludzki. Anioły rzeczne są tematem niezliczonych legend i pieśni. Pamięta się o nich w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka (narodziny, obrzezanie, małżeń¬ stwo czy śmierć). Mają być szczególnie odpowiedzialne za los człowieka w cza¬ sie tych nader ważnych wydarzeń. Odwiedza się wówczas rzekę i wrzuca w jej nurt jedzenie. Rzeka to także obszar święty. W jej mocy znajduje się przecież los ludzi tu osiadłych. Nie ma się więc co dziwić, iż według ludowych wierzeń zamieszkują ją istoty niemalże boskie. Te, odpowiednio traktowane, mogą zesłać na człowieka dobrodziejstwa i opiekę. Jednakowoż zaniedbywane, mogą stać się przyczyną nieszczęścia. N i l od zarania symbolizował boską naturę — złowrogą i dobrotliwą równocześnie. Tak samo jego mieszkańcy mogą wpływać na życie człowieka pozytywnie: zapewniać urodzaj czy pomyślny poród. Niemniej, mogą także stać 1 1 MacMichael (1967, s. 103) jest zdania, iż istoty te mogą mieć związek ze środowiskiem niewolni­ ków Fur. Słowo nabati w ich języku to obraźliwe określenie człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię, by prowadzić nędzny człowieczy żywot. �Między rzeką a pustynią 173 się źródłem tragedii — właśnie z istotami rzecznymi identyfikuje się wszelkie¬ go rodzaju nieszczęścia na rzece i w jej pobliżu. Ich działaniem tłumaczy się też zmiany linii brzegowej, np. zatopienie lub powstanie wyspy. Ich sprawką mają być albinosi, duchy bowiem także mają białą cerę. Wreszcie, rzeczne stwo¬ rzenia mogą stać się przyczyną problemów w przełomowych momentach życia człowieka. Mówi się, iż karzą wtedy człowieka za nieprzestrzeganie rytualnych zakazów. Rzeka to miejsce wykonywania obrzędów i praktyk magicznych. W jej wo¬ dach ulegają neutralizacji przedmioty niepożądane, na przykład podejrzane 0 związek z czarną magią czy złowrogą muszaharą . Kobiety w czasie ciąży szczególnie obawiają się innych kobiet, obwieszonych dużą ilością złotej biżu¬ terii. Wierzy się, iż może ona stać się źródłem tragedii: nagłej choroby a nawet poronienia. Gdy jednak zły urok pada na kobietę, jednym z pierwszych ratun¬ kowych zabiegów jest zanurzenie niewiasty w wodach Nilu. Cudotwórczy efekt może mieć także zanurzenie owej feralnej biżuterii w rzece. W jej nurcie usuwa się też „nieczystości" związane z rytami przejścia, na przykład topi się po poro¬ dzie łożysko ciężarnej. Niesie je nad Nil babka dziecka, powtarzając na przemian „idź" i „wróć" Podobnie dzieje się z rzeczami związanymi z czterdziestodnio¬ wym okresem kwarantanny kobiety i dziecka. Wszystkie, w uroczystym orszaku, zanoszone są nad rzekę. Tym samym rytualne niebezpieczeństwo zostaje oddalo¬ ne poza granicę. W czasie tego obrzędu ma zawsze miejsce także ablucja kobiety 1 jej dziecka. Praktyka ta ma charakter oczyszczający — zmywana jest wtedy rytualna nieczystość. Podobne praktyki odprawiane są na zakończenie obrzędów towarzyszących obrzezaniu, małżeństwu czy pogrzebowi (fot. 2). Rzeka i jej życiodajny muł posiadają właściwości uzdrowicielskie i „intensyfikacyjne". Tak jak wpływają na wegetację roślin, tak też mogą przyczynić się do zwiększenia zdolności prokreacyjnych człowieka. Ablucja w wodzie rzecznej, to tak naprawdę najczęstszy sposób pobudzania kobiecej płodności. Woda rzeczna może także ułatwić poród. Gdy ten przeciąga się, ciężarna przygotowuje obrzę¬ dowe pieczywo asida , zanosi je nad rzekę i wrzuca do wody. Tym samym prosi duchy zamieszkujące N i l o szybkie i szczęśliwe rozwiązanie. Nad rzeką odprawiane są rytuały i praktyki magiczne związane z prywatną intencją człowieka. Najczęściej składana jest tam ofiara ze zwierzęcia, którego część jest następnie wrzucana do rzeki, dla jej „mieszkańców". Ma to na celu zaskarbienie sobie ich pomocy lub ochrony (al-Guindi, 1978, s. 108,109). 2 3 2 Termin ten ma związek z arabskim miesiącem sahr, w którym pojawia się nowy księżyc (Kennedy, 1978, s. 126). W folklorze sudańskim odnosi się on do pewnych nieszczęśliwych zdarzeń dziejących się w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka: narodzin, obrzezania, ślubu i śmierci. Są one konsekwencją nieprzestrzegania rytualnych zakazów. Zasadniczo zakazy te dotyczą kontaktowania się z określonymi przedmiotami i substancjami (złoto, krew, żelazo) oraz wykonywania pewnych czynno­ ści (przeprawa na drugi brzeg Nilu czy kontakt z osobą rytualnie nieczystą). Rodzaj „babki zbożowej" wyrabianej z sorgo. 3 �174 Maciej Kurcz Fot. 3. Typowy cmentarz widziany z lotu ptaka. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 175 Granica a obcy Ze środowiskiem Nilu związana jest grupa ludności o obniżonym statusie, w znakomitej większości posiadająca cechy „nietutejszości". We wsiach nad Ni¬ lem dużą rolę odgrywa rybołówstwo. Ryby stanowią ważne i cenne uzupełnienie pożywienia, zwłaszcza w sezonie letnim, gdy jest o nie najłatwiej. Przez pozostałą część roku wieśniacy lepiej sytuowani zajmują się rybołówstwem sporadycznie. Inaczej najubożsi mieszkańcy wsi, w szczególności grupy o obniżonym statusie, jak byli niewolnicy, zwani Sudanijja lub abid. Dla nich profesja ta jest formą zarob¬ kowania, a ryby są głównym składnikiem codziennej diety. Przedstawiciele grup marginalnych zmonopolizowali także przewoźnictwo rzeczne. Dysponując blasza¬ nymi łodziami, najczęściej napędzanymi silnikami spalinowymi, przewożą ludzi i towary z jednego brzegu na drugi. W transporcie rzecznym największą jednak rolę w okolicy odgrywają Koptowie — chrześcijanie egipscy, należący — mimo wysokiej pozycji materialnej — także do kategorii grup o obniżonym statusie spo¬ łecznym. W ich rękach znajdował się jedyny kursujący w regionie prom. Patrząc na pas osadniczy od strony pustyni, także spotykamy nietutejszych — napływową ludność do niedawna koczowniczą. Tworzą oni bardzo luźną, pro¬ wizoryczną oraz liczebnie małą zabudowę na rubieżach osad rolników, wyraźnie od nich odseparowaną kilkusetmetrowym pasem pustyni lub doliną okresowego cieku wodnego. Osadnictwo byłych nomadów stanowi, obok rzeki, kolejną strefę graniczną, oddzielającą wieś od złowrogiej pustyni. Dawniej rolę tę spełniała doli¬ na jakiejś okresowej rzeki, uadi czy khor, lub wiejski cmentarz, lokowany, zgodnie z muzułmańskim obyczajem, poza przestrzenią ludzkiego osadnictwa (fot. 3). Kontakt ze światem zewnętrznym to zajęcie na tyle niekomfortowe, że po¬ wierzane jest ludności o obniżonym statusie, często naznaczonej piętnem nietutejszości. Ludzie ci żyją w przenośni i dosłownie na marginesie miejscowego społeczeństwa. Z racji swojego pochodzenia, są niejako przypisani do obszaru granicy, ciągłych kontaktów z innoziemcami. Innymi słowy, są mediatorami mię¬ dzy obydwoma światami. Mury zagrody Dom, obok meczetu czy mauzoleum świętego, to jedno z najświętszych miejsc dla sudańskiego muzułmanina (fot. 4). Jest najprawdziwszym sanktua¬ rium — tyle że świeckim i prywatnym. W jego wnętrzu celebrowane są rytuały życia rodzinnego, skrywane szczelnie przed światem zewnętrznym. Dom to prze¬ de wszystkim świat kobiet oraz dzieci. Wysoki mur zapewnia im maksimum in¬ tymności. Nawet jeśli znajdować się w nim będą wyrwy czy dziury, i tak nikt nie odważy się obserwować przez nie, co dzieje się we wnętrzu domostwa. Byłoby to �176 Maciej Kurcz Fot. 5. Mur okalający dom - widok nocą. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 177 wbrew dobrym obyczajom. Mur ten bowiem jest nie tylko murem w dosłownym tego słowa znaczeniu, ale także osłania to, co według miejscowego obyczaju jest święte i zakazane (fot. 5). Sudański muzułmanin nie interesuje się tym, co dzieje się na zewnątrz, nawet tuż pod murami jego domu. Z perspektywy zagrody mur to granica ostateczna. Znajduje to odbicie choćby w stosunku do najbliższego otoczenia. I tak na przy¬ kład wyrzuca się śmieci po prostu za ogrodzenie, na ulicę. Sudańczykowi nie przeszkadzają sterty śmieci czy rynsztok płynący tuż obok zagrody. Ten świat jest już dla niego zupełnie obcy i obojętny . Podobnie jak w wielu kulturach, tak i tutaj szczególną troską otaczane jest wejście do domu. To niezwykle ważny punkt graniczny, przez który może wkraść się do wnętrza zagrody zło. Dlatego nad głównym wejściem (niekiedy dodatko¬ wo też nad wejściem do żeńskiej części domu) umieszcza się szereg apotropeicznych przedmiotów, jak rogi bydlęce, amulety zwane hidżiab czy martwe zwie¬ rzęta. Wszystkie zabezpieczają dom i jego mieszkańców przed nadprzyrodzonym niebezpieczeństwem. Szczególną funkcję oczyszczającą ma zielona gałązka pal¬ mowa. Do domu przynosi się ją, gdy ma pojawić się ktoś, kto podróżował na drugi brzeg Nilu bądź brał udział w jakimś rytuale związanym z rzeką. Osoba ta zobowiązana jest rzucić gałązkę przez próg lub położyć j ą na nim. Dopiero wtedy pozwala się przybyszowi przekroczyć próg domu. 4 Przełomowe momenty w życiu jednostki Życie wieśniaka północnosudańskiego nie jest jednorodne, lecz naznaczo¬ ne przełomami między różnymi etapami. Momentami wyznaczającymi koniec jednego, a początek drugiego etapu są narodziny, obrzezanie, małżeństwo oraz śmierć. Odczuwa się w ich trakcie jakby przekraczanie granicy. Faza przejściowa jest okresem marginalizacji, w czasie której człowiek zawieszony jest między obydwoma światami — etapami . To czas nader niebezpieczny. W tym przełomo¬ wym dla człowieka momencie czyhają nań duchy (głównie związane ze środowi¬ skiem rzecznym), gotowe przeszkodzić w przejściu, w szczególności gdy złamie się obowiązujące wtedy rytualne zakazy. Z drugiej strony, to sam człowiek sta¬ nowi zagrożenie. Będąc zawieszony między obydwoma światami — okresowo naznaczony jest „nieczystością". Dlatego też, w tym czasie, musi się izolować i poddać rytualnej kwarantannie, trwającej czterdzieści dni . W jej trakcie kobie¬ ta po porodzie nie powinna opuszczać zagrody, a także myć się (między świtem a zmierzchem), czesać czy nawet zmieniać odzieży (fot. 6). Przy jej łóżku leżeć 5 6 4 Więcej na ten temat piszę w: Kurcz, 2003. Na temat obrzędów przejścia zob. van Gennep, 2006. Czterdziestodniowa kwarantanna to bardzo stary zwyczaj, znany wielu kulturom, w szczególności — basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu. 5 6 �Maciej Kurcz 178 Fot. 6. Młoda matka w czasie rytualnej kwarantanny. Banganarti (fot. M. Kurcz, 2003) ma Koran i palić się kadzidło. Pod łóżkiem zaś powinien znajdować się jakiś ostry przedmiot czy gałązka palmowa. Wszystko po to, aby chronić kobietę przed nad¬ przyrodzonym niebezpieczeństwem. Okres ten kończy ryt oczyszczająco-dziękczynny, ablucja w nurtach rzeki, połączona z obdarowywaniem pokarmami istot rzecznych. W trakcie tego rytuału do rzeki wyrzucane są przedmioty „nieczyste", związane z wypełniającym się właśnie okresem przejścia. Wizyta ta ma także wy¬ razić wdzięczność wobec aniołów z Nilu. Są one, jak pisałem, uważane za swego rodzaju patronów każdej przełomowej chwili w życiu człowieka (Kurcz, 2005). Granica a ludzkie ciało Sudańczycy z lękiem podchodzą do pewnych części ciała: ust, oczu, uszu, genitaliów, odbytu. Wszystkie otwory ciała są miejscami styczności z nie za¬ wsze życzliwym człowiekowi światem zewnętrznym . Szczególnie przesądni obawiać się będą choćby ziewnięcia. Wtedy bowiem może w człowieka wstąpić jakiś zły duch. Podobnie rzecz ma się w toalecie. Uważa się zresztą, iż miejsca te w szczególny sposób upodobały sobie wrogie człowiekowi moce. Te i inne ludowe wyobrażenia inspirowane są muzułmańskimi praktykami modlitewnymi. 7 7 Więcej na temat stosunku do pewnych części ciała — zob. Douglas, 2007. �Między rzeką a pustynią 179 W islamie, osoba odprawiająca modlitwę musi znajdować się w stanie rytualnej czystości. Przed modlitwą w pierwszej kolejności myje się twarz, płucze usta, nozdrza i uszy, a następnie przystępuje do obmycia stóp i dłoni. Wszystkie te czynności wykonywane są trzykrotnie. Po stosunku seksualnym czy wizycie w toalecie winno się poddać bardziej kompleksowej ablucji. Ma ona zapewnić człowiekowi stan rytualnej czystości, zagrożony przez pewne części ludzkiego ciała, mające styczność ze światem zewnętrznym. Z tego samego powodu nie¬ boszczykowi przed pogrzebem zatyka się owe miejsca bawełną, aby po ostatniej ablucji człowiek ten dotrwał w stanie czystości do dnia Sądu Ostatecznego. Epilog Graniczność postrzegana jest przez Sudańczyków w wielu różnych wymia¬ rach przestrzeni oraz czasu. W rezultacie rozróżnić możemy co najmniej kilka jej rodzajów. Zawsze jednak granica to punkt krytyczny. Jest ona ważna, nierzadko konieczna z punktu widzenia człowieczej egzystencji, ale zawsze skrajnie nie¬ bezpieczna. Integralnie przecież związany jest z nią świat istot duchowych, nie zawsze nastawionych do człowieka życzliwie. Co więcej, człowiek przekraczają¬ cy granicę nabywa skazy nieczystości. Skutkuje ona okresowym ograniczeniem jego praw — wyłączeniem z życia społecznego. Pewnego rodzaju matrycą kon¬ cepcji granicy w ludowej kulturze Sudańczyków jest N i l i związane z nim zwy¬ czaje i wierzenia. Jego natura doskonale buduje poczucie istnienia innego świata, nieprzemijającego i transcendentnego. Równocześnie pozwala pełnić rolę grani¬ cy — fizycznie i symbolicznie wyznaczającej ramy mikrokosmosu. Opisane wyżej zjawiska, choć dotyczą Sudanu północnego, w dużej mierze znane są także w innych krajach muzułmańskich. Nie można się temu dziwić. Silnemu odczuwaniu niejednorodności rzeczywistości sprzyja przecież sam is¬ lam. Nakazuje choćby swojemu wyznawcy waloryzować otaczający świat, czy wystrzegać się pewnych kategorii pokarmów lub czynności. Słowa kluczowe: Sudan, islam, Nil, granica BIBLIOGRAFIA Douglas M . 2007 Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. M . Bucholc, PIW, Warszawa. van Gennep A. 2006 OObrzędy przejścia. Systematyczne studium, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa (wyd. 1, 1909). �Maciej Kurcz 180 Grauer A., Kennedy J.G. 1978 Evil River Beings, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncre­ tism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s.114-124. al-Guindi F. 1978 The Angels in the Nile: A Theme in Nubian Ritual, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 104-113. Kennedy J. G. 1978 Mushahara: a Nubia Concept of Supernatural Danger and the Theory of Taboo, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cul­ tural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 125-149. Kurcz M . 2003 Wiejska zagroda północnego Sudanu, „Lud" t.87, s. 267-289. 2005 Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka — dzieciństwo i wiek młodzieńczy, „Lud" t.89, s.157-189. MacMichael H.A. 1967 A History of the Arabs in Sudan, Frank Cass&Co. Ltd., London (wyd. 1, 1922). Trimingham J. S. 1965 Islam in the Sudan, Oxford University Press, London. Maciej Kurcz BETWEEN RIVER A N D DESERT. THE CATEGORY OF BORDER I N THE CULTURE OF N O R T H SUDANESE MUSLIMS (Summary) Islam categorises reality into two clearly separated spheres; lay and sacred. This di­ vision determines nearly every sphere of the Muslim's life. Because of the importance of this division, sanctified by religion and custom, borderline places, which both link and separate both worlds, become particularly important. The author discusses the problem of border as one of the most basic issues of the cul­ ture. He analyses it in the context of the rural environment of Northern Sudan, which he learnt during his two study trips. In Northern Sudan it is the Nile that serves as the physical and symbolic border area. It is most strongly associated with the experience of border and sacrum. Because of this, it is a model of the conceptualisation of all kinds of places or events, which give the im­ pression of border crossing. The phenomena described in the article, although strongly connected with the North Sudanese context, are basically common to the other areas of the Middle East. Simply, because they are integrally linked to Islam. Key words: Sudan, Islam, Nile, border � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308bbe34d464eab81c1df1ed19dff43d.pdf 95008a505d7cd766aa2190c5ce75aa11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6084 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Sudan - Dżuba ( miasto) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5673 Title A name given to the resource Dżuba - miasto pogranicza afrykańskiego /ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.45-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Śląskiego, Cieszyn DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO. ANALIZA RÓŻNYCH ASPEKTÓW DOŚWIADCZENIA POGRANICZNOŚCI Wyodrębnianie się pograniczy (czyli stref przejściowych pomiędzy dwoma lub więcej bytami politycznymi) we współczesnej Afryce ma wpływ na procesy urbanizacyjne na kontynencie. Postępująca westernizacja czy „transgraniczna przedsiębiorczość” przyczyniają się bowiem do żywiołowego rozwoju ośrodków miejskich na pograniczach. To swego rodzaju „targi kontaktów” – przygraniczne centra wymiany komplementarnych dóbr pochodzących z sąsiednich, odmiennych kulturowo czy geograficznie regionów (więcej: Vorbrich 1996, s. 211). Na obszarach pogranicznych tworzą się także zalążki urbanizmu. Na skutek gwałtownych przeobrażeń kulturowych, miejscowa ludność nabiera cech typowych dla środowiska miejskiego (na przykład w kwestii pracy czy wypoczynku). Z naturalnych względów ma to ogromny wpływ na urbanizację pograniczy afrykańskich – koncentrowanie się życia tych obszarów w ośrodkach miejskich i prężnego ich rozwoju. Pograniczność posiada nie tylko wymiar dosłowny, przestrzenny, ale może być rozumiana metaforycznie – jako poczucie liminalności, progowości, niejednorodności istnienia. Tym samym można traktować ją na wzór środkowej fazy obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). Oba wymiary: geograficzny oraz symboliczny, w równym stopniu odpowiadają ze specyficzną kulturę utrzymującą się na tych obszarach. Dżuba usytuowana jest na pograniczu z Ugandą, Kenią, Kongiem (DRK) i Republiką Środkowoafrykańską. Skutki jej „pograniczności” widoczne są gołym okiem na różnych poziomach funkcjonowania miasta, zarówno w kwestiach ekonomicznych, identyfikacyjnych czy kulturowych. Fenomen ten ma olbrzymie znaczenia dla kondycji życiowej mieszkańca miasta – jego wysiłków, by skutecznie poruszać się w rzeczywistości intensywnie urbanizującej się Dżuby. Ze względu na współczesną sytuację w regionie (powstanie niepodległego Sudanu), miasto stanowi niezwykle interesujący obiekt badań w skali całego kontynentu. W artykule przedstawię różne przejawy pograniczności w tym mieście – nie tylko żywiołowo urbanizującego się ośrodka pogranicznego, ale także stolicy pół-niezależnego bytu państwowego: Sudanu Południowego. Omówię również specyfikę miejscowego urbanizmu, kształtowanego pod wpływem wielowymiarowej pograniczności. Artykuł ten jest efektem badań terenowych w Dżubie prowadzonych w latach 2007 i 2008 w ramach grantu MNiSW Dżuba – ośrodek kultur i konfliktów. �48 MACIEJ KURCZ POGRANICZE AFRYKAŃSKIE JAKO PRZEDMIOT BADAŃ We współczesnych studiach nad pograniczami Afryka jest obecna coraz częściej. Na temat pograniczy afrykańskich dysponujemy już niemałą literaturą (Wilson, Donnan 2007; Cohen 1997; Merkx 2000 i inni). Nie bez przyczyny – na kontynencie afrykańskim obserwujemy bowiem szczególny wzrost mobilności przestrzennej zamieszkujących go ludzi. Wpływają na to różnorakie czynniki, w szczególności jednak procesy globalizacji oraz konflikty zbrojne. W Afryce dokonuje się proces deterytorializacji, obejmujący: migracje, globalizację (transnarodowy przepływ dóbr oraz ludzi), subnacjonalizację oraz – procesy reterytorializacji, których wyrazem jest powstawanie mikro-regionów czy wyodrębnianie się pograniczy. W procesach tych biorą udział różnorodni „aktorzy”: miejscowi przedsiębiorcy, warlordowie, pracownicy pomocowi, międzynarodowe korporacje, elity polityczne i wielu innych. Efektem tych procesów jest tworzenie się nowego ładu przestrzennego kontynentu – a jednym z jego składników jest wyodrębnianie się pograniczy (Cohen 1997; Howard, Shain 2005). Podobnie jak w przypadku innych kontynentów, teoria pogranicza jest jednym ze sposobów przestrzennego ujęcia kultury afrykańskiej, który we współczesnej afrykanistyce należy do szczególnie chętnie podejmowanych. Mimo rosnącej popularności tej problematyki, „miastu pogranicza” (jako swoistej odmianie urbanizmu afrykańskiego) nie poświęcono, jak dotąd, wystarczającej uwagi. Zdecydowanie niesłusznie. Miasta te, szczególnie obecnie, rozwijają się wyjątkowo dynamicznie, stając się nowymi centrami kapitalizmu afrykańskiego, eksploatującymi transgraniczne kontakty, a których wpływy nierzadko promieniują na bardziej metropolitalne obszary. DŻUBA – MIASTO PRZYCIĄGAJĄCE MIGRANTÓW Jeszcze niedawno Dżuba była prowincjonalną afrykańską mieściną, zdewastowaną przez wieloletnią wojnę. Aktualnie – prawie z dnia na dzień – staje się wielkim miastem, stolicą autonomicznych prowincji południowych. W okresie dwóch wojen (1964–1972 oraz 1983–2005) Dżuba liczyła kilka tysięcy mieszkańców, a jej obszar ograniczał się do niewielkiego centrum, do dziś nazywanego Juba Town. W latach 1970. w krótkim okresie międzywojennym, podejmowano próby rozbudowy miasta, ale przerwał je wybuch w roku 1983 drugiej wojny domowej1. Przez ostatnie kilkadziesiąt lat Dżuba była dla ludności tubylczej symbolem nietolerancji i ksenofobii, miejscem kaźni wielu tysięcy osób, terenem zmilitaryzowanym, przypominająKonflikt zbrojny w Sudanie Południowym był jednym z najkrwawszych i najdłuższych konfliktów w pokolonialnej Afryce (działania zbrojne trwały tak naprawdę bez mała pięćdziesiąt lat). Tysiące ludzi straciło życie, setki tysięcy ratowało się ucieczką do sąsiednich krajów. Wielu deportowano do prowincji północnych i przydzielano muzułmańskim opiekunom, czyniąc z nich nierzadko niewolników. Bez­ pośrednią przyczyną konfliktu były autorytarne rządy muzułmańskiej większości; brutalna islamizacja i arabizacja obszarów zamieszkałych przez ludność afrykańską, w większości wyznającą różne odmiany chrystianizmu. 1 �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 49 cym bardziej obóz wojskowy niż ośrodek miejski. Z miasta uczyniono fortecę wojsk rządowych, choć nie wybudowano fortyfikacji. Zostało natomiast otoczone osiedlami czarnoskórej ludności internowanej w mieście. W zamyśle Chartumu mieszkańcy tych osiedli stanowili zakładników – przysłowiowe „żywe tarcze”, osłaniające miasto przed atakami partyzantów. Porozumienia pokojowe ze stycznia 2005 roku między rządem w Chartumie i Ludowym Ruchem Wyzwolenia Sudanu (Sudan People’s Liberation Movement – SPLM)2 stworzyły możliwości odbudowy Sudanu Południowego i powrotu do tego kraju milionów uchodźców3. W procesach zapoczątkowanych tymi porozumieniami ważną rolę odgrywa Dżuba. Obecnie jest to największe – po Chartumie – centrum polityczno-administracyjne Sudanu. Powstaje tam ogromna struktura administracyjna o charakterze tak centralnym, jak i lokalnym (stanowym)4. Miasto to odgrywa także pierwszorzędną rolę gospodarczą na Południu, stając się pewnego rodzaju katalizatorem boomu gospodarczego, finansowanego głównie dzięki środkom z handlu ropą naftową. Obecnie Dżubę zalewa istna powódź imigrantów, która rozpoczęła się w 2005 roku i w 2007 osiągnęła najwyższy poziom. Do miasta wędruje ludność wiejska, która szuka tam lepszych warunków do życia. Imigrantami są zarówno pracownicy tworzących się urzędów państwowych, jak i dorobkiewicze z sąsiednich krajów. Do miasta ciągnie przede wszystkim rzesza niegdysiejszych uchodźców. Jak na razie, na Południe powróciło dwa miliony wygnańców (The long road home 2008, s. 5). Duża ich część skierowała się do Dżuby – najprężniej rozwijającego się ośrodka Południa. W ostatnich kilku latach liczba mieszkańców tego miasta zwiększyła się kilkakrotnie i sięga kilkuset tysięcy. I będzie wzrastać. Na powrót czekają bowiem jeszcze dziesiątki, jeśli nie setki tysięcy ludzi. DŻUBA I POGRANICZE POŁUDNIOWOSUDAŃSKIE Obszarem o bez wątpienia bardzo starych tradycjach pogranicza jest południowo­ sudańska Ekwatoria – najbardziej na południe wysunięty kraniec Sudanu. Od niepamiętnych czasów dla ludności z Północy (białej, zorientowanej na kulturę Bliskiego Wschodu), był to obszar o wyraźnych cechach pogranicza. Z jednej strony, wyznaczał ogólnie granice z Czarną Afryką, z drugiej: krańcowo peryferyjny, nie­do­ stępny, nieznany, złowrogi, ukształtowany przez czynniki geograficzne – nieprzebrane 2 To polityczne ramię Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu (SPLA) – organizacji militarnej, która wiodła prym w ruchu oporu przeciwko władzom w Chartumie. 3 W wyniku porozumienia z 2005 roku (tzw. Comprehensive Peace Agreement) prowincje południowe otrzymały szeroką autonomię, a w plebiscycie w roku 2011 mieszkańcy tych obszarów opowiedzieli się za niepodległością. Ważnym punktem tego kompromisu jest podział dochodów ze sprzedaży ropy naftowej wydobywanej ze złóż w Sudanie Południowym, (co zapewnia władzom autonomicznych obszarów znaczne środki finansowe). 4 Dość wspomnieć, iż na mocy porozumień pokojowych w Dżubie powstają odpowiedniki większości instytucji centralnych z Chartumu (24 ministerstwa!). �50 MACIEJ KURCZ bagniste rozlewiska rzeczne – tzw. Sudd („przegroda”, „zapora”). Ekwatoria miała więc utrudnione kontakty z Północą, także pod względem kulturowym. W czasach kolonialnych doszły do tego zaniedbania w infrastrukturze regionu. Również i dziś jej stan pozostawia wiele do życzenia. Drogi na Północ są niebezpieczne i tylko okresowo przejezdne. Transport rzeczny – tradycyjnie najpewniejszy – po wojnie nie został, jak na razie, w pełni reaktywowany. Właściwie jedynym regularnym środkiem komunikacji z wnętrzem Sudanu jest samolot. Na ten jednak pozwolić sobie mogą tylko nieliczni. Zresztą nawet i ten środek transportu, jak się miałem okazję przekonać, zawodzi w porze deszczowej. Do dziś więc niedorozwój komunikacyjny regionu wpływa na kontakty między obydwiema częściami kraju, skazując Południe na łączność z zagranicą, a w rezultacie na autonomizację polityczną i ekonomiczną. Podczas gdy od Północy region ten jest przez większą część roku niedostępny, od Południa otwiera się naturalnie (poprzez rozległe, płaskie połacie sawanny między jeziorem Wiktorii a basenem Konga) na interior afrykański. Dokładniej tworzy geograficzny trójkąt w granicach dzisiejszego Sudanu Południowego, Konga (DRK), Ugandy i Kenii. Tak kiedyś, jak i dziś, zamieszkują go zróżnicowane kulturowo społeczności. Dodatkowo – znów ze względów geograficznych (braku naturalnych barier), nader często był terenem migracji, przebiegających zazwyczaj z Północy na Południe. Jego struktura etniczna należała do szczególnie dynamicznych; krzyżowały się tu bowiem nieustannie elementy różnorodnych kultur. W okresie kolonialnym pogranicze to uległo polityzacji. Granice, arbitralnie ustalone na początku XX wieku przez władze Brytyjskiego Protektoratu Ugandy oraz Anglo-Egipskiego Sudanu, sztucznie podzieliły miejscowe społeczności, jak Aczoli czy Madi (Merkx 2000, s. 8, za: Collins 1962). Etniczne i handlowe więzi między nimi jednak nie zanikły, lecz rozwijały się pod wpływem nowych czynników (np. restrykcyjnej polityki kolonialnej). W okresie postkolonialnym były to fale migracji zarówno generowane politycznymi i zbrojnymi zawieruchami, jak i koniunkturą ekonomiczną. Już w latach 1950. Sudańczycy masowo migrowali do pracy w ugandyjskim przemyśle bawełnianym. Doświadczenia te okazały się wkrótce bezcenne, gdy wyruszyli do tego kraju ponownie. Tym razem jednak jako uchodźcy (Merkx 2000, s. 10). Niedługo później ci sami uciekinierzy musieli sami udzielić gościny, bowiem na przełomie lat 1970. i 1980. Sudan stał się schronieniem dla Ugandyjczyków, uciekających z kraju na skutek niepokojów po upadku Idi Amina; „wojsko Amina” rekrutowało się głównie z takich grup etnicznych, jak: Alur, Lugbara, Kakua i Madi – po zmianie sytuacji politycznej w 1979 (upadku reżimu Idi Amina) salwowali się ucieczką do Sudanu Południowego (Merkx 2000, s. 11). W latach 1980. sytuacja znów się odwróciła. Sudańczycy masowo szukali schronienia w pobliskiej Ugandzie, na skutek wybuchu w 1983 kolejnej wojny domowej na południu Sudanu. Tradycyjnie pogranicza afrykańskie zajmowały społeczności wędrowne. W ostatnim pięćdziesięcioleciu dla pogranicza afrykańskiego charakterystyczni stali się różnego rodzaju uciekinierzy, przede wszystkim uchodźcy i wewnętrznie przesiedleni. Z powodów bezpieczeństwa, koszarowani są najczęściej w pobliżu granic państwowych. Zjawisko uchodźctwa nierozerwalnie związane jest dziś w Afryce z pojęciem �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 51 pogranicza. Obszar ten w ostatnich dekadach stawał się nader często areną konfliktów zbrojnych oraz kryzysów humanitarnych. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia na pograniczu południowosudańskim. Na skutek doświadczeń historycznych tożsamość mieszkańca tego obszaru pogranicza jest dynamiczna, zmienna – polega na identyfikowaniu się zarówno z losem uchodźcy, jak i udzielającego gościny. Na pograniczu południowosudańskim spotkać się można z tzw. tożsamością kontekstową – zwaną też wielokrotną lub sytuacyjną, polegającą na identyfikowaniu się z różnymi grupami (etnicznymi, narodowymi czy religijnymi) w zależności od sytuacji. Migracje ludności tego regionu przez formalnie istniejące granice przyczyniły się do ukształtowania heterogenicznej współczesnej kultury miejscowych społeczeństw i ich poczucia „wielopaństwowej” przynależności. Jedną z ich cech jest umiejętność życia na styku różnych bytów państwowych, wędrowania z kraju do kraju w zależności od koniunktury (Allen, Turton 1996, s. 5–9). Mieszkaniec pogranicza południowosudańskiego pod wieloma względami koresponduje z koncepcją Roberta Parka, „człowieka pogranicza” (Marginal Man) – jednostki głęboko zakorzenionej w kulturze dwóch różnych ludów. Nie czuje się do końca członkiem nowej społeczności. Nie może lub nie chce bowiem zerwać ze swoją pierwotną tożsamością. Przez to niejako żyje na marginesie dwóch kultur i dwóch społeczeństw (Park 1928, s. 892). „Migrant-uchodźca” z pogranicza Sudanu Południowego rzadko kiedy jednak pragnie zerwać ze swoją przeszłością. Przeciwnie, włączył ją do swojej nowej, synkretycznej tożsamości. Tą stara się wykorzystywać do budowania poczucia kolektywnej jedności lub też do poprawiania swojej pozycji materialnej. Nie jest do końca akceptowany w „społeczeństwie narodowym”. Doświadczenia, które posiada, czynią z niego osobę zaradną życiowo i kreatywną. Jego sytuacja nie wywołuje u niego zasadniczo poczucia osamotnienia czy wyobcowania. To zasadniczo odróżnia go od „człowieka pogra­ nicza” opisanego przez Parka. PROCESY URBANIZACYJNE A INFRASTRUKTURA MIEJSKA Gwałtowny rozrost urbanizacyjny Dżuby wywołuje wiele problemów. Miasto przeżywa głód mieszkaniowy. W zasadzie nie buduje się nowych domostw, ograniczając się do renowacji starych, które na razie najczęściej wciąż są w stanie ruiny. Szczęśliwcy na prominentnej państwowej posadzie mogą co prawda liczyć na lokum pracownicze, które wszakże nie są do pozazdroszczenia. Według moich obserwacji, w jednym pomieszczeniu mieszka średnio 5–6 osób. Czynsze biją rekordy, przeciętna wysokość wynosi około 200 dolarów miesięcznie, sięgając nawet 3000 dolarów za miesiąc5. W rezultacie znaczna liczba mieszkańców miasta rozlokowała się w turystycznych namiotach lub mieszka w tradycyjnej, okrągłej chacie z gliny i sitowia. Taka zabudowa stanowi dominujący akcent architektoniczny Dżuby. 5 Czynsze podbijają prominentni urzędnicy państwowi, którzy na utrzymanie w mieście (w tym najem reprezentacyjnego lokalu) pobierają specjalne subwencje. �52 MACIEJ KURCZ Kolejny, palący problem to brak bieżącej wody – paradoksalny ze względu na położenie miasta na brzegu Nilu. Woda dostępna jest tylko punktowo ze źródeł gruntowych, czerpana za pomocą ręcznych pomp, jest też rozwożona becz­ko­wozami tankowanymi wprost z rzeki. Ograniczony dostęp do wody stanowi poważne utrudnienie, zwłaszcza dla kobiet, które zwyczajowo są odpowiedzialne za zaopatrzenie zagrody w wodę. Często muszą one w tym celu pokonywać znaczne odległości. Deficyt wodny jest jedną z najczęstszych przyczyn sąsiedzkich kłótni, a nawet poważniejszych awantur. Sytuację pogarsza zagrożenie epidemiologiczne, które jest związane z dotychczas nierozwiązanym problemem odpadów. W mieście nie ma kanalizacji, zaś funk­ cjonujące niegdyś szamba uległy zaśmieceniu. Przydomowe ustępy mają charakter prowizoryczny lub de facto nie istnieją. Kto tylko może udaje się za potrzebą nad rzekę lub w pobliskie zarośla. Jeszcze gorzej jest ze zwykłymi odpadami. Wyrzucane są na ulicę, gdzie miejscami powstaje ubita warstwa śmieci. Problemem nie są odpady organiczne, ulegają bowiem szybkiemu rozkładowi lub są zjadane przez domowy inwentarz zwierzęcy. Prawdziwą zmorą są natomiast śmieci, które nie ulegają szybkiemu rozkładowi. Jedynym, zaobserwowanym przeze mnie, sposobem usuwania tych odpadów było regularnie wypalanie. O poranku i zachodzie słońca nad miastem unosi się cuchnący dym palonych tworzyw sztucznych. Wyłącznymi, jak na razie, systematycznymi czyścicielami miasta są „dzieci ulicy”, specjalizujących się w zbieraniu plastikowych butelek, które skupowane są przez sprzedawców napojów i benzyny. Wprawdzie zostały utworzone służby oczyszczania miasta, lecz ich działanie zauważalne jest tylko na terenie bazarów, gdzie nagromadzenie śmieci jest największe. Bazarowe odpady są wywożone za rogatki miasta i pozostawiane na sawannie. W czasie pory suchej w Dżubie niezwykle często wybuchają pożary. Stanowią one plagę zwłaszcza bazarów, gdzie nie ma tygodnia, żeby nie było przynajmniej jednego pożaru. Najczęściej przyczyną jest palenie śmieci, miejscowi uważają jednak, że jest to sprawka czarnoksięskich sztuczek zamawianych przez nieżyczliwych sąsiadów lub konkurencję. Pożary, a nadto ich konceptualizacja, może być sygnałem narastania animozji w dynamicznie heterogenizującym się społeczeństwie, zwłaszcza na linii Sudańczycy – obcokrajowcy. W mieście w zasadzie nie ma także elektryczności. W energię elektryczną zaopatrywane są wyłącznie ministerstwa, budynki publiczne oraz nieliczne domostwa położone w okolicy centrum. Brak prądu, w przeciwieństwie do wody, nie jest szczególnie uciążliwy dla mieszkańców, ponieważ przywykli sobie radzić bez elektryczności. Większość domów oraz lokali usługowych posiada generatory prądotwórcze. W oczach moich informatorów miasto należy do skrajnie nieprzyjemnych i nieestetycznych. W przypadku większości migrantów prezentuje się zdecydowanie gorzej od miejsca ich dotychczasowego pobytu – bez różnicy, czy był to Chartum czy obóz Kakuma w Kenii. Zabudowa miejska pozostaje w ruinie. Krajobraz zdominowały prowizoryczne konstrukcje z blachy i gliny. W mieście brak jest zasadniczo asfaltowych dróg. W rezultacie ciągle utrzymuje się tu chmura piasku i pyłu. Nie ma też zieleni. Ta �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 53 ogołocona została prawie całkowicie w czasie wojny. Zatem nie ma się co dziwić, że respondenci zgodnie twierdzili, iż brakuje w mieście fragmentów, które moglibyśmy nazwać ładnymi. Dla większości, jedynymi względnie przyjemnymi miejscami były hotele i restauracje. Fakt ten w zasadniczy sposób utrudniał aklimatyzację ludności migrującej do miasta. Jednocześnie współtworzył złowrogą aurę tego miejsca, która udzielała się tak naprawdę wszystkim kategoriom mieszkańców miasta. Krajobraz miejski ma ogromne znaczenie dla budowania specyfiki kulturowej Dżuby – intensyfikacji metaforycznego odczuwania pograniczności tego miejsca. GOSPODARKA POGRANICZNOŚCI W okresie postkolonialnym pogranicza afrykańskie to przede wszystkim „hand­ lowe i przelotowe korytarze” (Traffic and Passage Corridors). Pograniczność łączy się z przestrzenną mobilnością. Ta z kolei, w dzisiejszych czasach, okazuje się z reguły niezwykle dochodowa. Takie działania, jak szmugiel czy migracja zarobkowa, okazują się szczególnie opłacalne – są w stanie zrekompensować człowiekowi kryzysy humanitarne czy fakt oddalenia od centrum. Pogranicze to obszar peryferyjny i zmarginalizowany. Jednocześnie jednak jest także wolny, nie do końca kontrolowany – a zatem i doskonały dla rozwoju gospodarczego, drobnej przedsiębiorczości. W Afryce to obszary, które są kuźniami nieformalnej gospodarki – dochodowa działalność ekonomiczna poza oficjalnymi regulacjami. Już u progu niepodległości powszechne na kontynencie stały się okresowe migracje zarobkowe. Zjawisko to, choć wciąż mało znane (w nowożytnej historii Afryki zajmowano się przede wszystkim migracją do miast), jest udokumentowane w wielu krajach afrykańskich (na przykład pogranicze Beninu i Nigerii czy Togo i Ghany) (Adepuju 1995, s. 93). Ważne w tym względzie okazały się także wspólne tradycje kolonialne, podobne dzieje polityczne i gospodarcze całych regionów. Okres kolonialny sprawił, że wiele obszarów zostało zespolonych trwale w większe kulturowe całości (frankofońska Afryka Zachodnia czy anglosaska Afryka Wschodnia). Fakt ten w okresie postkolonialnym jest znaczącym bodźcem wyodrębniania się obszarów pogranicznych. Transgraniczna wymiana handlowa ma na południowosudańskim pograniczu stosunkowo długą tradycję. Już wraz z dekolonizacją na pograniczu (jak i na całym kontynencie) przyspieszyły znacznie przeobrażenia w sferze ekonomii. Tradycyjny system wymiany i produkcji stracił na znaczeniu. W jego miejsce pojawiała się gospodarka towarowa. Ludność pogranicza szybko przekonała się o korzyściach, które niósł ze sobą transgraniczny kapitalizm – zarzucając dawne instytucje życia gospodarczego. Sudańczycy, wykorzystując „gościnność” Ugandyjczyków, szmuglowali do kraju używki w rodzaju kawy oraz tytoniu. W zmian pozostawiali towary otrzymywane w ramach pomocy humanitarnej, na które było niesłabnące zapotrzebowanie w Ugandzie (Merkx 2000, s. 10). Nie inaczej jest i dziś, gdy w Sudanie Południowym zagościł pokój. W regionie tym rozkwita drobna przedsiębiorczość. W znakomitej �54 MACIEJ KURCZ większości jest to zasługa imigrantów ugandyjskich. Tak naprawdę jednak, w zależności od sytuacji – tak Sudańczycy, jak i Ugandyjczycy nauczyli się czerpać korzyści z zamieszkiwania na styku dwóch bytów politycznych. Fakt ten w równym stopniu co czynniki polityczne, wpłynął na poczucie wspólnotowości tego zakątka Afryki. To jeden z podstawowych komponentów spajających tożsamość jego mieszkańców. Gospodarka badanego ośrodka w dużej części opiera się na półlegalnej wymianie handlowej z sąsiednimi krajami. Bliskość granicy państwowej stwarza dodatkowe możliwości dla rozwoju miejskiej gospodarki, w szczególności jednak jej sektora nieformalnego. Ustanawia bowiem swoistą dwuznaczność, która umożliwia eksploatowanie lokalnej gospodarki za pomocą, tak legalnych, jak i nielegalnych praktyk. W przypadku Dżuby władza okazuje się zupełnie bezradna wobec tych działań. Nielegalnym dorobkiewiczom udzielają wsparcia wszyscy: organizacje międzynaro­ dowe, wspólnoty lokalne, kościoły czy zwykli ludzie (bez mała połowa pracowników goszczącej mnie instytucji kościelnej pochodziła z Ugandy). Mało tego, praktyki te nie były kompromitujące nawet dla formalnych struktur państwowych. Są pewnego rodzaju koniecznością w zdewastowanym przez wojnę regionie. W pewnym sensie stanowią podporę państwa w budowaniu niezależności ekonomicznej względem Chartumu. Stały się rodzajem ogólnospołecznej aktywności secesyjnej – kontestacji wszystkiego co pochodzi z Północy. Przemytnictwo czy przepływ nielegalnych pracowników odpowiadają za normalne życie w mieście – za dostępność podsta­wowych produktów czy usług: od wody mineralnej po benzynę. W 2008 roku w czasie niepokojów w Kenii po wyborach prezydenckich, ruch transgraniczny na pewien czas ustał – sparaliżowało to funkcjonowanie Dżuby. Drastycznie podskoczyły ceny niektórych produktów, co gorsza, w pewnym momencie w mieście zabrakło benzyny. GLOBALIZACJA NA POGRANICZU Procesy globalizacyjne wywierają znaczny wpływ na gospodarkę miejską. Glo­ balizację postrzegam jako intensyfikującą się sieć transnarodowych powiązań, obejmującą szerokie spektrum zjawisk od wykorzystywania nowoczesnego sprzętu komputerowego i telekomunikacyjnego po globalne korporacje, a w szczególności inwestycje, systemy produkcji czy procedury prawne realizowane przez nie w różnych częściach świata. Przez wiele lat Afryka znajdowała się na marginesie globalnej ekumeny. Ze swoją zacofaną infrastrukturą, niestabilną sytuacją politycznym czy ubóstwem materialnym Afrykańczyków, nie tyle nie była w stanie wziąć aktywnego udziału w globalnym systemie wymiany, co nie mogła odgrywać w nim nawet swych tradycyjnych ról: rezerwuaru naturalnych surowców oraz rynku zbytu towarów wysokorozwiniętego świata (Hannerz 2006; Freund 2007, s. 170–171). Przypadek Dżuby przeczy tym uogólnieniom – świadczy przynajmniej o ich dezaktualizacji. Miasto wraz ze stabilizacją polityczną w regionie, stało się częścią procesów współtworzących globalizację. Sprzyja temu swoisty mikroklimat kulturowy panujący na obszarze przygranicznym. �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 55 Na pograniczach, za sprawą migracji, konfliktów czy organizacji dobroczynnych, ulegają przyspieszeniu przeobrażenia kultury afrykańskiej. Dawni przywódcy nie są już uznawani przez władzę, a instytucje tradycyjne ulegają dekompozycji. W ich miejscu pojawia się nowa kultura o bardziej kosmopolitycznym charakterze. Krzyżują się w niej elementy tradycyjne oraz globalne, mieszanka pochodzenia amerykańsko-europejskiego. Ich eksponentami są aktualnie różnorakie organizacje pozarządowe niosące pomoc na obszarach ogarniętych przez „kryzysy humanitarne” (w znakomitej większości właśnie na terenach pogranicznych). Wiemy już, iż niezwykle ważnym bodźcem kształtowania się nowej kultury są czynniki gospodarcze. W celu skuteczniejszego wykorzystywania możliwości ekonomicznych mieszkańcy wypracowują wspólne zasady komunikacji. Wykorzystuje się do tego celu języki wehikularne (suahili, arabski, hausa, somali czy oromo) albo też języki dawnych metropolii kolonialnych, przede wszystkim angielski i francuski. Te ostanie nie budzą już negatywnych emocji – przeciwnie, są doceniane, choćby ze względu na przypisywaną im „neutralność” i „bez-etniczność”. Wraz z językiem pojawiają się wspólne, ujednolicone zasady wymiany handlowej (np. jedna waluta)), czy ogólne wzory codziennego życia. W Dżubie liczyć się trzeba jednocześnie z dwoma systemami organizacji ruchu drogowego (sudańskim oraz ugandyjskim – prawostronnym i lewostronnym). Podobnie, powszechnie akceptowaną walutą jest szyling ugandyjski. Niekiedy, płaszczyzną do transgranicznej komunikacji stają się dawne, przedkolonialne tradycje. W przypadku badanego ośrodka tę rolę spełnia kultura suahili. Jej agentami są cudzoziemcy z sąsiednich krajów, ale także byli uchodźcy. Ciekawe, iż ci ostatni, nielubiani i krytykowani przez ludność, która w czasie wojny przebywała w Sudanie, stają się jednocześnie nośnikiem kultury, do której aspiruje całe miasto. Uosabiają kulturę, której wszyscy aktualnie pożądają. Jest to kultura Zachodu, podlana wschodnioafrykańskim sosem, która staje się fundamentem tworzącej się nowej kultury Dżuby. Wielkomiejskie obycie repatriantów sprawia, że są oni wzorem dla pozostałych mieszkańców miasta. Wychodźstwo pociąga za sobą gruntowne przeobrażenia kulturowe. Jednym z jego rezultatów jest nabywanie przez uciekinierów elementów typowo miejskiej kultury. Centrami tych przeobrażeń są obozy dla uchodźców. To tam znajdują się zalążki urbanizmu: charakterystyczny sposób spędzania wolnego czasu, stosunki społeczne, ekonomia (Agier 2002). Uchodźctwo ma aktualnie ogromne znaczenie dla żywiołowego tempa urbanizacji w Afryce. Zespolenie tych dwóch arcyważnych zjawisk utrudnia proces repatriacji dawnych uciekinierów. ORGANIZACJE POMOCOWE Jednym z najbardziej jaskrawych przejawów globalizacji we współczesnej Afryce jest obecność organizacji pomocowych. Od prawie półwiecza Afryka jest odbiorcą gigantycznej pomocy humanitarnej. Od lat 1980., na fali popularności neoliberalnego paradygmatu rozwoju, dystrybucją pomocy zajęły się głównie Organizacje �56 MACIEJ KURCZ Pozarządowe (NGOs). Na przestrzeni ostatnich kilku dekad stały się w Afryce agendami globalizacji: ekspansji amerykańsko-europejskiej kultury (choć także nierzadko treści z innych kręgów kulturowych, jak np. cywilizacji islamu). Współcześ­ nie to znaczące źródło wielopłaszczyznowych zmian w społeczeństwie afrykańskim od zwyczajów kulinarnych i seksualnych, przez ustrój ekonomiczny i społeczny, po idee religijne. Odpowiadają za dyfuzję globalnej kultury, w tym przede wszystkim wolno­rynkowej gospodarki, demokratycznych reguł życia społecznego. Percepcja tych zjawisk przez Afrykańczyków to klucz do zrozumienia globalizacji we współczes­ nej Afryce. Dla mieszkańców Zachodu to instytucje jednoznacznie pozytywne – są wybawieniem dla cierpiącej skrajną nędze Afryki. Dla Afrykańczyków istotnie wiążą się z szansą na lepsze jutro. Afrykańczycy nie szukają dziś wsparcia ze strony państwa. Jego rola prawie wszędzie na kontynencie uległa zredukowaniu, a wiele z jego obowiązków przejęły organizacje pozarządowe. Warto pamiętać jednak, iż dla miejs­ cowych intelektualistów są nierzadko przejawami re-kolonizacji, neoimperializmu. Tak jak przed wiekami Europejczycy „uwolnili” Afrykę z jarzma przedkolonialnego despotyzmu, tak i teraz ratują ją od nieudolnych i opresyjnych rządów, które uczyniły życie na kontynencie koszmarem (Nugent 2004, s. 327). W mieście mają swoje siedziby liczne organizacje zajmujące się działalnością humanitarną. Najważniejsze to wyspecjalizowane agendy Narodów Zjednoczonych, takie jak: UNICEF, WFP, UNOCHA, UNMIS (Sudan Południowy to jeden z najstarszych obszarów ich działalności w Afryce6). Inne to tzw. organizacja pozarządowe (Non-Government Organizations, NGOs) – podmioty prywatne lub prawne działające na rzecz wybranego interesu publicznego, niepobierające z tego tytułu rządowych subwencji (np. Amnesty International, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) (Łatoszek, Proczek 2001, s. 38). Ich znaczenia dla funkcjonowania miasta nie da się przecenić. Mają olbrzymie znaczenie dla miejscowego rynku pracy: wspierają drobną przedsiębiorczość: organizują szkolenia, stowarzyszenia zrzeszające drobnych przedsiębiorców, czy pomagają założyć własny biznes. Ważne są w kwestii proponowania typowo miejskiej etyki: wytężonej pracy i przedsiębiorczości. Przyczyniają się także do zacieśniania międzyludzkich kontaktów, choćby w formie różnego rodzaju stowarzyszeń. Celebrowanie globalnych świąt, w rodzaju Światowego Dnia Uchodźcy czy Chorych na AIDS/HIV, to znaczące elementy miejskiego ludyzmu. Organizacje dobroczynne to także drugi, po aparacie państwowym, pracodawca w mieście. Materialnie, nierzadko oferujący lepsze apanaże aniżeli administracja państwowa. Pensja jest godziwa i co najważniejsze, regularnie wypłacana. Mankamentem jest okresowość zatrudnienia. Sudańczycy pracują tam w różnorakim charakterze: od portierów, po pracowników specjalistycznych, bezpośrednio związanych z konkretnymi projektami. Praca ta To tzw. organizacje międzyrządowe (IGOs). Ich członkami są państwa (minimum trzy) repre­ zentowane przez specjalnych przedstawicieli, posiadających od nich pełnomocnictwo i instrukcje. Do organizacji tego typu należą między innymi: ONZ i System NZ, Wspólnoty Europejskie czy Północno­ amerykańska Strefa Wolnego Handlu (NAFTA) (Łatoszek, Proczek 2001, s. 38). 6 �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 57 stabilizuje materialnie człowieka, zazwyczaj także jego najbliższą rodzinę. To wśród pracowników organizacji pomocowych znaleźć można najwięcej drobnych przedsiębiorców, którzy dzięki stałej posadzie, dysponują dodatkowymi funduszami na rozwój własnej działalności. Organizacje mają znaczenie dla miejscowego rynku pracy także z innego powodu. W przeciwieństwie do aparatu państwowego znajdują tutaj zatrudnienie przedstawiciele grup mniejszościowych, wśród nich przede wszystkim byli uchodźcy. Organizacje pomocowe tworzą dodatkową, alternatywną rzeczywis­ tość. Są wyraźną przeciwwagą dla formalnej władzy, jednocześnie kompensują jej niedostatki, jak immobilizm, korupcję czy brak transparentności. Przepustką do tego alternatywnego świata jest status „pokrzywdzonego”: przede wszystkim uchodźcy lub wewnętrznie przesiedlonego. Podstawowym personelem instytucji pomocowych są jednak biali. W mieście praktycznie wszyscy „Europejczycy” związani są mniej lub bardziej z działalnością dobroczynną. Zajmują miejskie hotele oraz zamknięte obszary rezydencjalne, nazywane „campami”. Ze względu na obowiązujące procedury, nie ma do nich dostępu nikt z zewnątrz. Są też w pewnym sensie obszarami samowystarczalnymi. Europejczyków, podobnie jak innych obcokrajowców, charakteryzuje skrajna separacja względem Afrykańczyków (wyjątek stanowi wąska grupa „natywnych z kompetencjami” – czyli byłych uchodźców, którzy mieli wiele do czynienia z cudzoziemcami z organizacji dobroczynnych). Ich dzień przebiega według schematu: camp/hotel – miejsce pracy – camp/hotel. Przy czym, pomiędzy tymi miejscami przemieszczają się wyłącznie samochodami. Rzadko kiedy spotykałem na ulicy białego człowieka. Miejscami kontaktu pozostawały przede wszystkim restauracje i kawiarnie hotelowe, ewentualnie kościół oraz ścisłe centrum (Juba Town). W innych częściach miasta obecność białego człowieka spotykała się co najmniej ze zdziwieniem. Pracownicy organizacji pomocowych to jedna z grup, w której zachowaniu, sposobie bycia można było dostrzec specyfikę miejscowej rzeczywistości: anty-strukturalną oraz dekadencką. Cechowała ich swoista moralność, nietypowe pod względem obyczajowym zachowania. Wszystko zrzucano na karb stresującej pracy, z dala od domu, w niewyobrażalnie ekstremalnych warunkach. BEZ-ETNICZNOŚĆ Dżuba, choćby z racji swojego stołecznego charakteru, jest tyglem etnicznym i kulturowym. W mozaice etnicznej Dżuby dominują czarnoskóre ludy – rdzenni mieszkańcy stanu Ekwatoria. Wśród nich najliczniejszy to lud Bari oraz spokrewnione językowo z nim: Mondari, Niambara, Padziuru, Kakua, Padziulu oraz Kuku. Tak naprawdę jednak, od przynajmniej dekady mieszkają tutaj przedstawiciele wszystkich etnosów tego fragmentu Sudanu (Madi, Moro, Azande, Latuko, Aczoli czy Toposa). Wszystkie one tworzą nieformalną grupę podstawowych mieszkańców Dżuby – tzw. Ekwatoriańczyków. Nie należą jednak do najbardziej wpływowych. Od podpisania porozumień pokojowych rzeczywistą władzę w mieście sprawują bowiem Nuerowie, �58 MACIEJ KURCZ Szyllukowie, a zwłaszcza Dinkowie – tradycyjnie najsilniejsze etnosy murzyńskiego Południa. Do grona mieszkańców zaliczają się także dorobkiewicze z sąsiednich krajów afrykańskich. Ze względów ekonomicznych w mieście przybywa także Azjatów. W pierwszej kolejności to Hindusi z sąsiednich krajów afrykańskich. W mieście przebywa także znacząca liczba pracowników chińskich – inżynierów czy zwykłych robotników budowlanych. Wreszcie mamy także białych, pracowników różnego rodzaju instytucji pomocowych. W tak zróżnicowanym środowisku możemy obserwować całe spektrum przemian etniczności: od wzrostu partykularyzmu etnicznego oraz międzyetnicznej rywalizacji, przez pojawienie się nowych tożsamości, po anty-etniczne zachowania. Wszystkie służą przeżyciu w środowisku miejskim – adaptacji do życia w nim, a także optymalnego wykorzystanie drzemiących w nim możliwości. Jedną z takich strategii, jak sądzę związaną ze specyfiką Dżuby, jest swoiste „ukrycie” etniczności. To w pierwszej kolejności efekt doświadczeń wojennych w zbiorowej pamięci murzyńskiego Południa. Obawiają się jej jako czynnika konfliktogennego. Dlatego też nie manifestuje się jej zasadniczo w obrębie miasta. Jest ważna, żywa, silnie uświadomiona, ale nie pojawia się w sferze publicznej, poza murami zagrody. Ulega prywatyzacji. Daje o sobie znać na poziomie klanu lub rodziny, i to zazwyczaj w czasie podniosłych uroczystości. Języka etnicznego nie używa się poza rodzinnym domem. Nie chodzi tylko o różnice językowe, ale także o przekonanie, iż lepiej komunikować się za pośrednictwem arabszczyzny, a dokładniej arabskiego pidżinu Juba Arabic, a najlepiej używać języka angielskiego. W potocznym wyobrażeniu, ludzie mówiący w swoim rodzinnym języku są nieokrzesani – to po prostu wieśniacy. Powszechnie unika się także przestrzeni o wyraźnie etnicznym charakterze. Preferuje się za to miejsca otwarte dla wszystkich. Dotyczy to szczególne znienawidzonych powszechnie, mieszkających w mieście Dinków. Z tym zjawiskiem należy wiązać popularność hotelowych barów i restauracji. To najważniejsze elementy na „mapie” miejskiego wypoczynku. Ich nazwy: Addis, Asamra, Bejding, pozwalają czasem dowiedzieć się czegoś o ich właścicielach. Lokal taki to zazwyczaj kontuar i kilka plastikowych stolików. W ciągu dnia świeci pustką – po zachodzie pęka w szwach. Zapełnia się wtedy międzynarodową klientelą, bez względu na pochodzenie czy kolor skóry. Nocami bawi się tu miejscowa elita: sztubaccy watażkowie ruchu oporu, sfrustrowani urzędnicy państwowi czy najróżniejszej maści biznesmeni. Łączy ich poczucie nudy, nierzadko także wyobcowania i osamotnienia. Wszyscy są tutaj regularnymi bywalcami. Dla wielu, to miejsce, to przysłowiowy drugi dom. Tu etniczności nie ma. To przestrzenie między­narodowe – otwarte na wszystkich. Można schować się tam za jakaś fikcyjną, kosmo­ polityczną tożsamością. Ważna jest także swoista recepcja miasta jako przestrzeni bez-etnicznej, która zamieszkała jest nie przez przedstawicieli różnych grup etnicznych, ale w pierwszej kolejności przez mieszkańców miasta. W przeciwieństwie do prowincji, tu nie ma plemienności tak samo, jak tradycyjnych obrzędów i rytuałów. Etniczność, plemienność to przejawy ruralizmu, czynniki stygmatyzujące migranta wiejskiego. Dlatego też tatuaż bliznowy, rudawe włosy zabarwione krowim moczem czy faso- �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 59 nowo wygolone włosy poza wąskim paskiem na czubku głowy to wizualne dowody „zaściankowości” i „tradycjonalizmu”. „Ukrycie etniczności” to zachowanie typowe dla środowiska miejskiego. Jak zauważyła amerykańska antropolożka Lissa Malkki (1995), motywowane jest lękiem – przekonaniem, iż pierwotna tożsamość nie pasuje do miejsca, w którym właśnie znalazł się człowiek. Ochronę zapewnia ukrycie etniczności lub też schowanie się za jakąś fikcyjną, fasadową tożsamością. Zjawisko to zaobserwował także brytyjski antropolog Gaim Kibreab, w przypadku uchodźców erytrejskich w Sudanie. Zanotował między innymi, iż wygnańcy osiedlający się w miastach starają się być bardziej kosmopolityczni od tych z obozów. Dzieje się tak ponieważ, nie czują się pewnie ze swoją pierwotną tożsamością. Dlatego też uchodźcy zmieniali imiona, język, strój czy nawet religię. Wszystko po to, by jak najbardziej upodobnić się do otoczenia. Nie przeszkadzało to jednak, zdaniem Kibreaba, w uważaniu się w dalszym ciągu za Erytrejczyków – identyfikacja ta jednak była do pewnego stopnia uśpiona (za: Agier 2002, s. 333). Moim zdaniem, doskonale odnosi się to także do aktualnej sytuacji w Dżubie. „Ukrycie etniczności” w mieście to dowód jej żywotności, a nie rozpadu. To swoista „strategia niewidzialności” mieszkańca gwałtownie urbanizującego się ośrodka. Ludzie w heterogenicznym środowisku miejskim obawiają się etniczności. Upatrują w niej siłę konfliktogenną. Mieszkańcy Sudanu Południowego przekonali się o tym dobitnie w czasie niedawnej wojny, a także w okresie wychodźstwa. Z powodu „ukrycia etniczności” miasto należy do nader bez­piecznych. Nie jest to zasługą służb mundurowych, ale właśnie tego, iż ludzie boją się nawet najmniejszej awantury z sąsiadami. Mogłaby ona rozwinąć się do rozmiarów konfliktu etnicznego. MIASTO POGRANICZA I KOBIETA Wiele mieszkanek współczesnej Dżuby to cudzoziemki, pochodzące z praktycznie wszystkich ościennych krajów. Najwięcej jest tu Ugandyjek. Przyciąga je perspektywa szybkiego zarobku. Nie marzą z reguły, aby tutaj pozostać. Chcą się po prostu szybko dorobić i wyjechać. Perspektywy są rzeczywiście nęcące. W miesiąc można zarobić tyle, ile w Ugandzie czy Kenii przez cały rok. Imigrantki z zagranicy korzystają z boomu gospodarczego w mieście oraz (a może przede wszystkim) z mody na wszystko co wschodnioafrykańskie. Są sprzedawczyniami dóbr konsumpcyjnych, których wszyscy pożądają. To oficjalne powody ich migracji. Te bardziej intymne to cała różnorodność problemów z jakimi boryka się obecnie afrykańska kobieta. Kobiety uciekają przed nieszczęśliwymi małżeństwami, zazwyczaj poligamicznymi, w których zabrakło po prostu dla nich miejsca. Inne, to porzucone lub rozwódki, które nie mają już do kogo wrócić oraz z czego się utrzymać. Wiele z nich musiało opuścić rodzinne strony, gdyż zaszły w ciążę przed zawarciem małżeństwa. Migrują wtedy do Sudanu wraz z nieślubnym potomstwem. Sudan Południowy dla kobiet z sąsiednich krajów stwarza wiele możliwości . Przede wszystkim daje im szansę na odrobinę ekonomicznej, ale także życiowej niezależności. �60 MACIEJ KURCZ W potocznym wyobrażeniu Sudańczyków afrykańskie cudzoziemki to prostytutki, kobiety lekkich obyczajów. Rzeczywiście prostytucja znajduje się na szczycie listy usług oferowanych przez cudzoziemki. Wiele kobiet przyjeżdżających do Dżuby także niejako zostaje zmuszona do zajęcia się tym procederem. Nie tyle nie udaje się im znaleźć innego zatrudnienia, co nie są w stanie odłożyć satysfakcjonującej je sumy. Powodem są skrajnie wysokie koszty życia w mieście. To zazwyczaj skłania wiele z nich do podjęcia, niejako dodatkowo, zawodu prostytutki. Najbardziej dochodowa jest praca w hotelowych barach i restauracjach. Tam pojawiają się tylko najzamożniejsi, głównie obcokrajowcy. Pracują tam w podwójnym charakterze: kelnerek oraz „kobiet do towarzystwa”. Nie nagabują klientów. Byłoby to zdecydowanie niestosowne i nie­eleganckie. Żadna nie uważa się za zawodową prostytutkę. To zresztą uniwersalna cecha Afrykanek zajmujących się tą profesją. W całej Afryce kobiety przypisują temu zajęciu charakter prywatny, towarzyski (Flynn 2005, s. 156). Bez względu na okolicz­ ności oraz zaangażowanie w proceder, kobieta nade wszystko dba o swój wizerunek. Za wszelką cenę stara się zachować pozory przyzwoitości oraz tradycyjnych wzorów zachowań w kwestii relacji damsko-męskich. Dlatego też nie ma mowy o bezpruderyjności czy bezpośredniości. Wszystko opiera się na nieformalnej konwencji i grze pozorów. Wszyscy doskonale wiedzą na czym ona polega. Zawsze jednak nim kobieta ulegnie, musi wpierw zostać zdobyta. Z tego powodu zaloty mają niemalże standardowy, zrytualizowany przebieg. Przez większą część wieczoru prostytutki usługiwały i umilały czas klientom baru. Przysiadały się do stolików, rozmawiały, cały czas dbając, aby ich potencjalni klienci mieli kufle pełne piwa. Z reguły po kilku wychylonych kuflach, lądowali razem w którymś z namiotów hotelowych (w czasie moich badań hotele Dżuby składały się wyłącznie z namiotów). Dzięki swoistej strategii, mało który mężczyzna opierał się wdziękom hotelowych pracownic. Warto nadmienić, iż ich klientami była w miarę jednorodna grupa mężczyzn. Byli to w większości samotni (pozostający w mieście bez żadnych krewnych), sfrustrowani urzędnicy państwowi. Wszyscy mieszkający tu od niedawna. Łączyło ich poczucie nudy i wyobcowania. Nie mieli zasadniczo problemów finansowych. Ich problemem było poczucie obcości i osamotnienia. Ludzie ci każdą wolną chwilę spędzali w lokalnym hotelowym barze. Prostytucja to część gospodarki przygranicznej prawie całego świata. Nie występuje na wszystkich pograniczach politycznych – równocześnie nie ogranicza się także tylko do tych obszarów (charakterystyczna jest także dla obszarów zurbanizowanych). Tu jednak znajdują się szczególnie korzystne warunki do jej rozwoju. Należy do nich specyfika gospodarcza tych terenów. Rozwinięta szara strefa, asymetria rozwoju gospodarczego między sąsiadującymi krajami czy w końcu mobilność przestrzenna, to tylko niektóre z czynników sprzyjających „urynkowieniu seksu” (Donnan, Wilson 2007, s. 127). Podkreśla się także, iż prostytucja rozkwita w miastach pogranicznych ze względu na panującą tam bezosobowość i pogardę dla przedsta­ wicieli obcych społeczeństw (tamże). Problem ten naturalnie należy do bardziej złożonych (więcej: Donnan, Wilson 2007). W transgranicznej prostytucji w Dżubie nie chodzi o różnice w rozwoju gospodarczym między dwoma sąsiednimi krajami (jak na przykład na pograniczu meksykańsko-amerykańskim czy czesko-austriackim). Dla �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 61 kobiety wschodnioafrykańskiej to po prostu jedna z bardziej dochodowych możliwości zarobienia pieniędzy – podreperowania domowego budżetu czy zdobycia pieniędzy na rozpoczęcie własnego biznesu. To jeden z przejawów nieformalnej aktywności kobiety na pograniczu afrykańskim. W wymiarze społecznym prostytucja to szansa na skompensowanie przez nie niskiej pozycji społecznej w macierzystym kraju. Prostytucja tutaj nie jest tym samym co wśród swoich. Tutaj to tylko jedna z wielu usług oferowanych przez cudzoziemców – przejściowa i niezwykle dochodowa! Dla miejscowych mężczyzn – większości klientów prostytutek – są one atrakcyjne nie ze względu na cenę. Pożąda się je ze względu na kulturę, którą uosabiają, a nade wszystko ich pochodzenie. Podług informatorów, odpłatne korzystanie z usług seksualnych Sudanek byłby nie tyle niemożliwe, co niemoralne i niebezpieczne (ze względu na niebezpieczeństwo pozamałżeńskiej ciąży i zemsty rodowej). Dla Sudańczyków miejs­ cowe kobiety nie mogłyby się zajmować tym procederem. Mają bowiem zupełnie inny temperament, przede wszystkim jednak odmienne morale. Popularność kobiet lekkich obyczajów zza granicy (Ugandy, Konga czy Etiopii) nie przeszkadza w obarczaniu ich winą za upadek obyczajowy miasta oraz szerzenie się różnych poważnych chorób. AIDS/HIV, w potocznym wyobrażeniu mieszkańców, to dolegliwości, które całkowicie należy łączyć z zagranicznymi migrantami. To choroby, których źródła znajdują się na zewnątrz: w Kenii lub Ugandzie. W Sudanie Południowym, tak jak w innych miejscach w Afryce, całe zło, bez względu, czy nadprzyrodzone czy nie, pochodzić musi od obcych7. ZAKOŃCZENIE. LIMINALNA TEORIA MIASTA POGRANICZA Dżuba przeżywa dziś dramatyczne przeobrażenia. Tempo i rozmiar owych zmian wymakają się jakimkolwiek próbom ich zrozumienia czy choćby opisu. W moim odczuciu pewną szansą w tym zakresie jest dialektyka pograniczności, rozumianej szeroko, i przestrzennie, i symbolicznie. Pograniczność tego obszaru Sudanu Południowego koresponduje z „liminalnością” (progowością) okresu w historii Dżuby – jak i całego Sudanu Południowego, zawieszonych gdzieś między kryzysem a stabilizacją, wojną a pokojem, chaosem a porządkiem. W przypadku tego miasta 7 W Afryce mamy do czynienia ze swego rodzaju „demonologiczną geografią”. Na przykład: czwezi – duchy lokalne w Ugandzie, budzą strach wśród mieszkańców pobliskiej Tanzanii; w tym samym kraju ludzie obawiają się migawo – duchów pochodzących z Konga, w rejonie Wielkich Jezior do kategorii duchów opętujących należą arabskie dżiny, z wiarą w których spotkać się można było pierwotnie na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego (Shorter 2001, s. 70). Nie inaczej sprawa się ma w przypadku kultu duchów zaar w Sudanie Północnym. Powszechnie wierzy się, iż są one pochodzenia cudzoziemskiego i wywodzi się je bądź ogólnie z interioru afrykańskiego, bądź z Arabii Saudyjskiej. Współcześnie tradycje związane z duchami opętującymi wiązane są z określonymi chorobami, przede wszystkim AIDS – największym nieszczęściem współczesnej Afryki. W Sudanie powszechnie uważa się, iż choroba ta przywleczona została bądź przez Europejczyków, bądź Afrykańczyków z południa. W Ugandzie także uważa się ją za obcą – jej rozpowszechnienie łączy się z żołnierzami i handlarzami z Tanzanii, kierowcami z Kenii czy – podobnie jak w Sudanie – z zagranicznymi turystami (Donnan, Wilson 2007, s. 177) �62 MACIEJ KURCZ intensyfikują to zjawiska żywiołowe procesy urbanizacyjne. Dżuba to miasto w fazie tworzenia się. Mało tego, to także miejsce intensywnego oddziaływania transformujących zjawisko, jak globalizacja czy nieformalna wymiana handlowa. Wszystko to powoduje, iż utrzymuje się tutaj swoista kultura, w wymiarze znaczeniowym i procesualnym zbliżona do środkowej, liminalnej fazy obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). W tym przypadku skojarzenia nasuwają się z jeszcze jednym, wybitnym etnologiem Victorem Turnerem (2005) i jego teorią rytuału liminalnego. Dżuba to miejsce tworzenia się efemerycznych, odwróconych i zmiennych struktur, czyli wszystkiego tego, co Turner nazywał liminalnością. Miasto jest jedną wielką antystrukturą, generującą swoistą więź. Człowiek zawiesza tam swoją tożsamość i wkracza do świata odmiennej rzeczywistości kulturowej: swoistej kultury, moralności czy układów społecznych. Wszystko to, co tu spotyka, kłóci się z typowymi społecznymi hierarchiami oraz instytucjonalnymi normami i ideami. Dla każdego oznacza to coś innego. Dla migranta wiejskiego łączy się zasadniczo z dekompozycją tradycyjnej organizacji społecznej, dla mieszkańca globalnej Północy z kolei, raczej z materialnymi niedostatkami ludzkiej egzystencji oraz beznadzieją i cierpieniem rdzennej ludności. Miejscowa rzeczywistość jest zatem antystrukturalna, jednocześnie także twórcza i przekształcająca. Przerywa monotonię, prezentuje nieograniczone wręcz możliwości czy wreszcie służy zbożnym celom (np. bogaceniu się). Dzięki utrzymującemu się mikroklimatowi kulturowemu, miasto żyje, a nawet się rozwija. Przejawem tego jest choćby żywiołowy rozkwit spontanicznej przedsiębiorczości czy masowy napływ cudzoziemców. Ważna w tym względzie jest bliskość granicy państwowej. Niemniejsze znaczenie ma także więź między mieszkańcami. Zdewastowany wojną krajobraz, trauma wojenna oraz żywiołowe tempo urbanizacyjnych przemian wywołuje u wszystkich poczucie wyobcowania. Wszystko tutaj podporządkowane jest właściwie jednemu tylko celowi: przeżyciu. Inne usuwane są na plan dalszy. Nie ma znaczenia zasadniczo, czy jest się wiejskim migrantem, repatriantem czy pracownikiem organizacji dobroczynnej. Do tego jeszcze powódź migrantów, żywiołowy i niekontrolowany napływ grup ludzkich o najróżniejszym zapleczu rasowym, etnicznym czy społecznym. Dżuba to tygiel kultur, mimo iż jeszcze przed kilku laty mało kto słyszał o jej istnieniu. Większość traktuje jednak miasto jako miejsce tymczasowego pobytu. Nikt nie wiąże z nim swojej przyszłości. Byli uchodźcy planują powrót w rodzinne strony lub też wyjazd za granicę. Migranci wiejscy pragną ogólnie poprawić swoją sytuację życiową. Cudzoziemcy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych są tutaj tylko na czas trwania projektów. Spajająca jest także bliskość granicy państwowej. Ta jednako u wszystkich wywołuje te same, antagonistyczne uczucia: nadziei, ale też i lęku – przed nieznanym i obcym światem, z którym niejako intuicyjnie kojarzy się wszelkie zło. To miejsce realnych możliwości, ale i metafizycznego lęku. Wyrazem tego ostatniego jest choćby utrzymująca się w mieście wiara w złowrogie, nadprzyrodzone istoty będące na usługach czarowników-cudzoziemców. Wszystko to zasadniczo odpowiada za swoisty, dekadencki klimat miejscowej kultury. Nikt nikogo nie zna – wszyscy są tutaj obcy, niczym tabula rasa – są czystą, nie zapisaną �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 63 kartą. To ogromna niedogodność, ale też czynnik budujący, ułatwiający tworzeniu się związków społecznych. To czynnik zespalający. W swoich badaniach mogłem się o tym osobiście przekonać. Jak w przypadku rytuałów pielgrzymkowych, opisanych przez Turnera, ludzi wyłączonych poza ramy społeczeństwa, jednoczy wspólny cel. Efemeryczne, tymczasowe, tym niemniej spajające skrajnie zróżnicowanie miasto, umożliwiające w nim przetrwanie tak migrantowi ze wsi, jak i cudzoziemcowi z pozarządowej organizacji. W przypadku rytuałów pielgrzymkowych, Turner (2005) kładł nacisk na obrzęd jako pochwałę odrzucenia i przekroczenia konwencji społecznych. W Dżubie chodzi bardziej o przetrwanie w silnie urbanizującym się mieście. W tym wyraża się społeczna funkcja tego zjawiska. LITERATURA A d e p u j u A d e r a n t i 1995, Migration in Africa. An overview, [w:] The migration experience in Africa, red. J. Baker, T. A Aina, Nordiska Afrikainstitutet, Uppsala, s. 87–109. A g i e r M i c h e l 2002, Between war and city. Towards an Urban Anthropology of refugee camps, Ethnography, Volume 3, Number 3, s. 317–341. A l l e n T i m, T u r t o n D a v i d 1996, Introduction: in search of cool ground, [w:] In search of cool ground. War, flight and homecoming in Northeast Africa, red. T. Allen, African World Press Trenton, London, s. 1–23. C o h e n R o b i n 1997, Global diasporas: an introduction, University College, London. D o n n a n H a s t i n g s, W i l s o n T h o m a s M. 2007, Granice tożsamości, narodu, państwa, WUJ, Kraków. F l y n n K. C a r e n 2005, Food, culture, and survival in African city, Palgrave Macmillan, New York. F r e u n d B i l l 2007, The African city. A history, Cambridge University Press, University of KwaZulu-Natal. H a n n e r z U l f 2006, Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, WUJ, Kraków. H o w a r d A l l e n M., S h a i n R i c h a r d S. 2005, Spatial factor in African history. Relationship between social, material, perceptual, Brill, Leiden. Ł a t o s z e k E w a, P r o c z e k M a g d a l e n a 2001, Organizacje międzynarodowe. Założenia, cele, działalność. Podręcznik akademicki, ELIPSA, Warszawa. M a l k k i L i s a H. 1995, Purity and exile: violence, memory, and national cosmology among Hutu refugees in Tanzania, University of Chicago Press, Chicago. M e r k x J o s e p h 2000, Refugee identities and relief in an African borderland: a study of Northern Uganda and Southern Sudan, New Issues in Refugees Research, Number 19, Geneva. N u g e n t P a u l 2004, Africa since independence, Palgrave Macmillan, London. P a r k R o b e r t 1928, Human migration and marginal men, American Journal of Sociology, Volume 33, Number 6, s. 881–893. S h o r t e r A y l w a r d 2001, African culture. An overview, Paulines Publications Africa, Nairobi. The long road home… 2008, The long road home. In-depth study into the reintegration of IDPs and refugees returning to Southern Sudan and the Three Areas, Phase II, Juba Report, Humanitarian Policy Group (HPG), Overseas Development Institute, London. Tu r n e r V i c t o r 2005, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, WUJ, Kraków. v a n G e n n e p A r n o l d 2006, Obrzędy przejścia. Systematyczne stadium ceremonii, PIW, Warszawa. V o r b r i c h R y s z a r d 1996, Górale Atlasu Marokańskiego, PTL, Poznań–Wrocław. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2c23751f0ac330293f2630f7691e251.pdf b5c954da8348beedb97f380f7ec3feaa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6124 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Sudan - badania terenowe badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5711 Title A name given to the resource Sudan północny z perspektywy antropologicznej / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 205058 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn SUDAN PÓŁNOCNY Z PERSPEKTYWY ANTROPOLOGICZNEJ. UWAGI N A TEMAT B A D A Ń TERENOWYCH Badania społeczeństw Bliskiego Wschodu Bliski Wschód doczekał się bogatej literatury antropologicznej, tak polskiej, jak i światowej. Nic w tym dziwnego. To literalnie „bliski" Wschód — dla Eu¬ ropejczyków najbliższy geograficznie „obcy świat". Podróż w te rejony nie jest już karkołomna. Nawet klimat nie jest specjalnie uciążliwy, a przynajmniej ni¬ jak się ma do ekstremalnych dla ludzkiego organizmu warunków ekologicznych w rejonach tropikalnych. Jednocześnie, to ten zakątek Azji zachodniej i północ¬ no-wschodniej Afryki, który wzbudzał największe zainteresowanie i fascynację. Znów powód jest oczywisty. Bliski Wschód to świat obcy, ale nie daleki. To inność, którą po głębszym poznaniu udaje się zrozumieć i zaakceptować. To tutaj wreszcie znajdują się korzenie kultury europejskiej. Człowiek nawet umiarko¬ wanie wrażliwy kulturowo może ulec złudzeniu, iż cofa się w czasie, w świecie własnej kultury. Doznaje olśnienia, iż znalazł się w kręgu pierwotnych, utraco¬ nych wartości. Stąd też liczne przypadki skrajnej fascynacji tym obszarem, opi¬ sane jako „syndrom Lawrence'a z Arabii". Badacze-profesjonaliści nie są wcale wolni od tego rodzaju emocji. Tutaj et¬ nograf może doznać uczucia całkowitej intelektualnej satysfakcji. Osiąga je po¬ przez złudzenie pełnego zrozumienia i właściwego usystematyzowania obrazu badanej rzeczywistości. Mimo zagrożeń z tym związanych, fakt ten nadaje pracy na Bliskim Wschodzie swoistego wymiaru. Może przyczynić się do znaczne¬ go ułatwiania działań w terenie czy wzbogacenia powstających na jego podsta¬ wie modeli interpretacyjnych. Dystans kulturowy jest tutaj niewielki — to rzecz oczywista. Niemniej, zasadnicza dla procesu konceptualizacji obcej rzeczywi¬ stości. Wszystko to powinno działać dodatkowo stymulująco na badaczy — za¬ chęcić ich do podejmowania studiów nad społecznościami Bliskiego Wschodu. �256 Maciej Kurcz Doszedłem do tej, w gruncie rzeczy banalnej, konstatacji, przenosząc swe bada¬ nia z północy na południe Sudanu, gdzie zetknąłem się z diametralnie inną kultu¬ rowo rzeczywistością. To tam właściwie po raz pierwszy poczułem się napraw¬ dę obco. Sudan jako pogranicze Sudan to największy kraj kontynentu afrykańskiego, nie bez powodów okre¬ ślany jako „mała Afryka". Zmierzając od północy, napotykamy tam strefę pustyń, która stopniowo przechodzi w sawannę, by w końcu na południu krajobraz zdo¬ minowały bagniste rozlewiska Nilu, porośnięte bujną, tropikalną roślinnością. Ekologia Sudanu koresponduje z jego różnorodną kulturą: wędrujących szlakami pustynnymi pasterzy wielbłądów, społeczności rolniczych z doliny Nilu, czarno¬ skórych kopieniaczy z Gór Nuba i Darfuru czy hodowców bydła z górnego do¬ rzecza Nilu. Patrząc z perspektywy antropologii kulturowej, postrzegamy Sudan jako kraj o wielowiekowych cechach pogranicza, gdzie stykają się dwa wielkie kręgi cywilizacyjne — Bliski Wschód i Afryka. To fakt ogromnej wagi dla zrozu¬ mienia krajobrazu kulturowego minionego i współczesnego Sudanu. Sudan północny, jak dotąd, nie budził szczególnego zainteresowania etno¬ grafów. W każdym razie nie był tak intensywnie penetrowany jak południowe prowincje tego kraju. Te, jak wiemy, weszły do klasyki antropologii kulturowej. Z perspektywy badań nad kulturą, obszary zamieszkiwane przez ludność mu¬ zułmańską traktowano jako prowincjonalne odbicie stosunkowo dobrze znanego Bliskiego Wschodu. W rezultacie uważano je za mało ciekawe, nie zasługujące na naukową refleksję. Po raz pierwszy podróżowałem do Sudanu północnego jako archeolog, czło¬ nek polskiej ekspedycji archeologicznej do Doliny Nilu Środkowego. Dla archeo¬ logii to teren niewątpliwie wymarzony. Można by rzec, archeologiczne eldorado. Piaski Sudanu północnego kryją bowiem bezcenne bogactwa minionych kultur. Dzięki dobrodziejstwom klimatu, a zwłaszcza życiodajnemu Nilowi, mogły roz¬ winąć się tutaj bardzo wcześnie niezwykle wyrafinowane kultury. Ich materialne ślady ustępują tylko nieznacznie kunsztowi i okazałości zabytków starożytnego Egiptu. Jednak w przeciwieństwie do niego, znakomita większość starożytności Sudanu wciąż czeka na swych odkrywców. W trakcie pierwszego wyjazdu zafa¬ scynowała mnie jednak nie tyle historia, co otaczająca mnie tam rzeczywistość kulturowa. Z jednej strony, urzekł mnie tradycjonalizm i konserwatyzm społe¬ czeństw żyjących nad Nilem. Z drugiej — charakterystyczny dla nich synkretyzm. Na początku te właśnie fenomeny przekonały mnie o szczególnej atrakcyj¬ ności tego obszaru dla badań etnograficznych. Sprawiły, iż moje kolejne podróże w tamte strony związane były z pragnieniem poznawania i obcowania ze światem współczesnej kultury Sudanu. �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 257 Co odpowiada za wspomniane zjawiska? Przede wszystkim fakt kresowości, usytuowania tego kraju na pograniczu kulturowym i cywilizacyjnym. Konser¬ watyzm związany jest z aspiracjami tych terenów do cywilizacji położonych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. To tradycja, która sięga swoimi korzeniami starożytności. Od niepamiętnych czasów Sudan stymulowały treści pochodzące z północy. Zafascynowani byli nimi budowniczowie piramid w Meroe czy świątyń w Dżebel Barkal. Podobnie było kilka wieków później, gdy do­ tarło do Nubii chrześcijaństwo. Nie inaczej jest i dziś. Sudan od X V I wieku jest krajem muzułmańskim i od tego czasu mieszkańcy północnych jego prowincji pieczołowicie kultywują najlepsze arabskie tradycje. Starają się w tym nie ustę¬ pować bardziej metropolitarnym obszarom Bliskiego Wschodu. Dzięki temu konsekwentnemu pragnieniu, w miejscowym obyczaju zacho¬ wać się mogło wiele elementów typowych dla cywilizacji muzułmańskiej, a czę¬ sto nawet archaicznych, takich, których obecnie próżno by szukać na innych obszarach Bliskiego Wschodu. Konserwatyzm i tradycjonalizm ugruntował swo¬ isty fatalizm najnowszej historii Sudanu. Pamiętajmy, iż kraj ten przez ostatnie dziesięciolecia był areną brutalnych konfliktów etnicznych i religijnych. Są one główną przyczyną gospodarczej i politycznej zapaści Sudanu, co w gruncie rze¬ czy skutecznie hamowało procesy modernizacyjne i westernizacyjne. Sytuacja ta doprowadziła z kolei do swego rodzaju hibernacji czy nawet anachronizacji (powrotu do tradycyjnych struktur) sudańskiej kultury. Zjawisko to zaliczane jest przez planistów modernizujących Sudan do skrajnie negatywnych. Dla bada¬ czy, ale także zwykłych podróżników, to z kolei niezaprzeczalny atut tego kraju. Paradoksalnie, dzisiaj kraje nie mające dobrych stosunków z „cywilizowanym światem", rządzone przez „twardogłowe reżimy", należą do najbardziej fascynu¬ jących dla współczesnych wędrowców. Wydają się bowiem przedstawiać świat, którego już nie ma, który gdzie indziej rozpłynął się w oceanie globalizacji i kul¬ tury masowej. W Sudanie, na samym początku moich doświadczeń terenowych, także uległem podobnemu złudzeniu. Motywowało ono tam silnie moje pierwsze kroki badawcze. Sudan to doskonały obszar dla badań tradycyjnych struktur Bliskiego Wscho¬ du. Jednocześnie to ciekawy przykład pogranicza kulturowego i cywilizacyjne¬ go, z całym bogactwem związanych z tym zjawisk. Są one niezwykle frapujące, gdyż pozostają często bez analogii. Na przykład zwyczaj wyrzezania żeńskich genitaliów. Próżno go szukać w tak skrajnej postaci na innych obszarach Bli¬ skiego Wschodu. Tylko tu, na pograniczu świata islamskiego i afrykańskiego, wykształciła się tak drastyczna forma tego obyczaju. Podobnie jest z intrygują¬ cym kultem zaar i związanymi z nim nabożeństwami egzorcystycznymi, odpra¬ wianymi głównie przez muzułmańskie kobiety. To z kolei przykład synkretyzmu kulturowego (zjawiska nader typowego dla obszarów przejściowych). Natural¬ nie, w tym przypadku widoczne są genetyczne wpływy islamu oraz rodzimych wierzeń afrykańskich. �258 Maciej Kurcz Z doświadczeń własnych prac terenowych — korzyści ze współpracy z archeologami Polacy w Sudanie długo nie odznaczali się czymś szczególnym. Docierali tutaj niezwykle rzadko, a jeśli już, to ich losy pozostają nam prawie całkowi¬ cie nieznane. Sytuacja zmieniła się zdecydowanie po I I wojnie światowej, wraz z pojawieniem się w Sudanie polskich archeologów. Po spektakularnych odkry¬ ciach w Faras rozpoczęli oni badania w innej nubijskiej stolicy — Starej Dongoli, położonej między I I I a I V Kataraktą. Te także okazały się dla Polaków przysło¬ wiowym „losem na loterii". Dzięki pionierskim pracom nad chrześcijaństwem nubijskim oraz wspaniałym odkryciom w Faras i Starej Dongoli, polska nauka ugruntowała swoją pozycję na obszarze Sudanu. Więcej, zyskała palmę pierw¬ szeństwa w młodej subdyscyplinie — nubiologii. Od tego czasu mnożą się prace, zwiększa się liczba polskich naukowców specjalizujących się w Nubii. Obecnie do Sudanu rokrocznie wyrusza kilka ekip archeologicznych z Polski. To kilku¬ dziesięciu badaczy — archeologów, ale także historyków, filologów czy antropo­ logów fizycznych, którzy regularnie prowadzą pracę na tym terenie. 0 współpracy archeologii i etnografii napisano już chyba całe biblioteki. Nie zwracano jednak zbytniej uwagi na aspekt logistyczny takiej kooperacji. Arche¬ olodzy, prowadząc regularne, długoterminowe prace, dysponować muszą solid¬ ną bazą — miejscem do pracy i odpoczynku. Co więcej, wchodzą w interakcje z otaczającym światem, zabiegają o akceptację i pomoc mieszkańców, przełamu¬ j ą zatem bariery międzykulturowej komunikacji. O pożytkach takiej współpra¬ cy miałem okazję przekonać się w czasie dwóch sezonów badawczych w 2003 i 2004 roku. Pracowałem wtedy wespół z dwoma polskimi ekspedycjami archeo¬ logicznymi: Polską Połączoną Ekspedycją Archeologiczną do Doliny Nilu Środ­ kowego oraz Polską Misją Archeologiczną w Starej Dongoli . Badania terenowe prowadzone były w trybie stacjonarnym, w kilku sąsiadu¬ jących ze sobą wioskach, położonych między I I I a I V Kataraktą — w tak zwa¬ nym Dar Dongola, na prawym brzegu Nilu. Głównym obszarem badań były wsie ed Ghaddar i Banganarti. Intensywne prace terenowe prowadziłem również w wioskach pomiędzy wspomnianymi osadami: Bukibul, Hammur oraz Sinada. Minęły już chyba bezpowrotnie czasy, kiedy etnograf w kraju pozaeuropej¬ skim cieszył się sympatią lokalnej władzy. Obecnie każdy badacz współczesnych zjawisk kultury traktowany jest co najmniej podejrzliwie przez przedstawicie1 Misja w Starej Dongoli, stolicy średniowiecznej Makurii, to najdłużej działająca polska ekspedy¬ cja archeologiczna w Sudanie (ponad 40 sezonów wykopaliskowych). Niemal od samego początku kie¬ ruje nią dr S. Jakobielski. Dzięki polskim badaniom w Starej Dongoli jest to najlepiej znane chrześcijań­ skie stanowisko w Sudanie. Polska Połączona Ekspedycja Archeologiczna do Doliny Nilu Środkowego działa w Sudanie od 1997 roku. Przyznana ekspedycji licencja zezwala na prowadzenie prac na prawym brzegu doliny Nilu, pomiędzy Starą Dongolą a es Zumą, czyli na obszarze należącym do południowej części Dar Dongola („Kraju Dongoli" położonego między III a IV Kataraktą). 1 �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 259 li postkolonialnych struktur państwowych. Nie lepiej jest na poziomie „zwy¬ kłych ludzi". Dziś, w potocznym wyobrażeniu, antropolog to szpieg, a w naj¬ lepszym razie dziennikarz — żądny sensacji, oszczerca. W rezultacie, w wielu miejscach na świecie oficjalnie prowadzone badania typu etnograficznego to przedsięwzięcie cokolwiek nieroztropne. W przypadku Sudanu, na pogłębienie tych trudności wpływają nieustabilizowane stosunki tego kraju z większością wspólnot międzynarodowych. Hamują one próby badań podejmowane przez antropologów. Zupełnie inaczej sprawa wygląda w przypadku archeologii. Archeologia, w przeciwieństwie do antropologii, posiada zdecydowanie lepszy „wizerunek" w postkolonialnym świecie. Doskonałym tego przykładem jest właśnie Sudan. Archeolodzy obcokrajowcy działają w tym kraju nieprzerwanie od bez mała pięć­ dziesięciolecia, i to bez względu na zawieruchy polityczne — konflikty zbrojne czy wojskowe przewroty. W Sudanie, jak w wielu innych postkolonialnych krajach, archeologia cieszy się szczególnymi względami władzy. Ma opinię dy¬ scypliny charakteryzującej się nieszkodliwą „dłubaniną w ziemi". Nie zajmuje się przecież teraźniejszością, a odległymi w czasie epokami. Co więcej, może okazać się niezwykle pożyteczna, pomagając kształtować narodową historię czy, po prostu, przyciągając niezwykle cennych dla wszystkich reżimów turystów. Choćby to czyni z archeologii nierzadko naukę uprzywilejowaną, dla której ot¬ warte stoją gabinety wysoko postawionych notabli. Dlatego też tak ważna okazała się ochrona prawna, jaką gwarantowała mi ekspedycja. Sudan należy do krajów z założenia wrogich państwom europejskim, a w konsekwencji jednym z bardziej restrykcyjnych, jeżeli chodzi o obcokrajow¬ ców. Odwiedzający ten kraj Europejczyk, jeśli już dostanie wizę, musi się liczyć z szeregiem ograniczeń, takich jak zakaz robienia zdjęć, konieczność zdobywa¬ nia specjalnych pozwoleń na podróżowanie, obowiązek rejestracji, a za wszystko płacić musi „bajońskie sumy". Jako członek zaakceptowanej przez władze eki¬ py archeologów uniknąłem podejrzliwości przedstawicieli terenowych organów urzędowych, a nawet korzystałem z ich pomocy. Współpraca z archeologami wpłynęła pozytywnie na tempo moich prac. Dzięki wieloletnim wykopaliskom na tym obszarze (Stara Dongola, Banganarti), polscy naukowcy zdołali się „wtopić" w miejscową rzeczywistość, niejako spowszednieć dla okolicznej ludności. Między ekipą ekspedycji, w większości o stałym składzie, a tubylcami wykształciła się swoista więź, oparta o czynniki materialne, ale także przyjaźń. Członkowie misji traktowani są nie jak intruzi, lecz „swoi obcy". Jest to szczególnie widoczne w ed Ghaddar, gdzie coroczne prace polskich archeologów są dla miejscowych wieśniaków nieomal tak samo oczywiste jak wylewy Nilu. Ta sytuacja w naturalny sposób ułatwiła mi postę¬ powanie badawcze, a także w dużym stopniu wpłynęła na wybór miejsca moich badań. Przede wszystkim jednak dała mi możliwość intensywnych prac niemalże od samego początku mojego pobytu w terenie. �260 Maciej Kurcz Warto w tym miejscu poświęcić nieco uwagi recepcji mojej osoby przez tu¬ bylców. Jak pisałem, miałem na starcie zadanie ułatwione. Nie byłem obcym-intruzem, ale człowiekiem od razu obdarowanym kredytem zaufania. Przecież wielu archeologów interesowało się miejscową kulturą już wcześniej. Tubylcy byli wyraźnie zadowoleni, iż cudzoziemiec interesuje się ich życiem oraz nabiera pewnej ogłady, poznając ich zwyczaje. Szybko jednak poczucie to ustąpiło in¬ nemu; moje zachowanie zaczęło wzbudzać zaniepokojenie. Okazało się, że nie jestem typowym cudzoziemcem — przede wszystkim nie pracuję „na wykopie" i przedkładam towarzystwo miejscowych nad kontakty z kolegami. Moja osoba zaczęła wzbudzać konsternację. Nikt nie rozumiał, co ja tak naprawdę tutaj ro¬ bię. Na nic się zdały wtedy moje wyjaśnienia. Za to po wsi zaczęły krążyć plotki na mój temat. Jeden z miejscowych szejchów zakazał ludziom rozmawiać ze mną. Wreszcie, w dzień targowy doniesiono na mnie na policję. Powód banalny — robiłem jakoby zdjęcia kobietom bez ich zgody. Na szczęście, nic nie moż¬ na było mi zrobić. Chronił mnie przecież parasol prawny Służby Starożytności — instytucji państwowej, budzącej trwogę, szczególnie na odległej prowincji. Był to jednak okres zdecydowanego spowolnienia moich działań i desperackich prób pozyskania jakiegokolwiek rozmówcy, najczęściej zresztą kończących się niepowodzeniem. Na szczęście okres ten minął tak szybko i niespodziewanie, jak się rozpoczął. Nie bardzo także wiem, co się takiego wydarzyło, że nastawienie do mojej osoby uległo kolejnej zmianie. Najpewniej swoje zrobił czas. Mimo trudności nie wyjechałem. Nie zostałem też aresztowany. W rezultacie znów mo¬ głem pracować; byłem chętnie podejmowanym gościem, z którym każdy chęt¬ nie gawędził. Z tą jednak różnicą, iż moja osoba stała się częścią lokalnej rze¬ czywistości. Przestałem być kimś nadzwyczajnym, stałem się „swoim obcym". Moja osoba nie wywoływała już u ludzi zakłopotania. Zyskałem status lekkiego wariata, który jest co prawda trochę nietypowym cudzoziemcem — jakimś „an¬ tropologiem", ale zdecydowanie nie stanowi zagrożenia. Jest raczej komiczny i interesujący niż niebezpieczny. Wszystko to generowało postawę obojętną wo¬ bec mojej osoby. Okazała się ona zbawienna dla moich prac. Od tej pory mogłem pozwolić sobie nawet na najśmielsze kroki badawcze. Zamiast uwag, liczyć się musiałem co najwyżej z pełnym współczucia politowaniem. Status członka ekspedycji archeologicznych stworzył mi możliwość obcowa¬ nia z badaną zbiorowością, przy jednoczesnym zachowaniu optymalnych wa¬ runków egzystencji i pracy. Okoliczności te miały niebagatelny wpływ na rea¬ lizowane przeze mnie zamierzenia. Dysponowałem bezpiecznym i stosunkowo komfortowym lokum na terenie badanego środowiska. Korzystając z infrastruk¬ tury logistycznej archeologów (choćby z dostępu do elektryczności), miałem do¬ skonałe warunki do pracy. Aspekt ten również posiada ogromne znaczenie w pra¬ cach terenowych. Moje doświadczenia ostatecznie przekonały mnie o korzyściach współpra¬ cy z archeologami. Współpraca taka, moim zdaniem, może okazać się owocna �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 261 także dla przedstawicieli innych dyscyplin. Nierzadko może ułatwić działania na danym terenie lub też znacznie zintensyfikować ich przebieg. Nie chodzi tu jednak wyłącznie o współdziałanie z jedną, konkretną dyscypliną. Pragnąłbym raczej zwrócić uwagę na pożytki płynące z wkomponowania antropologicznych studiów w szersze projekty. Dość wymienić w tym miejscu różnego rodzaju ak¬ cje pomocowe, które ogarniają obecnie swym zasięgiem cały niemalże świat. Udział antropologów w tego rodzaju przedsięwzięciach jest związany z pewny¬ mi niebezpieczeństwami dla procedur badawczych (co na pewno mogłoby stać się tematem osobnych rozważań). Mimo wszystko jednak uważam, iż stanowi on, przynajmniej obecnie, zdecydowanie najlepszy, najtańszy i najbezpiecz¬ niejszy sposób projektowania badań antropologicznych w dalekich krainach. Jest to szczególnie istotne z perspektywy takiego kraju jak Polska, dla którego badania społeczności pozaeuropejskich w ich naturalnym środowisku należą do szczególnie trudnych. U progu X X I wieku polska antropologia pozaeuropejska charakteryzuje się ogromną profuzją zainteresowań, będących pokłosiem zmian politycznych i społecznych w naszym kraju. Jednocześnie wciąż ograniczają j ą znikome fundusze. Te, sprzężone z globalną drożyzną, stawiają polskich etnogra¬ fów w pozycji z góry przegranej. Zdecydowanie, w porównaniu z drugą połową X X wieku, zmalały także perspektywy wyjazdowe. Zawieszono przecież więk¬ szość umów międzynarodowych, dzięki którym istniały możliwości wyjazdowe do krajów „rozwijających się". Niedole te można by mnożyć jeszcze długo. Waż¬ ne jest jednak to, iż pomimo tych problemów, pojawiły się także nowe możliwo¬ ści badawcze, które lepiej korespondują z globalnymi zjawiskami współczesnego świata. Moje afrykańskie doświadczenia — tutaj tylko w niewielkim zakresie za¬ prezentowane — mogą świadczyć o możliwości pokonywania przeszkód i osią¬ ganiu założonych efektów badawczych. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96a9d3e406d9ff5ddb9dd7ea98f6df13.pdf 36812db587ba5811cd0e2cd0c7d35019 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5215 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Sudan - cykl życia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4840 Title A name given to the resource Żywot zgodny z obyczajem i wiarą / ŻLUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.157-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud t. 89, 2005 MACIEJ KURCZ Katedra Etnologii Uniwersytetu Śląskiego Filia w Cieszynie ŻYWOT ZGODNY Z OBYCZAJEM I WIARĄ. CYKL ŻYCIA PÓŁNOCNOSUDAŃSKIEGO W IEŚNIAKA — DZIECIŃSTWO I WIEK MŁODZIEŃCZY W przełomowych momentach życia człowieka, takich jak narodziny, mał­ żeństwo czy śmierć, ujawnia się szczególnie wyraźnie koloryt miejscowego obyczaju. Oczekiwanie, lęk, radość i smutek prowokują do zachowań indy­ widualnych i zbiorowych, w których przejawia się charakter i temperament badanej kultury. Prezentowane fakty i wydarzenia zanotowane zostały w trakcie stacjonar­ nych badań terenowych autora, przeprowadzonych w Sudanie północnym między III a IY kataraktą, we wsiach: Banganarti, Sinada, Hammur, Bukibul oraz ed Ghaddar, w latach 2003-2004. Badania realizowane były przy współ­ pracy z działającymi w Sudanie polskimi archeologami (Polską Połączoną Ekspedycją Archeologiczną do Doliny Nilu Środkowego oraz Polską Misją Archeologiczną w Starej Dongoli), przy finansowym wsparciu Komitetu Ba­ dań Naukowych. W czasie długoterminowych pobytów badawczych w tych samych wsiach północnosudańskich mogłem uczestniczyć w obrzędach i praktykach religij­ nych oraz w zwykłych czynnościach życia codziennego. Nie napotkałem przy tym na poważniejsze trudności. Przyjacielski stosunek ludności tubylczej, wzmocniony wieloletnim kontaktem z polskimi archeologami sprawił, iż nie tylko było mi dane obserwować wielkie, zbiorowe uroczystości, ale także zwykły, codzienny rytm życia rodzinnego. W trakcie badań mogłem tak­ że zdobywać informacje w drodze wywiadu i kwestionariusza. Szczęśliwym trafem roli tłumacza podjęli się sudańscy inspektorzy, pracownicy Sudańskiej Służby Starożytności, każdorazowo oddełegowywani do pracy z zagranicz­ nymi misjami archeologicznymi. Niezwykle pożyteczny dla moich prac był fakt, iż jednym z moich tłumaczy była kobieta (p. Nahla Mustafa). Natural­ nie, okazało się to szczególnie przydatne w rozmowach z kobietami — gru­ pą, z którą, jak wiadomo, kontakt etnologa-mężczyzny w tradycyjnym śro­ dowisku muzułmańskim jest szczególnie utrudniony. Wywiadom z kobietami �158 Maciej Kurcz zawdzięczam większość informacji z zakresu magii, ludowej religijności czy obrzędów i praktyk związanych z cyklem życia sudańskiej kobiety. Ponadto cenne informacje o obrzezaniu kobiet dostarczyła mi Anna Błaszczyk, uczest­ niczka polskiej misji archeologicznej w Starej Dongoli, której udało się spo­ rządzić dokumentację filmową tejże operacji i towarzyszących jej uroczysto­ ści. Jeśli chodzi o inne intymne sfery życia miejscowych kobiet, nader cenne okazały się także wywiady z jedną z akuszerek z miejscowości ed Ghaddar. Artykuł wzbogacony został w liczne odwołania do literatury przedmiotu. Większość cytowanych źródeł prezentuje jednak obraz Sudanu z dnia wczo­ rajszego i dotyczy różnych zakątków Sudanu muzułmańskiego. Zdecydowa­ łem się posłużyć nimi -— mimo wielu mankamentów — dla wzbogacenia i lepszego zrozumienia prezentowanych zjawisk. Szczególnie interesującą lek­ turą okazały się prace zawarte w „Sudan Notes and Records”, zwłaszcza seria artykułów El Tayiba Abdulli, The Changing Customs o f the Riverian Sudan, a także zbiorowa praca pod redakcją J.G. Kennedy’ego, Nubian Cere­ moniał Life (aczkolwiek dotyczącą tzw. Nubii egipskiej) oraz klasyczne dzie­ ło, jeśli idzie o islam w Sudanie: J.S. Triminghama, Islam in the Sudan. Po­ nadto wielu niezwykle ciekawych analogii dostarczyło mi studium B.W. Blackman, The Fellahin ofU pper Egypt. Ze względu na rozległość podejmowanych kwestii artykuł podzielony zo­ stał na dwie części: dzieciństwo i wiek młodzieńczy oraz wiek dojrzały. Narodziny Sudańczycy, wcale nie mniej niż inne społeczeństwa tradycyjne, przywią­ zują ogromną wagę do posiadania potomstwa. Naturalną konsekwencją i pod­ stawową zarazem funkcją małżeństwa jest posiadanie dzieci. Natomiast jego brak to powód wielkiego nieszczęścia, hańby, w końcu nieuchronnego ze­ pchnięcia jednostki na margines społeczności. Gdy kobieta nie zachodzi w ciążę, już po paru miesiącach od ślubu, zaczy­ na denerwować się. Mniej więcej po roku udaje się do lokalnego znachora. Ten w pierwszej kolejności zaopatrzy ją w zwykły amulet hidżiab1 (fot. 2). Kobieta, jak już pisałem, nosi go zawieszony na szyi. Gdy to nie pomaga, szejch poddaje ją specjalnej kuracji -— tzw. bakhrah. Polega ona na paleniu rano i wieczorem zapisanych zaklęciami karteczek i skrupulatnym okadzaniu dymem swojego ciała. Ponadto nieszczęśliwa kobieta wystrzega się kontaktu z krwią oraz nie wybiera się na drugą stronę rzeki. Zakazy te obowiązują 1 To najpopularniejszy ze sposobów chroniących człowieka przed działalnością wrogich mu nadprzyrodzonych sił. Amulet ten składa się z kawałka papieru, na którym szejch umieszcza wer­ set z Koranu wraz ze znakami kabalistycznymi. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 159 także brzemienne niewiasty i związane są z złowrogą mocą muszahara2. Jako potencjalna, choć mimowolna nosicielka „złego uroku” nie powinna także odwiedzać kobiet w ciąży i młodych matek — aczkolwiek z drugiej strony uważa się, że taka wizyta może w cudowny sposób pomóc kobiecie. Innymi doraźnymi metodami radzenia sobie z niepłodnością kobiet są: kąpiel w Nilu oraz wizyta w sanktuarium miejscowego świętego połączona z obsypaniem się piaskiem z wnętrza mauzoleum3. W dalszym ciągu czynności te uważane są za skuteczniejsze aniżeli recepty i zabiegi lekarskie. Gdy w końcu kobieta zajdzie w ciążę, stara się prowadzić normalne życie. Wykonuje te same prace co zwykle. Jest szczęśliwa, ale także podenerwowa­ na. Zwłaszcza podczas pierwszych tygodni i miesięcy — okresu najniebez­ pieczniejszego dla zdrowia jej i dziecka. Wtedy również, jeżeli jest to jej pierw­ sza ciąża, udaje się do lekarza. Będzie to jej jedyna wizyta, jeżeli wszystko będzie przebiegało w porządku. Mimo coraz większej wiedzy na temat higieny oraz większej dostępności służby zdrowia, nadal wielu wiejskim kobietom nie udaje się donosić ciąży. Wciąż częste są, niestety, przypadki poronienia. Chociaż śmierć płodu jest zawsze tragedią, to jednak należy zauważyć, iż znosi się ją z pokorą i akcep­ tacją. Strach przed poronieniem, choć towarzyszy kobiecie przez cały okres ciąży, to jednak zdecydowanie maleje około siódmego miesiąca. Słusznie uważa się, że jeżeli nic się do tej pory nie wydarzyło, to ciąża rozwija się pomyślnie. Barclay (1964, s. 406) informuje, iż w siódmym miesiącu ciąży ma miej­ sce obrzęd dżirtig ■ — przystrojenie kobiety w odświętne atrybuty. Z tej okazji urządza się małe przyjęcie. Podawane jest mięso oraz kwaszone mleko ze sklarowanym masłem. Ważne przy tym jest, aby pierwsze siedem kobiet pró­ bujących potrawy było uważanych za szczęśliwe. Na zakończenie uczty ko­ biety wycierają zabrudzone resztkami jedzenia palce o brzuch ciężarnej. Po­ dobny zwyczaj wspomina el Tayib (1955, s. 3). W czasie tego obrzędu kobiety miały brać garść jedzenia i rozsmarowywać ją na brzuchu przyszłej matki. Akt ten miał uczynić uczestniczki obrzędu bardziej płodnymi. W dalszej ko2 Termin ten ma związek z arabskim miesiącem sahr, w którym pojawia się nowy księżyc (Kennedy, 1978a, s. 126). W folklorze sudańskim odnosi się on do pewnych nieszczęśliwych zdarzeń, dziejących się w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka: narodzin, obrze­ zania, ślubu i śmierci. Są one konsekwencją nieprzestrzegania rytualnych zakazów. 3Niektóre sanktuaria są szczególnie znane z leczenia bezpłodności. Jednym z nich jest mau­ zoleum Sharifa Yusuf Abu w Abu Haraz, niedaleko Wad Medani. Przybywające tam kobiety spę­ dzają siedem czwartkowych nocy w obrębie sanktuarium, często w asyście męża i bliskich. Po siedmiu nocach, na znak zakończenia rytuału, opiekun mauzoleum wręcza kobiecie zwitek papie­ ru zapisany cytatami z Koranu. Jeżeli kuracja odnosi skutek, kobieta do miejsca pochówku tego świętego powraca raz jeszcze, gdy jej dziecko ma cztery miesiące; dokonuje postrzyżyn— dzięk­ czynnego ofiarowania pierwszych włosów niemowlęcia, połączonych z pieniężną dotacją dla ży­ jącego reprezentanta czcigodnego męża (Trimingham, 1965, s. 145, Cloudsley, 1984, s. 139). �160 Maciej Kurcz łejności ciężarną kobietę sadowi się na łożu wyścielonym najlepszą, koloro­ wą matą palmową. Jest pięknie przystrojona. Ma na sobie odświętny, kolo­ rowy tob4, Jej dłonie i stopy pokryte są henną, a powieki kohlem5. Do wło­ sów, starannie uplecionych w warkoczyki, ma poprzyczepiane paciorki z małych kamyczków i muszelek (rikhajmi). Podobne przywiązuje się kobie­ cie wokół talii do specjalnego bawełnianego pasa. Kobieta zobowiązana jest nosić te ozdoby przez tydzień, a czasem aż do rozwiązania. W badanych przeze mnie wioskach udekorowanie kobiety dżirtig odbywa się bez specjalnego ce­ remoniału dopiero po narodzinach dziecka. W okresie ciąży kobieta musi mieć się szczególnie na baczności. W tym czasie czyha na nią szereg nadprzyrodzonych niebezpieczeństw, takich choć­ by jak wszechobecny urok „złych oczu”. Przede wszystkim jednak, w tym właśnie momencie jej życia uaktywnia się złowroga moc muszahara. Z tego to powodu zabrania się kobiecie kontaktowania z pewnymi przedmiotami i substancjami (żelazo, złoto czy krew) oraz dokonywania pewnych czynno­ ści, jak wspomniana przeprawa na drugi brzeg Nilu lub kontakt z osobą rytu­ alnie nieczystą (Kennedy, 1978a, s. 227, 228). Na obszarze moich badań do niektórych z tych zakazów nadal przywiązuje się dużą wagę. I tak, w domu brzemiennej kobiety nie jest mile widziana kobieta obwieszona dużą ilością złotej biżuterii. Wierzy się, iż taka wizyta może skończyć się tragicznie: na­ głą chorobą czy nawet w najgorszym wypadku poronieniem. Dba sięjednak, aby brzemienna kobieta nosiła jak najwięcej złotych ozdób, tak, aby nie okaza­ ło się, iż inna kobieta ma ich więcej6. Gdy jednak zły urok pada na kobietę, jednym z pierwszych ratunkowych zabiegów jest zanurzenie niewiasty w wo­ dach Nilu. Cudotwórczy efekt może mieć równocześnie zanurzenie owej fe­ ralnej biżuterii w rzece7. Bezwzględnie przestrzega się, aby kobieta w ciąży nie tylko nie uczestniczyła w pogrzebie, ale także nie kontaktowała się z żad­ nym z żałobników. Gdy ktoś taki chce złożyć wizytę przyszłej matce, musi najpierw udać się do innej osoby. Kiedy ktoś umiera w sąsiedztwie, bardziej przesądne kobiety układają na progu domostwa gałązki palmy. Ich przesko­ czenie ma neutralizować działanie złych mocy. Dla uniknięcia zagrożenia ze strony nadprzyrodzonej siły ciężarna kobieta także wystrzega się kontaktu 4Tradycyjna kobieca szata— kilkumetrowy kawałek materiału, którym Sudanka owija szczelnie swoje ciało od stóp po głowę (za wyjątkiem twarzy). 5 To zasadniczo sproszkowana ruda antymonowa. Więcej na ten temat zobacz: Cloudsley, 1984, s. 66. 6 Biżuteria, w szczególności złota, dla kobiet sudańskich to sprawa nadzwyczajnej wagi. Po­ siada ona ogromne znaczenie estetyczne, ale także magiczne. Wierzy się, że przynosi kobiecie szczęście i sprawia, że jest bardziej płodna. 1 W folklorze tych stron wody Nilu mają uniwersalny charakter oczyszczający— neutralizują­ cy działanie złych mocy. Już sam widok rzeki ma niekiedy cudotwórcze właściwości. Ludzie star­ si często piją wodę tylko z rzeki, twierdząc, że jest zdrowsza. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 161 z krwią. Jedna z moich rozmówczyń opowiedziała mi historię kobiety, która celowo skaleczyła się przed wizytą u ciężarnej, by doprowadzić u niej do poronienia, a w rezultacie, by samej móc zajść w ciążę. Tabu krwi obejmuje również najbliższe otoczenie przyszłej matki. Żaden gospodarz w okresie ciąży żony nie odważy się osobiście zabić jakiegokolwiek zwierzęcia. Przed działaniem tych i innych złych mocy kobietę chronią uniwersalne amulety, używane powszechnie na co dzień, takie jak: najróżniejsze fetysze zawieszane nad wejściem do domostwa8 czy zwykłe hidżiaby. Przede wszyst­ kim jednak ma ona do dyspozycji zwyczajowy zestaw apotropeicznych przed­ miotów, mających ją strzec w szczególności w okresie połogu. U okolicznych Fellata9 kupowane są paciorki z muszelek, które przyczepia się do włosów lub nosi jak bransoletkę. Zamiast muszli może być to także rybi kręgosłup. Mocą ochronną obdarzona jest nadto podobizna białego człowieka10; wy­ grawerowana na sygnecie albo umieszczana na medalionie, zawieszanym później na szyi. Elementem stroju każdej przyszłej matki staje się również długa, srebrna igła wetknięta we włosy. Ochronne właściwości posiadają nadto różne kamienie, zwłaszcza te przypominające kolorem bursztyn. Przez cały okres połogu apotropeiczny charakter posiada także gałąź palmy trzymana zazwyczaj pod łóżkiem kobiety. Mimo trudnego okresu ciężarna kobieta powinna zawsze wyglądać pięk­ nie, promieniować szczęściem, nosić piękne, kolorowe stroje, które też z oka­ zji ciąży powinien kupić jej mąż11. Krótko mówiąc, ma być dumna ze swojego błogosławionego stanu. Zalecane jest również, by przez cały ten okres ota­ czała się kobietami powszechnie uważanymi za szczęśliwe12. Gdy zbliża się czas przyjścia na świat dziecka, kobieta zanosi nad rzekę odrobinę jedzenia. Ma to zapewnić jej łatwy poród. Natomiast gdy poród opóź­ nia się, kobieta kropiona jest wodą z Nilu. Kolejną skuteczną metodą przy­ spieszającą rozwiązanie ma być kilkakrotne przejście brzemiennej pod wiel­ błądem lub osłem. Inni z tym problemem radzili sobie poprzez rzucenie przez drzwi izby, w której ma odbyć się poród, garści ziarna. Barclay (1964, s. 408) 8 Są to najczęściej wspomniane poprzednio zwierzęce rogi; także martwe zwierzęta i oberżyna. 9Terminem tym ogólnie określa się emigrantów z Afryki zachodniej. 10„Biały człowiek” w wielu kulturach uważany jest za osobę nadzwyczajną, posiadającą sze­ reg cech (władza, bogactwo, uroda) czyniących z niej osobę szczęśliwą. Dlatego też chętnie umiesz­ cza się jego podobiznę na ścianach domów lub na biżuterii, aby niejako zapewnić sobie cząstkę jego pomyślności. Fenomen ten ma szczególne znaczenie w trakcie ciąży i dzieciństwa. 11Narodziny dziecka to drugie obok ślubu wydarzenie, z którego okazji kobieta zwyczajowo obdarowywanajest nowymi strojami. 12Za taką osobę uważa się kobietę, która posiada co najmniej dwójkę dzieci. Ludzie określani tym mianem cieszą się nie tylko dużym poważaniem, ale także przypisuje się im magiczne właści­ wości. �162 Maciej Kurcz zanotował, że zwyczaj ten to ofiara przeznaczona dla świętego, mającego szczególnie pomagać kobietom w porodzie. Gdy jest to pierwszy poród, kobieta rodzi w rodzinnym domu. Bezpośred­ nio przed porodem dokładnie sprząta się izbę, wybiera najlepsze łóżko i matę. Bez przerwy palone jest kadzidło. Dla odpędzenia złych duchów pod łóż­ kiem umieszcza się ostry, żelazny przedmiot oraz gałązkę palmy. Niektóre kobiety zapewniały, iż trzeba także wystawić przed izbę miskę z odrobiną zboża. W części pomieszczenia, gdzie ma odbywać się poród, drąży się nie­ wielki dołek lub umieszcza metalowe naczynie na krew porodową, by póź­ niej z łatwością móc usnąć ją z domu. Uważa się ją za rytualnie nieczystą i bardzo niebezpieczną. Poród przyjmuje lokalna akuszerka (daja)13w asyście przynajmniej dwóch doświadczonych kobiet z sąsiedztwa. Ważne jest jednak, aby ciężarna kobie­ ta oficjalnie poprosiła je o pomoc. W innym wypadku mogą one nie stawić się. Przez pierwsze dni po porodzie do nich właśnie będzie należała więk­ szość obowiązków w zagrodzie młodej matki. Kobieta rodzi na łóżku w pozycji leżącej, a nie jak kiedyś w kucki, trzy­ mając się nad głową tkaniny przywiązanej do belki stropowej; a od tyłu bę­ dąc wsparta o drewniany filar (al Tayib, 1955, s. 4,5). Urodziny dziecka oznaj­ mia charakterystyczny radosny pisk kobiet (zagaruta). Jak mnie zapewniano, głośniejszy i dłuższy w przypadku chłopca, cichszy i krótszy, gdy przyjdzie na świat dziewczynka. Dziecko obmywa się oliwą14i wodą, zawija w czystą chustę i oddaje matce. Akuszerka zaszywa ranę, gdyż każdy poród, ze wzglę­ du na obrzezanie, wymaga mniejszej lub większej ingerencji chirurgicznej. Kobietę i jej dziecko usadawia się na wcześniej przygotowanym łóżku. Bez­ 13 Od początków XX wieku rozpoczęto szkolenie akuszerek, ucząc je, jak odbierać porody, opiekować się kobietami i dziećmi w połogu czy nawet dokonywać obrzezania (sunnickiego) dziew­ czynek. W chwili obecnej większość miast sudańskich i niektóre, bardziej cywilizowane obszary wiejskie posiadają już taki właśnie na wpół przeszkolony personel położniczy. Sytuacja wygląda jednak inaczej w miarę oddalania się od większych ośrodków. Tam często nadal funkcję tę mu­ szą spełniać tradycyjne akuszerki, bez medycznego przygotowania (Kenyon, 1991, s. 87, 99). W badanych przeze mnie wsiach wszystkie położne były po odpowiednich kursach w Dongoli. W każdej wsi jest przynajmniej jedna taka kobieta, a w miejscowości ed-Ghaddar aż trzy. Oprócz porodów akuszerki wykonują także operację obrzezania u dziewcząt. Zasadniczo akuszerki opła­ cane są przez państwo. W praktyce jednak sprawa ta wygląda różnie, a za swoje usługi wiejskie położne otrzymują pieniądze od ludzi, bezpośrednio po wykonaniu zabiegu. Są to różne kwoty, w zależności od kondycji materialnej rodziny. Ponadto zawsze przypada im część mięsa ofiarne­ go zwierzęcia. Akuszerka pełni niezwykle ważną, złożoną funkcję w Sudanie. Ze względu na charakter swojej pracy i umiejętności dokonuje ona nie tylko operacji obrzezania kobiet. Nierzadko także prowa­ dzi obrzędy związane z kultem zaar czy zajmuje się znachorstwem. Zawód akuszerki, choć wiąże się z niezwykle ważnym dla każdego aspektem życia, nie należy do specjalnie cenionych i wybierajągo raczej kobiety z niższych warstw społecznych (Kenyon, 1991, s. 98). 14W tym zakątku Afryki, podobnie jak w wielu innych krainach, oliwie przypisuje się pewne magiczno-lecznicze właściwości, zwłaszcza mające związek z płodnością. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 163 pośrednio po porodzie, dla wzmocnienia, podaje się kobiecie kawę oraz spe­ cjalny wywar z daktyli — tzw. medida min beleh. Potem do izby wpuszczany jest mąż i reszta rodziny. W bogatych domach, w szczególności gdy urodzi się chłopiec, w chwilę później może mieć już miejsce dziękczynna ofiara ze zwierzęcia, a następnie mała uczta dla najbliższej rodziny. Niektóre rodziny celebrują trzeci dzień po narodzinach i organizują małą uroczystość dla naj­ bliższych (talta). W znakomitej większości jednak ma ona miejsce dopiero z okazji s imaj ii, siedem dni po urodzinach dziecka. Rokroczne celebrowanie rocznicy urodzin jest w Sudanie tradycją nową. Tylko niektórzy celebrują trzy pierwsze. Wtedy zgodnie z europejskim obyczajem na stole ma pojawiać się rodzaj tortu ze świeczkami. Pozostałości związane z porodem zaraz po nim wyrzuca się do rzeki, trak­ tując je jako rytualnie nieczyste. Inaczej postępuje się z pępowiną lub łoży­ skiem. Zakopuje się je pod progiem bądź w sąsiedztwie szkoły, meczetu czy grobowca świętego. Wierzy się, iż będzie to miało wpływ na przyszłość dziec­ ka. We wsi ed Ghaddar łożysko wyrzuca się do rzeki. Nad Nil niesie je bab­ cia, cały czas powtarzając „idź i wróć”. Pępowinę natomiast z reguły zakopu­ je się wraz z chlebem i daktylami w obrębie domostwa. Pierwsze dni niemowlęcia uważane są za najbardziej niebezpieczne. Ani przez chwilę nie zostawia się go samego, gdyż zły duch może je podmienić (Trimingham, 1965, s. 173). Według ludowej demonologii, w szczególności na noworodka czyha stara wiedźma Umm es Subjana. Niegdyś miała ona sama stracić dziecko, dlatego też z zazdrością patrzy na każde nowo narodzone nie­ mowlę. Zazwyczaj to jej właśnie przypisuje się wszelkie zgony noworodków aż do czterdziestego dnia po porodzie. Matka, która straciła już kiedyś dziecko, maluje na czole noworodka kok­ iem siedem pionowych linii. Zmywa je następnie kolejno przez siedem dni. Wśród Nubijczyków Danagla praktykowany jest natomiast stary zwyczaj kre­ ślenia kohlem na czole dziecka znaku krzyża15. Tą samą substancją dekoruje się zaraz po porodzie powieki dziecka i matki. Również przez siedem pierw­ szych dni babcia, dwa razy dziennie nad uchem dziecka płci żeńskiej, uderza w miedzianą miseczkę aplikatorem do nakładania kohlu. Wszystko po to, by odpędzić od niemowlęcia złe duchy. Gdy z dzieckiem zaczyna być naprawdę źle, czoło niemowlęcia smaruje się oliwą. Popularny jest amulet harasat, 15 Istnieją liczne dowody świadczące o częstym niegdyś użyciu w muzułmańskim Sudanie znaku krzyża jako środka apotropeicznego (Trimingham, 1965, s. 181; Vantini, 1982, s. 26; el Tayib, 1955, s. 7). Informowano mnie, że w przeszłości znak krzyża często rysowany był na chlebie. W trakcie archeologicznego rekonesansu na wyspie Tangasi, Polska Połączona Ekspedy­ cja Archeologiczna do Doliny Nilu Środkowego odnalazła współczesny piec gliniany ozdobiony znakiem krzyża. Stefan Jakobielski wspomina popularny u Nubijczyków Mahas zwyczaj kreśle­ nia znaku krzyża dla ochrony worków ze zbożem. Być może jest to relikt chrześcijańskiego okre­ su dziejów Sudanu. �1 64 Maciej Kurcz zwitek papieru z magiczną inskrypcją sporządzoną przez lokalnego świąto­ bliwego męża. Talizman ten ma chronić dziecko przez czterdzieści dni od dnia jego narodzin, by później zostać zastąpionym przez zwykły hidżiab. Dziecku zakłada się również na szyję złotą monetę — nazywaną gineh. Za­ sadniczo przez pierwsze siedem dni nikt nie odwiedza młodej matki i jej dziec­ ka. Wyjątkiem są kobiety z rodziny i sąsiedztwa. Te nieustannie czuwają nad kobietą i jej obejściem. Często, gdy rodzice są szczególnie zabobonni, płeć dziecka może być utrzymywana w tajemnicy. Po upływie siedmiu dni, gdy wszystko jest w porządku, jak nakazuje mu­ zułmański obyczaj, ma miejsce uroczysta simaja. Na śniadanie sprasza się sąsiadów, rodzinę oraz przedstawicieli wiejskiej biedoty. Jeżeli wymaga tego liczba zaproszonych gości, ustawia się przed domem prowizoryczne zadasze­ nie, pod którymi rozściela się maty. Uczta wtedy przenosi się z wnętrza domu na ulicę. Dzięki temu każdy wie, że może przyłączyć się do wspólnego posił­ ku. Urodziny dziecka to zawsze powód do świętowania dla całej lokalnej spo­ łeczności. Uliczne przyjęcie jest również pretekstem do zamanifestowania tak swojej radości, jak i zamożności. Ci zamożniejsi właśnie zapraszają często miejscowych grajków czy derwiszy, a pod wieczór odprawiany jest dzięk­ czynny zikr16. Nikt w ten dzień nie szczędzi pieniędzy; organizuje jak najbar­ dziej wystawne przyjęcie, zwłaszcza gdy narodzi się chłopiec. Wcześnie rano uroczyście zarzyna się owcę. Dokonać tego może każdy mężczyzna, za wy­ jątkiem ojca dziecka17. Odrobina krwi ofiarnego zwierzęcia rozsmarowywana jest na czole niemowlęcia. Gdy nie stać ojca na poświęcenie zwierzęcia, przygotowuje się specjalną potrawę z ryżu, chleba i mięsa (fatła), którą na­ stępnie symbolicznie dzieli się między gości, na siedem półmisków. Uroczy­ ste śniadanie przygotowują wspólnie kobiety z sąsiedztwa. Ich praca przebie­ ga w sposób bardzo uporządkowany i sprawny. W tym czasie zaproszeni goście składają gratulacje szczęśliwemu ojcu i jego rodzinie. Każdy odwiedza mat­ kę i jej dziecko, obdarowując je pieniędzmi wsuwanymi pod poduszkę. Przede wszystkim jednak w ten dzień wybiera się imię dziecka. Wzywa się sędziwego mężczyznę, cieszącego się moralnym i religijnym autorytetem; zwykle jest to czcigodny szejch lub imam miejscowego meczetu. Ten bierze dziecko na ręce i szepcze mu trzykrotnie jego imię. Jego wybór należy w pierwszej kolejności do rodziców. Przy czym podobno w przypadku chłop­ ca decydujący głos należy do ojca, a w przypadku dziewczynki bardziej ma liczyć się zdanie matki. Gdy urodzi się pierwsze dziecko, nadaje się mu za­ zwyczaj imię Mohamed lub Fatima. Często również jego imię może upamięt­ niać dziadków lub jakiegoś innego zacnego przodka. Zdarza się także, iż o radę pyta się świątobliwego szejcha. Powszechnie wierzy się, iż imię ma 16Pół śpiewane, pół recytowane imiona Boga. 17Zakaz ten związany jest ze wspomnianymi już wierzeniami muszahara. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 165 duży wpływ na przyszłość dziecka, poniekąd także chodzi tutaj o pewnego rodzaju błogosławieństwo dla niego18. W Sudanie cieszą się popularnością te same imiona, co w większości muzułmańskich krajów. Zasadniczo, w przypadku dzieci płci męskiej, są to imiona nawiązujące do Mahometa (Hamid, Mahmud czy Ahmed), Boga (Abdalla, Dafalla), rodziny Proroka (Hassan czy Husein) czy czcigodnych i sław­ nych bohaterów islamu (Mahdi). Znaczącym źródłem inspiracji w kwestii nadawania imion są kalendarze z 99 imionami Boga wiszące w każdym do­ mostwie czy sklepie. W przypadku dziewczynek również dobór imienia kon­ centruje się raczej na rodzinie Proroka (eł Tayib, 1955, s. 12, 13). Przy czym należy zauważyć, że ostatnimi czasy popularyzują się w szybkim tempie naj­ różniejsze imiona z innych krajów muzułmańskich, rzadko dotychczas tutaj spotykane. Być może jest to zasługą telewizji, a szczególnie popularnych egip­ skich telenowel. Natomiast w oficjalnej tytulaturze zupełnie brak jest imion nubijskich. Barclay (1964, s. 414) zanotował, iż nierzadko dzieci mają dwa imiona. Jedno oficjalne i wybrane przez ojca oraz drugie wybrane i używane przez matkę. W okresie przedszkolnym, kiedy dziecko pozostaje pod opieką matki i jej krewnych, matczyne imię to jedyne, z którym ma się ono utożsamiać. W rejonie moich badań zaobserwowałem jedynie, że bardzo często małe dziewczynki nazywa się Umm Abu ‘a („matka mojego ojca”). Zwracają się tak do niej zarówno rodzice, jak i całe otoczenie. Z czasem dziecko może zyskać także przezwisko. Często towarzyszy ono człowiekowi przez całe życie, tak jak wszędzie wyrażając jakąś cechę cha­ rakteru, zabawne wydarzenie lub po prostu wykonywaną profesję. W przeci­ wieństwie do oficjalnych imion, wśród przezwisk zdarzają się jeszcze słowa o nubijskim rodowodzie (np. raczej pogardliwe nogut — sługa). Zupełnie natomiast nie przywiązuje się wagi do muzułmańskiej tradycji agiga — postrzyżyn. Pierwsze włosy obcina się kilka miesięcy po narodzinach raczej bez specjalnego ceremoniału. Kiedyś jedynie pozostawiano dziecku ko­ smyk włosów i ofiarowywano go jakiemuś świętemu, a następnie, gdy nada­ rzała się odpowiednia chwila, ścinano go przy grobie patrona, często przy tym ucztując i bawiąc się19. Podobnie, gdy dziecko chorowało, obiecywano kosmyk jego włosów jakiemuś świątobliwemu mężowi (el Tayib, 1956, s. 56, 57). Nim to jednak nastąpi, musi skończyć się czterdziestodniowy okres od­ osobnienia kobiety. Wynika on zarówno z przekonania, iż matka przez pe­ wien czas po porodzie pozostaje w stanie rytualnej nieczystości {haram), jak 18Oczywiście jest to ślad iście magicznego traktowania imienia — nieobcego chyba żadnej tradycyjnej kulturze. 19Na początku XX wieku zwyczaj ten był żywy wśród mieszkańców Górnego Egiptu (Black­ man, 1927, s. 84, 85). �166 Maciej Kurcz i z tego, że nadal czyha na nią i jej dziecko szereg nadprzyrodzonych niebez­ pieczeństw. Kobieta nie tylko nie może opuszczać zagrody, ale w ogóle wsta­ wać z łóżka. Pod łóżkiem przez cały czas chroni ją jakiś ostry, żelazny przed­ miot: nóż, topór lub motyka. Na nadgarstku zawiązany pozostaje apotropeiczny dżirtig. Ponadto, w przypadku gdy dziecko jest płci żeńskiej, matka pod po­ duszką trzyma jeszcze żelazny aplikator do kohlu. Pod ręką na taboreciku znajduje się Koran. Cały czas przy łożu pali się kadzidło. Wszystko po to, by zapewnić kobiecie maksimum ochrony przed czyhającymi na nią niebezpie­ czeństwami nadprzyrodzonej natury. Przez okres piętnastu, a niekiedy czter­ dziestu dni w izbie, w której miał miejsce poród i gdzie teraz leży matka z dzieckiem, nie sprząta się. Nie wynosi się też z niej żadnego przedmiotu. Dba się, aby kobieta, mimo iż nie opuszcza izby, wyglądała pięknie i szczę­ śliwie. Zawsze przystrojona jest w efektowny i kolorowy tob, a jej skóra po­ kryta jest henną i kohlem. Podobnie jak przez całą ciążę powinna manifesto­ wać swoje szczęście. W tym trudnym dla rodziny okresie uaktywnia się instytucja pomocy sąsiedzkiej. Teraz to na kobietach z sąsiedztwa spoczywa wysiłek opieki nad młodą matką oraz jej domem. Dziecko ubierane jest w dwuczęściowe śpioszki, zakupione jeszcze w cza­ sie ciąży na pobliskim targu. Matka trzyma je cały czas przy sobie na dużej, strojnej poduszce z nieprzemakalnego materiału. W nocy nakrywa je dodat­ kowo kawałkiem swojej szaty. Czterdziestego dnia (Arbain el Wilada) ma miejsce uroczysta procesja ko­ biety nad Nil, która ostatecznie kończy okres marginalizacji20. Matka przyodziewa nowe szaty, gdyż musi się podobać „mieszkańcom rzeki”. Nad Nil towarzy­ szą jej w radosnym, rozśpiewanym orszaku inne niewiasty. Wszyscy winni się uśmiechać. Od tego zależy przyszłość dziecka. Nad brzegiem rzeki matka do­ konuje ablucji siebie i dziecka (siedmiokrotnie zanurza je w wodzie). Następ­ nie do rzeki wrzucane są wszystkie przedmioty związane z niemowlęciem przez pierwsze czterdzieści dni jego życia. W końcu Nil i jego „mieszkańcy” obda­ rowywani są darami: słodyczami i zbożem. Niektórzy wspominali, że dziec­ ku wtedy daje się na szczęście zielony listek. Rytuał kończy radosny pisk kobiet. Po tym wszystkim młoda matka wraca do normalnego życia21. Czterdziestodniowy okres kwarantanny22 obowiązuje kobietę nawet wtedy, gdy dziecko narodzi się martwe. Tak samo okres ten kończy ablucja w wodach 20Niektórzy mieszkający daleko od rzeki wybierają się do miejscowej studni. W szczególno­ ści czyniły tak rodziny byłych koczowników, które przejęły ten zwyczaj od Nubijczyków. 21 Nie sposób nie ulec wrażeniu, iż moment ablucji matki i dziecka w wodach Nilu przypomi­ na chrześcijański chrzest. Co więcej wśród Koptów czy etiopskich chrześcijan istnieje zwyczaj chrzczenia dzieci czterdziestego dnia od narodzin. Być może mamy tutaj znów do czynienia z ostatnim reliktem chrześcijaństwa, niegdyś religii tego zakątka Afryki? 22 Czterdziestodniowa kwarantanna to bardzo stary zwyczaj, znany wielu kulturom basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 167 Nilu. Jeżeli dziecko urodzi się martwe, nie chowa się go na cmentarzu, a raczej w domu lub jego pobliżu. W trakcie wykopalisk archeologicznych odnalezio­ ne zostały szczątki niemowlęcia wetknięte w ścianę średniowiecznego domu. W.S. Blackman (1927, s. 67) wspomina, iż w Górnym Egipcie istniał zwyczaj chowania płodu w obrębie domostwa. Wierzono, iż przez to może się on odro­ dzić ponownie w brzuchu matki. W Omdurmanie natomiast jeszcze nie tak dawno praktykowany był zwyczaj wrzucania martwych noworodków do Nilu (el Tayib 1955, s. 6). Gdy dziecko umrze w ciągu pierwszych dni po urodzeniu, chowa się je w specjalnej części cmentarza lub po prostu zakopuje na pustyni. Do nadzwyczaj delikatnych problemów w kraju islamskim należy aborcja. W każdym tzw. prostym społeczeństwie, w którym dzieci uważane są za naj­ większe szczęście, kwestia usuwania ciąży stanowiła zawsze zjawisko mar­ ginalne i zdecydowanie potępiane. Nie inaczej sprawa ta wyglądała w Su­ danie (Ahmed, 1939, s. 42). Obecnie jednak także i to uległo zmianie. Na prowincji północnosudańskiej zdarzają się pozamałżeńskie kontakty seksual­ ne, a w konsekwencji także ciąże. Oczywiście staje się to powodem wielkie­ go nieszczęścia. Dziewczyna wtedy zawsze poszukuje pomocy u innej „do­ świadczonej” kobiety lub u akuszerki. Zwykle zabieg polega na wprowadzaniu do pochwy jakiegoś przedmiotu (najczęściej gałęzi uszer — Calotropis procera, krzewu, który wydziela pewnego rodzaju żrącą substancję) w celu uszko­ dzenia płodu, wywołaniu krwawienia lub stanu zapalnego. Gdy ta metoda zawiedzie, szuka się pomocy w szpitalu. Zawsze jednak w dużej tajemnicy. Znane są również pewne sposoby zapobiegania ciąży. Uważa się, że owoc rycynowca zabezpiecza kobietę przed ciążą na okres jednego roku. Podobne właściwości ma posiadać mieszanka octu i soku z limonki. Dzieciństwo i wychowanie Okres przedszkolny to dla dziecka czas beztroski i swobody. Pozwala się mu niemal na wszystko, byle nie przeszkadzało ojcu i jego gościom. Nie przy­ kłada się również zbytnio wagi do wychowania, nawet do tak podstawowych zabiegów jak czynności związane z toaletą. Tylko nieliczni próbują przyuczyć dzieci do korzystania z nocników, a gdy dziecko zaczyna raczkować, kon­ struuj ą prowizoryczny chodzik. Zasadniczo uważa się, że na wszystko przyj­ dzie czas. Nie oznacza to jednak, iż dzieci pozostawione są same sobie. Cały czas znajdują się pod opieką starszego rodzeństwa, babci lub matki. To ona, gdziekolwiek by się nie wybrała, zabiera niemowlę sztywno przytwierdzone do jej boku, nakryte kawałkiem jej szaty. Również w nocy dziecko nie roz­ staje się z matką i śpi wraz z nią na jednym łóżku. Dopiero gdy nieco podro­ śnie zamawia mu się u wiejskiego stolarza osobne łóżko, będące miniaturą łoża dorosłych. Od mniej więcej drugiego roku dzieckiem ma w szczególno­ �168 Maciej Kurcz ści zajmować się babcia. To ona wnosi zasadniczy wkład w naukę mówienia dziecka, a później także w proces socjalizacji. Dokonuje ona tego poprzez ludowe pieśni, opowiadania, a nade wszystko przez zagadki hudżia23. Natomiast rola ojca w początkowym okresie rozwoju dziecka jest mini­ malna. Nie interesuje się on w szczególny sposób swoimi pociechami; chyba że w domu pojawiają się goście. Wtedy sadza je na kolana lub bierze na ręce. Po chwili jednak oddaje je matce. Placem zabaw sudańskich dzieci jest wiejska ulica, w szczególności oko­ lice sklepu. Tam przecież dzieją się najciekawsze rzeczy. Dzieciom nie kupu­ je się gotowych zabawek; lalki lub miniaturowe samochody nadal należą do rzadkości. Dzieci, a poniekąd także rodzice, zdani są prawie wyłącznie na własną pomysłowość. Do najczęstszych należy widok chłopców bawiących się gałęziami zamienionymi w łuk, w procę lub latawiec. Bardzo popularne są także dwa kółka i rodzaj kierownicy przyczepione do patyka, a służące dzieciom do zabawy w jazdę samochodem. Do przydomowych drzew mocu­ je się natomiast prowizoryczne huśtawki ze sznura i zużytej opony. Wiejskie dzieci mają również zestaw zabawek domowej roboty, wykonanych przez ich rodziców. Najliczniejsze są makiety samochodów zrobione z aluminiowych puszek lub tektury, niewiarygodnie wierne jak na użyte materiały, przez co nie­ rzadko będące prawdziwymi arcydziełami. Dziecięcymi zabawkami są także trzymane w domu zwierzęta. Są one rozrywką najmłodszych, często traktowa­ ne w bardzo niehumanitarny sposób. Nikt jednak nie robi z tego problemu. W miarę dorastania wiejskie dzieci opanowują i inne formy rozrywki. Ogromną popularnością cieszy się piłka nożna. Plac z dwoma prowizorycz­ nymi bramkami na skraju wsi i pustyni to charakterystyczny element lokal­ nego krajobrazu. Popularne, i to nie tylko wśród najmłodszych, są rodzaje warcabów safradziat i bardziej skomplikowana sidża. W obu przypadkach pola rysuje się na piasku, a za pionki służą drobne kamienie lub pestki dakty­ li. W nocy zaś, przy świetle księżyca, bawi się w chowanego (desdes). Jako pierwsze pozbawione swobody zostają dziewczynki. Już czterolet­ nie przyucza się do rozmaitych prac domowych. Pomagają one swym mat­ kom w sprzątaniu czy zbieraniu chrustu, by w końcu całkowicie zastąpić je w pewnych codziennych czynnościach. Dziewczynki bardzo ważną rolę spełniają, opiekując się młodszym rodzeń­ stwem, którym matka często z powodu urodzenia kolejnego dziecka zajmować się nie ma czasu i siły. Nie bez przyczyny mówi się, że kobieta szczęśliwa to ta, która posiada wiele córek. Od wczesnych lat dziewczynki uczą się także przy­ pisanych kobietom norm zachowań: odpowiedniego sposobu mówienia, ubie­ rania czy poruszania. Stopniowo zabrania się im przebywać z chłopcami i ba- 23 Hudżia — „mądrość” to opowieści-zagadki, opowiadane dzieciom tylko w nocy. Podobnie jak w przypadku gry na tamburze, opowiadane za dnia mogłyby sprowadzić nieszczęście. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 169 Fot. 3 Kobieta z tatuażami bliznowymi, fot. M. Kurcz, ed Ghaddar 2004 r. �170 Maciej Kurcz Fot. 4. Mężczyzna z tatuażem bliznowym, fot. M. Kurcz, Stara Dongola 2004 r. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 171 wić się na wiejskiej ulicy. W końcu również wymaga się od nich noszenia na głowie chusty. Jest ona wymownym znakiem wchodzenia dziewczynek w okres dojrzewania (fot. 1). Dojrzewające dziewczyny chowane są twardszą ręką aniżeli chłopcy. Ich życie zdeterminowane jest wieloma restrykcjami, wypływającymi z towarzy­ skich norm obowiązujących muzułmanki. Zasadniczo nie powinny opuszczać domostwa, jeżeli już, to nigdy same, najlepiej w towarzystwie matki lub bra­ ci. W innym wypadku dziewczyna może zostać posądzona o złe prowadzenie się i stać się obiektem plotek. W razie nienależytego zachowania, ojciec nie waha się wobec córki stosować kary cielesnej. W miarę dojrzewania świat dziewczyny zawęża się do murów obejścia. Nie należy jednak sądzić, iż jej życie jest nieszczęśliwie. W rodzinnym domu czuje się naturalnie i pewnie. Tam też ma wiele obowiązków i rozrywek wespół z licznym rodzeństwem. Jej życie towarzyskie na zewnątrz domu mimo szeregu ograniczeń istnieje, w szczególności gdy w okolicy ma miejsce jakaś uroczystość. Jest to powód wielkiego podniecenia i gorączkowych zabiegów upiększających. Dziewczy­ na dobrze wie, że na takiej zabawie pozna zapewne swojego przyszłego męża. Pozycja dziecka płci żeńskiej w patriarchalnej rodzinie sudańskiej jest zde­ cydowanie najniższa. Trzeba zdawać sobie sprawę z ogromnej presji psycho­ logicznej, w jakiej znajduje się tam dziewczynka. Okazuje się jej mniej miło­ ści i uwagi, a nakazuje szczegółowy kodeks zachowań, którego ze względu na wiek nie jest w stanie zrozumieć. Choć uważa się, że chłopców można dłużej traktować liberalnie, to rów­ nież i ich, od wczesnych lat, angażuje się do rozmaitych prac — naturalnie związanych ze światem mężczyzn. Często zobaczyć można ojca i jego kilku­ letniego syna na targu robiących zakupy czy wspólnie doglądających pasą­ cych się zwierząt. Malec coraz częściej zaczyna przebywać z mężczyznami. Pozwala mu się usługiwać przy stole i uczestniczyć we wspólnych, męskich posiłkach. Uczy się go, jak należy zachować się w towarzystwie. W końcu ojciec zaczyna zabierać syna na uroczystości religijne: na zikr czy na piątko­ we modły. Przy tym wszystkim ulega zmianie chłopięcy strój. Dziecięce ciusz­ ki w iście europejskim stylu zastępuje typowo męski przyodziewek; biała długa koszula oraz piuska lub turban na głowę24. Ważną rolę odgrywa system kar i nagród. W Sudanie, tak w szkole, jak i w domu, na porządku dziennym stosowane są kary cielesne w przypadku różnego rodzaju niesubordynacji dzie­ ci, a gałązka palmy pełni tę samą wymowną funkcję, co dla europejskich dzieci 24 Paroletnie dzieci ubiera się bez specjalnych reguł; wedle uznania i zamożności rodziców. Co ciekawe, dominuje w dziecięcej garderobie strój w iście europejskim stylu: bluzy lub koszulki z popularnymi w Europie bohaterami dziecięcych filmów animowanych. Dopiero w miarę dora­ stania, dziecko ubiera się w tradycyjny sposób— będący miniaturą stroju rodziców. Definitywnie porzuca się europej ską modę wraz z pójściem dziecka do szkoły — przynajmniej na jakiś czas. �172 Maciej Kurcz pasek czy kiedyś rózga. Jeżeli chodzi o zakazy, bardzo często rodzice straszą swą pociechę nadprzyrodzonymi stworami (np. mieszkańcami Nilu) lub człon­ kami innych, nielubianych grup etnicznych (np. Cyganami). Zasadniczo od wczesnych lat dzieci przyuczane są do swoich przyszłych ról. Nie jest to żaden sformalizowany proces. Dzieci uczą się spontanicznie; biorą udział w pewnych czynnościach, podpatrując i naśladując rodziców oraz ich otoczenie. Bardzo szybko stają się również ważnym elementem rodzin­ nego kręgu, świadczącym o szczęściu, poniekąd także o jego ekonomicznym i produkcyjnym potencjale. Warto zauważyć, iż tradycyjny system wycho­ wawczy nie ogranicza się tylko do rodziny, ale także obejmuje ród, grupę społeczną i wiekową. Wszystkie te społeczności w równym stopniu pełnią rolę w procesie socjalizacji jednostki. W tradycyjnych społeczeństwach jednostka we wczesnym okresie życia musiała przejść cały szereg zwyczajowych operacji okaleczenia, mających zarówno podkreślić urodę, jak i zamanifestować przynależność etniczną czy społeczną. I tak w badanych przeze mnie wsiach wszystkim dziewczynkom przekłuwa się uszy, aby mogły nosić kolczyki. Dziecko otrzymuje je w pre­ zencie najczęściej z okazji simajii. W przeszłości natomiast w zwyczaju było noszenie okrągłego kolczyka przyczepionego do prawego nozdrza. Obecnie widok kobiety z taką ozdobą należy już raczej do rzadkości. Być może wy­ stępuje on jeszcze u niektórych grup koczowniczych25. Zupełnym natomiast przeżytkiem jest noszenie kolczyków przez chłopców26. Jak informuje Bar­ clay (1964, s. 443), operacji przebijania ucha pierworodnego syna miała do­ konywać kiedyś siostra ojca. Nim dzieci osiągnęły pełnoletność, poddawano je również zabiegowi skaryfikacji — tatuowania bliznowego27. Dokonywał jej miejscowy specjalista (szelak lub szelaha w przypadku kobiety) za pomocą ostrego narzędzia przy­ pominającego brzytwę (matua lub po porostu mus — brzytwa). Nie towarzy­ szyły temu raczej żadne specjalne uroczystości. Dziecko przechodziło opera­ cję około dziesiątego roku życia, gdy, jak mnie informowano, policzki stawały się pełniejsze. Obecnie, tak na obszarze moich badań, jak i innych zakątków muzułmańskiego Sudanu, raczej nie przeprowadza się już tego rodzaju prak­ tyk28. Charakterystyczne blizny (szillukh) zobaczyć można jeszcze powszech­ nie u ludzi starszych, rzadziej u osób w średnim wieku (fot. 3, 4). 25Urozmaicony etnicznie targ w ed Debba to jedyne miejsce, gdzie spotkałem kobiety noszące tego rodzaju ozdoby. 26 Burckhardt (1987, s. 141) zanotował na początku XIX wieku, iż wszyscy młodzi chłopcy w Nubii nosili w uszach kolczyki. El Tayib (1964, s. 58) twierdzi, że zwyczaj ten służył zmyleniu złego ducha czyhającego na życie chłopca. 27 Opis tej operacji można znaleźć między innymi u Barclay’a (1964, s. 445). 28 Barclay (1964, s. 446) podaje, że zwyczaj ten zaczął tracić popularność mniej więcej po I wojnie światowej. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 173 U mężczyzn obyczaj ten związany był przede wszystkim z tożsamością etniczną; każdy detal nacięć wskazywać miał na przynależność plemienną, a nawet z jakiego rodu się dana jednostka wywodziła (Barclay, 1964, s. 443, Błażyński, 2003a, s. 37). Na obszarze moich badań, różnorodność motywów skaryfikacji odzwierciedlała złożoność etniczną tego terenu. Zasadniczo jed­ nak u tamtejszych plemion był to ten sam schemat: trzy pionowe (Danagla) lub poziome linie na obu policzkach (Bederija). Dla kobiet natomiast był to zabieg przede wszystkim o charakterze upięk­ szającym, a głębokość czy szerokość nacięć stawała się powodem do dumy i zazdrości (Kenyon, 1991, s. 57). W rezultacie kobiece blizny były większe i głębsze. Względy estetyczne okazały się na tyle silne, iż zwyczaj ten prze­ trwał dłużej wśród kobiet niż u mężczyzn (Barclay, 1964, s. 443). Rzeczywi­ ście, to u kobiet najczęściej możemy podziwiać wymierającąjuż sztukę ska­ ryfikacji. Nadal również jest ona obiektem zachwytu. W Sudanie północnym operacje wykonywania różnego rodzaju blizn miały i mają głębsze znacze­ nia. Świadczyły między innymi o przeżywanej żałobie, utracie bliskiej osoby lub mogły mieć charakter apotropeiczny (Barclay, 1964, s. 443,444; Błażyń­ ski, 2003a, s. 39). Nadal bardzo popularne jest natomiast wykonywanie niewielkich nacięć (naddaraf) na skroniach w celach leczniczych. Mają one być skuteczne przy różnego rodzaju problemach z oczami. Niezwykle zręcznymi w tej materii są emigranci z Afryki Zachodniej — tzw. Fellata oraz zwykli, doświadczeni starsi ludzie. U niektórych kobiet również podziwiać można różnego rodzaju tatuaże. Wykonywano je dla ozdoby dojrzewającym dziewczynkom. Były to proste geometryczne wzory na policzkach lub ramionach. Obecnie mają je już tylko niektóre starsze niewiasty. Częściej natomiast zobaczyć można wieśniaczkę z wytatuowaną— zabarwioną dolną wargą (szelufa). Wykonuje się to, nakłu­ wając równocześnie kilkoma igłami wargę, a następnie wcierając kohł. Ten zabieg, także o upiększającej funkcji, wykonuje się jeszcze od czasu do czasu po zaręczynach lub zaraz po ślubie. Obrzezanie (tahur) chłopców Zgodnie z muzułmańskim obyczajem, każdy chłopiec powinien być ob­ rzezany. Sudańczy powszechnie respektują ten religijny zwyczaj i przywią­ zują do niego wielką wagę29. To wielkie święto. Jak mówi przysłowie: „Arab jest królem w dniu swojego ślubu i obrzezania” (Trimingham, 1965, s. 181 )30. 29W Sudanie zresztą praktykowany jest od zamierzchłej starożytności (Trimingham, 1965, s. 181). 30Podobieństwa w oprawie obu ceremonii są wyraźne. Chłopiec obrzezany nazywany jest „pa­ nem młodym”, a sam rytuał określa się jako „mały ślub”. �174 Maciej Kurcz �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 175 Ten dzień to przełomowa chwila w jego życiu, w której z chłopca staje się mężczyzną. Opuszcza towarzystwo matki i sióstr, w którym dotychczas dora­ stał i od tej chwili wkracza w świat mężczyzn. W tym momencie również staje się pełnoprawnym wyznawcą islamu. Ceremonię obrzezania organizuje się w różnym czasie. Jedni urządzają ją wcześnie, już razem z simają, argumentując, iż im wcześniej, tym lepiej dziec­ ko to zniesie. Inni z kolei są zdania, że z operacją tą należy poczekać kilka lat, gdyż wiąże się ona z dużym ryzykiem dla zdrowia niemowlęcia. O termi­ nie wydają się jednak decydować względy finansowe. Po prostu ojciec musi uzbierać odpowiednią kwotę, by móc sfinansować potrzebną ilość mięsa na przyjęcie i sprowadzić lekarza. To z tego powodu czasami przeprowadza się obrzezanie kilkorga dzieci jednocześnie. Nie jest to jednak dobrze widziane. Każdy raczej stara się zorganizować ceremonię we własnym zakresie. Ze względów finansowych najczęściej przeprowadza się te operacje po zbiorach bobu w zimie oraz daktyli w lecie. Ludzie wtedy mają najwięcej gotówki. Innymi zwyczajowymi okazjami dla organizowania tej ceremonii jest okres bezpośrednio przypadający po Ramadanie oraz w czasie Wielkiego Święta31. Również i te terminy podyktowane są zwykle względami ekonomicznymi; po prostu składa się w ofierze jedno zwierzę i organizuje jedno przyjęcie, by uczcić obie te uroczystości. Dzień obrzezania poprzedza okres przygotowań. Jak zawsze, z okazji ważnego rodzinnego święta — gromadzi się jedzenie, piecze chleb, sprząta obejście, organizuje obsługę przyjęcia. W końcu zapraszani są liczni goście. Każdy z nich obdarowuje chłopca prezentami. Dawniej były to daktyle lub cukier. Obecnie są to wyłącznie pieniądze. Każdy datek jest skrupulatnie za­ pisywany32. Z okazji obrzezania chłopiec otrzymuje także sygnet —- nosić go będzie przez resztę życia, oraz kompletną męską garderobę. Uczta trwa od rana do wieczora, a w bogatych domach często przedłuża się do kilku dni. Zarzynane są zwierzęta. Jedzenia w ten dzień nie może zabraknąć dla niko­ go. Wieczorem już tylko w męskim gronie recytuje się Koran i imiona Boga, tańczy i śpiewa przy akompaniamencie lokalnego artysty — muzyka. Kiedyś powszechnie, teraz rzadziej (choć być może po prostu po kryjomu) delektuje się merissą — miejscowym piwem warzonym z sorgo33 — trunkiem nieroze­ rwalnie związanym z każdym ważnym wydarzeniem ludności tego zakątka Afryki (Barclay, 1964, s. 280; Ząbek, 1998, s. 144). 31 Wszystkie operacje obrzezania, które zbiegły się z moim pobytem w Sudanie, przeprowa­ dzane były w pierwszy dzień Wielkiego Święta. 32 Chodzi tu o obyczaj, w którym dany prezent jest skrupulatnie zapisywany, by mógł być zwrócony w przyszłości, w czasie innego rodzinnego święta. Nieodwzajemnienie się równej war­ tości podarunkiem byłoby powodem wielkiego afrontu czy nawet kłótni. 33Chociaż uważane jest to teraz w Sudanie za przestępstwo. �176 Maciej Kurcz W dzień poprzedzający uroczystość chłopiec przybrany jest w pewne nie­ wieście atrybuty. Jego ręce udekorowane są henną i kohlem. Na głowie spo­ czywa strojny hilal, na przegubie zaś ma bransoletkę (hereza), a przede wszyst­ kim dżirtig — przedmioty zapobiegające działaniu złych mocy. Do typowo męskiego stroju należy natomiast długa koszula, zamówiona u lokalnego kraw­ ca specjalnie na tę okazję. Wręcza mu się także bicz lub miecz — symbole męskości, a zarazem potężne środki apotropeiczne. W pewnym momencie chłopca usadawia się również na grzbiecie konia lub osła, na którym obwozi się go po okolicy, by zamanifestować uroczyste wydarzenie. W wieczór po­ przedzający uroczystość wydane jest małe przyjęcie, głównie dla rówieśni­ ków chłopaka. W jego trakcie podawane są w dużych ilościach słodycze. Ceremonia ma miejsce rano. Operacji dokonuje w domu lekarz lub miej­ scowy sanitariusz, specjalnie sprowadzony na tę okazję34. Ma do dyspozycji profesjonalne narzędzia i środki opatrunkowe. Chłopaka trzyma na kolanach ojciec, dookoła wszystkiemu przypatrują się zgromadzeni goście. Zakończe­ nie zabiegu oznajmia radosny pisk kobiet oraz głośny i żywiołowy dźwięk bębna. Później dziecko zanosi się do izby i kładzie na łóżko. Rozpala się bakhur35, a pod łóżkiem umieszcza się żelazny przedmiot. Po chwili do izby wkraczają poszczególni goście; gratulują i wkładają chłopakowi w dłonie pie­ niądze (fot. 5). Po upływie siedmiu dni ma miejsce uroczysta procesja nad Nil, gdzie ob­ mywa się stopy, dłonie i twarz chłopca. Może on wtedy również rzucić oszcze­ pem, by zamanifestować swoją męskość. Podobnie jak z okazji urodzin, do rzeki wrzucane są „nieczystości” związane z operacją oraz dary w postaci jedzenia. W badanym przeze mnie rejonie w drodze powrotnej uroczysta pro­ cesja odwiedza sanktuarium szejcha Suara el Dahab w Starej Dongoli. Od tego momentu chłopiec może już opuszczać zagrodę36. Okres obrzezania to kolejny po urodzinach czas, podczas którego intensy­ fikują swoje działanie nadprzyrodzone siły natury: muszahara, „złe oko” czy dżiny. Potrzebna jest zatem znów człowiekowi magiczna ochrona. Temu ce­ lowi służą wspomniane kobiece elementy ubioru, ale także wieczorny zikr. Przez jakiś czas po ceremonii, matka regularnie okadza syna dymem kadzi­ dlanym. Natomiast ceremonialny okres kończy zwyczajowo procesja nad Nil; ablucja w jego wodach oraz obdarowanie „mieszkańców rzeki” prezentami. 34 Dawniej operacji tej dokonywał miejscowy specjalista (tahar lub basir), który oprócz tego parał się również znachorstwem. Nadal tacy ludzie przeprowadzają obrzezanie wśród niektórych grup koczowniczych. 35 Rodzaj kadzidła. 36 Kiedyś, podobnie jak w przypadku porodu, obowiązywała go czterdziestodniowa kwarantan­ na. Obecnie zwyczaj ten zredukowano do siedmiu dni, niezbędnych dla rekonwalescencji dziecka. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 177 „Obrzezanie dziewczynek” W Sudanie dokonuje się obrzezania nie tylko chłopców, ale także dziew­ czynek37. W obu przypadkach ma ono powszechny charakter, choć tylko, je ­ śli chodzi o chłopców, nakazuje to religia. W Sudanie w znakomitej większo­ ści dziewczynki poddaje się tzw. obrzezaniu faraońskiemu (Cloudsley, 1984, s. 113; Kenyon, 1991, s. 99). Polega ono na usunięciu dużej części warg sro­ mowych większych i wzgórka łonowego oraz podcięciu warg sromowych mniejszych. Łechtaczka może zostać amputowana lub tylko nacięta (Barclay, 1964, s. 447 za MacDonald, 1936). Operacja ta jest zabroniona zarówno przez doktorów islamu, jak i władze państwowe38. Mimo to sudańskie kobiety uważają ją za swój religijny i mo­ ralny obowiązek. W Sudanie zwyczaj ten wydaje się starej daty, choć nie wie­ my, czy w tak drastycznej formie praktykowany był w starożytności39. Nadal nie da się jednoznacznie określić jego funkcji kulturowej40. Na badanym przeze mnie terenie wszystkie dziewczynki poddawane są tej operacji. W większo­ ści jest to obrzezanie faraońskie — nazywane tahur faraonijja, przy czym pewne różnice występują, jeśli chodzi o stopień „zamknięcia” kobiety. Nie­ które rodziny decydują się bowiem tylko na częściowe zaszycie córki (nus rubbat), a nie na prawie całkowite infibulowanie — zszycie pozostawionego po operacji fragmentu warg sromowych większych w ten sposób, aby pozo­ stał tylko niewielki otwór dla krwi menstruacyjnej i moczu. Odnotowałem natomiast tylko jeden przypadek tzw. obrzezania sunnickiego41. Ten rodzaj obrzezania nie cieszy się dobrą opinią i jest uważany za niewystarczający. Ceremonia obrzezania kobiety pod wieloma względami naśladuje tahur chłopców, przy czym charakterystyczne jest to, że ma ona skromniejszy prze­ bieg i bardziej intymny charakter — nie przeprowadza się jej publicznie i nie 37 W literaturze przedmiotu tego typu zabiegi nazywa się ogólnie „okaleczeniem genitaliów żeńskich” (MGF-FMG — Mutilation Genitals Feminine/Female Mutilation Genitals) lub „obrze­ zaniem żeńskim”. 58 Obrzezanie „faraońskie” jest już oficjalnie zabronione od 1946 roku (Kenyon, 1991, s. 101). 39 O zwyczaju tym w Sudanie wspominają już antyczni pisarze, tacy jak Strabon czy Diodor Sycylijski (Cloudsley, 1984, s. 111). 40 Być może jednym z głównych powodów jest chęć zabezpieczenia kobiety przed gwałtem lub przedmałżeńskimi kontaktami seksualnymi. Barclay (1964, s. 450) zanotował, iż pragnie się także przez tę operację obniżyć kobiecą potencję. 41 Jest to łagodniejsza odmiana operacji obrzezania kobiety. Polega ona na usunięciu lub na­ cięciu napletka łechtaczki lub warg sromowych mniejszych, albo jednego i drugiego kobiecego organu. Często zabieg ten ogranicza się jedynie do starcia skóry łechtaczki i upływu kilku kropli krwi. Ten rodzaj obrzezania nazywany jest często sunnickim, gdyż wspomina o nim tradycja Pro­ roka (Barcaly, 1964, s. 446,447). W Sudanie jest on dopuszczalny przez państwo, a kobieta może poddać się takiej operacji w profesjonalnej klinice ginekologicznej (Cloudsley, 1984, s. 121; Ke­ nyon, 1991, s. 101). �17 8 Maciej Kurcz Fot. 6 Dziewczynka, której obrzezanie planowane jest w tym roku, fot. M. Kurcz. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 179 uczestniczy w niej żaden mężczyzna. Częściej niż w przypadku chłopców dokonuje się obrzezania więcej niż jednej dziewczynki. Byłem również świad­ kiem przeprowadzania obrzezania równocześnie u trójki dzieci (dwóch chłop­ ców i dziewczynki). Operację dokonuje się między czwartym a ósmym ro­ kiem życia, zwykle w czasie letnich wakacji (ze względu na dłuższy niż w przypadku chłopców okres rekonwalescencj i). Najpierw rodzina stara się zorganizować obrzezanie synów, a później dopiero dziewczynek42(fot. 6). W wieczór poprzedzający operację stroi się dziewczynkę w odświętny strój, złotą biżuterię. Jej skóra pokrywana jest henną i kohlem — podobnie jak ubiera się pannę młodą do ślubu. Przystraja się ją również w apotropeiczne przed­ mioty: dżirtig, bursztynowy soulmit i złotą monetę. Nazajutrz, wcześnie rano ma miejsce operacja. W izbie pozostaje tylko matka, babcia i akuszerka. Dwie pierwsze trzymają dziewczynkę, gdy położna przystępuje do operacji. Ma ona do dyspozycji profesjonalne chirurgiczne nożyczki, igłę oraz nici. Dezynfekuje je, zalewając spirytusem i podpalając. Bezpośrednio przed zabiegiem dziew­ czynka otrzymuje miejscowe znieczulenie. W przeciwieństwie do obrzezania chłopców, operacja ta jest skomplikowana i czasochłonna — w rezultacie bar­ dzo bolesna. Matka cały czas stara się uspokoić córkę, powtarzając, iż będzie piękna oraz że dostanie mnóstwo pieniędzy. Po operacji i infibulacji dziew­ czynkę kładzie się na tradycyjnym angarebie zasłanym czerwoną matą. Wiąże się jej razem nogi tak, aby nie zostały zerwane szwy, a rana mogła się szybko goić. Później następują gratulacje i okrzyki radości. W każdym domu ma miejsce mniejszy lub większy poczęstunek, połączony z ofiarą ze zwierzęcia. Śpiewa się weselne pieśni i tańczy. Po upływie siedmiu dni akuszerka przemywa rany i sprawdza czy gojenie przebiega pomyślnie. Dziewczyna pozostaje w łóżku do piętnastego dnia po operacji. Zwykłe po tym czasie wraca do normalnego życia. Kiedyś jednak zo­ bowiązana była nie opuszczać obejścia do czterdziestu dni po operacji (Kenne­ dy, 1978b, s. 157; Barclay, 1964, s. 446-450). Ten kolejny etap w życiu dziew­ czyny kończy uroczysta procesja nad Nil lub do studni. Ważne jest, aby dziewczyna oprócz rytualnej ablucji przejrzała się także w tafli wody. W wielu przypadkach zwyczaj ten odbija się negatywnie na zdrowiu ko­ biety, stając się przyczyną infekcji, urazów czy najróżniejszych problemów ginekologicznych. W dłuższej perspektywie równie często komplikuje poród, współżycie seksualne czy nawet staje się przyczyną bezpłodności. Mimo tego, dla dziewcząt sudańskich wydaje się on podstawowym wyznacznikiem ich kobiecości i dojrzałości. Jest to moment, na który z utęsknieniem czekają. War­ to uzmysłowić sobie fakt, iż w wielodzietnej, patriarchalnej rodzinie, w której dziewczynka wielokrotnie ma powody odczuwać, że jest gorzej traktowana, 42 Akuszerka za przeprowadzenie tej operacji bierze różne kwoty, w zależności od możliwości finansowych rodziny. Niemniej jednak obrzezanie dziewczynek kosztuje więcej aniżeli poród. �180 Maciej Kurcz jest to jeden z niewielu momentów w jej życiu, kiedy znajduje się ona w cen­ trum uwagi. Dla matek i ojców natomiast obrzęd ten to hołd złożony tradycji oraz jeden z podstawowych kroków ku zapewnieniu córce zamążpójścia. Trze­ ba jednak zaznaczyć, że krytyka tego rodzaju praktyk w mediach czy mecze­ cie oraz nade wszystko zmiany zachodzące w sferze życia seksualnego mogą wkrótce wpłynąć na stopień intensywności tej tradycji. Mężczyźni pracujący sezonowo w dużych miastach czy za granicą coraz częściej oczekują, by ich żony były bardziej nowoczesne, także jeśli chodzi o sferę intymną i tak jak Europejki czerpały satysfakcję z życia seksualnego. Zapewne między innymi z tego względu w miastach coraz częściej decydują się na łagodniejszą formę tej operacji (Kenyon, 1991, s. 128). Szkoła koraniczna Tradycyjny system edukacyjny zasadzał się na szkole koranicznej — haluan . Szkoła ta jest dobrze znana muzułmańskiemu światu jako filar podsta­ wowego — religijnego wykształcenia wyznawcy islamu. Prowadzona przez feki (l.m. fukara)44 uczyła Koranu oraz języka arabskiego (Eickelmann, 1981, s. 234-246; Vorbrich, 2002, s. 108-115; Trimingham, 1968, s. 57-62). W Su­ danie ten typ szkoły rozpowszechnił się za sprawą sufickich mistrzów, dla których po dziś dzień jest to między innymi jeden ze sposobów na życie (Trimingham, 1965, s. 98-104). Liczba tych szkół zdecydowanie zmalała. Nadal jednak uczy się w nich sztuki recytacji i zapamiętywania Koranu oraz podstawowych informacji z zakresu wiedzy i praktyki religijnej. W niektó­ rych przypadkach uczy ona jeszcze sporządzania amuletów czy leczenia lu­ dzi — umiejętności potępianych przez ortodoksję, ale cieszących się wciąż dużym zapotrzebowaniem. W znakomitej większości jest to wszystko, co taka szkoła może zaoferować. Pisania czy czytania uczy niejako przy okazji. Zna­ czenie posiada tylko katechetyczna wiedza, przyjmowana przez adeptów au­ tomatycznie i bez jakiejkolwiek refleksji. Zwłaszcza wersety Koranu — jak w przypadku świętych ksiąg innych religii — mają dla pospólstwa wymiar magiczny. W końcu również liczy się kontakt z charyzmatycznym nauczycie­ lem —- pośrednikiem między Bogiem a ludźmi. Kwestie te są źródłem ciągle dużej atrakcyjności owych szkół. Nadal pełnią one zasadniczą rolę w propa­ gowaniu wśród Sudańczyków ludowej odmiany islamu. Ponadto szkoła ta stanowi nadal ważny element na drodze religijnej kariery jednostki. 43 Halua ( khalwa) pierwotnie oznaczała „miejsce odosobnienia”, kojarzone z bytowaniem muzułmańskiego mistyka (Kenyon, 1991, s. 35). W Sudanie, za sprawą roli sufickich mistrzów w procesie islamizacji, wiąże się ten termin z ośrodkiem wiedzy religijnej, w znakomitej większo­ ści ze szkółką uczącą sztuki zapamiętywania i recytacji Koranu. 44 Oryginalniefakih, „znawca prawa”. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka jg j Halua zwykle znajduje się przy zagrodzie nauczyciela lub przy meczecie. To najczęściej mała lepianka, z jednym lub dwoma pomieszczeniami. Wy­ różnia ją widoczna z oddali zielona flaga zatknięta na dachu. Podłoga wysy­ pana jest piaskiem, na którym w czasie lekcji układa się maty. Przy jednej ze ścian znajduje się miejsce zasłane matą i dywanikiem lepszego gatunku. Jest zarezerwowane dla mistrza. Za jego plecami na ścianie wisi sztandar z reli­ gijną inskrypcją oraz kilka pamiątek po czcigodnych przodkach (różaniec, laska, zdjęcie, metalowy czajniczek). W innej części sali do filaru przycze­ pione są powrozy z licznymi powiązanymi kolorowymi szmatkami — znak życzeń ludzi proszących świętobliwą osobę o pomoc. Współcześnie takie małe, wiejskie szkółki koraniczne stopniowo jednak podupadają. Powód jest jeden — rozwój formalnej szkoły i edukacji. Dzieci, jeśli w ogóle posyła się do halua, to nieregularnie, kilka razy w tygodniu lub w miesiącu, albo jedynie w czasie letnich wakacji. Wiele takich szkół tylko ze względu na pamięć i tradycję nazywa się tym mianem. Podkreślają religij­ ne tradycje okolicy oraz są materialnym reliktem dawnej władzy religijnej jej mistrzów. Choć kres szkół halua jeszcze nie nastąpił, to należy powiedzieć, że ucierpiały one najbardziej ze wszystkich tradycyjnych zajęć, którymi parali się szejchowie w Sudanie. Jeszcze niedawno, jak podaje Trimingham (1965, s. 117), istniało około 1500 szkół tego typu rozsianych po całym kraju. W rejo­ nie moich obserwacji istnieje tylko jedna taka szkoła. Inne są nimi już wyłącz­ nie z nazwy. Wydaje mi się, iż sytuacja ta koresponduje także ze spotykaną w reszcie doliny Nilu. Przetrwały tylko najpopulamiej sze szkoły halua i tyl­ ko tam, gdzie ludzie ich jeszcze potrzebują, a lokalni mistycy nadal cieszą się absolutnym posłuchem. Niektóre z nich jednak potrafiły przetrwać, zmieniając swój profil. W miej­ scowości Affat oraz ed Ghaddar, kilka razy w tygodniu miejscowy mistyk prowadzi zajęcia z Koranu i języka arabskiego dla kobiet45. Istnienie halua i jej modelu edukacyjnego jest być może szansą dla kobiet w średnim wieku, które w znakomitej większości pozbawione zostały tak tradycyjnego, jak i formalnego wykształcenia. W okolicy ed Ghaddar znajduje się jeszcze inna szkółka koraniczna46. Mie­ ści się ona poza osadą, na pustynnej równinie. Jest to rozbudowany kompleks stosunkowo luźno rozplanowanych budynków, spełniających wielorakie funk­ cje (sala wykładowa, meczet, sypialnia, pomieszczenia gospodarcze). Szkoła ta również posiada własne ujęcie wody, przy którym uprawia się kilka grzą­ 45 Regularne lekcje recytacji Świętej Księgi pobierało tam kilkanaście kobiet w średnim wie­ ku. W przeciwieństwie do zajęć z chłopcami, nauczyciel wysłuchiwał i komentował odpowiedzi swoich uczennic, nie widząc ich, za prowizorycznym parawanem z płóciennych worków. Dystans między nauczycielem a uczennicami był należycie zachowany. 46 Szkołę założono w 1995 roku. Wybudowano ją za państwowe fundusze, przede wszystkim jednak przy wsparciu lokalnej społeczności, która dostarczyła materiałów i robotników. �182 Maciej Kurcz dek. W przypadku tej szkółki uczniowie mieszkają wraz ze swym mistrzem, łącząc naukę z pracą. W wielu zakątkach Sudanu nadal, choć nie tak jak kie­ dyś, modne jest, wręcz zalecane, by chłopcy po skończeniu siódmego roku życia wyruszali po nauki do jednego ze znamienitszych szejchów. Wtedy za­ mieszkują oni wraz z mistrzem, a za gościnę i nauki odpłacają mu różnego rodzaju pracami. Halua w ed-Ghaddar należy właśnie do takich szkół. Cie­ szy się dużą renomą i podobno ściągają do niej chłopcy nie tylko z całego Sudanu, ale także z zagranicy. Ponoć jest ona przepustką do religijnej kariery. Obecnie w szkole tej uczy się około czterdziestu chłopców. Podobno uczęszczać może do niej każdy. Nazywa się ich heiran (l.p. huwar), czyli „młody wielbłąd”, bo uczeń ma podążać za mistrzem tak, jak mały wielbłąd za matką (el Tayib, 1964, s. 14). Najmłodszy ma siedem lat. Nauka trwa róż­ nie, w zależności od tempa opanowania Koranu. Nie więcej jednak niż pięć lat. Po ukończeniu nauki absolwent takiej szkoły dostaje dyplom uprawniają­ cy do kontynuowania nauki w którejś z religijnych szkół. Wielu jednak po­ rzuca dalszą naukę i powraca w rodzinne strony, by założyć własną praktykę religijną— uczyć Koranu i zasad wiary okolicznych mieszkańców. Dzieci wstają punktualnie o godzinie trzeciej i zaraz przystępują do czy­ tania na głos zadanych im fragmentów Koranu. Później zasiadają wokół na­ uczyciela i zapisują dyktowane przez niego fragmenty — (ramija). Uczeń wykrzykuje ostatnie wyrazy poprzedniego fragmentu, szejch dyktuje mu ko­ lejny. Zapisywane są one na drewnianej tabliczce (loh) za pomocą patyczka nasączonego w atramencie ze sproszkowanego węgla drzewnego, gumy arab­ skiej i wody. Gdy uczeń nie radzi sobie z pisaniem, pomagają mu w tym ko­ ledzy łub sam nauczyciel. Między godziną szóstą a siódmą ma miejsce prze­ rwa na picie herbaty. Przed wschodem słońca dzieci wspólnie śpiewają pieśń religijną Tahlin. Po godzinie siódmej chłopcy indywidualnie czytają i uczą się swoich fragmentów — ( Geraja). Pomiędzy j edenastą a czternastą ma miej sce obligatoryjny odpoczynek — (gajlula ). Po modlitwie następuje czas czy­ tania na głos. Każdy twarzą do ściany recytuje swój ustęp Koranu. Między szesnastą a siedemnastą spożywa się obiad i odpoczywa. Później ponownie powraca się do indywidualnej nauki recytacji. Przed zachodem słońca wspól­ nie odśpiewuje się Tahlin, po którym szejch odpytuje uczniów (hifiz) i popra­ wia ewentualne błędy (asaha ), następnie czyta fragmenty na dzień następny (,mutala). Dzieci zobowiązane są tylko ich uważnie wysłuchać. W końcu nad­ chodzi czas sprawdzianu (tasmi). Każdy indywidualnie popisuje się swoim fragmentem Koranu. Jeżeli zrobi więcej niż trzy błędy, będzie musiał kolejny dzień poświęcić na nauczenie się tego samego (giuah lub takijim — „stanie w miejscu”). Jeżeli nauczyciel nie ma zastrzeżeń, pozwala uczniowi zmyć wodą tabliczkę z wyuczonym tekstem. Robi się to w specjalnym betonowym rezerwuarze (hadziar el mihaja). Wody tej nie wylewa się byle gdzie; w wie­ lu domach trzyma się ją na szczęście, niekiedy także w celach leczniczych. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego w ieśniaka ] $3 Około dwudziestej trzydzieści mają miejsce repetycje (muradzia), indywidu­ alne bądź pod okiem szejcha. W ten mniej więcej sposób dziecko, krok po kroku, opanowuje pamięciowo cały Koran. W zimie zajęcia odbywają się w przestronnej izbie (kuramijja). W lecie raczej na wolnym powietrzu, na podwórzu, w cieniu jakiegoś drzewa. Nauczyciel szkółki koranicznej nie pobiera za swą pracę żadnej opłaty. Traktuje swą profesjęjako akt pobożności. Nie bacząc na to, rodzice posyła­ nych tam dzieci odpłacają się mu i jego szkole w różnoraki sposób, po żni­ wach oddając mu część plonów, przynosząc gotową strawę czy budując nowy dach. Same dzieci odpłacają mu się za naukę służąc w jego domu. Z tego powodu codziennie z lekcji zwolniona jest trójka chłopców. Podopieczni rów­ nież regularnie chodzą po domach i recytują Koran. W zamian najczęściej otrzymują jedzenie. Ukończenie szkoły lub poszczególnych jej etapów (sharafa) jest okazją do dziękczynnej ofiary i obdarowania mistrza jakimś pre­ zentem. Reasumując, szkółka koraniczna na czele z czcigodnym mistykiem nie czerpie bezpośrednich zysków ze swojej działalności — tak nakazują w tym względzie najlepsze muzułmańskie obyczaje. Mimo tego, od wieków jej działalność zasadza się na solidnym systemie różnorakiego wsparcia ze strony okolicznych mieszkańców. Jak wspominałem, znaczenie takiej szkoły dla elementarnej wiedzy dziec­ ka jest raczej skromne — w najlepszym razie opanowuje ono sztukę pisania i czytania. Ma ona jednak znaczący wpływ w uczeniu podstaw wiary muzuł­ mańskiej: znajomości praktyk i obowiązków, sumienności i poprawności ich wykonywania oraz znajomości pamięciowej niekiedy nawet całego Koranu. Z tego też względu cieszy się ona uznaniem władz i może, tak jak w ed Ghad­ dar, liczyć na materialne wsparcie ze strony państwa. Należy jednak pamię­ tać, że wraz z elementami ortodoksji uczeń poznaje także świat islamu ludo­ wego. Szkoła koraniczna silnie oddziałuje na psychikę młodego człowieka. Po jej ukończeniu adept z reguły poświęca się religijnej działalności, konty­ nuując naukę w religijnych szkołach wyższego stopnia lub częściej stając się po prostu derwiszem. Bez wątpienia rozbudza ona u dziecka głębokie i silne uczucia religijne. Szkoła publiczna Dopiero wraz z okupantami egipskimi i brytyjskimi pojawiły się alterna­ tywne szkoły, związane z meczetami lub administracją publiczną. Ostatecz­ nie, jak już sygnalizowałem, los tradycyjnych szkółek został przypieczętowa­ ny stopniowym i opieszałym, ale nieuchronnym rozwojem edukacji publicznej, która w całości przejęła ich funkcje i zaoferowała zupełnie nowe perspekty­ wy. Ten proces szczególnie dotknął najbardziej rozwiniętą dolinę Nilu Suda­ �1 84 Maciej Kurcz nu północnego. Obecnie elementarna szkoła państwowa to stały element kraj­ obrazu nieomal każdej, nawet najmniejszej wioski tego regionu kraju. Jest ona łatwo dostępna i bezpłatna, a dzieci między szóstym i czternastym ro­ kiem życia powszechnie do niej uczęszczają47 (fot. 7). Przy elementarnych szkołach zorganizowane są jeszcze dwuletnie przedszkola (rauda) — przy­ gotowujące dzieci do nauki w szkole, uczące także Koranu i arabskiego. Każda szkoła typu publicznego posiada mniej lub bardziej wykwalifikowanych peda­ gogów, uczących zarówno przedmiotów świeckich, jak i tych związanych z wiarą. Na terenie moich badań pierwsza szkoła publiczna pojawiła się w okresie międzywojennym. Współcześnie w wiosce Banganarti znajdują się dwie, a w e d Ghaddar nawet trzy placówki tego typu. Ogromna presja elit Sudanu na działalność oświatową, przy jednoczesnym braku jednolitego programu edukacyjnego oraz chronicznym niedofinansowaniu sprawia, iż tutejsza szkoła boryka się z licznymi problemami. Jak w wielu zakątkach rozwijającego się świata tzw. szkoła nowoczesna rozrasta się ilościowo, ale nie zawsze idzie to w parze z jakością. Najbardziej rzuca się w oczy słabe przygotowanie nauczycieli. Bardzo często są to ludzie nie przygotowani do roli pedagogów, rekrutowani spośród bardziej wyedukowa­ nych mieszkańców okolicznych wiosek48. Na domiar złego są oni kiepsko lub w ogóle nieopłacani. Spora grupa pedagogów to wolontariusze-stażyści, którzy nie mają wykształcenia z zakresu prowadzonych przedmiotów49. Rów­ nież tu, podobnie jak w innych zacofanych pod tym względem rejonach świata, szkoła musi przełamywać niechęć rdzennych mieszkańców, dla których sta­ nowi ona element obcy, godzący w tradycyjny światopogląd i system wycho­ wawczy. Są to jednak sprawy wymagające osobnego potraktowania. Szkoły w badanych przeze mnie wsiach (ed Ghaddar, Bukibul, Banganar­ ti) to placówki nowe, mniej więcej z końca XX wieku50. W dwóch na trzy przypadkach kontynuowane są jeszcze prace budowlane, mające głównie za zadanie oddzielenie chłopców od dziewczynek. W każdym przypadku to kom­ pleks budynków zgrupowanych wokół dziedzińca. Na dłuższych bokach, na47 Zaobserwowałem, że do szkoły nie posyłają swoich dzieci jedynie byli koczownicy. W tej i innych sprawach kierują się oni własnymi zasadami i ambicjami. Dzieci tej grupy od najmłod­ szych lat zarobkują przy różnego rodzaju pracach. Na przykład dzień dwóch dziesięcioletnich braci z rodziny nomadów wypełniony był wędrówkami nad rzekę po paszę dla zwierząt oraz dwu­ krotną w ciągu dnia (rano i wieczorem) obwoźną sprzedażą chleba. 48 Jednym z ważniejszych zadań stojących przed edukacją formalną w Sudanie jest zapewnie­ nie jej odpowiedniej materialnej opieki, zwłaszcza jeśli chodzi o uposażenie nauczycieli, które aktualnie jest absurdalnie niskie. Bez wątpienia sukcesem sudańskiego systemu edukacyjnego jest wykształcenie, przynajmniej w znanych mi wsiach, miejscowej kadry pedagogicznej. Tylko ona przecież jest w stanie skutecznie podołać wyzwaniom pracy na wsi. 49 W ed Ghaddar na dziesięciu nauczycieli — trzech było wolontariuszami. 50Nie znaczy to, że wcześniej szkół publicznych w ogóle nie było. Były one rzadsze i bardziej przepełnione. I tak wieś ed Ghaddar zamiast trzech współcześnie istniejących, miała tylko jedną szkołę, która powstała w okresie międzywojennym. �Fot. 8 Dziewczynki przed wyjściem do szkoły, fot. M. Kurcz, ed Ghaddar 2004 �186 Maciej Kurcz przeciw siebie, znajdują się sale lekcyjne. Na krótszych ulokowany jest po­ kój dyrektora oraz brama wejściowa z dyżurką woźnego. Od wewnątrz szkolne pomieszczenia wyposażone są często w małe zadaszone werandy, na których dzieci spędzają wolny czas pomiędzy zajęciami. Pośrodku placu pod zada­ szoną konstrukcją znajdują się dzbany z wodą. W niektórych szkołach zorga­ nizowano jeszcze mały „sklepik”; kobieta na macie sprzedaje słodycze i przy­ bory szkolne. Szkoła ma kilka sal lekcyjnych. Choć sala z reguły posiada wiele otwo­ rów okiennych, to w jej wnętrzu panuje przyjemny w tym klimacie półmrok. Rzadko, z powodu upału i pustynnego wiatru, żelazne okiennice otwiera się na oścież. Uczniowie siedzą w rzędach po trzy łub cztery osoby na metalo­ wych, rzadziej drewnianych ławkach z podnoszonym blatem, pod którym mają miejsce na podręcznik i przybory szkolne. Po jednej stronie sali chłopcy, a po drugiej dziewczynki. Naprzeciw dzieci ustawione jest metalowe krzesło na­ uczyciela, a na ścianie wylana w betonie tablica. Ściany sali lekcyjnej są gęsto pokryte różnego rodzaju zapiskami. Na jednej z nich wisi odręcznie narysowa­ na na kawałku papieru mapa Sudanu, na innej lista angielskich czasowników nieregularnych. W szkołach podstawowych nauczycielkami są wyłącznie kobiety. Męż­ czyźni piastują natomiast funkcję dyrektora i woźnego. Ten ostatni dokonuje drobnych napraw, sprząta, a nade wszystko masywnym dzwonkiem oznajmia początek i koniec lekcji. Kadra tamtejszych szkół to w znakomitej większo­ ści ludzie miejscowi, z wioski lub jej najbliższej okolicy51. Sposób prowadzenia lekcji przypomina model europejski. Najpierw ma miejsce krótki apel prowadzony przez dyrektora. Po nim dzieci rozchodzą się do swoich klas. Dziewczynki siadają po prawej stronie, chłopcy zaś po lewej. Gdy do sali wchodzi nauczyciel, wszyscy automatycznie powstają. Rozlegają się słowa muzułmańskiego powitania. Pierwsza część lekcji poświęcona jest powtórce przerobionego już materiału. Nauczyciel wywołuje do odpowiedzi poszczególnych uczniów. Niektórzy z nich sami wyrywają się do odpowie­ dzi, podnosząc do góry rękę i charakterystycznie pstrykając palcami. Następ­ nie dzieci poznają nową partię materiału. Tak nauczycieljak i jego podopiecz­ ni korzystają z elementarzy52. Ważnym „instrumentem” pracy pedagoga jest łodyga palmy — rózga na bardziej niesubordynowanych uczniów53. Dzieci obowiązuje pewnego rodzaju szkolny mundurek. Chłopcy ubrani są w tradycyjny męski strój; długą, białą koszulę (araga) oraz czapeczkę (ta- 51 Fakt ten, choć zapewne związany z niskimi kwalifikacjami tych ludzi, korzystnie wpływa na relacje między szkołą a wsią. 52 Są one powszechnie dostępne. Można je nabyć za niewygórowaną kwotę (ok. 4 $) choćby na miejscowym targu. 53 Jest to raczej symbol władzy nauczycielskiej, aniżeli rzeczywiste narzędzie karania dzieci. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 187 gija) na głowie. Pod tym, w zależności od pory roku, mogą mieć jakiś sweter lub koszulkę. Dziewczynki natomiast zobowiązane są nosić dwuczęściowy mundurek składający się ze spodni i koszuli z długimi rękawami. Do tego obowiązkowa chusta na głowę. Wszystko to w kolorze białym bądź zielonym (fot. 8). Każde dziecko na książki i przybory szkolne ma worek płócienny lub torbę po cukrze, zawieszany na ramię. Dodatkowo też plastikowy pojemnik na śniadanie. Po ukończeniu podstawówki wiejskie dzieci mogą udać się do szkoły śred­ niej. Jednakże placówkami tego typu poszczycić się mogą tylko nieliczne wsie, dlatego nie wszystkie dzieci z powodu odległości są w stanie do nich uczęsz­ czać. Dla wielu problemem jest także opłacenie czesnego. Rolnicy niechęt­ nie zapatrują się na dalszą edukację swoich dzieci, uważając, że odrywa je tylko od codziennych obowiązków. Szkoła średnia na terenie moich badań znajdowała się w miejscowości Sinada54. Uczęszczały do niej dzieci z pobliskich wiosek (Bukibul, Hammur, Banganarti). Druga była we wsi Ed Ghaddar dla Basenu Letti. Nauka w szko­ le średniej trwa trzy lata. Choć zasadniczo są to w większości szkoły prze­ znaczone dla chłopców, to pozwalano do nich uczęszczać także dziewczyn­ kom53. Obok takich przedmiotów jak matematyka (arytmetyka), język arabski, religia oraz historia, uczy się tutaj także zagadnień ekonomicznych czy doty­ czących rolnictwa. Zapewne dla celów dydaktycznych prowadzony jest na szkolnym podwórzu mały ogródek z własną studnią i pompą. Wygląd i wyposażenie szkoły zasadniczo nie odbiega od spotykanego w placówkach niższego szczebla. Studia wyższe w dalekiej Karimie czy jeszcze dalszym Chartumie to luk­ sus, na który wciąż stać niewielu. Jednakże w każdej z odwiedzanych przeze mnie wiosek spotykałem rodziny, które posłały na studia jedno ze swoich dzieci. Naturalnie byli to najczęściej chłopcy pochodzący z najbogatszych i najszacowniejszych rodzin we wsi. Zanim jednak wolno im było podjąć na­ ukę na którejś z wyższych uczelni, musieli wpierw odbyć obowiązkową służ­ bę wojskową. Fakt ten, jak wspomniałem wcześniej, w znaczący sposób ogra­ nicza dostęp sudańskiej młodzieży do wyższej edukacji. Przeciętny Sudańczyk, bez koneksji i pewnych szans na znalezienie pracy, woli zapomnieć o stu­ diach, niż znaleźć się w wojsku56. Z tego też powodu na korytarzach Uniwer­ sytetu Chartumskiego spotkać można więcej kobiet niż mężczyzn. Okazuje 54Wioska ta leży między Banganarti i Hammur— tworząc z nimi zwarty zespół osadniczy. 55 Szkół średnich dla dziewcząt jest niezwykle mało, gdyż ich edukacja jest sprawą stosunko­ wo nową. Zasadniczo nabrała ona tempa po II wojnie światowej (Barclay, 1964, s. 437). W rezul­ tacie tworzy się kilkuosobowe grupy dziewcząt w szkołach średnich dla chłopców. 56 Choć każdy chłopiec ma obowiązek służyć w wojsku, to wielu z nich udaje się „wywinąć” jakoś z tej przykrej powinności. I dlatego właśnie, aby ograniczyć ten proceder, wymaga się od chłopców chcących pójść na studia zaświadczenia odbycia służby wojskowej. �Maciej Kurcz 188 się, że droga kobiet do wyższej edukacji jest prostsza i mniej restrykcyjna. Dotyczy to jednak w znakomitej większości środowiska miejskiego. Wiej­ skie dziewczynki z powodów finansowych i obyczajowych na studia posyła się niezmiernie rzadko. Jeżeli już tak się dzieje, to jest to zawsze powodem do wielkiej dumy ojca, a w przyszłości pewnie jednym z przekonywających argumentów do zażądania wyższej opłaty małżeńskiej. Dziewczęta po ukoń­ czeniu studiów powracają do rodzinnego domu i wkrótce wychodzą za mąż. Mężczyźni natomiast raczej starają się pozostać w mieście, a przy najbliższej okazji emigrują do któregoś bliskowschodniego kraju, zwłaszcza do Arabii Saudyjskiej. BIBLIOGRAFIA Ahmed Effendi 1939 Native Medicines in the Northern Sudan, „Sudan N otes and Records” vol. XXII, cz. I, Khartoum, s. 27-49. Barclay W.B. 1961 An Ethnographic Study o f an Arab Sudanese Village in Suburban Khar­ toum, Cornell University, Ph. Blackman B.W. 1927 The Fellahin o f Upper Egypt. Their Religious, Social and Industrial Life Today with Special References to Survivals from Ancient Times, London. Błażyński A. 2003a Shulukh: Facial Scarification in the Nile Valley — Origins and Functions, „Gdańsk A rcheological Museum. African Reports”, vol. 2. 2003b Shulukh Scarification Traditions among the Shaigiya, w: Gdańsk Arche­ ological M useum. African Reports, vol. 2. Burckhardt J.L. 1819, 1987 Travels in Nubia, London, D arf Publishers Limited. C loudsley A. 1983, 1984 Women o f Omdurman. Life, Love and Cult o f Virginity, London, Ethnographica. Eickelman D.F. 1989 The M iddle East. An Anthropological Approach, N.Y., Englewood Cliffs. Fluehr-Lobban C. 1987 Islamic Law and Society in the Sudan, London, Frank Cass. Holy, L. 1991 Religion and Custom in a Muslim Society. The Berti o f Sudan, Cambridge U niversity Press. . Kenyon Susan M. 1991 Five Women o f Sennar. Culture and Change in Central Sudan, Oxford, Clarendon Press. Kennedy John G. (ed.) 1978 Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cultural Chan­ ge, The U niversity o f California Press and The American University in Cairo Press. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 189 Kennedy John G. 1978a Mushahara: A Nubia Concept o f Supernatural Danger and the Theory o f Taboo, w: Nubian Ceremonial Life, (ed.) J.G. Kennedy, The University o f California Press and the American University in Cairo, s. 125-149. 1978b Circumcision and excision ceremonies, (w:) Nubian Ceremonial Life, (ed.) J.G. Kennedy, The University o f California Press and the American U ni­ versity in Cairo, s. 151-170. Nawal al-M essiri 1978 The Sheikh Cult in Dahmit, w: Nubian Ceremonial Life, (ed.) J.G. Kenne­ dy, Cairo; The University o f California Press and the American U niversi­ ty in Cairo Press. Słownik obrazów 1989 Słownik obrazów i symboli biblijnych, (red.) M. Lurker, Poznań, Pallottinum. el Tayib Abdulla 1953 The Changing Customs o f the Riverian Sudan, „Sudan N otes end Records” vol. X X X V I, Khartoum, s. 146-159. 1964 The Changing Customs o f the Riverian Sudan III, „Sudan N otes and R e­ cords” XLV, Khartoum, s. 12-29. 1998 The Changing Customs o f the Riverian Sudan IV: Marriage, „Sudan N o ­ tes and Records” vol. II, Khartoum, s. 13-37. Trimingham J.S. 1949, 1965 Islam in the Sudan, London: Oxford University Press. Vantini G. FSCJ 1975 Oriental Sources Concerning Nubia, Heidelberg and Warsaw. 1982 Christians Relicts in Sudanese Tradition, w: Nubia Christiana, Warsza­ wa, Akademia Teologii Katolickiej, s. 2 5 -4 3 . Vorbrich R. 2002 Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edu­ kacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu, „Lud” t. 86. Maciej Kurcz LIFE IN LINE WITH THE C USTO M S A N D FAITH. A LIFE CYCLE OF NORTH SU D A N E SE PEA SA N T — CHILDHOOD A N D AD O LESC EN C E (Summary) The article addresses the life cycle o f a contemporary north Sudanese peasant. The author, based on his own experience and interviews, describes the achievem ents o f the local folklore, showing it against the background o f the m ost important events in human life, such as birth and circumcision. The article provides a description and explanation o f basic rituals and beliefs o f the inhabitants o f the Central N ile Valley, both in the broader context o f culture and religion o f the M uslim world and in the narrow context o f Sudan. The author does not restrict h im self to the sphere o f rituals; he provides in­ sight into the processes o f upbringing. The article also describes the changes taking place in the cultural reality o f northern Sudan, which is under the influence o f extreme Islamic ideology and the processes o f westernization or globalization. A s the problems addressed in the article are very exten­ sive, the author has focused on childhood and adolescence. �i f . . '■V -V: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c8999d16f276499d875e0f3b1b05498.pdf c52a2d74b793b71d88c3c283f80aab9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6197 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sudan - badania terenowe Afryka - współczesność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5781 Title A name given to the resource Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.143-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn ANTROPOLOG I POW OJENNA RZECZY W ISTOŚĆ W SPÓ ŁCZESN EJ AFRYKI. REFLEK SJE N A TEMAT B A D A Ń TEREN O W Y CH W PO ŁUD NIOW OSUDA ŃSKIEJ DŻUBIE Jeszcze nie tak dawno Afryka pogrążona była w głębokim kryzysie. Dość wspomnieć, iż jeszcze dziesięć lat temu znakiem rozpoznawczym kontynentu były konflikty zbrojne, które wybuchały jeden za drugim, z przerażającą siłą: w Kongo, Liberii, Mozambiku czy Sudanie, żeby wymienić tylko kilka. Choć większość należy już do przeszłości, wciąż mamy do czynienia z ich skutka­ mi i wiele krajów afrykańskich można zaliczyć do kategorii „powojennych”. Wraz z porozumieniami pokojowymi zakończyły się działania zbrojne, jednak na polu gospodarki czy interakcji międzyludzkich wciąż punktem odniesienia jest czas wojny, a nie pokoju. Kontynent ten cechuje wielowymiarowa przejściowość - w wielu krajach dokonuje się przejście od wojny do pokoju, od kryzysu do stabilizacji, od autorytaryzmu do demokracji, od gospodarki sterowanej (czy „wojennej”) do wolnego rynku. Podstawowym problemem jest: jak rozumieć zachodzące tam zjawiska, które nie należą ani do świata wojny i kryzysu, ani pokoju i stabilizacji? Wszystko to nie pozostaje bez konsekwencji dla pracy badacza w terenie, rzutuje na problematykę badań i metodologię, wiąże się także z szeregiem pro­ blemów etycznych. W ostatnich dekadach badania na kontynencie afrykańskim stały się swego rodzaju „antropologią cierpienia” - nauką o społecznościach doświadczonych przez różnego rodzaju kataklizmy: wojny, akty ludobójstwa, czystki etniczne, terror polityczny, niedostatek materialny, epidemie i katastro­ fy ekologiczne (Davis 1992). Rozbudziło to nowe zainteresowania badawcze. Na plan pierwszy wysunęły się studia nad socjoekonomiczną stroną życia Afrykańczyka rozpatrywaną z perspektywy jego nierzadko traumatycznych przeżyć. Wszystko ze względu na gardłową potrzebę szeroko pojętego rozwoju, stabili­ �144 Maciej Kurcz zacji i rekoncyliacji. W centrum uwagi specjalistów znalazło się także miasto aktualnie najważniejszy z obszarów, z perspektywy realiów życia Afrykańczyka. Jak wspomniałem, obecna sytuacja na kontynencie ma poważne konsekwencje metodologiczne. Rodzą się pytania: jak prowadzić badania w terenie w sytuacji zagrożenia, jak zachować postulat relatywizmu kulturowego wobec powszechnego cierpienia? Zasadniczym problemem jest to, czy można w ogóle prowadzić eks­ ploracje etnograficzne w sytuacji, gdy ludzie toczą walkę o życie, cierpią i umie­ rają. Dobitniej: jak rozmawiać ze zgwałconą kobietą albo z młodym mężczyzną, który jako dziecko zmuszany był do niewyobrażalnej wręcz przemocy, jak wresz­ cie w obliczu takich historii skupiać się na powziętych zamierzeniach - nierzadko mało istotnych z punktu widzenia samego rozmówcy? Mówiąc inaczej, praca w te­ renie, jak nigdy wcześniej, zmusza badacza do wypracowania postaw etycznych i nowych rozwiązań metodologicznych, które pozwoliłyby mu pozostać w zgodzie ze swoim sumieniem. Na temat tych i innych dylematów prowadzenia badań w sy­ tuacjach ekstremalnych istnieje już niemała literatura (m.in. Davis 1992; Nord­ strom, Robben, eds., 1995; Stańko, Lee, eds., 2003; Cramer, Hammond, Pottier, eds., 2011 ). W odniesieniu do postaw i procedur badawczych, które należy przyjmo­ wać w powojennej rzeczywistości Afryki, zdania są podzielone. Francuski socjo­ log Loïc Wacquant sugeruje porzucenie interpretacji na rzecz powrotu do bardziej opisowej formy nauki, oddania głosu ludziom, których badamy (Rouse 2007: 1). Inni przeciwnie, opowiadają się za jeszcze bardziej rozbudowanymi modelami in­ terpretacyjnymi w badaniu „zdezorganizowanego” świata Afryki (np. Paul Farmer, Philippe Bourgois, Nancy Scheper-Hughes). W artykule zaprezentuję garść wła­ snych refleksji na temat badań powojennych społeczeństw Afryki. Czerpać będę z moich doświadczeń zdobytych w czasie prac terenowych w południowosudańskiej Dżubie, w latach 2007 i 2008. Badania dotyczyły strategii przeżycia oraz poprawiania jakości życia przez mieszkańców miasta. Działania te analizowa­ łem zasadniczo przez pryzmat dwóch kategorii zjawisk: żywiołowych procesów urbanizacyjnych oraz wielowymiarowej pograniczności1. Powojenne miasto afrykańskie Ośrodki miejskie to centra życia, ale i traumatycznych doświadczeń Afrykańczyków - niedawne miejsca opresji, teraz reintegracji i galopujących procesów urbanizacyjnych. We współczesnych konfliktach (nie tylko w Afryce) miasta od­ grywają szczególną rolę, ze względu na swoje polityczne i ekonomiczne znacze­ nie. Ważny jest także ich mikroklimat kulturowy - generowany przez gigantycz­ n ą populację, w większości zamieszkującą „dzikie suburbia” (wild suburbia). To 1 Badania te realizowane były w ramach projektu „Dżuba - ośrodek kultur i konfliktów”, a finanso­ wane z grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 145 świat potencjalnych wywrotowców, rezerwuar rekrutów dla różnego rodzaju zbroj­ nych milicji (Hill 2009: 5-11). W krajach globalnego Południa to przede wszyst­ kim w miastach koncentruje się obecnie życie, mimo braku bezpieczeństwa i wielu infrastrukturalnych problemów. Miejsca te nadająton życiu ekonomicznemu i spo­ łeczno-kulturowemu całych regionów. Dlatego też ośrodki takie, jak Mogadiszu, Monrowia czy Dżuba zostały szczególnie dotknięte działaniami zbrojnymi w cza­ sie ostatnich wojen. Stały się arenami walk - strategicznymi punktami na mapie działań wojennych. To tutaj dały o sobie znać „nowe wojny”, których aktorami stały się różne grupy społeczeństwa (niekoniecznie państwo i jego aparat), a meto­ dą nierzadko terroryzm. W wyniku wojen wiele miast afrykańskich uległo znisz­ czeniu, a ich ludność rozproszeniu, żadne jednak nie przestało istnieć. Mimo po­ zornego rozkładu, nigdzie nie zapanowała anarchia. Wraz z dekompozycją struktur państwowych, deformalizacją życia, wytworzyła się swoista próżnia rodząca moż­ liwości reorganizacji podstawowych instytucji społecznych i ekonomicznych. Dla niektórych świat ten okazał się niezwykle atrakcyjny, oferując różnorakie szanse. Dla innych okazał się pułapką, źródłem wykluczenia. Niezależnie jednak od zalet i wad tego świata, powojenna Afryka to rzeczywi­ stość miejska, gdzie różnice między miastem a w sią praktycznie uległy zatarciu. Ludzie, bez względu na miejsce zamieszkania, w wielu dziedzinach przejmują typowo miejski styl życia. Widać to na płaszczyźnie relacji społecznych, życia ekonomicznego czy nawet w odniesieniu do sposobów spędzania wolnego czasu. Dodam także, iż kontynent ten charakteryzuje się obecnie najwyższym tempem urbanizacji. Żywiołowo rozwija się, a procesy te widoczne są najsilniej w ośrod­ kach zurbanizowanych. Wojenna przeszłość, wraz z wielopłaszczyznowymi zmianami modernizacyjnymi, odpowiadają za specyficzny, efemeryczny klimat tych miejsc, w wymiarze znaczeniowym i procesualnym zbliżony do środkowej, liminalnej fazy obrzędów przejścia w koncepcji Arnolda van Gennepa (2006). Kategoria „liminalności”, moim zdaniem, to klucz do rozumienia wielu miast Afryki, w tym także eksplorowanej przeze mnie południowosudańskiej Dżuby. Dżuba - miasto w fazie tworzenia W czasie niedawnej wojny domowej w Sudanie Południowym (1983-2005) Dżuba była prowincjonalną mieściną, zamieszkaną przez kilkutysięczną gru­ pę wynędzniałej ludności. Na zbuntowanym terenie stanowiła główny ośrodek administracyjny i policyjny Chartumu. Teraz, niejako z dnia na dzień, staje się wielkim miastem - stolicą niepodległego Sudanu Południowego. Od 2005 roku do miasta płynie bowiem nieprzerwanie powódź imigrantów2. Są wśród nich 2 Od podpisania porozumień pokojowych w Naiwasza, w Kenii, 9.01.2005 r. Wydarzenie to wyzna­ czyło oficjalny koniec tzw. drugiej wojny domowej w Sudanie (1983-2005). �146 Maciej Kurcz urzędnicy tworzącej się właśnie administracji, ludzie drobnego biznesu, którzy zwęszyli tutaj koniunkturę, czy też ludność wiejska wypchnięta do miasta przez dramatycznie trudne warunki panujące na prowincji. Przede wszystkim jednak m igrują tu byli uciekinierzy, przebywający w innych częściach Sudanu, jak i w sąsiednich krajach afrykańskich. To oni są główną siłą m otoryczną przemian zachodzących w Dżubie - gwałtownych procesów urbanizacyjnych. Zasadniczą sprawą dla każdego imigranta jest zaadaptowanie się do nowego środowiska. Nie jest to zadanie łatwe, w mieście panująbow iem skrajnie trudne warunki życiowe. Brakuje wody i kanalizacji, o prądzie już nie wspominając. Na skutek niewy­ obrażalnie ubogiej infrastruktury komunikacyjnej regionu, wzrastają drastycz­ nie ceny. Dochodzi do tego wieloetniczność oraz wielokulturowość migrantów, sprzężona z tradycjonalizmem i konserwatyzmem poszczególnych jednostek. To mieszanka wywołująca u większości mieszkańców uczucie wyobcowania. Co gorsza, nakłada się na to różnorodny bagaż traumatycznych doświadczeń wojen­ nych. Z naszej perspektywy Dżuba jest miastem dysfunkcyjnym. Można by j ą nazwać kolokwialnie pewnego rodzaju przechowalnią, miejscem, gdzie - przy­ najmniej obecnie - istnieją największe szanse na przeżycie w powojennym Suda­ nie Południowym. Przypomina tym samym bardziej obóz dla uchodźców aniżeli miasto, powiększa się jednak niemal każdego dnia. Mimo swoich licznych bra­ ków, dla większości stanowi szansę na normalne życie. Dżuba a doświadczenie tymczasowości Człowiek przybywający do Dżuby wkracza w świat odmiennej rzeczywisto­ ści: swoistej kultury, moralności czy układów społecznych. Wszystko, co tu spo­ tyka, kłóci się ze znanymi mu hierarchiami społecznymi oraz instytucjonalnymi normami i ideami. Dla każdego oznacza to coś innego. Dla migranta wiejskiego łączy się zasadniczo z dekompozycją tradycyjnej organizacji społecznej, nato­ miast dla przybysza z globalnej Północy raczej z materialnymi niedostatkami ludzkiej egzystencji oraz nagromadzeniem patologii, beznadzieją i cierpieniem rdzennej ludności. Wspólna jest konieczność zmiany, przebudowania własne­ go światopoglądu czy nawet moralności. To nieuniknione w świecie, który jest krańcowo zmienny i nieprzyjazny człowiekowi zarazem. W takim środowisku wszystko podporządkowane jest właściwie jednem u tylko celowi: przeżyciu. Inne usuwane są na plan dalszy. Nie ma zasadniczo znaczenia, czy jest się wiej­ skim migrantem, repatriantem czy pracownikiem organizacji dobroczynnej. Jak sądzę, dobrym przykładem tego zjawiska są „biali” mieszkańcy Dżuby. To jedna z grup, w której zachowaniu, sposobie bycia można dostrzec wpływ specyfiki miejscowej rzeczywistości. Do zachowań takich zaliczyć można na przykład roz­ wiązłość seksualną czy pijaństwo. Wszystko zrzuca się na karb stresującej pracy, z dala od domu, w niewyobrażalnie ekstremalnych warunkach. Rzeczywistość �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 147 powojennej Dżuby powoduje, iż przybysz z globalnej Północy zawiesza tutaj swoją tożsamość, w zamian wypracowując nową, cechującą się swoistą „mo­ ralnością” i obyczajowością. Zjawisko to, choć dotyczy przede wszystkim „bia­ łych”, nieobce jest także innym grupom migrującym do miasta. Miejscowa rzeczywistość jest jednocześnie także twórcza i przekształcająca. Przerywa monotonię, prezentuje nieograniczone wręcz możliwości, może służyć na przykład bogaceniu się. Dzięki utrzymującemu się mikroklimatowi kulturo­ wemu miasto żyje, a nawet rozwija się. Przejawem tego jest choćby żywiołowy rozkwit spontanicznej przedsiębiorczości czy masowy napływ cudzoziemców. Niemniej, zdewastowany w ojną krajobraz, trauma wojenna oraz żywiołowe tem ­ po urbanizacyjnych przemian wywołują poczucie wyobcowania, braku zakorze­ nienia. Pracownicy organizacji pomocowych cały czas m uszą się liczyć z ewa­ kuacją. Obowiązujący ich regulamin nakazuje posiadanie specjalnego zestawu przedmiotów pierwszej potrzeby - tak „na wszelki wypadek”. Paradoksalnie, podobne jest podejście miejscowej ludności, którą także charakteryzuje poczucie niepewności i tymczasowości. Nikt nie wie, co stanie się jutro, ludzie nie m y­ ślą więc o następnym dniu. Przecież w każdej chwili może wydarzyć się jakaś katastrofa i kraj znów pogrąży się w wojnie. W takiej sytuacji jednym z najpo­ trzebniejszych przedmiotów jest karabin. Większość mieszkańców traktuje m ia­ sto jako miejsce tymczasowego pobytu, nie wiąże z nim swojej przyszłości. Byli uchodźcy planują powrót w rodzinne strony lub też wyjazd za granicę; migranci wiejscy pragnąjedynie poprawić swoją sytuację życiową. Natomiast cudzoziem­ cy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych przebywają tutaj tylko w czasie trwania projektów, prędzej czy później będą musieli opuścić to miejsce. Tymcza­ sowość odczuwalna jest na każdym kroku, od zachowania ludzi, przez wystrój domów, po stan miejskich dróg. Uderzające jest nieprzywiązywanie przez ludzi wagi do wyglądu i wyposażenia swoich domostw. Dbano tylko o to, co niezbęd­ nie potrzebne, a czasem i o tym zapominano. N a przykład, w ciągu dwóch lat, w wielu odwiedzanych przeze mnie domach nie wybudowano nawet toalet! Na specyficzny mikroklimat kulturowy Dżuby składa się także żywiołowy i niekontrolowany napływ grup ludzkich o najróżniejszym zapleczu rasowym, et­ nicznym czy społecznym. Miasto to ośrodek kultur, mimo iż jeszcze przed kilku laty mało kto słyszał o jego istnieniu. Wielokulturowość Dżuby powoduje, iż jej mieszkaniec stara się „ukryć” swoją etniczność - nie manifestuje jej w przestrze­ ni publicznej. Jest ważna, żywa, silnie uświadomiona, ale nie pojawia się w sfe­ rze publicznej, poza murami zagrody. „Ukrycie etniczności” w mieście to dowód jej żywotności, a nie rozpadu. To swoista „strategia niewidzialności” mieszkańca gwałtownie urbanizującego się ośrodka. Ludzie, w heterogenicznym środowisku miejskim, obawiają się etniczności. Upatrują w niej siłę konfliktogenną. Miesz­ kańcy Sudanu Południowego przekonali się o tym dobitnie w czasie niedawnej wojny, która była przecież po części konfliktem etnicznym, lub też w czasie wy­ chodźstwa. �148 Maciej Kurcz Spajająca jest również bliskość granicy państwowej. Wywołuje ona u wszyst­ kich te same, antagonistyczne uczucia: nadziei, ale i lęku przed nieznanym, obcym światem, z którym niejako intuicyjnie kojarzy się wszelkie zło (np. HIV/AIDS). To miejsce realnych możliwości, lecz także metafizycznego lęku. Wyrazem tego ostatniego jest choćby utrzymująca się w mieście wiara w złowrogie, nadprzyro­ dzone istoty będące na usługach czarowników-cudzoziemców. Wszystko to od­ powiada za swoisty, „dekadencki” klimat miejscowej miejskiej kultury. Liczy się tylko to, co tu i teraz; nikt nikogo nie zna - wszyscy są tutaj obcy. To ogromna niedogodność, ale też czynnik budujący, zespalający, ułatwiający tworzenie się związków społecznych. W swoich badaniach mogłem się o tym osobiście prze­ konać. Specyficzne warunki w mieście uczyniły ze mnie do pewnego stopnia jego typowego mieszkańca. Byłem człowiekiem marginalnym; moja nieokreślo­ na sytuacja sprawiła, iż nieoczekiwanie stałem się członkiem badanego społe­ czeństwa imigranckiego, w którym prawie każdy był mniej lub bardziej obcym. W szyscy oni byli ludźmi z pogranicza, zawieszonymi między wieloma różnymi światami, zdystansowanymi do rzeczywistości, w której przyszło im żyć. Ów dystans stał się zaczynem specyficznego rodzaju interakcji. Ludzi wyłączonych poza ramy swoich dotychczasowych wspólnot jednoczy dążenie do przetrwania w silnie urbanizującym się mieście. Z punktu widzenia rezydenta podrzędnego afrykańskiego hotelu Dżuba jest, jak wynika z powyższego opisu, miejscem szczególnym. Jej specyficzne realia nie pozostają bez wpływu na życie wszystkich przebywa­ jących aktualnie w mieście ludzi, nie wyłączając mojej osoby - samodzielnie prowadzącego badania antropologa. Przede wszystkim uświadomiłem sobie, iż jestem integralną częścią badanej społeczności: „obcym” w miejscu pełnym ta­ kich jak ja. Prawie każdy był tutaj „migrantem”. Prawie każdy deklarował, iż jest tutaj tylko na chwilę. Mój status outsidera, człowieka z marginesu, nie utrudniał, a ułatwiał życie w tym mieście. Był czynnikiem ułatwiającym integrację. Prze­ konałem się o tym zaraz na początku moich badań w Dżubie, gdy stałem się rezydentem podrzędnego miejskiego hotelu. Z reguły badacze terenowi stająprzed następującym dylematem: czy zamiesz­ kać w trudnych warunkach, ale wśród badanej społeczności, czy też skorzystać z lepszej lokalizacji (np. w pobliskim miasteczku), godząc się jednak z pogłębie­ niem statusu outsidera. W moim przypadku było inaczej. Najważniejsze w kwestii znalezienia miejsca do pracy i odpoczynku były względy finansowe. Przyczyną była skrajna, niewyobrażalna wręcz drożyzna panująca w mieście (nocleg w na­ miotowym hotelu kosztował 180 dolarów za dobę i niełatwo było w nim o miej­ sce!). Miasto afrykańskie cierpi dziś z powodu niezliczonych problemów. Do naczelnych bez wątpienia należą wysokie koszty życia, nierzadko przewyższa­ �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 149 jące te panujące w Europie. Problemem jest także niedostatek miejsca do życia, ciasnota i chroniczny brak fizycznego dystansu między ludźmi oraz niezbędnej infrastruktury. Dziś sytuacja ta daje się we znaki także przybyszowi z globalnej Północy; to nie tylko problem tubylczej ludności, ale wszystkich mieszkańców miasta bez wyjątku. Każdy musi się mierzyć z nieprzyjazną rzeczywistością, nie­ rzadko pozostając wobec niej bezradnym. I tak, w czasie pierwszego wyjazdu zmuszony byłem zamieszkać w hotelu. Na szczęście, jakim ś zrządzeniem losu trafiłem na pole namiotowe prowadzone przez przedsiębiorców z Ugandy, a przeznaczone dla afrykańskich biznesmenów cudzoziemskiego pochodzenia. Tu ceny były zdecydowanie przystępniejsze. Mimo ciężkich warunków (nocowanie w dwuosobowym, turystycznym namio­ cie nieprzystosowanym do tropikalnych warunków klimatycznych), udało mi się tam zebrać ciekawe informacje. Przede wszystkim, miałem okazję porozmawiać z odwiedzającymi miasto cudzoziemcami (Arabami, Hindusami, Ugandyjczykami). Dzięki temu skonfrontowałem moje spostrzeżenia ze spostrzeżeniami innych „obcych”. Co udało mi się ustalić? Otóż moje wrażenia „dziwaczności” i „obco­ ści” okazały się nie tak odmienne od odczuć innych cudzoziemców. Wszyscy by­ liśmy do pewnego stopnia outsiderami. Jak już pisałem, byłem obcym w mieście pełnym takich jak ja. Zdecydowaną większość mieszkańców stanowili migranci. Wyobcowanie, osamotnienie okazało się czynnikiem spajającym, ułatwiającym zawiązywanie więzi. Każdy z nas był przedstawicielem odmiennej tradycji kul­ turowej, ale jednocześnie każdy z nas dystansował się wobec zastanego świata, tego, co doświadczaliśmy tu i teraz. Ustanowiło to między nami płaszczyznę dia­ logu. Gwałtowne procesy migracyjne i towarzyszące im przeobrażenia kulturo­ we sprzyjały podejmowanym przeze mnie krokom badawczym. W realny sposób łagodziły dystans kulturowy dzielący mnie od badanej społeczności. Przebywanie w podrzędnym afrykańskim hoteliku dało mi także możliwość przyjrzenia się miejskim zachowaniom ludycznym, obserwowania, jak bawi się mieszkaniec Dżuby. Dodam, iż miejskie zachowania ludyczne w powojennej Dżubie to zjawiska, których znaczenia nie da się przecenić. Gra w bilard, pi­ cie butelkowego piwa3 czy weekendowe potańcówki to kwintesencja miejskiego stylu życia, ale także sposoby nawiązywania interakcji w wielokulturowym spo­ łeczeństwie, wreszcie swoiste terapie w radzeniu sobie z traum ą wojennych prze­ żyć i beznadzieją okresu transformacji. Wspomnę jeszcze, iż miejsce to okazało się doskonałą przestrzenią do prowadzenia rozmów czy wywiadów. Pojawiali się tam przedstawiciele różnych grup społecznych miasta. Był to swoisty obszar neutralny, gdzie moja osoba w najmniejszym stopniu nie wzbudzała zdziwienia. Niestety, równocześnie pozostawałem także wyobcowany. Rzeczywistość Dżuby oddziaływała na mnie w podobny sposób, jak na innych jej mieszkańców 3 Picie piwa butelkowego kojarzone jest powszechnie z miastem, jako typowo miejski rodzaj kon­ sumpcji. �150 Maciej Kurcz - także u mnie miasto wzbudzało negatywne emocje: strachu, osamotnienia czy odrazy. W żadnym wypadku nie byłem w stanie utożsamiać się z tym miejscem, przeciwnie, każdy dzień był dla mnie dowodem na krańcową inność tego świa­ ta. Miejscowy system był dla mnie, jak i dla innych mieszkańców do pewnego stopnia odwróceniem normalności, a przekonanie to było tym silniejsze, że po­ dzielała je niemalże większość rozmówców. Wreszcie, moje działania były pod­ porządkowane temu samemu celowi: przeżyciu. Na przekór stereotypom W Afryce, której historia naznaczona jest silnie niewolnictwem i imperiali­ zmem, kolor skóry ma nieporównywalnie większe niż gdzie indziej znaczenie. Nie ma chyba drugiego takiego miejsca, gdzie biały byłby traktowany w tak szczególny sposób. Mimo upływu czasu, to wciąż big man - „wielki człowiek”, obdarzony przez los różnorodnymi dobrodziejstwami. Pogląd taki skutkuje nie­ wyobrażalnym wręcz szacunkiem okazywanym ludziom białym. Dowody na to odnaleźć można niemalże „na ulicy”, w każdym przejawie afrykańskiej kultury: muzyce, stroju, diecie, ideach religijnych. Fenomen ten jest poniekąd kluczem do rozumienia procesów westemizacyjnych i globalizacyjnych na południe od Sahary. Nie oznacza to jednak, iż ów biały zawsze spotyka się z życzliwością Przeciwnie, można go także oszukać, okraść czy nawet pozbawić życia. W czasach permanentnego kryzysu doszło do wzmocnienia, a zarazem nie­ znacznej modyfikacji wizerunku białego. Powodem takich modyfikacji stereo­ typu był napływ do Afryki, od lat 80. XX wieku, różnego rodzaju organizacji pomocowych4. Wraz z nimi pojawiła się nowa kategoria przedstawiciela global­ nej Północy: pracownik pomocowy, człowiek dobroczynności. Nowy wizerunek jest tym silniejszy, iż w iążą się z nim realne korzyści. Biały to człowiek z ka­ tegorii czynnych. To potencjalny pracodawca lub osoba, która może rozwiązać problemy tubylca. Może okazać się poszukiwanym patronem, który umożliwi dobry start w mieście - wielu moich informatorów znalazło pracę dzięki zna­ jomościom z obcokrajowcami. To nierzadko „pan życia i śmierci”, bowiem na wielu obszarach jego obecność wiązała się z dystrybuowaniem pomocy. Z tego między innymi powodu ludzi z Zachodu ceni się ponad wszystko. Uważani są za tych, z którymi warto się zadawać - mieć wśród nich przyjaciół. W opinii tu­ bylców, są to ludzie nieskorumpowani i niechciwi. Trzeba więc wkupić się w ich łaski, pozyskać życzliwość i przyjaźń, do której m ogą skłonić opowieści tubylca o osobistych tragediach z czasów niedawnej wojny. Wszystko to jest swego ro­ 4 Najważniejsze to wyspecjalizowane agendy ONZ, jak UNICEF, WFP, UNOCEIA, UNMIS. Inne, to tzw. organizacje pozarządowe (non-government organizations, NGOs) - podmioty prywatne lub prawne działające na rzecz wybranego interesu publicznego, niepobierające z tego tytułu żadnych sub­ wencji (np. Amnesty International, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) (Łatoszek, Proczek 2001: 38). �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 151 dzaju korpusem wiedzy - zestawem stereotypów, umożliwiającym poruszanie się w świecie, w którym znaczącą rolę pełnią organizacje dobroczynne. Palmę pierwszeństwa dzierżą w tym względzie uchodźcy i wewnętrznie przesiedleni (intemally displaced people) - główni klienci pracowników organizacji pom o­ cowych. W południowosudańskiej Dżubie nie byłem typowym przedstawicielem cy­ wilizacji Zachodu. Także tam większość białych stanowili pracownicy różnego rodzaju organizacji pomocowych, mieszkający w zamkniętych enklawach i po­ ruszający się po mieście wyłącznie samochodami. W żadnym wypadku nie paso­ wałem do tego schematu. Szybko zorientowałem się, jak jednoznaczny jest w i­ zerunek białego w mieście, swoją obecnością bowiem naruszałem obowiązujący schemat. Była to wada, nierzadko powód nieufności wobec mojej osoby, do tego stopnia, że powątpiewano w m oją tożsamość. Nie podróżowałem samochodem, pojawiałem się w miejscach nietypowych dla ludzi z mojego kręgu kulturowe­ go, nie byłem pracownikiem żadnej organizacji, nikomu wreszcie nie chciałem wybudować domu czy załatwić pracy. U wszystkich, przynajmniej z początku, wywoływałem podejrzliwość. Zastanawiano się, czy aby nie skrywam pod fa­ sadą europejskości jakiejś innej, prawdziwej tożsamości. Jakiej? Trudno mi jest dzisiaj jednoznacznie powiedzieć. Nie było to więc chyba takie ważne. Zapewne dla każdego środowiska silnie doświadczonego przez wojnę charakterystyczne jest uczucie niepewności, tymczasowości. Także i tam punktem odniesienia był czas wojny; obowiązywał swoisty dekalog, w którym naczelne miejsca zajmo­ wały właśnie takie uczucia jak nieufność czy podejrzliwość. Tak też prezento­ wał się świat większości moich rozmówców. Aktualna sytuacja w mieście nie była postrzegana jako normalna. Przeciwnie, widziana była jako gra pozorów, dzięki której trw ają zakamuflowane przygotowania do kolejnego konfliktu zbrojnego. Sposoby pozyskiwania informacji Inne problemy badawcze również należy powiązać z wojennymi doświad­ czeniami znakomitej większości mieszkańców miasta. Wojna była wciąż powra­ cającym tematem. W wielu przypadkach wynikało to z działalności organizacji pomocowych, w szczególności ze sposobu komunikacji, wspomnianej wyżej strategii kontaktu. Tubylcy przyzwyczajeni byli mianowicie do przekazywania „świadectw” swojego cierpienia i wojennej tułaczki. Fakt ten zmusił mnie do poszerzenia procedury badawczej o elementy tak zwanego autobiograficznego wywiadu narracyjnego - czyli, w zasadniczej części, swobodnej, nieskrępo­ wanej wypowiedzi osoby badanej (narratora), która przedstawia jakąś historię ze swojego życia i jej interpretację (Chase 2009: 17). W moim przypadku była ona doskonałym wstępem do rozmowy - naturalnym, wychodzącym od samego �152 Maciej Kurcz rozmówcy. Dostarczała mi jednocześnie wielu cennych wskazówek i informa­ cji, dotyczących różnych aspektów ich życia (np. strategii migracji czy sytuacji rodzinnej). Rozpoczynałem od pytania o losy człowieka w czasie niedawnej wojny. N ie­ rzadko badany rozszerzał opowieść o bardziej całościową biografię, od dzieciń­ stwa po teraźniejszość, stąd też ten gatunek wywiadu sam ewoluował zatem do formy nazywanej w literaturze jako life history lub life story (Chase 2009: 17). Starałem się niczego nie wartościować ani nie sugerować. Koncentrowałem się na zachęcaniu mojego respondenta do rozwijania poruszanych historii. Dopiero po zakończeniu narracji prosiłem o rozwinięcie interesujących mnie kwestii lub wyjaśnienie wątków, które nie zostały dostatecznie omówione. Rozmówcy za­ skakująco chętnie dzielili się ze mną, nieraz bardzo intymnymi, historiami swo­ jego życia. Niestety, jak sygnalizowałem, nauczeni byli eksponować tylko pewne ich aspekty, ważne dla uzyskania materialnego wsparcia ze strony organizacji dobroczynnej. W przypadku tej procedury zdawałem sobie także sprawę z innych zagrożeń, choćby z tego, iż nie jestem w stanie zweryfikować uzyskiwanych in­ formacji. Mimo wszystko jestem zdania, iż technika ta jest szczególnie pomocna w eksploracjach empirycznych wśród różnego rodzaju przymusowych migran­ tów i winna być włączona na stałe do badań terenowych nad współczesnymi procesami migracyjnymi w Afryce. Niezwykle sprzyjająca okazała się sytuacja językowa w mieście. Ku moje­ mu wielkiemu zdziwieniu, większość mieszkańców Dżuby była anglojęzyczna (w czasie moich wcześniejszych prac terenowych w Sudanie Północnym przy­ datność tego języka do komunikacji z tubylcami okazała się minimalna). Po­ nadto, prawie zawsze znaleźć można było kogoś, kto gotowy był tłumaczyć z któregoś z lokalnych języków na angielski. Mało tego, próby komunikowania się po arabsku - czyli w języku państwowym - najczęściej spełzały na niczym. Tubylcy wymagali wręcz ode mnie posługiwania się językiem angielskim. Wiele jest przyczyn tego fenomenu. Dla Afrykańczyków to język, którym posługują się cudzoziemcy, język służący międzyetnicznej komunikacji. Przy tym, jest on stosunkowo dobrze znany, a co najważniejsze - nie budzi negatywnych emo­ cji. To język neutralny, co więcej, wyraża dobitnie reorientację kulturową Po­ łudnia na interior afrykański oraz cywilizację amerykańsko-europejską. W tym ostatnim aspekcie jego popularność należy uznać za jeden z przejawów globa­ lizacji. Dlatego też nie tyle mogłem, co nawet musiałem posługiwać się nim w kontaktach z tubylcami. Byłem przecież Europejczykiem, a moi rozmówcy chcieli za wszelką cenę pokazać, iż są kosmopolityczni. Do popularyzowania języka angielskiego przyczyniają się repatrianci z innych krajów afrykańskich, którzy opanowali ten język będąc na wygnaniu. Spore zasługi w tym zakresie m ają również Kościoły chrześcijańskie (zwłaszcza pentakostalne), dla których od początku istnienia w Afryce jest to język liturgii czy, ogólnie, działalności duszpasterskiej. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 153 Byli uchodźcy i kobiety - podstawowe kategorie moich rozmówców Na miejscu musiałem zrewidować większość wypracowanych wcześniej w Sudanie strategii badawczych. Przede wszystkim nie mogłem polegać na jed ­ nej, konkretnej procedurze. Podlegać musiały one nieustannym modyfikacjom. Praca w mieście była także ciągłym poszukiwaniem odźwiernych, przełamywa­ niem nieufności oraz pogonią za informatorami. Rozmówcy nie gwarantowali nawiązania kontaktu z innymi, a nierzadko przeciwnie, uniemożliwiali zawar­ cie kolejnych znajomości (tak było w przypadku kontaktów z przedstawicielami diaspory muzułmańskiej)5. W pracach w terenie oparłem się na grupie stałych informatorów. Reprezentowali różne środowiska etniczne, zamieszkiwali różne części miasta. Łączyły ich zaś wspólne doświadczenia życiowe - status byłych uchodźców i niedługi staż w mieście. Byli to przedstawiciele najliczniejszej gru­ py wśród imigrantów. Informatorzy ci byli dla mnie odźwiernymi - umożliwili mi kontakty ze swoimi środowiskami (pobratymcami etnicznymi, sąsiadami czy przyjaciółmi). Wybór tej konkretnej grupy podyktowały realia. Ludzie ci byli najłatwiej dostępni - jako niedawni azylanci byli przyzwyczajeni do kontaktów z „białymi”. Mało tego, przeświadczeni byli o korzyściach płynących z tego ro­ dzaju kontaktów. Wreszcie dysponowali swego rodzaju „strategią kontaktu” zestawem stereotypów na temat przedstawiciela globalnej Północy, służącym do komunikowania się z nim. W rezultacie szybko udawało się pozyskać ich sympa­ tię i zaufanie. Z powyższych względów spośród wszystkich grup miejskich prze­ jaw iali oni największe zrozumienie dla mojej pracy w terenie i byli najbardziej skorzy do rozmowy. Płaszczyzną porozumienia był także ich status. „Powraca­ jący” to ludzie wyobcowani, marginalni, zawieszeni między różnymi światami. Zapewne z tego powodu mieli tak wiele spostrzeżeń, nierzadko krytycznych, wobec otaczającej rzeczywistości i - co równie ważne - chętnie się nimi ze m ną dzielili. To dlatego mogłem włączyć ich do czynnego udziału w moich pracach, a także nader często korzystać z ich wiedzy i doświadczeń. Oczywiście, miało to ogromny wpływ na tempo badań oraz ich ostateczne rezultaty. Ze względu na ograniczone możliwości pozyskiwania informatorów, skoncentrowałem się w badaniach na kilku, reprezentujących różne sytuacje życiowe, bohaterach. Sy­ tuacje z ich życia - jako elementy badań typu case study - uczyniłem paradygmatycznymi dla moich studiów. W toku prowadzonych działań zainteresowałem się także problematyką genderową. Nie było to do końca zamierzone. Jako etnograf-mężczyzna uważałem, że ta problematyka nie rokuje dużych perspektyw badawczych. Rzeczywistość 5 W mieście utrzymywały się silne antagonizmy między ludnością miejscową, w większości chrze­ ścijańską a muzułmanami pochodzenia północnosudańskiego. Ich źródłem była wieloletnia wojna do­ mowa między Sudanem Południowym i Północnym. �154 Maciej Kurcz kulturowa jednak wymusiła na mnie zrewidowanie tego założenia. Okazało się bowiem, że kobieta jest postacią kluczową dla większości interesujących mnie zagadnień: migracji, dynamiki struktury społecznej, strategii ekonomicznych czy życia religijnego. Mieszkanka Dżuby okazała się ponadto nadspodziewanie ła­ two dostępna - chętnie występowała w roli informatorki. Kobieta afrykańska, zwłaszcza mieszkająca w mieście, emancypuje się; jest niezwykle aktywna na niwie społecznej czy ekonomicznej, świadoma swoich potrzeb. Dlatego też ko­ biety stanowiły znaczną grupę wśród moich współpracowników. Z tego powodu również nie należy już uważać ich za zmarginalizowane. Jeśli chodzi o obserwa­ cje naukowe, dysponujemy obecnie niem ałą literaturą na ich temat - nieporów­ nywalnie obszerniejszą aniżeli w przypadku mężczyzn. Pod tym względem to ci ostatni zasługują dzisiaj na większe zainteresowanie. Zakończenie - jak badać świat powojennej Afryki? Dla przybysza z globalnej Północy rzeczywistość współczesnej Afryki jest krańcowo obca, wręcz antystrukturalna. Jej zrozumienie wydaje się trudne czy wręcz niemożliwe. Kwestionariusze i dyspozycje do obserwacji w ydają się tu mało przydatne. Nie wiemy przecież, co jest m iarą normalności: świat dnia wczorajszego czy jutrzejszego, a może to, co „tu i teraz”. Wiemy już, iż Afrykańczycy włączyli do swojej tożsamości bagaż trudnych doświadczeń, nauczyli się z nim żyć i skutecznie go wykorzystywać. Słowem, nie są tak straumatyzowani, jak moglibyśmy przypuszczać. Ich życie dalekie jest jednak od harmonii - przeciwnie, jest w alką o przeżycie, nieustannym narażaniem ciała i umysłu na działalność skrajnych czynników. Jak zatem powinniśmy badać takie światy? W moim odczuciu, rozwiązaniem może okazać się autorefleksyjność, nastawienie w interpretacji na samego bada­ cza, czy - powtarzając za słynnym socjologiem Pierrem Bourdieu (2010) - zwró­ cenie się ku własnemu ja. To sposób na częściową choćby obiektywizację bada­ nego podmiotu. Szczególnie ważne jest to w przypadku zetknięcia się ze skrajnie trudnymi i wszechogarniającymi zjawiskami. W pewnych sytuacjach bowiem ludzie, nawet wywodzący się z różnych środowisk kulturowych, zaskakująco zbliżają się do siebie. Łączy ich, choć przejściowo, jakaś więź. Transformująca, „odwrócona” rzeczywistość wywołuje u wszystkich podobne uczucia: obcości, abnegacji czy dekadencji. Świat ten, mimo swych ułomności, integruje, sprzy­ ja interakcji, może przyczynić się do dialogu i porozumienia. W tym przypad­ ku nasuwają się skojarzenia z teorią rytuału liminalnego Victora Turnera (2005). Dżuba, podobnie jak wiele innych współczesnych miast afrykańskich, to miejsce tworzenia się efemerycznych, odwróconych i zmiennych struktur, czyli tego, co Turner nazywał liminalnością. Miasto jest jed ną w ielką antystrukturą, generującą swoistą więź czy światopogląd. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 155 Eksplorator powojennego miasta afrykańskiego musi zdawać sobie sprawę i z innych uwarunkowań: czy chce, czy nie, jest członkiem badanej zbiorowości. Rzeczywistość współczesnej Afiyki pozostawia głęboki i trwały ślad w każdym, kto się z nią zetknie. Trudno mu jest zatem obserwować z zewnątrz, zachować dystans. Nie jest panem sytuacji; w większym niż zazwyczaj stopniu musi być gotowy do rewizji projektu badawczego. Praca nie jest jedynym zadaniem, nie­ rzadko schodzi na plan dalszy. Ważniejsze jest - całkiem zwyczajnie - przetrwa­ nie w zgoła nieprzyjaznej, na wskroś obcej rzeczywistości. Caroline Nordstrom i Antonius Robben (1995:10-11 ), autorzy słynnej pracy Field­ work under Fire, są zdania, iż antropolog powinien przemówić w imieniu pokrzyw­ dzonych. Zgadzam się w pełni z tym postulatem. Głosu ludzi cierpiących zazwyczaj przecież nie słychać. Tak jak w przeszłości antropolodzy tworzyli obrazy całych kul­ tur czy nawet obdarowywali je historią tak i teraz powinni opisać cierpienie i prze­ moc (writing violence). Ważne jest, aby, na ile to tylko możliwe, oddać głos same­ mu badanemu, pozwolić mu mówić. Afiykańczycy, doświadczeni różnego rodzaju krzywdami, zaskakująco chętnie dzielą się swoimi wspomnieniami z przybyszami z globalnej Północy. To rezultat aktywności tych drugich na polu dobroczynności w ostatnich dekadach. Dla Afiykańczyków z kolei, to swoista strategia poruszania się w świecie zdominowanym przez różnego rodzaju organizacje pomocowe. W takim środowisku, projektując badania etnograficzne, trzeba wziąć pod uwagę wiele różnych metod badań jakościowych. Szczególnie przydatne jako sposób wywoływania danych okazują się procedury narracyjne. Metody te słusz­ nie należą do nader często wykorzystywanych w szeroko pojętych studiach nad migracjami, pozwalają bowiem poznać złożoność motywów i strategii prze­ mieszczających się ludzi (dodam, zjawiska najwyższej wagi dla współczesnej Afiyki). Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z wielu obciążeń takich procedur, od niebezpieczeństwa konstruowania iluzorycznie zgodnych biografii6, po niewiel­ k ą przydatność w analizowaniu większych, strukturalnych problemów. Mimo wszystko uważam, iż są niezwykle ważne dla badacza, a także dla badanego. Dzięki nim rozmówca konceptualizuje swoje życie: musi zinterpretować własną kulturę czy, całkiem po ludzku, może uporać się z demonami własnej przeszłości. Okazuje się to cenne w procesie powrotu do „normalnego” życia. Antropolog ma ograniczone możliwości działania w kierunku poprawy życia Afiykańczyka, nie jest zazwyczaj dystrybutorem pomocy materialnej. Może jednak zrobić pozytyw­ ny użytek z badań terenowych, czyniąc z nich swego rodzaju terapię. Słowa kluczowe: antropologia cierpienia, badania terenowe, metoda narracyjna, miasto, Sudan Południowy, Dżuba 6 Chodzi o nieuchronne w tym przypadku koncentrowanie się jedynie na wybranych aspektach życia ludzi. Pojawia się również problem po stronie rozmówców, którzy przyzwyczajeni są do prezen­ towania swoich historii głównie z perspektywy traumatycznych przeżyć (w odpowiedzi na kwestiona­ riusze organizacji pomocowych). Inne pomijają uznając je za nieistotne. �Maciej Kurcz 156 LITERATURA Bourdieu R 2010 Chase S.E. 2009 Posłowie, w: P. Rabinów, Refleksje na temat badań terenowych w Afryce, przeł. K. Dudek, S. Sikora, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, s. 136-138. Wywiad narracyjny. Wielośćperspektyw, podejść, głosów, przeł. F. Schmidt, w: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 15-57. Cramer Ch., Hammond L., Pottier J. (eds.) 2011 Researching Violence in Africa. Ethical and Methodological Challenges, London: Brill. Davis J. 1992 The Anthropology o f Suffering, „Journal ofRefugee Studies” 5: 2, 149-161. Gennep van A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Hill A. 2009 Policing Post-Conflict Cities, London, New York: ZED Books. Łatoszek E., Proczek M. 2001 Organizacje międzynarodowe. Założenia, cele, działalność. Podręcznik akademicki, Warszawa: ELIPSA. Nordstrom C., Robben A.C.G.M. (eds.) 1995 Fieldwork under Fire: Contemporary Studies o f Violence and Survival, Los Angeles, London: University of California Press. Rouse C. 2007 Stakeholders vs. Interlocutors: Translating Ethnographic Research into Public Policy Speak, http://ceas.iscte.pt/ethnografeast/papers/carolyn_rouse. pdf. Stańko R.M, Lee E. (eds.) 2003 Researching Violence: Essays on Methodology and Measurement, London: Routledge. Turner V. 2005 Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 157 Maciej Kurcz THE ANTHROPOLOGIST AND POST-WAR REALITY OF CONTEMPORARY AFRICA. REFLECTIONS ON THE FIELDWORK IN JUBA (SOUTH SUDAN) (Summary) As many long lasting conflicts in Africa have come to an end the continent is de­ veloping very rapidly. These processes are mostly seen in urbanized post-war centres. The war past and the modernisation changes are responsible for the specific ephemeral climate of these places. Juba is a „liminal” city, tom between crisis and stabilisation, war and peace, chaos and order. This situation is intensified by spontaneous urbanization processes. Juba is a city in the making; it is also a place where globalisation and trade exchange are very intensive. This article describes the author’s reflections on the anthropological fieldwork in post­ -war Juba. The liminality has profound impact on the life of the people in the city, inclu­ ding the anthropologist during his fieldwork. The article shows how cultural phenomena characteristic of post-war African cities impact on the anthropologist and his work. Key words: anthropology of suffering, fieldwork, narrative method, city, South Sudan, Juba �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1cf365e1429e9b78511aa28d4b9effa2.pdf eb45835188487522c4b7500a53fd9b02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3492 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3273 Title A name given to the resource Drzewo życia - Ołtarz Wniebowzięcia Rodziny - wykonany przez Stanisława Majewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.33-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek DRZEWO ŻYCIA - OŁTARZ WNIEBOWZIĘCIA RODZINY - WYKONANY PRZEZ STANISŁAWA MAJEWSKIEGO Pierwsza p r ó b a scharakteryzowania t w ó r c z o ś c i ar­ tysty z o s t a ł a dokonana w szkicu jpt. „Wizja ś w i a t a w twórczości S t a n i s ł a w a Majewskiego", zamieszczonym w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " w r o k u 1977 n r 4. W czasie pisania tego a r t y k u ł u o ł t a r z Wniebowzięcia Rodziny jeszcze nie i s t n i a ł . Obecnie m o ż n a o g l ą d a ć dzięki niemu najobszerniejszą ze znanych d o t ą d w Polsce, o b r a z o w ą w y p o w i e d ź jednego człowieka na temat w i z j i wszech­ ś w i a t a oraz w i e r z e ń w y w o d z ą c y c h się w dużej mierze z tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Praca ta stanowi r ó w ­ nież z w i e ń c z e n i e dotychczasowej 'twórczości artysty. M a ­ jewski p r z e d s t a w i ł tutaj iswoje w c z e ś n i e j s z e p r z e m y ś l e ­ nia, k t ó r e w n i e p e ł n e j jeszcze postaci sygnalizował już w poprzednich pracach. Dlatego zanim p r z y s t ą p i m y do opisu samego ołtarza, nieco miejsca p o ś w i ę c i m y k r ó t ­ kiemu przypomnieniu jego w c z e ś n i e j s z y c h prac, k t ó r e naszym zdaniem p o w s t a ł y w dość ścisłym z w i ą z k u z k r y s t a l i z u j ą c ą się k o n c e p c j ą ołtarza. A r t y s t a w większości swych kompozycji, n i e z a l e ż n i e od ich tematu (historycznego, obyczajowego, r e l i g i j n e ­ go), Stosuje język sakralny, oparty na archaicznych opo­ zycjach b i n a r n y c h t y p u : lewa — prawa strona, dół — góra, b i a ł e — czarne, ś m i e r ć — życie, jedynka — para ltd., oraz na archetypach: drzewa życia, istot n i e b i a ń ­ skich, B o g a - C z ł o w i e k a i h e r o s ó w ziemskich *. Żeby to jednak zobaczyć, trzeba obejrzeć dużą ilość prac Majewskiego, w p a t r z e ć się w nie oraz w s ł u c h a ć w i n t e r p r e t a c j ę p o d a w a n ą przez A u t o r a . Opisanie i w y ­ t ł u m a c z e n i e k a ż d e j pracy jest dla Majewskiego bardzo w a ż n e , p o n i e w a ż dzięki s ł o w u m o ż e w y j a ś n i ć sens swo­ ich prac, dopowiedzieć je, odwołując się do t r a d y c j i i historii. Sama jednak werbalna w y p o w i e d ź nie jest m o c n ą s t r o n ą Majewskiego — w p r z e c i w i e ń s t w i e do twórczości plastycznej, k t ó r a dociera do w i e l u l u d z i bez słownej interpretacji. Dopiero dzięki rzeźbie, w y r a ż a w u p o r z ą d k o w a n e j formie to, czego nie u m i a ł b y wypo­ wiedzieć w i n n y sposób. Majewski, k t ó r y na co dzień m ó w i szybko, chaotycz­ nie i nerwowo, zanim zabierze się do nowej kompozy­ cji, długo nad n i ą r o z m y ś l a , k r e ś l i plany, szkicuje i choć w t y m czasie robi inne, drobniejsze prace, niejako pod­ ś w i a d o m i e żyje c a ł y czas w i ę k s z ą k o m p o z y c j ą . Plan j e ­ go dzieła musi b y ć bardzo logiczny i przejrzysty. To w ł a ś n i e zarzut b r a k u konsekwentnego n a s t ę p s t w a zda­ r z e ń w ołtarzu Wita Stwosza s t a ł się powodem, ż e p i e r ­ wotne, ogromne uznanie dla mistrza z K r a k o w a prze­ rodziło się u Majewisklego w pewnego rodzaju niena­ wiść i p o g a r d ę , gdy d o k ł a d n i e p r z e s t u d i o w a ł jego ^ka­ lendarz" w albumie p o ś w i ę c o n y m wielkiemu o ł t a r z o w i z kościoła Mariackiego w K r a k o w i e . „ P r a w d z i w a " czyli dobrze zaplanowana, klarowna rzeźba jest bowiem dla Majewskiego mocą, k t ó r ą chce przekształcić swoje i innych życie, n a d a j ą c mu sens. Dzięki niej artysta m o ż e „ p o r z ą d k o w a ć ś w i a t " i „gło­ sić p r a w d ę , k t ó r e j ludzie się zawsze boją...". Za pomo­ cą twórczości plastycznej Majewski przekracza też nie­ jako granice swych możliwości ż y c i o w y c h , bo b ę d ą c schorowanym r e n c i s t ą , rzeźbi w m a l e ń k i e j k o m ó r c e p i ę ­ ciometrowy ołtarz, a potem s k ł a d a go i stawia w obo­ 2 rze w pobliżu k r ó w i byków, przez wiele lat jako o b o r o w y . którymi zajmował się 3 Trudności metodologiczne w interpretacji prac Stanisława Majewskiego Kiedy Majewski interpretuje swoje prace, ma się w r a ż e n i e , że nie tyle w y p o w i a d a s i ę , co z dużą siłą w y ­ rzuca z siebie informacje, nie zważając na p r z e r y w n i k i , k r o p k i i przecinki. Ponadto w y p o w i e d ź , k t ó r a go bar­ dzo p o c h ł a n i a , może nagle p r z e r w a ć w p ó ł słowa, aby z p r z e j ę c i e m mówić o czymś zupełnie i n n y m . Przy t y m nie zmienia barwy głosu i gestykulacji. Zaskakuje s ł u ­ chacza, gdy np. niespodziewanie przerywa f r a p u j ą c ą go i n t e r p r e t a c j ę U k r z y ż o w a n i a , aby stwierdzić, że chciałby kiedyś w y r z e ź b i ć nagą k o b i e t ę w lustrze (która w y g l ą ­ dać będzie t a k a tak), a potem r ó w n i e nagle przechodzi do dywagacji na temat p o c z ą t k u ś w i a t a , kończąc ją nie­ oczekiwanie stwierdzeniem, że „Polak wszystko potrafi". W ten s p o s ó b powstaje — jak ś w i e t n i e z a u w a ż y ł L u d w i g Zimimerer — „ s a ł a t k a i d e o l o g i c z n o - ś w i a t o p o g l ą dowa", k t ó r ą n a m serwuje Majewski w pojedynczych wypowiedziach, gdzie wszystko jest r ó w n i e w a ż n e i jed­ nakowo fascynujące. Dopiero po w i e l o k r o t n y c h , długich spotkaniach z Majewskim m o ż n a spostrzec, że jego poszczególne w y ­ powiedzi z jednej strony wzajemnie się r e d u k u j ą , a z drugiej u z u p e ł n i a j ą . A r t y s t a p o w i e d z i a ł np. obcemu dziennikarzowi, że nigdy nie widział na oczy ołtarza Wita Stwosza, a imiesiąc potem z a p r o w a d z i ł do obory znajomych z pobliskiego miasteczka, aby p o k a z a ć i m ołtarz, k t ó r y dwa m i e s i ą c e temu zrobił ,yna wzór Wita Stwosza". Jednak nie t y l k o poczucie obcości w z g l ę d e m drugich rodzi w a r t y ś c i e podobnie sprzeczne w y p o w i e ­ dzi. Niekiedy osobie bardzo bliskiej potrafi w k r ó t k i m czasie p o d a ć dwie dość o d b i e g a j ą c e od siebie interpre­ tacje tej samej rzeźby. Trudno jest t e ż ustalić, na i l e Majewski zna Biblię. Twierdzi on, że jej nie czyta (choć posiada E w a n g e l i ę św. Mateusza i zapoznał się z przepowiedniami k r ó l o w e j Saby), a swoją wiedzę opiera na t y m , co słyszał od l u ­ dzi oraz widział na obrazach. Czasami jednak p a m i ę ć go zawodzi lulb nie jest pewny n i e k t ó r y c h imion np. a p o s t o ł ó w i w ó w c z a s p y t a się o nie żony, p o n i e w a ż u w a ż a , że ona powinna je znać skoro chodzi regularnie do kościoła. Charakterystyczne jest jednak, że spraw, co do k t ó r y c h zasięga rad i n n y c h , nie u w a ż a za n a j ­ ważniejsze. Jest przekonany, że nie jest istotne czy Abel zabił Kaina, czy K a i n Abla, w a ż n e jest bowiem to, że została p o p e ł n i o n a pierwsza na świecie zbrodnia... P o n i e w a ż Majewski ma bardzo p o j e m n ą p a m i ę ć i szybko przyswaja sobie informacje p o c h o d z ą c e z róż­ nych źródeł, trudno jest ustalić genezę jego wiedzy re­ ligijnej i ś w i a t o p o g l ą d o w e j . I n t e r p r e t u j ą c za Majewskim jego prace, trzeba być bardzo o s t r o ż n y m i od razu z a z n a c z a ć , że niekiedy po­ daje s i ę j e d n ą z d w ó c h l u b trzech interpretacji. Wybie­ ra się t ę w e r s j ę , k t ó r a wydaje się p i s z ą c e m u najbar­ dziej słuszna, w y n i k a bowiem z w s t ę p n e j r e d u k c j i w y - �powiedzi artysty oraz mieści się n a j p e ł n i e j w o g ó l n y m schemacie jego w y o b r a ż e ń i kompozycji. Wieloobrazowa w y p o w i e d ź , charakterystyczna dla ołtarzy szafkowych ś r e d n i o w i e c z a i renesansu, jest dla współczesnego odbiorcy zaskoczeniem, p o n i e w a ż symbo­ l i k a minionych epok uległa w d u ż e j mierze rozmyciu i jest nieczytelna. Majewskiemu forma przedstawienio­ wa o ł t a r z a ^ p e n t a p t y k u (jako gatunku) najbardziej od­ p o w i a d a ł a , z a s p o k a j a j ą c p o t r z e b ę epickiego wypowie­ dzenia się. Tak jak niegdyś rzeźbiarz ludowy robił i wieszał pod p o w a ł ą drewniany „świat", na k t ó r y m w y ­ o b r a ż o n e były dwie strefy kosmosu — ziemia i niebo, tak Majewski szafę o ł t a r z o w ą nazywa „ ś w i a t e m " . W niej z n a j d u j ą się niebo i ziemia. Z a m k n i ę t e d r z w i o ł t a ­ rza to „ ś w i a t z a k r y t y " w y r z e ź b i o n y na z e w n ę t r z n e j stro­ nie s k r z y d e ł szafy; po stronie w e w n ę t r z n e j , widocznej t y l k o po otwarciu o ł t a r z a , jest „ ś w i a t odkryty", k t ó r y można „ z r o z u m i e ć " dopiero po zapoznaniu się z poprze­ dzającymi go scenami ś w i a t a zakrytego (wbrew ich n u ­ merom i logice n a s t ę p s t w a scen). 4 T r e ś ć informacji zawartych w scenach ołtairza b ę ­ dziemy z e s t a w i a ć z tekstami m o d l i t w y , p i e ś n i , w ą t k ó w biblijnych, a p o k r y f ó w i przepowiedni, na k t ó r e często — c h o ć nie zawsze — p o w o ł u j e się artysta. Należy bowiem założyć, że ogólnie znane, a nie wypowiadane przez ar­ t y s t ę słowa, m o g ł y go — p o d ś w i a d o m i e — i n s p i r o w a ć . Kompozycje rzeźbiarskie poprzedzające prace nad ołtarzem k o n t e k ś c i e r e l i g i j n y m , k t ó r y cechuje kierunek w e r t y k a l ­ ny. P o p r z e d z a ł a ją kompozycja Ostatniej Wieczerzy, w k t ó r e j Majewski z a a k c e n t o w a ł g ł ó w n i e czynnik społecz­ ny i polityczny, w s k a z u j ą c powstanie d w ó c h kościołów. Pierwszym z nich był kościół Chrystusa — kościół chle­ ba, t w o r z ą c y pierwotny komunizm; drugim „kościół Ju­ dasza", oparty na p i e n i ą d z u (bliski p a ń s t w u W a t y k a ń ­ skiemu) . 8 Niejako syntezą d w ó c h wyżej wymienionych k o m ­ pozycji Wieczerzy P a ń s k i e j stała się potem Ostatnia Wieczerza z o ł t a r z a Wniebowzięcia Rodziny, gdzie w r ó w n e j mierze został zaakcentowany jej w y m i a r trans­ cendentalny (kierunek wertykalny) oraz s p o ł e c z n o - p o l i ­ tyczny (kierunek horyzontalny). Ta Ostatnia Wieczerza została umieszczona na antepedium ołtarza czyli najni­ żej ze wszystkich o b r a z o - r z e ź b w o ł t a r z u i t y m samym s t a ł a się z a r ó w n o w sensie d o s ł o w n y m j a k i p r z e n o ś n y m p o d s t a w ą oraz kluczem do zrozumienia całego ołtarza, k t ó r y n a l e ż y oglądać, j a k wszystkie prace Majewskiego, od dołu do góry. Opis ołtarza „ K o m o d a ołtarza". Na antepedium ołtarza w y r z e ź ­ biona jest Ostatnia Wieczerza. Postacie Chrystusa i apo­ stołów są umieszczone w dolnej części p ł a s k o r z e ź b y tak, że niemal p o ł o w ę powierzchni zajmuje ciemne t ł o , na k t ó r y m Majewski n a m a l o w a ł jasnoszare obłoki. Ozna­ czają one tak, jak w innych pracach artysty, ruch po­ wietrza. Jest to tchnienie w i a t r u , k t ó r y nie wiadomo s k ą d i d o k ą d wieje i ożywia w s z y s t k o . Powiew w i a t r u w y s t ę p u j e r ó w n i e ż w pozostałych scenach w y r z e ź b i o ­ nych na ołtarzu, z t y m t y l k o , że w scenie Wniebowziscia Rodziny widoczny jest nie nad postaciami, lecz pod n i m i , j a k b y u m o ż l i w i a j ą c i m wznoszenie się. Dla Majewskiego tchnienie w i a t r u w Ostatniej Wie­ czerzy jest tak istotne, że artysta zmuszony był p o ś w i ę ­ cić m u dużą ilość miejsca. Choć jest noc, jasne obłoki poruszane w i a t r e m p r z e s u w a j ą się nad osobami j e d z ą ­ cymi wieczerzę, tak że w y r a ź n i e w i d z i m y zebranych przy stole. K i l k u z nich stoi, i n n i siedzą. Ich formalne przedstawienie niewiele nam jednak powie, jeśli nie b ę d z i e m y znać ich symbolicznych imion, k t ó r e m ó w i ą o wiele w i ę c e j , niż m o g ł y b y p o w i e d z i e ć ich nazwiska znane z k a r t Ewangelii. e Majewski przed o s t a t n i ą operacją w szpitalu, a po­ tem wyjazdem do K r a k o w a (podczas k t ó r e g o oglądał ołtarz Wita Stwosza) rzeźbił s p o r t o w c ó w , piwoszy, „ k o p e r n i k ó w " , a obok tego sceny w kościele, M a t k ę Boską i i n . . Szczególnie jednak p a s j o n o w a ł o go w y k o n y w a n i e drzew z ptakami. W kompozycjach tych ptaki siedziały p r z e w a ż n i e na rozłożystych gałęziach jednego drzewa, dochodzącego niekiedy do p ó ł t o r a m e t r o w e j wysokości lub na d w ó c h niższych drzewkach, stojących obok sie­ bie. W y j ą t k o w o ś ć tych prac p o d k r e ś l a ł Majewski, m ó ­ w i ą c o specjalnie t w a r d y m gatunku drzewa, z jakiego je tworzy. Z czasem jego drugim ulubionym tematem stali się ucztujący ludzie (po raz pierwszy przedstawie­ ni w Ostatniej Wieczerzy). Po powrocie z K r a k o w a rzeźbił coraz więcej obrazo-rzeźb w miejsce pojedynczych r z e ź b i kompozycji przestrzennych i m a l o w a ł je coraz cieplejszymi kolora­ m i . Są to przede wszystkim prace o tematyce religijnej, gdzie bardzo w a ż n e staje się dla artysty niebo jako tło. W y k o n u j ą c te o b r a z o - r z e ź b y Majewski dużo r o z m y ś l a ł nad " ś w i a t e m utajonym" — k t ó r y w jego interpretacji jest r ó w n o z n a c z n y z s a m o z n i e w ó l e n i e m człowieka we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e . Ponadto c h c i a ł u k a z a ć sceny determinujące życie c z ł o w i e k a na ziemi oraz w a l k ę człowieka z „ d i a b e l s k i m ś w i a t e m " . Dochodzi wówczas do wniosku, że istnieje n a t u r a l ­ ne d ą ż e n i e ludzi i z w i e r z ą t do nieba, co chce przedsta­ wić plastycznie. R ó w n o c z e ś n i e k r z y ż e coraz częściej za­ s t ę p u j ą jego ulubione drzewa, a furgoczące na tle nieba m a ł e skrzydlate a n i o ł k i p o w o l i w y p i e r a j ą p t a k i siedzą­ ce p o c z ą t k o w o na drzewach, potem na k r z y ż a c h . Nagle, w pewnym momencie, Majewski zaczyna łączyć ulubio­ ne przez siebie tematy nieba i uczty. Powstaje w ó w c z a s koncepcja drzewa-łkrzyża, k t ó r e jest d r o g ą do nieba, d o s t ę p n ą dla ludzi tylko poprzez U c z t ę P a ń s k ą w y r z e ź ­ bioną w postaci Ostatniej Wieczerzy na belce poziomej k r z y ż a . Jest to trzecia oryginalna kompozycja artysty p r ó b u j ą c a ująć wydarzenia z wieczernika w szerszym 5 8 7 34 A p o s t o ł o w i e Majewskiego n o s z ą bowiem imiona zna­ ne ze Starego i Nowego Testamentu. Wśród n i c h jest tylko czterech a p o s t o ł ó w znanych z Ewangelii, przy czym jeden z nich ukazany jest jako dwie r ó ż n e oso­ by — Piotr i Szymon. Jezus jest c e n t r a l n ą , siódmą z kolei p o s t a c i ą , licząc z a r ó w n o od jednej jak i od drugiej strony kompozycji. P o n i e w a ż wszystkie prace Majewskiego orientowane są w z g l ę d e m postaci w y r z e ź b i o n y c h (a. nie w z g l ę d e m ze­ w n ę t r z n e g o obserwatora) na prawo od Jezusa z a s i a d a j ą postacie znane z Nowego Testamentu, a na lewo ze Sta­ rego Testamentu i Judasz z Iskariotu, k t ó r y zasadniczo nie bierze udziału w uczcie. Zajmuje on miejsce na sa­ m y m lewym rogu s t o ł u i lekko unosi się — jakby wsta­ wał — w momencie, gdy Mojżesz zwraca się ku niemu, p o k a z u j ą c na worek z p i e n i ę d z m i . W odpowiedzi Judasz z jednej strony opiera przyjacielsko r ę k ę na ramieniu Mojżesza, z drugiej odsuwa się od niego, p r z e c h y l a j ą c mocno głowę w lewo, jakby o d s u w a ł się od głosiciela podstawowych „ p r a w c z ł o w i e k a " — Dziesięciu Przyka­ zań Bożych. T y m samym odchodzi od s t o ł u w wieczer­ n i k u . Judasz jest więc niejako poza najbliższą m u g r u ­ pą starotestamentowych postaci i poza prawem, k t ó r e g o ��1 �I �oni przestrzegają. W starotestamentowej grupie, za M o j ­ żeszem w i d a ć błogosławionego przez Boga Izaaka, który jest p i e r w s z ą zapowiedzią bezkrwawej ofiary Chrystusa. Obok niego po p r a w e j stronie siedzi Jakub, „który oglą­ dał Boga t w a r z ą w twarz". Obok Jakuba prorok Daniel przyjacielsko obejmuje melancholijnie z a m y ś l o n e g o k r ó ­ la Dawida i robi to tak, j a k b y go p o c i e s z a ł . Z kolei król Dawid, od k t ó r e g o w y w o d z i się r ó d Mojżesza, sie­ dzi pod b ł o g o s ł a w i ą c ą lewicą Syna Bożego. Po prawej stronie Jezusa siedzi natomiast n a j b l i ż ­ szy jego uczeń, Szymon. Podpiera on obiema r ę k a m i głowę i robi w r a ż e n i e najbardziej zamyślonego uczest­ nika Ostatniej Wieczerzy. Dzieje się tak, p o n i e w a ż sam jego mistrz Jezus p o w i e d z i a ł mu, że zaprze się Boga trzykrotnie, i n n y m natomiast razem m ó w i ł mu, że sta­ nie się on skałą — Piotrem, na k t ó r e j zbuduje kościół. Nad z a m y ś l o n y m Szymonem unosi się z jednej strony b ł o g o s ł a w i ą c a prawica Jezusa, a z drugiej Biblia t r z y ­ 10 mana przez Jana E w a n g e l i s t ę . W ten sposób nad głową Szymona obrazowo zbiegaiją się: b ł o g o s ł a w i e ń s t w o Boże i s ł o w a Ewangelii, k t ó r e między i n n y m i w y z n a c z a j ą mu szczególne miejsce w ś r ó d apostołów. Jana E w a n g e l i s t ę .ujmuje pod p a c h ę k r ó l P i ł a t , bo­ wiem w e d ł u g apokryfu głoszonego przez Majewskiego m i a ł on być r ó w n i e ż uczestnikiem Ostatniej Wieczerzy, gdyż po śmierci Chrystusa m i a ł prawdopodobnie żyć zgodnie z nakazami Ewangelii i dlatego artysta w y r z e ź ­ bił go, jak trzyma pod r a m i ę św. Jana, k t ó r y pokazuje ludziom Biblię. 'Między P i ł a t e m a a p o s t o ł e m P a w ł e m siedzi cichy, bliżej n i k o m u n i e znany G a w e ł , k t ó r y w e d ł u g popular­ nego p r z y s ł o w i a m i a ł w a d z i ć się z P a w ł e m . W kompozycji Majewskiego P a w e ł zainteresowany jest r o z m o w ą z Piotrem, k t ó r y t r ą c a się z n i m pucha­ rem. Charakterystyczne jest, ż e c i dwaj t w ó r c y kościoła rzymskiego należą — obok Judasza i Mojżesza — d i Tabl. I . „ Ś w i a t z a k r y t y " na s k r z y d ł a c h ołtarza, niewidocznych dla widza w czasie jego otwarcia (por. i l . 3 i 4). Tabl. I I . „ Ś w i a t o d k r y t y " (por. i l . 1, 5, 6) --— — ^Puckfa., miijfi ca­ УпоШпе/ łym щес/е Щ$кй / pnedpopcł- Щк$\е- , \ x grzechu ^ (konsekkie*-/ , dm /flaw ' iobr^durdi) rmijne НоШШ \ /Popełnienie Ширив сг/vkh'ek 2ме4$\ роас$гя\ \ / * / Tabl. I I UkorowNiebo ^Zfrżenie Щ«/ \ ч • - rodzi KM, / ustom sit tmifotó Ргода \ / śmierć. JtfniebokistypienicЩШЙ \ %емза/ wdany Win&fdo Wydanie СкШ Chftfstiłsa Ziemie* 36 угслмт / шпек*) ш icierpieme �I I . 1. S t a n i s ł a w Majewski, Ołtarz wniebowzięcia rodziny, P M E w Warszawie. I I . 2. Ostatnia ba, polichrom., na antepedium o ł t a r z a czterech postaci, k t ó r e są najbardziej zaabsorbowane sobą i z n a j d u j ą się najdalej od błogosławiącego Jezusa. Znamienne jest przy t y m , że rozdwojony Piotr jako Szymon jest najbliżej Chrystusa, a poprzez p e ł n i e n i e kierowniczej f u n k c j i w kościele odsuwa się na najbar­ dziej odległą od Jezusa pozycję. Piotr, P a w e ł , P i ł a t i Jan stoją, t r z y m a j ą c puchary w r ę k a c h , Jezus Chrystus b ł o g o s ł a w i , a pozostali uczest­ nicy wieczerzy siedzą za stołem. Nad zgromadzonymi w wieczerniku, a ściślej nad Chrystusem, unosi się b ł o g o ­ s ł a w i ą c y Bóg Ojciec. Znajduje się on poniżej niebies­ kiego nieba na szerokim tle nocy, bo podczas wieczerzy z s t ę p u j e z b ł ę k i t n e g o nieba, aby otoczyć c h w a ł ą niebies­ k ą u c z e s t n i c z ą c y c h w Uczcie P a ń s k i e j co jest j a k b y s p e ł n i e n i e m słów m o d l i t w y : „Ojcze nasz, k t ó r y jesteś w niebie, przyjdź k r ó l e s t w o Twoje, b ą d ź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi..." Jest to więc niejako escha­ tologiczna wizja nieba realizowanego już na ziemi pod­ czas sprawowania ofiary eucharystycznej, k t ó r ą we wcześniejszych kompozycjach Ostatniej Wieczerzy M a ­ jewski sygnalizował, otaczając apostołów niebieskim t ł e m U c z e s t n i k i e m c h w a ł y Bożej w wieczerniku M a ­ jewskiego jest cały lud w y b r a n y przez Boga. Jego przedstawicielami są postacie ze Starego i Nowego Te­ stamentu, dla k t ó r y c h osoba Chrystusa jest jakby z w o r ­ nikiem starego i nowego ś w i a t a . Do przemienienia chle­ ba i wina w ciało i k r e w Jezusa p r z y g o t o w a ł y bowiem ludzi kolejne wydarzenia zapisane w B i b l i i . Dlatego na n i ą przede wszystkim pokazuje podczas Ostatniej Wie­ czerzy św. Jan, aby — jak m ó w i Majewski — „ o g l ą d a ­ j ą c y ołtarz ludzie czytali t ę księgę i wiedzieli, na co p a t r z ą " . Tam dowiedzą się też, że tylko przez tajem­ 1 2 wieczerza, płaskorzeź­ nicę Ostatniej Wieczerzy oraz jej owoc — p r z e n a j ś w i ę t ­ szy Chleb i Wino — m o ż n a „ o d k r y ć świat". Dla przechowywania Najświętszego Sakramentu M a ­ jewski buduje w n a s t ę p n e j kondygnacji ołtarza taber­ nakulum, czyli s k a r b n i c ę częściowo zmaterializowanej tajemnicy. Jest ono p o w a ż n y m p r z e w ę ż e n i e m w całej konstrukcji o ł t a r z o w e j , mieści się między szeroką men­ są a o b s z e r n ą szafą, i przypomina niemal ewangeliczne ucho igielne, przez k t ó r e należy przejść, aby za Majew­ skim o d k r y ć inny świat, w y r z e ź b i o n y w y ż e j . We w n ę t r z u tabernakulum schowane są: drewniany kielich i monstrancja z w y r z e ź b i o n ą b i a ł ą hostią. Te naczynia liturgiczne zamyka Majewski za g r u b y m i drzwiczkami tabernakulum, k t ó r e zostały od z e w n ą t r z oznaczone p ł a s k o r z e ź b ą d w ó c h kielichów z hostiami. Ma to m ó w i ć wszystkim o g l ą d a j ą c y m ołtarz, że we w n ę t r z u tabernakulum u k r y t a jest energia, u m o ż l i w i a j ą c a l u ­ dziom wznoszenie się z ziemi do nieba. W w y p a d k u jed­ nak niezrozumienia przez o g l ą d a j ą c y c h dolnej sceny Ostatniej Wieczerzy — p ł a s k o r z e ź b y na drzwiczkach ta­ b e r n a k u l u m p o z o s t a n ą n i e z r o z u m i a ł ą a t r a p ą czegoś, cze­ go obecność we w n ę t r z u nie jest konieczna, a co dla Majewskiego jest bardzo w a ż n e . Dla tych, k t ó r z y te^o nie r o z u m i e j ą , rzeźbi artysta „świat z a k r y t y " na pierwszym widocznym skrzydle sza­ fy ołtarza. Przedstawienie go ma p o b u d z a ć o g l ą d a j ą c y c h do refleksji nad życiem, k t ó r a p r o w a d z i ł a b y do zasta­ nowienia się nad ś w i a t e m , gdzie istnieje zło, z k t ó r y m człowiek musi ustawicznie walczyć. Genezy powstania zła zaczyna człowiek s z u k a ć w swojej przeszłości, k t ó r ą zna fragmentarycznie, z lekcji historii i katechezy b i ­ blijnej. W ten sposób dochodzi się do p y t a ń zasadni­ czych: s k ą d wzięły się słońce, księżyc, ziemia...? 37 ��O d p o w i e d z i ą na te pytania ma być scena trzynasta w „ k a l e n d a r z u Majewskiego", a pierwsza z prawej czę­ ści „ z a k r y t e g o ś w i a t a " . XIII Bóg ztwożyl świat, Stary Destament 13 Bóg Ojciec unosi się w o b ł o k a c h po lewej stronie kompozycji i stwarza po prawej stronie słońce — wska­ zując na nie p r a w ą r ę k ą i p r a w y m palcem, a poniżej ziemię, na k t ó r ą wskazuje p r a w y m palcem lewej ręki. Nad Bogiem Ojcem znajduje się księżyc stworzony jeszcze wcześniej niż ziemia i słońce. Bóg lekko odchyla od niego g ł o w ę — być m o ż e dlatego, że księżyc jest dla Majewskiego u c i e l e ś n i e n i e m zła. K w a d r y księżyca po­ w o d u j ą — jego zdaniem — z m i e n n o ś ć i fazowość wszy­ stkich p r o c e s ó w naturalnych na ziemi, gdzie n i e m o ż l i ­ wa jest stałość i n i e z m i e n n o ś ć o s i ą g a n a tylko w niebie. „Jeśli człowiek r o z w a l i ł b y atomami księżyc — k o n k l u ­ duje artysta — to skończyłoby się na ziemi wiele nie­ szczęść". XIV A d a m i Ewa zgrzeszyli w Raju Adam i Ewa leżą w Raju pod drzewem. Po prawej mężczyzna, po lewej kobieta. Ewa — uosobienie ludz­ kiej zmienności — podaje swemu mężowi zakazany owoc, k t ó r y jest w y r z e ź b i o n y po lewej stronie drzewa, bo grzech jeszcze nie został p o p e ł n i o n y . XV Wypędzenie z Raju Bóg Ojciec siedzi na szczycie drzewa, a z prawej strony obrazu A r c h a n i o ł w y p ę d z a pierwszych rodziców z Raju. Po lewej stronie w i d a ć już p r z e p a ś ć p r o w a d z ą c ą z Raju na ziemię — bez Boga. Wszędzie bowiem, gdzie mieszka i objawia się Bóg lub gdzie zsyła s w ą łaskę, Majewski rzeźbi i maluje ziemię k w i t n ą c ą , j a s n ą , a wszędzie tam, gdzie go nie ma — ciemną. W y j ą t e k sta­ nowi t y l k o scena zesłania Ducha Świętego. W scenie w y p ę d z e n i a z Raju pierwsze na ziemię idzie zwierzę — lew, druga jest Ewa, a trzeci Adam. Ten ostatni nie chce od razu opuścić raju i przytrzymuje się r ę k a m i drzewa. X V I Brat brata zabił. na świecie Abel i Kain. Pierwszy bandyta Artysta rzeźbi obu braci obok ich ognisk. Po p r a ­ wej stronie, w ognisku Kaina, ukazuje się w ciemnym niskim dymie diabeł, a nad ogniskiem Abla, po lewej stronie o b r a z o - r z e ź b y dym unosi się wysoko, a w nim Bóg Ojciec. K a i n rozzłoszczony widokiem Boga Ojca po stronie Abla chce zabić brata. Majewski dodaje przy t y m , że złość braci do siebie m i a ł a swoje źródło w spo­ rze o k o b i e t ę . XVII Noe (Szczęśliwość ziemska) Noe p ł y w a w arce, w k t ó r e j dym z komina idzie wprost do nieba (jak poprzednio unosił się z ogniska Abla), a Noe wypuszcza w ś w i a t dwa białe gołębie, by dowiedzieć się, czy wody już gdzieś o p a d ł y . XVIII Człowiek walczy z diabłem Po prawej stronie obrazu człowiek ubrany w strój mmiszo-rycerski idzie pod górę z piką. Ostrze broni skie­ r o w a ł w dół, w p o b l i ż e r ą k diabła, k t ó r y stoi z lewej strony g ó r y z uniesionymi w górę d ł o ń m i . Człowiek jest tu raczej a t a k u j ą c y niż atakowany. Na potwierdzenie słuszności takiego przedstawienia Majewski dodaje, że sam musi „co dzień w a l c z y ć z diabelskim ś w i a t e m " . Wiemy już, że scena X V I I I jest dla Majewskiego szczególnie w a ż n a i s t a ł a się dla niego nie tylko ostat­ n i m obrazem na drzwiach, ale i w s t ę p e m do r o z w a ż a ń nad złem p a n u j ą c y m w „ z a k r y t y m świecie" — co bez­ p o ś r e d n i o łączy się ze s c e n ą X I I I . Dlatego r o z p a t r u j ą c wzajemne relacje opisywanych wyżej scen na drzwiach, warto s k o r z y s t a ć z podawane­ go przez a r t y s t ę zestawienia. pierwszej sceny z o s t a t n i ą (i w e d ł u g tego wzoru drugiej z p r z e d o s t a t n i ą czyli po k r z y ż u j ą c y c h się p r z e k ą t n y c h ) . Wszechmocny Bóg ( X I I I ) ' j e s t taik doskonały, że mo­ że nie zważać na. istnienie „złego księżyca" i tworzy dalej (dobry) w s z e c h ś w i a t . Natomiast człowiek musi walczyć ze złem ( X V I I I ) w postaci upersoniiikowanego d i a b ł a (ponieważ natura jest w zasadzie dobra i t y l k o czasami znajduje się pod w p ł y w e m księżyca). P r z y c z y n ą „diabelskiego ś w i a t a na ziemi" jest odej­ ście pierwszych rodziców od woli Boga Ojca i zjedze­ nie zakazanego owocu z drzewa w i a d o m o ś c i dobrego i złego. Zanim to jednak n a s t ą p i ł o , bezgrzeszny człowiek żył sobie szczęśliwie w Raju ( X I V ) . Temu życiu przeciwstawia Majewski szczęśliwość z i e m s k ą ( X V I I ) , ocalenie Noego od potopu. W obu w y ­ padkach ( X I V , X V I I ) pełnia szczęścia doznana jest przez ludzi w momentach p r ó b y granicznej, czyli przed sa­ m y m p o p e ł n i e n i e m grzechu ( X I V ) i w c h w i l i opadania wód grożących z a g ł a d ą ( X V I I ) . B e z p o ś r e d n i e konsekwen­ cje grzechu rzeźbi artysta na dwóch ś r o d k o w y c h sce­ nach: Wygnanie z Raju (XV) i Zabójstwo Kaina ( X V I ) . Scena X V to konsekwencja odejścia od Boga, a scena X V I , to trwanie w grzechu, co jest p r z y c z y n ą n a s t ę p ­ nego grzechu. Przy t y m charakterystyczne jest, że po­ wodem grzechu jest w obu wypadkach kobieta: za pierwszym razem Ewa, a za drugim żona Abla. Umiesz­ czenie tych scen w ś r o d k u drzwi nadaje i m charakter m o t y w u przewodniego, wokół k t ó r e g o rozgrywa się ak­ cja na scenach umieszczonych w y ż e j i niżej. Na p y t a ­ nie postawione na samym p o c z ą t k u : dlaczego człowiek walczy ze złem? — daje Majewski odpowiedź, k t ó r ą odnajdujemy blisko p u n k t u przecięcia się p r z e k ą t n y c h d r z w i — bo człowiek grzeszy. 1 to grzeszy społecznie, gdyż grzech z a p o c z ą t k o w a n y przez k o b i e t ę dopełnia mężczyzna. Wnioski i spostrzeżenia, do jakich dochodzi Majew­ ski na pierwszych drzwiach, m a j ą dla niego charakter z e w n ę t r z n y . G ł ę b i e j , po otwarciu drzwi, znajduje we­ w n ę t r z n ą w a r s t w ę „ ś w i a t a zakrytego". P o n i e w a ż jednak po drugiej stronie pierwszych drzwi są r ó w n i e ż w y ­ r z e ź b i o n e sceny, k t ó r y c h artysta nie chce na razie po­ k a z a ć , drzwi pierwsze s k ł a d a on tak, że r ó w n o c z e ś n i e można oglądać drugie drzwi i sceny X I V , X V I , X V I I z pierwszych drzwi. W drugiej części „ ś w i a t a zakrytego" kolejne sceny m a j ą kierunek w s t ę p u j ą c y , a więc odwrotny niż na pierwszych drzwiach. Po człowieku w a l c z ą c y m z dia­ belskim ś w i a t e m z pierwszych d r z w i ( X V I I I ) pojawia się na drugich Chrystus jako uzdrowiciel ( X I X ) , k t ó r e ­ mu przeciwstawiony jest starotestamentowy obraz Iza­ aka pocieszanego przez zwierzę ( X X ) . Ten u k ł a d prze­ ciwstawiania w l i n i i poziomej scen z Nowego Testa­ mentu scenom ze Starego Testamentu i przepowiedniom jest w zasadzie utrzymany na całych drugich drzwiach. XIX Chrystus uzdrawia chorego W jednej scenie uzdrowienia Majewski p r z e d s t a w i ł dwa r ó ż n e zdarzenia z Ewangelii: po prawej stronie Chrystusa U z d r a w i a j ą c e g o ( p r a w ą r ę k ą ) chorego, a po lewej S a m a r y t a n k ę z naczyniem przy studni. Dzięki temu zestawieniu artysta p o d k r e ś l a , że Chrystus nie tylko leczy ciało człowieka, lecz t a k ż e jest ź r ó d ł e m żywej wody u z d r a w i a j ą c e j dusze ludzi, o czym m ó w i Jezus Samarytance przy studni. XX Zwierz liże rany Izaakowi Izaak (Hiob?) siedzi między dwoma drzewami ozna­ czającymi las i trzyma nogi w sadzawce. Z prawej stro- 39 I �ny liże mu rany na nogach w i l k (pies?) i w ten koi ból Izaaka i pociesza go. XXI Dzień sposób zmarłych Scena przedstawia cmentarz z k r z y ż a m i , po k t ó r y m z prawej strony idzie ksiądz i modli się z k s i ą ż k i , a w dali, po lewej stronie, idzie kobieta z zapalonymi świeczkami. Obraz ten i jego t y t u ł ma p r z y p o m i n a ć ludziom, że k s i ą d z na cmentarzu chodzi po grobach i modli się nie t y l k o za wszystkich ś w i ę t y c h , lecz t a k ż e za „ n a p o l e o ­ n ó w , h i t l e r o w c ó w , żołnierzy polskich i a k o w c ó w " , s ł o ­ w e m za wszystkich z m a r ł y c h — konkluduje artysta — a nie za ś w i ę t y c h . Z m a r ł y m potrzebne jest ś w i a t ł o i dlatego ziemia w Dzień Z m a r ł y c h nie zakwita, lecz j a ś n i e j e blaskiem świec. Religijny obrzęd i m o d l i t w ę księdza przeciwstawia Majewski w tej samej l i n i i — p r a w u dziesięciu przy­ k a z a ń Bożych. XXII Dziesięć przykazań Po p r a w e j stronie sceny w y ł a n i a się zza chmur Bóg Ojciec, k t ó r y podaje Dekalog Mojżeszowi s t o j ą c e m u u s t ó p góry. Góra Synaj, gdzie objawia się Bóg Ojciec, przemienia się t u w Golgotę, na k t ó r e j stoi krzyż. Dzie­ sięć p r z y k a z a ń bożych o b o w i ą z u j e bowiem chrześcijan nadal, t y l k o w nowej ewangelicznej interpretacji Jezusa. XXIII Zesłanie Ducha Świętego Na ś r o d k u p ł a s k i e j ciemnej ziemi stoi Chrystus w białej szacie, na k t ó r e j w i d a ć czerwone serce. S p o g l ą d a on w górę i wznosi r ę c e do Boga Ojca z n a j d u j ą c e g o się nad n i m . Z kolei Bóg Ojciec pokazuje l e w ą r ę k ą na Ducha Świętego, k t ó r y unosi się nad n i m i w po­ staci gołębicy. A r t y s t a w y o b r a ż a w i ę c sobie zesłanie Ducha Ś w i ę t e g o jako s t a ł ą obecność na Ziemi Chrys­ tusa z „ g o r e j ą c y m sercem miłości". O d t ą d objawienie się Boga ludziom nie n a s t ę p u j e już w g ó r a c h czy na w y o d r ę b n i o n e j , rozjaśnionej i ukwieconej ziemi, jak to miało miejsce poprzednio, lecz w s z ę d z i e : na r ó w n i n i e i w y ż y n i e , i dotyczy wszystkich ludzi, a nie tylko w y ­ branych. W e d ł u g przepowiedni k r ó l o w e j Saby ma to — t w i e r ­ dzi Majewski — s p o w o d o w a ć „potopienie ś w i a t a utajo­ nego", p o g a ń s k i e g o , co przedstawia w alegorycznej sce­ nie: XXIV Potopienie świata utajonego W centrum obrazu stoi siłacz — cyklop na dużej r y b i e p ł y w a j ą c e j w morzu. Cyklop dźwiga na plecach obszerną truimnę z przytwierdzonymi do niej dwoma kluiczami. Z lewej strony z oceanu w y ł a n i a się k r ó l o w a m ó r z i p r a w ą r ę k ą pokazuje miejsce, w k t ó r y m siłacz ma w y r z u c i ć t r u m n ę . W z a m k n i ę t e j t r u m n i e ma mieścić się cały „ z a t a ­ jony", n i e c h r z e ś c i j a ń s k i ś w i a t . O jego szczelnym zam­ knięciu m a j ą m ó w i ć dwa w i e l k i e klucze, k t ó r e w i s z ą z boku t r u m n y i k t ó r e w t y m w y p a d k u są jakby od­ w r o t n o ś c i ą , p r z e c i w i e ń s t w e m kluczy św. Piotra do nie­ ba. „ Ś w i a t zatajony" polega bowiem na t y m , że czło­ wiek człowieka wykorzystuje, czyniąc swoim niewolni­ kiem, podczas gdy sam jest niewolnikiem śmierci... Pierwsze oibozy koncentracyjne — w y j a ś n i a Majewski — z a k ł a d a l i faraonowie, k a ż ą c niewolnikom b u d o w a ć grobowce-piramidy dla siebie i swoich u r z ę d n i k ó w . Dlate­ go, jak m ó w i przepowiednia, pod koniec obecnego ś w i a ­ ta ziemię zaleje woda, lecz nie cały ś w i a t zostanie za­ topiony w g ł ę b i n a c h morskich, a tylko jego nieludzka, n i e c h r z e ś c i j a ń s k a część. 4П Sauikając w u k ł a d z i e scen drugiej części „ ś w i a t a za­ krytego" p ó d o b n y o h relacji j a k na pierwszych drzwiach, m o ż n a z e s t a w i ć sceny X I X z X X I V i X X z X X I I I . Potopienie świata zatajonego ( X X I V ) jest uzdrowie­ niem m o r a l n y m ś w i a t a . Natomiast w Uzdrowieniu cho­ rego ( X I X ) , Chrystus uzdrawia nie t y l k o duchowo (Idź, nie grzesz więcej), ale i fizycznie (Wstań, podnieś łoże swoje i idź do domu swego — L u k . 5,23—24). Chrystus podchodzi do ludzi indywidualnie, a „ p o t o p i e n i e ś w i a t a utajonego" ma charakter alegoryczny i odnosi się do w y r z ą d z a n e g o przez ludzi zła na c a ł y m świecie. Jeszcze mocniej indywidualny, personalny stosunek do ludzi jest zaznaczony w d r u g i m zestawieniu. Błogosławiony Izaak (Hiob?) za jedynego pocieszyciela ma zwierzę, k t ó r e liże jego rany. Przyjaciele go opuścili, rodzina i m a j ę t n o ś c i p r z e p a d ł y , pozostał sam w lesie, lecz nie złorzeczy i nie odchodzi od Boga, a godzi się z jego wolą. Na tej o b r a z o - r z e ź b i e nie w i d a ć o b j a w i a j ą c e g o się Boga, lecz o jego obecności w pobliżu samotnego Izaaka ś w i a d c z y k w i t n ą c a ł ą k a (pojawiająca się na obrazie Majewskiego tam, gdzie jest Bóg). W inny zupełnie horyzont wierzeniowy (pochodzący z Dziejów Apostolskich) wpisane jest Z e s ł a n i e Ducha Świętego. Ma ono miejsce na niczym nie ukwieconej, ciemnej r ó w n i n i e i chciało by się powiedKieć, posiada z a s k a k u j ą c y chrystocentryczny charakter. Duch Ś w i ę t y unosi się bowiem nie t y l k o nad c a ł y m ś w i a t e m , ale i nad B o g i e m - i Chrystusem, który stoi na ziemi. Tchnie­ nie Ducha Ś w i ę t e g o obejmuje więc p o z o s t a ł e osoby bos­ kie i poprzez nie przenika na ś w i a t do wszelkich l u ­ dzi. Zesłanie jest konkretne, egzystencjalnie odczuwane przez k a ż d e g o człowieka, k t ó r e m u Chrystus olbjawa się niejako osobiście poprzez swe „ g o r e j ą c e serce miłości". Dopiero w dalszej kolajlnośei Jezus nakazuje (za p o ś r e d ­ nictwem kościoła) modlić się do Boga Ojca, k t ó r y z k o ­ lei przypomina o trzeciej osobie boskiej — Duchu Ś w i ę ­ t y m , p r z e n i k a j ą c y m wszystko. 'Na ten temat w y p o w i e d z i a ł się Majewski d o k ł a d ­ niej w swej kompozycji Krzyża z Ostatnią Wieczerzą, a w ołtarzu przypomina ją tylko w scenach X X I i X X I I . Obrazo-arzeźby te s ą podobnie jak na poprzednich drzwiach ( I I I , I V ) osią i tematem przewodnim sześciu scen. P o k a z u j ą one, że dzięki religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j , k t ó r e j p o d s t a w ą jest modlitwa do Boga za wszystkich z m a r ł y c h ludzi ( X X I ) i przestrzeganie dziesięciu przy­ k a z a ń m o ż l i w e jest p r z e k s z t a ł c e n i e starego ś w i a t a , po­ przez odkrycie Nowego Życia dzięki Duchowi Ś w i ę t e ­ mu, czego dalszą k o n s e k w e n c j ą ma być potopienie za­ tajonej i z a m k n i ę t e j w nieprawdzie i p ó ł p r a w d z i e czę­ ści starego ś w i a t a . Zrozumienie tego na poziomie „ z a k r y t e g o ś w i a t a " b ę d z i e i l u m i n a c j ą dla o g l ą d a j ą c e g o ołtarz, czego na­ s t ę p s t w e m powinno być otwarcie całego ołtarza. Histo­ ria człowieka religijnego zaczyna się bowiem od poczę­ cia Jezusa przez M a r i ę P a n n ę . Od tego momentu — w y j a ś n i a Majewski — liczą czas wszystkie p a ń s t w a i organizacje m i ę d z y n a r o d o w e i dlatego artysta rozpoczy­ na na ołtarzu opowieść o życiu M a r i i , Jezusa i Józefa. W e d ł u g apokryfu opowiadanego pnzez a r t y s t ę , przed poczęciem Jezusa żyły sobie trzy Marie, z k t ó r y c h jed­ na m i a ł a p o r a d z i ć Mesjasza. Ż a d n a jednak z nich nie w i e d z i a ł a , k t ó r ą do tego wybierze Bóg. P r z e b y w a ł y one p r z e w a ż n i e razem i oto w pewnej c h w i l i p o j a w i ł się Duch Ś w i ę t y , k t ó r y b i j ą c y m i od siebie promieniami łaski zapłodnił p r a w d z i w ą (a nie p o d e b r a n ą ) N a j ś w i ę t ­ szą P a n n ę M a r i ę . I Trzy podebrane Marie A r t y s t a łączy w jednej kompozycji dwa wydarze­ nia: Zwiastowanie N a j ś w i ę t s z e j Panny M a r i i i N a w i e - �I �dzenie w domu św. Anny. W obrazie t y m Duch Ś w i ę t y w postaci gołębicy unosi się w p r a w y m rogu kompo­ zycji i zsyła na klęczącą N a j ś w i ę t s z ą M a r i ę P a n n ę pro­ mienie u ś w i ę c a j ą c e j łaski. Poczyna ona w t y m momen­ cie Syna Bożego. Stojąca za P a n n ą M a r i ą Marynika (zwana T e r e s ą ) pokazuje na Ducha Ś w i ę t e g o r ę k ą , j a k ­ by mówiła „ Z d r o w a ś Mario, łaskiś pełna, Pan z Tobą..." a klęcząca po prawej stronie Maria (Anna?) dodaje „Błogosławionaś Ty między niewiastami i b ł o g o s ł a w i o n owoc żywota twojego...". II Maria porodziła Matka Boska idzie w czasie burzy przez las świecą, a w i l k i widząc ją, c h o w a j ą się za drzewa. V I Sw. Jan Chrzciciel polewa wodą głowę nurzonego do pasa w rzece-sadzawce Rodzina Syna Maria znika dopiero w ostatniej, V I scenie, gdy Jezus rozpoczyna s w ą działalność od chrztu z Ducha Świętego, a więc pozyskania p e ł n e j łaski Bożej, k t ó r ą posiada jego Matka. Jezusa Na odwrotnej stronie omawianych drzwi o ł t a r z o ­ wych w I części „świata zakrytego" Majewski u k a z a ł , że kobieta — Ewa — była p r z y c z y n ą grzechów, jakie pogrążyły ziemię w nieszczęściach. Teraz w „świecie o d k r y t y m " r ó w n i e ż kobieta — Maria — rodzi ludziom Boga i uczy swoim p o s t ę p o w a n i e m , jak można o s i ą g n ą ć r a d o ś ć i szczęście już na zismi. IV Su>. Trójca — czyli Maria, Jezus i św. Józef C e n t r a l n ą postacią na o b r a z o - r z e ź b i e jest dorasta­ jący Jezus. Po jego prawej stronie stoi Matka Boska, a po lewej św. Józef. Matka Boska i chłopczyk Jezus u b r a n i są na biało, co oznacza ich czystość i n i e w i n ­ ność. Na ich piersiach widzimy dwa „gorejące serca", k t ó r e m a j ą mówić ludziom o wielkiej miłości M a r i i i Chrystusa do człowieka. Matki Boskiej Gromnicznej niebezpieczeństwem za­ Scena V I koresponduje w jakiejś m i e r z ą ze sceną I , gdzie Duch Ś w i ę t y zsyła łaskę u ś w i ę c a j ą c ą na N a j ­ świętszą P a n n ę M a r l ę . Maria nie traci łaski po urodze­ niu syna (II) i jest nadal p r z y k ł a d e m bezwzględnego p o s ł u s z e ń s t w a w o l i Bożej ( I I I ) , a t a k ż e — wraz z Sy­ nem — miłości do Boga i ludzi (IV), co jest p o d s t a w ą do szczęścia i radości w rodzinie i stanowi m o t y w prze­ wodni omawianych drzwi. Ł a s k a Boska, k t ó r e j Maria jest p e ł n a , sprawia, że znikają przed Matką Boską wszystkie n i e b e z p i e c z e ń s t w a (V) z a r ó w n o na ziemi (w postaci wilków), j a k i niebie (pioruny), co Majewski j a k b y dla p o d k r e ś l e n i a siły M a r i i rzeźb: po p r z e k ą t n e j do sceny Maria porodziła Syna ( I I ) . Ucieczka da Egiptu. Św. Józef wskazuje r ę k ą na prawo, d o k ą d prowadzi osła, na k t ó r y m siedzi Matka Boska z D z i e c i ą t k i e m . S p o g l ą d a ona w l e w ą s t r o n ę j a k ­ by p a t r z y ł a na n a s t ę p n ą scenę p r z e d s t a w i a j ą c ą „miłość i radość św. Trójcy". V Jezusa Artysta nie w>rz2Źbił w tej scenie Ducha Świętego, choć m ó w i ł o jego obecności podczas chrztu Jezusa (i obiecał, że na niebie doklei gołębicę). Boże Narodzenie ma miejsce w Stajence Betlejem­ skiej. Jest ona j e d y n ą b u d o w l ą w y r z e ź b i o n ą na ołtarzu, bo w e d ł u g Majewskiego jej architektura nie utrudnia ludziom k o n t a k t u z p r z y r o d ą i kosmosem, gdyż przez jej dach w i d a ć g w i a z d ę b e t l e j e m s k ą . Na ś r o d k u szopki, nad żłobkiem, stoi m o d l ą c y się anioł. Obok niego po prawej stronie modli się stojąc Matka Boska, a z le­ wej św. Józef, który k ł a d ą c r ę k ę na żłobku p o d k r e ś l a , że jest opiekunem nowo narodzonego dziecka. Przed m a l e ń k i m Jezusem, M a t k ą Boską i św. J ó ­ zefem k l ę k a z lewej strony zamożny przybysz, a pod ż ł o b k i e m leży baranek s t a n o w i ą c y jakby zapowiedź przyszłej nauki i ofiary Chrystusa. III ze W „świecie o d k r y t y m " drugim w a ż n y m problemem (obok radości) jest sens ludzkiego cierpienia, w k t ó r y m r ó w n i e ż współuczestniczy Matka Boska, aby później mleć w s p ó ł u d z i a ł z Bogiem i ś w i ę t y m i w chwale nie­ bieskiej. Na scenach drugich drzwi „świata okrytego" pierw­ s z o p l a n o w ą postacią jest Chrystus. Z a p o w i e d z i ą przy­ szłej jego c h w a ł y niebieskiej jest Wjazd do Jerozolimy, ukazywany w V I I scenie. —• 2 luty — Marta przed nieba i ziemi Tabl. I I I . Ogólny schemat ruchu w „świecie o d k r y t y m " i kierunek ruchu w p o s z c z e g ó l n y c h scenach Niebo t i r * W 42 �VII Niedziela Palmowa Chrystus błogosławiąc wjeżdża na ośle do Jerozoli­ my. Przed n i m stoi mężczyzna, a za n i m kobieta, k t ó ­ rzy t r z y m a j ą w r ę k a c h palmy. Po t r i u m f a l n y m wjeździe Jezusa do miasta n a s t ę p u j e wydanie Go przez Judasza kapłanom. VIII Sąd nad Chrystusem W obrazie t y m rzeźbiarz ukazuje dwa r ó ż n e w y d a ­ rzenia: sprzedanie Jezusa k a p ł a n o m przez Judasza i scenę: Chrystus sądzony przez kapłana. Z prawej strony obrazu k a p ł a n wręcza Judaszowi woreczek ze srebrnikami, natomiast po 'lewej stronie, obok k a p ł a n a , stoi Chrystus ze z w i ą z a n y m i r ę k a m i , skazany na śmierć. IX Droga krzyżowa Jezus upada pod k r z y ż e m . Przed n i m stoi Maria, k t ó r a ze strachem patrzy na twarz u m ę c z o n e g o Boga. Natomiast za Chrystusem stoi Szymon Cyrenejczyk, k t ó r y pomaga Jezusowi podnieść krzyż. Na k o ń c u tej grupy w i d a ć żołnierza rzymskiego ze spisanym w y r o ­ kiem na Chrystusa. X Maria z Ukrzyżowanym Chrystusem Z prawej strony u k r z y ż o w a n e g o Chrystusa klęczy Matka Boska, a z lewej M a r y n i k a (Maria Magdalena). Z lewej strony podchodzi do k r z y ż a żołnierz rzymski, k t ó r y przebija bok Chrystusowi. Ze świeżej rany w y ­ p ł y w a woda i krew, co oznacza, że Jezus u m a r ł . Matka Boska modli się do swego Syna, s k ł a d a j ą c ręce, a Ma­ rynika rozpacza, c h w y t a j ą c się za g ł o w ę obiema r ę ­ kami. XI Złożenie Zmartwychwstanie Dwaj rycerze Chrystusa, m a j ą c rzymscy śpią na ziemi koło grobu między sobą r o z r z u c o n ą b r o ń . Nad Tabl. I V . N a s t ę p s t w o kolejnych \ . \ 1» W ten sposób Zmartwychwstanie stało się realiza­ cją pełni c h w a ł y niebieskiej, co na ziemi z a p o w i a d a ł a już c h w a ł a i cześć oddana Chrystusowi podczas wjazdu do Jerozolimy w obrazie V I I . Możliwość takiego wertykalnego n a s t ę p s t w a z d a r z e ń (ziemia — niebo) nie mieściła się w w y o b r a ź n i faryzeu­ szy, k t ó r z y skazali Jezusa na śmierć ( V I I I ) , aby potem złożyć jego ciało na zawsze do grobu ( X I ) . Zanim jed­ nak dopełniono życzenia faryzeuszy, konieczne było cier­ pienie Chrystusa w czasie drogi k r z y ż o w e j ( I X ) i ś m i e r ć na k r z y ż u (X). Dlatego ból i cierpienie stały się mo­ t y w e m przewodnim drugich drzwi „ ś w i a t a odkrytego". Na drugich drzwiach n a s t ę p s t w o kolejnych scen ma charakter w s t ę p u j ą c y spiralnie w g ó r ę — od c h w a ł y ziemskiej ( V I I ) poprzez drogę k a l w a r y j s k ą i u k r z y ż o ­ wanie ( I X , X ) , złożenie do grobu ( X I ) do Z m a r t w y c h ­ wstania ( X I I ) . Ten kierunek n a s t ę p s t w a z d a r z e ń jest odwrotny do kierunku na pierwszych drzwiach „świata odkrytego" (tabl. I I I ) , gdzie biegnie on od góry prawej strony w lewo, k u centrum kompozycji. R ó w n i e ż należy zwrócić u w a g ę na kierunek ruchu w poszczególnych scenach (tabl. V). U ż y w a j ą c p r z e n o ś n i , m o ż n a by po­ wiedzieć o drzwiach „ ś w i a t a odkrytego", że o ile ra­ dość ziemska ma dla Majewskiego ruch wielokierun­ kowy, to ból i cierpienie prowadzi u niego w jednym k i e r u n k u — do nieba i c h w a ł y niebieskiej. do grobu Niepozorne ciało Chrystusa, z a w i n i ę t e w b a n d a ż e , niosą w p r z e ś c i e r a d l e : z prawej strony nieznany m ę ż ­ czyzna, a z lewej Nikodem i Matka Boska. Maria oglą­ da się za siebie, widząc już jakby dzień Z m a r t w y c h ­ wstania ukazany w n a s t ę p n e j scenie. XII grobem, niejako ponad ostrzem ludzkiego oręża, unosi się Chrystus, obok k t ó r e g o na ziemi stoją dwaj anio­ łowie. Mesjasz trzyma w dłoni białą c h o r ą g i e w z k r z y ­ żem — symbol z w y c i ę s t w a . Anioł z prawej odwija o s t a t n i ą część ś m i e r t e l n e g o b a n d a ż a , a anioł z lewej strony oddaje Jezusowi pokłon. Zmartwychwstanie jest w ołtarzu pierwszym bez­ p o ś r e d n i m przejściem Chrystusa z ziemi do nieba. Po trzech dniach Jezus powraca na ziemię, aby po p e w n y m czasie wziąć ze sobą do nieba całą r o d z i n ę czyli M a t k ę Boską i opiekuna św. Józefa. Scena Wniebowzięcia Ro­ dziny jest dla artysty przede wszystkim w n i e b o w z i ę ­ ciem ludzkiej rodziny, a nie boskiej i dlatego nie po­ zwala jej n a z y w a ć ś w i ę t ą rodziną. W centralnej, naj­ wyższej scenie ołtarza chce on p o k a z a ć , że do nieba scen w „świecie odkrytym" Hie bo Л \ \ Ziemi я 43 1 ��Xi ��I П. 8. Ukoronowanie Marii, z w i e ń c z e n i e ołtarza chcą się dostać, wzorem rodziny Jezusa także i n n i wie­ rzący ludzie: pasterze i z w i e r z ę t a , z k t ó r y m i człowiek często przebywa. „ Z w i e r z ę t a bowiem są przyjacielami ludzi i wraz z n i m i zostały wygnane kiedyś z raju ( X V ) i chcą do niego wrócić". Scena centralna — Wniebowzięcie tami m i e s z k a ń c ó w ziemi. M a t k a Boska w y c i ą g a r ę k ę do ludzi i wskazuje na swoje g o r e j ą c e miłością serce. Po­ d o b n ą p o s t a w ę przybiera św. Józef unoszący się nad ziemią z prawej strony, z t y m t y l k o , że wskazuje na „ k r w a w i ą c e i g o r e j ą c e miłością serce Jezusa". Oba ser­ ca — Jezusa i M a r i i — są oznakami najwyższej bożej miłości do ludzi i znajdują się poniżej Chrystusa, na wysokości M a t k i Boskiej, czyli bliżej ziemi niż sam Bóg. P o m i ę d z y obu scenami unosi się obłok, na k t ó r y m stoi Jezus Chrystus. Jego r ę c e m a j ą ślady po g w o ź 'dziach, a z głowy niedawno ukoronowanej cierniem bije ogromny blask. P r a w ą r ę k ą Jezus wskazuje na uno­ szącego się nad n i m Boga Ojca, a lewą w y c i ą g a do l u ­ dzi, u k a z u j ą c i m swoje serce. Nad b ł o g o s ł a w i ą c y m Bogiem Ojcem unosi się Duch Ś w i ę t y w postaci g o ł ę ­ bicy. Wzlatuje ona pod samo sklepienie niebieskie, k t ó ­ re w obrazie centralnym tak jak i we wszystkich i n ­ nych scenach oznaczone jest ł u k i e m . Sklepienie to t y m jednak różni się od pozostałych, że w centralnej scenie zaznaczył w n i m Majewski „wejście do nieba" czyli słońce otoczone częstokołem promieni, które bronią w s t ę p u do nieba osobom nie p o w o ł a n y m . Wokół Chrystusa, Boga Ojca i Ducha Ś w i ę t e g o , uno­ si się pięć c h ó r ó w anielskich różnej wielkości, syme­ trycznie po dwa z k a ż d e j strony. Nad szafą ołtarza uno­ si się jeszcze jeden chór anielski z t r ą b a m i . Należące do niego dwa anioły n a c h y l a j ą się tak, aby w dole przez otwór w niebie słychać było dźwięki ich t r ą b głoszących n i e b i a ń s k ą c h w a ł ę Ukoronowania M a t k i Bos­ kiej, k t ó r e ma miejsce w samym centrum słońca. Po lewej stronie M a t k i Boskiej stoją dwaj k r ó l o w i e (pol- Tabl. V Rodziny Na ziemi, nad k t ó r ą ma miejsce scena W n i e b o w z i ę ­ cia M a t k i Boskiej, Jezusa i św. J*zefa, znajduje się góra. Oznacza ona miejsce na świecie, z którego naj­ bliżej jest do Boga (i dlatego z góry do nieba w s t ę p u j e Chrystus) oraz przypomina, że ziemia jest kulista. N a j ­ dalej od centrum, w k t ó r y m znajduje się Chrystus, sto­ ją Trzej K r ó l o w i e . Są oni m ę d r c a m i ś w i a t a , znają Pis­ mo, lecz nie oni p o k a z u j ą ludziom Chrystusa lecz na od­ w r ó t — ludzie i m . Po prawej stronie wskazuje na Je­ zusa Egipcjanin. Natomiast trzeciemu k r ó l o w i , m ę d r c o ­ w i s t o j ą c e m u po lewej stronie, pokazuje go dziecko sie­ d z ą c e na r ę k u kobiety, k t ó r a rozmawia ze swoją s ą ­ s i a d k ą . Bo dziecko jest zawsze bardziej spostrzegawcze niż dorośli — w y j a ś n i a artysta. R ó w n i e szybko jak ma­ l e ń s t w o na r ę k a c h matki, widzą Chrystusa w n i e b o w s t ę pującego: pasterz, w ę d r o w i e c i z w i e r z ę t a — bo żyją blisko z p r z y r o d ą i w i d z ą wszystko, co się w o k ó ł nich dzieje — dodaje Majewski, sam dawny pasterz i obo­ rowy... W ę d r o w i e c z a t r z y m a ł się u podnóża góry, a pasterz wszedł za Chrystusem aż na jej szczyt i tam olśniony blaskiem W n i e b o w s t ą p i e n i a cały odchylił się do tyłu i rozłożył ręce. Obok niego stoi na tylnych nogach osioł Jezusa, k t ó r y t a k ż e chce się za swym panem dostać do nieba. Wiedzione i n s t y n k t e m trzy inne z w i e r z ę t a r ó w ­ nież w s p i n a j ą się na górę, aby być j a k najbliżej Boga. W n i e b o w s t ę p u j ą e e postacie i m i e s z k a ń c y nieba m a j ą stroje bez srebra i złota, bo oba te metale są a t r y b u ­ 47 Г �sey?). Unoszą k o r o n ę nad M a r i ą P a n n ą , w drugiej r ę c e obaj zaciskają szable. T w o r z ą oni jakby siódmy chór anielski, który wraz z dwoma rycerzami s t o j ą c y m i da­ lej, trzyma s t r a ż przy Matce B o s k i e j . Gotowi są oni rozpocząć bój na k a ż d y rozkaz M a r i i , zgodnie ze sło­ w a m i pieśni „Rycerze M a r y i , kroczymy na b ó j , na k a ż ­ dy rozkaz T w ó j , My Polska, my n a r ó d , my Twój...". l4 W centralnej scenie i na szczycie ołtarza większość postaci została w y r z e ź b i o n a w dziesięciu t r ó j o s o b o w y c h grupach (tab. V ) . Istnieje tylko jedna czteroosobowa grupa, w k t ó r e j od trzech dorosłych postaci w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a się w i e l k o ś c i ą i jasnym kolorem stroju m a ­ łe dziecko, trzymane przez m a t k ę na r ę k u . Podobnie „Rodzina Jezusa" tworzy „Sw. T r ó j c ę " o ile nie w l i ­ czy się do trzech osób boskich Chrystusa. W t y m d r u ­ gim przypadku Matka Boska i święty Józef b ę d ą t w o ­ r z y l i w m i a r ę s t a b i l n ą p a r ę unoszącą się nad ziemią, różną od trzech osób boskich ( w y r z e ź b i o n y c h w pionie) podobnie jak dizdecko od trzech osób d o r o s ł y c h w czte­ roosobowej grupie. Dlatego można hipotetycznie zało­ żyć, ż e Matka Boska, ś w . Józef i dziecko t w o r z ą jakby g r u p ę trzech postaci ludzkich unoszonych do nieba na o b ł o k a c h lub, w przypadku dziecka, na r ę k a c h matki. Zgadzało by się to z n a u k ą Chrystusa, k t ó r y d a w a ł nie­ w i n n o ś ć dziecka za wzór do n a ś l a d o w a n i a t y m wszyst­ k i m , którzy chcą się dostać ido nieba. Tak więc w centralnej części szafy ołtarza panuje ożywiony r u c h dzięki niesymetrycznym, niestabilnym t r ó j k o m (w p r z e c i w i e ń s t w i e do w y w a ż o n y c h c z w ó r e k i dwójek) oraz gestykulacji tych postaci często przeciw­ nej do k i e r u n k u ruchu, np. M a t k a Boska i św. Józef w y c i ą g a j ą r ę c e w dół choć sami unoszą się do g ó r y . Należy też z a z n a c z y ć , ż e w scenie centralnej odpo­ wiednikiem ł u k u sklepienia niebieskiego jest na ziemi góra, a drugim przypomnieniem tego ł u k u jest usytuo­ wanie na o b ł o k a c h trzech osób z rodziny Chrystusa. Tak więc dwadzieścia cztery razy p o w t ó r z o n y l u k nie­ bieski na kolejnych scenach „ k a l e n d a r z a " Majewskiego jest w centrum o ł t a r z a t r z y k r o t n i e p o d k r e ś l o n y przez d w u k r o t n e o d w o ł a n i e się artysty do analogii l u k u : 1 — ziemi; 2 — obłoków-izbiarndków wody oraz 3 — samego sklepienia niebieskiego, zbudowanego z powietrza, za k t ó r y m znajduje się w centrum nieba ogień niebies­ k i — słońce. W ten sposób p r z y p o m n i a ł Majewski o czterech ż y ­ wiołach, k t ó r e w c h w i l i w n i e b o w z i ę c i a Boga i ludzi t w o r z ą ze sobą s t a b i l n ą jedność (w p r z e c i w i e ń s t w i e do ruchu postaci) podczas gdy naturalne przemieszczanie się żywiołów w przyrodzie jest powodem nieustannego ruchu z i e m i . W ten sposób ś w i a t przyrody upodabnia się przez moment do nieba, gdzie w jasności ognistego centrum ustaje wszelki ruch a w i e l k i s p o k ó j urozmai­ cają tylko d ź w i ę k i anielskich t r ą b d o p ł y w a j ą c e z niż­ szych p i ę t e r nieba (zaś postacie z Ukoronowania M a t k i Boskiej zastygają w hieratycznych pozach). W promieniach słońca nad Ukoronowaniem Matki Boskiej umieścił Majewski p r o s t o k ą t z k r z y ż e m św. A n ­ drzeja. Rysunek ten pełni rolę trzeciego ozdobnika w o ł t a r z u {obok d w ó c h b u k i e t ó w z k w i a t a m i ) jakie ar­ tysta n a m a l o w a ł na predelli ołtarza obok tabernaku­ l u m . Dla nas jednak ten trzeci ozdobnik staje się pewnego rodzaju kluczem czy raczej pdtwierdzeniem klucza, w e d ł u g k t ó r e g o z e s t a w i l i ś m y po p r z e c i n a j ą c y c h się p r z e k ą t n y c h sceny na s k r z y d ł a c h ołtarza. K r z y ż św. Andrzeja jest w o ł t a r z u p o d s t a w ą wielkiego k r z y ż a ( i t y m sa.mytm przypomina n a m symbolicznie, że w pod­ stawie knzyża mieści się grzech, religia, r a d o ś ć , ból i c h w a ł a , co zostało w y r z e ź b i o n e niżej na s k r z y d ł a c h oł­ tarza). W i e l k i k r z y ż jest d r u g i m r z y m s k i m k r z y ż e m 1 ! l ł 17 48 z n a j d u j ą c y m się na ś r o d k u ołtarza, bo pierwszy, czar­ ny krucyfiks z b i a ł y m Chrystusem, dostrzegamy na tabernakulum po „ o d k r y c i u " o ł t a r z a . T y l k o bowiem z perspektywy k r z y ż a z u k r z y ż o w a n y m Chrystusem mo­ żliwe jest o g l ą d a n i e Wniebowzięcia Rodziny. W ten sposób krzyż zostaje ukazany przez M a j e w ­ skiego jeszcze raz (po k r z y ż u z Ostatnią Wieczerzą), ja­ ko droga do nieba, poprzez k t ó r ą należy przejść i z perspektywy k t ó r e j powinno się oglądać ś w i a t — aby go pojąć. Rola krzyża jest dla Majewskiego tak wielka, że na szczycie ołtarza nie mieści się on w niebie, ale g ó ­ ruje ponad wszystkimi p i ę t r a m i niebieskimi jako zbaw­ czy znak — b r ą z o w y k r z y ż bez Chrystusa. Kolor b r ą z o w y przywodzi na myśl .barwę r a m i mensy o ł t a r z o w e j . Dla Majewskiego brąz jest też k o ­ lorem drzewek, k t ó r e tak bardzo lubii rzeźbić. Być m o ­ że więc na zasadzie analogii sam o ł t a r z r ó w n i e ż m o ż ­ na by p o r ó w n a ć do wielkiego drzewa, k t ó r e g o korzenie stanowi komoda — mensa, pień tabernakulum, g ł ó w n y konar szafa i z w i e ń c z e n i e ołtarza, a gałęzie to s k r z y d ł a szafy. O p r ó c z b r ą z u dużo jest w ołtarzu zieleni, k t ó r a przypomina b a r w ą liście oraz b ł ę k i t u , k o j a r z ą c e g o się z powietrzem p r z e ś w i t u j ą c y m między liśćmi i g a ł ę ­ ziami. Ponadto artysta k a ż d ą swoją p r a c ę nasyca sokiem ż y w i c z n y m i robi to też z o ł t a r z e m , aby działał na oglądającego nie tylko widokiem, ale i k o j ą c y m zapa­ chem poehbdiząeym z drzewa. Na zakończenie należy zaznaczyć, że S t a n i s ł a w M a ­ jewski m ó w i często o sobie, że jest n i e w i e r z ą c y — r o ­ z u m i e j ą c przez to, iż nie jest p r a k t y k u j ą c y m katolikiem, choć zaznacza, ż e wierzy w duchy i dusze oraz, że przynajmniej raz w r o k u chodzi do kościoła. Biblia jest dla niego w dużej mierze opowieścią f a n t a s t y c z n ą , co wcale nie umniejsza głoszonej przez niego prawdy. Majewski c h ę t n i e p o d p o r z ą d k o w u j e się b i b l i j n y m k o n ­ wencjom opowieści i w y o b r a ż e ń , by dzięki temu móc głosić p r a w d ę o świecie. Chce też, aby szerokie rzesze „prostego l u d u " ś m i a ł y się i p ł a k a ł y oglądając jego ołtarz. Wyjaśnia przy t y m , że dla siebie i dla n i e k t ó r y c h znajomych rzeźbiłby n i e k t ó r e biblijne postacie z u p e ł n i e inaczej, np. anioły byłyby bez s k r z y d e ł , ale dla ogól­ nego zrozumienia nie o d s t ę p u j e od p r z y j ę t e g o kanonu wyobrażeń. M i m o że często .myśli o niebie, duchach i duszach ( k t ó r e j a k twierdzi dwa razy d o k ł a d n i e w życiu w i ­ dział) n a j w a ż n i e j s z y jest dla niego, na co dzień, drugi człowiek, dla k t ó r e g o rzeźbi swoje prace. Słucha więc i czyta pilnie wszystkie opinie, jakie się o jego pracy w y g ł a s z a i pisze. Często nie zgadza się z n i m i , .lecz na skutek k r y t y k i mioże wiele zmienić w swoich k o n ­ cepcjach, np. w samym ołtarzu, po w y s ł u c h a n i u uwag krytycznych, zdjął misterne ryzality nad Ostatnią Wie­ czerzą i pod K o r o n a c j ą Matki Boskiej i co innego umie­ ścił w ich miejsce. R ó w n i e ż pod w p ł y w e m k r y t y k i doszedł do wnios­ ku, że za dużo zrobił krzyży na ołtarzu, tak że m o ż e on k o m u ś przywodzić na myśl cmentarz, a nie r a d o ś ć z w n i e b o w z i ę c i a Rodziny. Jednak w t y m przypadku nie z r e z y g n o w a ł nawet z postawienia p r z e n o ś n e g o k r u ­ cyfiksu r.a ołtarzu, p o n i e w a ż w kompozycji ołtarza wszystkie k r z y ż e m a j ą ogromne znaczenie i nie m o ż n a z nich z r e z y g n o w a ć tak, j a k rezygnuje się z wielu nieznaczących d r o b i a z g ó w . Podczas częstych s p o t k a ń z Majewskim w i d z i a ł e m go tylko dwa razy w pełni pogodnego, spokojnego i �dostojnego. Mówił wówczas nieco wolniej niż zwykle oraz rzadko przechodził z tematu na temat. Przypo­ m n i a ł y nam się w ó w c z a s jego r o z w a ż a n i a o t y m , jak to on jako artysta może żyć obecnie samodzielnie, bo jest samowystarczalny i dzięki swojej s a m o t n o ś c i mo­ że być szczęśliwy na ziemi niczyim w niebie, gdzie nie ma hierarchicznej zależności między ludźmi. Chwile „ziemskiego w n i e b o w z i ę c i a " są jednak dla artysty bar­ dzo rzadkie, bo na co dzień musi on, jako z w y k ł y czło­ wiek, stale w a l c z y ć z „ d i a b e l s k i m ś w i a t e m " . W realizacji planu zbudowania O ł t a r z a pomogło Majewskiemu Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, przyzna­ j ą c m u wysokie stypendium. O ł t a r z zakupiło P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, tam też jest on wystawiony. Mniejszy, zbliżony w koncepcji ideowej ołtarz w y ­ k o n a ł n a s t ę p n i e rzeźbiarz na z a m ó w i e n i e Ludwiga Z i m merera. Znajduje się on w jego kolekcji. PRZYPISY 1 Por.: W. W. Iwanow, W. N . T o p o r ó w , Issledowanija w oblasti słowiańskich drewnostiej, Moskwa 1974; M . Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 132—182. W i t Stwosz, Ołtarz krakowski, Warszawa 1951. Zycie Majewskiego bardzo często przypomina o d o ś w i a d c z e n i u r e l i g i j n y m , k t ó r e van der Leeuw ujmuje jako szukanie sensu życia i d ą ż e n i e do przekroczenia granic życia w danych sytuacjach poprzez poszukiwa­ nie i wykorzystanie „mocy", k t ó r ą w w y p a d k u Majew­ skiego jest twórczość artystyczna. Por.: G. van Leeuw, Phanomenologie der Religion, Tubingen 1970; Z. J. Zdybicka, Fenomenologiczne koncepcje religii (w.) Studio z filozofii Boga T. 3, Warszawa 1977, s. 308—309. T. Dobrowolski, Polska rzeźba ludowa, L w ó w 1933, s. 22—23. Por.: Współczesna rzeźba ludowa, Katalog w y ­ stawy pokonkursowei, Opole 1974, s. 16—17. Por.: J. K u r e k , Wizja wszechświata w twórczości Stanisława Majewskiego, „Polska Sztuka L u d o w a " R. X X I , 1977, nr 4. Majewskiemu nie w y s t a r c z y ł a pierwotna wersja krzyża z d r a b i n ą opisana w a r t y k u l e Jana K u r k a (op. cit.). Później artysta z a s t a n a w i a j ą c się, jak można naj­ lepiej p o k a z a ć ludziom d r o g ę p r o w a d z ą c ą poprzez k r z y ż do nieba, wyrzeźbił w n a s t ę p n y c h wersjach tej k o m ­ pozycja wizór do n a ś l a d o w a n i a — M a t k ę Boską wcho­ dzącą po szczeblach drabiny. Natomiast po bokach k r z y ż a zaznaczył cegiełki — stopnie drogi, k t ó r e m a j ą o b r a z o w a ć po jednej stronie krzyża dziesięć p r z y k a z a ń bożych, a po drugiej osiem s a k r a m e n t ó w (błogosła­ wieństw?). Judasz ukazany jest w tej kompozycji jako je­ dyna postać stająca w ś r ó d osób zebranych w wieczer­ n i k u . Stoi on najdalej z p r a w e j strony Chrystusa i t r z y ­ ma w r ę k u p i e n i ą d z tak, jak k a p ł a n rzymsko-katolicki h o s t i ę podczas Podniesienia przy ołtarzu. Wiatr w Starym i N o w y m Testamencie symboli­ zuje sposób działania Boga i i n t y m n o ś ć jego rozmowy z ludźmi. Jest n i m najczęściej ł a g o d n y powiew, ale mo­ że być t a k ż e wichura, burza jako symbole strasznych poleceń Boga (por. I . K r ó l e w s k i e , 19, 11—.14). in p o r o k Daniel jest p i e r w s z ą osobą w Starym Testamencie, k t ó r a zapowiada niemal apokaliptycznie przyjście Syna Człowieczego na o b ł o k a c h niebieskich 2 3 4 5 6 7 8 9 r (Daniel, 7, 13—14). Jego obraz w y s ł a n n i k a Boga jest z a s k a k u j ą c o odmienny od tego, co głoszą wcześniejsze księgi Starego Testamentu, p r z e p o w i a d a j ą c e Mesjasza jako króla i syna Dawida. Odnosi się to do Ostatniej Wieczerzy w y r z e ź b i o ­ nej na poziomej belce krzyża. Chairakterysitjсиле jest, że w Ewangelia św. Ja­ na nie ma b e z p o ś r e d n i e g o opisu Ostatniej Wieczerzy znanego z innych Ewangelii, jest natomiast interpreta­ cja znaczenia Eucharystii (Jan, 6). Por. A. Gerkcn, Teo­ logia Eucharystii, Warszawa 1977, s. 50—56. Nazwy n i e k t ó r y c h scen na ołtarzu cytuję zgod­ nie z ortografią podpisów do szkiców tych scen w y k o ­ nanych o ł ó w k i e m na l u ź n y c h kartkach papieru. Cha­ rakterystyczne jest przy t y m , że nazwy te często od­ noszą się do przeszłości lub m a j ą c e j n a s t ą p i ć p r z y s z ł o ­ ści w z g l ę d e m sceny w y r z e ź b i o n e j , np. „ A d a m i Ewa zgrzeszyli w Raju", podczas gdy scena przedstawia pierwszych r o d z i c ó w jeszcze przed p o p e ł n i e n i e m grze­ chu. M a t k a Boska znajduje się w centrum nieba symbolizowanym przez jego s i ó d m e p i ę t r o . S i ó d e m k a jest więc tu znakiem pełni. Liczby trzy i cztery, siedem i dziewięć m a j ą bardzo w a ż n e znaczenie w kulturze archaicznej, w t y m t a k ż e w polskiej k u l t u r z e ludowej. Por.: W. N . Topo­ r ó w , O modelach liczbowych w kulturach archaicznych, „ T e k s t y " 1974, n r 1, s. 157—168; J. Ś w i ą t e k , Liczby trzy i dziewięć w mitach, wyobrażeniach mistycznych, prak­ tykach i zwyczajach ludowych, „Lud", T. 11, 1905, s. 371—388. Majewski ujął lapidarnie ruch czterech ż y w i o ­ łów w r z e ź b i e Strażak. Por.: J. .Kurek, op. cit. Jasne bukiety k w i a t ó w są namalowane na czar­ nej predelli ołtarza po obu stronach tabernakulum. Są one umieszczone w p o ł o w i e wysokości predelli, aby w i ­ dać je było nad trojiramiennym świecznikiem w w y p a d ­ k u , gdyby się świece wypaliły... Trzeba bowiem jeszcze raz p o d k r e ś l i ć , że cała kompozycja ołtarza to przecho­ dzenie z m r o k u wieczernika poprzez noc otaczającą ta­ bernakulum do barwnego ś w i a t a i jasności niebieskiej, k t ó r e j szczytem jest k r ą g słoneczny. Podczas n a b o ż e ń ­ stwa mrok nocy, w k t ó r y m u k r y t e jest tabernakulum, m a j ą r o z ś w i e t l a ć świece, a w w y p a d k u ich b r a k u jasne kwiaty. 1 1 1 2 13 14 1 5 1 9 1 7 Wszystkie zdjęcia czarno-białe ołtarza: J . Swiderski: kolor: J . Sobolewski: rysunki: autor, opr. J . Michałowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b766cc2cc4319a41e748ddc6adec3cf.pdf 334ca5443c1d0b4ae5ec192ccce2c821 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4587 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource karnawał obrzędy doroczne Beskid Żywiecki - karnawał Beskid Śląski - karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4260 Title A name given to the resource Próby ustalenia genezy obrzędów dorocznych - "Mikołaj", "szlachciców" i "dziadów", występujących wspólcześnie we wsiach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.149-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek PRÓBY USTALENIA GENEZY O B R Z Ę D Ó W D O R O C Z N Y C H — „ M I K O Ł A J " , „ S Z L A C H C I C Ó W , , I „ D Z I A D Ó W " , WYSTĘPUJĄCYCH WSPÓŁCZEŚNIE WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO I ŻYWIECKIEGO VV wielu widowiskach w r ó ż n y c h krajach, a nawet czę­ ściach ś w i a t a w y s t ę p u j ą te same t y p y postaci. Co ciekawszo: w t y c h widowiskach, gdzie aktorowi pozostawiona została d u ż a swoboda improwizacji i teksty dialogów wraz z didas­ kaliami spisane zostały późno, odnajdujemy dużo podo­ bieństw m i ę d z y w y s t ę p u j ą c y m i w nich bohaterami. Do wniosków takich dojdziemy, p o r ó w n u j ą c np. commedia dell' arte, t y p o w y europejski gatunek teatralny speł­ niający powyższe warunki, z teatrami s t a r o ż y t n e j Grecji i R z y m u , j a k również z teatrami dalekiego wschodu: T u r c j i , I n d i i , Chin i J a p o n i i ' . W a r t o więc przeprowadzić zestawie­ nie s t r u k t u r y włoskiej komedii i w y s t ę p u j ą c y c h w niej bo­ h a t e r ó w — ze s t r u k t u r ą i postaciami pojawiającymi się w polskich obrzędach dorocznych, np. w realizowanych do dziś żywieckich „ d z i a d a c h ' , „ s z l a c h c i c a c h " czy śląskich „ m i k o ł a j a c h " . Najwięcej p o d o b i e ń s t w znajdziemy między włoską, k o m e d i ą a o b r z ę d e m „szlachciców", k t ó r y notowany jest na niewielkim obszarze, w p o r ó w n a n i u z d u ż y m i zasię­ gami terytorialnymi w y s t ę p o w a n i a pozostałych dwóch obrzędów- . „ D z i a d y " i „ m i k o ł a j e " m a j ą nieco o d m i e n n ą od „szlachciców" s t r u k t u r ę , choć wiele analogii w występują­ cych postaciach. Często o d g r y w a j ą je ci sami ludzie, takie samo s ą ich przebrania. W „ s z l a c h c i c a c h " występuje naj­ mniej postaci. I c h dialogi — monologi są rozbudowane do r o z m i a r ó w nie spotykanych w najstarszych opisach „dzia­ d ó w " . W ostatnich latach bowiem widoczna jest ogólna ten­ dencja zanikania s t a ł y c h dialogów w „ d z i a d a c h " (i prawdo­ podobnie w „ m i k o ł a j a c h " , do k t ó r y c h nie m a m y wcześniej­ szych m a t e r i a ł ó w źródłowych). 7 2 1 Podobna sytuacja w y s t ę p u j e w „ d z i a d a c h " i „szlach­ cicach" w Beskidzie Żywieckim oraz „ m i k o ł a j a c h " w Bes­ kidzie Śląskim, gdzie gra każdej postaci jest r ó w n o r z ę d n a w stosunku do drugiej i choć trudno jest uchwycić w posz­ czególnych kreacjach a k t o r ó w r ó w n o w a g ę w u ż y w a n i u gestu i słowa, to jednak należy p r z y z n a ć , że istnieje ona w całości obrzędu . Chodzący i r e c y t u j ą c y w pierwszej fazie o b r z ę d u „szlach­ cic" zdaje się skupiać całą uwagę wokół przekazywanego tokstu, potem jednak zaczyna g r a ć muzyka i r o z p o c z y n a j ą się dość długie t a ń c e . W „ d z i a d a c h " dzieje się na o d w r ó t . Najpierw w p a d a j ą do izby poszczególne postacie, t a ń c z ą c w szalonym tempie, skacząc po piecu i stole. T y m samym ich pierwszym przekazem staje się bardzo rozbudowana m i m i k a . Potem dopiero Ksiądz, Cygan i Ż y d z a c z y n a j ą długie przemówienia i co pewien czas k t ó r y ś z organizatorów 'obrzę­ d u nuci j a k ą ś p r z y ś p i e w k ę . R ó w n o w a g a więc m i ę d z y słowem a gestem zostaje zachowana t a k samo, j a k w commedia dell'arto, gdzie u a k t o r ó w na równi z umiejętnością impro­ wizacji liczyła się sprawność fizyczna i wykonywanie niemal akrobatycznych popisów. Bardzo ruchliwi dynamiczni jej bohaterowie występowali w p ó ł m a s k a c h . Z p o d o b n ą sytu­ acją spotykamy się w omawianych o b r z ę d a c h , gdzie w peł­ nych maskach lub p ó ł m a s k a c h w y s t ę p u j ą skaczące i zło­ wrogie „ d e b l y " , „ ś m i e r c i " i gdzie stopień opanowania sztuki aktorskiej liczy się na równi z fizyczną sprawnością, k t ó r ą zdobywa się poprzez ciągłe powtarzanie t y c h samych czynności w wielu gospodarstwach . W „szlachcicach", „ m i k o ł a j a c h " , „ d z i a d a c h " b i o r ą udział mężczyźni i chłopcy z określonych z góry grup w i e k u Nie ma w omawianych wsiach obowiązku, czy jakiejś zew­ nętrznej formy przymusu skłaniającej ich do brania u d z i a ł u w t y c h o b r z ę d a c h . U r z ą d z a j ą je sami i w e w n ą t r z swojej grupy ustalają, k t o ze względu na swoje predyspozycje m o ż e odegrać t a k ą , a nie i n n ą p o s t a ć . Ci, k t ó r z y zdobyli szcze­ gólne uznanie, w y k o n u j ą c j a k ą ś rolę np. Cygana, Ż y d a w „ d z i a d a c h " czy „ m i k o ł a j a c h " , s t a r a j ą się jej nie zmieniać przez n a s t ę p n e k i l k a lat biorąc w t y c h o b r z ę d a c h udział. Podobnie bywa w „szlachcicach", gdzie bardzo rzadko nas­ tępuje wymiana roli m i ę d z y „ a k t o r a m i " . Powodem tego jest m a ł a liczba członków grupy obrzędowej i dość duże różnice w wymaganym wyglądzie z e w n ę t r z n y m i u m i e j ę t n o ś c i a c h występujących postaci . Gruby Masor nigdy nie m o ż e b y ć zgrabnym Góralem przystojnym Żołnierzem czy chudym i wysokim Ż y d e m l u b Ż y d ó w k ą o zgrabnych nogach i cienkim głosie. B y w a j ą jed­ nak w y j ą t k i i wówczas np. zgrabny Góral m o ż e grać Ż y ­ d ó w k ę , a wysoka Ż y d ó w k a z umiejętnością zmiany barwy głosu może p r z e b r a ć się za Ż y d a . Podobnie i t u , j a k w po­ wyżej omawianych obrzędach, k t o zdobywa powodzenie jako np. Żołnierz, ten stara się w owej roli zostać w n a s t ę p ­ nych latach nie t y l k o w „ s z l a c h c i c a c h " , lecz t a k ż e w „dzia­ dach", a niekiedy nawet w , , m i k o ł a j a c h " i . R ó w n i e rzadko słyszało się o zmienianiu ról przez dobrych a k t o r ó w w com­ media d e l l ' a r t e . Ciągłe odtwarzanie jednej i tej samej postaci t ą s a m ą m a s k ą czy p ó ł m a s k ą m o ż e n a s u w a ć m y ś l o p e w n y m ujedno8 9 10 1 C o m m e d i a Dell'arte — „ s z l a c h c i c e " oraz ,,dziady" i „ m i k o ł a j e " Commedia dell'arte p o w s t a ł a w X V I w. w I t a l i i . Nie­ k t ó r z y teatrolodzy i etnografowie w y w o d z ą jej rodowód z teatru plebejskiego, k t ó r y b y ć może p r z e t r w a ł przez śred­ niowiecze, a wyłonił się z m i m ó w s t a r o ż y t n e j Grecji i Rzy­ m u . I n n i łączą jej powstanie z włoskimi dorocznymi obrzę­ dami ludowymi, jakie zachowały się w I t a l i i jeszcze w X X w . P r o b l e m nie jest do k o ń c a przebadany od strony gene­ tycznej i wszelkie jego szersze opracowania giną w powodzi hipotez. Dość dobrze natomiast opisane są dalsze losy j u ż u k s z t a ł t o w a n e j włoskiej komedii, k t ó r a mogła rozwijać się w pełni, gdy n a s t ą p i ł kryzys teatru elitarnego. Z braku po­ ważniejszego konkurenta, z a w ł a d n ę ł a ona na dwa wieki sconą nie t y l k o włoską, ale docierała t a k ż e do Francji,An­ glii, Niemiec, Czech, Polski i odnosiła t a k ż e sukcesy na dworach carów rosyjskich . 4 6 Słowo „ a r t e " określające włoską k o m e d i ę ma, zdaniem Nicolla, obok innych znaczeń, mówić o sprawności i równorzędności w y s t ę p u j ą c y c h postaci. „ N i e było w commedia dell'arte — pisze ten sam b r y t y j s k i teatrolog — takiej dys­ proporcji m i ę d z y g ł ó w n y m i bohaterami a resztą w y s t ę p u j ą ­ cych w sztuce a k t o r ó w , z j a k ą m a m y do czynienia np. w f i l ­ mach Chaplina. W e włoskiej komedii k a ż d y ż a k t o r ó w m u ­ siał p a m i ę t a ć o w s p ó ł p a r t n e r a c h i u s t ę p o w a ć i m miejsca, gdy tamci pojawiali się na scenie" 12 3 14 149 �liceniu kreacji aktora. W commedia dell'arte stało się tak po spisaniu dialogu w jej schyłkowej fazie 15. W czasie jednak rozkwitu włoskiej komedii sytuacja b y ł a zupełnie przeciwna, dzięki wciąż zmienianym i komplikowanym akcjom sce­ nicznym. Ten okres komedii m o ż n a by p o r ó w n a ć z podob­ n y m i improwizacjami , . d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " , Natomiast „szlachcice" p r z y p o m i n a ł y b y w t y m zestawieniu jej koń­ cowy etap istnienia. Nie m o ż n a jednak powiedzieć, żeby „ s z l a c h c i c e " czy commedia dell'arte p o p r z e s t a ł y kiedyś na s z t y w n y m powielaniu starych wzorów. W obu — o d n o t o w a ć m o ż e m y zawsze p o w a ż n e zmiany, k t ó r e są odbiciem nowych w a r u n k ó w życia. P r z y k ł a d e m tego może b y ć w „szlachci­ cach" monolog „ s z l a c h c i c a " — Oficera obserwowany w pew­ n y m okresie historycznym. Pierwszy tekst zanotowany prawdopodobnie w p o c z ą t k a c h X X w., mówi jeszcze o „szla­ chcicu" „ w y u c z o n y m " i jego w y r ó ż n i a j ą c y m się ubiorze . 16 Szlachcic Pochwalony, lan — tan, przyjmijcie t u gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam j a se czapeczkę, mysie p i ó r k o za nią, gdzie j a się obrócę, wszędzie mnie w i t a j ą . Mam j a dwoje b u t ó w , m o g ą się mnie p r z y d a ć , jeden jako t a k i , w drugim wiechcie widać. B u t y jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godne... D r u g i monolog pochodzi z lat pięćdziesiątych X X w. D u ż o w n i m miejsea zajmują opowiadania „ s z l a c h c i c a " 0 jego sukcesach odniesionych w I I wojnie światowej, jego repatriacji ze Związku Radzieckiego i o polskiej biedzie lat pięćdziesiątych . 17 Szlachcic „ J e s t e m szlachcic m ł o d y i wysoko urodzony, przeszedłem cały ś w i a t : Moskwę, Berlin, L o n d y n . Jak wróg n a p a d ł na Polskę, byłem bohaterem, schowałem się do świńskiego chle­ wika. Jak Niemcy b y l i pod Berlinem, skoczyłem do działa 1 zaraz b y ł e m w n i m . Z d o b y ł e m 30 medali i miałem pojedy­ nek, położyłem gościa i z d o b y ł e m szablę. B y ł e m w Moskwie. Za jednego czasu m u s i a ł e m się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem omigrowany do Polski. P o s z e d ł e m do k r a w c ó w , krawcy tam śniadali, czterema n o ż y c a m i jedno jajko kra­ j a l i . Prosiłem ich, aby m i uszyli ż u p a n nie długi, nie k r ó t k i , t y l k o r ó w n y z d u p ą . Co m i od ż u p a n a zostanie uszyjcie m i t o r b ę , k t ó r a ł a d n a panna, to so do niej włożę. Przyszedłoch w jedno miejsce ł a d n a panna była, jażech t o r b ę otwarł, ona m i się s k r y ł a . . . " W tekście z r. 1972 cichną echa minionej wojny i zu­ pełnie niknie obraz kraju sprzed dziesięciu laty, a na jogo miejsce wchodzi rozbudowany w ą t e k e r o t y c z n y . 18 I I . 1. „Mikołaje' „ D o b r y wieczór szanowni goście. Jestem szlachcic m ł o d y wysoko urodzony i przez wszystkich ludzi świata- bardzo szanowany. Mając lat dwadzieścia, złoty krzyż o t r z y m a ł e m , Strzelałem do tarczy. Trafiłem generała. Za to m i dano p ó ł t o r a medala i Cygankę s t a r ą , b y m miał do kochania. Gdy druga wojna ś w i a t o w a w y b u c h ł a , poszedłem do Hitlera,... T a m mnie największe szczęście s p o t k a ł o , bo H i t l e r o w i b ł a z n a b r a k o w a ł o . Wróciłem s t a m t ą d jako wódz cały o k r y t y medalami Do panienki p i ę k n e j , jestem zakochany. Ale co i t o dla mnie. Choćby i dziesięć, rady by się d a ł o . Miałem t a k ą , bardzo ł a d n a b y ł a , j a k j ą chciałem pocałować, p r ę d k o m i się s k r y ł a . To ż a d n a dla mnie p o r a ż k a , choć tak to wyszło, bo po niej dziesięć innych p r z y s z ł o . . . " Podobnie dzieje się z monologiem „ Ż y d a " w „ d z i a d a c h " . Przed wojną Ż y d w y s t ę p o w a ł jako krawiec lub karczmarz. Obecnie nie zmienił stroju, lecz bywa często agentem Izra­ ela, zbierającym pieniądze na wojnę z Arabami. N a s t ę p n y m etapem w p o r ó w n a n i u commedia dell'arto z omawianymi o b r z ę d a m i będzie przykładowe; zostawienie ogólnej charakterystyki postaci w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach" i włoskiej komedii ". 1 Szlachcice 150 T Commedia dell'arte Żołnierz Kapitan Pochodzi z klasy wyższej. Niogdyś w y s t ę p o w a ł jako „szlachcic m ł o d y " , „ w y s o k o Trudno określić jego pochodzenie, najczęściej należy zaliczyć go do warstw wyż- �П. 2. Żyd i Żydówka ze „szlachciców". L a l i k i , pow. Żywiec. 11. 3. Diabeł z „ d z i a d ó w " . Żabnica, pow. Żywiec. urodzony", k t ó r y nosił na sobie start; spodnie, wysokie b u t y z dziurami i czapeczkę z p i ó r k i e m . Obecnie w y s t ę ­ puje jako wojskowy, ubiera się w elegancki mundur ofi­ cera przedwojennego z sznu­ rem orderów na piersi i wę­ ż y k i e m generalskim na czap­ ce. Chwali się sukcesami wo­ jennymi, opowiada o licz­ nych, nie zawsze udanych przygodach m i ł o s n y c h . szych. Zwykle jest bardzo elegancko ubrany, w masce z długim nosem i w ą s a m i . Jego synonimem stało się niemal określenie samochwa­ ła i p y s z a ł k a . Gdy dochodzi do bójki, jest tchórzliwy. „Masor" Pantalono Jest w ś r e d n i m wieku. W y ­ stępuje jako masarz i han­ dlarz w jednej osobie. Cho­ dzi ubrany w długi, biały fartuch, skórzaną kurtkę i w p e r u k ę z papierowych pasków. W rękach trzyma nieodłączne noże. Zabija świnie i stara się sztucznie zwiększyć ich wagę. Nie po­ maga m u to jednak w han­ dlu i musi obniżaó ceny. S k a r ż y się na s w ą żonę. i dzieci, że odbierają m u siły. M ł o d y m dziewczętom opo­ wiada drastyczne ż a r t y . B y w a ł przeważnie kupcom weneckim, człowiekiem inte­ resu, nie zawsze najlepiej prosperującego. Aktorzy przedstawiali go w r ó ż n y m wieku: od dobrze zbudowa­ nego m ę ż c z y z n y po dziarsko chodzącego starca. B y ł zwy­ kle głową rodziny i często pozostawał w konflikcie z żoną i dziećmi. Nigdy nie stronił od f l i r t u z m ł o d y m i kobietami. •K- Góral Arlekin Jest z warstwy chłopskiej, najmłodszy z postaci „szla­ chciców". U b r a n y po góral­ sku, na spodniach ma ponaszywane czerwone ł a t k i . D o kapelusza ma doczepiono długie paski papieru zakry­ wające m u połowę t w a r z y ; b y ć może, iż ma to oznaczać s t r z ę p y nakrycia głowy. Od aktorów odtwarzających tę rolę wymaga się zwinności i umiejętności szybkiego t a ń ­ czenia. Podczas obrzędu nie wchodzi, ale zawsze wbiega w podskokach. Szuka do o ż e n k u dziewczyny, choć nie jest zdecydowany, „czy się ż e n i ć " , czy „ s t a r y m parob­ kiem" zostać. Pochodzi z warstwy „ z a n n i " — włoskich chłopów. Od swych towarzyszy nieco młodszy. Jego strój ulegał ewolucji. Znane ubranie arle­ kina złożone z k a w a ł k ó w różnych materiałów o kształ­ tach k w a d r a t ó w , t r ó j k ą t ó w , b y ł o pierwotnie p o d a r t y m i p o ł a t a n y m strojom włos­ kich chłopów. W y r ó ż n i a ł się ruchliwością, sprawnością f i ­ zyczną, akrobatycznym po­ pisem i n i k t , k t o nie posiadł tych umiejętności, nie mógł m a r z y ć o zagraniu tej roli. Zawsze na scenę wbiegał lub wchodził w pośpiechu. Od­ g r y w a ł najczęściej rolę inte­ ligentnego, nieco złośliwego — w zestawieniu z pantalone i kapitanem — kochan­ ka. Nie liczył się z m o r a l n ą s t r o n ą swego p o s t ę p o w a n i a . Żyd D o t tore Należy do ludności żyjącej w diasporze. W y r ó ż n i a się najbardziej strojem. Chodzi w długim chałacie. N a gło­ wie nosi p ó ł m a s k ę z wyso­ k i m kapeluszom i długą bro- Pochodził z grupy absol­ w e n t ó w boloriskich uczelni s ł y n n y c h z nadprodukcji ad e p t ó w nauk humanistycz­ nych. Nie m o g ą c znaleźć pracy, a k c e n t o w a ł swoją od151 �kiedy w półmasce, natomiast w „ s z l a c h c i c a c h " „ Ż y d " nosił zawsze największą i najstaranniej w y k o n a n ą p e ł n ą m a s k ę . W y j ą t e k ze względu na brak maski s t a n o w i ą t y l k o K a ­ p i t a n i Żołnierz. K a p i t a n w y s t ę p u j e t y l k o w p ó ł m a s c e z dłu­ gim nosem i doczepia sobie woskowate . w ą s y , natomiast „szlachcic" — Żołnierz ma w ą s y domalowane. Wskazane p o d o b i e ń s t w a b o h a t e r ó w commedia dell'arte i postaci „szlachciców" m o g ą skłaniać do przypuszczenia, iż żywiecki obrzęd jest zapożyczeniem z niegdyś bardzo po­ pularnego teatru przeznaczonego dla szerokich rzesz widzów. W p ł y w y i podobieństwa Z pewnością trudno b y ł o b y zaliczyć do teatru przez­ naczonego dla szerszych kręgów społeczeństwa t r u p y akto­ rów grających commedia dell'arte, jakie pojawiły się na dworze królewskim za panowania Zygmunta I I I , W ł a d y ­ sława I V i Augusta I I I . Choć warto o d n o t o w a ć , że w t y m właśnie czasie (1G24—1672) zamek w Żywcu i część Żywiec­ czyzny przeszła w posiadanie rodziny k r ó l e w s k i e j . Na­ tomiast bliskość bramy Morawskiej każo wziąć pod u w a g ę w p ł y w y kulturalne idące z Czech i Słowacji, gdzie również na zamkach b y w a ł a grana włoska k o m e d i a ' . 20 2 Nieco światła na dość niejasną s p r a w ę w p ł y w ó w i prze­ nikania k u l t u r y elitarnej do szerszych kręgów społeczeństwa rzuca H e n r y k J u r k o w s k i . Pisze on, iż od X V do X V I I I w. scena lalkowa m i a ł a niemało znaczenie w przenoszeniu do warstw niższych repertuaru i problematyki teatru oficjal­ nego". M . i n . notowane są w X V I I I w. na Śląsku w y s t ę p y lalkarzy wiedeńskich, k t ó r z y popularyzowali swymi przed­ stawieniami postacie commedii d e l l ' a r t e . 22 24 П. 4. Diabeł z „dziadów. Z w a r d o ń , pow. Żywiec. P o p u l a r n ą również w t y m czasie b y ł a komedia rybałtowska, której elementy znajdujemy niejednokrotnie w ob­ rzędowości dorocznej, przede wszystkim na Śląsku i w K r a ­ kowskiem 5. P a m i ę t a ć przy t y m należy, że mógł t u zacho­ dzić dwustronny w p ł y w , zarówno komedii rybałtowskiej na obrzędy, j a k i odwrotnie — obrzędów dorocznych na teatr plebejski . 2 d ą . Niekiedy wygłasza prze­ mówienia o narodzie; I z ­ raela, o wojnie na B l i s k i m Wschodzie. mienność i wyższość dziwacznością stroju. Często wygłaszał p r z e m ó w i e n i a nie związano z akcją sztuki. Żydówka Subretka Ubrana bardzo ekscentrycz­ nie, np. w m i n i spódniczce, z w o a l k ą na twarzy i w ka­ peluszu o szerokim rondzie. Zaczepia mężczyzn, wciąga ich do t a ń c a , a podczas k t ó ­ rego symuluje stosunki sek­ sualne. Młoda kobieta p o c h o d z ą c a ze wsi. L u b i ł a zaczepiać mężczyzn, nikogo się nie bała. Miała swobodny spo­ sób bycia, nie wstydziła się rozbierania na scenie. N a zaczepki mężczyzn reago­ w a ł a słowom i jednoznacz­ n y m gestem. Można z a u w a ż y ć , że różnice społeczne w pochodzeniu postaci w „ s z l a c h c i c a c h " o d p o w i a d a j ą zróżnicowaniu etnicz­ nemu i społecznemu b o h a t e r ó w commedia dell'arte. W ł o s c y aktorzy mówili m i ę d z y sobą r ó ż n y m i dialektami. Podobna sytuacja mogła zachodzić w żywieckich o b r z ę d a c h c h o ć b y z tego powodu, że w X I X wieku w y s t ę p o w a ł y dużo różnice m i ę d z y g w a r ą góralską, a m o w ą miejskich handlarzy, Ży­ dów i p a n ó w dziedziców — szlachciców. Innego p o d o b i e ń s t w a m o ż n a d o p a t r z e ć się w stroju i maskach b o h a t e r ó w włoskiej komedii i „szlachciców", A r l e k i n m i a ł p ó ł m a s k ę na twarzy -— Góral n a k ł a d a ł na głowę kapelusz z dziwnymi paskami papieru, k t ó r e zasłaniają m u oczy i nos. Pantalone nosił p ó ł m a s k ę z długim nosem — Masor ma p a p i e r o w ą p e r u k ę z wąskich p a s k ó w , k t ó r e j „ w ł o s y " zasłaniają oczy i część policzków. Dottore w y s t ę p o w a ł nie­ 152 T 26 Zestawienie jednak omawianych obrzędów z opubliko­ w a n y m i tekstami ź r ó d ł o w y m i Polskiej K o m e d i i R y b a ł t o ­ wskiej — Badeckiego nie wykazuje między n i m i większych podobieństw i a n a l o g i i . 27 M a m y wprawdzie w Peregrynacji Maćkowej długie t y ­ rady oparte na absurdalnych skojarzeniach, podobnych do nonsensownych wypowiedzi osób w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach", lecz nie m o ż e to jeszcze świadczyć o jakichkolwiek genetycznych p o w i ą z a n i a c h postaci, zwłaszcza gdy weźmie się pod u w a g ę szeroki, bo zachodnio- i środkowoeuropejski zasięg w ą t k ó w i m o t y w ó w opartych na t a k i c h absurdalnych sko j arzeniach. W a r t o natomiast u p r z y t o m n i ć sobie obrazowe analogie t e k s t ó w „szlachciców" z bardzo fragmentarycznymi i nie usystematyzowanymi d o t ą d tekstami dialogów i pieśniami obrzędów dorocznych w innych częściach Polski. Pewno skojarzenia nasuwa tutaj zostawienie wypowiedzi szlach­ cica z pieśnią obrzędową ś p i e w a n ą przy podkoziołku. Podkoziołok 2 Szlachcic ' 28 Piośni: Monolog: K a j się działy one lata Co człek na nich użył ś w i a t a J a d a ł , pijał, wyśpiewywał, Co niedzielę w k a r t y g r y w a ł . ° j i ° d y jody oj o j , jody jody Oj jody jody, oj oj dana Jestem szlachcic wyuczony Wyście wszyscy prości Mam j a se czapeczkę, Mysie piórko na n i ą . Gdy j a sie obrócę Wszyscy mnie witają. �K r z e s a ł ognie p o d k ó w k a m i , M a c h a ł pięścią nade ł b a m i , Ze słoniną jagły j a d a ł I z ludziami się n a g a d a ł P o j e c h a ł e m do Krakowa, K u p i ć sukna w a ł , da wał Cztery łokcie po z ł o t e m u Jako żywię ehciał, da chciałOj i t d P o w r a c a ł e m z n i m do K r a ­ kowa, K r a w c z y k i siedzą, da siedzą, Jedno jajo dwóch ich kraje, A czterech jedzą, da jedzą. Oj i t d P ó j d ź t a krawczykowie, Z r ó b t a s u k m a n ę ta dana, A n i k r ó t s z y , ani dłuższy, Cztery cale pod kolana. itd. M a m j a dwoje b u t ó w M o g ą m i się p r z y d a ć Jeden jako t a k i W d r u g i m wiecheć w i d a ć . B u t y , jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta l a t minęło na te Święta Godno Poszedłem do k r a w c ó w , Krawcjr t a m siedzieli, Czterema n o ż y c a m i Jedno jajko k r a j ą . P r o s i ł e m ich, aby m i uszyli ż u p a n niedługi, niekrótki, tylko równy z dupą itd. Dość odległe są terytorialne miejsca w y s t ę p o w a n i a podkoziołków pieśni i o b r z ę d u „szlachciców". Podobnie d u ż a różnica w dorocznym kalendarzowym czasie dzieli okres w y s t ę p o w a n i a obu obrzędów. Jedyne co je łączy t o : prawdo­ podobnie związek obu obrzędów z przosileniem zimowym i ich h i p o t e t y c z n ą funkcją zabezpieczającą p r o k r e a c j ę . Próby ustalenia genezy Przejdziemy obecnie do hipotez d o t y c z ą c y c h genezy „szlachciców" jakie dotychczas wysunęli etnografowie. D l a Barbary Bazielichówny i Mieczysława Gladysza „szlach­ cice" to w y t w ó r miejscowej k u l t u r y . I c h zdaniem obrzęd ten jest k a r y k a t u r ą i s a t y r ą werbowania w czasach pańszczy­ ź n i a n y c h p a r o b k ó w do służby w dzień Św. Szczepana'". Jest to stara koncepcja, opierająca się na t . zw. szuskalizmie chłopskim, dzięki k t ó r e m u m e n t a l n o ś ć górala ciągle identyfikuje obrazy świętych z realnymi postaciami, a rze­ czywistość d u c h o w ą odtwarza w sposób teatralny w wido­ wiskach o b r z ę d o w y c h ' . 1 Takie spojrzenie na o b r z ę d y wydaje się zbyt jedno wymiarowe, zwłaszcza w świetle fenomenologicznych opisów i analiz obrzędów dokonanych przez Cezarie Baudouin dc Courtenay E h r e n k r e u t z o w ą czy Mirco E l i a d e . 32 Wydaje się, że w obrzędowości na ogół nie spotykamy jawnej k r y t y k i czy satyrycznego lub realistycznego obrazu rzeczywistości. W y s t ę p u j ą c e w o b r z ę d a c h postacie, c h o ć b y miały realistyczny strój i p o s t a w ę , s ą zawsze przekazem pewnych treści i m a j ą za zadanie s w ą g r ą przenieść uczestni­ ków w ś w i a t u ł u d y . Przy bliższej analizie okazuje się, że i ostatnio stwier­ dzenie nie jest pełne, a powierzchowność jego w y n i k a z bar­ dzo zatartego obrazu tradycyjnej k u l t u r y . P r z e p r o w a d z a j ą c jednak p e w n ą r e k o n s t r u k c j ę i dosto­ sowując efekty omawianych obrzędów do myślenia nie współcześnie estetyzującego, lecz tradycyjnego, m o ż e m y dostrzec w t y c h obrzędach ogniwo magicznego rozumowa­ nia, k t ó r e g o sens nie jest nam dzisiaj znany. Obserwując obrzęd, z a n o t o w a ć t y l k o m o ż e m y , że np. Żołnierz strzelający do tarczy trafia generała i otrzymuje za to order. Natomiast, gdy ojczyzna jest w niebezpieczeń­ stwie, idzie do „hitlera, by kraj nasz r a t o w a ł " . Drugiej postaci szlachciców — Mosorowi bardzo dobrze udaje się sprzedaż na jarmarkach:, bo musi „spuścić cenę t o w a r u z t y s i ą c a na sto". W i d z i m y więc, że k a ż d y niemal wers t y c h monologów 3 3 Ił. 5. Śmierć z „ d z i a d ó w " . Z w a r d o ń , pow. Żywiec. mówi o rzeczach sprzecznych z rzeczywistością i nie jest 011 s a t y r ą , lecz negacją r o z s ą d k u i p r z y k ł a d e m lubowania się w nonsensownych skojarzeniach — j a k mówiłem powyżej — znanych z pieśni ludowych i b a ś n i . 3 4 Tego t y p u zjawiska obsorwować m o ż e m y jeszcze w y ­ raźniej w „ d z i a d a c h " i „ m i k o ł a j a c h " , gdzie np. Garncarz rozbija garnki, Szklarz tłucze okna, Kominiarz zatyka ko­ m i n . W takich momentach nie ma wśród uczestników o b r z ę d u śmiechu z podobnego zachowania. N i k t nie do­ patruje się też w n i m cienia parodii jakiejś pracy, czy jakiegoś człowieka. Podobne sytuacje m o ż e m y znaleźć w commedia deli' arte, gdzie rozgrywają się niekiedy t a k ż e sceny, k t ó r e nigdy by nie m o g ł y zajść n a p r a w d ę w Europie X V I i X V I I w . : np. bogaty kupiec, pantalone, autorytet mieszczański, możo mieć w Wenecji k i l k a żon i zalecać oficjalnie p r o s t y t u c j ę . 3 5 Biorąc pod u w a g ę powyższe zastrzeżenia co do reali­ stycznego lub satyrycznego odtwarzania prawdziwych zda­ rzeń, nie m o ż n a się zgodzić całkowicie z p r o p o z y c j ą Barba­ r y Bazielichówny. Niemniej pozostaje ona j e d n ą z p r ó b w y ­ t ł u m a c z e n i a o b r z ę d u w n a w i ą z a n i u do miejscowej historii i tradycji. Słuszności tej ogólnej koncepcji trudno jest za­ przeczyć. W a r t o więc z a p o z n a ć się z i n n ą p r o p o z y c j ą ba­ daczki d o t y c z ą c ą genezy „ d z i a d ó w " . Zwraca ona u w a g ę , żo synonimem nazwy „ d z i a d y " są „ j u k a c o " , co zgodnie ze słownikiem Jana Karłowicza, jest j e d n y m z określeń pas­ torzy ( „ j u c h a c e " ) . W dalszej kolejności Bazielichówna proponuje połączenie słownikowej definicji ze w z m i a n k ą h i s t o r y c z n ą , m ó w i ą c ą o napadach pastorzy wołowskich na wsie położono w dolinach. K o n s e k w e n c j ą tego zestawienia jest wniosek, że „ d z i a d y " s ą p e w n ą formą u p a m i ę t n i a n i a 36 153 �dawnych okresowych n a p a d ó w pasterskich. U s t o s u n k o w u j ą c się do tej nowej tezy, konieczne będzie p o r ó w n a n i e „ d z i a d ó w " z „ m i k o ł a j a m i " . P o n i e w a ż obrzęd „ m i k o ł a i " nie b y ł dotych­ czas szczegółowo opracowany przez etnografów i nie ma żadnej szerszej p r ó b y w y t ł u m a c z e n i a jego pochodzenia,, postaram się omówić je łącznie z genezą „ d z i a d ó w " . Do tego połączenia skłania dużo p o d o b i e ń s t w o ich s t r u k t u r obrzę­ dowych. Również osoby występujące w nicli w dużej części są analogiczne, nie ma t y l k o w „ d z i a d a c h " biskupa, utoż­ samianego najczęściej zc św. Mikołajem, Bocianów i podziału ról na g r u p ę „ b i a ł y c h " i „ c z a r n y c h " postaci. Okres dzielący oba o b r z ę d y zamyka, się w granicach od 20 do 30 d n i . Na p o c z ą t k u grudnia organizowane są u górali śląskich omawianego regionu „ m i k o ł a j e " . Natomiast w pierwszy dzień nowego r o k u chodzą po Koniakowie i przysiółkach Istebnej „ d z i a d y " u r z ą d z a n o przez mieszkańców żywieckiej części Koniakowa. P o n i e w a ż „ d z i a d y " notowane są jeszcze w innych wsiach żywieckich, uważać je m o ż n a za obrzęd należący do żywieckiej grupy etnicznej. „ M i k o ł a j e " nato­ miast znane są w sąsiadującej z J a w o r z y n k ą Hryczawio (Czechosłowacja) i innych czeskich wsiach. Granica et­ niczna między Żywiecczyzną a Śląskiem b y ł a niegdyś wy­ raźnie widoczna. Pierwsze kolonie; Kamesznicy pod Konia­ kowem, tworzące obecnie jego żywiecką część, zaczęły po­ w s t a w a ć na przełomie X I X i X X w. Nie m o ż n a jednak wy­ kluczyć, że korowody „ d z i a d ó w " docierały do Koniakowa o wiele wcześniej, grupy obrzędowe m a j ą bowiem nieraz długie trasy swych marszrut. Z a r ó w n o więc „ d z i a d y " , j a k i „ m i k o ł a j e " , współwystępowały od dłuższego czasu na omawianym terenie i nie m o ż n a w y k l u c z y ć ich wzajemnego na siebie w p ł y w u , a nawet iden­ 17 154 tyczności. R ó ż n i c a w czasie ich w y s t ę p o w a n i a i pewne od­ miany w strukturze t y c h obrzędów m o g ł y b y ć spowodowane przez czynniki zewnętrzne j a k i m i dla górali m . i n . b y ł i jest do dzisiaj kościół. Prawdopodobnie na skutek jego zarzą­ dzeń i p o s t u l a t ó w nadano obrzędowi charakter n a w i ą z u j ą c y do święta św. Mikołaja. Wprowadzono g r u p ę „ b i a ł y c h " , k t ó r y m przewodniczy Biskup, i „ c z a r n y c h " , p o t ę p i o n y c h istot: Diabłów, Niedźwiedzi, Cyganów, Kominiarzy i K o w a l i . N a równi z t ą i n t e r p r e t a c j ą m o ż n a w y s u n ą ć pogląd, że . . m i k o ł a j e " są najbardziej rozwiniętą i n a j s t a r s z ą formą „ d z i a d ó w " , w której istnieje podział na b o h a t e r ó w złych i dobrych. Nie zmienia to jednak faktu, że t a m , gdzie ma miejsce do dzisiaj silne powiązanie o b r z ę d u z kościołem, w y s t ę p u j ą na p o c z ą t k u „ b i a l i " , a na k o ń c u „ c z a r n i " . P r z y k ł a d e m tego może być Jaworzynka, gdzie do dziś pożyczają księża staro stroje liturgiczne Biskupowi, K s i ę d z u i Ministrantom do organizowania obrzędu. Równocześnie zebrano pieniądze podczas obrzędowego obchodu wsi przeznaczają organiza­ torzy w znacznej części na kościół, z a k u p u j ą c mszę świętą na intencję uczestników obrzędu, na zakup rzeźby ł u b ob­ razu do kościoła. W y g l ą d a to na pierwszy rzut oka j a k ekwiwalent za udzieloną pomoc przy przygotowaniu i prze­ prowadzeniu o b r z ę d u . Trudno jednak zdecydowanie tak twierdzić, wobec faktu, iż nie co roku i nie wszyscy probosz­ czowie pożyczają „ p r z e b r a n i a " , podczas gdy w Jaworzynce prawie za k a ż d y m razem „ m i k o ł a j e " przeznaczają z n a c z n ą s u m ę z zebranych pieniędzy na kościół. R ó ż n i c a w czasie, jaka dzieli oba o b r z ę d y , jest m a ł o znacząca, w y s t ę p u j ą one bowiem w t y m samym okresie przesilenia zimowego, przy czym prawdopodobne jest, że �kościół ową różnico czasową jeszcze poszerzył. Wiemy bo­ wiem, że patronem pasterzy jest św. Mikołaj i zupełnie lo­ giczno b y ł o b y przesunięcie „ d z i a d ó w — j u k a c ó w " na dzień jego święta. Interpretacja tej zmiany może iść jednak w i n ­ n y m k i e r u n k u ; trzeba bowiem p a m i ę t a ć , żc św. Mikołaj zastępował jakiegoś starszego przedchrześcijańskiego nie­ znanego nam patrona. Dlatego możliwe jest przyznawanie terminowi obchodu „ m i k o ł a i " p i e r w s z e ń s t w a genetycznego w stosunku do daty u r z ą d z a n i a „ d z i a d ó w " . Niemniej po­ mijając szczegóły i u z n a j ą c obydwa o b r z ę d y za wywodzą­ ce się z jednego pnia, łatwiej nam zrozumieć jeszcze inne t ł u m a c z e n i a obrzędów „ m i k o ł a i " podawane bez specjalnych wyjaśnień przez Józefa Ligęzę ". Twierdzi on, że „ m i k o ł a j e " b y ł y w y p ę d z e n i e m zła ze wsi. Dziś do podobnego wniosku m o g ą skłaniać m a t e r i a ł y terenowe zebrane w 1972 r. Nie zezwalają one jednak na pełno udowodnienie podobnego p o g l ą d u . P r z e k o n a ć się o t y m m o ż n a , p r z y p a t r u j ą c się bliżej z a t a r t y m symbolom i nazwom o b r z ę d u : w żywieckiej Hupieńce, przysiółku Koniakowa m o ż n a s p o t k a ć wymienne stosowanie określenia Diabeł i Dziad. Dziady jako samo­ dzielno postacie nie w y s t ę p u j ą w obrzędzie, natomiast Dia­ bły są z n i m i nieodłącznie związane, jako siły wnoszące z a m ę t i t r w o g ę wśród dzieci i kobiet. I n n y m i , podobnie kluczowymi postaciami w obrzędzie, są Baciorzy. Biegną oni przed orsza­ kiem D z i a d ó w i strzelają z p o t ę ż n y c h b a t ó w wykonanych z d r u t u okręconego skórą lub g u m ą . Strzelają w izbie i przed domem, do k t ó r e g o zbliża się „ d z i a d o w s k i " p o c h ó d . W t y m samym czasie inni chłopcy biegają po p a g ó r k a c h i również strzelają z b a t ó w . Echo u d e r z e ń rozchodzi się po całej oko­ licy. Świetnie opisuje to Jan D o r m a n : „ D r o g ą biegnie trzech chłopców. Biegną rytmicznie, co chwilę jeden z nich uderza z bicza. W ś r ó d nocy uderzenie to rozlega się po całej wsi. Wieś słyszy. Wieś wie, że strzelaniem t y m chłopcy odpędzają wszystko zło, j a k jeszcze spróbowało pozostać na drodze; 3 p l o t k i , obmowy, (...) Chłopcy są przekonani, że czynność, j a k ą w y k o n u j ą , urzeczywistni ich marzenia. Jeśli dobiegną do n a s t ę p n e g o p a g ó r k a i n i k t ich nie zatrzyma z ż y w y c h , jeden z nich znajdzie sobie dziewczynę za żonę (...) Chłopcy zawracają. N i m rozpoczną bieg, jeden z nich n a s t ę p n y po pierwszym po wio: „Niech będzie m i zesłana od .„"•»». W „mi­ k o ł a j a c h " wprawdzie nie ma Baciarzy, ich funkcje jednak spełniają w pewnym stopniu Debly. Mają one zamiast dia­ belskich wideł, jakie noszą ich żywieccy krewniacy, d u ż e korbacze (bicze). Na głowach noszą czarno „ l a r w y " (maski) z wysokimi rogami wykonane ze skóry, papieru lub drewna. W o k ó ł bioder przepasują się długą szeleszczącą s p ó d n i c ą ze słomy, a do spodni i b u t ó w doczepiają sobie niekiedy dzwo­ neczki i wąskie blaszki. Dzięki temu k a ż d y ruch D e b l ó w wywołuje niemiły hałas żelastwa i chrzęst słomy, budzący dreszcz i przerażenie wśród uczestników obrzędu. T r a d y c j ą określona jest ilość Deblów, ich k a ż d y gest i k r o k . Dwa Do­ bry w y s t ę p u j ą zawsze skute ł a ń c u c h a m i , trzeci ciągnie za sobą również łańcuch. Trzy razy jeden z dwóch skutych ze sobą „ d e b l ó w " chce wejść do izby, ale drugi, stojąc na progu, nie puszcza go. Za k a ż d y m razem przy nieudanej próbie wejścia pierwszy Debeł bije korbaezem o podłogę. Kiedy za czwartym razem obaj skuci ł a ń c u c h e m w t a r g n ą do izby, biją zebranych korbaczaini lub s y m u l u j ą takie bicie, u d e r z a j ą c batami o ściany i podłogę. Za n i m i w p a d a j ą Niedźwiedzio i t a ń c z ą w koło przy dźwięku harmonii. Potem wciągają w swe kolo dziewczęta, p r z y w i ą z u j ą je do siebie powrozem i k r ę c ą się aż do pierwszego p o t k n i ę c i a i upadku. „ N a ziemi", dziś na podłodze, n a s t ę p u j e „ k u l a n i e s i ę " Niedźwiedzi z dziewczętami. Nie jest ono określono czasowo, t r w a do mo­ mentu pojawienia się Żołnierza („białego"), wypędzającego Niedźwiedzie z izby. 40 Przez cały czas o b r z ę d u obowiązuje magia maski. U przebranego c h ł o p a k a następuje! przobrażenie, wy- 155 �n a s t ę p u j ą c e w dalszej kolejności sceny, u t w i e r d z a j ą nas jeszcze bardziej w przekonaniu, że m a m y w nich do czynie­ nia z przerwaniem naturalnego p o r z ą d k u kulturowego (jak pisałem w y ż e j : Szklarz wybija szyby, aby na ich miejsce w s t a w i ć za m a ł e k a w a ł k i , doktor leczy k u r z y m łajnem, napisy na czapkach wykonywane są w o d w r o t n y m , „ ż y d o w ­ s k i m " kierunku, zegary k r ę c ą się do t y ł u i t d . ) . Oczywiście takie t ł u m a c z e n i e p o w y ż s z y c h obrazów trzeba p r z y j m o w a ć z pewnym k r y t y c y z m e m , nie zapomi­ nając przede wszystkim o t r a d y c y j n y m ludowym dowcipie, k t ó r y ma t u na pewno swoje współczesne odbicie. Niemniej należy p a m i ę t a ć , że po odejściu grup o b r z ę d o w y c h istnieje w poszczególnych domostwach nieracjonalne i trudno mieszczące się w kategoriach ludycznych zadowolenie ze śmieci, n i e p o r z ą d k u i zniszczenia, k t ó r e p o z o s t a w i a j ą po sobie p r z e b i e r a ń c y . T y m samym interpretacja religioznaw­ cza staj o się j e d n ą z nielicznych d r ó g m o g ą c ą przybliżyć nam zrozumienie dawnego sensu obrzędów. W e d ł u g tej koncepcji czas między starym a n o w y m rokiem t ł u m a c z o n y jest jako okres anarchii. Poprzedza go w y p ę d z e n i e „ z ł a " batami D z i a d ó w i korbaczami „ M i k o ł a i " . R ó w n o c z e ś n i e zamawia się płodność. N a s t ę p n i e zrywa się ustalony porzą­ dek społeczny i robi się wszystko co zakazane przez ogólnie p r z y j ę t e prawa grupy. Dzieje się to w okresie pustym, specjalnie na tego rodzaju zabiegi przeznaczonym po to, aby w n a d c h o d z ą c y m n o w y m okresie było j a k najmniej zła. Zakończenie I I . i). Cygan i Cyganka z „ d z i a d ó w " , Z w a d r o ń , pow. Żywiec. zwolenie od oczu starszych, „zupełne zdziczenie", j a k m ó w i ą uczestnicy o b r z ę d u . To przeobrażenie ukrytego pod m a s k ą człowieka jest do tego stopnia silne, że nawet siostra po­ m a g a j ą c a p r z e b r a ć się b r a t u nic może go odróżnić w gronie identycznie ubranych towarzyszy . N a m również jest trudno o d c z y t a ć , co kryje się pod przebraniem: czy „ d e b ł y " są upersonifikowaniem zła, czy t y l k o postaciami przepędzają­ c y m i uderzeniami korbacza obmowy, niezgody. Jedynie Lucyfer spośród Dcbłów — czerwonym swym strojeni i w i ­ d ł a m i w r ę k u przypomina chrzecijańskie w y o b r a ż e n i e dia­ bła. Możliwe, że jego piekielni poddani są t r a d y c y j n y m upostaciowaniem p o g a ń s k i c h d e m o n ó w , k t ó r y m niedawna historia n a d a ł a imiona chrześcijańskich odpowiedników. B y ł b y to drugi argument p r z e m a w i a j ą c y za pierwotnością „ m i k o ł a i " względem „ d z i a d ó w " . 41 42 W r a c a j ą c do myśli o wpływie chrzeoijaństwa na obrzę­ dowość w Beskidzie Śląskim m o ż n a z a s t a n o w i ć się nad t y m , czy dla kościoła Baciarze nie b y l i uosobieniem zła, bo prze­ cież p r e d y s p o n o w a ł y ich do tego p r a k t y k i magiczne, takie jak jawne zamawianie o ż e n k u . Wobec podobnego rozumo­ wania w „ m i k o ł a j a c h " w obrzędzie synkretycznym nie mo­ gły pojawić się sylwetki chłopców z batami, lecz zostały z a s t ą p i o n e przez zamaskowane postacie, z korbaczami. Do takiego wniosku skłania pewna analogia. Tradycyj­ nie najmniejszą d o p u s z c z a l n ą liczbą D e b l ó w w „mikoła­ j a c h " są trzy postacie, a więc t y l u samo co „ b a c i a r z y " bie­ g a j ą c y c h po p a g ó r k a c h w Beskidzie Żywieckim. Uderzenia „ k o r b a c z y " „ d i a b e l s k i c h " b y w a j ą tak samo rytmiczne i mia­ rowe j a k u biegających chłopców z batami. Magiczna liczba 3 powtarza się jeszcze w 3 obrotach d o k o ł a w t a ń c u niedźwie­ dzi i „ d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " . Możliwe, że taniec ten jest i n ­ n y m , bardziej plastycznym sposobem zamawiania przyszłej żony, p r z y r ó w n o c z e s n y m dopuszczeniu do chaosu w sto­ sunkach społecznych. K a ż d y Niedźwiedź „ k u l a s i ę " z dziew­ c z y n ą , z k t ó r ą chce i k t ó r ą zdoła wciągnąć do zabawy. I n n e , 156 I P o g l ą d z a k ł a d a j ą c y s a m o r o d n ą genezę formy i treści obrzędów przeciwstawiony tezom m ó w i ą c y m o wędrowności w ą t k ó w i wpływie commedia dell'arte na k s z t a ł t o w a n i e się obrzędowości w tradycyjnej kulturze odległych k r a j ó w jest bardziej p r z e k o n y w a j ą c y , gdy się uwzględni analogiczne formy wo wspomnianych wyżej teatrach A z j i . Wydaje się bowiem nieprawdopodobne, aby dla t a k wielu t e r e n ó w , często izolowanych od siebie, istniała wspólna geneza oparta na w ę d r o w n y m w ą t k u . P o g l ą d t a k i m o ż n a poprzeć również spostrzeżeniami z Beskidu Żywieckiego. Omawiany wyżej w „ s z l a c h c i c a c h " — Oficer, tak bardzo p r z y p o m i n a j ą c y K a ­ pitana z commedia dell'arte, typowego żołnierza-samochwała, p r z y b r a ł t a k ą p o s t a ć dopiero w ostatnich latach; przed­ tem bowiem, w X I X w . w roli tej przedstawiano „szlachci­ ca" nie wspominającego o swych sukcesach wojennych. Ana­ logicznie m o ż n a by zestawić p o s t a ć Górala i A r l e k i n a : po­ dobnie są ubrani, ale t y l k o w odniesieniu do pierwotnego stroju włoskiej postaci, k t ó r y jednak szerszej publiczności europejskiej nie b y ł z n a n y . Późniejszy, złożony z geo­ metrycznych form kostium Arlekina nie m ó g ł sugerować użycia p o ł a t a n y c h spodni u żywieckiego aktora. Możliwe więc, że m a m y w omawianych o b r z ę d a c h i commedia dell'arte do czynienia ze s t r u k t u r a m i i postaciami p o w s t a ł y m i nie­ zależnie od siebie, k t ó r e świadczą o podobnym sposobie m y ­ ślenia i organizowania sobie ś w i a t a przez człowieka w róż­ nych czasach i miejscu. 43 Przez c a ł y tok m y c h r o z w a ż a ń przewija się zagadnienie teatru. W p o r ó w n a n i u commedia dell'arte z o b r z ę d a m i sta­ wiałem na równi teatr i r y t u a ł . Wszędzie jednak u n i k a ł e m w y r a ź n e g o określenia pojęcia teatru i obrzędu, g d y ż pro­ blem ten wykracza poza ramy podjętego zagadnienia. W a r t o natomiast na zakończenie zaznaczyć pewne skojarzenia, jakie m o g ą się pojawić przy zestawianiu l i t e r a t u r y przed­ m i o t u i o p r a c o w a ń m a t e r i a ł ó w terenowych. Teatr i r y t u a ł operują przekazem symbolicznym i s ą ustrukturalizowane dzięki pomocy funkcji estetycznej. W i e m y jednak, że w obrzędach z a c h o w a ł y się liczne pozostałości po magicznym rozumowaniu, j a k np. „ w y k o n y w a n i e pracy na o d w r ó t " , śmiecenie w izbie, strzelanie z b a t ó w i t d . , k t ó r e s ą dzisiaj �przede wszystkim elementami anty estetycznym i w oma wianej czy obserwowanej strukturze. Możliwe, że owo m y ś lenie magiczno-religijne górowało n i e g d y ś nad całością r y t u a ł u i ono właśnie, a nie n i e u ś w i a d o m i o n a funkcja este tyczna n a d a w a ł o obrzędowi k s z t a ł t , t a k samo, j a k sprawia to w teatrze m y ś l t w ó r c y spektaklu. Dlatego błędne jest spojrzenie na r y t u a ł y z p u n k t u widzenia postronnego ob­ serwatora, a nie uczestnika o b r z ę d u i bez analizy zacierają­ cych się z czasem treści symboli. Możliwe, że przy pogłębia­ n i u zagadnienia zobaczyć b y m o ż n a p i ę k n o obrzędu jako p i ę k n o magiczne, przeciwsta-wione temu, o k t ó r y m mówi poeta, iż „ k s z t a ł t e m jest miłości". Niemniej p a m i ę t a ć trzeba, iż k a ż d e p i ę k n o p r z y c i ą g a u w a g ę i utrudnia t y m samym wielu badaczom dotarcie poza e s t e t y c z n ą otoczkę do istoty zagadnienia. S t ą d — m i ę d z y i n n y m i — t a k wiele o p r a c o w a ń od strony literackiej i walorów plastycznych, a mało fun­ kcjonalnego i genetycznego spojrzenia na problem. PRZYPISY i M . Ł a b ę d z k a - K o e c h e r o w a , — Typy w dawnym teatrze tureckim i włoskiej komedii dell'arte, „ P r z e g l ą d Orientalistyczny", Warszawa 1972, n r 1(81), s. 16—23; A . Nicoll, Dzieje'teatru, Warszawa 1959, s. 99, 100. Jan D o r m a n pierwszy u ś w i a d o m i ł m i w jednej ze swych wypowiedzi p o d o b i e ń s t w o włoskiej komedii z obrzę­ dami śląskimi. O „ d z i a d a c h " , „ s z l a c h c i c a c h " i „ m i k o ł a j a c h " szerzej pisali: B . Baziolichówna, St. Doptuszewski, „Szlachcice" i , .dziady", widowiska ludowe, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . X I I I , 1959, nr 1/2, s. 20—40; B . Baziolich, St. Deptuszewski, Przebierance z Koniakowa, „ T u r y s t a " , 1957, nr 8. s. 8—9; Jappol Assanka, Św. Mikołaj, Wigilia w obrzędzie istebniańskim, „ Z a r a n i e Śląskie", R . V , 1929, s. 231—235. Żywieckie zasięgi w y s t ę p o w a n i a „ d z i a d ó w " i „szlach­ c i c ó w " o m a w i a j ą B . Bazielichówna i St. Deptuszewski, art. „Szlachcice" i ,,dziady", w y d . cyt. s. 20. Zasięg w y s t ę p o w a n i a „ m i k o ł a i " nie jest d o k ł a d n i e opracowany. N i e g d y ś obejmo­ w a ł on Śląsk i Krakowskie. Obecnie znano są w wymienio­ nych trzech wsiach polskich, w Czechosłowacji * A . N i c o l l , op. c i t „ s. 99—100. s M . Bramer, O komedii dell'arte, (w) „ W galerii rene­ sansowej". Szkice literackie, Warszawa 1957, s. 160; C. L e w i , Chrystus zatrzymał się w Ebolii, Warszawa 1959. A.~Nico\\,W świecie arlekina,Wa,rsz&w&, 1667,s. 152-153 ' T a m ż e , s. 20. D o t y c z y to szczególnie wsi Jaworzynka, Istebna i K o n i a k ó w , pow. cieszyński, w t y m żywiecką część Konia­ kowa, należącą do 1954 r. do Kamesznicy, gdzie zostały przeprowadzone badania terenowo w latach 1970—1972. Zebrane m a t e r i a ł y znajdują się w archiwum I H K M P A N w Krakowie, K a t e d r y Etnografii Słowiańskiej U n i w . Ja­ giellońskiego w K r a k o w i e i K a t e d r y Etnografii Uniwersy­ t e t u we W r o c ł a w i u . » A . N i c o l l , Dzieje teatru, w y d . cyt., s. 102—103. 10 W g informacji U . D . z Jaworzynki, K . A . i J . J . z Istebnej oraz M . K . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowo w arch. K E S U J . W i e k uczestników tradycyjnych „ m i k o ł a i " , zwanych obecnie niekiedy „ s t a r s z y m i " , z a m k n i ę t y jest w granicach od 18 do 30 lat. Biorą w nich udział mężczyźni przeważnie nieżonaci. „ M i k o ł a j e " „ m ł o d s z e " , po 1945 r. odgrywani są w Boskidzie Śląskim przez chłopców w wieku od 12 do 18 lat. Analogicznie przedstawia się sytuacja pod względom wieku wśród realizatorów żywieckich „ d z i a d ó w " . Natomiast do „szlachciców" m o g ą należeć mężczyźni z a r ó w n o żonaci, j a k i nieżonaci, w wieku 19 do 30 lat. Liczba postaci należących do „szlachciców", w e d ł u g informacji zebranych w latach 1970—72, b y ł a określana liczbą siedem: „żołnierz", „ m a s o r " , „ g ó r a l " , „ Ż y d " , „ Ż y ­ d ó w k a " , „ s k r z y p e k " , „ h a r m o n i a " ; czasem dochodziła w „ m u z y c e " postać ósma — „bębenek". W e d ł u g i n f o r m a t o r ó w T . W . i J . W . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . 2 3 6 8 1 1 1 2 1 3 I I . 10. P o s t a ć z „ d z i a d ó w " . Pietrzykowice, pow. Żywiec. 4 > A . Nicoll, W świecie Arlekina, w y d . oyt., 's T a m ż e , s. 36. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, „Szlachcice" i „dziady"..., w y d . cyt., s. 25. i ' Tamże. te W g informacji T . W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. K E S U J . C h a r a k t e r y s t y k ę postaci commedia dell'arte oparto na syntetycznych opracowaniach włoskiej komedii, co było koniecznością ze względu na t r u d n o ś ć dotarcia do oryginal­ nych spisanych t e k s t ó w commedia dell'arte. Zestawienie charakterystycznych postaci oparte na takich źródłach nie ma może pełnej wartości naukowej — jest jednak w s k a z ó w k ą możliwości p o r ó w n a w c z y c h . Рог. K . Miklaszewski, Komedia dell'arte czyli teatr komedian­ tów włoskich w XVI, XVII i XVIII w., Wroclaw 1961; A . Nicoll, W święcie Arlekina, w y d . cyt. Natomiast cha­ r a k t e r y s t y k ę postaci „szlachciców" oparto na obserwacjach i wvwiadach przeprowadzonych w terenie. M a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. I H K M P A N i K E S U J w Krakowie. Wielka Encyklopedia Powszechna, Warszawa 1969, t. 12, s. 882. A . N i c o l l , W świecie Arlekina, w y d . cyt., s. 153. H . Jurkowski, —Teatr lalek w dawnej Polsce, (w) „O d a w n y m dramacie i teatrze", W r o c ł a w 1971. T a m ż e , s. 32. J . Bolte, Das Danziger Theater im 16. und 17. Jahrhunderi, Hamburg-Leipzig 1895, s. 151. Chodzi tutaj o Matyjasza Śląskiego i Albortusy, k t ó r e znalazły odbicie w krakowskich „ p u c h e r o k a c h " . Por. Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 14—15; 322—224; K . Badecki, Polska komedia rybałtowska, Lwów 1931, s. 19; O. Kolberg, „ L u d " , t . 5, Krakowskie cz, 1, K r a k ó w 1871, s. 368. Poi'. M . Szyjkowski, Dzieje komedii polskiej w za­ rysie, K r a k ó w 1921, s. 1—2: „Źródło togo k o m i z m u leży w pokrewnych genetycznie widowiskach k a r n a w a ł o w y c h , k t ó r e w y t w o r z y ł y u nas o d r ę b n y rodzaj sztuk bachicznych granych w d n i zapustne sięgających X V I w. Mięsopust albo ..tragikomedia" wychodzi dopiero w 1622 г . " . ? J . K r z y ż a n o w s k i , Peregrynacja Maćkowa, Szkice z dziejów romansu staropolskiego, (w) Paralele. Studia po­ równawcze z pogranicza l i t e r a t u r y i folkloru, Warszawa 1961, s. 141—168. 1 6 l s 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 157 �2 S Grochowiska Szlacheckie, pow. żniński, w o j . p o z n a ń ­ skie, (w) B . Stelmachowska, Podhozioleh w obrzędowości zapustowej Polski Zachodniej, P o z n a ń 1933, s. 35. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit. Opieram się na wypowiedziach ustnych B . Bazielich i M . Gladysza z kwietnia 1972 r. Por.: W . Piwowarski, Religijność iviejska w warun­ kach urbanizacji, Warszawa 1971, s. 29—30. Por,: O. Baudouin do Courtenay Ehrenkreutzowa, Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1, Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, W i l n o 1929; M . Eliado,— Traktat o historii religii, Warszawa 1966. C. Baudouin de Courtenay Ehernkreutzowa, op. cit., s. 18---32. Por.: Bajka o Cyganie ze Śląska Opolskiego, kon­ kursowy zbiór najbardziej niezwykłych nonsensów, (w) J . Malinowski, Powieści ludu polskiego na Śląsku. „ M a t e r i a ł y Antropologiczno-Archoologiczne i Etnograficzne", K r a k ó w 1900—1, s. 3—264; J . K r z y ż a n o w s k i , ,,0 kolendach nowo­ rocznych", (w) ~F. K o t u l a , Hej leluja, Warszawa 1970, s. 16— 17. W g informacji J. J „ M . K . i A . K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki i T. W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y terenowo Arch. K E S U J . B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit., s. 32; Słownik języka polskiego, Warszawa 1902, t . I I , s. 183. Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958, s. 54. T a m ż e , oraz: J . Ligęza, Śląska kultura ludowa, K a ­ towice 1948. J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia na margi­ nesie imprezy ,,Herody", „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X X V I 1971, nr 4, s. 217—230. Pierwotnie „ d e b l ó w " b y ł o od czterech do pięciu, w latach 1960—1972 liczba i c h wzrosła kosztem innych po­ staci i w r o k u 1971 osiągnęła ponad dziesięć w jednej grupie obrzędowej. N a podstawie informacji J . W . z Koniakowa, J . J . z Istebnej: M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . N a podstawie informacji J . J . z Istebnej. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . K . Miklaszewski, op. cit., s. 49; M . Bramer, op. cit., s. 167: „Arlekin w y r ó ż n i a się strojom bardziej obcisłym i zszytym z r ó ż n o r o d n y c h k a w a ł k ó w , co pierwotnie miało zapewne p o d k r e ś l a ć u b ó s t w o sługi i s k ą p s t w o jego pana, a n a s t ę p n i e uległo stylizacji". 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 38 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 I ] . 11. Jeździec z „ d z i a d ó w " , L a l i k i , pow. Żywiec. Tot. St. Deptuszewski. T T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7768dc6decf29cd9923dd5df4ad89a9.pdf 5d76d5ff1ecbd67ebd9993158ef3bb1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1381 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1276 Title A name given to the resource Ludowe aspekty kultu św. Stanisława ze Szczepanowa w poświęconych mu sanktuariach / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.183-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAN K U R E K (Pracownia Badań Regionalnych UWr, Wrocław) L U D O W E ASPEKTY K U L T U ŚW. STANISŁAWA ZE SZCZEPANOWA W P O Ś W I Ę C O N Y C H M U SANKTUARIACH I. WPROWADZENIE Wśród grona polskich świętych szczególną pozycję zajmuje Św. Stanisław ze Szczepanowa. Współcześnie jest uznawany przez mieszkańców Małopolski za ich szczególnego opiekuna i wzór kapłana, który oddał swe życie w ofierze Bogu, walcząc o sprawiedliwość. Podkreśla się, że przeciwstawiał się on przemocy władzy środkami pokojowymi w imię zasad ewangelicznych, bez uciekania się do siły fizycznej. Ponadto św. Stanisław B M jest uznawany za patrona wsi i trzeźwości oraz roztropności narodowej. Pod jego imieniem działają koła trzeźwości (i roztropności narodu) w diecezji tarnowskiej. W przeszłości życie Św. Stanisława Biskupa i Męczennika, a potem rozwój jego kultu były silnie związane z historią Polski i Kościoła powszechnego. W ciągu wieków napisano o tym świętym wiele i w różny sposób. Niektórzy wychwalali jego cnoty i ofiary. W średniowieczu czynił to między innymi Wincenty z Kielc, Jan Długosz, a w czasach baroku Piotr Skarga (Wincenty z Kielc 1979; Długosz 1865; Skarga 1859). Natomiast inni zarzucali mu zdradę stanu - np. w X I w. Gall Anonim i w XX w. Tadeusz Wojciechowski (Gall Anonim 1975- Wojciechowski 1970) Tak zwana „sprawa Św. Stanisława B M " wielokrotnie stawała się powodem namiętnych dyskusji, które w XX w. przyczyniły się do podjęcia wnikliwych badań nad życiem i kultem świętego. Do połowy XX w. wskazywano przede wszystkim na powiązania jego kultu z wysoką kulturą Polaków (klas wyższych, elity). W tym też aspekcie starano się analizować treści legendarnych żywotów oraz opisów pośmiertnych ob­ jawień i cudów świętego, podkreślano ich polityczne i kulturowe znaczenie. O ludowych cechach kultu św. Stanisława BM pisano rzadko, choć na przełomie XIX i XX w. działacze ludowi w Szczepanowie nazywali eo obrońca ludu i patronem wsi a Karol Matyas opublikował ludowe opowiadania o św Stanisławie ze Szczepanowa (Matyas 1895). Dopiero w 1948 r. wystąpił Karol Górski z jasno sformułowaną hipotezą o ludowej genezie kultu, którą próbował zweryfikować na podstawie kilku przesłanek pochodzących ze źródeł historycznych (Górski 1948) . Tezy Karola Górskiego są następujące: 1 1 Karol Górski (1903-1988) jako profesor historii (od 1945 r.) napisał szereg książek z zakresu dziejów duchowości w Polsce: Od religijności do mistyki, 1962; Duchowość chrześcijańska, 1979, Studia i maleriah z dziejów duchowości, 1980; Zarys dziejów duchowości w Polsce, 1986. Artykuł O sprawie Św. Stanisława, 1948, jest jedną z pierwszych prac K . Górskiego z tego zakresu. �184 JAN KURŁK 1. Wyrok królewski skazujący Św. Stanisława na obcięcie członków mówi o rodzaju śmierci zarezerwowanej dla stanu niewolnego (Górski 1948, s. 68); Ryc. 1. Feretron z kościoła Św. Tomasza w Piotrawinic nad Wisłą Fol. Jar Hurek, 1988 * 2. Krewniacy Św. Stanisława mogli się stać drobnymi posiadaczami ziemskimi dopiero za czasów rządów późniejszego świętego biskupa. Górski stwierdza, iż krewniacy ci to „drobiazg królewski osiedlony, co jest charak­ terystyczne, pośrodku dóbr kościelnych [ . . . ] ród Turzynów był niezamożny i awans społecznv. który zawsze spotykał krewnych biskupa, nie zaznaczał się w przejściu do szeregów możnowładczych. Turzynowie mieli tylko dwie wsie: Szczepanowo i Rabe [ . . . ] . Brak im pokrewieństwa z możno władcami". (Górski 1948, s. 80); 3. Ludowy rodowód pierwszych krzewicieli kultu, jakimi byli świątnicy katedry krakowskiej, czyli ludzie niewolni mieszkający we wsi służebnej katedry - Świątnikach Górnych (Górski 1948, s. 80); 4. Kult świętego obejmował głównie lud i rycerzy, na co wskazują najstarsze związane ze Św. Stanisławem BM miracula spisane przed jego kanonizacją. Czytając je można się doliczyć - jak podaje Górski - że na ogólną liczbę 42 cudów chłopów dotyczyły 22, rycerzy - 11, duchownych - 3 i innych osób - 6 . W miraculach tych jest wymienionych 52 chłopów, 34 rycerzy, 16 księży, 1 książę oraz 4 cudzoziemców (Górski 1948, s. 80). Na powiązania kultu Św. Stanisława B M z kulturą ludową wskazywali też na marginesie większych opracowań: ks. Stanisław Bełch, ks. Stanisław Samborski oraz s. Aleksandra Witkowska (Bełch 1977, 1979: Samborski 1979; Witkowska 1984). Dwaj pierwsi badacze zwrócili uwagę na ludowe wierzenia ! j �LU DO W F ASPFKTY KULTU ŚW. 185 STANISŁAWA i opowiadania o Św. Stanisławie, które wiązały jego kult z określonymi miejscami. Natomiast s. Aleksandra Witkowska podkreślała rolę, jaką pełniły w tym kulcie ludowe rytuały rewitalizacyjne w sanktuariach św. Stanisława BM w Krakowie w XV w. kttiiu Ryt'. 2. Grupa hutników / Nowej Huty w tradycyjnej procesji na Skałkę w dniu 8 maja. Kraków Fot. J a n K u r e k , Znaczne ożywienie kultu św. Stanisława w masach ludowych, a także wzrost publikacji na ten temat spowodowały uroczyste obchodv jubileuszu 900-lecia męczeńskiej śmierci świętego, którym szczególnego znaczenia nadał ks. bp Karol Wojtyła najpierw jako metropolita krakowski, a potem jako papież Jan Paweł I I . W czasie przygotowania do tych uroczystości w okresie od 1972 do 1979 r. oraz w kilka lat po nich poważnie wzrosła liczba pielgrzymek do sanktuariów św. Stanisława BM. Bardzo uroczyście obchodzono związane z jego kultem odpusty, odprawiano wotywy i nowenny. Zwiększyła się liczba drukowanych modlitw, pieśni i obrazków świętego. To odgórne animowane przez hierarchię kościelną ożywienie kultu świętego męczennika spotkało się z aprobatą szerokich mas wiernych Na zewnątrzwieś manifestowała go w folklorystycznej otoczce procesji i odpustów ludowych W miastach organizowano konferencje naukowe i wygłaszano popularnonaukowe referaty związane z osobą i kultem św Stanisława BM W całvm kraiu stawiano nowe kościoły i kapliczki poświęcone świętemu a także remontowano stare eksponując w nich wizerunki św. Stanisława ' W sześć lat po obchodach jubileuszu, gdy porządek nabożeństw, modlitw i pielgrzymek w sanktuariach Św. Stanisława stał się mniej uroczysty, podjąłem próbę opisania jego kultu w kulturze wsi należących do parafii, gdzie �186 JAN KUREK znajdowały się ośrodki kultowe poświęcone temu świętemu. Wyniki tych działań stały się później podstawą studiów nad powiązaniami kultu Św. Stanisława z kulturą ludową oraz przyczyniły się do powstania tej pracy. Poniżej postaram się przedstawić ludowy aspekt kultu św. Stanisława, głównie na podstawie próby charakterystyki poświęconych mu ośrodków kultowych i związanego z nimi ruchu pątniczego . 2 Istnieje bardzo skromna literatura przedmiotu mówiąca o ludowych legendach związanych z żywotejn Św. Stanisława. Najstarsza publikacja z tego zakresu Karola Matyasa podaje dużo dosłownie zanotowanych tekstów legend z okolic Szczepanowa (Matyas 1895). W późniejszych pracach uwzględniane były tylko omówienia legend i wierzeń oraz opisów rytuałów związanych z kultem Św. Stanisława B M . Wśród prac monograficznych najwięcej in­ teresującego materiału faktograficznego (który pochodzi głównie z penetracji terenu Małopolski) zawiera obszerny tom Stanisława Bełcha (1977). Praca ta bardzo krytycznie oceniana przez historyków cieszyła się dużą popularnością wśród księży, którzy czerpali z niei materiał i insDiracie do kazań Z teeo też powodu miała ona istotne znaczenie w rozpowszechnianiu nie tyle informacji o świętym co ideologii iaka Bełch Drzedstawił Drzv internretacii omawianych w niei faktów Praca ta oraz jej skrócone wydanie (Bełch 19791 opublikowane zosta y w Londynie i znane były słownie wśród księży w Polsce oraz w kresach Polonii i emigracji polskiej. Część prac magisterskich i doktorskich, które omawiają kult Św. Stanisława B M , została fragmentarycznie opublikowana w formie artykułów. Najbardziej interesujący jest artykuł ks. S. Samborskiego, w którym przedstawiono katalog miejsc i obiektów związanych z postacią świętego w XX w. w diecezji tarnowskiej (Samborski 1979). Inne prace historyczno-analityczne odnoszą się do wcześniejszych okresów kultu Św. Stanisława BM. Szczególnie ważne są wśród tych publikacji prace Wacława Schenka, ze względu na przedstawione w nich ustalenia i hipotezy, które inspirują do badań nad kształtowaniem się kultu św. Stanisława (Schenk 1957, 1959, 1979). Opracowanie ks. Bolesława Przybyszewskiego Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w tradycji ludowei tvlko w tytule odwołuie sie do tei tradvcii sdvz w rzeczywistości iest gawęda i popularnym przedstawieniem średniow ecznych żywotów i zawartei w nich symboliki świętego (Przybyszewski 19771 Niemniej prace te należy odnotować gdyż iei fragmenty były czytane na nabożeństwach wieczornych w niektórych kościołach lub wykorzystywane w kazaniach Także proponowa­ na przez autora interpretacja np. orłów jako symboli m o j i ^ y była 7rzej; Badania terenowe były prowadzone w ramach tematów: 1. „Znaczenie miejsc kultowych w kulturze ludowej" realizowanego dla Uniwersytetu Warszawskiego w problemie badawczym Wisła II w roku 1985. 2. „Miejsca kultowe i miejsca pamięci narodowej w kulturze regionalnej i lokalnej (Dokumentacja miejsc kultowych)" w Centralnym Prosramie Badań Podstawowych Polska kultura narodowa iei tendencje rozwojowe i percepcja" w latach 198^1987 Wykonane one zostały przez zespół badawczy przy Pracowni Badań Regionalnych Uniwersytetu Wrocław skieeo w składzie- A B n i e s z k r D o b r z v ń s k ^ T ^ Z i ^ T ^ ^ ^ Z ^ ^ T ^ r ^ ^ L Wrocław. W o i c e c h S uniwersytetu warszawsKiego, a w latacn lyso-iys/ w Pracowni Badan Regionalnych umwer- syt£tu Wrocław sic ic^o �LUDOWE ASPEKTY KULTU ŚW. STANISŁAWA 187 mowana i stosowana przez niektórych wiernych np. z okolic Szczepanowa. Nieco informacji odnośnie do wierzeń i legend ludowych związanych z postacią Św. Stanisława B M opublikowano w krótkich artykułach w tygodnikach ( Czas") i rocznikach („Ziemia") w X I X i XX w. Pewne informacje z tego zakresu podawał też Sfownik geograficzny Królestwa Polskiego i Litwy (1882). W zachodniej Małopolsce dużą popularnością cieszyły się broszurki o Św. Stanisławie wydane z okazji jubileuszu 900-lecia jego śmierci dla Szczepanowa i Piotrawina (Pamiątka jubileuszu 1979). W Szczepanowie bardzo popularne były trzy tomy fantazji scenicznych Pawła Wieczorka (1936a, b, c) o Św. Stanisławie. Ponadto znane i cytowane były Żywoty świętego za spopularyzo­ waną wersją Długosza (Żywot 1976) i Pełki (1983) oraz Żywoty świętych Piotra Skargi (1859). Niema! wszystkie modlitwy i pieśni do Św. Stanisława były drukowane w popularnych modlitewnikach bądź wchodziły w skład pątniczych druków ulotnych wydawanych np. z okazji jubileuszy narodzin j śmierci świętego. Niekiedy były one potem przepisywane odręcznie lub na maszynie na luźnych kartkach papieru, które najczęściej wkładano do modlitewników nie posiadają­ cych tych pieśni. W mojej pracy ważnym źródłem informacji były (obok tekstów pisanych) także źródła powołane w czasie badań terenowych, w trakcie rozmów i wywiadów. Badania te zostały przeprowadzone w latach 1985-1987 w para­ fiach, gdzie znajdowały się sanktuaria św. Stanisława B M - w Górecku Kościelnym, Piotrawinie. Pustyni i Szczepanowie, a także na Skałce i na Wawelu oraz w dwóch miejscowościach, gdzie istniał wzmożony kult Św. Stanisława: w Kolonii Soleckiej koło Piotrawina oraz w Świątnikach Górnych koło Krakowa. Rozmowy i wywiady zapisywano na taśmie magnetofonowej (skrót W M ) , notowano w miarę możliwości dosłownie w trakcie rozmowy czy wywiadu (WN) albo notowano po przeprowadzeniu rozmowy (W). Były inspirowane lub prowadzone na podstawie ramowego kwestionariusza podzielonego na 10 części. Każdą z nich można było realizować oddzielnie z tym samym lub innym informatorem albo z grupą osób. Poszczególne części kwestionariusza odnosiły się do następujących problemów: 1. Opis i definicja Św. miejsca oraz relacje między sobą ośrodków kultowych Św. Stanisława B M ; 2. Dzieje miejsca kultowego, w których uwzględniono legendy, opowiada­ nia oraz informacje o archeologicznych znaleziskach i faktach z historii miejsca kultowego, a także dane o miejscowościach, z których przychodziły pielgrzym­ ki do miejscowego sanktuarium; 3. Objawienia i cuda doznane na św. miejscu bądź za pośrednictwem świętego; 4. Opis założeń przestrzennych Św. miejsc i ośrodków kultowych; 5. Następstwo zdarzeń obrzędowych na św. miejscach w czasie odpustów; 6. Przyrzeczenia i śluby składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy; 7. Ofiary składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy; 8. Opis i znaczenie wizerunków świętego; 9. Pobożność wiernych w okolicach ośrodka kultowego; 10. Rozumienie świętości osoby w okolicach sanktuariów świętego. �188 Oprócz rozmów i wywiadów dokonano zapisów obserwacji odnośnie do usytuowania i wyposażenia miejsc kultowych i odprawianych tam obrzędów . 3 II. C H A R A K T E R Y S T Y K A OŚRODKÓW K U L T U ŚW. STANISŁAWA BM W Polsce spośród grona świętych Pańskich największą liczbę świątyń (bo 375) zbudowano ku czci św. Stanisława B M (Żurowska 1972, s. 209), podczas gdy drugiemu co do popularności wezwań - św. Mikołajowi - postawiono 327 kościołów (Zalewski 1986, s. 757). Dla porównania warto dodać, iż według A. Kasprzyckiego było w kraju ok. połowy XX w.: 219 kościołów po­ święconych św. Stanisławowi BM, 296 św. Mikołajowi, ok. 246 - Janowi Chrzcicielowi i ok. 122 - św. Wojciechowi (Kasprzycki 1948, s. 457), "co może świadczyć o wzroście popularności kultu Św. Stanisława w porównaniu do św. Mikołaja. Najczęściej też pod wezwaniem św. Stanisława B M budowali Polacy kościoły na obczyźnie, głównie w Ameryce - tylko w USA poświęcili mu 75 świątyń (Kościoły 1972, s. 212). Wśród świątyń pod wezwaniem Św. Stanisława wyróżniają się szczególnie te, z którymi tradycja łączy pewne epizody żywotów bądź pośmiertnych objawień świętego. Są one położone w większości we wsiach lub w ich okolicach, ponieważ właśnie tam św. Stanisław miał zostawić najwięcej „śladów" po sobie. Do miejskich sanktuariów św. Stanisława B M należą świątynie na Wawelu i Skałce. W a w e l . Archikatedra, bazylika. Katedra wawelska powstała w X w. Jej parafia liczyła w 1985 r. 100 wiernych (Katalog 1985, s. 65). Świątynia ta funkcjonowała między innymi jako miejsce, do którego przybywały pielgrzym­ ki religijne i tzw. „narodowe" oraz wycieczki, a także indywidualni pielgrzymi i turyści z różnych stron świata (Baumfeld 1906, s. 201 206; Borelowski 1912, s. 206-213; Wycieczki ludowe... 1910-1914). Wśród zgromadzonych w niej relikwi najważniejszą pozycję zajmują szczątki Św. Stanisława B M . Jemu to poświęcona jest wielka konfesja na środku katedry zwana „ołtarzem ojczyzny". Na ołtarzu tym znaiduie sie srebrna trumna symbolizująca erób świeteeo (Kutrzebianka 1925; Polkowski 1888; Rożek 1979; Szabłowski 1965, s. 76-77). Obok konfesji stała świeca wotywna iana Pawła I I (na lichtarzu podarowanym Drzez natników niemieckich! Do nołowv lat niećdziesiatvch XX w trumna św Stanisława i ściany katedry obwieszone były różneaotyou wotami z kruszcu' metalu i tkanin ( W - 4 9 01) Przed ołtarzem oiczvznv"TkladanTa nalteralie wieszano zdobyte w boiu sztandary wrorich I T ^ Z J ^ ^ T ^ Ó ^ I w bitwie o o d P ł o w r a m i w 1331 a skończywszZa ^duLhTdtlb^ych ood D e b e T w i d S w Ts30 r ( W - 5 0 o S ffobem ś T Stan sławaukoronowano królów ™ urządzano ™ ™ h v S monarchów od ?320^ W 1 9 ? u T u ^ T n ^ ) ^ ^ S ł m B M s S a r ^ r e S n a l n e i "zakładowe T ^ ^ l S c M z l e ^ M ^ ^ l ^ ' (W-50.01). 3 Opisy te wraz z informacjami z rozmów i wywiadów wykorzystano do stworzenia kartoteki, gdzie dane odnośnie do poszczególnych sanktuariów zapisano na odrębnych Kartach Miejsc Kultowych (K), wraz z niektórymi informacjami pochodzącymi z rozmów i wywiadów. Do kart tych dołączano zdjęcia z poszczególnych sanktuariów oraz rysunki sytuacyjne położenia św. miejsc oraz znajdujących się w ich pobliżu „szczególnych obiektów". | * �LUDOWI- ASPFiKTY K U L T U SW, STANISŁAWA 189 W latach osiemdziesiątych XX w. najwięcej pątników przybywało do grobu św Stanisława jesienią, szczególnie na odpust 27 września, upamiętniający przeniesienie relikwi świętego męczennika ze Skałki na Wawel. Obok pielg­ rzymek z całej Polski przybywali w tym czasie także pątnicy z amerykańskiej Polonii (głównie z okręgu Detroit, Chicago) oraz Słowacy (W -51.01). Zwykle nieco później (w październiku) przyjeżdżali do grobu św. Stanisława B M Węgrzy Według informacji Władysława Jurka ( W - 5 1 ) , który od 54 lat pracował w katedrze jako kościelny - Węgrzy przybywali od dziesięcioleci stale co rok w 30-40-osobowej grupre pątników w różnym wieku i płci Robili o bez względu na okoliczności polityczne bo nawet w czasie wojen i po­ wstania n^Węgrzech Natomiast liczebność pielgrzymek słowackich które orzvbywały na Wawel dwa razy w roku- 27 września i 17 sierpnia (na śwęto bł K S b y ł a zależna od sytuacji politycznej w Polsce i na Słowacji i wahała it o d k i l k u do S u s ^ o t ó b D r i o b u św Stanisława B M indywidualnie Znacznie mniej pątników przychodziło na Wawel na odpust 8 maja, upamiętniający zabójstwo świętego męczennika. Przybywający wówczas do katedry wierni uczestniczyli w procesji, w której niesiono relikwie św. Stanis­ ława BM z Wawelu na Skałkę. W mszach wotywnych odprawianych przy grobie św. Stanisława w oktawę 8 maja brali udział głównie mieszkańcy Krakowa (co dzień z innych parafii, które wcześniej zostały zaproszone na te nabożeństwa) Według opinii katedralnej służby kościelnej większość przyby­ wających pą ników do grobu św Stan sława to ludzie pochodzący ze wsi, którzy pielgrzymują po zakończeniu prac polowych w jesieni. S k a ł k a . Pierwsze wzmianki o kościele św. Michała na Skałce pochodzą z X I I I w., a odnoszą się do X I w. (Rożek 1987, s. 15). Współcześnie istniejąca barokowa Bazylika św. Michała i św. Stanisława B M jest kościołem klasztor­ nym OO. Paulinów. Znajduje się w nim m.in, ołtarz św. Stanisława w bocznej północnej nawie. Na ołtarzu tym leży pień drzewa, na którym według podań miało być poćwiartowane ciało św. Stanisława B M . Obok tego ołtarza są wmurowane w ścianę kawałki posadzki kościelnej, na którą miała polać się krew męczennika oo iego zabójstwie (Wietrzyk 1949. s. 3) Przed kościołem znajduje się sadzawka z okazałymi rzeźbami i kamienną obudową z X I I i XIX w (Rożek 1987 s 45 114) W sadzawce tej ma być woda św Stanisława (która sta a sie cudowną od momentu gdy wed ug podań wpaść do niej miał palec świętego podczas ćwiartowania jego zwłok). Tradycyjnie co roku 8 maja odbywa się na Skałkę procesja z Wawelu z relikwiami św. Stanisława, której przewodniczy biskup krakowski. Uczest­ niczą w niej grupy reprezentujące różne parafie, miejscowości, regiony, zakony, grupy zawodowe, itp. Jej układ nie miał kanonicznego charakteru. Według tradycji rozpoczynali ją Kanonicy Regularni z klasztoru przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu, a wśród grup szli m.in, przedstawiciele górali babiogórs­ kich z Zawoi i kwiaciarki krakowskie. Podobna do majowej procesja z Wawe­ lu na Skałkę i z powrotem miała sie odbywać również 27 września lecz zanikła już w połowie X V I I w. (Rożek 1987, s. 42). G ó r e c k o K o ś c i e l n e . Kościół i plebania parafii Górecko pod we­ zwaniem św. Stanisława B M znajdują się we wsi Górecko Kościelne, położonej .1)».*»«,' 1 �190 JAS. KUREK nad strumieniem Szum w Puszczy Solskiej, ok. 30 km na północny wschód od Biłgoraju. W 1985 r. w parafii żyło ok. 2000 wiernych. Mieszkali oni w miejscowościach: Aleksandrów, Brzeziny, Dąbrowa, Florianka, Górecko Kościelne, Górecko Stare, Krulik, Kolonia Kukiełka, St. kol. Krasnobród, Majdan Kasztelański, Sigła, Tarnowola, Trzepietniak i Podlas (Diecezja 1985, s. 265-266). Parafia została w I I połowie X V I I w. erygowana i w 1668 r. powierzona Franciszkanom Konwentualnym z Prowincji Ruskiej, Kustodii Zamojskiej, którzy pracowali w niej do konfiskaty klasztoru w 1866 r. Kult św. Stanisława na Roztoczu datowany iest od 1648 r kiedy to wedłue legendar­ nych przekazów Św. Stanisław miał się objawić mieszkańcom Puszczy Solskiej i nakazał w obecnym Górecku budowę kaplic i kościoła. Wśród miejscowych parafian dobrze znane były dzieje życia Św. Stanisława i jego objawień. Opowiadano także o objawieniach Matki Boskiej na dębie na drodze prowadzącej z kaplicy św. Stanisława „na wodzie" do kapliczki Św. Agnieszki w Górecku Kościelnym ok. 1950 r. oraz o proroctwach i cudach, 0 jakich wieści docierały na Roztocze z Polski i różnych odległych stron świata. Zainteresowanie proroctwami i objawieniami tłumaczono tym, iż przed I I wojną światową zlekceważono proroków i wizjonerów spod Zamościa, którzy przepowiadali zniszczenie i wysiedlenie wsi na Roztoczu przez Niemców (W - 54). Do miejsc, gdzie prorokowano lub notowano objawienia, parafianie z Górecka organizowali wyjazdy zbiorowe- np. do Oławy, lub indywidualne - np. do Strzelina, Białegostoku; zdarzały się też indywidualne wyiazdy do Gwadelupy w Meksyku itp. ( W - 5 4 ) . Bardzo istotne znaczenie miały też dla parafian licznie organizowane przez nich pielgrzymki do lokalnych ośrodków kultowych, do sanktuarium maryjnego w Krasnobrodzie i do sanktuarium Św. Antoniego z Padwy w Radecznicy, na które chodzili indywidualnie lub zbiorowo. Wyjeżdżali także na tzw. pielgrzymki autokarowe, które na wiosnę 1 w jesieni organizowano niekiedy co trzy tygodnie do Częstochowy, Lichenia, Niepokalanowa, Oławy (K-122). Parafianie podkreślali swoje szczególne nabożeństwo przede wszystkim do Matki Boskiej, a w drugiej kolejności do św. Stanisława B M . Co miesiąc w kościele parafialnym była odprawiana Msza Św., w której uczestniczyło przeciętnie od 200 so 300 osób prosząc św. Stanisława o zdrowie i opiekę (W-52). Spośród intencji mszalnych zamawianych indywidualnie przez parafian z Górecka 10-15% było kierowane do Boga za przyczyną Św. Stanisława, a 8-10% do Matki Boskiej i św. Stanisława łącznie. Intencji, w których proszono o pośrednictwo św. Stanisława B M , było od 18 do 25%. Wśród zamawianych intencji mszalnych • część była wyraźnie określona, np. „za zmarłych", „jako podziękowanie za...", natomiast część nie miała podawanej intencji i na pytanie księdza o cel zamawianej mszy Św. wierni mówili: „Niech to proboszcz sam określi". W parafii istniał I I zakon Św. Franciszka, tzw. tercjarzy, który liczył w 1940 r. ok. 50 członków, a w 1985 r. - 7 osób. Kilku parafian uważano za żyjących w świętości i określano jako „świętych". Parafia posiadała jeden kościół i dwie kaplice, które łącznie tworzyły sanktuarium św. Stanisława, oraz kilkanaście krzyży i figur wystawionych w dużej części w 1905 r. Wśród figur była jedna św. Stanisława w Aleksandrowie i św. Mikołaja w Brzezinach ( K - 1 2 2 ) . �LUDOWI ASPEKTY KULTU ŚW. S T A N I S Ł A W A 191 Odpusty odbywają się w Górecku Kościelnym 8 maja - św. Stanisława BM, 13 czerwca - św Antoniego, 2 sierpnia - Matki Boskiej Anielskiej; 4 października - św. Franciszka. Największy jest odpust na św. Stanisława, na który przychodzą pielgrzymki w formie procesji z feretronami z sąsiednich parafii. Ponadto do Górecka przybywa indywidualnie wielu turystów i pąt­ ników. P i o t r a w i n . Parafia pod wezwaniem św. Stanisława B M i św. Tomasza Apostoła położona jest nad Wisłą, 23 km na południowy zachód od Opola Lubelskiego. Parafia piofrawińska liczyła w 1985 r. 3 tys. wiernych. Należały do niej wsie: Głodno, Janiszów, Kaliszany Stare, Kaliszany Kolonia (Diecezja 1985) Budowę pierwszego kościoła w Piotrawinie datuje się na X I w. (?), a nastarsza wzmianka o tamtejszej parafii pochodzi z 1326 r. Władysław Łokietek nadał Piotrawin biskupom krakowskim, w których władaniu był on Ho 1865 r Biskupi krakowscy Dosiadali Piotrawin iako swói folwark „Pro­ boszcz miejscowy miał 5 łanów pola prócz dziesięć ny i innych dochodów" (Diecezia 1985 s 265-266) W X V I I w obok proboszcza parafię obsługiwało Hwóch wikarych'a przy kościele istniała szkoła parafialna i szpital dla ubogich oYaz biblioteka parafialna W 1985 r w Dosiadaniu Darafii prowadzonej p L z ^ ^ o k ^ A W t M t k kościół parafialny i dwai kościoły-kaplice filialne 3 ha ziemi Na Lenie parafia Boskrei św S t a n X o ^ w Ltach pięćdziesiątych X X ' w . ) (K-123). W kościele parafialnym ufun­ dowanym w 1440 r. przez Zbigniewa Oleśnickiego znajdował się obraz z 1636 r. przedstawiający Białego Orła nad kulą ziemską, nad którymi unosił się św. Stanisław z gestem błogosławienia obiema rękami, który przypomina układ w wyobrażeniach Mater Misericordiae (Gębarowicz 1986, s. 57, ryc. 50). ^ ś w i j ™ ^ lowane one zostały w latach 1607-1661 i przedstawiają jako donatów najczęśtrlciego (K -1?3)1 Bryko w £ * 9 7 k S S połolona jest kaplica grobowa Piotrawina z 1944 r., za którą rosła lipa posadzona według legendy przez św. Stanisława „korzeniami do nieba" (K —123) (Anczyc 1867). W 1985 r. rosły w tym miejscu trzy lipy uważane za odrosty starego drzewa, które się rozpadło w 1927 r. (K-123). W parafii piotrawińskiej znany był żywot św. Stanisława B M i kilka związanych z nim legend (K-123). Miejscowi wierni twierdzili, że ich ojcowie uznawali Św. Stanisława BM za patrona Królewstwa Polskiego ( W N - 58.04), szczególnie zaś za patrona ich parafii, w której osłaniał on pola od gradów i burz (W-60.01). Tamtejsi starsi parafianie mieli się modlić do niego o dobrą śmierć oraz śpiewać o nim pieśni w święta i w dni powszednie (WN-58.03). W latach osiemdziesiątych XX w. ogromna większość parafian nie modliła się indywidualnie się do Św. Stanisława, lecz tylko uczestniczyła w zbiorowych modłach do tego świętego w czasie odpustów w kościele ( W N - 5 4 . 0 1 , K —123). Jak wynika z rozmów przeprowadzonych z miejscowym ks. proboszczem i parafianami, nikt nie zamawiał też mszy św. „za przyczyną św. Stanisława BM". Intencje mszalne były odprawiane w Piotrawinie w latach 1985-87 w 90% za zmarłych. Pozostałe 10% to intencje dziękczynne i błagalne Cl �192 JAN KUREK w różnych sprawach (WN-54.02). Od 1939 r. nie przychodzą do Piotrawina pielgrzymki, które poprzednio byty urządzane 8 maja na Św. Stanisława do miejscowego sanktuarium (WN-43.02). Na pozostałe odpusty w Piotra winie 27 września - przeniesienie relikwii Św. Stanisława i 21 grudnia - Św. Tomasza pielgrzymki nie przychodziły. Do Piotrawina pątnicy przybywali z Zakrzówka, Święciechowa, Rybisk, Wilkowa, Prawna ( W M - 4 3 , K - 1 2 3 ) . Parafianie natomiast chodzili na pielgrzymki do Wąwolnicy i Częstochowy (K-123). P u s t y n i a . Parafia Św. Stanisława BM powstała w 1980 r. przy kościele zbudowanym w 1661 r. przez Zygmunta Oleśnickiego jako sanktuarium pielgrzymkowe (Diecezja 1985). Zbudowane ono zostało „na pniu lipy", na którym miał odprawiać mszę Św. Stanisław B M ( K - 1 2 4 ) (Samborski 1971). W pobliżu kościoła znajdowało się cudowne źródełko zniszczone w latach pięćdziesiątych XX w. Parafianie znają legendy o św Stanisławie związane z Pustynią i Brzeźnicą oraz Szczepanowem ( W M - 2 7 ) . W nowym kościele parafialnym wybudowanym obok starego znajduie sie cześć debu z kaplicy Narodzenia św Stanisława w Szczepanowie pod którym miał się urodzie święty oraz figura wotywna ufundowana przez parafian ze Szczepanów* w X V I I w koło tamtejszej Kaplicy Narodzenia ( K - 1 2 4 K - P 5 ) Pustynia należy do' zapomnianych sanktuariów św Stanisława BM Nie iest ono odwiedzane przez pielgrzymki od co naimniei 4 lat Parafianie bardzo mocno wierzyli w pieczę świętego Stanisława nad Pustynią. Ta szczególna opieka ma się stale, ich zdaniem przejawiać w ochronie wsi przed gradobiciem burzą i suszą. Niektórzy z nich pielgrzymowali na Skałkę, do Częstochowy, Lichenia i Oławy (K-124). S z c z e p a n ó w . Parafia położona na północny zachód od Brzeska w diecezji tarnowskiej. Wzmianki o pierwszym kościele w Szczepanowie pochodzą z X I I I w., a odnoszą się do X w. (Dutkiewicz 1951) (K-125). W 1985 r. na terenie parafii znajdowały się świątynie: św. Marii Magdaleny i św. Stanisława, zbudowane w 1470 r., a rozbudowane w 1912 r., kościół na cmentarzu św. Stanisława B M wzniesiony w 1781 r., kaplica Narodzenia Św. Stanisława BM zbudowana w 1861 r., kościół filialny (w budowie) w Przyborowie ( K - 1 2 5 ) . W Szczepanowie w kaplicy Narodzenia św Stanisława znaiduie sie cześć pnia dębu pod którym św Stanisław B M miał się urodzić oraz źródełko w którym miał'być wykąpany po porodzie ( K - 1 2 5 ) Na cmentarzu w schodach do stojącego tam kościoła znaiduie sie podobno kamień z domu św Stanisława Na rynku w Szczepanowie rosła zaś lipa która miała bvć posadzona przez świętego do góry korzeniami" a na granicy Szczenanowa i M^krzYsk na Chobocie'^ jakoby św. Stanisławowi (K-125). Do parafii należało w 1985 r. 5910 wiernych, którzy mieszkali w miejscowościach Łęki, Mokrzyska, Przyborów, Sterkowiec, Szczepanów i Wokowice (Schematyzm 1985). Na uwagę zasługuje tu fakt, że część parafian ze Szczepanowa nie chciała się zgodzić na odłączenie ich od starej parafii po wybudowaniu kościoła w Koziarni-Mokrzyskach oraz powstaniu tam nowej parafii. W tej sprawie pisano listy protestacyjne do biskupów, kardynałów, papieża prosząc w nich o to bv zostali nadal przy kościele w Szczepanowie, w którego pobliżu urodził się V Stanisław B M i nie opodal cmentarza, na którym leżą ich ojcowie i gdzie autorzy listów też �LUDOWE A S P E K T Y ' K U L T U ŚW. S T A N I S Ł A W A 193 kiedyś chcieliby spocząć jako parafianie. Dodawali ponadto, że są dumni z tego, iż należą do kościoła w Szczepanowie, gdzie pielgrzymował król Jagiełło oraz wielu biskupów i magnatów, a gdzie obecnie przybywa wielu pątników i turystów z całego kraju i zagranicy (WN —55.01). Z parafii szczepanowskiej pochodziło ponad 175 księży, wśród nich m.in. prymas Polski arcybiskup Krzysztof Antoni Szembek. W 1985 r. żyło ponad 60 księży i 8 kleryków pochodzących z parafii szczepanowskiej. Przy miejscowym kościele pracę duszpasterską prowadziło czterech księży diecezjalnych Do tradycji parafial­ nych należało urządzanie uroczystych mszy prymicyjnych i jubileuszowych dla Dochodzących z niej bądź mieszkających tam księży Bardzo wielu było w Szczepanowie ministrantów którzy licznie służyli do'codziennych mszy Św. Przy kościele działało koło trzeźwości św. Stanisława BM zrzeszające 180 m*»7C7V7n a w tvm 50 kawalerów w wieku nr7edr>ohorowvm Działacze teeo S a Ścieli krzewić umiarkowanie w piciu i jedzeniu oraz trzeźwość i rozsarlplr w mv«1<»nin i r^iałarmi" fWN — 5fi WN— 1 ńl Sens ohranei nrzez siebie drom Tłumaczyli poprzez m in polityczne asoekty t^rzeźwośc narodowej z^^T^J^^ąim^nn^ą Polski naroaowej, W okolicach Szczepanowa żywe były tradycje ruchu ludowego, który choć częściowo animowany przez księży nie cieszył się uznaniem w Kurii Tarnows­ kiej i był ostro krytykowany przez biskupów tarnowskich w dwudziestoleciu międzywojennym (WN-15, WN-16). Działacze ludowi, którzy uznawali św. Stanisława za obrońcę ludu, postawili mu pomnik na rynku w Szczepanowie. Na cokole umieścili płvte poświecona ks Stoiałowskiemu byłemu duszpas­ terzowi w Szczepanowie i działaczowi ludowemu. Ze względu na tę tablicę władze kościelne nie chciały poświęcić owego pomnika przez wiele lat. Dłuższe tradvcie miał też miejscowy teatr ludowy któreao baza w okresie między­ wojennym był miejscowy dom parafialny tzw Dom Św Stanisława (K — 125) Mieścił sie on w byłei karczmie żydowskiej adzie miejsce kantorka z szynkwasem zaieła scena Na niei to młodzież z parafii szczepanowskiej wystawiała pod kierunkiem księży^ spektile dramatyczne nawiązujące w swej treści do żywotu św. Stanisława lub Św. Bronisławy ( K - 126). Tradycje tego typu teatru ludowego przetrwały w Szczepanowie do lat osiemdziesiątych, choć dom parafialny zlikwidowano w latach pięćdziesiątych XX w. Od tego czasu spektakle przeniesiono do salek katechetycznych. Ich wystawianie w latach 1960-1986 co rok było przyjmowane z niesłabnącym zainteresowaniem przez wiernych ze szczepanowskiej parafii. Wierni ze Szczepanowa znali dobrze żywot św. Stanisława BM i wiele legend, które wiązały jego postać z miejscami i obiektami znajdującymi się w pobliskich okolicach i na Skałce, rzadko natomiast w Piotrawinie. Parafianie gorąco wierzyli w stałą opiekę św. Stanisława nad okolicą Szczepanowa oraz nad jej mieszkańcami, którzy opuścili rodzinne strony (WM-56, W — 12). Św. Stanisław miał pola swych parafian osłaniać od gradobicia (WM-22.02, W M - 25.05), opiekować się nimi w podróży i więzieniach (WM-23.16), i na łożu śmierci (WN-11 02) a także miał być animatorem i patronem licznych powołań kapłańskich w tutejszym regionie (WM-2006, W M - 2 1 0 2 , W M - 2 4 09) Raz w tveodniu pierwotnie w piątek a od połowy XX w. w czwartek w tzw dniu modlitw o powołania kapłańskie" była odprawiana msza Św. wotywna" do Św. Stanisława, w której dość liczny udział brali 13 Etnografia P o l s k a t. .34 Ł 1 2 . . . . . ,¿1... �194 JAN KURI-K ministranci i grono wiernych (Bielatowicz 1983, s. 349). Należy jednak podkreślić, iż większa frekwencja parafian była na cośrodowej nowennie do Matki Boskiej (W —59.01). Z ponad tysiąca intencji zamawianych rocznie w parafii, ok. 5 - 9 % stanowiły intencje kierowane do Boga za pośrednictwem Matki Bożej i św. Stanisława B M (W-59.01). Wśród nich 30% stanowiły intencje za tzw. msze św. zbiorowe. W intencjach mszalnych kierowanych za pośrednictwem Matki Bożej i Św. Stanisława najczęściej wymieniane były: „Za szczęśliwe urodzaje", „Za opiekę nad rodzinami", „O deszcz", gdy była susza i na wiosnę, „Podziękowanie za szczęśliwe urodzenie dziecka": spośród intencji tych ok. 90% było błagalnych, a 10% dziękczynnych (W-59.02). Podobna proporcja istniała też odnośnie do wszystkich intencji mszalnych zamawianych w miejscowej parafii, gdzie 85% intencji mszalnych zamawiano „za zmarłych" (W —59.02). W dowód wdzięczności za liczne łaski, jakich doznano od Boga, w dużej mierze dzięki orędownictwu przypisywanemu św. Stanisławowi zbudo­ wano w szczepanowskiej parafii 55 kapliczek i krzvży przydrożnych (Bielato­ wicz 1983, s. 345), na których umieszczano najczęściej wyobrażenia Pana Jezusa, Matki Bożej, Św. Stanisława, Św. Marii Magdaleny i Św. Floriana ( K - 1 2 5 ) . W różnvch intencjach dziękczynnych i błagalnych pielgrzymowali tutejsi parafianie do sanktuariów maryjnych do pobliskich Ok ulic i Odporszowa oraz do dalszych w Kalwarii Zebrzydowskiej i Częstochowie oraz w Licheniu (K - 125). Natomiast do szczepanowskiego sanktuarium przybywa­ li głównie pielgrzymi z wiejskich parafii diecezji tarnowskiej i krakowskiej (Świątniki) oraz indywidualni pątnicy. Miało to miejsce przez cały rok, głównie jednak na odpust św. Stanisława (8 maja), który trwał przez cały tydzień (Bielatowicz 1983). Drugi odpust na św. Marii Magdaleny (22 lipca) i trzeci na przeniesienie relikwi św. Stanisława ze Skałki na Wawel (27 września) były obchodzone jako lokalne, parafialne święta. Uroczystość urodzin św. Stanis­ ława obchodzono 26 lipca w kapliczce Narodzenia św. Stanisława BM (Bielatowicz 1983). W latach osiemdziesiątych XX w. do sanktuariów św. Stanisława B M przybywali w większości pątnicy z polskich wsi (W — 49, W - 5 0 , W —51). Mieszkańcy miast przychodzili zwykle w oddzielnych pielgrzymkach z parafii pod wezwaniem św. Stanisława B M oraz dołączali w południowej Polsce do zasadniczo wiejskich pielgrzymek (z wyjątkiem Górnego Śląska) z Żywiecczyz­ ny, Podhala, Tarnowskiego itd. Te wiejskie' pielgrzymki nosiły nierzadko nazwy miast, z okolic których przychodziły: np. z Ludzimierza, Żywca, Piekar Śląskich. Na przełomie XIX i XX w. Ślązacy, którzy przybywali do grobów św. Stanisława i św. Jacka, przy okazji swego pobytu na Wawelu zwiedzali groby królewskie i Zamek oraz poznawali od przewodników zarys związków dziejów Polski z historią i kulturą Śląska. Pod wpływem refleksji powstałych podczas zwiedzania oraz modlitwy wielu z ówczesnych pielgrzymów po raz pierwszy uświadamiało sobie w pobliżu „ołtarza ojczyzny", czyli grobu Św. Stanisława BM, powiązanie swych regionalnych i rodzinnych tradycji z historią i kulturą Polski. Miało to, jak pisze Karol Borelowski. poważny woły w na kształtowanie się świadomości narodowej na Górnym Śląsku (Borelowski 1912. s. 206-213). Być może groby polskich świętych-i królów oraz Katedra i Zamek na Wawelu były dla pątników ze Śląska namacalnym „centrum", które łączyło ich �LUDOWE ASPbKTY KULTU ŚW. 195 STANISŁAWA kulturę z Polską. Co innego widzieli w sanktuariach krakowskich pątnicy z okolic wiejskich ośrodków kultowych Św. Stanisława BM, którzy podkreślali, że we wszystkich sanktuariach tego świętego czują się bezpiecznie i familiarnie ,jak u siebie w domu". Pątniczka ze Szczepanowa stwierdziła, iż; „jak idę na Skałkę [ . . . ] Jak wejdę do tego kościoła, że mnie się zdaje, że jest [tam] coś swojego, coś naszego. 1 w Piotrawinie tak samo" (W —24.08). Respondenci nie zaznaczali w swych wypowiedziach jakiejś specyfiki mieiskich sanktuariów w Krakowie w zestawieniu z wiejskimi. Nie ma też w ich relacjach sugestii, które bv zezwalały na określenie pielgrzymki z prowincji do Krakowa jako na zmierzanie do centrum" i uczestniczenie w centrum" przez peryferie" jakie uosabiają pątnicy ze wsi a co podnoszą" jako ogólnie charakterystyczne niektórzy badacze ruchów pątmczych (Laguarre 1986, s. 6-7; Piwowarski 1987, s. 1-2). Na nnrkrawip nhiprwaHi i lifpmtnrv m n ż n a nhiektvwnie wyróżnić" sank- tuariaśwS^ XX w Wśród pierwszego z ich typów były s-iktuaria o znaczeniu- !) centralnym ^ y : a r e g , o n a n y m , d , c r a z J a , y m , : 3> t ^ ° ^ ~ ™ ' " 1. Sanktuaria na Wawelu i Skałce miały centralny, ponadregionalny charak­ ter i były miejscami narodowego kultu. Tam tez w minionych wiekach pielgrzymowali przedstawiciele wszystkich stanów: królowie, rycerze, biskupi i niższe duchowieństwo oraz zakonnicy, szlachta, mieszczaństwo, włościanie, a w latach osiemdziesiątych XX w. min. członkowie NSZZ Solidarność ( W N - 50.02, W N - 51.01). O narodowym charakterze tvch miejsc świadczyły takie określenia, jak: „ołtarz ojczyzny" (na konfesję Św. Stanisława B M w Kated­ rze Wawelskiej) czy też pantenon narodowy" (W-51.01) (na sanktuarium na Skałce). Krakowski ośrodek kultowy był'też odwiedzany przez pątników cudzoziemców. Miejscom tym nadawali Polacy szczególny'charakter i sank­ tuaria tamtejsze wywierały wpływ na kształtowanie się polskiej świadomości narodowej, czego szczególnym przykładem byli Górnoślązacy. 2. Sanktuarium w Szczepanowie miało charakter regionalny. Pielgrzymo­ wali do niego głównie pątnicy z południa Polski, choć odnotowywano również pielgrzymów z Warmii (Matyas 1892, s. 235) i Lubelskiego. W przeszłości miał do Szczepanowa pielgrzymować król Władysław Jagiełło, Potocki oraz wielu kardynałów i biskupów (Nowak 1979 s" 138-140). Najwięcej jednak pątników przybywało tam ze wsi. W zachowanych dokumentach nie odnotowano natomiast aby do Szczepanowa pielgrzymowała szlachta i mieszczanie. W la­ tach osiemdziesiątych XX w. Szczepanów był uważany za jeden z kilku głównych ośrodków kultowych w diecezji tarnowskiej. 3. Najmniejszy zakres oddziaływania miało sanktuarium w Górecku Koś•cielnym, które znane było tylko lokalnie w kilku okolicznych parafiach. Prawie nikt z pytanych respondentów w innych sanktuariach i regionach Polski nie słyszał o istnieniu sanktuarium w Górecku Kościelnym. Natomiast ośrodek kultowy w Piotrawinie niegdyś animowany i obdarowywany wotami przez kapłanów i szlachtę oraz odwiedzany przez pielgrzymki z okolicznych wsi należał praktycznie do zapomnianych od 1939 r., choć oficjalnie w diecezji lubelskiej traktowano go jak funkcjonujący w latach osiemdziesiątych XX w. Podobnie zapomniane od XIX w. było dawne lokalne sanktuarium w Pustyni. �196 JAN KUREK W wiejskich parafiach, w których znajdowały się sanktuaria Św. Stanisława BM, podkreślano jego chłopskie pochodzenie. W Szczepanowie opowiadano 0 tym, jak święty urodził się w czasie żniw, a potem wychowywał się na wsi, towarzysząc przy pracach polowych i wypasie bydła. Po śmierci rodziców rozdał odziedziczoną ziemię ubogim chłopom, a jako biskup był obrońcą ludu ( K - 125). W Świątnikach mówiono, że jako biskup rozstrzygnął spór o grunty toczący się między dwoma wsiami (WN -10.02), a w Górecku przypominano, iż w swych pośmiertnych objawieniach podczas wojen kozackich nakazał ukrytemu w lasach chłopstwu budować kaplice i świątynie ( K - 1 2 2 ) Ponadto, jak wspomniana św Stanisław był w sposób szczególny związany z drzewami które towarzyszyły mu przez całe życie doczesne i w pośmiertnych ob­ jawieniach ( W M - 2 1 . 0 1 , WM-22.02, W M - 2 7 . 0 4 , K - 1 2 2 ) . Święty sadził 1 szczepił je, „siadywał na nich" i uderzeniem w ziemię zieloną gałązką powodował wytryśnięcie cudownych źródeł. Rosnące w ośrodkach kultowych cudowne i „szczególne" drzewa św. Stanisława przypominały o przypisywanym mu przez lud związku z życiem i wegetacją, a kora z tych drzew oraz drzazgi miały zapewniać posiadającym je ludziom bezpieczeństwo osobiste i pomyśl­ ność w gospodarstwie ( W M - 5 6 , W N - 1 2 , W M - 5 7 ) . O tym, że św. Stanisław B M miał bardzo pomagać włościanom, świadczyły najlepiej jego patronaty. Nazywano go obrońcą pól i sadów przed gradobiciem i nawałnicą ( W M - 2 0 . 0 1 , WM-20.07, WM-25.01). Do niego zwracano się o deszcze w porach suszy i o suszę w czasie nadmiernych opadów (W - 59). Dzięki patronatowi Św. Stanisława w parafiach, w których znajdowały się sanktuaria św. Stanisława BM, wierni czuli sie bezpieczni iak w ogródku" który wszelkie nawałnice i gradobicia omijały ( W M - 2007) Ten i inne swoje patronaty dzielił św Stanisław z Matka Bożą o czym m i n mogą świadczyć treści zamawianych' intencji mszalnych z których cześć była odprawiana równocześnie z prośbą o wstawiennictwo Św. Stanisława i Matki Bożej. O chłopskim pochodzeniu i ludowym charakterze kultu św. Stanisława B M mówili w swych publicznych wystąpieniach hierarchowie kościelni (Wyszyński 1979, s. 24-28), pisał też o tym K. Wojtyła (Wojtyła 1980, s. 104} oraz działacze Polskiego Stronnictwa Ludowego (W-15.01) i Kół Trzeźwości im. św. Stanisława (WM-09.02). Słowo „lud" najczęściej współwystępowało w tych wypowiedziach ze słowem ,naród" jako synonim i obocznie gdyż święty uważany był zarówno za świętego wywodzącego się z ludu jak i za głównego patrona Królestwa Polskiego którego dziedzicem miał być naród polski ( W M - 5 8 02) (Nowak 1979 s' 132-137) Nadawało to kultowi św Stanisława B M specyficzny ludowonaródowy charakter ważny jak się okazało w różnych systemach politycznych dla państwa Kościoła i organizacji kulturalno-społecznych („Znak", 1979 nr 298 299; Analecta Cracoviensia, 1979, t. 11) i i , LITERATURA : Analecta 1979 Analecta Cracoviensia, t. U . A n c z y c W. L. 1987 Kościół ś-go Stanisława na Skałce w Krakowie, „Tvgodnik Ilustrowany", nr 390, S. ¡24 125. • } , • �LUDOWE ASPEKTY KULTU ŚW. STANISŁAWA 197 Baumfeld G. B. 1906 O wycieczkach włościańskich do Krakowa, „Miesięcznik Towarzystwa Szkoły Ludo­ wej", R. 6, s. 201-106. Beich S. 1977 Święty Stanisław Biskup Męczennik patron Polaków, Londyn. 1979 Święty Stanislaw Biskup Męczennik, Londyn. B i e l a t o w i c z W. 1983 Św. Stanisław Biskup, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 9, s. 337-351. B o r e l o w s k i K. 1912 Pątnictwo narodowe ( W sprawie wycieczek ludowych i szkolnych do Krakowa ) , „Przewo­ dnik Oświatowy", R. 12, s. 206-213. B r y k o w s k i R. 1972 Obrazki wotywne z Piotrawina, [w:] Granice sztuki. Warszawa, s. 175-190. Diecezja 1985 Diecezja Lubelska. Informator historyczny i administracyjny, Lublin, s. 265-266. D ł u g o s z J. * 1865 Żywot świętego Stanisława biskupa krakowskiego (tł. ks. L. F. Karczawski), Wiedeń. D u t k i e w i c z J. F. 1951 Katalog zabytków sztuki w Polsce, woj. krakowskie, pow. brzeski, t. 1, Warszawa. G a l l Anonim 1975 Kronika polska, Wrocław. G ę b a r o w i c z M. 1986 Mater Misericordiae - Pokroi) - Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej Europy, Wrocław, s. 57-58. G ó r s k i K. 1948 O sprawie Św. Stanisława, „Nasza Przeszłość", t. 4, s. 61-82. K a d ł u b e k W. 1974 Kronika polska (tł. B. Kürbis), Warszawa. K a s p r z y c k i A. 1948 Cześć świętych w Polsce, „Homo Dei", t. 4, s. 455 459. Katalog 1983 Katalog kościołów i duchowieństwa Archidiecezji Krakowskiej, Kraków, s. 65. Kościoły 1972 Kościoły i instytuty kościelne pod wezwaniem Św. Stanisława BM poza Polską, „Notifkationes", nr 9 10, s. 209-212. K u t r z e b i a n k a K. 1925 Mauzoleum świętego Stanisława w katedrze na Wawelu, Kraków s. 5-15. Laguare M. 1986 Haitian Pilgrimage to O. L . of Sant d'Eau, „A Sociological Analysis Social Compass", t. 38, nr 1, s. 6-7. Matyas K. 1895 Podania ze Szczepanowa, rodzinnej wioski Św. Stanisława, „Przegląd Powszechny", t. 12, s. 235. M i k u s z y c S. 1869 Piotrawin, „Tygodnik Ilustrowany", nr 97, s. 226. Nowak A. 1979 O kulcie świętego Stanisława ze Szczepanowa, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 129-142. Pamiątka 1979 Pamiątka jubileuszu na 900-lecie męczeńskiej śmierci Św. Stanisława Biskupa krakows­ kiego, Romae. P e l k a L. J. 1983 Ugendy polskie, Warszawa. P i w o w a r s k i Wł. 1987 Znaczenie ośrodka pielgrzymkowego dla życia religijnego i kultury narodowej (maszyno­ pis, s. 21), Pracownia Badań Regionalnych, UWr. P o l k o w s k i J. 1888 Grób i trumna Św. Stanisława biskupa i męczennika na Wawelu, „Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce", t. 3, s. 25-37, ' l �198 JAN KURl'K P r z y b y s z e w s k i B. 1977 Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w oczach tradycji ludowej, „Notificationes", nr 1-2, s. 143-156. R o ż e k M. 1979 Ara Patriae, Dzieje qrobu Św. Stanisława w Katedrze na Wawelu, „Analecta. Cracoviensia", t. 11, s. 433 -460. 1983 Katedra Wawelska, Kraków. 1987 Pantenon narodowy na Skałce, Kraków. S a m b o r s k i S. 1979 Inwentarz kultu Św. Stanisława ze Szczepanowa Biskupa i Męczennika w Diecezji Tarnowskiej, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 232-282. Schematyzm 1985 Schematyzm Diecezji Tarnowskiej, Tarnów. Schcnk W. 1957 Zagadnienie zależności kultu Św. Stanisława Biskupa do kultu Św. Tomasza Kantuaryjskiego w świetle śląskich rękopisów liturgicznych, „Roczniki Tcologtczno-kanoniczne", t. 4, nr 1, s. 73-85. • 1959 Kult liturgiczny Św. Stanisława Biskupa na Śląsku w świetle średniowiecznych rękopisów liturgicznych. Lublin. 1979 Pielgrzymki Polaków do sanktuariów maryjnych i świętych pańskich w X-XI w., „Częstochowskie Studia Teologiczne", l. 7, s. 242-273. Skarga P. 1859 Żywoty świętych. Wiedeń, s. 340 343. Słownik 1880- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, F. Sulimierski. B. 1902 Chlebowski. W. Walewski (red.), Warszawa. S z a b ł o w s k i J. 1965 Katalog zabytków sztuki w Polsce. Miasto Kraków, Warszawa, t. 4. cześć 1, s. 76-77. Wieczorek I'. 1936a Mały apostoł. Szczepanów. 1936b Święte pachole. Szczepanów. 1936c Święty Stanisław Szczepanowski, Szczepanów. Wietrzyk I. 1949 Skałka, jej dzieje i pamiątki. Kraków-Skałka (maszynopis rozpowszechniony wśród pielgrzymów w Krakowie na Skałce w latach pięćdziesiątych XX w.). W i n i a r z Z., W i e r c i ń s k a j . 1961 Katalog zabytków sztuki w Polsce. Powiat opolski, t, VII, z. 13, s. 25 30. Warszawa. W i t k o w s k a A. 1984 Kultury pątnicze piętnastowieczneyo Krakowa. Z badań nad miejską kulturą religijną, Biblioteka Historii Społeczno-Religijncj. t. 3. Lublin. W o j c i e c h o w s k i T. 1970 Szkice historyczne jedenastego wieku, Warszawa. W o j t y ł a K. 1980 Poezje. Kraków, s. 103 106. Wycieczki 1914 Wycieczki ludowe i okólne Jo Krakowa, [w:] Sprawozdania / działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za lata 1906 1913. Kraków. W y s z y ń s k i S. 1979 Kazanie Księdza Prymasa w Szczepanowie w dniu 7 V 1978 r., „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 24 28. Z a l e w s k i W. 1986 Święci na każdy dzień. Łódź, s. 233 240, 754 755. „Znak" [Na 900-lecie śmierci świętego Stanisława Biskupa , Męczennika), nr 298 -299. s. 297 464. 1979 Ż u r o w s k a F. 1972 Wykaz kościołów i kaplic w Polsce pod wezwaniem Św. Stanisława bpa i męczennika. „Notificationes", nr 9- 10. s, 206-209. Żywot 1936 Żywot Św. Stanisława Szczepanowskiego, Tarnów. �[ [JDOWr ASPP.KTY K U L T U ŚW. STANISŁAWA 199 Jan Kurek F O L K ASPECTS O F T H E C U L T O F ST. STANISŁAW FROM SZCZEPANÓW IN HIS SANCTUARIES Summary St. Stanisław is the patron of Poland. Until the middle of the 20th century mostly links of this persons cult with the culture of the priviledged upper classes was demonstrated. The folk character of this cult was more taken into consideration only with regard to the 900th anniversary of his death (1079). After the jubilee celebrations were over, in 1985-1987 broader research in this field was carried out. Among all the saints. St. Stanisław BM (Bishop Martyr) is the one to whom most temples in Poland (within its-borders after 1945) were dedicated, namely 375. The most frequently churches under this invocation were also built by the Poles abroad, particularly in America (in the U.S.A - 75 temples). Among the churches dedicated to St. Stanisław these ones are particularly distinguished, which were bound by the tradition with important events from his biographies or from his posthumous apparitions, They arc located in Southern Poland, most of them in villages - in Górecko Kościelne, Piotrawina, Pustynia, Szczepanów - and in the city of Cracow. All of them plav or used to play in the past role of pilgrimage cult centres. The city sanctuaries have a central, national character, and the village ones - regional (as in Szczepanów) or local importance (Górecko Kościelne). In the village sanctuaries the peasant origins of St. Stanisław were stressed. In Szczepanów it was related how the Saint was born during the harvest and then grew in the village, accompanying its people at the field work and cattle pasturage. It was stressed that after his parents' death he distribute* his inherited grounds among the poors and as bishop was the folk's defender. In Górecko it was reminded, that in this posthumous appearances during the Cossack wars he let peasants hiding in the forests build chapels and temples. Besides, as it was related. St. Stanisław was in a particular way connected with trees, close to which he was born and died, and which he planted and grafted, or ,.used to sit on" during his wordly life and posthumous appearances. Hitting with a branch attains! the soil he caused arising of miraculous springs. All miraculous and ..particular" trees and waters as well as St. Stanisława stones in the cenlres of his cull were of curing power, some of them oí healinc and apolhropeic ones. The last one protected people and cattle of death and other dangers or precipitated death during a long agony. Asking or thanking the Saint for healing and protection, the worshippers used to bring sacrifices in the cult centres, • which were either hang at the altar or hold on the altar (holy Mass) and sunk in the miraculous waters. St. Stanisław BM was called protector of fields and orchards against hailstorms and tempests. It was him. who was appealed for rain during excessive drv weather and for dry weather during overmuch rain. Thank to St. Stanisława patronage in the parishes with the sanctuaries dedicated to St. Stanisław BM, the worshippers felt save .,as in a garden" passed bv all the hurricanes and hails. This patronaac. as his other ones, was shared with the Holy Virgin, what is proved among others by the texts of ordered mass intentions. Abou! the peasant origins and folk character or St. Stanisław BM cult spoke in their public pronouncements members of the church hierarchy (the cardinals S. Wyszyński and K. Wojtyła) and activists of the Polish Peasant Party as wel! as the ones of the St, Stanisław BM SobrietyCircles. The noun „folk" appeared most frequently in these enouncements as a synonvm and derivative of the word „nation", because St. Stanisław was held as well for a saint coming from the folk as for the main patron of the Polish Kingdom, whose heir the Polish nation was to be. It gave the cult of St. Stanisław a specific folk-national character, which was important for the stale, church and socio-cultural organizations in different political systems. Translated by Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24a0d2499e3876cd5c52e9d25116473d.pdf 8b0970a29181bb39503fb0e4d638b29b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4595 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje Beskid Śląski - obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4268 Title A name given to the resource "Mikołaje" - obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.199-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek „MIKOŁAJE" — OBRZĘD DOROCZNY WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO W Muzeum Etnograficznym w Krakowie, na stałej ekspozycji ludowej obrzędowości dorocznej znajduje się grupa p r z e b i e r a ń c ó w z Beskidu Śląskiego. Napis pod ma­ nekinami u b r a n y m i w stroje obrzędowo określa je jako „medule". Znam t ę b a r w n ą m u z e a l n ą ekspozycję od k i l k u lat, lec/, dopiero po powrocie z dłuższego p o b y t u z Jaworzynki, Istebnej, K o n i a k o w a (pow. Cieszyn) zwróciłem baczniejszą uwagę na ten lakoniczny napis. K i l k u r e p r e z e n t a n t ó w do dziś żywego o b r z ę d u „ m i k o ł a i " nazwano t u m o d u ł a m i . .Autorem tego podpisu jest Longin Malicki, k t ó r y w latach trzydziestych i czterdziestych p r z e b y w a ł na Śląsku Cie­ szy l i s k i m i . Za n i m t ę nazwę p o w t ó r z y ł Czesław W i t k o w s k i , pisząc o zwyczajach i o b r z ę d a c h dorocznych w Polsce. O „ m i k o ł a j a c h " w Krakowskiem, czyli o obrzędzie podobnym w swej strukturze do współczesnych śląskich „ m i k o ł a i " pisał O. Kolberg w X I X w . ' . Natomiast o „ m i k o ­ ł a j a c h " jako grupie obrzędowej, a nie o „ m e d u l a c h " czy „misiach ś l ą s k i c h " wspomina t y l k o Józef Ligęza w 1948 r. w swej pracy p t . „ K u l t u r a ludowa na Ś l ą s k u " , stwierdzając, że „ m i k o ł a j e " m a j ą w y p ę d z a ć zło ze wsi". Poza t y m mało k t o słyszał o t y m obrzędzie pod t ą czy i n n ą n a z w ą , a k i l k u etnografów, k t ó r z y spotkali się z n i m w literaturze, sądzi, iż obrzęd ten zanikł w czasie wojny, a ostatnim ś w i a d e c t w e m jego istnienia są zdjęcia wykonane przed czterdziestu laty przez Longina Malic­ kiego oraz zachowane stroje obrzędowo w Krakowie. Nic więc dziwnego, że „ m i k o ł a j e " po wojnie docze­ k a ł y się t y l k o jednego bardzo k r ó t k i e g o i zwięzłego opisu opracowanego przez Stolafika w monografii wsi Hrycava*, dawniej Hyrczawie, przysiółku Jaworzynki, k t ó r y został p r z y ł ą c z o n y do Czechosłowacji w 1920 r. Nasze źródła pisane milczą o t y m obrzędzie, podczas gdy „ m i k o ł a j e " w bardzo rozbudowanej i do dziś żywotnej formie w y s t ę p u j ą po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego w trzech wsiach Jaworzynce, Istebnej i K o n i a k o w i e ' , a przed pięćdziesięciu l a t y znane b y ł y jeszcze w Jaworzu i Zabrzegu (pow. Bielsko-Biała) . W roku 1972 sam w t y m obrzędzie uczestniczyłem. 2 7 Organizacja obrzędu „mikołai" Czas, w j a k i m ten obrzęd się odbywa, łączy się z dniom Św. Mikołaja. Niewiele ma on jednak wspólnego z popular­ n y m i w t y m okresie i n n y m i o b r z ę d a m i i zabawami związa­ n y m i z obdarowywaniem dzieci. Najlepiej świadczy o t y m fakt, że na t y m samym obszarze w y s t ę p u j ą obok „ m i k o ł a i " równolegle dwie jeszcze formy obrzędowe, związane z osobą św. Mikołaja. I n t e r e s u j ą c e nas „ m i k o ł a j e " często chodzą po wsiach nie szóstego grudnia lecz w najbliższą niedzielę p o p r z e d z a j ą c ą lub n a s t ę p u j ą c ą po t y m dniu. I c h grupy obrzędowe p o w s t a j ą dwa lub t r z y tygodnie przed t ą d a t ą . Przygotowanie do obrzędu zaczyna się od wyłonienia k a n d y d a t ó w na „ m i k o ł a i " ze społeczności wiej­ skiej. Cechy takie, j a k wiek, wygląd z e w n ę t r z n y , wysokość i tusza, charakterystyczny sposób bycia, j a k powaga lub komiczność, gadatliwość l u b małomówność i t p . d e c y d u j ą czy kandydat zostaje p r z y j ę t y do grona „ m i k o ł a i " . Pierw­ szeństwo w wyborze m a j ą uczestnicy o b r z ę d u z poprzednich lat. Są wśród nich i tacy, k t ó r z y po osiem i dziewięć razy przebierali się za „ m i k o ł a i " . P r z e w a ż n i e z ich to grona wywodzi się „ k i e r o w n i k " obrzędu pełniący rolę Żołnierza, k t ó r y ma nie t y l k o autorytet wśród równieśników lecz również pieniądze, by m ó c postawić „ m i k o ł a j o m " „ k o l e j k ę " w gospodzie;. Ton akt zjednuje m u dopiero posłuszeństwo u członków grupy obrzędowej. W ciągu ostatnich pięciu lat, przestrzegane przez tra­ dycję granice wieku, w jakich chłopak mógł chodzić z miko­ łajami (od lat 18 do 25), zostały poważnie naruszone. Obok „ s t a r y c h m i k o ł a i " . m a j ą c y c h wymagany wiek, pojawili się „mikołaje m ł o d z i " w wieku od 14 do 18 lat, powszechnie lekceważeni i w y ś m i e w a n i . Najbardziej niezadowolono są z nich dziewczęta, w y r a ż a j ą c s w ą d e z a p r o b a t ę w słowach: „nie b ę d z i e m y się kulać ze smarkaczami" . 8 Ponieważ zmalało znaczenie wieku jako jednej z cech wyróżniających, główną cechą ich w y z n a c z a j ą c ą pozostał wygląd z e w n ę t r z n y i umiejętność zachowania się, grania i kreowania danej postaci. Tak np. do pewnych ról wyma­ gany jest wysoki wzrost, p o w a ż n y wygląd i silna wola powstrzymania się od picia alkoholu nawet wówczas, gdy częstują n i m gospodarze. Jeśli c h ę t n y c h do grania tej r o l i zgłasza się liczba większa niż wymagana w obrzędzie, wówczas wybiera się t y c h , k t ó r z y zdają się najlepiej spełniać wymagano w a r u n k i . W ostatnich latach bywa j u ż inaczej — notuje się pewne zmiany w obsadzie ról i t a k np. grupa mikołajowych „ d e b l ó w " , s k ł a d a j ą c a się w tradycji z czterech do pięciu, wzrosła w Jaworzynce w 1970 r. do 12 postaci'. N a ogół jednak przywiązuje się nadal w a g ę do ilości postaci w y s t ę p u j ą c y c h w danej roli i cech charakteryzu­ j ą c y c h odgrywającego j ą aktora. I t a k na „ b i s k u p a " w y ­ biera się chłopca poważnego i wysokiego. Istnieje nawet niezbyt pochlebne określenie w życiu codziennym: „ w y ­ g l ą d a j a k biskup" czyli jest p o w a ż n y , m a ł o m ó w n y i po­ wolny. Natomiast „ P a t e r e k " może b y ć niższy od „ B i s k u p a " ale powinien b y ć elokwentny i musi posiadać d o b r ą swadę w „ k a z a n i a c h " . Jego ministrantami s ą chłopcy dwunasto-czternastoletni °. 1 Od innej postaci „ m i k o ł a i " — „ d o k t o r a " wymaga się „ g a d k i " i dowcipu w diagnozach lekarskich. B y w a n i m najczęściej tęższy i niższy c h ł o p a k (choć nie s ą to zawsze wymagano cechy). „ C y g a n " — prócz swady w wymowie, s p r y t u i umiejętności targowania się, musi b y ć zgrabnym, przystojnym młodzieńcem. Najczęściej gra go postawny chłopak, w y ż s z y od „ j e ź d ź c a " , „ t e g o co na k o n i u " , od k t ó ­ rego z kolei oczekuje się umiejętności w y k o n y w a n i a w y ­ sokich s k o k ó w . Rolę „ d e b ł ó w " i „ L u c y p e r a " m o g ą o d g r y w a ć t y l k o wysocy chłopcy. Poza t y m ż ą d a się, b y „ L u c y p e r " b y ł s m u k ł y i zgrabny, u m i a ł wysoko s k a k a ć i b y ł odporny na zimno ze względu na jego lniany l u b t r y k o t o w y s t r ó j . P r z y takich wymogach bardzo trudno jest znaleźć o d t w ó r c ę tej postaci, k t ó r a w p a m i ę c i mieszkańców wsi pozostała bardzo ż y w a ' . Nie brak natomiast c h ę t n y c h do odtwarzania po­ staci „ n i e d ź w i e d z i a " , za jakiego m o ż e się p r z e b r a ć k a ż d y barczysty c h ł o p a k niższy od „ d e b ł a " . Po rozdziale r ó l p r z y s t ę p u j e się do przygotowania 1 199 �П. 1. Maska Ż y d a z „ m i k o ł e i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. strojów, k t ó r y c h wykonanie wymaga nieraz dwóch d n i pracy. Maski i przebrania jako pierwsze określają wiejskiej społeczności rolę danej postaci. D o płaskich i b e z n a m i ę t ­ nych oblicz „ g a r n c o r a " i „ k o m i n i a r a " , czy do złośliwego uśmiech l a r w y " (maski), „ ż y d a " , „górala*', dopisują się od razu w formie oczekiwania, pewne stałe zachowanie się (granie) „ a k t o r a " . Powszechnie p r z y j ę t e jest t a b u obejmujące p r z e b r a n ą osobę. D b a się szczególnie o t o , b y ludzie spoza grupy „ m i k o ł a i " nie rozpoznali, k t o jest przebrany za „ d e b l a " lub „ n i e d ź w i e d z i a " . Dlatego postacie te noszą zupełnie osłaniające je stroje. Pod „ l a r w ą " (maską), j a k mówił stary g ó r a l , n a s t ę p u j e zupełne zdziczenie. Człowiek nie jest t e n sam, wie, że nie widzą go oczy starszych i znajo­ mych, m o ż e więc robić wszystko, na co by nie z d o b y ł się nigdy bez przebrania. Strój staje się w ten sposób n a s t ę p ­ n y m wyróżnieniem, nie t y l k o w y o d r ę b n i a j ą c y m , lecz t a k ż e konsolidującym grupę. 12 200 1 1 Strój występujących w obrzędzie postaci > „Biali" B i s k u p ubiera się w ornat papierowy lub stary p o ż y c z o n y w kościele i p a p i e r o w ą , kolorową infułę. W r ę k u dzierży p a s t o r a ł i k r z y ż y k . P a t e г e к ( „ w i k a r y " i * ) nosi z w y k ł ą s u t a n n ę , na głowie ma biret, a w r ę k u t r z y m a stary k a n c j o n a ł (ten strój również bardzo często b y w a p o ż y c z a n y od miejscowych wikariuszy). Ministranci („żoczkowie") chodzą ubrani w „białe koszule" (komże) m i n i s t r a n t ó w , przeważnie poży­ czane z kościoła. Ż o ł n i e r z ma na sobie mundur wojskowy. B y w a to często przechowywany pioczołowicie uniform przedwojen­ nego podoficera lub oficera, albo współczesna k u r t k a woj­ skowa, spodnie i b u t y wojskowe pożyczone najczęściej �П. 2. Maska Diabła z „mikołai". Koniaków—Centrum, pow. Cieszyn. z pobliskiej jednostki WOP-u. Bardzo rzadko zdarza się spotkać Żołnierzy ubranych w specjalnie szyte stroje. T a realistyczna forma przebrania nie wyklucza j ednak częstych doszywek do munduru. N a czapce, przeważnie rogatywce (wykonanej nieraz z papieru), pojawia się wężyk generalski, na ramionach — pagony z czasów Wielkiego Księstwa Warszawskiego a na piersi dzwonią prawie zawsze sznury medali. U boku przypasuje sobie żołnierz szablę lub bagnet. W ręku trzyma rewolwor na korki. Drużba chodzi w góralskim odświętnym stroju z wstęgą, „kotylionem drużby" na piersi, w ręku trzyma nieraz butelkę „niby gorzałki". M ł o d a B a b a (przebrany chłopak) — ubrana jest zwykle w kobiecy strój góralski, noszony na święta w Konia­ kowie, Istebnej i Jaworzynce. W ręku trzyma duży kosz z cukierkami, suszonymi owocami, pokrajaną w kostkę marchwią, orzechami ziemnymi i tym podobnymi specja­ łami. Do stroju góralskiego nawiązuje również przebranie Pana Młodego. P a n M i o d y trzyma w ręku butelkę z sokiem imitu­ jącym „gorzałkę", czasem — choć bardzo rzadko — po­ jawia się w masce z cienkiego materiału, która zasłania mu oczy i nos. D o k t o r chodzi w ciemnym garniturze, płaszczu lub pelerynie, a niekiedy nakłada na wierzch jeszcze biały fartuch lekarski (pożyczany z ośrodka zdrowia). Na szyi nosi przeważnie słuchawkę zrobioną z drzewa i drutu. Na głowie ma czasami białą furażerkę z czerwonym krzyżem. W kieezeni nosi przygotowane przedtem recepty z zalece­ niami odpowiednich lekarstw. Jego torba — walizka lub kuferek, którą trzyma w ręku, pełna jest lekarstw zrobio­ nych z suszonego łajna krowiego lub kurzego, pokrajanych łodyg, marchwi, z liści itp. L e ś n i c z y (,.gajowy") niczym w swym wyglądzie nie różni się od przeciętnego urzędnika z lasów państwowych. 201 I �I I . 3. Postacie Ż y d ó w z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m 1972 r. Ma pożyczoną w leśniczówce „ p r a w d z i w ą k u r t k ę " , spodnie i b u t y leśniczego. Dość rzadko ten zielony ubiór kompletuje się w inny sposób. Nie spotyka się t e ż obecnie szycia spec­ jalnie tego ubrania z okazji „ m i k o ł a i " . „Czarni" L u c y f e r (Lucypor) do 1966 r. chodził w Jaworzynce ubrany w cienkie długie kalesony, farbowane na czerwono, podobnego koloru koszulę i „ l a r w ę " (maskę) z czarnymi rogami. Przez dwa n a s t ę p n e lata (1967—68) przebierał się Lucyfer w czerwone owerole. Po 1968 r. p o s t a ć t a nie w y ­ stępuje w „ m i k o ł a j a c h " w żadnej z omawianych wsi. D c b i у (diabły) noszą czarne koszule lub kożuszki, ciemne spodnie i wysokie b u t y . D o k o ł a bioder m a j ą przy­ czepione spódnice ze słomy, sięgające aż do ziemi, a przy nogach — zawieszane dzwonki, k t ó r e w y d a j ą metaliczny dźwięk. W r ę k a c h t r z y m a j ą duże „ k o r b a c z e " — bicze, zrobione z d r u t u i skóry, nieraz okręcone jeszcze dodatkowo g u m ą . D w a D e b ł y są m i ę d z y sobą skute ł a ń c u c h a m i . Jeden z nicłi ciągnie za sobą długi zardzewiały łańcuch. „ L a r w y " D e b l ó w i Lucyfera, k t ó r e w Jaworzynce zazwyczaj sprowa­ dzane są z Czech, w Koniakowie i Istebnej robi się prze­ ważnie z drzewa, s k ó r y i wełny. I c h powierzchnie maluje się r ó ż n y m i , jak m ó w i ą górale „ s t r a s z n y m i " kolorami (czerwo­ n y m , ż ó ł t y m i czarnym). Miedźwiedzic (Niedźwiedzie) — ubierają się w kożuch o d w r ó c o n y do góry sierścią. O k r y w a j ą n i m cały korpus, ręce i nogi „ a k t o r a " . N a głowie noszą maski ze skóry modelowane na k s z t a ł t niedźwiedziego pyska. W r ę k a c h czasami noszą sznury, k t ó r y m i potem przywiązują do siebie dziewczęta. 202 Medula (matka niedźwiedzia l u b „ m u z y k a n t " ) w k ł a d a na siebie j a k najgrubszy s t r ó j . Do bardzo szerokich spodni i pod m a r y n a r k ę l u b „ k a m i z e l k ę " w t y k a sobie dużo słomy, w a t y i szmat. N a plecach ma czasami przywią­ zany zegar ze w s k a z ó w k a m i o b r a c a j ą c y m i się w lewo. N a głowie nosi wielki kapelusz z szerokim rondem, w r ę k u t r z y m a parasol z dzwonkami i frendzlami. Często nosi ze sobą h a r m o n i ę wieszając j ą na piersiach, co jeszcze bar­ dziej poszerza i pogrubia całą p o s t a ć . Ż y d („zid") — n o s i m a s k ę z lipowego pnia, z t e k t u r y lub zrobioną z masy papierowej i skóry. Ta „ l a r w a " (maska) ma garbaty nos i jest najczęściej malowana ostrymi, żółt \ m i i czerwonymi farbami. R e s z t ę stroju żydowskiego sta­ nowi długi, do samej ziemi sięgający c h a ł a t albo płaszcz. W jednej ręce t r z y m a Ż y d wysoki k i j — p a ł k ę z a k o ń c z o n ą obiciem ze skóry, w drugiej — nożyce metrowej długości, wykonane z drewna. W ostatnich pięciu latach coraz częściej te dwa przedmioty wykluczały się wzajemnie. Ż y d nosi więc obecnie albo nożyce albo k i j . C y g a n ( „ c y g o n " ) ubrany jest zazwyczaj w męskie ubranie, wysokie b u t y i spodnie z nogawkami wsadzanymi za cholewki. Nieraz okrywa się on starym k o ż u c h e m . N a twarzy nosi m a s k ę lub p ó h n a s k ę z p ł ó t n a l u b kartonu. G ó r n a jej część wchodzi pod f u t r z a n ą czapę l u b kapelusz z rondem o p a d a j ą c y m w dół. Pod nosem zwykle doczepia sobie l u b domalowiije w ą s y . Cyganka ( „ c y g o n k a " ) , żona Cygana, nosi d ł u g ą spódnicę, kolorową bluzkę, korale. Jej twarz, o ile nie jest zakryta p ó ł m a s k ą , bywa identycznie j a k u Cygana wysma­ rowana sadzami. Ten co na k o n i u ( „ n a k u n i u " ) przypomina bardzo konika zwierzynieckiego. Konstrukcja jego wierzr �chowca opiera się na biodrach J e ź d ź c a . D w a przetaki zawieszone na szelkach z t y l u i przodu pasa chłopca t w o r z ą p o d s t a w ę korpusu końskiego, k t ó r y jest p r z y k r y t y koloro­ w y m p ł ó t n e m , b i a ł y m prześcieradłem lub k a p ą z łóżka. Ponad p o z i o m ą k o n s t r u k c j ą wystaje „ k o ń s k a g ł o w a " w y ­ cięta najczęściej z płaskiej deski, odpowiednio pomalowanej jaskrawymi k o l o r a m i : ż ó ł t y m , b r ą z o w y m i czerwonym. Ogon k o ń s k i zrobiony jest z włóczki lub z prawdziwego włosa końskiego. Sam jeździec ubrany jest przeważnie w bajecznie kolorowy „ m u n d u r " z pagonami i błyszczącymi srebrnymi guzikami. N a głowie ma w y s o k ą p a p i e r o w ą c z a p k ę w kształcie s t o ż k a , oklejoną wycinankami. N a jej szczycie przyszyty jest d u ż y pompon z b i b u ł y . Ś m i e r ć ( „ ś m i r t " ) jest nadnaturalnej wielkości (dwa i pół metra wysokości) uzyskanej dzięki specjalnej kon­ strukcji drewnianej, pod k t ó r ą u k r y t y jest c h ł o p a k . Drewnia­ ne ręce poruszane s ą za p o m o c ą sznurów, a głowa jest p u s t ą m a s k ą (z papieru lub drzewa) w y o b r a ż a j ą c ą czaszkę. Całość p r z y k r y t a jest b i a ł y m p ł ó t n e m . Bocian posiada p o d o b n ą do Śmierci d r e w n i a n ą k o n s t r u k c j ę . Jest on jednak o wiele niższy, ma 1,80 cm wysokości. Jego głowa, wytoczona z klocka drewna, przy­ mocowana bywa do grubych żerdzi lub żelaznej r u r k i — „ s z y i " . K l e k o c z ą c y dziób i m i t u j ą dwie ruchome deski — listwy poruszane za p o m o c ą sznurów przeprowadzonych przez szyję do korpusu, gdzie jest p r z y k r y t y b i a ł y m prze­ ścieradłem c h ł o p a k . Przebrania te b y w a j ą tak w y m y ś l n e , że jedynie nazwa „ b o c i a n " m ó w i nam, co t a klekocząca p o s t a ć oznacza. Kominior ( „ k o m i n o r " ) przed włożeniem stroju smaruje sobie ręce i twarz sadzami (nie robi tego, gdy nosi p ó ł m a s k ę z czarnej s k ó r y lub t e k t u r y pomalowanej na czarno, zakrywającej m u oczy, nos i częściowo usta). Na­ stępnie w k ł a d a obcisłą k u r t k ę , często w y s m a r o w a n ą sa­ dzami i wąskie, czarne spodnie. N a r a m i ę zarzuca sobie linkę do czyszczenia komina p o ż y c z o n ą od kominiarza lub p ę k d r u t ó w i linek z a k o ń c z o n y c h szczotką do czyszczenia butelek lub d r u c i a n ą . G а г n с o r ( „ d r u c i o r z " ) ubiera się również na ciemno. N a spodnie, k u r t k ę czy sweter w k ł a d a długi fartuch l u b k r ó t k i „ c h a ł a t " . N a ramieniu nosi zwoje d r u t ó w , za pasem lub w r ę k u trzyma m ł o t e k , nieraz nosi ze sobą rozbity garnek. Czasem chodzi w p ó ł m a s c e wykonanej z t e k t u r y lub z p o ń c z o c h y . Można z a u w a ż y ć w p o w y ż s z y m opisie, że podział na stroje specjalnie rozwinięte i przebrania skromne odpowiada podziałowi na „ c z a r n y c h " i „ b i a ł y c h " . Postacie „ c z a r n y c h " w y r ó ż n i a j ą się maskami i przebraniami specjalnie dla „ m i k o ł a i " robionymi, natomiast skromne stroje „ b i a ł y c h " p o w s t a j ą z włożenia ubrania u ż y w a n e g o w życiu codzien­ n y m l u b ewentualnie dość wiernej jego k o p i i (jak n p . infuła i ornat biskupa). Podział „ c z a r n i " — „ b i a l i " , zawsze mocno p o d k r e ś l a n y przez górali, nie w y o d r ę b n i a radykalnie d w ó c h grup, lecz jest podziałem typologicznym. Continuum jakie t w o r z ą wszystkie postacie „ m i k o ł a i " , ma dwa przeciw­ stawne bieguny w y o d r ę b n i a n e w świadomości społeczności wiejskiej nio ze względu na strój lecz odmienny stosunek emocjonalny. D o „ c z a r n y c h " , b u d z ą c y c h grozę, n i k t nie waha się zaliczyć Deblów, Niedźwiedzi, Lucyfera, Śmierci. Natomiast na czele mile widzianych „ b i a ł y c h " stoi Biskup, Paterek, M ł o d a Baba, Pan M ł o d y i t d . Pewne wątpliwości p o w s t a j ą przy zaklasyfikowaniu t a k i c h postaci j a k : Leśni­ czy, Garncarz, Ż y d i t d . Poszczególni informatorzy mieszają często ich przynależność, lecz zawsze d ą ż ą do sklasyfiko- I I . 4. „ D e b o ł " z „ N i e d ź w i e d z i a m i " z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. 1972 r. 203 �П. 5. „Mikołaje" z Jaworzynki, pow. Cieszyn. 1949 r. Zestawienie postaci występujących w „mikołajach" w latach 1060 — 1972. W nawiasach nazwy postaci występujących przed 1940 r. 1 3— 5(12) 4— 6 1 2—3 I 1 1 1—2 Lucyfer debły niedźwiedzie medula kominiary (druciarz) śmierć (blacharz) garncor 1(2) 1(2) 2 1(2—3) 1 1 1 1—2 1 2 1—2 1—2 1- -2 cyeiui pomocnicy cygańscy cyganka (poganiacz) ten co na koniu (koń bez głowy) bocian szklor fajerman kowal muror masor leśniczy 1 i 1 1 1 1(2) 1(2) 2 1 1 żołnierz (anioł) doktor (drużka) drużba m ł o d a baba pan m ł o d y ministranci paterek biskup wania w ten sposób wszystkich postaci. Opozycja „czarni — „ b i a l i " jest jeszcze wyraźniejsza w samej akcji o b r z ę d u . Miejsce akcji obrzędu 13 5| o <<< ° S' f S3 Akcja „ m i k o ł a i " odbywa się na w y o d r ę b n i o n y m , z góry wyznaczonym obszarze. P o n i e w a ż w t y m samym czasie chodzi zwykle po wsi więcej niż jedna grupa obrzędowa, cała gromada podzielona jest na sektory, k t ó r e są miejscami akcji dla poszczególnych grup „ m i k o ł a i " . Przekroczenie ustalonej t r a d y c j ą strefy kończyło się często b ó j k ą między grupami przebierańców. Nie przeszkadzało to jednak do­ cierać poszczególnym p a r t i o m „ m i k o ł a i " do sąsiednich, a nawet dalszych wiosek' . Z kolei obszar przydzielony danej grupie „ m i k o ł a i " podlegał dalszemu zawężeniu do pewnych wydzielonych gospodarstw. Trudno określić, j a l sytuacja ta wyglądała przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . Z reguły jednak j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie było możliwe obchodzenie wszystkich gospodarstw we wsi. Wybiera się więc do dzisiaj zwykle gospodarstwa stojące blisko centrum lub w większych przysiółkach. Zabudowa ich musi b y ć tradycyjna, stara, o dużej powierzchni izb, takich przy t y m k t ó r y c h nie szkoda zniszczyć w czasie h a r c ó w przebierańców I n n y m w a ż n y m k r y t e r i u m w doborze odwiedzanych gospo darstw jest autorytet i zamożność p r o w a d z ą c e g o je gospo d a r z ą " . Poza t y m p r z e b i e r a ń c y chodzą głównie do za przyj aźnionych i spokrewnionych z s o b ą gospodarzy Szczególnie t a m , gdzie są m ł o d e dziewczęta. Jeśli w za> grodzie znajdują się małe dzieci, rodzice ich rzadko pozwalają wchodzić „ c z a r n y m " , p r z y j m u j ą c t y l k o „ b i a ł y c h " . 5 Cyfry 204 w nawiasach - ilość postaci w 1968— 1972 złodzieje id o Akcja obrzędu a er ostatnich łatach Akcja zaczyna się od momentu, gdy do wybranego gospodarstwa wchodzi Żołnierz i p y t a się czy „ m i k o ł a j e " m o g ą wejść. W t y m czasie cała gromada przebierańców ustawia się pod p ł o t e m lub w niewielkiej odległości od za­ b u d o w a ń gospodarstwa i czeka na odpowiedź. Nieraz by­ wają odprawieni od drzwi, za co niekiedy odpłacają j a k i m ś w m i a r ę złośliwym figlem (chowaniem narzędzi, wynosze­ niem ich na dachy domu czy stodoły i t d . ) . Jeśli gospodarze �godzą się na odwiedziny „ m i k o ł a i " , wówczas Żołnierz strzela na znak, że m o g ą wejść. W kolejnośoi puszczania do w n ę t r z a poszczególnych osób w y s t ę p u j ą pewne różnice. W Istebnej i Koniakowie pierwsze w p a d a j ą Debły powiązano zo sobą ł a ń c u c h a m i . W y k o n u j ą trzy rytualne gesty, jeden z D e b l ó w t r z y razy chce wejść do izby, a drugi, stojący na progu, p r z y w i ą z a n y do niego ł a ń c u c h e m , nie puszcza go. Przy każdej nieudanej p r ó b i e wejścia pierwszego D e b ł a bije on korbaczern w podłogę. Przy k a ż d y m diabelskim ruchu p o p r z y w i ą z y w a n e dzwonki, blaszki i słoma w y d a j ą niemiły, d r a ż n i ą c y uszy dźwięk. K i e d y %vreszcie D e b ł y w t a r g n ą do w n ę t r z a izby, biją zobranych „ k o r b a c z a m i " lub s y m u l u j ą uderzenia. Po pewnej chwili dołącza się do nich jeszcze jeden, d w ó c h lub trzech D e b l ó w . Kres tej nieraz dość bo­ lesnej zabawie kładzie Żołnierz, k t ó r y w y p ę d z a D e b ł y i w o ł a : „tańczcie niedźwiedzie" i wpuszcza je do izby. Czasami Niedźwiedzie prowadzi na sznurach „ m e d u l a " — jako „ n i a ń k a n i e d ź w i e d z i a " (bywa, że „ m e d u l a " w y s t ę p u j e w roli grajka, wówczas ma ze sobą h a r m o n i ę ) . Niedźwiedzie biorą się pod boki i t a ń c z ą w koło. Po k i l k u obrotach wcią­ gają w swój pląs poszczogólnych m i e s z k a ń c ó w . T a ń c z ą ze wszystkimi, k t ó r z y nio zdołali i m się opłacić. Taijca tego nie m o g ą u n i k n ą ć dziewczęta bez względu na to, czy dały okup Niedźwiodziom czy nie, zawsze są wciągane do niedź­ wiedziej zabawy. Czas trwania t a ń c a zależy od ilości dziew­ cząt, jakie są w d a n y m domu. Nieraz u ż y w a się do niego l i n lub pasów, k t ó r y m i Niedźwiedzie przywiązują dziewczęta do siebie w kolo. K i e d y partnerki są dostatecznie „ o b t a ń czone", wchodzi Żołnierz i w o ł a : „czarni do pola" i idzie z Deblami i Niedźwiedziami do n a s t ę p n e g o gospodarstwa. Po pewnym czasie wchodzą majestatycznie „ b i a l i " z Bisku­ pem i Paterkiem na czole. Jest to moment, w k t ó r y m za­ czynają się „ m i k o ł a j e " w Jaworzynce. T a m D e b ł y z Lucy­ ferem na czele i Niedźwiedziami p r z y c h o d z ą p o d koniec „ m i k o ł a i " . W r ó ć m y jednak do istobniańskich i koniakowskich „ b i a ł y c h " . P r z e w o d n i c z ą c y im Biskup idzie powoli z p o w a g ą , daje k r z y ż y k do pocałowania zebranym w koło ludziom i przez cały czas milczy. T o w a r z y s z ą m u m i n i ­ stranci z dzwonkami i bardzo rozmowny Paterek. On to wygłasza kazanie o bezbożności domu, do którego przyszedł. W ó w c z a s za kazalnicę służy m u piec lub stół. N a s t ę p n i e chce s p o w i a d a ć dziewczęta, upomina m a ł e dzieci, aby chodziły do kościoła, sprawdza ich zeszyty do religii, chwali je lub gani w zależności od tego, j a k w y g l ą d a ich znajomość łtatochizaiu. Czasom Paterek zbiera „ofiarę na kościół". Obecnie d o k o n u j ą tego Ministranci (otrzymują przeważnie po 20 zł od jednej osoby). W czasie, gdy Paterek i Biskup szykują się do odejścia, wchodzi Pan Młody i biega za dziewczętami, całuje je. D r u ż b a wchodzi z b u t e l k ą „ w ó d k i " i częstuje „ g o ś c i " . Młoda Baba w p a d a j ą c zjawia się koło kuchni, wyciąga naczynia kuchenne, siada na nie i symuluje czynności fizjologiczne. Potem chodzi po izbie i rozdaje dzieciom suszone owoce lub cukierki, k t ó r e przynosi w koszyku. W Jaworzynce przed dwudziestu laty inscenizowano jeszcze „ ś l u b " ' ? . Zawracano z drogi Paterka, k t ó r y musiał połączyć ręce „ n o w o ż e ń c o m " , Młodej Babie — „ m ł o d u s z e " i Panu M ł o d e m u . Przy okazji Paterek wygłaszał do zebra­ nych przemówienie o znaczeniu chrześcijańskiego małżeń­ stwa. Potem zjawiał się nagle w drzwiach izby Leśniczy i kazał płacić gospodarzowi za nieostemplowane drzewo, k t ó r e g o dużo widział na p o d w ó r k u . Gospodarz zazwyczaj ociągał się z zapłaceniem kary. W ó w c z a s Leśniczy wołał na pomoc Ż a n d a r m a , a po ostatniej wojnie Milicjanta, aby -gospodarza z a n i k n ą ł do aresztu. Ż a n d a r m o w i trzeba było płacić znacznie większą k a r ę , a jeszcze do tego i kaucję za zwolnienie z więzienia. Ż a n d a r m zwykle nie dowierzał, czy gospodarz nie zrobi znów czegoś złego i z o s t a w a ł w jego izbie na k i l k a m i n u t . W t y m czasie n a d c h o d z i ł y inne miko­ łajowe postacie. D o k t o r znany jest j u ż we wszystkich trzech omawia­ nych wioskach. Natychmiast po przyjściu wyciąga słuchawkę i chce b a d a ć przede wszystkim dziewczęta. Starszym zaleca przyniesione przez siebie lekarstwa, roz­ dając k r a j a n ą marchew, suszone łajno kurze, pastylki z m ą k i ziemniaczanej. K i e d y spełni swe lekarskie obowiązki wychodzi. Tymczasem drzwiami i oknami w p y c h a j ą się n a s t ę p n i „ a k t o r z y " . „ S z k l o r z " wprawia szyby, wybijając całe, a w s t a w i a j ą c m a ł e k a w a ł k i , jakie przyniósł ze sobą. „ G a r n cor" szuka glinianych g a r n k ó w , a znalazłszy, rozbija je i drutuje. Nagle przez okno zagląda Śmierć, siejąc swym w y g l ą d e m przerażenie, zwłaszcza w ś r ó d dziewcząt i dzieci. W Jaworzynce przed kilkunastu l a t y popularna b y ł a rozmowa — przekomarzanie się między gospodarzem a Śmiercią: Gospodarz: — Pani śmirć, ile se b ę d ę jeszcze żył lot ? Ś m i e r ć pokazuje dwa lub t r z y palce. G o s p o d a r z : — Panie bądźcie t a k dobrzy, a prze­ dłużcie m i życie po dwatset r o k ó w ! Ś m i e r ć (kiwa głową i w y c i ą g a rękę do gospodarza): — Zawsze musi b y ć zapłacone za przedłużenie ż y c i a ! W dalszym t o k u obrzędu w drzwiach klekoce Bocian. Do izby natomiast wchodzi Ż y d i bije p a ł k ą po głowie dziewczęta lub tnie n o ż y c a m i w powietrzu. Za n i m K o m i niary w s k a k u j ą na piec i w y m i a t a j ą na środek izby sadze; niekiedy sami p r z y n o s z ą je w w o r k u i s m a r u j ą n i m i dziew­ częta i innych uczestników obrzędu. 18 Gdy część p r z e b i e r a ń c ó w wyjdzie, wskakuje do w n ę t r z a „ t e n co na k o n i u " i skacze po piecu, ł a w k a c h i s t o ł a c h . Skacze bez dodatkowego rozbiegu, co jest uwarunkowane brakiem miejsca w izbie, a i m wyżoj skacze, t y m większe uznanie zdobywa sobie w ś r ó d zebranych. Dodatkowo po­ gania go w Koniakowio specjalny „ p o g a n i a c z " bijący bykowcem o podłogę. W Istebnej przed pięćdziesięciu l a t y w y s t ę p o w a ł jeszcze „ k o ń bez g ł o w y " , k t ó r y z obu stron m i a ł po jednym ogonie '. Pod „ k o ń s k ą o b u d o w ą " znajdo­ wało się d w ó c h chłopców. Chodzili oni w przeciwieństwie do „ t e g o co na k o n i u " powoli i majestatycznie zbliżając się od czasu do czasu do zebranych. Nagle „ k o ń bez g ł o w y " podnosił jeden z d w ó c h ogonów a spod niego lała się woda na stojących najbliżej. Zwykle „ k o ń bez g ł o w y " i „ t e n co na k o n i u " oczekiwał na Cygana. Jest regułą, że cyganie idą z coraz większym opóźnieniem w m i a r ę , j a k rośnie ilość odwiedzanych gospodarstw. Dochodzi wreszcie do tego, że do ostatnich zagród p r z y c h o d z ą z dwu- i trzygodzin­ n y m opóźnieniem. P o n i e w a ż bardzo są lubiani i u w a ż a n i za najweselszych „ m i k o ł a i " , wszyscy zebrani oczekują na nich. Do pierwszych odwiedzanych gospodarstw Cygan zdąży przyjść jeszcze na czas i podkuje „ t e g o co na k o n i u " . Nieraz rolę t ę spełnia dodatkowo kowal, k t ó r y w dzisiejszych „ m i k o ł a j a c h " w y s t ę p u j e j u ż t y l k o sporadycznie. To, co ludzi dzisiaj najbardziej bawi u Cyganów, związane jest ze spry­ tem w kupowaniu, kradzeniu i w y ł u d z a n i u s p r z ę t ó w , i n ­ wentarza u jednych gospodarzy i sprzedawaniu ich u dru­ gich. Całą t r a n s a k c j ą kieruje Cygan, a towarzyszy m u Cyganka z dzieckiem „ F e r u s i e m " . Wszystko, co robią, jest właściwie dla „ F e r u s i a " . Dla niego k u p u j ą w j e d n y m gospodarstwie gęś za 5 zł, a w drugim sprzedają za 20 zł. Do częstych dowcipów Cyganów należy kradzenie konia ze stajni i sprzedawanie go pierwszemu z brzegu mężczyźnie za 50 zł. Przy czym konia wprowadza się do sieni lub izby i cała transakcja handlowa odbywa się na oczach wszyst­ kich zebranych. Cyganka tymczasem w r ó ż y z ręki lub z k a r t i w ten s p o s ó b również zbiera pieniądze 1 205 �(po 5—10 zl od osoby). Po przejściu Cyganów gospodarze znajdują swój inwentarz i s p r z ę t y często w odległych od siebie zagrodach. Bardzo rzadko zdarzała się potrzeba interwencji milicji. „Mikołaje" a wieś ficzny stosunek do „ m i k o ł a i " maja starzy gospodarze, k t ó r z y w czasach swej młodości sami brali w nich udział. Barwnie opisując ilustrują swe wspomnienia zdjęciami z dawnych obrzędów, k t ó r e posiada k i l k u gospodarzy . Przez pryzmat w ł a s n y c h przeżyć z czasów młodości widzą starsi góralo współczesne obrzędy, k t ó r e dopiero w k i l k u ostatnich latach ulegają widocznym p r z e m i a n o m . Inaczej odbierają je i w s p o m i n a j ą mężczyźni p a m i ę t a j ą c y dobrze stroje przebierańców i przyjmowanie grup o b r z ę d o w y c h w gospodarstwach, a inaczej kobiety, k t ó r e raczej zachowały pamięć o własnych perypetiach, kulaniu się z „niedźwie­ dziami", uciekaniu przed Kominiarzami i Ż y d e m . Mimo dość częstych r o z m ó w w zimowe wieczory na te tematy nie wykształciła się we wsiach jasna interpretacja mityczna „ m i k o ł a i " . Tłumaczenie sensu tego obrzędu, jakie aktualnie m o ż n a s p o t k a ć w Jaworzynce, Istebnej i Konia­ kowie, jest bardzo skromno. M o ż n a go r e k o n s t r u o w a ć w oparciu o wypowiedzi mówiące o radości z pozostawionego b a ł a g a n u , możliwości „ w y ż y w a n i a s i ę " — „ z d z i c z e n i a " przez robienie tego, czego nie wolno robić normalnie. Do pogłębienia i częściowego w y j a ś n i e n i a tego pro­ blemu m o ż n a jedynie dojść w drodze zestawienia informacji z szerszego obszaru, otaczającego toren b a d a ń . Pewne dane m o ż e m y też u z y s k a ć przez zestawienie ze sobą s t r u k t u r obrzędów zimowych z części żywieckiej i śląskiej Beskidu. Będzie to jednak możliwe, gdy zastosu­ jemy t ę s a m ą m e t o d ę w opisie wszystkich p o r ó w n y w a n y c h obrzędów. W p o w y ż s z y m artykule s t a r a ł e m się zbliżyć opis do analizy teatrologicznej z a k ł a d a j ą c widowiskową struk­ t u r ę obrzędów. 21 22 Podczas akcji o b r z ę d u interesująco kształtuje się sto­ sunek p r z e b i e r a ń c ó w do pozostałej części wsi i wsi do p r z e b i e r a ń c ó w . „ M i k o ł a j e " — j a k już wspomniano po­ wyżej — m a j ą pewne uprawnienia, jakich nie posiada normalnie członek społeczności wiejskiej. K a ż d a p o s t a ć z „ m i k o ł a i " ma inną skalę specjalnego uprzywilejowania. „ B i s k u p a " , k t ó r e m u nie wolno pić alkoholu i h u l a ć z dziew­ c z ę t a m i , n i k t spośród widzów nie może p o p c h n ą ć czy u d e r z y ć . „ N i e d ź w i e d z i e " m o g ą się szarpać i k u l a ć po podło­ dze z dziewczętami, przy czym ż a d n a z dziewcząt, k t ó r a nie zdoła i m się siłą lub sprytem w y r w a ć , nie. może mieć do nich pretensji za swoją o p ł a k a n ą sytuację nawet wtedy, gdy pozna pod przebraniem swego największego w r o g a . Podobnie do Garncarza i Kominiarza poszkodowani nio m o g ą rościć pretensji za rozbijane garnki, szyby i wysmaro­ wane ubranie. „ M i k o ł a j e " są zawsze mile widziani. I c h poszczególne postacie wywołują z góry z a k ł a d a n e reakcjo u mieszkańców wsi i mieszczą się w p r z y j ę t y c h ramach spełniając oczekiwania, jakie zwykło się wiązać z k a ż d y m przebraniem. D o k t ó r i Młoda Baba są często witani salwą ś m i e c h u . Niedźwiedzie i D e b ł y b u d z ą przerażenie, a „ t e n co na k o n i u " zachęca swymi podskokami w sieni do oglądania dalszych akrobatycznych popisów. Specy20 PRZYPISY 1 Informacja od kierownika działu obrzędowości w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Z. Reinfussowej. Cz. W i t k o w s k i , Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe, K r a k ó w 1965, s. 18—19. ' O. Kolberg, Lud..., Krakowskie, cz. I , K r a k ó w 1871, s. 312—313. J. Ligęza, Śląska kultura ludowa, Katowice 1948, s. 28. J . Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958. 6 Informacje o obrzędzie „ m i k o ł a i " pochodzą z b a d a ń terenowych obrzędowości dorocznej przeprowadzonych w la­ tach 1970—1972 w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie, w W3 niku k t ó r y c h uzyskano ok. 60 w y w i a d ó w znajdują­ cych się obecnie w archiwach I H K M P A N w Krakowie, K E S Ш w Krakowie i K E U W r . we W r o c ł a w i u . Informacje o „ m i k o ł a j a c h " w Jaworzu i Zabrzegu p o c h o d z ą z Archiwum Muzeum w Bielsku-Białej. W g informacji J . J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe w Archiwum KES U J . » W g informacji D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y tere­ nowe w A r c h i w u m K E S U J . Jest to jedyny w y j ą t e k w y s t ę p o w a n i a w „ s t a r s z y c h m i k o ł a j a c h " m ł o d y c h chłopców, nie wchodzą oni jednak zupełnie do grupy obrzędowej, nie m a j ą c wszystkich nale­ ż n y c h c z ł o n k o m praw, np. picia alkoholu na zakończenie obrzędu. 2 4 5 7 7 8 1 0 1 1 W g informacji L . J., J . B . i U . D . z Jaworzynki m a t e r i a ł y terenowe w A r c h i w u m K E S U J . W g informacji L . M . z Istebnej, A r c h i w u m K E S U J . Opis strojów w y s t ę p u j ą c y c h w obrzędzie postaci obejmuje t y l k o te, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w ciągu ostatnich 12 lat (1960—1972). Nazwy w nawiasach są i n n y m i , rzadziej u ż y w a n y m i określeniami danej postaci. W g informacji К . M . z Istebnej i W . J . z Koniakowa, A r c h i w u m K E S U J i I H K M P A N w Krakowie. 16 W g informacji W . A. z Koniakowa, A. K . i J. K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y teTenowo Ar­ chiwum K E S U J w Krakowio. • W g informacji R. D . i N . M . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r . we W r o c ł a w i u . i ' Tamże. i9 W g informacji J . K . z Istobnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r we W r o c ł a w i u . го W g informacji J. J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E S U J w Krakowie. Zdjęcia te w y k o n a ł zawodowy fotograf, k t ó r y w grudniu 1949 r. przejeżdżał przez wsie (własność J . B . z Jaworzynki). Wielu i n f o r m a t o r ó w jest zdania, iż w ciągu ostatnich trzydziestu lat niewiele się zmieniło w obrzędach „ m i k o ł a i " . T w i e r d z ą jedynie, że zmienił się teren penetracji grup „ m i k o ł a i " , ograniczony obecnie t y l k o do centrum wsi. 1 2 1 3 1 4 1 5 7 2 1 2 2 Fot.: Autor — il. 1-5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16bdb9e44cf139905916f3c62885b107.pdf 2698f845b492dea654cc08f7f6d92831 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4091 Title A name given to the resource Koncepcja wszechświata w twórczości Stanisława Majewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.4; s.215-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek KONCEPCJA WSZECHŚWIATA W TWÓRCZOŚCI STANISŁAWA MAJEWSKIEGO Stanisław Majewski których W N o w e j H u c i e do tego stopnia a n g a ż u j e się w p r a c ę za,- w i ą ż e się z ich d o ś w i a d c z e n i a m i z c z a s ó w dzie­ w o d o w ą i o r g a n i z a c y j n ą , że nie m o ż e nawet o d w i e d z i ć r o d z i n y c i ń s t w a i m ł o d o ś c i . P i s z ę — z d o ś w i a d c z e n i a m i , p o n i e w a ż nie na Ś l ą s k u , dla dobra k t ó r e j poprzednio w y j e c h a ł pod K r a k ó w . t w ó r c z o ś ć mocno należy do grona artystów, chodzi t u o j a k i e ś subiektywne p r z e ż y c i a , lecz o b i e k t y w n e poz­ Po t r u d n y c h p r z e ż y c i a c h wraca z n ó w do Starowic D o l n y c h nawanie ś w i a t a poprzez p r y z m a t t r a d y c y j n e j k u l t u r y , w jakiej kolo G r o d k o w a i od 1951 r o k u pracuje j u ż t y l k o w P G R - a c h , b y ł w y c h o w a n y w d o m u r o d z i n n y m , w k t ó r y m b y ł zawsze c h ę t ­ gdzie przez dziesięć l a t jest p r z ó d o w n i k i e m p r a c y na stanowisku nym oborowego. słuchaczem opowieści biblijnych, apokryfów i innych o p o w i a d a ń wierzeniowych. D u ż y w p ł y w wywierała również na W 1971 r o k u przenosi się do P G R - u w pod Olesnem, a w r o k p ó ź n i e j niego katechizacja w szkole, podczas k t ó r e j w y o b r a ź n i a i wro­ niezdolności dzony temperament nie d a w a ł y m u m i l c z e ć , i j u ż w czasie l e k c j i czyna r z e ź b i ć . religii s n u ł w ł a s n e w y w o d y na t e m a t sensu ś w i a t a i p o s z c z e g ó l ­ n y c h z d a r z e ń b i b l i j n y c h , co oczywiście nie s p o t y k a ł o się z apro­ b a t ą k a t e c h e t ó w . Silnie o d d z i a ł y w a ł y toż na jego wyobraźnię obrazy, k t ó r e o g l ą d a ł w d z i e c i ń s t w i e i w m ł o d o ś c i , najpierw w d o m u rodzinnym, u znajomych, w książkach, a potem — W wieku męskim na jego dotychczasowy szkolenia p a r t y j n e g o , k t ó r a nie z n i s z c z y ł a system pojęć tego systemu, lecz w specyficzny s p o s ó b u z u p e ł n i ł a go i r o z b u d o w a ł a . S t a ł o się t a k po części dlatego, ż e , j a k t w i e r d z i Majewski, wiele m y ś l a ł i d ą ż y ł do w y t ł u m a c z e n i a przez cale życie sobie ś w i a t a poprzez logiczny i h a r m o n i j n y z e s p ó ł p r a w , k t ó r e g o b u d o w ę ułatwiła m u : ,,nauka w N i e m c z e c h " i powojenne szkolenie ideologiczne. A b y m o ż n a b y ł o lepiej z r o z u m i e ć a r t y s t ę , konieczne krótkie przedstawienie jego 1977 r o k u prawdopodobnie s p e ł n i ą się jogo wieloletnio marzenia i zamieszka w s w o i m i swojej c ó r k i d o m u , k t ó r y zos­ t a ł w y b u d o w a n y w d u ż e j mierze d z i ę k i o s z c z ę d n o ś c i o m z os­ t a t n i c h l a t (uzyskanych w ł a ś n i e d z i ę k i p r a c y — podczas w o j n y — w Niemczech. W do p r a c y po p r z e b y t e j operacji. W ó w c z a s to za­ Chęć posiadania i w y o b r a ż e ń n a ł o ż y ł a się warstwa p o c h o d z ą c a z ideologicznego jest życiorysu. własnego mieszkania rzeźbiarskiej). to jedna lecz nie j e d y n a z pasji ż y c i o w y c h Majewskiego. Przez c a ł e ż y c i e s t a r a ł się b o w i e m , j a k t w i e r d z i , sumiennie p r a c o w a ć i przestrzegać zasad dekalogu, a przede w s z y s t k i m p r a w a n i e t y k a l n o ś c i cudzej w ł a s n o ś c i , k t ó r e w miejscach, gdzie p r a c o w a ł , b y ł o s z c z e g ó l n i e nie rospektowane przez towarzyszy. D o c h o d z i ł o n i e k i e d y nawet z tego p o w o d u do d o ś ć d r a s t y c z n y c h m o m e n t ó w , które nie­ j e d n o k r o t n i e wspomina. „ . . . Z a c h u l i g a ń s t w o , za, inne, to m o ż n a c z ł o w i e k a p u ś c i ć , ale za z ł o d z i e j s t w o nie! Mam znajomego, to toż za to siedzi. J a n i g d y za d ł u g i c h r ą k na cudze nie m i a ­ ł e m . . . i p r z o d o w n i k i e m pracy b y ł e m przez dziesięć lat i do O R M O n a l e ż a ł e m ze d w a d z i e ś c i a . . . " Aktywna Ż y c i o r y s i p o g l ą d y artysty wałka z wszelkiego rodzaju (złodziejstwem — przyp. J.K.) była ciowych Majewski Sternalicach przechodzi na r e n t ę na skutek u r o d z i ł się w 1922 r o k u w rodzinie robotniczej w R e m b e r t o w i e pod W a r s z a w ą ' . T a m u k o ń c z y ł pięć klas s z k o ł y powszechnej, a p o t e m p o m a g a ł ojcu w k u ź n i . Podczas „barbarzyństwem" więc jedną z pasji ż y ­ Majewskiego, a jej p r a k t y c z n o o s ł a b i e n i e w i ą z a ł o się z pogorszeniem się stanu jego zdrowia i z p r z e j ś c i e m na r e n t ę oraz ze w z r a s t a j ą c y m p r z e j ę c i e m się, „ t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą " . wojny W p r a w d z i e j u ż w Niemczech robił on dla zabawy z o s t a ł w y w i e z i o n y do Niemiec na r o b o t y , gdzie p r a c o w a ł w ma­ t e k t u r o w e , a w P G R - a c h znany b y l j a k o s p o ł e c z n y j ą t k u p o d B e r l i n e m do 1945 r o k u . W t y m czasie — j a k sam stwierdza — u c z y ł się „ p o l i t y k i " . „ T a m , gdzie mnie w y w i e ź l i na r o b o t y p o d B e r l i n o m , b y ł u gospo­ darzy m a ł y synek z siedem — osiem l a t . C h o d z i ł on zawsze z o ł ó w k i e m za uchem i m a l u t k i m notesikiem w kieszonce. P y t a ł e m z okazji domki dekorator r ó ż n y c h ś w i ą t p a ń s t w o w y c h , ałe to b y l zawsze mar­ gines, n a p r a w d ę r z e ź b i ć z a c z ą ł dopiero w r o k u 1972. P o c z ą t ­ kowo jego f i g u r k i p r z e d s t a w i a ł y r ó ż n y c h l u d z i ze wsi p r z y ich pracach codziennych. go, co t a k w n i m pisze, w t y m zeszyciku, a on na t o , że zapisuje Dopiero od 1973 r o k u r z e ź b i w i ę k s z e kompozycje związa,ne wszystko, k a ż d e s ł ó w k o , j a k i e Polacy m ó w i ą o Niemcach, a po­ z t e m a t y k ą religijną. T w o r z y je obok r z e ź b y ś w i e c k i e j , w k t ó ­ tem rej przedstawia najczęściej c z y t a to s w o i m p r z e ł o ż o n y m w m ł o d z i e ż o w e j organizacji. oraz nie z a c z ą ł e m — p r z y p . J . K . ) . B y l tarn z r i m jeden francuski u l u b i o n y m jego z a j ę c i e m jest r z e ź b i e n i e „ p r z y r o d y " . O d 1975 k o m u n i s t a , k t ó r y ciągle t y l k o o k o m u n i z m i e m ó w i ł . N a u c z y ł e m roku włącza Rok ten ludzi 2 postacie się od niego wiele słów po f r a n c u s k u . . . B y ł to pierwszy komunis­ wielkich „los człowieka", pracę, wojny I j a t e ż od tego czasu p o l i t y k o w a n i e z a c z ą ł e m ( m y ś l e ć p o l i t y c z ­ temat — Kopernika, Lenina . Oprócz do w i ę k s z y c h tego kompozycji. ten b y l w p e w n y m sensie m o m e n t e m przełomowym t a , jakiego p o z n a ł e m . . . O d t ą d wiem, że u s t r ó j p o l i t y c z n y jest w to t a k i warsztat, z k t ó r e g o dobro lub złe rzeczy u d z i a ł a r t y s t y w wycieczce do K r a k o w a , podczas k t ó r e j obej­ Po w y z w o l e n i u wychodzą..." pracował w różnych Państwowych Nieru­ twórczości r z a ł Ołtarz Majewskiego. B e z p o ś r e d n i ą przyczyną tego był W i t a Stwosza. Z r o b i ł on na n i m t a k wiełkio w r a ż e ­ Ziemiach nie, że z a c z ą ł o d t ą d r z e ź b i ć przede w s z y s t k i m o b r a z o - r z e ź b y . Zachodnich, ciągle w nadziei znalezienia dobrego mieszkania. Ta nowa koncepcja r z e ź b i a r s k a u m o ż l i w i ł a m u pełniojsze w y ­ Wszędzie i chomościach Ziemskich, a kończyło się na potem w pięknych PGR-ach obietnicach na Majewski korzystanie swych zamiłowań, zarówno jak i zdolności cze w t y m s a m y m r o k u co r z e ź b i , w r u c h u , w ściśle o k r e ś l o n y m momencie czasowym. 1949, w k t ó r y m wziął ślub cywilny m a l a r s k i c h oraz przedstawienie rzeźbiarskich, r o z p o c z y n a ł poszukiwania na nowo. Po z a ł o ż e n i u r o d z i n y — jesz­ n i e m a l wszystkiego, w Starowicach D o l n y c h — zgłasza się do b u d o w y N o w e j H u t y , O d t ą d niebo p ł a s k o r z e ź b obrazuje p o g o d ę i s w o i s t ą bo t a m mieszkanie. M o g ą się na n i m p o j a w i ć f i g u r k i a n i o ł ó w , p t a k ó w , D u c h a ś w . t y m razem obietnice nie z o s t a j ą d o t r z y m a n o , m i m o iż Ma­ i Boga Ojca, a na ziemi obok c z ł o w i e k a m o g ą ż y ć z w i e r z ę t a I również obiecują m u szybko p r z y d z i e l i ć jewski był s p o ł e c z n i k i e m i j u ż w 1946 r. a k t y w n i e w ł ą c z y ł się i do b u d o w y nowej P o l s k i , w s t ę p u j ą c o g r o m n y kosmos w i d z i a l n y do PPR. może płynąć życiodajna woda. S ł o w o m sforowość. — ogromny, prze­ i niewidzialny. 215 �И . 1, 2. S t a n i s ł a w Majewski, Stemalice, g m . R a d ł ó w , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e . Ponieważ od pewnego czasu w twórczości Majewskiego b i ł . . . P r z y r z e ź b i e t o zawsze trzeba m i e ć od r a z u c a ł y p l a n , jego co się i j a k zrobi, a p o t e m trzeba strasznie u w a ż a ć i m y ś l e ć stosunek do r e l i g i i i k o ś c i o ł a , z k t ó r y m przez d ł u g i e l a t a m i a l j a k się l u d z k ą t w a r z r z e ź b i , nosy i oczy. To strasznie w a ż n e ! . . . względnie m a ł y kontakt. Mówi on: „ P i e r w s z y m k o m u n i s t ą Teraz to bardzo c h c ę w y r z e ź b i ć stworzenie ś w i a t a . J u ż m i się przeważają świecie był t e m a t y religijne, z w r ó ć m y w i ę k s z ą u w a g ę na Jezus Chrystus. z kapitalistami, burżuazją W czerwonych walczył i zginął... szatach na chodził, Przed Chrystu­ o tym nieraz śniło. B ó g t a m b ę d z i e jeszcze w ciemnościach, ale ś w i a t ł a j u ż b ę d z i e t r o c h ę na ziemi, jakie on dal. Z w i e r z ę t a sem to ludzie p i e n i ę d z y nie znali, ale k a p i t a l i ś c i j u ż b y l i , k t ó ­ b ę d ą t a m jeszcze n i e z u p e ł n i e stworzone i nie takie j a k r z y m ó w i l i , że B ó g jest n i e w i d z i a l n y (albo b u d o w a l i sobie B ę d ą w y ł a z i ć ze s k a ł , ale t y l k o t a k ta­ dzisiaj. do p o ł o w y i b ę d ą miały kie b o ż k i . . . ) i wszystko bogactwo dla siebie, n i b y dla tego boga po p i ę ć n ó g . B o dawniej wszystko pięć n ó g m i a ł o , j a k n p . ś w i n i a b r a l i . Jezus w a l c z y ł z k a p i t a l i s t a m i i m ó w i ł p r a w d ę — j a k jest n i b y cztery nogi ma, ale r y j m a p i ą t y albo k o ń n i b y cztery — a — za co go ś w i a t n i e n a w i d z i ł . I t a k dzisiaj jest! K t o m i a ł p i ę ć . Ja prawdę m ó w i , tego się nie l u b i . N o i t a k Chrystus p r z e g a n i a ł t ę bur- ż u a z j ę , t y c h k u p c ó w z k o ś c i o ł a . A p o t e m go ten jeden za 35 s r e b n i k ó w w y d a ł i o d t ą d się p o j a w i ł na świecie i n n y B ó g — pie­ se to dokładnie przemyślałem. Pod tą ziemią, co j ą B ó g stwarza ze z w i e r z ę t a m i , b ę d z i o woda, k t ó r ą B ó g w morza i r z e k i bardziej przemienia. N a skomplikowany ziemi organizm — stwarzany jest t e ż człowiek. Alo naj­ najważ­ niejsze to Z i e m i a i S ł o ń c e . B o bez t y c h d w ó c h planet nic by kościele ciągle go z b i e r a j ą , ale ż a d e n z nich ani c z ą s t e c z k i tego, na świecie nie b y ł o . . . N o i bez k s i ę ż y c a , ale ten jest z ł y ! Jak co z e b r a ł , na o d b u d o w ę W a r s z a w y nie d a ł . W y w o ż ą to p o t e m by żył, do W ł o c h , do W a t y k a n u . T a m jest w R z y m i e najbogatsze p a ń ­ bo k s i ę ż y c to z m i e n n o ś ć . J a k jest s t a r y , to źle, lepiej j a k m ł o d y , stwo na świecie. Sam b y m c h c i a ł j e c h a ć do W ł o c h i do F r a n c j i ale jeszcze lepiej idzie z p o ł ó w k i na p e ł n i ę . J a k (do Niemiec nie, bo m i N i e m c y z ę b y w y b i l i ! ) . Wszyscy się z m r ó w k i się w t e d y z ł a ż ą do m r o w i s k a , a w m a j u g r z y b y r o s n ą . . . " n i ą d z . Wszyscy zaczęli go z b i e r a ć , bić się o niego. K s i ę ż a w go z b o m b a r d o w a ć , n i m (z W a t y k a n e m — p r z y p . J . K . ) liczą i S t a n y Zjednoczone, i Polska, a n a w e t R u s k i ich s ł u c h a j ą i swoich p o s ł ó w t a m bo W a t y k a n ś w i a t e m r z ą d z i . A Ruskie zawsze s w o j ą mają politykę (w znaczeniu s w o j ą s ł u s z n ą r a c j ę — p r z y p . J . K . ) . . . się religii przed wojną w szkole u c z y ł e m . K s i ę ż a to ślą, Ja wtedy Z powyższej potrafi to by wypowiedzi wynika, Majewski wierzeniowych, wiado­ Swe przemyślenia wyraża typowymi zwrotami w i a t o w y c h albo o k r e ś l e n i a m i g w a r o w y m i . powiedziach niekiedy t r u d n o szerszy k o n t e k s t dokład­ to m o ś c i z k u r s ó w W i e d z y Powszechnej i szkolenia ideologicznego. opowiadali, n a s ł u c h a ł e m się tego, a w 46 r o k u na szkolenie ide­ ologiczne się z a p i s a ł e m , gdzie m i wszystko jeszcze raz jest n ó w , że S t a n i s ł a w u ł o ż y ć l o g i c z n ą całość w ą t k ó w p o l i t y k ę u p r a w i a l i , j a k p a r t i a dzisiaj. O ś w i ę t y c h t e ż m i w d o m u nie w y ł o ż y l i , co i j a k jest... A poza t y m j a przez całe życie zaw­ człowiek przez t r z y s t a lat wierzeń zauważyć, związanych z i e m i ą , o k t ó r y c h Majewski z lektorów oś­ Jego l o g i k ę w wy­ jeśli p o m i n i e m y np. księżycem, szerzej nie wspomina, a słońcem, których elementy do d z i ś są ż y w o t n e w r ó ż n y c h regionach Polski (w sze bardzo wiele m y ś l a ł e m i m y ś l a ł e m i to t a k , że w i e m nieraz t y m r ó w n i e ż w Warszawie na Grochowie i w R e m b e r t o w i e — więcoj niż jest w k s i ą ż k a c h — i to toraz r z e ź b i ę albo b ę d ę r z e ź ­ skąd 216 pochodzi a r t y s t a ) . Podobnie b ę d z i e , g d y przypomnimy �2 popularne ujęcia up. teorii ewolucji w broszurach Towarzys­ t w a W i e d z y Powszechnej i t p . Istnieje jednak niebezpieczeństwo, że po uwzględnieniu wszystkich z e w n ę t r z n y c h c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h pogląd i logikę Poza t y m i s t a ł y m i k a n o n a m i d o b o r u odpowiedniego drew­ na Majewskiego, stracilibyśmy z na oczu wyrzeźbienia określonego forma r z e ź b ulega ciągłej świato­ naszych do elementu Zdaje sobie z tego s p r a w ę Majewski ci w ich p e ł n i e j s z y m synkretyczne m y ś l e n i e p r o w a d z i do s t a n o w i ł a dla niego n a j w a ż n i e j s z y Tak i m ó w i , że r z e ź b i ł twarze p ł a s k i e , a. dopiero ostatnio nabiera jego osobisty stosunek do ś w i a t a , a doszli do w n i o s k u , że jego prac e k l e k t y c z n y c h . kompozycji, sama ewolucji. modelowaniu". Ta punkt „dawniej umiejętnoś­ część r z e ź b y w całej zawsze kompozycji j e d n a k nie jest, o c z y m ś w i a d c z ą r z e ź b y Majewskiego, refleksje i do jej p r a w i d ł o w e g o odwzorowania p r z y w i ą z y w a ł i p r z y w i ą ­ nad ś w i a t e m oraz jego w ł a s n a interpretacja celów i s p o s o b ó w , zuje o g r o m n ą w a g ę . Twarze ludzkie r z e ź b i ł zawsze w n a j w i ę k s z y m w jakich tworzy. skupieniu, ptaki milcząco, i kwiaty, w samotności. Natomiast gdy bardzo l u b i r o z m a w i a ć , ż a r t o w a ć , robi np. opowiadać, p o p i s y w a ć się s p r a w n o ś c i ą s w y c h r ą k i s o l i d n o ś c i ą w w y k o n a ­ Warsztat rzeźbiarski n i u prac. W y k o n u j ą c p ł a s k o r z e ź b y , Majewski stara się o s i ą g n ą ć m o ż ­ T r w a ł y w y g l ą d z a p e w n i a j ą r z e ź b i e takie farby, k t ó r e , zda­ liwie d u ż ą t r w a ł o ś ć prac, d ą ż y t e ż do m o ż l i w i e czytelnego uka­ n i e m Majewskiego, m a j ą z a p e w n i ć i m p r z e t r w a n i e p o n a d t r z y s t a zania w n i c h kosmosu oraz p r a w d y historycznej. l a t , czyli t y l e , ile ż y ł b y c z ł o w i e k , g d y b y nie Dlatego n i e k t ó r e f i g u r y wykonuje z określonego gatunku Sposób przyrządzania farb jest t a j e m n i c ą istniał Księżyc. Majewskiego. Wia­ drzewa. T a k na p r z y k ł a d k r z y ż e i p t a k i r z e ź b i zawsze z w i ą z u , domo t y l k o , że u ż y w a trzech k o l o r ó w — farb p r o d u k c j i fran­ p o n i o w a ż , j a k t w i e r d z i , jest to najtrwalsze drzewo, k t ó r e cuskiej — które p ę k a i nie m a k w a s ó w p o w o d u j ą c y c h z m i a n ę k o l o r u raz ż o n y c h farb. Jest to wprawdzie m a t e r i a ł t w a r d y , nio poło­ najtrudniej­ maksoli białej, m o ż n a k u p i ć w sklepie. I n n e f a r b y „ r o b i " sam, wodoodporną wykonywaniu naturalny (,,które muszą mieć twarde dzioby") i k r z y ż y , k t ó r e p o w i n n y p r z e t r w a ć w i e k i w nie zmienionej pos­ taci. nasycając m i ę d z y i n n y m i ż y w i c ą , co — j a k s ą d z i — zapewnia szy do r z e ź b i e n i a , lecz stosowanie go u w a ż a za konieczne p r z y ptaków czerwonej i p o m a r a ń c z o w e j , o s ł o n ę , niszczy k o r n i k i , a zarazem daje m i ł y zapach ż y w e g o Chrystus musi mieć „autentyczną" koronę i drzewa. F a r b y stosuje p ó ł m a t o w e , n i m i p o k r y w a tw'arze i ręce r z e ź b lub m a t o w e , k t ó r y m i maluje p o z o s t a ł e części k o m p o z y c j i . Natomiast je rzeźbom u ż y w a natomiast farb b ł y s z c z ą c y c h , n p . olejnych, bo Nic uważa, - z p r a w d z i w y c h cierni g ł o g u , k t ó r e g o kolec zbiera że nic t a k się na świecie nie b ł y s z c z y , t y l k o niekiedy woda w Majewski JJO miedzach. Z kolei s t r a ż a k musi m i e ć solidny pasek s ł o ń c u lub k s i ę ż y c u , a tego dotychczas nie r z e ź b i ł . M a t i p ó l r n a t , do h e ł m u , a więc w y k o n a n y z twardego drzewa — d ę b u , c h o ć j a k i m się p o s ł u g u j e , jest więc p r a w d z i w y m p o w o d e m do d u m y c a ł a figura dla cierniową jest z b i a ł e j lipy.- Majewskiego, k t ó r y uważa, że t y l k o dzięki tym farbom 227 �И. 3. St. Majewski, Los człowieka na wsi, drewno polichrom. wym. 4 5 x 7 0 om. Problematyka prac m o ż o u z y s k a ć głębsze i ciekawsze efekty ś w i e t l n e . K z e ź b y swoje przeznacza b o w i e m do o g l ą d a n i a p r z y s z t u c z n y m ś w i e t l e ż a r ó w ­ rzeźby po­ w j a k i m z o s t a ł y przygotowane i u ż y t e w warsztacie), w k t ó r y m jedyncze, s ł u p k o w e , bo, j a k t w i e r d z i , nic m o ż n a na n i c h po­ ostry p ó l m a t nabiera s z c z e g ó l n e g o blasku, ł a g o d n i e j ą natomiast k a z y w a ć w pełni ruchu i zachodzących k o w y m w mieszkaniu (a więc p r z y t a k i m s a m y m oświetleniu, charakterystyczno dla prac Majewskiego ostre zestawienia barw. K o l o r y m u s z ą b y ć , zdaniem a r t y s t y , intensywne, bo t y l k o Ostatnio Wyjątek Majewski coraz stanowi t u rzadziej wykonuje Chrystus ( t y p u zmian. ,,Frasobliwy"), takie i s t n i e j ą w przyrodzie, a ich odpowiedni d o b ó r w k o m p o ­ t y s t y , m o ż o b y ć ona przedstawiona w olbrzymiej zycji z w i ą z a n y jest c z ę s t o z o ś w i e t l e n i e m , jakie m i a ł o t ó w — jako myślący, w sytuacji, k t ó r ą rzeźbi. Np. Ostatnia 2, Wieczerza miejsce odbywa wieczorem p r z y sztucznym o ś w i e t l e n i u s t o ł u . Poza t y m się same k o l o r y m a j ą t e ż niekiedy znaczenie symboliczne. N p . : biel — któ­ rego p o s t a ć s i e d z ą c ą r z e ź b i a r t y s t a d o ś ć c z ę s t o , bo w e d ł u g Również w zmartwiony, cierpiący większych kompozycjach itd. postacie Chrystusa są najczęściej z a m y ś l o n e , a o c z y m one m y ś l ą , ma n a m kierunek ich w z r o k u , np. w Ukrzyżowaniu ar­ ilości warian­ mówić ptaszek, k t ó r y w y ­ — oznacza ś m i e r ć (szata Chrystusa na k r z y ż u i podczas zmar­ c i ą g a kolec z k o r o n y cierniowej, p a t r z y na Chrystusa, a Chrys­ t w y c h w s t a n i a ) , c z e r w i e ń —• k o m u n i z m i ogień (szata C h r y s t u ­ tus podnosi głowę i s p o g l ą d a na Boga Ojca, k t ó r y p a t r z y sa za ż y c i a ) , c z e r ń — noc, zieleń — z i e m i ę , kolor n i e b i e s k i — n i e b o , Syna. ale t e ż i w o d ę . Chrystus jest dla Majewskiego tal-: samo h i s t o r y c z n ą posta­ N a d k o m p o z y c j ą p ł a s k o r z e ź b y Majewski m y ś l i p r z e w a ż n i e d ł u g o , czasem o swoich p i a n y c h k o m u ś opowiada i obserwuje, j a k na nie reaguje s ł u c h a c z , c h o ć , j a k t w i e r d z i , w t w o r z e n i u n a j w i ę c e j p o m a g u m u sen w nocy, a t o , co m u się w y ś n i , r z e ź b i w drzewie. N a l e ż y t u d o d a ć , że Majewski od k i l k u l a t sypia na d o b ę 3—-4 godziny, w t y m p r z e w a ż n i e j e d n ą g o d z i n ę po południu, r e s z t ę zaś czasu p o ś w i ę c a r z e ź b i e n i u , c z y n i to p r z y t y m w za­ w r o t n y m tempie, np. w czasie p ó ł t o r a lub d w ó c h d n i w y k o n u j e p ł a s k o r z e ź b ę wielkości na 120 cm na 80 cm. cią, j a k L e n i n , a obu stara się p r z e d s t a w i ć zgodnie z prawdą h i s t o r y c z n ą " . Zdaniem a r t y s t y Chrystus nosił zawsze c z e r w o n ą 5 s z a t ę , gdy siedział i r o z m y ś l a ł lub cierpiał za ś w i a t . N a t o m i a s t L e n i n codziennie c h o d z i ł u b r a n y na czarno i b y ł przedstawiany na s t o j ą c o lub w r u c h u , i w e d ł u g tej konwencji r z e ź b i ł go M a ­ j e w s k i . Poza t y m dla obu postaci a r t y s t a ż y w i s z c z e g ó l n y sza­ cunek i p o d k r e ś l a , że L e n i n jest nasz (ziemski — p r z y p . J . K . ) , a Chrystus jest B o g i e m . Najlepiej jednak umiłowanie Majewskiego do wiernego odzwierciedlenia p r a w d y historycznej obrazuje jego d u ż a Z a n i m j e d n a k a r t y s t a zabierze się do r z e ź b i e n i a , r o b i naj­ pozycja Obrona Częstochowy. kom­ A u t o r rezygnuje w niej z efektow­ pierw o ł ó w k i e m rysunek p r z y s z ł e j k o m p o z y c j i na papierze (prze­ nego w y o b r a ż e n i a klasztoru j a s n o g ó r s k i e g o w obecnej postaci, w a ż n i e o w y m i a r a c h 10 cinX ]() cm), a n a s t ę p n i e na p o n i e w a ż d o w i e d z i a ł się, że w momencie o b l ę ż e n i a C z ę s t o c h o w y 4 w k t ó r y m potem rzeźbi . 218 drewnie, przez S z w e d ó w klasztor i kościół w y g l ą d a ł y o wiele s k r o m n i e j , �i na podstawie z d j ę ć ze starego s z t y c h u u s i ł o w a ł odtworzyć stronie — na tle jasnego nieba. W w i e l u k o m p o z y c j a c h sferycz- jego d a w n y k s z t a ł t . T a d b a ł o ś ć o w i e r n o ś ć i p r a w d ę h i s t o r y c z n ą n o ś ć zaznaczona jest toż silnie w poziomach. W t y m s a m y m nie p r z e s z k o d z i ł a Raju m u jednak wyrzeźbić części ż o ł n i e r z y bro­ n i ą c y c h Jasnej G ó r y w m u n d u r a c h p o l s k i c h z w r z e ś n i a 1939 r o k u . S t a ł o się t a k b y ć m o ż e dlatego, że n i k t w p o r ę nie zwrócił m u na t ę p o m y ł k ę u w a g i . Prawdopodobnie jest to więc niezamierzony, c h o ć nie m o ż n a w y k l u c z y ć , że Majewski błąd zrobił w najniższej sferze ziemi i podziemiach ż y j ą p o w y ż e j , w drugiej sferze, z n a j d u j ą zwierzęta, się ludzie, r o ś l i n y , ptaki, drzewo dobrego i złego oraz w ą ż - d i a b e ł ( k t ó r e g o część ogona znajduje się na ziemi). N a j w y ż e j u k a z a n y jest B ó g Ojciec w jasnych o b ł o k a c h , p o bokach k t ó r e g o nieco n i ż e j świeci księ­ go specjalnie (choć b y ł na f i l m i e „ P o t o p " i o g l ą d a ł r y c i n y stro­ ż y c i słońce. W t o n s p o s ó b dochodzimy do trzeciej sfery, czyli j ó w z t a m t y c h c z a s ó w ) , bo t y l k o w m u n d u r a c h ż o ł n i e r z y p o l ­ nieba, k t ó r e m u z w y k l e wicie miejsca p o ś w i ę c a Majewski w swoich skich z 1939 r o k u w y o b r a ż a ł sobie najlepiej i d e a ł rycerza o b r o ń - pracach. N i e k i e d y t a trzecia sfera odpowiada w k o m p o z y c j a c h су.- wielkości d w ó c h p o z o s t a ł y c h lub jest nawet o wiele 6 Poza tym w większości swych o tematyce religijnej) Majewski kompozycji stara się u k a z a ć (szczególnie najważniejsze elementy kosmosu, j a k i e b y ł y obecne w przedstawionej sytua­ c j i . Umieszcza je od razu w odpowiednich strefach o b r a z o - r z e ź b lub rzeźb i dzięki temu p o r z ą d k u j e p r z e d s t a w i o n ą rzeczywis­ t o ś ć w e d ł u g swojej w i z j i ś w i a t a . I t a k n p . s t r a ż a k g a s z ą c y p o ż a r stoi n a p ó ł k u l i podzielonej na t r z y c z ę ś c i : pierwsza część — np. w Ukrzyżowaniu. jest j u ż właściwie w niebie, a ś w i a t l u d z k i k o ń c z y się u p o d n ó ż a krzyża. woda. Sam strażak stoi na zielonej ziemi, trąbi t r ą b k ą w powietrze, a s i k a w k ą przenosi w o d ę p o n a d s t r e f ą ziemi znajdujących d y n a m i z m k ł ę b i ą c y c h się się na niej postaci m ó w i ą n a m o n a s t r o j u , j a k i panuje na obrazie i n i e k i o d y o aprobacie lub dezaprobacie B o ż e j w z g l ę d e m takiego czy innego zjawiska, k t ó r o p ł a s k o r z e ź b a przedstawia. W nad licznych Chrystusem Niekiedy tylko do strefy ognia. Strefa niebieska, jej kolor, obłoków lub statyka —czerwona, t o ogień, d r u g a — z i e l o n a , to ziemia, a t r z e c i a — n i e ­ bieska, t o większa, W o b r a z o - r z e ź b i e tej Chrystus na k r z y ż u na górne scenach Drogi Krzyżowej Majewskiego niebo c h m u r z y się i pała. specyficznym blaskiem. wysokości postaci p a r t i o nieba l u d z k i e j panuje są jaśniejsze. W ciemność, Ukrzyżowaniu a na w y s o k o ś c i c i a ł a Chrystusa nieco się r o z w i d n i a i na,d k r z y ż o m J a k w i ę c w i d a ć , wszystkie cztery ż y w i o ł y : powietrze, zie­ m i a , woda i ogień s ą w j e d n y m momencie przez s t r a ż a k a po­ ruszone. Tak bowiem wyglądał strażak w czasach młodości r z e ź b i a r z a , i t a k go sobie, zdaniem Majewskiego, w ó w c z a s wszys­ cy w y o b r a ż a l i i m a l o w a l i , bo w t a k i m ujęciu w i d z i e l i „ w i e l k o ś ć " s t r a ż y ogniowej, a w k t ó r y m m y m o ż e m y d o p a t r z e ć się wszech z w i ą z k u czterech p i e r w i a s t k ó w kosmosu. w b i e l i o b ł o k ó w w y l a n i a się p o s t a ć Boga Ojca. W pierwszych wersjach Zmartwychwstania Chrystus unosi się n a d grobem w gronie a n i o ł ó w na tle bezgwiezdnej, z u p e ł n i e ciemnej nocy ( „ p o n i e w a ż t a k a w ł a ś n i e noc p a n o w a ł a n a d ś w i a t e m . . . " ) . J e d n a k w n a s t ę p n e j wersji Chrystus i a n i o ł y p o j a w i a j ą się na, tle szarego cego g w i a z d a m i , k t ó r y c h jest tak r w ówczas Zmartwychwstania, nieba, świecą­ wiele, że w y c h o d z ą one na są wewnę­ r a m y obrazu. W ten s p o s ó b nie t y l k o a n i o ł y , ale i g w i a z d y trznie orientowane w z g l ę d e m osoby centralnej, k t ó r e j strony: m a j ą z a p o w i a d a ć n i e b i a ń s k i ś w i a t , mocno a b s o r b u j ą c y W s z y s t k i e r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y Majewskiego p r a w a i lewa o d p o w i a d a j ą prawej i lewej stronic obrazu (a nie 7 obserwatora) . Artysta łączy też w niektórych osoby z p o r a m i d n i a , p o g o d ą , który wyobraża wypędzenie kompozycjach c i a ł a m i niebieskimi. W pierwszych r o d z i c ó w Raju, z raju, po myśle­ nie a r t y s t y . Z niebem nierozerwalnie k o j a r z ą się postacie anio­ łów, k t ó r e r z e ź b i d o ś ć c z ę s t o , lecz w k t ó r e do k o ń c a me w i e r z y . . . Twierdzi on, że dorabia a n i o ł o m s k r z y d ł a „ d l a n a r o d u " , wszyscy bardziej rozumieli, że chodzi t u o m i e s z k a ń c ó w aby nieba, lewej, „ g o r s z e j " stronie B o g a Ojca znajduje się kobieta na tle k t ó r z y nie p ł o d z ą , nie r o z m n a ż a j ą s i ę , bo do nieba m o ż n a się ciemnego nieba — nocy, na k t ó r y m widnieje k s i ę ż y c . N a t o m i a s t t y l k o d o s t a ć (a nio m o ż n a w n i m u r o d z i ć ) . W niebie jest dobro, A d a m przedstawiony z o s t a ł p o d s ł o ń c e m , po „ d o b r e j " , prawej j a s n o ś ć , a na ziemi zło ( i nieraz dobro). S ą na niej konieczne I I . 4. St. Majewski, Ostatnia Wieczerza, drewno p o l i c h r o m . �О 5 St. M a j e w s k i ; I I . 5 Droga krzyżowa (ze ś w . Franciszkiem); i l , 6, Droga, Krzyżowa (ze św, W e r o n i k ą ) ; i l . 7. Baj, w y m . 7 5 x 8 5 c m . « 7 �„pory*' niebie zwierząt, jest tp roślin, aby wszystko niepotrzebne. Owe ż y ł o . podczas gdy dwójki są w nierozerwalnym s k ł a d n i k i e m ż y c i a , alo i s ą na ziemi p o w o d e m zla, grzechów. i 2. Grzech pierwszych r o d z i c ó w -—- . . p a r y " w R a j u (upadek c z ł o w i e k a ) To dzięki E w i e , zdaniem Majewskiego, z g r z e s z y ł A d a m , a p o t e m w sprzeczce o ż o n ę zabił K a i n A b l a , a nie, j a k m ó w i B i b l i a , z p o w o d u ofiar c i a ł o p a l n y c h . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą tego zda­ i 3. W y p ę d z e n i e pierwszych r o d z i c ó w — , , p a r y " z R a j u (ponowne p o r z ą d k o w a n i e .świata przez Boga) rzenia b y ł o — t w i e r d z i — że A d a m i E w a m i e l i dzieci nie do p a r y , czyli więcej c h ł o p c ó w niż d z i e w c z ą t (a na ziemi z d a r z a j ą się i „pary" 4. Grzech K a i n a z p o w o d u bardzo rzadko j e d n o s t k i , k t ó r e nic m u s z ą ż y ć do p a r y i są szczęś­ ( p o n o w n y upadek c z ł o w i e k a ) liwe). Sam a r t y s t a u w a ż a , że ożenił się, bo ż o n a m u b y ł a potrzebna Cykl boski do pomocy, lecz teraz, j a k o r z e ź b i a r z , n i g d y b y się nie ożenił, 1. Narodzenie Boga j a k o j e d n o s t k i bo jest samowystarczalny. Ziemia, kobieta, płodność — to jego zdaniem zlo. Niebo z a ś — to szczęśliwość wieczna, c z y s t o ś ć i przebywa­ nie w pobliżu Boga. B y ć swe kompozycje może dlatego S t a n i s ł a w o tematyce religijnej ujmuje w 1 2. M ę k a i ś m i e r ć Chrystusa — R ó g j a k o j e d n o s t k a l u d z k a Majewski dwa jakby (podniesienie c z ł o w i e k a z u p a d k u , odkupienie) o d r ę b n e , lecz z w i ą z a n e z z i e m i ą lub niebem cykle t e m a t y c z n e : i 3. Z m a r t w y c h w s t a n i e i p o b y t Chrystusa na pierwszy c y k l (ludzki) — od stworzenia ś w i a t a do grzechu K a ­ i n a — u k i e r u n k o w a n y k u ziemi oraz drugi c y k l (boski) od N a r o ­ dzenia Chrystusa do W n i e b o w s t ą p i e n i a — ukierunkowany w n i c h g r u p y tematyczne m o ż n a b y ziemi (ostateczne u p o r z ą d k o w a n i e ś w i a t a przez Boga) ku I 4. W n i e b o w s t ą p i e n i e r o d z i n y — czyli Boga i zbiorowości ś w i ę t y c h niebu. Występujące ludzkiej (ponowne p o r z ą d k o w a n i e ś w i a t a przez Boga) właściwe zapisać (szozęśliwość wieczna) w czterech fazach: Tylko Cykl ziemski 1. Stworzenie ś w i a t a — „stworzenie miast par" przedstawiających mieszkańców Ziemi wszyscy z a s t y g a j ą w pewnych stałych pozach. Duch ś w i ę t y , a n i o ł y , i p t a k i r o z k ł a d a j ą s k r z y d ł a , a B ó g Ojciec, Chrys­ ( p o r z ą d k o w a n i e chaosu przez Boga) tus U k r z y ż o w a n y i Z m a r t w y c h w s t a ł y — ręce. D l a t e g o m o ż n a l St. M a j e w s k i : i l . 8. Ukrzyżowanie, w rzeźbach c h a r a k t e r y s t y c z n a jest ciągła z m i e n n o ś ć , r u c h . W niebie n a t o ­ drewno p o l i c h r o m . ; i l . 9. Zmartwychwstanie 8 (jedna z pierwszych wersji), drewno polichromowane 9 221 �I I . 10, 11. St. Majewski, Obrona Jasnej Góry (całość i f r a g m e n t ) , drewno p o l i c h r o m , wys. 140 cm, podstawa 77 x 92 c m . 11. 12. R z e ź b y St. Majewskiego: Chrystus myślący, Chrystus z baranem oraz Krzyż z Ostatnią Wieczerzą. I I . 13. St. Majewski i n t e r p r e t u j e znaczenie b e l k i poziomej w Krzyżu z Ostatnią Wieczerzą . 6 11 �I 223 �p o w i e d z i e ć , żc j e d y n ą p o s t a c i ą , k t ó r a stoi na pograniczu ś w i a t a r VV t w ó r c z o ś c i Majewskiego m o ż n a się więc d o p a t r z e ć za­ ziemskiego i pozaziemskiego jest Chrystus, k t ó r y j a k o człowiek równo wpływów pochodzących chodzi po ziemi, i t a k jest w y o b r a ż a n y , lecz od czasu do czasu nego g o t y k u , j a k i wschodniej i k o n y , a t a k ż e ś m i a ł e j kolorys­ z płaskorzeźb i obrazów póź­ jego f i g u r y t y p u „ F r a s o b l i w y " z a s t y g a j ą w n i e r u c h o m y c h po­ t y k i , k t ó r e j n a u c z y ł się m a l u j ą c afisze i dekoracje na akademio zach i p r z y p o m i n a j ą postacie n i e b i a ń s k i e (choć s i e d z ą na pierwszomajowe. ziemi i r ę c e ich są opuszczone). D r o g a do nieba wiedzie przez k r z y ż . N a j p e ł n i e j da się na ten t e m a t a r t y s t a w Krzyżu wypowia­ z Ostatnią D o prawie p o ł o w y w y s o k o ś c i k r z y ż a k a ż d y m o ż e wejść po z ł o t e j drabinie, k t ó r a wiedzie prosto do g o r e j ą c e g o serca Jezusa — m i ­ łości b o ż e j . M o ż n a dojść t y l k o d o t ą d i t a m się z a t r z y m a ć . Lecz ci, k t ó r z y c h c ą w e j ś ć w y ż e j , b ę d ą musieli p r z e j ś ć przez b e l k ę p o z i o m ą , czyli n o w y kościół, p o w s t a ł y podczas Ostatniej W i e ­ czerzy. Jest t a m osobiście Chrystus, k t ó r y b ł o g o s ł a w i i dzieli swoje ciało pod p o s t a c i ą chleba m i ę d z y swoich u c z n i ó w i wska­ zuje p r a w ą r ę k ą na Boga Ojca i D u c h a Św., k t ó r z y u n o s z ą się nad n i m na tle g w i a ź d z i s t e g o nieba, na k o ń c u pionowej belki krzyża. pierwotnych m i a ł s t a ć na koncepcji górze między Majewskiego, drzewami, ponieważ ten — krzyż zdaniem a r t y s t y — sam b y ł zrobiony z drzewa i b y ł n a j w y ż s z y m drzewem. t y m k r z y ż e m m i a ł y s t a ć czy t e ż p r z e c h a d z a ć się f i g u r k i l u d z i i ś w i ę t y c h . W p e w n y m momencie realizacji swych p l a n ó w artysta przeraził sam 1 Por. Ludowa Twórczość, Artystyczna na Opolszczyźnie, K a t a l o g w y s t a w y , Stowarzyszenie T w ó r c ó w L u d o w y c h , O d d z i a ł w O p o l u , Opole 1976, s. 32—33. W 1973 r o k u Majewski w z i ą ł u d z i a ł w p i e r w s z y m kon­ kursie na o p o l s k ą r z e ź b ę l u d o w ą . P r z y w i ó z ł w ó w c z a s dwa­ d z i e ś c i a t r z y prace. O d r ę b n y wyraz t y c h r z e ź b z a s k o c z y ł w ó w ­ czas o r g a n i z a t o r ó w k o n k u r s u , o c z y m pisze H a l i n a J a k u b o w s k a [ w : ] Współczesna rzeźba ludowa, K a t a l o g w y s t a w y p o k o n k u r ­ sowej, M u z e u m Ś l ą s k a Opolskiego w Opolu, Opolska Spółdziel­ nia P r a c y P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y s t y c z n e g o „ C e p e l i a " w Opolu, Opole 1974, s. 8, 16—17 C e n t r a l n ą p o z y c j ę p r z y obficie z a s t a w i o n y m stole zaj­ muje Jezus Chrystus, po k t ó r e g o prawej stronie siedzi u l u b i o n y u c z e ń — Jan bez b r o d y , a po lewej — zły k r ó l P i ł a t . Judasz jest w tej k o m p o z y c j i umieszczony oddzielnie, z prawej s t r o n y s t o ł u , j a k o j e d y n a figura s t o j ą c a . T r z y m a on w r ę k u p i e n i ą d z — nowego boga, za k t ó r e g o s p r z e d a ł Chrystusa. N a l e ż y z a z n a c z y ć , że S t a n i s ł a w Majewski r o b i ą c dup­ l i k a t wykonanej j u ż k i e d y ś r z e ź b y czy szkicu na papierze, zaw­ sze zmienia p r z y n a j m n i e j s z c z e g ó ł y k o m p o z y c j i . Poza t y m szkicowość rysunku bywa niekiedy c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą całej k o m p o z y c j i , bo nie o s z c z e g ó ł y w niej chodzi — j a k twier­ dzi a r t y s t a — lecz o jej p l a n , k t ó r y zawsze m a w głowie. Podczas pierwszych r o z m ó w z Majewskim m o ż n a ulec z ł u d z e n i u , że jego p o g l ą d y i m y ś l i s ą oderwane o d siebie, a interpretacje prac zmienne i nie p o w i ą z a n e ze s o b ą . Dopiero po k i l k u d ł u ż s z y c h i s k r z ę t n i e n o t o w a n y c h r o z m o w a c h okazujo się, że t a k nie jest, i a r t y s t a w c i ą ż powraca do t y c h samych te­ m a t ó w oraz i n t e r p r e t a c j i , c h o ć zmienia m n i e j istotne szczegóły. Podobne b ł ę d y czy raczej b r a k i konsekwencji faktogra­ ficznej da się t e ż z a u w a ż y ć w pracach Majewskiego o tematyce religijnej. N p . raz w scenie z Drogi Krzyżowej p o j a w i a się św. Franciszek ( g o r ą c e serce) obok Chrystusa ( g o r e j ą c e g o serca). N a t o m i a s t w jednej k o m p o z y c j i Ostatniej Wieczerzy P i ł a t siedzi po lewej stronie Chrystusa, c z y l i w miejscu, k t ó r o w i n n y c h u j ę c i a c h Ostatniej Wieczerzy r e z e r w o w a ł dla Judasza, zgodnie z k l a s y c z n ą i k o n o g r a f i ą tej sceny. W t y m w y p a d k u t w ó r c a o d s t ą p i ł od starego schematu, p o n i e w a ż chciał p o k a z a ć Judasza j a k o tego, k t ó r y przeciwstawia się B o g u , z p i e n i ę d z m i w r ę k a c h , za k t ó r e z o s t a ł sprzedany Jezus. Zdaniem artysty, większość obrazo-rzeźb zaprojek­ t o w a n a jest t a k , aby o g l ą d a j ą c y je p a t r z y ł na nie z d o ł u lub z w y s o k o ś c i w z r o k u postaci l u d z k i c h na n i c h w y r z e ź b i o n y c h . M ó w i o n : „ C h r y s t u s s i e d z i a ł na ś r o d k u . B ł o g o s ł a w i ł on i p r z e m i e n i a ł chleb, k t ó r y uczniowie jego p o d a j ą sobie po pra­ wej stronie. T a m t e ż jest J a n Ewangelista, ten jeden, co cho­ dził bez b r o d y , dalej J a k u b , P i o t r , Szymon, G a w e ł , D a w i d , k t ó r y podaje jeszcze dalej p r z e m i e n i o n y chleb... Po lewej stro­ nie Chrystusa z a s i a d a j ą : Judasz I s k a r i o t a i i n n i m n i e j znani a p o s t o ł o w i e . (...) Chrystus b y ł z r o d u ż y d o w s k i e g o i j a k o j e d y n y ze swego grona m i a ł w ą s y , b r o d ę i włosy b r ą z o w e , a c h o d z i ł w czerwonych szatach, p o n i e w a ż b y ł p i e r w s z y m na świecie ko­ m u n i s t ą . A gdy go Ż y d z i p r z e ś l a d o w a l i , u c i e k ł do A f r y k i i t a m z n a l a z ł najlepszych p r z y j a c i ó ł — E g i p c j a n . Jogo a p o s t o ł o w i e b y l i j e d n a k r ó ż n e g o pochodzenia. Ci, co m a j ą czarne b r o d y i w ł o s y , są A r a b a m i . W b i a ł y c h czapkach c h o d z ą Egipcjanie, bo t a m w Afryce jest bardzo g o r ą c o . . . W niebieskich natomiast m i e s z k a ń c y p ó ł n o c y — R z y m i a n i e (gdzie b y ł o bardzo zimno) i k t ó ­ rzy prowadzili wojnę z Ż y d a m i " . S t a n i s ł a w Majewski l u b i o p o w i a d a ć o ź r ó d ł a c h , k t ó r o i n ­ s p i r u j ą jego t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą , bo — j a k t w i e r d z i — wszyst­ kie o g l ą d a n e kompozycje i n n y c h a u t o r ó w , k t ó r e m u odpowia­ d a j ą , m u s i na nowo p r z e m y ś l e ć i po swojemu z a p r o j e k t o w a ć i w y k o n a ć . B y w a t e ż , że i n s p i r u j ą c e g o d z i e ł a ( k t ó r e g o reproduk­ cji d ł u g o poszukuje) po p e w n y m czasie w r ę c z n i e n a w i d z i (np. Ołtarza W i t a Stwosza). Nie ł u b i t e ż z b y t wiele o g l ą d a ć na raz n p . w galerii r z e ź b y ludowej, bo u w a ż a , że wszystko m o ż e się m u p o m i e s z a ć i n i e ś w i a d o m i e m ó g ł b y coś z a p o ż y c z y ć od innego t w ó r c y ludowego. Jest t o jedna z k i l k u k o m p o z y c j i losu c z ł o w i e k a , k t ó r o r ó ż n i ą się m i ę d z y s o b ą przede w s z y s t k i m częścią ś r o d k o w ą , n p . „ z a c h ó d s ł o ń c a " , „ p r a c e gospodarcze" i t d . 2 3 Według Pod P R Z Y P I S Y Wieczerzą. krzyż z się j e d n a k tego p r o j e k t u omówionymi wyżej płaskorzeźbami, b a ł się zasadniczego p y t a n i a o g l ą d a j ą c y c h d z i : , , W j a k i s p o s ó b ci z d o ł u t r a f i ą t a m Twierdzi jednak, że „obecnie i wyrzeźbił tylko ponieważ tę kompozycję na lu­ górę?". kompozycję krzyża widzi nieco inaczej i p r z y n a s t ę p n e j p r ó b i e jego w y r z e ź b i e n i a przed­ s t a w i go i n a c z e j . . . " T w ó r c a i odbiorcy Szybko jednak s ł a w a jego prac przekro­ c z y ł a granice jednej wsi i ludzie z pobliskiej i dalszej okolicy zaczęli z a m a w i a ć u niego r z e ź b y , g ł ó w n i e o tematyce religijnej. Po p e w n y m czasie z a i n t e r e s o w a ł a się n i m „ C e p e l i a " , a p o t e m B i u r o H a n d l u Zagranicznego „ D e s a " , w k t ó r e j do dzisiaj sprze­ daje d u ż o s w y c h prac. B r a ł r ó w n i e ż u d z i a ł w w i e l u k o n k u r s a c h i w y s t a w a c h s z t u k i ludowej w Polsce, a r z e ź b y jogo b y ł y ekspo­ nowane w Berlinie Stanisław Z a c h o d n i m na Majewski mówi, 5 6 Majewski pierwsze swe r z e ź b y w y k o n y w a ł dla siebie i dla swoich n a j b l i ż s z y c h . 4 wystawie „Cepelii". że prace jego są adresowane 7 8 przede w s z y s t k i m „ d o n a r o d u " , k t ó r y b ę d z i e k i e d y ś z i c h p o w o d u ś m i a ł się i p ł a k a ł , i dlatego wiele rzeczy m u s i w n i c h d a ć w s p o s ó b t r a d y c y j n y , „ b a r d z i e j legendarny". wykła­ Największej jednak p r a c y swego ż y c i a a r t y s t a jeszcze nie w y k o n a ł i ciągle pozostaje ona w sforze p r o j e k t ó w , o k t ó r y c h zakazuje mówić i p i s a ć ( p o n i e w a ż „ j e s t — j a k t w i e r d z i — c z ł o w i e k i e m bardziej sekretnym"). R z e ź b i a r z najczęściej pilnie s ł u c h a uwag o d b i o r c ó w , z k t ó ­ r y m i p i e r w o t n i e raczej się nie zgadza, lecz p ó ź n i e j częściowo realizuje z g ł o s z o n e p o s t u l a t y . L u b i t e ż d y s k u t o w a ć na temat swoich dotychczasowych prac, i n t e r p r e t o w a ć ich t r e ś ć i p o d a w a ć ź r ó d ł a , jakie i n s p i r o w a ł y go do takiej czy innej I t a k np idea Losu człowieka 10 pochodzi, zdaniem a r t y s t y , z nie­ mieckiego X I I I - w i e c z n e g o obrazu, k t ó r e g o d o m u jego r o d z i c ó w światową. Wieczerzą Natomiast w 9 kompozycji . oleodruk wisiał R e m b e r t o w i e jeszcze przed pomysł stworzenia Krzyża z I w wojną Ostatnią pochodzi z r e p e r t u a r u telewizyjnego, w k t ó r y m po­ k a z y w a n o o d k r y t ą i k o n ę z okolic M o s k w y . A u t o r jej b y ł nie­ znany, co z a c h ę c i ł o Majewskiego do p o d j ę c i a i r o z w i n i ę c i a te­ m a t u . ( „ J a k się n i k t nie p o d p i s a ł , to trzeba b y ł o to z r o b i ć i p o d ­ pisać"). Natomiast przesłanką do wyrzeźbienia Ukrzyżowania 9 1 0 z ptakiem b y ł a ilustracja zamieszczona w niemieckiej religijnej, k t ó r ą artysta oglądał w książce młodości. Fot.: Autor — il. 1—8, 5—15; J . Świderski — il. 4. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74ec61043b4c1dc7e04ec08ac0eb2545.pdf d23502f6d3f81e38e5f41c4410fd1638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:822 Title A name given to the resource Struktury elementarne i współczesne zmiany zwyczajów dotyczących małżeństw (przykład polski) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kutrzeba-Pojnarowa, Anna; Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA STRUKTURY ELEMENTARNE I WSPÓŁCZESNE ZMIANY ZWYCZAJÓW DOTYCZĄCYCH MAŁŻEŃSTWA (przykład polski) I Studia d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h są w Polsce tak dawne, j a k studia nad k u l t u r ą c h ł o p s k ą i k u l t u r ą n a r o d o w ą w ogóle. W y d a j e się, że d u ż a i l o ś ć m a t e r i a ł ó w , obecnie ewidencjonowa­ n y c h , m o ż e z a i n t e r e s o w a ć ze w z g l ę d ó w p o r ó w n a w c z y c h badacza i n n y c h k r a j ó w europejskich. T r u d n o ś ć w y k o r z y s t a n i a i s t n i e j ą c e g o m a t e r i a ł u polega na jego f r a g ­ mentaryczności i niedokładności wielu opisów. Najściślejsze są m a t e r i a ł y zawarte w opracowaniach k o ń c a w i e k u X I X po okres I w o j n y i n a s t ę p n i e w okresie P o l s k i Odrodzonej po r. 1918 do k o ń c a lat trzydziestych, k i e d y nie t y l k o gromadzono ź r ó d ł o w e opisy, ale p o d j ę t o r ó w n i e ż szereg prac a n a l i t y c z n p - p o r ó w n a w c z y c h , w y c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h koncepcji teore­ t y c z n y c h r ó ż n y c h k i e r u n k ó w n a u k s p o ł e c z n y c h (etnologii, socjologii). B y ł y te k i e r u n k i w nauce polskiej odbiciem p r ą d ó w n a u k i europejskiej. C h a r a k t e r y s t y c z n y dla t y c h o k r e s ó w p l u r a l i z m z a i n t e r e s o w a ń i metod badawczych (do k t ó r e g o p o w r a c a m y r ó w n i e ż obecnie) oraz w y k o r z y s t y ­ w a n i e o r y g i n a l n y c h m a t e r i a ł ó w p o l s k i c h i s ł o w i a ń s k i c h , p o z w a l a ł y ( i po­ z w a l a j ą obecnie) na p o d j ę c i e p r ó b n o w e j i n t e r p r e t a c j i m a t e r i a ł ó w zasta­ n y c h oraz stawiania n o w y c h p y t a ń w prowadzonej ankiecie. S ą d z i m y , ż e m o g ą one s t a ć się naszym w k ł a d e m w europejskie badania. 1 P o c z ą t k o w o p r z e w a ż a ł a w badaniach polskich h i s t o r y z u j ą c a tendencja badawcza pod w y r a ź n y m w p ł y w e m J. Bachofena. Powodzeniem c i e s z y ł y s i ę w Polsce w X I X w . prace P. L e t o u r n e a u i E. Westermarcka. U g r u n t o ­ w a n ą p o z y c j ę ma praca F. Engelsa. O r y g i n a l n y w k ł a d p o l s k i to p r ó b y poszukiwania c e c h s p e c y f i c z n y c h polskiego ( i s ł o w i a ń s k i e g o ) ob- 1 Por. L . S t o m m a , Stan badań nad obrzędowością polską od XVIII w., „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 83-92; tenże, Rytuał w Polsce. Analiza strukturalna, tamże, s. 51-64. 6 — Etnografia Polska, 1. X X I , z. 1 połowy pokładzin �82 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA r z ę d u i z w y c z a j ó w weselnych. I d ą te poszukiwania k i l k o m a d r o g a m i i s ą podejmowane przez e t n o l o g ó w i przez h i s t o r y k ó w p r a w a . P i e r w s i k o ­ r z y s t a j ą z ankiet t e r e n o w y c h . D r u d z y s i ę g a j ą do h i s t o r y c z n y c h ź r ó d e ł pisanych i ź r ó d e ł p o r ó w n a w c z y c h . W y k o r z y s t u j ą jednak r ó w n i e ż o g ó l n e teorie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y . II P y t a n i a stawiane w dotychczasowych pracach d o t y c z y ł y dwu warstw zjawiska, obserwowanego w s p ó ł c z e ś n i e i rekonstruowanego w jego i s t o t n y c h semantycznie fragmentach o b o w i ą z u j ą c e g o r y t u a ł u ś l u b ­ nego w oparciu o r e l i k t y tego r y t u a ł u t k w i ą c e w ż y w e j s p o ł e c z n o ś c i i za­ chowane w opisie w d o k u m e n t a c h h i s t o r y c z n y c h : A . W a r s t w y archaicznej, z a c h o w a ń , z w y c z a j ó w , o b r z ę d u , i c h zatartego istotnego sensu i i c h e w o l u c j i w procesie h i s t o r y c z n y m ; B . C h a r a k t e r u i sensu z w y c z a j ó w w s p ó ł c z e s n y c h , i c h miejsca w m o ­ d e l u k u l t u r y w s i w s p ó ł c z e s n e j , nowej s t r u k t u r y i c h w s p ó ł c z e s n y c h f u n k ­ c j i . W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u p o l e m b a d a ń b y ł a r z e c z y w i s t o ś ć polska i s ł o w i a ń s k a , natomiast o g ó l n i e s f o r m u ł o w a n e w n i o s k i w y k r a c z a ł y poza konstatacje historyczne. D o t y c z y ł y p r a w i d ł o w o ś c i f u n k c j o n o w a n i a i z m i a n życia społecznego w określonych warunkach historycznych. Mogły b y ć sprawdzane na i n n y m t e ż terenie. W r o z w a ż a n i a c h dotyczących h i s t o r i i istotnych z p u n k t u widzenia prawnego części o b r z ę d u s p e c j a l n ą u w a g ę z w r ó c o n o na d o w o d y ś w i a d ­ czące o w y s t ę p o w a n i u w k r a j a c h s ł o w i a ń s k i c h ś l a d ó w m a ł ż e ń s t w a p r z e z k u p n o . D o t y c h prac n a w i ą z u j ą ostatnio studia w s k a z u j ą c e w oparciu o a n a l i z ę t e k s t u d e k r e t a ł u papieskiego z X I I I w . zawartego w zbiorze Compilatio secunda i w c z e ś n i e j s z y c h ź r ó d e ł ( A l - B e k r i ) na możliwości w y s t ę p o w a n i a u Słowian wcześniejszej niż umowa rodzin zwyczajowej f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a s p o ł e c z n i e uznanego przez d o b r o w o l n e zamieszkanie k o b i e t y w d o m u m ę ż c z y z n y . 2 3 P r z e p r o w a d z a j ą c s t r u k t u r a l n ą a n a l i z ę o b r z ę d ó w weselnych w Polsce X I X w . w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y stwierdzono, że na s t r u k ­ t u r ę p o l s k i e g o o b r z ę d u w e s e l n e g o s k ł a d a j ą się — po w y ­ ł ą c z e n i u s w a t ó w ( u m o w y p r z e d ś l u b n e j ) — n a s t ę p u j ą c e elementy: a) p o k ł a d z i n y (symboliczna ofiara), b) rozpleciny, c) oczepiny. P o l s k i o b r z ę d weselny n a l e ż y do szerszego c y k l u o b r z ę d o w e g o , o b e j m u j ą c e g o g r u p ę 4 2 W. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, L w ó w 1922; K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , Zawarcie małżeństwa przez kup­ no w polskich obrzędach weselnych, Kraków 1929. A . V e t u l a n i , Nowe źródło do historii staropolskiego prawa małżeńskiego, ..Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 6: 1952, s. 126-162. L . S t o m m a , Słowiańskie obrzędy wesełne — analiza strukturalna, maszy­ nopis w Katedrze Etnografii Uniw. Warszawskiego, 1972. 3 4 �STRUKTURY ELEMENTARNE 83 o b r z ę d ó w ( r o d z i n n y c h i dorocznych) z w i ą z a n y c h ze z m i a n ą stanu spo­ ł e c z n e g o . S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego z o s t a ł a r o z b i t a z c h w i l ą w e j ś c i a w jego całość elementu ś l u b u k o ś c i e l n e g o , nie s t a n o w i ą c e g o części tej s t r u k t u r y i m a j ą c e g o w s k u t e k tego „ n i e s t a b i l n o ś ć p o z y c y j n ą " . Z r e s z t ą do soboru t r y d e n c k i e g o (1563) K o ś c i ó ł nie z n a ł o b o w i ą z k o w e j f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a i za w a ż n y uznawano u k ł a d m a ł ż e ń s k i m i ę d z y s t r o n a m i . N a U k r a i n i e w X V I I w . ś l u b k o ś c i e l n y u w a ż a n o za zwyczaj szlachecki, a data upowszechnienia ś l u b u k o ś c i e l n e g o na w s i p o l ­ skiej nie jest ustalona. P r z y j m u j e się, że jest to w i e k X V I I I , ale jeszcze w X I X w . notuje s i ę zawieranie sporadycznie m a ł ż e ń s t w s p o ł e c z n i e u z n a n y c h bez czy w b r e w w o l i k s i ę d z a i jego b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . Do prac o d t w a r z a j ą c y c h p e ł n y przebieg z w y c z a j ó w weselnych X I X i X X w . n a l e ż ą studia C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Z w r a c a j ą one u w a g ę na t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w ą s t r o ­ n ę c e r e m o n i a ł u weselnego, zasady jego r e ż y s e r i i , m . i n . r o l ę c h ó r ó w . W t y m t e ż k i e r u n k u skierowania u w a g i na zanik j e d n y c h i r o z b u d o w ę i n n y c h w z o r ó w zachowania s p o ł e c z n e g o oraz na z m i e n i a j ą c y s i ę zakres uczestnictwa i o d b i o r u s p o ł e c z n e g o t y c h z a c h o w a ń w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczych i k u l t u r o w y c h ż y c i a r o d z i n y w i e j s k i e j i j e j p o w i ą z a ń ze s p o ł e c z n o ś c i ą l o k a l n ą i s z e r s z ą s p o ł e c z n o ś c i ą k r a j u p o s z ł y n i e k t ó r e — nie p u b l i k o w a n e na ogół l u b p u b l i k o w a n e częściowo — prace prowadzone po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h u n i w e r s y t e c k i c h i muzeach. 5 S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego nadaje m u — podobnie j a k w i n n y c h k u l t u r a c h — znaczenie ś r o d k a k o m u n i k o w a n i a się. D e k o m p o z y c j a polskiego o b r z ę d u weselnego przebiega od w . X I X w na­ s t ę p u j ą c e j k o l e j n o ś c i zanikania e l e m e n t ó w s t a n o w i ą c y c h istotne s k ł a d ­ n i k i o b r z ę d u : 1) p o k ł a d z i n y ( s t a n o w i ą c e budowanie pomostu m i ę d z y B o ­ g i e m i c z ł o w i e k i e m — niebem i z i e m i ą dla p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do kreacji, od ś m i e r c i do narodzin) w y s t ę p u j ą n a j w y r a ź n i e j w opisie z p o ł . w . X V I I z U k r a i n y i t y l k o symbolicznie l u b w n i e d o m ó w i e n i a c h w o p i ­ sach w . X I X , 2) rozpleciny, 3) oczepiny. Te ostatnie w ś w i e t l e n i e k t ó r y c h b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h , s t a j ą s i ę obok ś l u b u k o ś c i e l n e g o n a j w a ż n i e j s z y m m o m e n t e m ceremonii weselnej p o d t r z y m y w a n e j niejako sztucznie dla c e l ó w w i d o w i s k o w y c h (w weselach o d t w a r z a n y c h przez z e s p o ł y f o l k l o r y ­ styczne) l u b w y j ą t k o w o na w s i t a m , gdzie się w i ą ż ą ( K r a k o w s k i e ) z t r a ­ d y c y j n y m zbieraniem p r z y t o w a r z y s z e n i u c h ó r a l n y c h ś p i e w ó w d a r ó w p i e n i ę ż n y c h dla m ł o d e j ( „ n a czepiec") od znaczniejszych z w ł a s z c z a uczest­ n i k ó w wesela. N i e w y s t ę p u j ą nigdzie, gdzie zanika ostatecznie u ż y c i e s t r o j u ludowego do ceremonii ś l u b n e j przez n i e k t ó r y c h u c z e s t n i k ó w — f u n k c j o n a r i u s z y ceremonii, w t y m przede w s z y s t k i m p a n n ę m ł o d ą . 6 7 5 C . B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929. S t o m m a , op. cit; W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, Warszawa 1972. Materiały z badań terenowych A. Kutrzeba-Pojnarowej. 6 7 �84 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA A zanika w s z ę d z i e . P o z o s t a j ą akcesoria w i ą ż ą c e s i ę z w i d o w i s k o w ą s t r o n ą o b r z ę d u , s ą one coraz częściej te same na w s i , co w m i e ś c i e . Z m i e n i a j ą się uczestnicy o b r z ę d u , charakter i w y s o k o ś ć s k ł a d a n y c h m ł o d y m d a r ó w , w y s t a w n o ś ć u c z t y weselnej, czas t r w a n i a wesela. S ą przestrzegane na w s i n i e k t ó r e zasady k o l e j n o ś c i c z y n n o ś c i m a j ą c y c h na celu: uzyskanie b ł o g o s ł a w i e ń s t w a r o d z i c ó w przed ś l u b e m , p r z y j ę c i a przez n i c h po ś l u b i e , k o l e j n o ś c i goszczenia w p o s z c z e g ó l n y c h domach (u m ł o d y c h , u swaszki i drużby), ceremonialnego wpuszczania d r u ż y n y m ł o d e g o do d o m u m ł o ­ dej, zabaw z w i ą z a n y c h z p o d s t a w i a n i e m f a ł s z y w e j p a n n y m ł o d e j , u s t a w i a ­ nia orszaku weselnego i jego starannego doboru, niesienia d a r u ( k o r o ­ w a j a — d a w n i e j ciasto, k o g u t l u b g ł o w a c u k r u , obecnie t o r t ) dla k s i ę d z a . P o z o s t a j ą t r a d y c y j n i e n i e k t ó r e osoby, p e ł n i ą c e o k r e ś l o n e f u n k c j e o r g a n i ­ z a t o r ó w ceremonii, j a k starosta (marszałek), swaszka i drużbowie. Jest pomoc s ą s i e d z k a w u r z ą d z a n i u p r z y j ę c i a , k t ó r e g o charakter s i ę zmienia. W e d ł u g b a d a ń p r o w a d z o n y c h po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w K r a k o w s k i e m i K r o ś n i e ń s k i e m (Podkarpacie) i i n . oraz b a d a ń s t u d e n t ó w U n i w e r s y ­ t e t u Warszawskiego na terenie Mazowsza i Podlasia, dotyczących z m i a n z a c h o d z ą c y c h w okresie ż y c i a 3-4 p o k o l e ń m i e s z k a ń c ó w w s i , z m i a n y te i d ą m . i n . w k i e r u n k u zmniejszenia l i c z b y u c z e s t n i k ó w wesel p o c h o d z ą c y c h z w ł a s n e j w s i , z w i ę k s z e n i a u d z i a ł u r o d z i n y z miasta i i n n y c h okolic. A l e o g ó l n a liczba zaproszonych dochodzi nieraz na w s i np. w K r o ś n i e ń s k i e m , P r z e m y s k i e m , B i a ł o s t o c k i e m do 200 u c z e s t n i k ó w . Wesela p o c h ł a n i a j ą d z i e s i ą t k i t y s i ę c y z ł o t y c h , ponadto k i l k a sztuk i n ­ wentarza ( ś w i n i ę , cielę, k u r y ) , p r o d u k t y gospodarstwa z u ż y t e na prze­ twory itp. W K r a k o w s k i e m , c z ę ś c i o w o w K r o ś n i e ń s k i e m , jeszcze po I I w o j n i e z a c h o w a ł się zwyczaj p o s y ł a n i a przed weselem do d o m u weselnego p r o ­ d u k t ó w d l a w y r o b u ciasta ( m ą k a , jaja, ser). W K r o ś n i e ń s k i e m obserwo­ w a n o jeszcze sporadycznie t r a d y c y j n e na wschodzie P o l s k i „ c h o d z e n i e po w i l k u " po w s i przez u b r a n ą w s t r ó j l u d o w y p a n n ę m ł o d ą w r a z z d r u g ą d z i e w c z y n ą d ź w i g a j ą c ą w ó r na plecach dla zbierania o f i a r o w y w a n e g o n a wesele zboża. Panna m ł o d a m u s i a ł a s t a r o p o l s k i m obyczajem u c h w y c i ć za nogi gospodarzy (nawet dzieci). M ę ż c z y ź n i u c i e k a l i i c h o w a l i s i ę przed n i m i , jeśli nie chcieli d a ć o b o w i ą z u j ą c e g o i c h p r z y t y m dodatkowego d a t k u p i e n i ę ż n e g o . N i e k t ó r z y c h ł o p i j u ż j e d n a k przed I w o j n ą z a r z u c i l i ten zwyczaj odczuwany przez n i c h nie j a k o w y r a z w s p ó l n o t y gromadz­ k i e j , lecz k r ę p u j ą c ą i c h p r o ś b ę o pomoc. N a d a l p r z y j m u j e się j e d n a k p i e n i ą d z e , w r ę c z a n e w czasie o b o w i ą z k o w e g o zapraszania przez m ł o d y c h na wesele. W domach k r e w n y c h i z a p r z y j a ź n i o n y c h , w t y m z w ł a s z c z a kumów, o b o w i ą z u j e r ó w n i e ż g o ś c i n a w czasie zapraszania na wesele. W K r a k o w s k i e m notowano po I I w o j n i e jeszcze ceremonialne s k ł a d a n i e p i e n i ę d z y „ n a czepiec" przez w y w o ł y w a n y c h po n a z w i s k u u c z e s t n i k ó w ( ś p i e w a n o : „coś m i m ó w i , coś m i szepce, że X Y da na czepce"). B y ł y to jeszcze nie w y s o k i e s u m y . W a r t o ś ć p r e z e n t ó w , przynoszonych obec- �STRUKTURY ELEMENTARNE 86 nie (nierzadko obok k w o t p i e n i ę ż n y c h ) r o ś n i e w z a w r o t n y m tempie, po­ dobnie j a k koszty p r e z e n t ó w o t r z y m y w a n y c h przez dzieci w d z i e ń I k o ­ m u n i i (zwyczaj nie znany przed I I w o j n ą a n i na w s i , a n i w m i e ś c i e , z w y ­ j ą t k i e m zdaje się t e r e n ó w zachodnich, gdzie d o t y c z y ł t y l k o r o d z i c ó w chrzestnych). W K r o ś n i e ń s k i e m p r e z e n t a m i ś l u b n y m i s ą d z i ś m a t e r i a ł y na s u k i e n k i , n a k r y c i a s t o ł o w e i naczynia — j a k "w m i e ś c i e , zmechanizowany s p r z ę t gospodarstwa domowego. O d m ę ż c z y z n w n i e k t ó r y c h okolicach k r a j u dodatkowo 1/2 l i t r a w ó d k i . Poza t y m p i e n i ą d z e . W K r a k o w s k i e m t r a d y c y j n i e ze w s i nie p o s i a d a j ą c y c h w ł a s n e g o k o ś ­ cioła o r s z a k w e s e l n y jedzie do w s i parafialnej f u r m a n k a m i . C z ę s t o powraca się jeszcze do s t r o j ó w l u d o w y c h , k t ó r e t u t a j z a c h o w a ł y s i ę i r o z ­ w i n ę ł y pod w p ł y w e m epoki n e o r o m a n t y z m u na p o c z ą t k u w i e k u X X . K o l o r o w o , p a p i e r o w y m i w s t ą ż k a m i ubrane są r ó w n i e ż u p r z ę ż e k o n i . R ó w n i e b a r w n i e i strojnie, t e ż z u ż y c i e m s t r o j ó w , silniej t u jeszcze za­ c h o w a n y c h n i ż w K r a k o w s k i e m , p r e z e n t u j ą s i ę k o r o w o d y weselne na Podhalu. W o z o m , j a k w K r a k o w s k i e m , t o w a r z y s z ą m ł o d z i na koniach. Gdzie indziej ( n i e k t ó r e wsie k r o ś n i e ń s k i e ) orszak idzie p i e c h o t ą przez w i e ś , r ó w n i e ż z towarzyszeniem m u z y k i , p r o w a d z o n y przez d r u ż b ę n i o ­ s ą c e g o k o r o w a j i j a k b y d y r y g u j ą c e g o pochodem. B e z p o ś r e d n i o po I I w o j ­ nie podobne piesze orszaki weselne na Ś l ą s k u O p o l s k i m ubrane j u ż b y ł y w wieczorowe stroje miejskie. B i a ł y s t r ó j p a n n y m ł o d e j z w e l o n e m w y s t ę p u j e j u ż dzisiaj n i e m a l w s z ę d z i e na w s i . Powraca r ó w n i e ż z w i ę k s z ą z n o w u siłą do miasta, gdzie c h ę t n i e z a s t ę p o w a n o go przez szereg l a t bardziej nowoczesnymi s u k i e n k a m i , niekoniecznie b i a ł y m i . N a w i e j s k ą m o d ę zato coraz częściej (w Warszawie powszechnie w ostatnich p a r u latach) zdobi s i ę k o l o r o w y m i (nie b i a ł y m i , j a k w i d z i a ł a m w r o k u 1972 w j e d n y m z miast francuskich) w s t ą ż k a m i , a t a k ż e ostatnio k w i a t a m i , samochody, k t ó r y m i j a d ą p a ń s t w o m ł o d z i do u r z ę d u cywilnego, kościoła, fotografa. Pan m ł o d y na w s i k r o ś n i e ń s k i e j w y s t ę p u j e w czasie s w o i c h ś l u b ó w (cywilnego i k o ś c i e l n e g o ) nierzadko k o l e j n o w d w u n o w y c h g a r n i t u r a c h z najmodniejszych k o l o r o w y c h m a t e r i a ł ó w ze sztucznych w ł ó k i e n . W t e n s p o s ó b moda lansowana na zachodzie (niekoniecznie j e d n a k ż e j a k o s t r ó j weselny) w k r a c z a na w i e ś n i e k i e d y o m i j a j ą c miasto. Niezachowanie z w y c z a j u sprawiania w y s t a w n e g o i bardzo kosztowne­ go wesela na w s i — m i m o że c h ę t n i e nieraz b y ł o b y widziane przez m ł o d y c h , c h c ą c y c h raczej o t r z y m a ć w y p o s a ż e n i e mieszkania — nie daje się p o g o d z i ć z aspiracjami r o d z i c ó w m ł o d y c h , i c h c h ę c i ą u t r z y m a n i a p r e s t i ż u n a w s i , pokazania, że o s i ą g a j ą standard ż y c i a p o z w a l a j ą ­ cy i m na sprawienie takiego wesela, jakiego po n i c h spodziewa się spo­ ł e c z n o ś ć w i e j s k a . W i e ś p r z e j m u j ą c a nowe, miejskie w z o r y ż y c i a i p o ­ w i ą z a n a bardzo ściśle z m i a s t e m m i m o to w s z y s t k o ż y j e w ł a s n y m ż y c i e m i liczy się z sankcjami opinii lokalnej, niekiedy w b r e w opiniom w y ­ r a ż a n y m przez j e d n o s t k i . Polepszenie s i ę s y t u a c j i gospodarczej w s i i p r z e j - �86 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA mowanie p e w n y c h w z o r ó w m i e j s k i c h podnosi w y m a g a n i a i rozbudowuje zwyczaje t r a d y c y j n e , l i k w i d u j ą c te — istotne dla d a w n y c h o b r z ę d ó w — k t ó r e nie s ą w y m i e r n e w kategoriach w y m i a n y ś w i a d c z e ń t o w a r z y s k i c h , prestiżu i rywalizacji społecznej. Zachodzą t u różnice m i ę d z y regionami 0 m n i e j l u b bardziej s i l n y c h t r a d y c j a c h i r ó ż n y m tempie przemian. K i e ­ r u n e k z m i a n jest jednak podobny, j a k r ó w n i e ż podobna m o t y w a c j a za­ chowań. III Dalsza g r u p a prac analizuje p o s z c z e g ó l n e elementy polskiej obrzędowości weselnej, i n t e r p r e t u j e i c h s y m b o l i k ę . W l a ­ tach 1930-1939 u k a z a ł o s i ę ponad 50 prac monograficznych o charak­ terze t e o r e t y c z n y m i d u ż e j bazie ź r ó d ł o w e j . S ą z r ó ż n i c o w a n e metodolo­ gicznie, co c h o ć k ł o p o t l i w e p r z y i c h w y k o r z y s t a n i u , p o z w o l i ł o na r o z ­ szerzenie i p o g ł ę b i e n i e w i e d z y o o b r z ę d a c h weselnych. Te w ł a ś n i e prace s t a ł y s i ę p u n k t e m w y j ś c i a dla p ó ź n i e j s z y c h , s t r u k t u r a l n y c h p r ó b b u ­ d o w y i c h m o d e l u i jego r z u t o w a n i a na szerszy k o n t e k s t k u l t u r o w y . P r ó b y te p o d j ę t e w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h obok k o n t y n u a c j i o p i s ó w t e r e n o w y c h d o p r o w a d z i ł y do u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s y m b o l i k i o b r z ę d ó w w e s e l n y c h i i c h miejsca w szerszych c y k l a c h r y t u a l n y c h . B a ­ dania i d ą w k i e r u n k u uchwycenia s y m b o l u j a k o z n a k u — e l e m e n t u n i e u ś w i a d a m i a n y c h s t r u k t u r p i e r w o t n y c h , nie o p i e r a j ą s i ę w o d r ó ż n i e n i u od analiz epoki dawniejszej na i n t e r p r e t a c j i u ś w i a d o m i o n y c h m o t y w a c j i l u d o w y c h . W o ś r o d k u w a r s z a w s k i m zaawansowane s ą (na etapie s t a t y styzowania modelu) prace d o t y c z ą c e s y m b o l i k i o b r z ę d o w e j , k t ó r y c h a u ­ t o r z y s t a r a j ą się nie o g r a n i c z a ć swoich i n t e r p r e t a c j i do zakresu r y t u a l n o -semantycznego, ale w ł ą c z a j ą go do szerszego systemu z n a k ó w , o b e j m u ­ j ą c e g o t a k ż e m e t e o r o l o g i ę , m a g i ę , m e d y c y n ę l u d o w ą , stosunek do czasu 1 przestrzeni etc. Z w r ó c o n o t a k ż e u w a g ę na p r z y d a t n o ś ć tej m e t o d y do b a d a ń t y p u historyczno-genetycznego. Jak w y n i k a ł o z p r z y t o c z o n y c h j u ż w y ż e j s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h o b r z ę d u weselnego w y d a j e się, iż m o ż n a w y o d r ę b n i o n e p r z y zastosowaniu tej m e t o d y s t r u k t u r y p r z e n i e ś ć na p ł a s z c z y z n ę c h r o n o l o g i c z n ą , b y o k r e ś l i ć z a s i ę g czasowy f u n k c j o n o w a n i a n i e k t ó r y c h f o r m a c j i s p o ł e c z n o - i n t e l e k t u a l n y c h , k t ó r e u l e g ł y p ó ź n i e j auto­ m a t y z a c j i , j a k r ó w n i e ż a n a l i z o w a ć zasady i n t e l e k t u a l n e (czy psycho- i n t e l e k t u a l n e ) powstania i c h f o r m o b y c z a j o w o - o b r z ę d o w y c h . N i e chcemy t u p r z y p o m i n a ć w y n i k ó w u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s t r u k t u r y polskiego o b r z ę d u weselnego i p o g l ą d u na ż y c i e l u d z k i e , j a k i realizuje. Poprzestaniemy na analizie znaczenia i f u n k c j i o b r ą c z k i ś l u b n e j na podstawie m a t e r i a ł ó w zebranych p r z y pomocy specjalnego k w e s t i o n a r i u ­ sza, przygotowanego na u ż y t e k k o l o k w i u m d o t y c z ą c e g o z w y c z a j ó w l u d o ­ w y c h w Europie, w trakcie b a d a ń t e r e n o w y c h w 16 wsiach wschodniej �87 STRUKTURY ELEMENTARNE 8 i p o ł u d n i o w e j P o l s k i oraz w oparciu o m a t e r i a ł y i s t n i e j ą c e d l a i n n y c h t e r e n ó w . W s t ę p n e badania p o z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c y c h statystycznie sprawdzonych z d a ń d o t y c z ą c y c h o b r ą c z k i : 1) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się na p r a w e j r ę c e ; 2) o b r ą c z k ę z a r ę c z y n o w ą ( p i e r ś c i o n e k nosi się na l e w e j r ę c e ; 3) noszenie o b r ą c z k i ś l u b n e j na l e w e j r ę c e przynosi n i e s z c z ę ś ­ cie, spowodowane n a j c z ę ś c i e j przez i s t o t y o charakterze d e m o n i c z n y m ; 4) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się n a j c z ę ś c i e j na c z w a r t y m (parzystym) palcu; 5) noszenie o b r ą c z k i na p a l c u n i e p a r z y s t y m powoduje n i e w i e r n o ś ć w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a ; 6) o b r ą c z k ę zdejmuje się z palca l u b — rzadziej — p r z e k ł a d a na palec n i e p a r z y s t y podczas porodu, po ś m i e r c i j e j w ł a ś c i c i e l a , podczas choroby, we wschodniej części P o l s k i sporadycznie w czasie n i e k t ó r y c h ś w i ą t dorocznych, j a k Boże Narodzenie, N a r o d z i n y ś w . Jana Chrzciciela, ś w . Ł u c j i , N o w y Rok; 7) p ę k n i ę c i e o b r ą c z k i t a k ś l u b n e j j a k z a r ę c z y n o w e j zwiastuje rozpad m a ł ż e ń s t w a przez o d e j ś c i e l u b ś m i e r ć jednego z w s p ó ł ­ m a ł ż o n k ó w , narzeczonych. K a ż d e z p r z y t o c z o n y c h s t w i e r d z e ń e m p i r y c z n y c h zmusza do skojarze­ nia fenomenu o b r ą c z k i z szerszymi szeregami zjawisk. I tak przesuwanie o b r ą c z k i na palec nieparzysty skierowuje u w a g ę na m a g i ę o t w i e r a n i a i zamykania, z w a n ą przez a n a l o g i ę a n t y c z n ą „ m a g i ą A l k m e n y " . T e n t y p m a g i i powszechny w Polsce i na S ł o w i a ń s z c z y ź n i e towarzyszy sy­ t u a c j o m z m i a n y stanu, p r z y j m u j ą c r ó ż n e f o r m y p r z y jednej s t a ł e j m y ś l i przewodniej. Z m i a n a stanu zostaje u ł a t w i o n a czy spowodowana przez otwarcie, u s u n i ę c i e czegoś o g r a n i c z a j ą c e g o . O d w r o t n i e — z a m k n i ę c i e , z a w i ą z a n i e , zastawienie u t r u d n i a , a nawet u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e . Z a ­ w i ą z a n y w o k ó ł pasa sznur c h r o n i przed u t r a t ą z d r o w i a ( u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e do stanu chorobowego), ale t e n ż e sznur w czasie choroby m u s i z o s t a ć r o z w i ą z a n y aby z k o l e i u m o ż l i w i ć z m i a n ę stanu ( p o w r ó t do z d r o ­ wia). P r z y k ł a d y m o ż n a mnożyć. 9 Zdania o d n o s z ą c e się do noszenia o b r ą c z k i na p a r z y s t y m l u b niepa­ r z y s t y m palcu o d w o ł u j ą się do rozbudowanej u S ł o w i a n m a g i i cyfr. W k o n k r e t n y m w y p a d k u w y m o w a tej m a g i i jest z b l i ż o n a do c y k l u A l k m e n y . L i c z b y nieparzyste s y m b o l i z u j ą s i l n ą , z w ł a s z c z a w regionach p o ł u d n i o w y c h , w i a r ę w m o ż l i w o ś ć zmiany, parzyste — z a m k n i ę c i e stanu i trwałość. Na p r o b l e m w a r t o ś c i o w a n i a k i e r u n k ó w ( l e w y - p r a w y ) z w r a c a j ą u w a g ę w y p o w i e d z i d o t y c z ą c e r ę k i , na k t ó r e j nosi się o b r ą c z k ę . Strona lewa, 8 Materiały zebrane przez L . S t o m m ę i zespół na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki i Komitetu Polskiego do Spraw Wystaw i Kolokwium w Belgii w 1975 r. Przedstawiony artykuł jest tekstem wystąpienia na kolokwium międzynarodo­ wym p o ś w i ę c o n y m zwyczajom dotyczącym miłości i małżeństwa w Europie, w Liege 14-20 lipca 1975 r. (por. sprawozdanie A. Kutrzeba-Pojnarowej w obecnym tomie „Etnografii Polskiej"). Por. L . S t o m m a , Magia Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976 z. 1, s. 99-110. 9 �88 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA z w i ą z a n a z d i a b ł e m i demonami, jest k i e r u n k i e m niebezpiecznym, ale j e d n o c z e ś n i e d a j ą c y m szerokie szanse z m i a n y i r e a l i z a c j i z a m i e r z e ń n o ­ w y c h , w y c h o d z ą c y c h poza zakres zastanej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Strona p r a w a to b e z p i e c z e ń s t w o , s p o k ó j i j e d n o l i t a ciągłość. U z g a d n i a j ą c e m p i ­ ryczne stwierdzenia z t y m i — t a k o g ó l n i k o w o zasygnalizowanymi i p r o s ­ t y m i — zasadami o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e frazy sygnalne: 1) o b r ą c z k a ś l u b n a zapewnia m a ł ż e ń s t w u stan jednolicie t r w a ł y , gwarantowany o p i e k ą sił p o z y t y w n y c h ; 2) o b r ą c z k a z a r ę c z y n o w a ustawia narzeczonych w s y t u a c j i dynamicznej; 3) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a ś l u b n a n a r a z i ć m o ż e na o d d z i a ł y w a n i e sił n e g a t y w n y c h , a w i ę c na narzucenie i m n i e ­ p o ż ą d a n e g o w w a r u n k a c h stabilizacji stanu dynamicznego; 4) o b r ą c z k a zapewnia s t a ł o ś ć z w i ą z k u (zamyka go); 5) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a destruuje z w i ą z e k ; 6) o b r ą c z k a z a m y k a r ó w n i e ż , a w i ę c u t r w a l a stan choroby, t r w a n i a porodu, stan p o p r z e d z a j ą c y w okresach przejścia; 7) otwarcie o b r ą c z k i u n i e m o ż l i w i a t r w a ł o ś ć m a ł ż e ń s t w a . Wyliczone t u frazy sygnalne u k a z u j ą z jednej s t r o n y rzeczy j a k n a j z u p e ł n i e j oczywiste — że o b r ą c z k a jest s y m b o l e m zawarcia i t r w a ł o ś c i m a ł ż e ń s t w a , w i ą ż e z Bogiem i t p . Z d r u g i e j s t r o n y jednak p r z y p o m i n a j ą , że j e j r o l a w systemie t r a d y c y j n e j polskiej k u l t u r y l u d o w e j nie ogranicza się do semantyzowania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , p o z w a l a j ą c j e d n o c z e ś n i e w y t ł u m a c z y ć p e ł n i o n ą przez n i ą r o l ę m . i n . w m e d y c y n i e l u d o w e j , o b r z ę ­ d o w o ś c i dorocznej, i n n y c h o b r z ę d a c h r o d z i n n y c h , a t a k ż e w c y k l u a p h r o d i s i a k a l n y m czy m a g i i n e g a t y w n e j , m a j ą c e j na celu c h o ć b y z a k ł ó c e n i e r ó w n o w a g i s p o ł e c z n e j przez rozbicie s t r u k t u r y m a ł ż e ń s k i e j . Na p r z y k ł a d w y s t ę p u j ą c e w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Polsce z ł o ś l i w e p r z e k ł a d a n i e ob­ r ą c z e k ś p i ą c y m m a ł ż o n k o m z p a l c ó w p a r z y s t y c h na nieparzyste. Z p r z y ­ k ł a d e m podobnych d z i a ł a ń s p o t y k a m y s i ę w aktach p r o c e s ó w o czary już w X V I I w . IV P o w y ż s z a analiza przeprowadzona w s k r ó c i e z p o m i n i ę c i e m szerszej d o k u m e n t a c j i ź r ó d ł o w e j , do k t ó r e j jeszcze p o w r ó c i m y na i n n y m miejscu, ogranicza się do zasygnalizowania p a r u t y l k o s p o ś r ó d d u ż e g o z e s p o ł u a s p e k t ó w o b r ą c z k i ś l u b n e j . C h o d z i ł o j e d y n i e o przedstawienie t y p u n i e ­ k t ó r y c h prowadzonych aktualnie b a d a ń . Przy t y m profilu b a d a ń w y k o ­ r z y s t y w a n e s ą szeroko m a t e r i a ł y filologiczne i ikonograficzne, co p o w o ­ duje, że charakter i c h oscyluje m i ę d z y k l a s y c z n y m s t r u k t u r a l i z m e m Levi-Straussa a r a d z i e c k ą s z k o ł ą s e m i o l o g i c z n ą W . I w a n o w a i W . Topo­ rowa, nie o b a w i a j ą c s i ę w y s u w a n i a p r o p o z y c j i n o w y c h r o z w i ą z a ń szcze­ g ó l n i e w dziedzinie b a d a ń t y p u diachronicznego. W badaniach w s p ó ł c z e s n y c h , p r o w a d z o n y c h m . i n . w o ś r o d k a c h ł ó d z ­ kim, krakowskim i wrocławskim, a dotyczących problematyki zmiany z a c h o w a ń o b r z ę d o w y c h , r o z p a t r y w a n y c h na t l e o g ó l n y c h p r o c e s ó w zmian �STRUKTURY ELEMENTARNE 89 k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j , zwraca się u w a g ę na p r o b l e m a k t y w i z a c j i spo­ łeczności i i n t e g r u j ą c e j j ą r o l i o b r z ę d u weselnego. Przeprowadzane s ą r ó w n i e ż analizy funkcjonalne oraz studia semiologiczne p o ś w i ę c o n e w i d o w i s k o w o - l u d y c z n e j stronie o b r z ę d u . Tak szerokie i wielostronne u j m o ­ w a n i e t e m a t y k i o b r z ę d o w o ś c i weselnej oraz r ó ż n o r o d n o ś ć w y k o ­ r z y s t y w a n y c h m e t o d p o z w a l a j ą , po z s u m o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń , na p r ó b y u j ę ć c a ł o ś c i o w y c h w o p r a c o w y w a n y c h obecnie przez e t n o g r a f ó w polskich k i l k u s y n t e t y c z n y c h pracach p o ś w i ę c o n y c h etnografii i k u l t u r z e l u d o w e j Polski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74fc56c46e7afc4e17a49da34cd64f06.pdf 4148b553b21b6fd4081319ed03b724eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5201 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource katolicyzm religijność wspólczesna Intenet - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4826 Title A name given to the resource Wybrane internetowe oblicza religijności katolickiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.124-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I X : 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii, Uniwersytet Łódzki WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ Internet może zainteresować etnologię nie tylko jako fenomen sam w sobie wart badania, ale też jako specyficzny teren, na którym dzieją się szczególne zjawiska. Oferuje on bowiem inne rozumienie czasu, przestrzeni, nadaje nowy walor pojmowaniu wspólnoty, grupy i obiegu informacji. Zachęca także do na­ mysłu nad statusem i rolą człowieka, a zwłaszcza specyficznych manifestacji kulturowych, jakimi są przeżycia, doświadczenia i emocje (także te, wyrastające na gruncie religijnym). Badanie wybranych aspektów kultury w Internecie (przez Internet czy nawet „kultury" Internetu) warto prześledzić na przykładach konkretnych zjawisk. Skła¬ dają się one na szeroko rozumianą tożsamość, konstruowaną wespół z innymi, kiedy to pojedynczy człowiek (o którym można nie wiedzieć nic, z wyjątkiem tego, jak sam zechce się przedstawić i co powiedzieć o sobie, choć nie musi być to prawdą) funkcjonuje na zasadzie „interaktywnej samotności", choć - pa­ radoksalnie - wchodząc w relacje z innymi w obrębie tej samej Sieci (Héas, Poutrain 2003, s. 2) . Nurt etnologii, który stawia sobie za zadanie przeprowadzania badań tereno¬ wych, tradycyjnie posługuje się takimi podstawowymi sposobami dotarcia do źródeł (czy to zastanych, czy to wywołanych przez badacza), jak wywiad i obser­ wacja uczestnicząca. Co począć jednakże w przypadku Internetu, gdzie uczestnik komunikacji internetowej może pozostać anonimowy, a przestrzeń Sieci określa się przymiotnikiem „wirtualna"? Para badaczy Serge Proulx oraz Guillaume Latzko-Toth (Proulx, Latzko-Toth 2000) zajęła się prześledzeniem historii tego terminu i jego obecnych konotacji. Zauważyli, że stosując określenie „społecz¬ ności wirtualnej", „wspólnoty wirtualnej" itp. mamy do czynienia ze swoistym oksymoronem. Z jednej strony bowiem mówienie o grupie, czy społeczności 1 1 Autorzy artykułu cytują to określenie powołując się na J. Herbet, L'Internet: un nouveau moyen de se réunir?, Esprit critique, [on line] 2001, nr 3(10), http://www.espritcritlque.org. Przy­ pominają jednakże, że sam Herbet cytuje określenie to za innym autorem - Woltonem (brak na jego temat odniesień bibliograficznych). Podobną intuicję wykazuje się inny jeszcze etnolog Marc Augé (cytowany przez Kuligowskiego: Kuligowski 2002, s. 96). Augé mówi o „antropologii samot­ ności" w odniesieniu do badań kultury i człowieka zanurzonych w cyberświatach, w których to cechą internautów jest tzw. interbierność, a sposobem istnienia wśród innych jest „pozorna bliskość bez zaangażowania" (Kuligowski 2002, s. 96) �126 INGA KUŹMA zakłada występowanie wśród jej członków bezpośrednich więzi, jakie są bazą dla podzielanych wartości, kultury, języka, poglądów itp. „Wirtualność" na­ tomiast to określenie odwołujące się do abstrakcji, iluzji oraz symulacji . Jak jednak wykazują w dalszym wywodzie, bezpośredniość kontaktów, która - jak wydawałoby się - powinna być warunkiem sine qua non dla ustanowienia wszelkiego rodzaju formalnych czy nieformalnych kręgów, zmienia swoje zna­ czenie za pośrednictwem Internetu. Pomimo tej zmiany nie zanika sens mówie­ nia o istnieniu specyficznych wspólnot, także w przestrzeni Sieci. W inny sposób - choć nie jest on diametralnie odmienny od dotychczas „wykorzystywanych" w kulturze - powstają takie relacje pomiędzy internautami (którzy znać się mogą jedynie w ramach Sieci, choć to margines), które nadają im cechy więzi inter¬ personalnych - emocjonalnych grup odniesienia. Kwestią zasadniczą, zarówno dla badacza, jak i dla przeciętnych użytkowni­ ków Sieci, jest fakt, że uczestniczący w kontakcie via Internet nie obcują ze sobą dzieląc jedną przestrzeń fizyczną. Kontakt wzrokowy, fizyczny i wzajemne reak­ cje na siebie, które skłaniają i prowadzą do ustalania wspólnych znaczeń, jest wyeliminowany. Wymiana pozostaje anonimowa i neutralna z punktu widzenia właśnie owych interakcji zmysłowych. W wyniku tego można odnosić wrażenie jakby także źródło określonych akcji, słów, działań itp., jakim jest konkretny człowiek, było drugorzędne. Uruchamia się jednak swoisty „sensualizm", cho¬ ciażby w postaci tzw. emotikonów, które mają uzupełnić całkowicie przecież słowny i - co najważniejsze - pisemny komunikat - o grymasy wyrażające stan ducha i umysłu czy nastrój rozmówców. Spełniają one rolę „ciała" partnerów rozmów, np. na czatach czy też na różnego rodzaju forum. Internet jednak może stawiać przed badaczami nie tylko takie problemy. To także „teren" płynny, nieuchwytny, w takim sensie, że nie można być pewnym z kim tak naprawdę ma się do czynienia. Anonimowość i niewidzialność pozwala 2 2 Rozwijając te określenia opisujące możliwe konotacje „wirtualności", Proulx i Letzko-Toth proponują takie oto jej możliwe rozumienie: 1. wirtualność może być traktowana jako element naddany nad rzeczywistością. Generuje kopie, które mają charakter bytów zdegradowanych, „roz¬ wiedzionych" z rzeczywistością pozawirtualną. W tym znaczeniu jest simulacrum oraz dubletem rzeczywistości; 2. drugie ujęcie ocenia pozytywnie wirtualność - jest ona dla świata niedoskona­ łego, a rzeczywistego czymś, co tuszuje owe niedoskonałości. Niektórzy zwolennicy tego ujęcia (jak np. Pierre Levy cytowany przez Proulx i Letzko-Totha - Levy 1995), odwracają stosunek ontologiczny między rzeczywistością a wirtualnością, albowiem wirtualizować to odwoływać się do esencji rzeczy, do jej ontologicznej matrycy. Dlatego też - zgodnie z takim poglądem - wirtualność nie degraduje już rzeczywistości, a raczej j ą odkrywa, usprawnia, uwalania człowieka od ograniczeń materii, czasu i przestrzeni. Zyskuje ona w ten sposób znamiona „hiperrealności" - czegoś pełnego, całościowego w sposób doskonały; 3. ujęcie to zrywa z porządkiem myślo¬ wym dwóch poprzednich, które - choć przeciwstawne - bazowały na zupełnie odmiennych i wykluczających się poglądach na technikę i konsekwencje jej stosowania we współczesnym świecie. Trzecie ujęcie czerpie z Gilla Deleuza, który proponuje - wg lektury Proulx i Letzko-Totha - postrzeganie wirtualności jako „podszewki" codzienności (byłaby ona immanentna dla rzeczywistości). Rzeczywistość i wirtualność są od siebie zależne - tworzą wspólny obieg istotny dla wszelkiej kreacji i eksperymentowania (Proulx, Letko-Toth 2000, s. 103). �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 127 zmieniać bezkarnie i dowolnie swoją fizyczność oraz pokonywać wiele dotych­ czasowych kulturowych tabu . Sam wybór pojedynczego „terenu" w całej przestrzeni Sieci dokonywany przez badaczy może sprawiać wrażenie przypadkowego, równie dobrego, jak każdy inny. Wszelkie kryteria, jakie etnologia stosowała tradycyjnie dążąc do selekcji znaczących tematów oraz miejsc wartych badania, zostały obecnie w Internecie podważone, jak chyba nigdy w rzeczywistości „realnej". Albowiem, które strony, czaty czy fora wybrać jako te „wyjątkowe" czy też - przeciwnie - właśnie całkiem „typowe"? „Typowe" albo „wyjątkowe" dla kogo? Bądź też „typowe", ewentualnie „wyjątkowe" ze względu na co? Przestrzeń Internetu jest zbyt rozległa i nie do ogarnięcia, aby móc stwierdzić, że selekcja terenu badań została dokonana nie inaczej niż subiektywnie . Z tym zapewnie wiąże się pośrednio słabość badań etnograficznych o ambicjach terenowych, które chciały¬ by włączyć jako integralny element wypadu w teren, „wypad do Internetu" po znaczące materiały z sieciowego i pozasieciowego życia informatorów. Proulx i Lezko-Toth zauważyli, że istnieje przepaść między teorią badania a badaniami terenowymi w Sieci, co wynika na pewno z niejednoznaczności pojęcia „wirtualność". Co więcej, nie tylko ono samo w sobie jest trudne do zdefiniowania, co równie trudnym do określenia czyni każdy podmiot, który opatrzony jest odprzymiotnikową formą „wirtualności". Efektem jest mała liczba studiów etnograficznych skupionych na „społecznościach wirtualnych", czy innych „wirtualnych" zjawisk kulturowych, choć mogą one wzbudzać zainteresowanie. Nie odnotowali oni jednak w swojej analizie znaczących badań na ten temat. Podkreślali, że temat ten raczej skłania naukowców do wyrażania opinii, niż do podjęcia analizy (Proulx, Letko-Toth 2000, s. 109). Sformułowali także przy¬ puszczenie, że zbyt mocno akcentuje się rozbieżności pomiędzy wirtualnością 3 4 3 Heas i Poutrain porównują go do przestrzeni miejskiej o dynamicznej strukturze (Heas, Poutrain 2003, s. 3). To popularna metafora cyberrzeczywistości, posługuje się nią np. Magdalena Radkowska omawiając projekt tzw. netnologii (Radkowska 1998), czy Dorota Gut (Gut 1998). Podążając jednak dalej śladem Heas i Poutrain warto przyjrzeć się jaki temat badawczy sobie obrali i jak starali się go zrealizować, poruszając się wyłącznie po Internecie, jako jedynym terenie badań wybranego przez siebie zjawiska. Postanowili oni zająć się stronami poświęconymi podróżom. Skupili się na dwóch stronach. Jedna z nich prowadzona jest od 1988 roku. Założona została przez „praktykujących" podróżników, jako oficjalna strona stowarzyszenia francuskiego „Aventures du bout du monde" („Przygody do końca świata"), gdzie znaleźć można różne tema¬ tyczne fora, koncentrujące się jednakże na podróżowaniu i podróżnictwie, także ogłoszenia, kąciki zainteresowań skierowane np. do lubiących pichcić egzotyczne potrawy. Stowarzyszenie to skupia obecnie prawie 5 tys. członków i są to w połowie paryżanie pomiędzy 30 a 40 rokiem życia. Drugą stroną, jaką się zainteresowali, to strona prowadzona przez biuro turystyczne „Le Routard" („Wędrowiec"). Strona ta w zasadzie jest skonstruowana podobnie, również zawiera fora, kąciki zainteresowań, ofertę turystyczną, reportaże z podróży, wiadomości ze świata itp. Obie strony mają za cel przyciągnąć i stworzyć ramy wymiany informacji i nawiązywania kontaktów pomiędzy entuzjastami podróży, specjalistami, podróżnikami, globtrotterami, którzy preferują taki rodzaj wyjazdów (nawet zorganizowanych), jakie odbiegać będą od zwykłego standardowego zwiedzania. Adresaci czy jak w przypadku pierwszej strony - jej twórcy, dążą do odbycia „prawdziwych" wypraw - przygód, dających możliwość dotknąć czegoś „autentycznego". 4 �128 INGA KUŹMA a rzeczywistością. Kontakty nawiązywane w Sieci owocują często spotkaniami w „realu", a zatem Sieć byłaby po prostu jednym więcej źródłem porozumiewa­ nia się, a relacje bazujące wyłącznie na Internecie są w mniejszości, większość bowiem ludzi żyje w rzeczywistości pozasieciowej. Inną kwestią jest rodzaj kontaktów, w jakie badacz może wejść ze swoimi internetowymi informatorami. Najlepszym źródłem dotarcia do tego, co ludzie myślą i jak myślą, co mówią i jak mówią, są czaty i fora dyskusyjne. Można śledzić wszystkie głosy pozostając całkowicie biernym obserwatorem. Można także „wejść" w ten dyskurs czynnie, adaptując swój język do języka internautów, ujawniając swoje intencje lub ich nie ujawniając, wpływając tym samym na prze¬ bieg rozmów lub też starając się „doświadczyć" owego terenu na sobie samym bez ujawniania własnych motywacji, zasadniczo odmiennych od zwykłego wejścia w kontakt, w wymianę informacji itp. Pokusą byłoby zaistnieć na tym samym forum jako kilka, kilkanaście różnych postaci - „ników", nawet równo¬ legle, aby poprzez taką maskaradę móc wywołać określone głosy, reakcje, zbli¬ żyć się do określonych innych „ników"-osób. Jak widać, Internet stwarza wiele możliwości rozmaitego rodzaju nadużyć badawczych, od których nasza dyscyplina nigdy nie była wolna - wystarczy odwołać się do określenia Kristen Hastrup o „przemocy symbolicznej", jakiej dopuszcza się każdy badacz terenowy wobec swoich rozmówców (Hastrup 2004, s. 88). Nawet zmiana przestrzeni badawczej z realnej na wirtualną nie zmienia tego faktu, a wręcz przeciwnie - nadaje mu głębszy sens, który powinien uwrażli¬ wiać na możliwość otarcia się naszych badań o manipulację rozmówcami. Jednak także z drugiej strony - tych nieświadomych niczego lub nawet świadomych informatorów-internautów - dochodzi do specyficznej manipulacji przekazem. Polega ona nie tylko na specjalnym wprowadzaniu w błąd, grze, udawaniu, lecz na ubieraniu swoich słów, odczuć czy sądów w określoną stylistykę i retorykę. Co więcej, nawet sam fakt opisania jakiegoś prywatnego wydarzenia nadaje mu już status czegoś wyjątkowego. Wykazują to właśnie Poutrain i Heas na przykła¬ dzie zapalonych podróżników, którzy poprzez czynność pisania o swoich wypra¬ wach nadają sobie rangę „prawdziwych" obieżyświatów, a ich wyjazdy nabierają równie wielkiej wagi - autentycznych przygód i doznań ocierających się o „egzo¬ tykę" bądź „prawdę" o innym świecie (Heas, Poutrain 2003, s. 6). Czy tym samym wymiana doświadczeń lub doznań jest wymianą czegoś „rzeczywistego", „auten¬ tycznego"? Czy jest ona wymianą „autentyczną" i „rzeczywistą"? W jakim sensie można rozumieć określenie stosowane na opisanie tego typu kontaktów przez Internet, które formują rodzaj „wspólnot", co więcej „wspólnot emocjonalnych"? Pytania te niewątpliwie zachowują swoją zasadność w przypadku takiego typu zagadnień i zjawisk obecnych w Internecie, które wiążą się z życiem religijnym i duchowym. Ciekawym przykładem są wnioski, jakie wysnuł ze swoich badań Paolo Apolito (Apolito 2003) śledząc spontaniczny proces przekładania na język Inter¬ netu świadectw o objawieniach oraz konsekwencje tego dla kształtowania się współczesnej religijności katolickiej. Skupia on uwagę na Stanach Zjednoczonych. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 129 Zauważa, że stały się one w przeciągu ostatnich dwudziestu lat X X wieku rezer¬ wuarem światowego wizjoneryzmu katolickiego. Objawienia Matki Boskiej oraz wszelkie informacje na ich temat są redagowane przede wszystkim tam i Jej prze¬ kaz usłyszeć można przede wszystkim w amerykańskim angielskim. W omawia¬ nym okresie ponad 50% objawień światowych zostało zarejestrowanych właśnie w St. Zjednoczonych, co w porównaniu z wcześniejszymi dekadami wskazuje na znaczący wzrost tego typu przeżyć i doświadczeń religijnych w populacji katoli¬ ków amerykańskich (w latach 70-tych zarejestrowano takich przypadków w USA zaledwie 14%, zaś w latach 60-tych - 7%). Owej popularyzacji wiadomości, świadectw, informacji itp. niewątpliwie sprzyja Internet i mnogość stron, które są im poświęcone. Religijność, która niejako zaadoptowała (i vice versa) Inter¬ net, wzmocniła pewne tendencje zarazem religijne, jak i - co naturalne - kultu¬ rowe, charakterystyczne dla tamtejszego społeczeństwa. Według Apolito nowa amerykańska wrażliwość religijna została wzmocniona dzięki Internetowi, ale wyrosła z nurtów, które pojawiły się dużo wcześniej. Badacz ten zaliczył do nich indywidualizm (także ten posoborowy), upowszechnienie się ruchów charyzma¬ tycznych oraz zwycięstwo religijności konserwatywnej na niwie politycznej i publicznej (której reprezentantem jest obecnie Georg W. Bush, ale ten nurt pojawił się już w latach 70-tych za prezydentury Ronalda Reagana). Oczywiście, owa religijność „amerykańska" nie jest typowa wyłącznie dla tamtejszego spo¬ łeczeństwa czy kultury - nabrała ona wymiaru uniwersalnego. Doświadczenie religijne, kształtowane i czerpiące materiał z Internetu, bazować więc będzie na podkreślaniu wartości jednostki, emancypacji społecznej i niezależności od roz¬ maitych centrów (w tym religijnych) i opartych na nich hierarchiach i rangach - w tym wiedzy. Wyrażają to zwłaszcza rozmaite „prywatne" (nieautoryzowane przez Kościół) objawienia i strony im poświęcone, które skupiają kręgi osób odczuwających szczególnego rodzaju „wspólnotę emocjonalną" wierzących w to, co przekazują różni wizjonerzy - choć treść tych przekazów może być znacząco odmienna od tego, co zaleca Kościół katolicki. Powstawanie takich kręgów i grup, bądź nawet pojawianie się pojedynczych sympatyków religijnych zjawisk alternatywnych wobec oficjalnego przekazu, którzy swobodnie „surfują" w Sieci w poszukiwaniu kolejnych informacji, sprzyjają zarazem ich wywoły¬ waniu, wzbogacaniu i uaktualnianiu. Temu zaś niewątpliwie pomaga również niemal powszechna dostępność rozmaitych nowych technologii, przy pomocy których prawie każdy - z takich czy innych pobudek - założyć może stronę, która będzie traktowała na ten temat. Cenzura Kościoła katolickiego, bacznie przyglądającego się wcześniej takim spontanicznym zjawiskom religijnym jak objawienia, cuda łez, wizje, uzdrowienia poprzez kontakt z jakąś figurą czy cha­ ryzmatykiem itp., zakładała pewną profesjonalną wiedzę i kompetencje, których dyspozytariuszem był właśnie Kościół. To on ostatecznie autoryzował, popula¬ ryzował i dopuszczał do oficjalnego kultu po przebadaniu danego zjawiska, choć nie popełnia grzechu ten z wiernych, który nie darzy wielką czcią miejsc obja¬ wień i nie pielgrzymuje do nich. Ta sfera doświadczenia religijnego - pomimo wymogu objęcia jej opieką ze strony instytucji Kościoła - rozwija się jednak �INGA KUŹMA 130 najżywiej ze względu na masowe zaangażowanie w kult tego typu zjawisk tzw. zwykłych wiernych, nie zaś przedstawicieli hierarchii kościelnej. Jak daleko jed¬ nakże doszło do „demokratyzacji" owej wiedzy i „zarządzania" informacjami na temat owych fenomenów, może ukazać przykład cytowany przez Apolito 0 nastolatku amerykańskim - autorze strony internetowej dotyczącej objawień maryjnych oraz cudów eucharystycznych, Brainie Alvesie. Była to strona bardzo licznie odwiedzana, obecnie nie jest już przez niego aktualizowana, choć po wy¬ wołaniu jeszcze „wirtualnie" istnieje. Co jednak najciekawsze, ów czternastola¬ tek zapewniał, że choć ma tak niewiele lat, jest kompetentny w owej dziedzinie, którą prezentuje na swojej stronie i zachęcał aby bez obaw kierować do niego pytania. To jeden z bardziej skrajnych przykładów marginalizacji wiedzy zinsty¬ tucjonalizowanej oraz swoistej autoproklamacji na specjalistę w dziedzinie reli¬ gijności. Co więcej, owej autoproklamacji dokonała osoba, która przez samą przynależność do określonej klasy wieku nie mogłaby być zaliczona do „specja¬ listów" w domenie religijności, jak działo się to dotychczas w kulturze zachod¬ niej (Apolito 2003, s. 645). Ta sytuacja również wskazuje na istotny element już wcześniej podkreślany, że w Internecie dotychczas powszechny model kontroli społecznej oraz interpersonalnego udziału w kształtowaniu się „wspólnot emo¬ cjonalnych" skupionych wokół religii funkcjonuje nieco inaczej. Ta odmienność jednak wzmacnia takie formy religijności, jak np. objawienia czy „listy z nieba", które z pewnością zaliczyć można do przejawów „ludowego" i oddolnego życia religijnego w Kościele katolickim . Najmniej poddają się one kontroli instytucji, najsilniej zaś związane są z pobożnością prywatną . 5 6 Osoba wizjonera - obok czasu i przestrzeni - jest trzecią i bardzo ważną kate¬ gorią wyznaczającą kulturowe ramy objawienia. Ci, którzy dostępowali wizji 1 słyszeli głos Boga, Chrystusa bądź Maryi nie byli ludźmi z kulturowego punktu widzenia jakimikolwiek bądź. Ich osobowość, miejsce, jakie zajmowali w społe¬ czeństwie i walory umysłowe oraz inne jeszcze cechy predestynowały ich z kul¬ turowej perspektywy do stania się mediatorami pomiędzy światem boskim a ludz¬ kim. Nie było więc obojętne kim są owi wybrani, dostępujący wizji i objawień, lecz nie oni byli najważniejsi. Ich rola sprowadzała się do bycia posłami, świad¬ kami, którzy poprzez swoją kulturową pozycję zaświadczają o prawdziwości tego, co wyznają i co przekazują. Najlepszymi przykładami są życiorysy wizjo¬ nerów dwóch największych objawień maryjnych w Europie, jak Bernadetta Soubirous (Francja - Lourdes; objawienia miały miejsce w 1858 r.) oraz trójka dzieci z Portugalii (objawienia w Fatimie w 1917 r.): Łucja dos Santos, Franciszek Marto i jego siostra Hiacynta Marto. Owa czwórka spełnia następujące kryteria 5 Jak reaguje na tego typu działania Kościół pokazuje wybrany przykład głosem jednego z jego kapłanów. Wypowiedź ta dotyczyła owego nieoficjalnego kultu Matki Boskiej: „[...] Biblij­ nemu deficytowi towarzyszy zalew nie biblijnego słowa o Maryi. W Polsce ( nie tylko zresztą tutaj) słowo Boże w pobożności maryjnej decydowanie przegrywa ze słowem ludzkim. W tej dziedzinie tzw. objawienia prywatne i «pobożna a twórcza wyobraźnia* skutecznie rywalizują z Objawieniem" (Napiórkowski 2002, s. 178). Vide H. Czachowski (2003) oraz A. Zieliński (2004). 6 �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 131 kulturowo przypisane wizjonerom: są to najczęściej dzieci, albowiem to one w naszym kręgu kulturowym uosabiały niewinność i czystość ; są ucieleśnie­ niem prostoty, także w znaczeniu braku edukacji i kultury (z Bernadettą Matka Boska komunikuje się w lokalnym dialekcie, nie zaś w literackiej francuszczyźnie); kończą swoje życie wcześnie (jak Franciszek i Hiacynta) bądź ze względu na to, czego były świadkiem i uczestnikiem, nie mogą już żyć „normalnym" życiem i jak w przypadku Łucji oraz Bernadetty przywdziewają zakonny habit aby prowadzić życie zakonne. Mogą być też wyniesione na ołtarze, jak stało się z Bernadettą Soubirous w 1933 r. (została kanonizowana) oraz z Franciszkiem i Hiacyntą w 2000 r. (błogosławieni). Czy jednak ten sam scenariusz życia zaobserwować można w przypadku wizjonerów z epoki Internetu? Apolito stwierdza, ze wizjonerzy i ich wyznawcy, czy też sympatycy, którzy ukształtowali się pod wpływem współczesnych globalnych tendencji, cechują się chęcią zaistnienia na forum międzynarodowym i emancypacją. Wykazuje to na przykładzie innego miejsca objawień maryjnych - Medjugorje (Bośnia-Hercegowina, początek objawień w 1981 r., trwają one do dziś). To miejsce w specyficzny sposób poddane zostało informatycznej i internetowej „obróbce". Miejscowość ta jest kolejnym, lecz bliższym naszym czasom, bardzo ważnym - choć do tej pory jeszcze nie zatwierdzonym oficjalnie przez Kościół - miejscem objawień maryjnych. Rzutuje ona również mocno na przekształcanie się i wzbo¬ gacanie wyobraźni religijnej doby współczesnej. Szczególnie ważny jest fakt, że włączenie jej do obiegu kultury dokonuje się za pośrednictwem nowoczesnych mediów, które niejako współkształtują to miejsce zgodnie ze swoją naturą. Historia objawień maryjnych oraz współczesnego życia religijnego dzięki ich asymilacji z najnowszymi technologiami służącymi porozumiewaniu się i prze¬ kazywaniu informacji, jak przede wszystkim Internet, nabrała w X X wieku „przy¬ spieszenia" i zmieniła ich charakter. Apolito próbuje udowodnić to wychodząc właśnie od objawień w Medjugorje. Miejsce to, jak Lourdes, a zwłaszcza Fatima , również stało się rodzajem cezury dla wyobraźni i wrażliwości religijnej chrześ¬ cijan współczesnych. Tradycja pierwszej, źródłowej i oryginalnej wizji, wiążąca się z inspiracją dla pomniejszych, zawsze ściśle wiązała się z miejscem pierwot¬ nego objawienia i cudu, który był początkowym. Tak było w przypadku obja¬ wienia w Fatimie. Zaczęto obserwować wtedy wagę i wpływ wywierany przez te widzenia, śledząc przebieg innych wydarzeń religijnych tego typu po I woj¬ nie światowej. Powtarzać się zaczęła tematyka przesłania charakterystyczna wówczas tylko dla Fatimy: pokój światowy i sytuacja Rosji. Także data objawień 7 8 7 Według innych jeszcze interpretacji, to dlatego dzieciom przypisuje się ową szczególną predyspozycję do kontaktowania się z sacrum, ponieważ są one jeszcze nieskażone kulturą. Z tego właśnie powodu plasować się miały niejako na granicy świata kultury a natury, co określano mianem ambiwalencji ich istoty oraz statusu (od symbolicznego po społeczny), w związku z tym nabywały cech mediumicznych (vide między innymi praca Nowina-Sroczyńskiej 1997). Uważane jest przez znawców tematu za objawienie-pierwowzór dla innych XX-wiecznych objawień, lecz jeszcze sprzed wydarzeń w Medjugorje (Bouflet, Boutry 2000). 8 �INGA KUŹMA 132 9 fatimskich - 13 dzień miesiąca, opatrzona została wymowną symboliką i weszła już na trwałe do zbioru dat znaczących religijnie. Inne elementy wydarzeń fatim¬ skich również stały się cechami charakterystycznymi i „typowymi" dla nastę¬ pujących po nich objawień światowych. Były to: powtarzalność wizyt Matki Boskiej, kwestia tajemnic, jakie pojawiać się zaczęły w Jej przekazach skiero¬ wanych do wizjonerów oraz - szczególnie - cud słońca, który uznany został za uwiarygodniający objawienia fatimskie (Bouflet, Boutry 2000, s. 211 ). Te właśnie składowe budujące wzorcowy przebieg objawienia w kulturze religijnej X X wieku można odnotować również w Polsce. Przykładem cud wirującego słońca (określany też mianem tańczącego) spostrzeżony przez członków Legionu Małych Rycerzy Miłosierdzia Bożego, prowadzonych przez kobietę pochodzącą z Tolkmicka, która zasłynęła dzięki swojej mocy uzdrawiającej i objawieniom, jakich dostępowała (Szczesiak 1998, s. 7). 10 Jednak pomimo swojej specyfiki Fatima nadal może być interpretowana jako objawienie „tradycyjne", „typowe", ugruntowane już w tradycji religijnej. Do tych właśnie typowych okoliczności objawienia zaliczyć można wybór osób, które obdarzone zostały wizjami, jak było to wspomniane wcześniej. Innym elementem było miejsce - tradycyjnie odludne, w górach. Włączyć można do owego scenariu¬ sza objawienia także prześladowania, jakie cierpiały dzieci, zarówno ze strony nie¬ dowierzających im bliskich, jak i władz lokalnych i państwowych negujących to wydarzenie ze względów politycznych . W przypadku Fatimy zaaresztowane 11 9 Co tym wyraźniejsze się stało po zamachu na Jana Pawła I I 13 maja 1981 r. Analizują oni liczne podobieństwa i wypadki wizji w Europie, które swój scenariusz ry­ tualny opierały na przebiegu wydarzeń w Fatimie. Ów typowy scenariusz kulturowy objawienia realizuje także film pt. Objawienia w Fatimie (film Daniela Costelle, produkcja - Sanktuarium w Fatimie, dystrybucja wersji polskiej „Verbinum" - Wydawnictwo Księży Werbistów), który jest zbeletryzowanym religijnym dokumentem objawień w Fatimie. Posługuję się słowem „dokument", albowiem jest to przedstawienie wyda­ rzeń nader dosłowne w ukazaniu wszelkich niezwykłych i nadprzyrodzonych zjawisk. Towarzyszą temu także specyficzne efekty wizualne i muzyczne, które mają wspomóc i wzmocnić efekt nadprzyrodzoności oraz odmienności objawiających się istot boskich oraz zjawisk cudownych. Te środki filmowe próbują zmierzyć się - realizując również wyobrażenia potoczne na temat przebiegu takich właśnie spotkań zakodowane już w kulturze - z niezwykłością sacrum i podkreś¬ lają tę jego cechę w scenach, gdzie np. pojawia się anioł, który zwiastuje dzieciom objawienia i ma zadanie je do nich przygotować oraz tam, gdzie dzieciom ukazuje się Matka Boska. Co do Jej postaci przedstawianej w filmie, równie znacząca jest kwestia wyboru aktorki polskiej, która dubbinguje odtwórczynię Matki Boskiej Fatimskiej. W polskiej wersji językowej głosu postaci Matki Boskiej użycza Anna Nehrebecka, której wizerunek filmowy wręcz „predestynował" j ą do wzięcia tej roli. Scenarzyści owego filmu umieścili inne jeszcze szczegóły nader charaktery¬ styczne dla tzw. morfologii miejsc cudów, objawień, czy wizji oraz późniejszego kultu, jaki roz¬ wijał się wokół nich. Na przykład, pokazując jak rozwijał się stopniowo kult miejsca objawień, umieszczają swoisty zalążek przyszłej wielkiej bazyliki, jaka zostanie wybudowana w Cova da Iria, w postaci wydeptanego do gołej ziemi kręgu tuż po drzewem, na którym objawiać się miała Maryja, a w kręgu tym dostrzec można swoisty ołtarz, zaliczany przez antropologię do symboli z szeregu axis mundi: przybrane kwiatkami i wstążkami drzewko, przed którym - na filmie - klękają dzieci w jednej z końcowych scen, gdy pojawia się Matka Boska ostatni raz i zgroma¬ dzeni mogą oglądać cud wirującego słońca. 1 0 11 �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 1 3 3 dzieci już przed kolejnym zapowiedzianym objawieniem, nie dostąpiły go w wię¬ zieniu, ale dwa dni później, kiedy wypuszczono je na wolność. W tej bowiem epoce - „sprzed Internetu" - ważne było miejsce, gdzie zachodziły objawienia. To raczej wizjoner spychany był na margines, a miejsce objawień zachowywało swoją rolę zasadniczą. Potwierdzają to losy licznych innych wcześniejszych, jak i późniejszych (w tym XIX-wiecznych i XX-wiecznych) wizjonerów, także tych wspomnianych powyżej. Lecz same te miejsca - jak Lourdes i Fatima - jako centra objawień nie odeszły w zapomnienie i stały się z biegiem czasu bardzo silnie oddziałującymi ośrodkami kultu maryjnego i ruchu pielgrzymkowego. Medjugorje, a szczególnie status i rozwój drogi życiowej wizjonerów z tej miejscowości, przedstawia się jednak nieco inaczej. Dolina Podbro, gdzie miały miejsce pierwsze objawienia, była punktem centralnym, sakralnym w tradycyj¬ nym tego słowa znaczeniu, jedynie na początku objawień. Kolejne wizje „prze¬ niosły się" za dziećmi z doliny do prezbiterium, do zakrystii, chóru, pokoju, plebanii itp. (Rafalska 2002, s. 306-307). Na tym etapie miejsce jeszcze było istotne, mniej jednak niż sami wizjonerzy. Wraz z upływem lat wizjonerzy boś¬ niaccy zaczęli podróżować po świecie z przesłaniem Matki Boskiej z Medjugorje i dostępować wizji tam, gdzie się aktualnie znajdowali - dochodziło w ten sposób do swoistej transformacji miejsca profanum w sacrum dzięki osobom widzącym. Medjugorje jednak, pomimo tego, że jest jednym z najliczniej współcześnie odwiedzanych sanktuariów maryjnych na świecie, nie jest w tym samym stopniu ważne jak wizjonerzy, co dobrze wyczuwają liczne agencje podróży, obiecując pielgrzymom nie tylko pobyt w Medjugorje, ale i spotkanie przynajmniej z jed¬ nym z nich, ponieważ większość z tej ośmioosobowej grupy widzących mieszka w okolicach sanktuarium. Podobnie jak działo się w przypadku Fatimy, scenariusz objawień z Medjugorje zaczął być powielany. Wiele późniejszych objawień maryjnych, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, wzorowało się na przebiegu widzeń z Medjugorje. Podobieństwa te były uderzające zwłaszcza w przypadku tych „widzących" Ame¬ rykanów, którzy pielgrzymowali wcześniej do Bośni. Wydarzenia jakie miały miejsce w Medjugorje zyskały sławę w Ameryce, a później na całym świecie, także dzięki opiece i koordynacji ruchu pielgrzymko¬ wego i dewocyjnego podjętych przez OO. Franciszkanów ze Steubenville w USA (Ohio). Oni to zajęli się produkcją i dystrybucją kaset, książek, artykułów, pod¬ ręczników służących do formacji duchowej itp. Początkowo kierowali te akcje do krajów zachodnich, później rozciągnęli je na pozostałe zakątki globu. Innym cie¬ kawym faktem jest uwiarygodnienie przez opiekunów sanktuarium i wizjonerów z Medjugorje postaci takiej jak Vassula Ryden, która jest również wizjonerką, lecz wyznania grekoprawosławnego. Jej wizje więcej jednak mają wspólnego z New Age niż z dogmatami jej wyznania, podobnie jak nic wspólnego nie mają z wyzna¬ niem rzymskokatolickim, choć to katolicy udzielają jej gościny na swoich stronach internetowych poświęconych Medjugorje (Bouflet, Boruty 2000, s. 289-290) . 12 12 Vide np. polską stronę internetową „Vox Domini". �134 INGA KUŹMA Dziesiątki nowych wizjonerów korzystają na tej zmianie „paradygmatu" ob­ jawień i podróżują ze swoimi objawieniami po całym świecie. To ich obecność uświęca miejsce, to oni coraz wyraźniej stają się szczególnymi epifaniami, utoż­ samiając się częściowo z obrazami i przesłaniami, jakie komunikują wiernym od Boga czy Maryi, a pomijając milczeniem oryginalne miejsce i okoliczności „przestrzenne" i czasowe wizji. Co więcej, współcześni wizjonerzy niewiele mają wspólnego z klasycznym - niemal już stereotypowym - typem kulturowym osoby dostępującej kontaktu z sacrum. Nie są to przede wszystkim „prostaczkowie" w szerokim sensie tego słowa. Jak zauważa Apolito w swoim tekście opisującym nie tylko wizjonerów z Medjugorje, lecz ogólnoświatowy i ogólnointernetowy ruch, współcześni wizjononerzy-globtrotterzy znają języki obce, piszą książki, a ich pozycja ekonomiczna oraz zawodowa plasuje ich w społeczeństwie na poziomie klasy średniej. Jeśli zaś chodzi o ich obyczaje rodzinne i moralność, są nieraz bardzo wyemancypowani - często rozwiedzieni, z nowymi rodzinami. Ich życie odbiega więc w znaczący sposób od moralności zalecanej przez Kościół katolicki czy też przez Stary i Nowy Testament, a osoby te wywodzą się przecież z tego środowi¬ ska duchowego i obyczajowego. Nowi wizjonerzy wydają się być absolutnie pewni swojej wyjątkowości. Ci z Medjugorje wyrażają szczere przekonanie o szczególnej światowej misji, jaka została nałożona na ich barki i którą muszą wypełniać, ponieważ od tego zależy zbawienie całego świata: „Zbawienie świata zależy w pewnym sensie od przesłania, jakie objawiane jest nam w Medjugorje" (słowa te Apolito cytuje za: Rooney i Faricy 1987; Apolito 2003, s. 642). Co więcej, sam diabeł wiedząc o ważności tej misji miał - według wizjonerów - prosić Boga o oddanie sobie we władanie tylko tego miejsca w zamian za resztę świata. W Polsce np. Matka Boska objawiająca się w Oławie stwierdziła, że od wybudowania tam świątyni uzależnia przetrwanie na świecie pokoju. Inne tego typu świadectwa, to chociażby apel rozsyłany za pośrednictwem Internetu przez tzw. Ambasadora Boga na podstawie objawień Matki Boskiej z Nowego Jorku z 1987 r. W apelu tym można znaleźć informację, że miejsce owych obja¬ wień będzie łącznikiem z wszelkimi innymi na całym świecie. W Rzymie zaś Matka Boska przemawiając do Marisy Rossi powiedziała, że to, czego dostępuje wizjonerka jest wydarzeniem najważniejszym na świecie, a także najtrudniej¬ szym. Jej osoba zaś będzie w związku z tym atakowana również najbardziej na świecie, szczególnie przez niektórych księży. Jezus, z którym w wizjach kontak¬ towała się Marisa, dodał jeszcze - według tego, co przekazała kobieta - że cuda, jakie będą towarzyszyć tym objawieniom, zaliczyć będzie można do najważniej¬ szych cudów eucharystycznych w historii Kościoła. Każdy z wizjonerów czuje się zatem centrum świata i historii oraz osobą umieszczoną w centrum wydarzeń soteriologicznych. Nowi wizjonerzy wspomagają się nawzajem, kontaktują się z sobą, cytują się, wydają wspólnie książki, organizują wspólne objazdy i spotkania z wiernymi. Odwiedzają nawzajem swoje miejsca objawień. Najistotniejszym obecnie miejs¬ cem tych więzi i kontaktów są strony WWW, czaty, serwisy tematyczne itp. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 135 Jedną z ważniejszych przyczyn szukania takich nowoczesnych i niezależnych środków komunikacji i podtrzymywania więzi jest obawa przed ingerencją hie­ rarchii kościelnej wymierzoną w ów oddolny ruch wizjonerski czerpiący jednak z dziedzictwa określonego wyznania. Internet wzmocnił owe indywidualistycz¬ ne i separatystyczne tendencje, zachodzące nie tyle nawet na poziomie formo¬ wania się alternatywnych czy nowych grup, lecz przede wszystkim jednostki - jest to w zasadzie idealne narzędzie do zachowania i podtrzymania autonomii. Co więcej, surfująca w nim jednostka nie jest odbiorcą pasywnym, lecz aktywnie decydującym, wybierającym te, bądź inne treści, włączającą się świadomie w sposób funkcjonowania tego typu fenomenów na łamach Internetu, np. wy¬ syłając swoje komentarze, pytania, czy uczestnicząc w odbywających się „na żywo" rozmowach na rozmaitych czatach. Internet daje tym samym sympatykom i zwolennikom prawdziwości rozma¬ itych objawień możliwość natychmiastowego oraz niemal równoległego dostępu do wszystkich obecnych w jego przestrzeni zgromadzonych stron, wypowiedzi, świadectw etc. Jaki by nie był ich charakter czy język, znajdują się one szybko w Sieci, gdzie mogą być powszechnie rozpoznane, uznane, a przede wszyst¬ kim poznane. Kamery cyfrowe czy aparaty cyfrowe pozwalają również „zinternetować" fakt objawienia; w medium tym krążą liczne obrazy miejsc, cudów czy innych niewy¬ tłumaczalnych zjawisk. Zdemokratyzowały one w ten sposób dostęp do sacrum. Ich wymiar - w pierwotnym rozumieniu niewymierny i nieuchwytny, nie do ogarnięcia i nie do objęcia rozumem bądź zmysłami - sprowadzony więc został do bardziej „ludzkich" proporcji, a przynajmniej do danych cyfrowych czytanych przez najnowocześniejsze nośniki i aparatury przetwarzania danych, które można po prostu sprowadzić do kombinacji określonych znaków języka informatycz¬ nego i upowszechnić. Z perspektywy specyfiki tego medium, jakim jest Internet, nie jest istotne źródło przekazu, ale on sam, albowiem to on, czy to w formie zapisu tekstowego czy też wizualnego, ruchomego (film) bądź nieruchomego (fotografia), jest naj¬ bardziej liczącym się komunikatem. Sama jego obecność w przestrzeni Internetu już j ą uwiarygodnia oraz vice versa. Nawet wizjoner w pewien sposób traci swo¬ j ą realność i ważność. Postać i przesłanie jednego znanego wizjonera powielana na dziesiątkach stron, przetwarzana na dziesiątki sposobów traci swoją wyjątko¬ wość. Staje się swoim własnym znakiem . Co więcej, faktem niejako umacnia¬ jącym ową diagnozę, jest spotykana w Internecie wielka liczba innego jeszcze rodzaju wizjonerów. Jak nazywa ich Apolito są to tzw. lokucjoniści, a mianowi¬ cie osoby, które dostąpiły wizji bądź miały kontakt z sacrum, ale jedynym tego śladem są cytowane przez nich słowa Jezusa bądź Maryi. Oznacza to, że w ich 13 1 3 Choć więc może wydawałaby się to paradoksalne, szczególnie jeśli chodzi o opisywanie zjawisk z terenu religii i religijności, ale zabieg ten wpisuje się w efekt simulacrum J. Baudrillarda, gdzie „nie chodzi o odzwierciedlenie rzeczywistości, ale o rekonstrukcje przedmiotu, której wia¬ rygodność jest uwarunkowana doskonałym podobieństw em. W simulacrum dochodzi do pomie¬ szania dwóch porządków: realnego i wyobrażonego [ . . . ] " (Regiewicz 2004, s.147). �136 INGA KUŹMA przypadku trudno stwierdzić w jaki sposób w tych objawieniach pośredniczyło miejsce, czy też jakie inne zjawiska zachodziły, jako znaki czegoś nieziemskie¬ go, także kim są owi wizjonerzy i co się z nimi stało pod wpływem owych obja¬ wień. Ich osobowość, biografia i tego typu dane są przez nich nieujawniane. Komunikują oni owe przesłania używając formuł: „Jezus objawił...", „Maryja powiedziała...". Najważniejszy jest fakt przekazania, zapisania i wysłania owego przesłania, które krążyć będzie w Sieci. Lecz komu to przesłanie zostało przeka­ zane? Jak stwierdza Apolito, nic nie wiadomo na ich temat. Internet zaś wzmac¬ nia ów religijny i wizjonerski fenomen anonimowej lokucyjności przewrotnie interpretując kulturową „przezroczystość" dawnych, „nowożytnych" wizjonerów - „maluczkich". W jednym tylko przypadku nowe medium zawodzi, a mianowi¬ cie w przypadkach poszukiwania przez wierzących uzdrowienia i uwolnienia od rozmaitych schorzeń czy uzależnień. Jak dawniej szukają ich oni na tradycyjnej drodze pielgrzymek do miejsc świętych, czczonych wizerunków czy też osób 0 szczególnych charyzmatach. Czyżby internetowa „emocjonalna wspólnota" wiernych wierzących w objawienia, szukających informacji na ich temat, taką wspólnotą stawała się jednak dopiero poza Siecią, w świecie „realnym"? Na to pytanie można spróbować odpowiedzieć, ale dopiero po przyjrzeniu się innym jeszcze sposobom wyrażania swojej religijności za pośrednictwem Sieci, którymi są wpisy do internetowych skrzynek intencji. Można zaryzykować twierdzenie, że oblicze współczesnej religijności zmienia się nieco za pośrednictwem Internetu: ma miejsce pewne przewartościowanie znaczeń i zachowań, które oscylowały wokół przekonania o szczególnym charak¬ terze miejsca oraz czasu, w którym dochodziło do objawienia oraz o szczególnych duchowych walorach wizjonera bądź mistyka. Te czynniki właśnie stawały się źródłami sakralnej semiozy, której zwieńczeniem było ugruntowanie się kultu danego miejsca, figury, obrazu, czasem osoby wizjonera. W tym procesie niebaga¬ telna była także rola Kościoła katolickiego uwierzytelniającego owe fenomeny 1 zjawiska. Instytucja ta czuwała nad ich przebiegiem, niejednokrotnie kontrolując go i treści przesłania oraz zachowania wizjonerów, zatwierdzając bądź negu¬ jąc te zjawiska. Obecnie nowymi „leaderami" czuwającymi nad „zarządzaniem" owymi informacjami są administratorzy sieci, portali, stron, czatów itp. Jak nigdy chyba dotąd w historii religijności czy też wizjonerstwa, dostrzec można jak reli¬ gijność jest tworzona, wytwarzana, kierowana, wręcz kreowana, nie bardzo jednak wiadomo przez kogo ani do kogo. Zmianie ulega jednak nie tylko ta kategoria kulturowa - przydatna do badania fenomenów religijnych - jak osoby niezwykłe, pośrednicy między sferą sacrum a profanum, jakimi byli w tradycyjnym paradygmacie religijności wizjonerzy czy ekstatycy. Wspomniane już było wcześniej, że także przestrzeń sakralna - ściśle do tej pory związana z wizjami, łaskami czy cudami, jakich doświadczali wierni uległa przewartościowaniu właśnie ze względu na nowe medium, jakim jest Inter¬ net. Przestrzeni owej towarzyszy również zmiana postrzegania czasu. Mówić 14 1 4 Niezbędna w szczególnym rodzaju doświadczenia religijnego, jakim jest sensualizm. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 137 przecież można o czasoprzestrzeni sakralnej - nieodzownej, jak wykazywały to liczne analizy czy interpretacje etnologiczne, dla objawienia się boskości, stwo¬ rzenia dla niej ram. Internet poddał „transformacji materialne podstawy egzy¬ stencji, a także stosowane dotychczas desygnaty czasu i przestrzeni", zaś „pojęcie geografii utraciło swój odwieczny desygnat", a „tutaj i tam nic już nie znaczy" (Kuligowski 2002, s. 91). Rola czasu, dystansu, jaki był poprzednio niezbędny w procesie komunikacji, jego skrócenie lub wydłużenie, zależało od wielu czyn¬ ników zewnętrznych wobec chęci nadawcy czy też odbiorcy. W dobie Internetu natomiast - jak pisze Kuligowski - kwestia ta „w ogóle ulega unicestwieniu". Innym problemem jest sposób istnienia owego wertykalno-horyzontalnego „przecięcia", gdzie w czasoprzestrzeń fizyczną wkraczało sacrum zawieszając jej prawa i właściwości, potrzebując ich jednakże aby się objawić i dać poznać. Obowiązywało pojęcie pierwowzoru i oryginału sakralnego jako jedynego źró¬ dła przekazywanych przez wizjonera słów czy wizji. Ono potwierdzało bowiem koncepcję źródła boskiego natchnienia i boskiej woli ustanawiającej owe nad¬ przyrodzone zjawiska, a jest to szczególnie ważne w przypadku śledzenia kul¬ turowej morfologii objawień i wizji, czy też kształtowania się kultu miejsc szczególnych, osób wyjątkowych, cudownych wizerunków itp. W tradycji chrześ¬ cijańskiej to Bóg, Jezus czy też Maryja (bądź inne osoby uznane za święte) są jedynymi, które jawią się jako oryginalni autorzy oryginalnego przesłania. Czy jednak wiarygodność takiego boskiego, pierwotnego natchnienia jest jeszcze w stanie obronić się w dobie licznych „lokucjonistów" i samego efektu mnożenia i powielania wiadomości o wizjach i ich treści, kiedy to istnieje pokusa aby Internet - kanał informacyjny i popularyzujący owe wydarzenia - traktować jako coś więcej, niemal jako przestrzeń oryginalną owych objawień i przesłań? Tym bardziej, że specyficzna czasoprzestrzeń Sieci opiera się w dużej mierze na moż¬ liwości przetwarzania, wysyłania, kompresowania i upraszczania komunikacji, informacji i wiedzy, a co ważniejsze - zawiesza ona dotychczasowe rozumienie kategorii przestrzeni i czasu. Produkuje się w niej informacje, wręcz powołuje się do „życia" alternatywną wobec rzeczywistości realnej „rzeczywistość" inter¬ netową. Status objawień i ich treści, także status wizjonerów i miejsc cudownych w obrębie Internetu zmienia się, chociażby na podstawie tak nieskończonej moż¬ liwości powtarzania. Tym samym gubi się poczucie, że istnieje jakiś pewny i stały punkt odniesienia: wszystkie informacje i obrazy są sobie równe i równie ważne. Co więcej, rozróżnienie na to, co jest prawdziwe a co fałszywe nie ma w Sieci sensu, tam bowiem można jedynie odróżniać to, co wirtualne od tego, co realne. Lecz i to rozróżnienie nie daje pewności, czy wiemy co jest czym. Zatem nawet wiara w cuda czy objawienia może ulec zmianie, skoro kulturowy status pojęcia „nadprzyrodzoności", „niewidzialności" i „transcendencji" zmienia się pod wpływem innych możliwości, jakie oferuje Sieć czy w ogóle najnowsze tech¬ nologie. Tym bardziej, że jak słusznie zauważa Apolito w swoim tekście, Sieć pojawia się i znika w momencie wejścia do niej poszczególnego, indywidual¬ nego internauty, choć nietrudno jest wykształcić w sobie poczucie, że „świat" Sieci istnieje „naprawdę" (ideą tą „bawili się" twórcy filmu „Matrix"). Jest to �INGA KUŹMA 138 jednak wyłącznie „świat" Sieci - równie „rzeczywisty" jak ona sama. Internet, w tym pośrednio także religijność, która wyrasta w jego obrębie, jest autoreferencyjny - aby udowodnić „istnienie" swoich produktów i tworów nie potrzebuje do tego czegoś więcej i czegoś innego poza sobą samym, nawet - równie trudnego do pojęcia w świecie realnym, pozasieciowym - świata transcendentnego. Dlatego też, być może, „rzeczywistość" wirtualna, oddala się coraz bardziej od rzeczy¬ wistości „realnej", choć pierwotnie była jej przedłużeniem. Z punktu widzenia życia duchowego „tradycyjnego", „rzeczywistość" wirtualna jest w pewnym sensie parodią dotychczasowego świata religijnego, którego rolą było pośred­ niczenie między światem nadprzyrodzonym a ludzkim. Wychodząc z takiej per¬ spektywy warto zastanowić się czy rzeczywistość wirtualna jednak nie zaczyna wpływać faktycznie na przekształcanie tradycyjnej duchowości (Mondialisa­ tion...), przynajmniej pewnych jej aspektów wśród części ludzi religijnych. Kwe¬ stia ta jest najprawdopodobniej nie do rozstrzygnięcia. Wyrasta ona z innego rodzaju pytań - tych, które odnoszą się do problemu wzajemnego stosunku między przedstawianym a jego istotą i samą czynnością przedstawiania czegoś w Internecie. Zagadnienia te - dotyczące relacji między rzeczywistością „real¬ ną" a jej pojęciem oraz przedstawieniem, różnie już rozstrzygano. Niejedno¬ znaczność owych rozwiązań dotyczących Sieci wyraża się w takich pytaniach, jakie stawia Gut (Gut 1998, s. 170): „[...] co z naszego świata przenosimy do cyberprzestrzeni, na ile dążymy do stworzenia analogonu, a na ile simulacrum, na ile alternatywy, a na ile całkiem autonomicznej sfery, która tylko posiada pewne elementy wzięte z rzeczywistości?". 15 Pora przejść do ostatniego już przykładu ilustrującego ową ewentualną zmianę. Wraz z „oswojeniem" Internetu przez chrześcijaństwo pewne tradycyjne do tej pory formy religijności, jak składanie w miejscach kultu swoich intencji mo¬ dlitewnych, podziękowań i próśb, weszły także w skład „usług" oferowanych przez strony religijne domów zakonnych czy sanktuariów. W ten sposób można 1 5 Warto przypomnieć za F. Jamesonem (Jameson 1997) , że parodia jest taką konwencją, która jest szczególnie bliska nurtom postmodernistycznym w kulturze. Polega ona na ośmiesza­ niu, życzliwym bądź złośliwym, jakiegoś pierwowzoru naśladując go w karykaturalnej formie. Parodysta musi posiadać zdolność wczucia się w parodiowanego, ale aby parodia miała sens musi ukrywać się za nią przekonanie, że istnieje pewna norma, której istnienie umożliwia anoma¬ lie. Jameson przeciwstawia parodii pastisz. Jest to również taki typ działania, które polega na imitowaniu pierwowzoru, ale polega ono jedynie na „pustej" imitacji, „na nakładaniu stylistycz­ nych masek" (Jameson ibidem, s. 195). Pastiszowi brak poczucia istnienia normy, punktu odnie­ sienia. To martwy język, bezmyślna podróbka - zabawa formą, pomijając treść. Zestawiając te dwa środki wyrazu tak charakterystyczne dla współczesnej kultury, tym bardziej wydaje się interesujące, że autorzy raportu „Mondialisation..." (o stosunku m.in. chrześcijaństwa do no¬ wych technologii) posługują się określeniem „parodia" na opisanie charakteru współczesnej reli¬ gijności, nie zaś „pastiszem". To raczej ku niemu skłaniać by się można analizując diagnozy stanu aktualnej duchowości, a przynajmniej niektórych jej form. Choć obserwując udział Inter­ netu jako kanału informacji w klasycznym rozumieniu, w organizacji nieformalnych i for­ malnych obchodów żałoby w Polsce po śmierci Papieża 2 kwietnia 2005 r., sprawdził się on jako taki właśnie znakomicie. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 139 pielgrzymować na odległość wchodząc na drogę „sensualistycznego" przeżywa­ nia kontaktu z sacrum za pośrednictwem Internetu i owo przeżywanie „sensualistyczne" via Sieć jest odmienne niż podczas tzw. pielgrzymki duchowej. Zaleca­ na jest ona, kiedy fizyczny udział czy pobyt wiernego w określonym miejscu kultu nie jest możliwy. Obecnie ktoś taki ma możliwość skorzystania nie tylko z duchowej wizyty w miejscu świętym za pośrednictwem Sieci, jeśli tylko ma do niej dostęp, lecz na internetowy sposób jest to wizyta „realna". Budowanie religijnej wspólnoty, nawet w takim tylko wymiarze i to właśnie za pośrednictwem Internetu, zgadza się z wymiarem uniwersalnym i powszech¬ nym Kościoła katolickiego. Jak przytaczali autorzy raportu Mondialisation... analizując stanowisko chrześcijaństwa wobec najnowocześniejszych zdobyczy z zakresu komunikacji w dobie globalizacji, „[...] zasadą generalną pozostaje podtrzymywanie nadziei [...] nie zaś ewolucja w stronę «jedynego świata», który będzie rządzony przez logikę zysku ekonomicznego. Dzięki nadziei zaś globali¬ zacja może stać się środkiem do realizowania tego rodzaju komunii i solidarności, której chrześcijanie mogliby pragnąć. Chrześcijaństwo odnalazło w Internecie medium wyjątkowe i to przede wszystkim reakcja na nie i na możliwości jakie stwarza, jest w gruncie rzeczy najbardziej interesująca. Jak powiedział P. Babin przed kilkoma dniami, podczas kolokwium poświęconego «Nowym techno¬ logiom, nowej ewangelizacji», Dobra Nowina to komunia [w kontekście opisy¬ wanej sytuacji - chrześcijaństwo a globalizacja i Internet, „komunia" to także „łączność", „porozumienie" - I . K . ] . Internet zaś jest czymś w rodzaju schodów aby tę [łączność i - I . K.] komunię osiągnąć [ . . . ] " (Mondialisation...). Jak więc cele te realizowane są w praktyce? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie, przyjrzałam się wpisom intencyjnym, które wysyłają za pośrednic¬ twem Internetu wierni-internauci zainteresowani taką formą polecenia się opiece Matki Boskiej, odwiedzając stronę WWW. pewnego polskiego sanktuarium . Intencje te (z lat ubiegłych oraz z roku bieżącego) nie są chronione w żaden sposób, internauta ma do nich wolny dostęp. Jest to zasadne z podstawowego powodu: chociaż „adresatką" owych wpisów jest Matka Boska, ważną rolę odgrywa także modlitwa innych wiernych, wstawianie się jednych za drugimi. Są one rodzajem intymnej rozmowy „sam na sam" z Bogiem czy też z Maryją. Internet nie doprowadził bowiem do zaniku tak podstawowej formy zapisu oso¬ bistych próśb, jak przytaczane i analizowane już przez Piotra Kowalskiego (Kowalski 1994; Kowalski 1995) oraz Joannę Tokarską-Bakir (Tokarska-Bakir 2000) zwroty, które Kowalski nazywa „wyłączającymi innych potencjalnych czy¬ telników", mające charakter „ekskluzywny", „blokujące tworzenie wspólnoty" (Kowalski 1995, s. 266-267). Zalicza się do nich przykładowe: „Matko Boska, pomóż mi, Ty wiesz w czym". 16 1 6 Nie podaję nazwy owego sanktuarium ani jego internetowego adresu ze względu na unik­ nięcie posądzenia mnie o ujawnianie i posługiwanie się takimi treściami, które zaliczyć należy do osobistych, wręcz intymnych oraz o manipulowanie nimi bez względu na moje intencje i cele - naukowe i poznawcze. Dlatego też cytując niektóre wpisy będę zmieniała takie szczegóły, które pozwoliłoby zidentyfikować wpisujących intencje. �140 INGA KUŹMA W skrzynce intencji wybranego sanktuarium można spotkać takie właśnie wpisy: Najświętsza Matko spraw proszę abym nie stracił nadziei i wskaż mi drogę, która poprowadzi mnie do wymarzonego celu; Najświętsza Matko, [...] błagam Cię, żeby moja prośba została wysłuchana przez Ciebie; Najświętsza Matko nadal proszę Cię o wysłuchanie mnie w mojej intencji; Proszę najgoręcej jak mogę Najświętsza Matko, aby została wysłuchana moja prośba; Najświętsza Matko jeszcze raz gorąco proszę Cię o wysłuchanie mojej prośby; Najświętsza Matko w dalszym ciągu modlę się i liczę na Twoje stawiennictwo; Proszę Najświętsza Matko o wysłuchanie mnie w wiadomej Ci sprawie. Dziękuję Ci za wszystkie łaski; Proszę Cię Najświętsza Matko o wysłuchanie mnie w wiadomej Ci spra­ wie; Najukochańsza Matko bardzo proszę Cię o modlitwę w wiadomej Ci inten¬ cji. Tych dziewięć wpisów jest jednego autorstwa i umieszczone są one jeden pod drugim w tym samym roku. Modlitwa w „sprawie wiadomej" Matce Boskiej ponawiana była usilnie i systematycznie Jednak owa częstotliwość wysyłania swoich próśb, która jest obecnie możliwa dzięki Internetowi, sprzyja poniekąd próbom odszyfrowania stanu ducha czy natężenia emocji (choć jakich dokład¬ nie, tego nie będzie nigdy wiadomo - można się ich jedynie domyślać mając w pamięci „skrypty" kulturowe emocjonalnych zachowań religijnych). Możli¬ wości, jakie dał Internet pomnażają ów fenomen pisania religijnego, które - jak podkreślał Kowalski (i jego wnioski zachowały częściową trafność odnośnie do¬ tarcia do istoty pisania intencji w dobie Internetu) - „jest przeciwstawne aktom komunikacji ustnej. Pisanie zakłada nieobecność [ . ] akt mowy zastępuje pismo, co oznacza zmianę sposobu bycia, zmianę zasad percepcji i rozumienia świata. [ . ] Rozłączność czasu pisania i ewentualnej lektury, zasadnicza nietożsamość obu aktów stanowią charakterystyki oczywiste; ekskluzja wydaje się być nieredukowalną cechą pisarskiego aktu wynikającą z samej istoty fenomenu pisania" (Kowalski 1995, s. 267). Ta diagnoza jest trafna przede wszystkim z tego wzglę¬ du, że owa skrzynka intencji nie jest w żadnym razie tzw. komunikatorem, który przewiduje symultaniczność kontaktu. Oczywiście w przypadku skrzynki inten¬ cji ów kontakt symultaniczny, kiedy to następowałaby równoczesność aktu pisa¬ nia z aktem lektury, mógłby odbywać się jedynie pomiędzy osobami „realnie" istniejącymi, takimi jak dwóch i więcej internautów-wiernych czy też osób duchownych i wiernych. Kowalski jednak pomija jeszcze jedną relację, która istniała zawsze w mniemaniu wiernych czy to w przypadku „tradycyjnych" wpisów intencyjnych do ksiąg łask i cudów, jak też istnieje do tej pory w formie e-maila, a mianowicie symultanicznej relacji między wiernym a osobą boską, do której modlący zwraca się. Bez względu na formę zapisu i wysłania prośby czy też wpisu o innej treści, jedynym rzeczywistym adresatem jest zawsze osoba święta. Tego na pewno wirtualna forma intencji nie zmieniła. Świadczą o tym formuły inwokacyjne przywołujące głównego adresata bądź adresatkę próśb czy podziękowań oraz wiele jeszcze innych form retorycznych, jakie tworzą ów literacki i folklorystyczny gatunek tekstów, którymi są wpisy intencyjne. Dla Kowalskiego takie założenie jest oczywiste, ale swoje rozważania koncentruje na aspekcie komunikacyjnym i społecznym owych aktów, za pośrednictwem �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 141 analiz filologicznych, dystansując się świadomie (vide: Kowalski 1995, s. 260) od aspektu religijnego owych praktyk pobożnościowych. Jeśli jednak Kowalski wybrał taki kierunek interpretacji tych zjawisk, to lektura pewnych współczesnych internetowych wpisów każe zastanowić się, czy jednak boski adresat bądź adresatka, którzy według założenia są jedynymi właściwymi odbiorcami wpisów, nie zostali przykryci coraz gęściejszą i bardziej niezależną od pierwotnej modlitewnej intencji warstwą komunikacyjną i społeczną. Ekskluzja jest zastępowana coraz częściej przez inkluzję. Brak symultaniczności między lekturą a pisaniem jest wypierany przez internetową bezczasowość. Jest ona możliwa do osiągnięcia dzięki owemu wspomnianemu już wcześniej dostępo¬ wi do internetowej skrzynki intencji i szybkiemu ponawianiu oraz wysyłaniu swoich próśb. Także dzięki powielaniu i uzupełnianiu wpisów o kolejne infor¬ macje, wyjaśniające prośbę i sytuacje proszącego - zgodnie z jego osobistą po¬ trzebą. To znamienne dla współczesności, ale przywoływana przez Kowalskiego intymność owych wpisów oraz samego aktu pisania intencji, obwarowana szer¬ szym i zewnętrznym kontekstem sytuacyjnym (miejsce w kościele, gdzie doko¬ nywane są wpisy i wystawiona jest księga, zachowanie wpisujących itp.) ulega przewartościowaniu. Retoryka, która dawniej porządkowała te wypowiedzi w sposób uderzająco schematyczny w zestawieniu z domyślnym ładunkiem emo¬ cjonalnym i ciężarem owych próśb czy podziękowań, uległa częściowej erozji. Intymność i emocjonalność owych internetowych wpisów przekroczyła dawne, „tradycyjne" bariery. W niektórych przypadkach przekroczyła nawet diagnozę wystawioną przez Kowalskiego, który mówił, że „intymność aktu pisania znajduje dopełnienie w intymności kontaktu z tekstem" (Kowalski 1995, s. 267). Kiedy czytamy współczesne intencje w Internecie, uderza nas odsłanianie się przez część wiernych, zarówno na poziomie opisów własnych stanów emocjonalnych, jak i detalicznych wręcz streszczeń ich życiowych problemów, poruszających ich sytuacji i okoliczności, które sprawiły im ból czy też radość. Oto kilka znamiennych przykładów, które jednak ze względu na owo odsłanianie się pozwoliłam sobie nieco zmienić, usuwając te fragmenty, które mogłyby ułatwić odszyfrowanie kto jest autorem wybranych intencji: 1. Chwała niech będzie Bogu po wszystkie wieki!!!!!! Pragnę powiadomić wszystkich że ukochany Bóg wysłuchał naszych modlitw i nie wrócę już do zakładu karnego. Wyrok jaki otrzymałem po dobrowolnym poddaniu się karze jest zawieszony na [... - I.K.] lat próby. [...]. Serdecznie dziękuję wszystkim za modlitwy do ukochanego prawdziwego Stwórcy świata. Pragnę prosić jedynie 0 wstawiennictwo modlitewne w intencji bym wytrwał w wierności Bogu i by udzielił mi siły wytrwania przy Nim do końca mego życia w uczciwości. Alle­ luja!!! [podpisane imieniem - I.K.]; Przedwczoraj sąd ogłosił wyrok. Bóg jest wielki!!! [...] nie muszę wracać do zakładu karnego. Wiem że to dzięki Bogu 1 tylko Jego woli. Z radości nie mogłem zasnąć i nie wiedziałem co z sobą zrobić. Natomiast wczoraj rano spotkało mnie coś niemiłego. Rano wychodząc z domu wziąłem ze sobą portfel a w nim dokumenty [...] oraz karty kredytowe i około 3000 zł. Położyłem ten portfel wypchany na masce auta a sam poszedłem otwierać �142 INGA KUŹMA bramę. Dalszy scenariusz łatwo można się domyśleć. Myślę, że to była ogromna próba dla mnie po tym dniu radości i modlitwach oraz powierzeniu mojego życia Jezusowi i oddanie się pod kierownictwo Ducha Świętego. Pierwsza myśl była że nie wiem co się dzieje, że mam straszne jakieś obciążenie psychicznie po takiej stracie i muszę napić się alkoholu. Oczywiście dzięki Bogu ukochanemu tego nie uczyniłem, tylko zanim wszystko zgłosiłem na policję zobaczyłem na zegarku, że jest za 3 minuty 8:00 i [... - I.K.] pojechaliśmy na mszę do kościoła modlić się i prosić Boga o wsparcie w takiej chwili, by nie ulec pokusie, tylko jeszcze bar­ dziej wielbić Pana Boga. Jestem dzisiaj szczęśliwy że nie dałem się zwieść szata­ nowi i załamać. Chwała Bogu Najwyższemu Stwórcy świata!!!!!! Najsilniej czego pragnę to dochować wierności Bogu i nigdy nie wrócić do przeszłego życia. Pragnę gorąco podziękować wszystkim za modlitwy za mnie i prosić 0 modlitwę by ukochany Bóg dal mi siły do życia dla Niego [podpisane imieniem - I.K.]; Ponownie zwracam się o gorącą modlitwę odnośnie mojej sprawy kar¬ nej, nie raz juz prosiłem o modlitwę i muszę powiedzieć ze jest coraz lepiej 1 prokurator zgodzili się na moje dobrowolne poddanie karze. Chcę błagać o modlitwę [...]. Polecam siebie oraz całą moją rodzinę Panu Bogu by udziela­ jąc nam Ducha Świętego nas prowadził. P.S. Sprawa karna odbędzie się [...]. Jeszcze raz proszę o gorącą modlitwę [podpisane imieniem - I.K.]; Witam. Ogromnie pragnę podziękować za modlitwy do ukochanego Pana Boga, który jest ogromnie łaskawy. Prosiłem ostatnio o modlitwę za mnie by sprawy sądowe mi się skończyły [...]. Pragnę powiedzieć że w cudowny sposób sprawy układają się pomyślnie [...]. Z moją rodziną żyjemy w ogromnym stresie dlatego proszę o modlitwę za mnie [...]. Najgorsze to jest, że ta sytuacja nerwowa przekłada się czasami na moje zachowanie, ale nie zapominam o Bogu w tych chwilach i tylko dzięki Niemu jakoś sobie radzę. Proszę ogromnie o modlitwę. Moje pragnienie to zakończyć ten straszny rozdział mojego życia [...]. Moja sprawa [...] odbędzie się [...], proszę gorąco o modlitwę bo jedyna nadzieja jaką mam to tylko w Bogu. [...] Z góry serdecznie dziękuję za modlitwę ipozdrawiam [podpisane imieniem - I.K.]. 2. Proszę Cię, Matko Boża, uproś mi u Syna Swego uzdrowienie myśli. Dzię¬ kuję, że jest już dużo lepiej [podpisane imieniem - I.K.]; Matko Boża, dziękuję Ci za Twoje odczuwalne wstawiennictwo i pomoc. Dziękuję za łaski i proszę o całkowite uzdrowienie moich myśli oraz w intencji Tobie wiadomej [podpisane imieniem - I.K.]; Proszę o modlitwę w mojej intencji. Od jakiegoś czasu cierpię na lęk i natrętne myśli, które przeszkadzają mi w moim życiu osobistym. Nie mogę sobie z tym poradzić. Bardzo proszę o wsparcie modlitewne [...] [podpisane imieniem - I.K.]; Proszę o modlitwę o uwolnienie z lęku oraz natrętnych myśli. Proszę też, abym umiała uszczęśliwić i kochać człowieka, z którym jestem zwią¬ zana [podpisane imieniem - I.K.]. 3. Trzeci wybrany przykład jest tak osobisty, że nie sposób cytować tych in¬ tencji (nawet zmieniając szczegóły) bez obawy o naruszenie danych osobowych. W skrócie, jest to historia miłości bardzo młodych ludzi, gdzie mężczyzna prosi Matkę Boską oraz innych interenautów-wiernych o wstawiennictwo za swoją dziewczynę i za siebie. Jego dziewczyna ma wielkie problemy rodzinne. Sam �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 143 waha się też, kiedy i jak rozpocząć wspólne życie, wyrwać j ą z patologicznej sytuacji, prosi w jej intencji. Wymienia swoje i jej nazwisko, operuje danymi geograficznymi, imionami w rodzinie, opisem stosunków w jej rodzinie, historią tej rodziny, charakterystyką poszczególnych osób. Opisuje rozwój sytuacji rodzin¬ nej swojej dziewczyny, swoje stany emocjonalne, obawy, lęki itp. W którymś mo¬ mencie pojawiają się też teksty autorstwa tej dziewczyny. Włącza się ona osobiś¬ cie do cyklu modlitw i intencji. Jej wpisy są równie dokładne, szczegółowe, podpisane nazwiskiem i nazwą miejscowości. Wpisów tych jest w sumie kilka¬ naście (umieszczone są jeden pod drugim, ale także rozproszone w jednym roku - czyli dodawane od czasu do czasu stoją pomiędzy wpisami innych wiernych). Warto jedynie zacytować pewne fragmenty owej historii, które - podobnie jak te wytłuszczone w przypadku pierwszym, jak i drugim - wskazują na innego, również ważnego, jak Matka Boska i Bóg, adresata intencji: „[...] modlę się i pro­ szę o pomoc w modlitwie do Boga Najwyższego; [...] proszę o modlitwę w inten­ cji... [...]; [...] Bóg zapiać zapomoc [...]; [...] pomóżcie słowem i modlitwą [...]. Owe trzy wybrane sytuacje są niezwykle charakterystyczne dla całej grupy wpisów intencyjnych na stronie sanktuarium. Odsłaniają one szczegółowo, nie¬ porównywalnie bardziej do „tradycyjnych" wpisów, życie i osobowość wiernych. Jakby formuły standardowe, typowe, w które zamknąć by można przeżywane nieszczęścia bądź troski, już nie wystarczały. Jakby samo nazwanie ich „troską", „smutkiem", „strachem" niewiele wyjaśniało. Za takim - uprzednimi - katego¬ riami strukturyzującymi ogląd własnego życia, w tym duchowego, i motywów praktykowania religii oraz różnych form kultu stało założenie o przezroczystości owej religijnej retoryki (pomimo silnego jej skonwencjonalizowania). Była ona schematem komunikacyjnym z rzeczywistością transcendentną. Lecz - jak w ogóle w przypadku rytuału - ów formalizm wyposażony jest w nadwyżkę znaczenia, która umożliwia poczucie, że wszelkie skodyfikowane zachowania swój sens czerpią nie ze zwykłego gestu ich dopełnienia, ale dopiero dzięki temu do czego się donoszą, do kogo się zwracają. A owym punktem odniesienia jest - w przypadku katolicyzmu - Bóg, Jezus, Maryja, święci. W cytowanych przypadkach rytuałowi temu nadaje się jednak nieco inny sens. Rytualizm i formalizm stoją na pozycji czegoś drugorzędnego, niejako czystego kanału informacyjnego i komunikacyjnego z tamtym światem. Prawdziwa noś¬ ność komunikacyjna tych wypowiedzi spoczywa nie na owych formułach, inwo¬ kacjach, przywołaniach imienia Matki Boskiej bądź Boga, lecz - po pierwsze - na osobistych wynurzeniach i opowieściach o własnym życiu oraz - po drugie - na kolejnym rodzaju inwokacji: do innych wiernych, czytelników owych wpi¬ sów. Tak skonstruowanych intencji nie można sprowadzić wyłącznie do infor¬ macji czy opowieści o sobie. Umieszczenie ich w kontekście wypowiedzi religij¬ nej (pomimo pewnych zmian zachowuje ona taki cel, funkcję i używa typowych dla siebie środków wyrazów) odbanalizowuje je, nie pozwalając ich traktować jako wpisów plotkarskich czy ekshibicjonistycznych. Nadaje im na pewno status wyjątkowej opowieści o swoim życiu, którym jednostka dzieli się z innymi i prosi ich o pomoc w jego kształtowaniu. Tak pojęty akt pisania (na podstawie �144 INGA KUŹMA trzech wybranych sytuacji) nie jest ekskluzywny. Jakościowej zmiany tego aktu dokonuje medium, jakim jest Internet. Jedynym w zasadzie środkiem, który potrafi doprowadzić do nawiązania więzi pomiędzy internautami i umożliwia zachodzenie interakcji w cyberprzestrzeni jest tekst, pismo, wypowiedź języko­ wa: „twoje słowa są twoimi czynami, twoje słowa są twoim ciałem [ . . . ] " (Sherryl Turkle; cyt. za: Kubiński 2001, s. 257-258). A zatem w nowych warunkach komunikacyjnych i informacyjnych, także nowego typu stosunkach interper¬ sonalnych, jakie charakteryzują wirtualną rzeczywistość, nowy rodzaj wpisów intencyjnych („odsłaniających" piszącego i tym samym „otwartych" komunika¬ cyjnie na świat czytającego, a nie tylko - jak poprzednio - w kierunku świata transcendentnego), staje się pewnego rodzaju „zaświadczającym Ja" (Geertz 2000, s. 103-140). Sens tego określenia przeniesiony na grunt owych analizowa¬ nych wypowiedzi religijnych tłumaczy ich znaczenie i nawet samo pojawienie się w odmiennej sytuacji komunikacyjnej stworzonej przez Internet, gdzie tak istotne jest uobecnianie się i zaznaczanie swojej obecności, potwierdzanie swo¬ jego istnienia. Jest ono w rzeczywistości wirtualnej pozbawione cielesności czy fizycznych działań, ale jako ich erzac funkcjonuje tekst. Co więcej, wszelka praktyka lokucyjna w Sieci opiera się przede wszystkim na performatywności. Obecność „zaświadczającego Ja" uprawomocnia również dążenie do modlitwy grupowej i dialogu (choćby tylko przebiegającego w przestrzeni duchowej) i wywołania „wspólnoty emocjonalnej". Do tego bowiem zmierzają wytłuszczone przeze mnie (i w kilku przypadkach także podkreślone) frazy z powyższych cytatów ze skrzynki internetowej. Te zaakcentowane fragmenty odwoływały się do odczuwanej obecności innych angażujących się w modlitwę za kogoś drugiego. Pośrednio w ten sposób jedni potwierdzają istnienie drugich. Owo „Ja" jest także ważne dla uwiarygodnienia siebie i swojej prośby w sak¬ ralnej internetowej przestrzeni, która choć nieco odmienna od rzeczywistej przestrzeni świętej, zachowuje na miarę nowych możliwości jej właściwości. Jak było to przypomniane wcześniej, sakralna czasoprzestrzeń uobecnia to, co tak trudne do uobecnienia choć możliwe na zasadzie wiary. Symbolem owego „prze¬ cięcia" - załamania zasad funkcjonowania świata profanum - są miejsca święte i rozkwitające wokół ich rozmaite rytuały i kulty. Pełnią one dwojaką rolę. Są adresowane do sacrum, ale dzięki temu że angażują wiernych, umożliwiają przekształcenie ich przebywania w takim miejscu we współ-obecność, współobcowanie ze sobą oraz ze świętością. Tym samym Sieć nie zrewolucjonizowała religijności choć w Internecie repertuar gestów kultowych ulega zmianie i wzbo¬ gacaniu o inne formy wyrazu: byt fizyczny jest np. zastępowany różnymi zna¬ kami graficznymi i tekstem, a obrzędowy gest - opowiadaniem o sobie. Sieć jedynie dzięki swoim cechom szczególnym przesunęła ciężar z jednych elemen¬ tów na inne. Dlatego też zasadniejsze jest - jak mi się obecnie wydaje - pisanie o „internetowych obliczach religijności katolickiej", niż o „internetowej kato¬ lickiej religijności". �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 145 LITERATURA A p o l i t o P. 2003, Visions mariales sur Internet à la fin du XXe siècle, Ethnologie Française T. 33, z. 4, Octobre-Decémbre: Voix, visions, appartitions, (red. nauk.) Christine Berge, Jacques Maître, s. 641-647. B o u f l e t J., B o r u t y P. 2000, Znak na niebie. Objawienia Matki Bożej, Warszawa. C z a c h o w s k i H . 2003, Cuda, wizjonerzy, pielgrzymi: studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Warszawa. M a r i c y R., R o o n e y L . 1987, Chroniques de Medjugorje, Padova. G e e r t z C. 2000, Dzieło i życie: antropolog jako autor, Warszawa. G u t D. 1998, Po drugiej stronie ekranu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1-2, s. 162-163. H a s t r u p K. 2004, O ugruntowywaniu się światów - podstawy empiryczne antropologii, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, (wybór i przedm.) E. Nowicka, M . Kempy, Warszawa, s. 87-99. H é a s S., P o u t r a i n V. 2003, Les méthodes d'enquete qualitative sur Internet, ethnographique.org [on line] nr 4, novembre 2003, http://www.ethnographique.org/documents/ artcile/ArPouHeas.html (jesień 2004 r.) J a m e s o n F. 1997, Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, s. 190-213. K o w a l s k i P. 1994, Prośba do Pana Boga. Rzecz o gestach wotywnych, Wrocław. - 1995, Wpisy intencyjne do ksiąg kościelnych, [w:] Folklor - Sacrum - Religia, J. Bartmiński, M . Jasińska-Wojtkowska (red.), Lublin, s. 260-281. K u b i ń s k i G. 2001, Sacrum i profanum w Internecie, [w:] Ostatnie przed wielkim milczeniem. Język i religia, E. Przybył (red.), Kraków, s. 251-264. K u l i g o w s k i W. 2002, Internet: Ziemia Obiecana czy post coitum triste, Kultura i Społeczeń­ stwo, R. 46, nr 1, s. 91-101. L é v y P. 1995, Qu'est-ce que le virtuel?, Paris. Mondialisation: glissement vers le virtuel?, [on line], http://jm.saliege.com/mondialisation.htm# SOUS%20LE%20VIRTUEL,%20LA%20VIE (18.03.2005 r.) N a p i ó r k o w s k i S. 2002, Z jaką Maryją w nowe Tysiąclecie?, [w:] Signum Magnum - du­ chowość maryjna, M . Chmielewski (red.), Lublin, s. 177-193. N o w i n a - S r o c z y ń s k a E. 1997, Przezroczyste ramiona ojca. Studium etnologiczne o ma­ gicznych dzieciach, Łódź. P r o u l x S., L a t z k o - T o t h G. 2000, La virualité comme catégorie pour penser le sociale: l'usage de la notion de communauté virtualle, Sociologie et Sociétés, T. 32, nr 2, s. 99-122, [on line:] http://www.erudit.org/revue/socsoc/2000/v32/n2/001598ar.pdf (29.04.2005 r.) R a d k o w s k a M . 1998, Przedmiot, podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 134-139. R a f a l s k a D. 2002, Objawienia fatimskie a domniemane objawienia z Medjugorje, [w:] Signum Magnum - duchowość maryjna, M . Chmielewski (red.), Lublin, s. 301-321. R e g i e w i c z A . 2004, Uliczna neoewangelizacja - czy możliwy jest dialog chrześcijaństwa z kulturą popularną? [w: ] Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej, (red.) A . Koseski, A . Stawarz, Warszawa-Pułtusk, s. 143-152. S z c z e s i a k E. 1998, Oni uzdrawiają, Oficyna Pomorska. T o k a r s k a - B a k i r J. 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków. Z i e l i ń s k i A . 2004, Na straży prawdziwej wiary: zjawiska cudowne w polskim katolicyzmie ludowym, Kraków. �INGA KUZMA 146 INGA KUZMA SOME FACES OF THE INTERNET CATHOLIC RELIGIOUSNESS Summary The World Wide Web can be included to the subjects of interest for ethnology, not only as a phenomenon in itself which is worth studying, but also as the area where particular phenomena occur. The Internet offers a different way of pereceiving time and space, gives new quality to the concepts of community, group and communication. It also encourages consideration on status and role of an individual. Studies on Internet require re-considering some specific cultural mani­ festations: experience and emotions, including experiences of religious character. The author studies particular cultural phenomena as they are present in the Internet in the context of the "Web culture". These cultural phenomena belong to forms of contemporary Catholic reigiousness. Internet brings about changes in perceiving the temporal-spatial sacred reality where revelations take place and visionaries and healers act. Internauts - the faithful and the pilgrims meet online, on the Web site of one of the centres of the Marian cult using a box of prayer intentions. The Internet favours autonomy, indepedence - individuality. Favourable conditions for them lie in the anonimity and the very act of written communication, - communication of the exclusive kind (according to the concept used by the Polish folklorists Piotr Kowalski who has studied written votive offerings). Considering the contemporary online intention entries the author concludes that due to some new rhetorical and stylistic forms the statements can be defined as inclusive. The faithful are supposed to reveal, to expose their private, emotional life.This results in establishing a particular form of community - the community of emotion, whose point o f reference is the reality of the sacred and Virgin Mary. The emotions ensure unity of religious experience, contributing to the power o f interpersonal bonds. Though the community expresses itself in virtual reality, its model is the "real" Church, i.e. community of the faithful. We can't say that the Web has started any revolution in the forms of religiousness, although it enables the repertoir of cultural means of expression to be richer and broader. Physical being has been replaced by a variety o f graphic signs and by written text. Telling about oneself has replaced ritual gestures. Owing to its specific qualities the Web has simply shifted the emphasis put on particular elements.That is why it is more accurate to write about "the Internet forms (faces) of Catholic religiousness" than to use the concept of "Internet Catholic religiousenss". Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/115fae33d570b47f67811f0368ff87e9.pdf 03824b219759d926d9339d6e68514c6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1716 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1588 Title A name given to the resource Wypowiedzieć niewypowiedziane / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.101-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE* Przeżycie religijne w swej istocie zakorzenione jest w naturze ludzkiej głębiej niż sięga warstwa kultury. Jest także pierwotniejsze i intymniejsze niż wszelki kontakt społeczny. Tak go przynajmniej doświad­ cza podmiot religijny. Równocześnie jednak w przeżyciu tym tkwi dwojaki dynamizm. To przedspołeczne doświadczenie domaga się uspołecznienia, przedkulturowe przeżycie wymaga ekspresji, potrze­ buje wyrazu - a zatem kultury, pojętej jako ogół łudzkich znaków. Bohdan Cywiński (1982, s. 21-22) Według niektórych ujęć badawczych, polska postawa religijna bliska jest przede wszystkim tradycyjnemu modelowi religijności ludowej. Jego cechy kon­ stytutywne to przywiązanie do religii przodków i Kościoła narodowego (co przy­ brać może skrajny wyraz w podkreślaniu jako głównych cech „prawdziwego" i „dobrego" Polaka jego katolicyzmu), masowe uczestnictwo w praktykach reli­ gijnych, odprawianych zwłaszcza ku czci Matki Boskiej i świętych patronów, przywiązanie do parafii oraz swoista moralność wypływająca z posłuszeństwa nakazom kościelnym. Poza tym ma go cechować niedostatek głębokich i boga­ tych przeżyć religijnych (Świtała-Trybek 2000, s. 48; podkr. I.K.) . Te badawcze spostrzeżenia współbrzmią z klasycznym już ujęciem tematyki religijności na wsi polskiej X I X wieku, autorstwa Ludwika Stommy (Stomma 1986). Podkreślić jednak trzeba, że odnotowany przez autora brak zakorze­ nienia myślenia religijnego i wielu praktyk życiowych w nakazach Kościoła oraz niski stopień katechizacji ludności wiejskiej X I X w. zmienił się w czasach współczesnych. 1 Artykuł oparty jest na pracy magisterskiej pt. „Słowo i obraz w doświadczeniu religijnym w ludowym typie kultury. Problem referencyjności", napisanej pod kierunkiem Pani dr Krystyny Piątkowskiej w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego w 2000 r. Wszystkie cytaty z wy­ wiadów, jakie pojawią się w tekście, pochodzą z badań terenowych przeprowadzonych przeze mnie w kilku wsiach z okolic Bełchatowa k. Łodzi, m.in. z Dobiecina, Kolonii Dobiecin, Kor­ czewa, Postękalic, Zdzieszulic i Kaszewa. Autorka odwołuje się do tekstów m.in. pod redakcją i w opracowaniu Władysława Piwowarskiego (Piwowarski 1983; Piwowarski, Styk 1993), Witolda Zdaniewicza (Zdaniewicz 1983), autorstwa Stefana Czarnowskiego (Czarnowski 1956) i Edwarda Ciupaka (Ciupak 1961). 1 �102 INGA KUŹMA Stomma, dokonując „rozbioru" kultury ludowej na części pierwsze, wymie­ nia jako zasadnicze cechy XIX-wiecznej religijności rytualizm, moralność i sensualizm. Rytualizm miał się objawiać oderwaniem od jego kościelno-teologicznych podstaw i realizowaniem „nader precyzyjnych i koherentnych scenariuszy rytualnych" (Stomma 1986, s. 207), które najczęściej bywały same w sobie przedmiotem wiary . Moralność z kolei rządziła się zasadą dualizmu etycznego, który polegał na piętnowaniu i nieaprobowaniu tych czynów i postaw, które godziły w dobro wspólnoty (choćby nawet z obiektywnego punktu widzenia były naganne). Normą podstawową było dobro grupy. W jej imię odpuszczano ziom­ kowi nawet zabójstwo (według takiej logiki, opinia ogółu stała po jego stronie, gdy zabił „obcego"). Sensualizm, czyli podjęty przez kulturę ludową „uwieńczony pełnym powodzeniem wysiłek zmiany kontekstu «tamtych» zdarzeń [np. cudow­ nych, sakralnych - I.K.], przeniesienia ich bohaterów w tutejsze, swojskie, zrozumiałe realia", umacniał „izolacjonizm świadomościowy" (Stomma 1986, s. 207), broniący integralności orbis interior przed zmianami. Zmiany te musia­ łyby zajść, gdyby w swojej wyobraźni chłop polski zaakceptował inność, jej realność i przede wszystkim równorzędność wobec jego własnego świata. Stąd też zupełny brak zdolności, czy może raczej brak umiejętności abstrakcyjnego myślenia (nie występowała taka potrzeba). Dlatego - jak podkreśla Stomma - odnotowano w Polsce tyle śladów rzekomego pobytu Matki Boskiej czy Jezusa w konkretnym miejscu i o konkretnym czasie. Z tego powodu święty wizerunek był utożsamiany z postacią, jaką przedstawiał, a konkretyzm ten osiągnął swój szczyt w bardzo rozwiniętym w XIX-wiecznej Polsce kulcie relikwii. Wszystko to stanowiło ramy dla swoistej wrażliwości religijnej, która polegała na „sakrali­ zacji «swojego» świata". Widoczne jest to wyraźnie w próbie odtworzenia ówczesnej „systematyki" flory i fauny, która wskazuje, że dla wszystkich właś­ ciwości roślin i zwierząt można znaleźć wytłumaczenie w pierwotnym albo nieustającym i trwającym do chwili obecnej kontakcie z sacrum (Stomma 1986, s. 219-222). Inną jej cechą są patronaty świętych, które obejmowały niemal wszystkie sprawy bliskie ludziom oraz kult maryjny, który - jak pod­ kreśla Stomma - przełamywał, choć na chwilę, swojską moralność na rzecz postępowania bardziej zgodnego z nakazami etycznymi wynikającymi z owego kultu . Innym wyznacznikiem wrażliwości religijnej opisanej przez Stommę miało być poczucie „pełnej zależności zamierzeń i losów ludzkich od Bożego wyroku", czego świadectwa można znaleźć w dawnych księgach łask i cudów, a owe „cuda i łaski" mówią o sprawach najzwyczajniej szych, jak np. „Za szczę­ śliwy powrót z miasta", „Za plon obfity" itp. (Stomma 1986, s. 223). Ten wy2 3 2 Stąd przekonanie ówczesnego chłopa, że najlepsza modlitwa, czyli najskuteczniejsza i naj­ pewniej docierająca do Boga, jest modlitwą zbiorową (Stomma 1986, s. 205). Stomma podaje m.in przykłady powstrzymywania się od bójek na dźwięk dzwonów wzy­ wających na Anioł Pański, zaniechanie zemsty „w imię Maryi", godzenie się wrogów z okazji największych świąt katolickich oraz powstrzymywanie się od alkoholu w wigilię wszelkich świąt maryjnych (Stomma 1986, s. 226-227). 3 �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 103 znacznik wrażliwości religijnej odwołuje się do uwewnętrznienia poznania reli­ gijnego, jak autor sam zaznacza, „niekoniecznie intelektualnego" (Stomma 1986, s. 227). Owo uwewnętrznienie wiąże się z przeżyciem głębi, które z samej swojej natury jest trudne do przekazania, tym bardziej że, jak pisze Stomma, „znajduje się niewątpliwie poza zasięgiem narzędzi i metod etnologa" (Stomma 1986, s. 228; podkr. I.K.). Przeżycie głębi wypływa z wiary, będącej „rozpoznaniem". Nie można go narzucić, ale można się nim dzielić, przeka­ zywać je, opowiadać o nim (Stomma 1986, s. 229). Gwoli uzupełnienia tych spostrzeżeń, należy jeszcze wspomnieć o innej, po­ no woczesnej próbie etnologicznego odczytania na nowo zjawiska sensualizmu w religijności typu ludowego , na przykładzie wierzeń i zachowań religijnych pielgrzymów w Kalwarii Pacławskiej (Kacprzak 1999, s. 37-61). Byłaby to także próba przyjrzenia się na nowo religijności we współczesnym ludowym typie kultury. Próba ta, jak zaznacza autorka, miała na celu „wyznaczenie semantycznego pola tego słowa [sensualizm - I.K.], zakreślenia obszarów, w których ma ono znaczenie wyjaśniające i wzbogacające naszą wiedzę o religij­ ności". Na pewno jednak nie została podjęta „w celu stworzenia nowej definicji, która zastąpiłaby znane i cytowane opracowania" (Kacprzak 1999, s. 59). Dlatego nie może dziwić teza, powtarzana za Czarnowskim, aktualna także - jak zaznacza autorka - wobec współczesnych praktyk religijnych, że „polską religij­ ność ludową cechuje właściwie brak tendencji mistycznych, zostały one bowiem zastąpione przez pełną gamę reakcji czysto zmysłowych. Zastanawiające jest czy zjawisko to ma swoje korzenie przede wszystkim w religijności barokowej i działaniach jezuitów, czy też niezależnie od dziedzictwa baroku, właściwe jest polskiej mentalności, stopniowi uwrażliwienia, psychice" (Kacprzak 1999, s. 43). Autorka, analizując empiryczny materiał z własnych badań, odnotowuje, że istnieje „potrzeba ciągłego przekładu, ucieleśniania abstrakcji", co doprowadza do mnożenia „substancjalnych dowodów" potwierdzających obecność sacrum (Kacprzak 1999, s. 43) . Sensualizm zaś polega na bezpośrednim, bezrefleksyj­ nym oraz zmysłowym sposobie przybliżania się do sacrum i cechuje, wypieraną nieco wstydliwie ze świadomości wielu praktykujących, którzy chcą uchodzić właśnie za owych „świadomych" - „zmysłową pobożność", „pobożność bezrozumną" (Kacprzak 1999, s. 59). Zaprezentowane tu stwierdzenia dotyczące religijności polskiej (dawnej i współ­ czesnej), oprócz łatwości, z jaką operują wręcz teoretycznymi stereotypami na temat jej formy i treści, powtarzają jak refren kwestię o braku głębokich i boga­ tych przeżyć religijnych. Zgadzają się co do występowania, ale sporadycznie, 4 5 4 Wzorując się na bystroniowskiej propozycji badania przez etnologię raczej zespołu treści, a nie zbioru określonych grup, które - jak właśnie pojęcie „kultury ludowej" - było czystym modelem teoretycznym, nie mającym odpowiednika w terenie, a zostało stworzone przez badaczy z myślą o uproszczeniu w przedstawianiu analizowanych zjawisk i form (Kacprzak 1999, s. 41). „Dowody substancjalne" sacrum to np. święte źródła, kamienie, pocieranie medalika o su­ kienkę figury Matki Bożej niesionej podczas procesji itp. 5 �104 INGA KUŹMA przeżycia głębi i jego uwewnętrznienia, lecz nie na poziomie intelektualnym (byłoby to i tak niemożliwe do spenetrowania przez etnologa). Stawiają tezę 0 bezrefleksyjnym, zmysłowym i bezpośrednim kontaktowaniu się z sacrum, gdzie mistyczne przeżycia zastępuje się mnożeniem „dowodów substancjalnych". Aspekty przeżycia i „rozpoznania", zachodzące na poziomie doświadczenia religijnego w kulturze typu ludowego, były z reguły pomijane, być może w myśl zastrzeżenia, które nakazało wypowiedzieć Stommie kategoryczne stwierdze­ nie, iż - przypomnę - znajdowały się „poza zasięgiem narzędzi i metod etnologa". Wzmiankowane zastrzeżenie mogło wpłynąć na niedostatek prób innego interpretowania religijności ludowej, które polegałoby na zejściu ku tej „głębi" i zastanowieniu się, na ile - szczególnie współcześnie, w religij­ ności czerpiącej jeszcze z modelu tradycyjnego - owo uwewnętrznienie, także intelektualne oraz odczuwanie przeżycia głębi jest uświadamiane i w jaki sposób daje mu się wyraz. Przystępując do własnych badań terenowych i opracowując wytyczne do kwe­ stionariusza, pragnęłam przełamać zaprezentowany powyżej sposób patrzenia na kulturę religijną wsi. Wykorzystywano tu bowiem wnioski, które wysnuł Stomma (studiujący źródła, które zjednej strony były pozostałościami po kultu­ rze wsi polskiej X I X wieku, a z drugiej strony - komentarzem i interpretacją tamtych czasów i kultury), odnosząc je do współczesnej religijności. Przyjąć można również, że propozycja Kacprzak wpisuje się wiernie w nurt, który - już od czasów Czarnowskiego - głosił, że „pojawienie się sacrum w kulturze typu ludowego nie może dokonać się inaczej niż przez konkretne zjawisko (rzecz, zwierzę), bo takim prawem przekładania ogólnego na jednostkowe i ducho­ wego na cielesne rządzi się świadomość sensualna" (Kacprzak 1999, s. 43; podkr. I.K.). Nie negując stwierdzeń, które wskazują na kierunek uobecniania się sacrum (ogólne na jednostkowe, duchowe na cielesne), warto jednak w miejsce 'świadomości sensualnej' podstawić inne sformułowanie, które również na dobre zagościło w etnologii, a jest nim 'świadomość mirakularna' (Olędzki 1989, s. 147-156). Pragnąc odszukać w religijności ludowej jej poziom „głęboki", uwa­ żam, że pojęcie 'świadomości mirakularnej' otwiera takie możliwości interpre­ tacyjne, które do tego celu nadają się najlepiej. Poza tym, wskazuje ono na istot­ ny - według mnie - aspekt uświadomienia przez podmioty kultury ludowej, ich własnej religijności i pobożności. Ten typ rozpoznania religijnego cechuje się istniejącą w religijności ludowej, a wcześniej niedostrzeganą z powodów zało­ żeń badawczych, potrzebą intymności, wręcz swoistą kameralnością. Świado­ mość mirakularna dokonuje połączenia, przebiegającego na gruncie poznania, wszelkich zabiegów racjonalnych z bezpośrednią interwencją boskich mocy 1 patronatem osób świętych. Na podkreślenie zasługuje twierdzenie, że dokonuje się to właśnie na zasadzie połączenia, a nie przeniesienia czy przekładu. Prze­ niesienie wskazuje bowiem na taki charakter sacrum, jakby było ono rzeczywi­ ście dla ludzkiego świata „obcym" (Benedyktowicz 2000), skoro musi zostać przekształcone w „dowody substancjalne", aby stać się „oswojone" i podtrzy­ mać integralność orbis interior. Praktyka połączenia, stapiania i scalania kładzie �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 105 natomiast nacisk na autonomię sacrum, przejawiającą się w jego mocy przenika­ nia do świata ludzi, jak również na swoistą współpracę z nimi, współistnienie i współobecność. To właśnie powoduje przekształcenie rzeczywistości ludzkiej w taki sposób, by stworzyć sacrum warunki do uobecnienia się. Sacrum/profanum, „swój" - ludzie/„obcy" - Bóg, nie muszą być wcale interpretowane jako prze­ ciwstawne sobie pary opozycji, zwłaszcza kiedy zagłębimy się w świat bardziej „świadomej" religijności, występującej już także na poziomie ludowego typu kultury: Człowiek to jest stworzony na obraz i podobieństwo Boże (AZE, ka­ seta I I I , rozmowa 5, strona B); Nic nie dzieje się w życiu z przypadku (AZE, kas. X I , rozm. 19, str. B). Można przecież inaczej interpretować, wymienione przez Stommę jako jedna z cech XIX-wiecznej wrażliwości religijnej, poczucie pełnej zależności swojego życia, w jego najdrobniejszych przejawach, od wyro­ ków niebieskich. W przytaczanych tu, „klasycznych" poglądach na religijność ludową taka praktyka życiowa klasyfikowana była najczęściej jako przejaw naiwnego sensualizmu. Domagała się nieprzerwanego ciągu materialnych gwa­ rantów Bożej obecności i opieki, co miało wykluczać wszelkie „uniesienia" mistyczne (chłop polski bowiem sprowadza wszystko do wymiaru jego „dzien­ nych spraw"). Aktualne badania nad religijnością ludową, czy też jej pozostałoś­ ciami, uwypuklają jednak postawy indywidualne i motywacje osobiste. Oprócz tego, poczucie pełnej zależności swojego życia od Boga, manifestowane przez podmioty kultury ludowej, wskazuje na nieprawdziwość podziału ich świata na sacrum oddzielone od profanum. Myślenie religijne, a nie magiczne, które funk­ cjonuje w tym typie kultury, dokonuje ich scalenia (vide: Angutek 1994, s. 33-45). Pozostając w nurcie proponowanym przez Olędzkiego, warto uzupełnić po­ jęcie 'świadomości mirakularnej', wspomagającą je 'wrażliwością mirakularną' (Hemka, Olędzki 1990, s. 5-8). O ile świadomość ta rozpoznaje w charaktery­ styczny sposób uobecnianie się sacrum, o tyle wrażliwość mirakularną ukie­ runkowuje owo rozpoznanie na poszukiwanie Transcendencji, co przejawia się w pragnieniu cudowności i niezwykłości, ciągle jednak w połączeniu ze zmy­ słem praktycznym. Zmysł ten objawia się na poziomie zbiorowego uznania jakiegoś zjawiska za cudowne, ale również pojedyncza osoba może być prze­ konana, że była świadkiem cudu. Ostateczną weryfikacją tak odczytywanych zja­ wisk jest fakt, że z reguły zachodzą tuż po jakiś ważnych społeczno-politycznych wydarzeniach. Nawet jeśli cudowne zdarzenie miało miejsce przed zaistnieniem jakiegoś faktu, jego rzeczywistą wartość i sens objawia dopiero późniejszy kontekst : Modliłam się do Pana Jezusa, bo taka ciekawa byłam, gdzie to Jemu wbijali, kiedy go krzyżowali, te gwoździe w ręce. No i modliłam się tak, 6 6 Byłoby to działanie analogiczne do opisanego przez socjologów zajmujących się kształtowa­ niem i odbiorem ról społecznych, mechanizmu retrospektywnej interpretacji. Mechanizm ten polega na „reinterpretacji wcześniejszych zachowań czy faktów z biografii danej osoby [tutaj: wydarzeń - I.K.] w świetle stereotypów zawiązanych z jej nową rolą [tu: w świetle ugruntowanych i akceptowanych społecznie w ludowym typie kultury rozstrzygnięć jakiegoś wydarzenia przy pomocy bezpośredniej interwencji Boga lub innych świętych osób - I . K . ] " (Łoś 1985, s. 134-135). �106 INGA KUŹMA modliłam, a to akurat było przed tą wojną, co to była z tym Husajnem. I jednej nocy śpię sobie i od razu się przebudzam. I od razu widzę postać. Taka, jaka jest w kartach, jak król z koroną i trzymał takie to okrągłe, jak ziemia z krzyżem. Postać się przesuwała. Groźna i taka smutna. To była cała postać, sylwetka taka, że sprawiała wrażenie żywej osoby. To ja, jak to zobaczyłam, a to był Pan Bóg, to tak płakałam. Mój Boże! A Pan Bóg był zagniewany i smutny... A w krótkim czasie słyszę, że jest wojna z tym Husajnem (AZE, kas. I , rozm. 1, str. A-B). Olędzki i Hemka podkreślają, że religijność cechująca się 'mirakularnością' nie jest na pokaz , charakteryzuje się medytacyjnością oraz indywidualnym interpretowaniem prawd wiary. Wszystko to jest dodatkowo wzmacniane osobo­ wością człowieka, który zanurzony jest w szczególnym świecie doznań. Cechuje go szczególna postawa zmierzająca w stronę abstrakcji, czyli oderwania, oglądu rzeczywistości z perspektywy „lotu ptaka" - perspektywy boskiej. Główną przy­ czyną takiego rodzaju przeżyć i rozpoznania jest niechęć do rutyny i do oficjalności, które wywołują monotonię. Świadomość wewnętrznych i zewnętrznych aktów łaski, jakimi są osobiście doświadczane przeżycia mirakularne, bądź bycie świadkiem cudów - możliwość przebywania tam, gdzie miały one miejsce, obok innych świadków - zbliża do siebie wymiar indywidualny i zbiorowy. Koncep­ cja ta próbuje przechylić szale zainteresowania etnologów bardziej ku owemu wymiarowi indywidualnemu, nie negując jednak roli wymiaru zbiorowego. Był on jednak bardzo mocno (zbyt mocno?) eksponowany w „klasycznych" ujęciach religijności ludowej. Uprawiano w ten sposób swoisty „behawioryzm", skupia­ jąc się na jej zewnętrzności, masowości, powtarzalności oraz zrutynizowaniu, skoro grupa dlatego jest wierna rytuałowi, że obowiązuje on pod groźbą kary Boskiej oraz wspólnotowej jako nienaruszalna forma. Trwanie przy poglądzie, że etnolog nie dysponuje odpowiednimi narzędziami, ani sposobami dotarcia do osobistego przeżycia głębi, skutecznie usztywniało tę postawę badawczą i wzmacniało takie właśnie widzenie religijności ludowej, czy - pozornie wyda­ wałoby się bardziej elastycznej - religijności typu ludowego. A zatem, jak można próbować zbliżyć się do przeżycia głębi, do doświadcze­ nia religijnego w ludowym typie kultury współczesnej? Z czego wypływa owo doświadczenie, z jakiego rodzaju wiedzy, z jakiego rodzaju wiary? Czy to, co - j a k uważam - może być dowiedzione przez interpretacje pozyskanych przeze mnie wypowiedzi mieszkańców wsi klasyfikuje ich doświadczenie religijne jeszcze jako „sensualizm bezrozumny"? A może, nie tracąc pewnej swoistości, doświadczenie to przełamuje stereotyp biernego i bezrefleksyjnego uczestnictwa w praktykach religijnych z nastawieniem na uzyskanie korzyści i efektów wymiernych z kontaktu z sacrum, na rzecz kontaktu jak najbardziej refleksyj7 7 Pamiętam ile zapewnień musiałam złożyć opowiadającej mi to zdarzenie pani, że nie opo­ wiem tego później jej sąsiadom ze wsi, ponieważ nie chce ona żadnego rozgłosu i jeśli mi to opowie, to tylko do mojej pracy, a nie żeby się chwalić. Zrobi to „na chwałę Bożą". Jest to kobieta ponad 70-letnia, której całe życie upłynęło na wsi, u boku męża alkoholika. Recytowała mi swoje wiersze o rodzinnej wsi, a zaczęła pisać poezje jako dojrzała osoba. �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 107 nego, opartego na swoistym meta-dyskursie kulturowym mówiącym o prakty­ kach religijnych na obszarze własnej kultury? Ów meta-dyskurs spełniałby rolę porządkującą, stwarzającą pole odniesień dla indywidualnych przeżyć bez jedno­ czesnego odarcia ich z piętna wspomnianego indywidualizmu, ale rozwijającego się jak swoisty parole, wyrastając z kulturowo-religijnej langue. Przychylam się do takiego właśnie poglądu. Każda postawa religijna cechuje się wiarą, a ta oznacza osobiste zaangażowa­ nie w idee religijne, choć może się to nie pokrywać z wiedzą religijną. Wiara może się charakteryzować względną izolacją od innych systemów poznawczych, nawet uznawanych przez tego samego człowieka, a jej intensywność jest zupeł­ nie od tych pozostałych systemów niezależna. Jest również żywym współdziała­ niem między tym, co człowiek myśli, czuje, chce, potrzebuje, doświadcza i rozu­ mie oraz interpretuje, gdy styka się z tym, co boskie (Kuczkowski 1993, s. 194). W religii chrześcijańskiej spotkanie to ma na pewno charakter osobowy - czło­ wiek przyjmuje Boga osobowego, który wychodzi mu naprzeciw. To określa specyfikę każdego doświadczenia religijnego w polskim ludowym typie kultury. Nie można więcej zapominać, iż na typ ów, czy nawet na „kulturę ludową" jako pewien model etnologiczny, składa się religia, która wyrasta z pnia chrześcijań­ skiego. Rzecz jasna, nie brakowało takich aluzji, które nie tylko wytykały kul­ turze ludowej oprócz sensualizmu także sentymentalizm oraz twierdziły wprost 0 wielkiej wadze myślenia magicznego dla kształtowania się formy i treści po­ bożności w tym typie kultury. Tropienie swoistego synkretyzmu treści przed­ chrześcijańskich i katolickich było na porządku dziennym niektórych podejść etnologicznych (dla porównania: Tomicki 1981, s. 29-70; Thomas, Znaniecki 1976, t. 1; Czarnowski 1956, s. 149-186). Specyfika religijności w ludowym typie kultury miała polegać właśnie na melanżu rozmaitych symboli i żywot­ ności przede wszystkim zachowań i znaków pogańskich, rzuconych na tło po­ wierzchownego katolicyzmu polskiej wsi. Szukano zatem raczej treści uniwer­ salnych, pan-religijnych, schematów i scenariuszy powtarzających się pod każdą szerokością geograficzną i w każdej rzeczywistości kulturowej, co dodatkowo wzmacniane miało być swoistą mentalnością chłopską, kiedy to „chłop wszystko to, co uważa za posiadające indywidualny byt, uważa jednocześnie za ożywione 1 obdarzone świadomością; «ozywiona i świadoma rzecz» wydaje się być kate­ gorią chłopskiego myślenia w takim sensie, jak zwykła «rzecz» czy «substancja» jest kategorią naukowego rozumowania. Kiedy uczony wyodrębnia w myśli przedmiot po to, by go zbadać, jest to czysto formalny akt; przedmiot nie przy­ biera (a raczej nie powinien) w oczach uczonego nowej własności tylko dzięki temu, że się o nim myśli, prócz tego, że staje się przedmiotem sądu. Chłop nato­ miast [...] nie może wyodrębnić przedmiotu bez przypisania mu [...] niezależ­ nego istnienia, jako ożywionej i mniej lub więcej świadomej istocie" (Thomas, Znaniecki 1976, s. 177). Pogląd, że świat jest wypełniony „ożywionymi i świa­ domymi rzeczami" byłby aktualny, gdyby zaakceptować - co niniejszym czynię - ogólne nastawienie religijne, jakim charakteryzuje się postawa życiowa współczesnych podmiotów kultury typu ludowego. Ożywienie i świadomość �108 INGA KUŹMA przenikające całość świata znanego i nieznanego byłyby metaforami permanent­ nego dialogu i wchodzenia człowieka w relacje z Bogiem. Bogiem, który zszedł na ziemię, uobecnił się w człowieku i człowiekowi pozostawił swoje dziedzic­ two : Ja to widzę Pana Boga wszędzie. Czy w oborze, czy w stodole, ale dosłow­ nie jest wszędzie i wszędzie można się modlić. Bo przecież Pan Bóg jest jeden, ale w trzech osobach (AZE, kas. V I I , rozm. 14, str. A); Jest za co Panu Bogu dziękować. Trzeba bardziej dziękować niż Pana Boga o coś prosić. Pan Bóg wie, co robi. Nie może nam wszystkiego dać. Często i bieda musi być. Może nie wszyscy muszą być bogaci?... Nie raz za nieszczęście trzeba Bogu dziękować. A św. Hiob? Bóg zabrał mu wszystko, a Hiob i tak od Niego nie odszedł. Bóg sprawdził jego wiarę i Hiob wzmocnił swoją wiarę. Po co się zadręczać nad miarę? Bóg wie, co nam daje (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str. B). W jaki sposób przejawia się religijność w interesującym mnie typie kultury, powiązana ściśle z doświadczeniem religijnym i przeżyciem? Jak należy je rozu­ mieć? Pozostają one na tym samym niejako poziomie, w przeciwieństwie do religii, która jest raczej systemem nadrzędnym wobec nich - oficjalnym, insty­ tucjonalnym i ukonstytuowanym, regulującym przy pomocy nakazów i zakazów stosunek człowieka i społeczności do Boga. Religijność jest tutaj rozumiana przeze mnie jako podmiotowe i osobowe ustosunkowanie się do prawd wiary przy zaangażowaniu całej osobowości, gdy na poziomie jednostki realizuje się jej stosunek do Boga. Źródłami doświadczania przez człowieka swojej religij­ ności jest przeżycie przez niego czegoś szczególnego (Otto 1993), wynikające z poczucia wejścia w dialog i kontakt z Kimś innym. Kontakt ten miał miejsce tu i teraz, może dlatego wzbudza tym większą fascynację i przyciąganie, poczucie zależności stworzenia, uczucie istnienia poza człowiekiem obiektywnego bytu. Religijność to także poczucie odrębności w przeżywaniu i dawanie temu wy­ razu, choć wierzący wypowiada słowa przyjęte ogólnie w grupie za najbardziej 8 9 8 Temu stanowisku przyświecałby postulat, aby od nowa spróbować uporać się z propozy­ cjami eliadowskiego homo religiosus i owego zmysłu religijnego, jaki człowiek przejawia w ogóle, nawet gdy jest on współcześnie „wynaturzony". Fenomeny takie jak hierofanie czy teofanie, nie mogą nie ujawniać się każdorazowo w swoistym kontekście kulturowym i religij­ nym. Rzecz jasna, nie ujmuje to nic koncepcji o ich powszechnym charakterze, ale to nie znaczy, że „powszechny" znaczy „uniwersalny", w sensie: jednakowy wszędzie i dla każdego. To właś­ nie natrętnie dopasowywany do tej wizji kontekst uniwersalistyczny spłaszcza owe fenomeny religijne, traktując jednakowo wszystkie przeżycia religijne i spotkania z sacrum w tylu różno­ rodnych kulturach i religiach. Z samego twierdzenia, że w każdej kulturze istnieje jakiegoś rodzaju przeżycie religijne, nic już nowego dla etnologii nie wynika. Wynikać natomiast może wiele, jeśli tylko zacznie się uwzględniać szczegółowy kontekst (od społecznego, ekonomicz­ nego, poprzez historyczny, aż po dogmatyczny i teologiczny). 9 Chciałabym uniknąć traktowania Boga w tak rozumianej religijności jako „obcego", do czego wysuwałam już wcześniej pewne zastrzeżenia. Podkreślam autonomię Boga w tym typie doświadczenia i kultury i to Go plasuje na pozycji - w widzeniu kulturowym - „Innego", ale nie „obcego". Jest „Inny" ze względu na omnipotencję, jaka przydawana jest przez M u wierzących, zwracających się do Niego z zaufaniem, szukających u Niego pomocy, pociechy i oddających M u cześć. �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 109 adekwatne do wyrażenia tego typu przeżycia: Pan Bóg jest wszędzie i modlitwa wszędzie dozwolona. Jak różaniec odmawiam, to wyjdę sobie na dwór, usiądę na ławeczce i go zmówię. Ja nie wiem, czy to jest dobrze czy nie, ale tak jestem nauczona, że Pan Bóg jest wszędzie i wszędzie wysłucha. Nawet czasami w oborze się modliłam czy pociągnęłam jakąś pieśń, bo tak sobie pomyślałam, że przecież Pan Bóg to też się w stajni urodził, między bydlętami, więc to chyba tak też jest przyjęte. Ja nie wiem. Każdy żyje jak uważa, a jak to będzie osądzone, to nikt nie może powiedzieć (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A); Ja to się modlę nawet przy dojeniu krów. Co mi na myśl przyjdzie, na przykład takie wiązanki modlitw, to też sobie odmawiam. Lubię się modlić raczej tak po swojemu, tak od siebie. Ale nawet różaniec czy coś innego. Nie że przed obrazem zaraz muszę (AZE, kas. V I I I , rozm. 14, str. A); Człowiek nie jest jedna­ kowy, modli się też różnie, ale jak go spotka jakieś nieszczęście czy co, to zwraca się do Boga. Najlepiej to modlić się słowami prostymi, swoimi, z serca. Jak człowiek żyje wiarą, to ma się krótkie westchnienie do Pana Boga, czy do Pana Jezusa, czy do Matki Boskiej, kilka słów, ale taka modlitwa [najlepsza w pojęciu rozmówcy - I.K.] polega na tym, że ma się więcej czasu, na skupieniu się i oddaniu się (AZE, kas. IV, rozm. 7, str. B). W definiowaniu doświadczenia religijnego należy zwrócić uwagę na jego aspekt poznawczy, jako poznanie przez intuicję i afektywne uchwycenie znaczeń i wartości, jakie obserwuje się w świecie emitującym jakościowo różne sygnały i znaki. Można poza tym zaobserwować w tak realizowanej religijności, że więk­ szość działań życiowych ma charakter wielofunkcyjny - żadna z czynności nie występuje jako odrębny sposób bycia. Występują w symbiozie z własną religią i wiarą, które usensowniają całą rzeczywistość. Tę cechę niektórzy traktują jako konstytutywną dla tradycyjnego modelu kultury (Pawluczuk 1990). Doświad­ czenie religijne obejmuje także aspekt społeczny, kiedy akcent położony zostaje na grupowe odczucie owego doświadczenia, dzięki czemu dochodzi do nawią­ zania łączności z Bogiem (Kuczkowski 1993, s. 101-102). Niektóre podejścia wyłączają z samego doświadczenia religijnego wszelkie emocje, które raczej na­ leży przypisać praktykowanym obrzędom i kultowi. Inni badacze sądzą nato­ miast, że doświadczenie zachodzi na poziomie percepcyjnym, a nie refleksyj­ nym. Jest to swoista wiedza empiryczna powstająca jako wynik percypowania (widzenia, słyszenia, czucia) obecności Boga i świętości (Kuczkowski 1993, s. 101-102). Za każdym razem podkreśla się jednak, że doświadczenie religijne jest na tyle swoiste, że nie można go sprowadzić do żadnego innego doświad­ czenia (w sferze świadomości i odczuć). Stoi ono u podstaw religijności, charak­ teryzuje się stałością, a pod jego wpływem zachodzą procesy o trwałych skut­ kach, prowadzące do wierzeń religijnych, a te - do ogólnej postawy religijnej (Kuczkowski 1993, s. 194): Jak się miał mój syn urodzić 20IX, to ja 9 IX byłam na Jasnej Górze. Prosiła mnie taka samotna pani, już starsza, bo bała się sama jechać do Częstochowy i mnie prosiła czy nie mogłabym z nią jechać. A ja już w błogosławionym stanie byłam i trochę się bałam, bo tam dużo ludzi i ścisk. Ale, z Bożą pomocą... Jak ludzie idą tam na Ofiarę, to tam, przed kaplicą Matki �по INGA KUŹMA Boskiej zbiera się ogromny tłum ludzi. Ludzie napierają. A ja zaczęłam się bać, a ludzie jak tak idą do przodu to nie patrzą, kto przed nimi i w jakim stanie. A po lewej stronie cudownego obrazu Matki Boskiej, jest taki boczny ołtarz, gdzie jest Matka Boska, w normalnej, ludzkiej postaci i trzyma tak Pana Jezusa zdjętego z krzyża na kolanach i w ramionach. Do tej kaplicy prowadzą trzy stopnie, a ja czuję już, że źle się dzieje i tak byleby dojść do tej kaplicy bocznej, do tych stopni. Żeby tylko tam dotrzeć, bo ludzie napierają. I widzę, że nie da rady, że się nie przecisnę. I mówię tak: „Matko Boska, jeżeli mnie się tu nic nie stanie i dziecku, to już to dziecko, jak się szczęśliwie urodzi, to je sobie Matuchno weź. Jak do­ rośnie, to ja Ci je ofiaruję i Twojemu Synowi. Niech służy Tobie". I synowi to dopiero to opowiedziałam, jak on już zadecydował, że chce iść do seminarium. On miał powołanie już bardzo wcześnie, od końca szkoły podstawowej, ale ja nic nie mówiłam, on nic mi też nie mówił, ale ja, jak to matka, chociaż nie wie­ działam, to widziałam. Dopiero jak maturę zdał i zdecydował ostatecznie... I potem tak mi powiedział, że jak to nas Matka Boska za słowo trzymała, bo jak miał wybrać sobie przydomek, to wybrał właśnie od Matki Bożej Jasnogórskiej (AZE, kas. X I , rozm. 19, str. В ) ; To było dawno, podczas wojny, albo w 43 albo w 44 roku. To był taki obraz na papierze, bardzo zniszczony, Matki Boskiej Częstochowskiej. I ci ludzie, którzy go mieli, zaczęli opowiadać, że jednego dnia im się odnowił i był jak znowu namalowany. Ludzie się schodzili i tam się modlili. Doszło to do żandarmów, przyszli, wzięli obraz i go zabrali. Na pewno go zniszczyli, no bo jak? Bali się przecież, a wtedy to mało kto o jakiś wieściach słyszał, radia nie było i to pewno się zbiegło z utworzeniem jakiegoś nowego frontu i ze zmianą na wojnie. To była jakby zapowiedź czegoś nowego. Odnowie­ nie obrazu, to jak odnowienie czegoś w życiu. To był cud i zapowiedź czegoś nowego. Jak wiadomości nie docierały, to byłby to sposób zakomunikowania czegoś ludziom, że to dobro nadejdzie (AZE, kas. I I , rozm. 3, str. B). Głównym zarzutem, jaki można by postawić dotychczas zaprezentowanym rozważaniom nad głębokim poziomem religijności typu ludowego byłoby zbytnie psychologizowanie. Gdzie w tym etnologia, czy antropologia? Czy dane, które mam do dyspozycji pozwoliłyby na bardziej „antropologiczną" intepretację, zmierzającą do odkrycia przeżycia głębi? Aby podjąć ten problem należałoby jeszcze raz przyjrzeć się doświadczeniu religijnemu. Przyjmuję, że doświad­ czenie to zajmuje przedostatnie miejsce w następującym szeregu: religia - wiara - religijność - doświadczenie religijne - przeżycie głębi. Poprzedza ono przeży­ cie głębi i jest koniecznym warunkiem - jak uważam - urzeczywistnienia się tego przeżycia. Do wszystkich cech doświadczenia religijnego, jakie zostały wymienione wcześniej, należałoby poczynić jedną uwagę: doświadczenie, oprócz tego, że można je zanalizować ze względu na jego przedmiot oraz intencje wewnętrzne wierzących (co usiłowałam zaprezentować), znajduje przecież swój 10 1 0 Była to bardzo poruszająca rozmowa. Moja rozmówczyni płakała, kiedy opowiadała mi historię powołania swojego syna - jedynaka, który właśnie tuż przed naszym spotkaniem przyjął święcenia kapłańskie w Częstochowie. �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 111 11 wyraz w kulturze . Ten mój postulat jest jakby odwrotną stroną medalu, którego awersem był ów „behawioryzm" metodologiczny opisywany wcześniej. Moje postępowanie byłoby przejściem tej samej drogi, ale w odwrotnym kierunku, niż było to czynione zazwyczaj. Ślady tej „materializacji" przeżycia głębi, jeśli w ogóle nastąpiło, a na pewno jakiegoś doświadczenia religijnego - skoro roz­ mówca deklarował tego typu poruszenie wewnętrzne związane z sytuacją religij­ ną, w jakiej się znajdował i którą (co ważne) sam określał jako religijną - poja­ wiały się w wypowiedziach wielokrotnie, kiedy rozmówcy mówili o modlitwie i o swoich „sposobach" rozmowy z Bogiem: Wyrwie się modlitwa o różne spra­ wy, ale czy ona dochodzi do Pana Boga, to nie wiadomo, czy człowiek godny czy niegodny. Ja to się modlę najwięcej za nieszczęśliwych i tych, co to mają mężów pijaków i za tych, co błądzą. Proszę Boga, żeby chciał pocieszyć takie rodziny. Najczęściej proszę o łaskę i wstawiennictwo Matkę Bożą u Jej Syna, bo może człowiek jest niegodny tak sam się do Pana Jezusa zwracać. Matka Boża łaskaw­ sza, wysłucha lepiej. No, chyba że się prosi Pana Jezusa przez Jego miłosierdzie, bo człowiek nie robi tak, jak powinno być, tylko grzeszy (AZE, kas. I I , rozm. 3, str. B); Modlitwa jest wszędzie ważna, tyle żeby być skupionym. Żeby inne myśli nie przychodziły do głowy, że ja tu mówię „ Ojcze nasz " czy „ Zdrowaś ", a myślę, co by tu jutro na obiad ugotować. Te myśli trzeba odrzucić. Skupić się tylko na tym jednym. Modlitwa może być bardzo krótka, ale człowiek musi sobie powie­ dzieć, że ja teraz rozmawiam z Panem Bogiem. Nawet ubierając się, wstając, skupić się i wtedy się modlić. Takie odklepywanie, to nie tak. To tak, jak ksiądz mówi, kiedy człowiek się modli i klęknie, to powinien się skupić i tak sobie powie­ dzieć: Panie Boże, czy mogę z Tobą rozmawiać? Proszę otwórz mi drzwi. Wtedy Pan Bóg je otwiera i wtedy te myśli nie przychodzą do głowy takie głupie i cie­ kawskie. I wtedy tak można rozpocząć modlitwę (AZE, kas. V, rozm. 9, str. B). Co zaś dzieje się za „drzwiami"? Czasami, jak się zwalało dużo na człowieka, to brałam rower i do Bełchatowa jechałam do kościoła. Jechałam ścieżkami i modliłam się. A potem w kościele na przykład jakąś pieśń tak pięknie śpiewali. To chowałam się w jakimś zakątku i łzy to mi leciały jak grad (AZE, kas. IV, rozm. 6, str. A); Kiedy przed krzyżem modlimy się razem z innymi paniami od nas, z koła różańcowego, na końcu jest zawsze ofiarowanie i to wtedy najczęściej ja się modlę, tak z głowy, swoimi słowami. Ja wiem dlaczego? Po prostu to jest jakimś natchnieniem, że to się wydobywa jakoś z serca, że wypływają te słowa z serca. To moment jest taki, że się myśli jakąś intencję i słowa same płyną. A dziewczyny to nie raz płaczą i się mnie pytają, skąd mi się to bierze i że jak się 11 Religioznawcy podkreślają, że te dwa aspekty wcale nie wyczerpują, a dopiero otwierają niejako tajemnicę doświadczenia religijnego, albowiem to, co stanowi jego istotę wymyka się obiektywnemu opisowi. Można dokonać podziału na tzw. doświadczenie dawne, w sensie - intui­ cyjne, bezpośrednie, cechujące się zmysłowo dostępną świętością, powszechną i bezpośrednio się objawiającą, oraz na tzw. doświadczenie nowsze - gdzie świętość, dawniej równomiernie rozproszona, zaczęła się „kondensować" w postaci nadzwyczajnych znaków, w które się wciela, przybierając postać zjawisk z zakresu np. estetyki (piękno, harmonia, przeżycie estetyczne) czy odczucie pełni życia, kosmosu oraz „czegoś jeszcze" (Strojnowski 1975, s. 11-17). �112 INGA KUŹMA tak modlę, to zawsze jest to takie. Ale to Bóg natchnienie daje (AZE, kas. V I , rozm. 10, str. A). Wiara zawsze jest wypowiadana, a ta wypowiedź (czy będzie to modlitwa, czy tzw. świadectwo) jest przecież w gruncie rzeczy większą jed­ nostką znaczeniową - tekstem kulturowym, пр.: Aniele boży z nieba wysokiego I pozdrów ode mnie Jezusa mojego. I Powiedz Mu wszystkie myśli moje, I że ja Go kocham jak duszę swoją. I Kocham i kochać nigdy nie przestanę, I dopóki się, mój Jezu, do Ciebie nie dostanę (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str. B ) . Tego typu teksty kulturowe przekazują niejako w skondensowanej postaci przynajmniej dwie podstawowe sprawy. Z jednej strony - stosunek do sacrum, czyli do pod­ miotu modlitwy (jest to swoista teologia wierzącego, będąca odbiciem ogólniej­ szej teologii, funkcjonującej na poziomie danego typu kultury). Z drugiej strony - stosunek do własnych intencji wierzącego (czyli swoista antropologia, również osadzona w kulturze). Wychodząc poza dosłowne rozumienie terminu „tekst", można przyjąć, że takimi tekstami były również dotychczas cytowane wypowie­ dzi określające warunki i komponenty nawiązania kontaktu z sacrum: od psy­ chicznego i emocjonalnego nastawienia po okoliczności zewnętrzne sprzyjające lub niesprzyjające modlitwie, poprzez wyobrażenia dotyczące reakcji Boga, własnej ludzkiej kondycji, wagi wypowiadanych i odczuwanych słów, po samą możliwość wejścia w relację z Bogiem. Interpretacja etnologiczna, jaką proponuję wobec religijności typu ludowego, jest interpretacją zmierzającą ku zaznaczeniu pewnej zmiany, która jest uprawomocniona w podejściu do tego typu religij­ ności. Kładę nacisk na aspekt świadomościowy religijności ludowej, zawarty w wypowiedziach jej podmiotów. Muszę podkreślić, że postulowana przeze mnie zmiana dotyczy tylko podejścia etnologa do tej kultury. Trudno jednak byłoby mi stwierdzić z całkowitą pewnością, że badam kulturę, w której rzeczywiście zaszły przemiany na rzecz „świadomej" religijności. Współcześnie, na tyle zmie­ niły się badawcze opcje i narzędzia, że niemożliwe stało się takie podejście, jakie reprezentowały poprzednie generacje etnologów zajmujących się religią i poboż­ nością ludową. Z tego względu, z aktualnego punktu widzenia, prawdopodobne jest, że już w zachowaniach i wypowiedziach XIX-wiecznego chłopa można byłoby wyodrębnić „intelektualne" ustosunkowanie się do przeżycia religijnego. Sprawa nie jest jednak tak oczywista, gdy przyjrzeć się innemu rodzajowi „tekstów" i „materializacji" doświadczeń religijnych, jakimi są plastyczne przed­ stawienia świętych, Matki Bożej, Jezusa i stosunku do nich oraz ich roli dla prze­ biegu samego doświadczenia. Być może z racji ich większej „dosłowności", cho­ ciażby dlatego, że są widzialne oraz odwołują się do stałych i utrwalonych przez tradycje wydarzeń z życia osób świętych czy wydarzeń religijnych. Modlitwy natomiast mogą rodzić się pod wpływem impulsu, są mniej „statyczne" w swojej formie, więcej jest wariantów jednego motywu modlitewnego, mają zastosowa­ nie bardziej uniwersalne dla wierzącego, który może objąć modlitwą dosłownie 12 1 2 Modlitewka ta niewiadomymi kolejami zawędrowała do rodziny rozmówczyni. Być może jest nawet autorstwa kogoś z jej rodziny, jak wiele innych modlitewek, które udało mi się zgro­ madzić podczas badań. �113 WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE każdą sytuację, w jakiej się znajduje. Obrazy w takim kontekście nie spełniają roli jedynego stymulatora uczuć i myśli pobożnych , a nawet - jeśli przedsta­ wienie wizualne odbiega od konwencji już oswojonej - mogą wywołać zgorsze­ nie czy zdziwienie: Ma pani tu takie obrazki, co są wszystkie podobne do Boga, ale ma pani różne i za Bogiem i po Bogu. Niektóre to mnie się wydają w ogóle, jakby to nie był święty, bo go wcale nie znam i pierwszy raz widzę (AZE, kas. V I I , rozm. 12, str. B); - Jak pani myśli, skąd artyści biorą tyle pomysłów i dlaczego jest tyle różnych przedstawień Pana Jezusa? - Chyba ze zdjęcia czy coś takiego, co są od początku istnienia Pana Jezusa. Przecież i Matka Boska chodziła i żyła na świecie i była widzialna. Więc była już ta podobizna i teraz tylko ją przetwarzają. Ja tak sądzę, że jakieś podobizny powstały za życia tych osób. No bo jak inaczej? - A co w takim razie z tymi obrazkami przedstawiają­ cymi Pana Boga? - Pana Boga nikt nie widział i to każdy mógłby Go sobie wyobrazić jak chce [...]. A tutaj ta podobizna Pana Boga, to też jest taka, że jak my jesteśmy ludźmi przez Niego stworzonymi, no to w innej postaci nie można Go było inaczej pokazać. - Ale On jest tutaj ciągle pokazywany jako starzec. - No bo nie można chyba inaczej, skoro On jest od początku świata (AZE, kas. IV, rozm. 7, str. B); Nie raz to sama mówię, jak gdzieś sama widzę, że ten Pan Jezus to jakoś mało na tym obrazie do siebie podobny. Nawet na tych obraz­ kach, też nie jest tak bardzo podobny (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A ) . Cytowany materiał źródłowy dowodzi niewątpliwie, że w religijności w ludowym typie kultury najmocniejszą kategorią jest po dziś dzień kategoria integralności orbis interior, zwłaszcza na poziomie odczuć wizualnych, kiedy to własna wiara prze­ kłada się na elementy doświadczenia świata swojskiego i znanego - korzysta ze 13 14 1 5 13 Choć jest to stymulator bardzo ważny, co dowiedzione zostało licznymi eksperymentami psychologicznymi, które wykazały, że doznania kinastezyjne wzmacniają doświadczenie emo­ cjonalne i ożywiają kult (Kuczkowski 1993, s. 253-254). Reakcja rozmówczyni na widok albumu, który zabierałam ze sobą na każdą rozmowę, wypełnionego obrazkami z bardzo wieloma przedstawieniami rozmaitych świętych Kościoła katolickiego, Matki Bożej, Jezusa, aniołów, także Boga Ojca oraz Ducha Świętego. Poza tym, moje pytania dotyczące obrazów i ten album zawsze wzbudzały podejrzenie, że przyszłam „zawracać" z wiary katolickiej. Pytanie o rzeczy dla moich rozmówców oczywiste, miały chyba godzić, według nich, w sens tych praktyk czy zachowań, o jakie się dopytywałam. Pytam się, czyli nie wiem i nie znam czegoś, a skoro nie wiem i nie znam, to jestem, być, może innowierczynią. W takiej sytuacji, kiedy etnolog jest, nie raz i nie dwa, stawiany w „krzyżowym ogniu" pytań o jego własny stosunek do Boga i religii, trzeba umieć wyważyć między celem takiej rozmowy, jakim jest dobro badań, a szacunkiem wobec rozmówcy, który oczekuje od nas „wzajemności". Każda rozmowa to swoista wymiana darów, tym bardziej poruszająca, im bardziej osobistych doświadczeń dotyczy. Moja pierwsza reakcja, kiedy znalazłam się w sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej, w tzw. cudownej kaplicy, gdzie wisi łaskami słynący obraz Madonny z Dzieciątkiem, wcale nie była religijna, choć na sposób „ludowy" właśnie religijna. Gdy spojrzałam na obraz, zdziwi­ łam się dlaczego Matka Boża jest tutaj wymalowana taka brzydka? Status etnologa nie chroni od zachowywania się czasami jak „typowy" dyspozytariusz kultury z „małym alfabetem", który tylko to, co „piękne" (mimo wcześniejszego i nadrzędnego kontekstu religijnego) uznaje za boskie i sakralne. 1 4 15 �114 INGA KUŹMA swojskich wyobrażeń o czasie, przestrzeni, o tym, co jest boskie i o tym, co ludzkie. Z drugiej strony, nie brak i świadectw będących wyrazem „świadomej" postawy religijnej w stosunku do obrazów: Każdy obraz jest wart. Wszędzie jest Pan Bóg i oznacza jedno i to samo. Wszystko jedno, jakie obrazy i jak w kościele w środku jest (AZE, kas. IV. rozm. 6, str. A); Obraz to nie tyle żeby mi się podo­ bał, ale jaką ma wartość... Ale to jaki ma wygląd, to nie jest istotne. Tak samo jak człowiek. Nie każdy, kto pięknie wygląda jest wartościowy (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A); Grunt żeby był obraz i żeby to był znak, że Bóg zamieszkał z nami. Wszystkie obrazy prowadzą do modlitwy i do Boga. Wszystkie prowadzą nas do jednego Boga, tyle, że ktoś je inaczej namalował. Jakże by tego nie ko­ chać, to takie piękne, miłe! (AZE, kas. V I I , rozm. 14, str. A); Dla mnie obrazy to jakby przenośnia była. Coś takiego, kiedy łączę się z tym, co na obrazie jest przedstawiane, czy z taką Matką Bożą, czy z Panem Jezusem. Ale ja nie czczę obrazu samego, ale czczę w przenośni, duchowo się przenoszę do tego obrazu, do tej Matki Bożej. Mam szacunek dla nich i dlatego oddaję cześć temu obrazowi, ale daję wyraz swojej wiary w Pana Boga w rzeczywistości. To jest połączenie duchowe z tą wielkością, do której się modli, którą się prosi o łaski. Jak widzę ten obraz, to może bardziej przeżywam tę modlitwę (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str B). W wypowiedziach tych pojawia się niewątpliwe werbalizacja doświad­ czenia religijnego oraz ślad przeżycia głębi, którego „kanałem" kulturowym, obok modlitw, są również obrazy wspomagające kontemplacje religijną. Z pew­ nością nie brak jej w ludowym typie kultury, której nie jest obcy także swoisty mistycyzm: zachodzi teofania , wszystkie „dzienne sprawy" odnosi się do Boga, zasadniczym sposobem życia jest modlitwa. Poza tym (podkreślając wątek bycia godnym bądź niegodnym spotkania z sacrum) poddaje się pod osąd Boga swoją kondycję ludzką, a swoich działań, choćby bardzo usilnych wobec Boga, nie sposób sprawiedliwie samemu ocenić. Dlatego tak ważnym punktem odniesienia jest religia i Bóg. Intensywność tego typu przeżyć i doświadczeń trudno mierzyć np. częstotliwością udziału w rozmaitych formach kultu istniejących w Kościele katolickim. Nie zawsze częste uczestnictwo jest świadectwem zaangażowania 16 17 1 6 Ta ciekawa wypowiedź pochodzi od matki zakonnika, już cytowanej, stąd być może jej niemal teologiczne tłumaczenie roli kultu obrazów w Kościele katolickim. Teofania rozumiana jako pojęcie szersze, obejmujące przede wszystkim chrystofanie ze względu na specyfikę wyznania w opisywanej kulturze. Chrystofanie zachodzą zazwyczaj, może nie na poziomie sensu stricte odnoszącym się do objawienia samego Chrystusa (w przeciwień­ stwie do objawień prywatnych Matki Bożej, które jednak dość często występują w tym typie religijności), ale na poziomie Jego uobecnienia, jakim jest Eucharystia, będąca centrum mszy katolickiej. Byłoby to objawienie się samego Boga podczas kultu, jaki odprawia się ku Jego czci. Poza tym teofanie nie mają miejsca tylko sporadycznie i jednorazowo, ale w takim ujęciu - zachodzą regularnie i powtarzają się. Co ważniejsze, „wiele opisów teofanii jest opowiada­ niem w antropomorfícznej formie tego, co się bezpośrednio przeżyło", a „późniejsza refleksja prowadzi często do przyjęcia jakiegoś elementu pośredniczącego (sen itp.) [...] aby podkreślić istniejący, mimo teofanii, dystans do objawiającego się bóstwa" (Leksykon religii... 1997, s. 479; podkr. - I.K.), czyli wkracza w tym momencie kultura. 1 7 �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 115 religijnego i postawy rzeczywiście przesyconej wiarą, choć na pewno są to mier­ niki orientacji stylu życia (Świtała-Trybek 2000, s. 49). Doświadczenie religijne w Polsce o tyle indywidualizuje się, że to, co dawniej wyznaczało tradycyjny model religijny: dostosowanie się do ogólnego i rodzinnego zwyczaju, poczucie wypełnienia obowiązku wobec Kościoła czy wyrażenie w ten sposób poparcia dla innych niż religijne celów, jak chociażby wartości patriotyczne czy więzi narodowe i tożsamość grupowa, w deklaracjach schodzi na plan dalszy (Switała-Trybek 2000, s. 49-53). Obecnie wierni wskazują jako naczelne motywacje, które popychają ich do uczestnictwa w praktykach religijnych, spełnienie nakazu sumienia oraz przeżycie religijne. Własna religijność (jako przeżycie osobiste i wewnętrzne) staje się przedmiotem refleksji. Religijność typu ludowego zmie­ nia się na pewno w opisach etnologów, socjologów i religioznawców. Co nato­ miast zmienia się dla ludzi klasyfikowanych przez badaczy jako dyspozytariusze kultury typu ludowego? Czy zauważają jakieś zmiany wobec tego, co było „kiedyś"? Jeśli tak, z pewnością byłby to dowód istnienia meta-języka kulturo­ wego, będącego samo-komentarzem kultury. I dzieje się tak np. w przypadku obrazów religijnych: Dawniej to ludzie jeszcze mieli taki zwyczaj, że więcej ob­ razów zawieszali, może dlatego, że mniej szkół mieli, nie to co dziś, ze szkołami. Teraz to ludzie wykształceni, to tylko im jeden obrazk musi wystarczyć, mały. A jeszcze inne budownictwo było, inne meble dawniej. Teraz to coś mniej pasuje jedno drugiemu (AZE, kas. V I I , rozm. 13, str. B); Teraz to obrazów wcale już nie ma. Ładny widok, ładny kwiatek byleby był, ładne zdjęcie i to wszystko. A powinny obrazy być (AZE, kas. X, rozm. 18, str. A-B); Ludzie współcześnie to traktują życie, że coś jest niemodne i tylko jeden krzyżyk mają i jeden obraz, byleby był. Uważam, że obrazy powinny być, bo bez Boga, to ani do proga (AZE, kas. X I , rozm. 19, str. A-B). Zamykając moje rozważania, pragnę podkreślić, że odejście od zastanego w etnologii sposobu analizy i intepretacji religijności typu ludowego, pozwoli - być może - na odkrycie w niej zupełnie niedostrzeganych obszarów. Takim ob­ szarem jest - według mnie - przeżycie głębi, wyłuskane ze specyficznego charak­ teru doświadczenia religijnego, którego ramy wytyczone są przez religijność typu ludowego. Świat każdej kultury, lub któregoś z jej typów, to przede wszystkim świat przeżyć, doświadczeń i doznań pojedynczego człowieka. To na poziomie jednostki toczy się dyskusja z konwencjami kulturowymi oraz z odwrotną wobec nich potrzebą przekraczania ich i zmiany. Dialog pomiędzy pamięcią o tym, co było „dawniej" a tym, co jest „teraz", tym, co jest, a co nam się zdaje, jakie powin­ no być, dowodzi tylko żywotności kultury. Tym bardziej, skoro dyskusja ta wyra­ sta z prawd uznawanych za ważne życiowo, nadających sens ludzkiej egzystencji. LITERATURA A n g u t e k D. 1994, Dualistyczny rytuał religijny. Próba ujęcia modelowego, Lud, t. 77, s. 33-45. B e n e d y k t o w i c z Z. 2000, Portrety „obcego", Kraków. С i u p а к E. 1961, Kultura religijna wsi. Szkice socjologiczne, Warszawa. �116 INGA KUŹMA C y w i ń s k i В. 1982, Korzenie tożsamości, Rzym. C z a r n o w s k i S. 1956, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] Dzieła, t. 1, Warsza­ wa, s. 88-107. H e m k a A., O l ę d z k i J. 1990, Wrażliwość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1, s. 5-8. K a c p r z a k N . 1999, Sensualizm- próba „gęstego opisu", Etnografia Polska, t. X L I I I , z. 1-2, s. 37-61. K u c z k o w s k i S. 1993, Psychologia religii, Kraków. Leksykon religii... 1997, Leksykon religii. Zjawiska - dzieje - idee, Warszawa. Ł o ś M . 1985, „Role społeczne" w nowej roli, [w:] O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci Stanisława Ossowskiego, E. Mokrzycki, M . Ofierska, J. Szacki (red.), Warszawa, s. 123-144. O l ę d z k i J. 1989, Świadomość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, n r 3 , s. 147-156. O t t o R. 1993, Świętość. Elementy racjonalne i irracjonalne w pojęciu bóstwa, Wrocław. P a w l u c z u k W. 1990, Wiara a życie codzienne, Kraków. P i w o w a r s k i W. (red.) 1983, Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, Wrocław. P i w o w a r s k i W., S t y k J. (red.) 1993, Przemiany religijności społeczeństwa polskiego w świe­ tle badań lubelskiego środowiska naukowego, Warszawa. S t o m m a L . 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. S t r o j n o w s k i J. 1975, Doświadczenie wierzących, Więź, nr 12, s. 11-17. Ś w i t a ł a - T r y b e k D. 2000, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Wrocław. T h o m a s W.I., Z n a n i e c k i F. 1976, Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Warszawa. T o m i c k i R. 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), t. 2, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k - Ł ó d ź , s. 29-70. Z d a n i e w i c z W. (red.) 1983, Religia i życie społeczne, Poznań-Warszawa. INGA KUŹMA EXPRIMER L'INEXPRIMABLE Resume Comment dans la culture religieuse traditionnelle polonaise l'ethnologue peut-il chercher le niveau le plus intérieur d'une experience religieuse profonde? Aux yeux de l'auteur de Г article concernant ce probléme cette recherche est possible autant que valable. Mais la demarche proposée est difficile, car la tradition ethnologique en Pologne (depuis le X I X siecle) ne mettait Г accent que sur Г analyse des comportements et des pratiques religieuses «visibles», c'est-á-dire les plus accessibles á observer et á apprecier (comme les pélérinages, le culte de saints, etc.). De cette maniere beaucoup d'anciens ethnologues pratiquaient plutót la methode favorisant la demarche «behaviorique». On a posé la these que la religiosité ancienne (du X I X siecle) était superficielle, parce qu'elle se caractérisait de la «pensée magique». Elle serait une religiosité irrationnelle, mais sans les événements profonds ou mystiques et sans la conscience approfondie. Pire, les mémes observations ont été rapporté á la religiosité contemporaine traditionnelle. Cette methode ethnologique mentionnée, et la stéreotypisation qu'elle pratiquait, a stygmatisé la reli­ giosité actuelle comme l'identique avec le type de la religion du X I X siecle. Malgré les objec­ tions que la nouvelle proposition du changement de la demarche ethnologique dirigerait vers la psychologie, l'ethnologue dispose en fait des possibilités d'interpréter autrement - mais toujours de facón anthropologique - les experiences religieuses profondes. Ainsi chaqué experience, meme la plus personnelle, passerait par les manifestations culturelles. Cest la culture qui decide quels е е е �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 117 objets, quelles formes et quel type ďépreuves serviront á exprimer Г experience religieuse (souvent tellement difficile á évoquer), meme la plus profonde. Et cette tendance existe évidement dans la culture religieuse traditionnelle, ce que prouvait Г interpretation des materiaux de recher­ che en terrain exercé par l'auteur de l'article. Les gens qui réalisent le modele d'une religiosité actuelle sont bien conscients et autoreflexifs. lis défendent 1'integrité de leur culture, sont fideles aux formes stables de la religion comme les prieres et le cuite des images pieuses, mais á la fois - réfléchissent sur leur participation aux pratiques religieuses, aussi que sur leur condition humaine et leur rapport avec Dieu. La ой Г on cherche Dieu i l serait difficile á dire qu'existe la «pensée magique» - с'est plutót la «pensée religieuse» tout court. De plus, dans le christianisme, oil Dieu est faconné en tant que personne, i l n'y a pas de mana ou de la puissance impersonnelle. Dans la culture religieuse contenant la reflexion sur l'appartenance et la foi, ne peut-on manquer d'experience du profondeur ni de sentiments de rencontrer quelque chose de plus grande que nous et qui nous échappe. Cest un type ďaffirmation ď u n au-delá - 1'affirmation de Dieu qui penetre ce bas monde et le transforme. Les autres manifestations sacrées (par exemple les images pieuses, les invocations á Dieu, les figures des saints, etc.) servent d'intermédiaire et aident les gens á trouver les conditions les plus satisfaisantes pour prendre contact personnel avec sacrum. En ce moment-lá se forment les sentiments et les emotions sur la base d'une experience religieuse survecue. Mais aussi se constituent les reflexions sur la nature-meme de cette experience et á la fois sur son relation avec le participant (ou fidele) et avec la tradition religieuse dont i l obéit et qui le souvent transgresse. Le dialogue est en cours meme dans la culture traditionnelle - elle est plus ouverte qu'on ne le pense. Le dialogue se prolonge toujours entre les fideles et le sacrum, entre la theologie et l'anthropologie, officielles et non-officielles. D'oíi proviennent les légendes sacrées, les preuves ď u n e presence de Sainte Vierge, de Jesus ou des saints sur terre, les images qui pleurent, etc. Sacrum prend la forme concrete et de plus en moins stable. De cette facón les fideles «traduisent» les dogmes théologiques en la langue plus proche, personnelle et quotidienne, en gardant toujours ce qui est inexprimable par sa nature, mais exprimable par la culture - Dieu lui-meme. Traduit par Inga Kuźma � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b8870d89d0b757cbf4350c6a557e994.pdf 17c8b62a22c548701b8fc35cc1d44344 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6126 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource etnografia polska-bibliografia Bibliografia Etnografii Polskiej (BEP) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5713 Title A name given to the resource Bibliografia etnografii polskiej w Internecie / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.265-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 III. K O M U N I K A T Y INGA KUŹMA Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL Łódź Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ W INTERNECIE (UWAGI PO D W Ó C H LATACH FUNKCJONOWANIA) Prezentowany tekst jest nie tylko efektem mojej pracy nad Bibliografią etno­ grafii polskiej, etnologii, antropologii kulturowej oraz nauk pokrewnych w In­ ternecie (dalej: BEP), ale przede wszystkim pokłosiem dyskusji i konsultacji, a także wyrazem doświadczeń prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej i mgr Małgorzaty Wilbik — innych twórczyń BEP. Współpracujemy przy jej opraco­ wywaniu od lat. Na nasz dorobek składają się także prace związane z opisem bi­ bliograficznym, stosowanym przed laty w bibliografiach drukowanych etnografii polskiej, przygotowanych w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi. W 2006 roku zespół ODilE-Łódź udostępnił BEP w Internecie. Tak jak uprzedzałyśmy użytkowników, jest ona nie tylko na bieżąco uzupeł­ niana o nowe pozycje, ale także modyfikowana. Apelowałyśmy do osób korzy­ stających z BEP i do autorów prac zamieszczanych w Bibliografii o nadsyłanie swoich uwag. Nasze prośby o kontakt umieszczone były na stronie BEP (http:// bep.uni.lodz.pl) oraz na łamach czasopism etnologicznych „Ludu", „Literatury Ludowej", „Etnografii Polskiej" i w innych miejscach. Odnotowywałyśmy nad­ syłane opinie i prośby, jednocześnie starając się wprowadzać zgłaszane poprawki i uzupełniać braki . 1 Na końcu tekstu jeszcze raz przypominamy adresy e-mailowe, pod które można nadsyłać do nas listy w sprawie BEP. 1 �Inga Kuźma 266 Ponieważ pracujemy nad Bibliografią w minimalnym składzie — stały ze­ spół liczy trzy osoby wymienione na początku tekstu, a w niektórych momentach pomagały nam dorywczo trzy inne — tempo i postęp prac (czyli przyrost liczby pozycji) muszą być też dostosowane do naszych sił i czasu. W dalszym ciągu mamy trudności z dotarciem do wydawnictw o niewielkim nakładzie, książek, pism czy broszur wydawanych przez lokalne organizacje i stowarzyszenia na­ ukowe lub kulturalne oraz do publikacji zagranicznych, gdzie umieszczają swoje teksty nasi specjaliści. Znajdujące się w Internecie adnotacje dotyczące dorobku naukowego oraz dane, jakie zaliczyć można do informacji naukowej z zakresu naszej dyscypliny, są coraz bardziej rozproszone — indywidualizują się i ulegają fragmentaryzacji. Nie ułatwia to poszukiwań potrzebnych źródeł i wiadomości, nie tylko tym, którzy parają się zawodowo antropologią kulturową/etnologią, ale przede wszystkim osobom zainteresowanym, lecz nie związanym tak ściśle z tymi dziedzinami. Nowe możliwości, jakich dostarcza Internet w popularyzacji wiedzy i prezentacji jej wyników, nie mogą być pomijane ani przez naukowców, ani — tym bardziej — przez zajmujących się informacją naukową. Oprócz owe­ go rozproszenia, indywidualizacji i fragmentaryzacji, sieć daje najwięcej narzę­ dzi do konsolidowania poszukiwań i skupiania informacji, wymiany i dzielenia się nimi. Być może szansą na poprawienie obecnej sytuacji byłoby stworzenie swoistej platformy (czy też „konsorcjum") na temat sieciowych zasobów wie­ dzy antropologicznej, czyli zjednoczenie sił, na przykład w ramach ściślejszej wymiany z zespołem ODilE-UJ opracowującym bazę PROKES czy w ramach współpracy z „Etnografią Cyfrową" Polskiego Instytutu Antropologii. Ważna wydaje się nam kwestia ułatwienia użytkownikom korzystania z BEP, zastanawiamy się więc nad dalszym usprawnieniem wyszukiwania. System wyszukiwawczy zaproponowany przez nas jest krzyżowy i uwzględ­ nia wiele kryteriów. Należą one do typowych kryteriów wyszukiwawczych znaj­ dujących się w każdej tego typu bazie danych. Są to na przykład: „tytuł", „tytuł-dowolne słowa", „tytuł czasopisma", „tytuł czasopisma-dowolne słowa", „ISSN" itd. Umieściłyśmy także w BEP kryteria wyszukiwawcze bardziej szczegółowe, jak „recenzent", „redaktor serii", a także „wydawca" oraz kryteria dostosowane do specyfiki naszej dyscypliny i metod jej pracy, jak „teren" i „teren-dowolne słowa". W przypadku pozycji obcojęzycznej, w polu z nazwiskiem jej autora (lub w Uwagach) umieszczamy nazwisko tłumacza na język polski, ponieważ BEP z zasady koncentruje się na dorobku polskich naukowców reprezentujących naszą dziedzinę, a tym dorobkiem jest również praca translatorska. Projektując z informatykiem modyfikację systemu CDS/ISIS, w którym pracujemy, dodały­ śmy jeszcze inne kryterium wyszukiwawcze — rok opublikowania danej pozycji. Występuje już ono jako kryterium w systemach Horizon i M A K . Dzięki wyszu2 Zob. np. na stronach łódzkich bibliotek: www.wimbp.lodz.pl/bazy/, czy www.pbw.lodz.pl/katalogi.htm. 2 �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 267 kiwaniu poszczególnymi latami (bądź łączeniu ich), można uzyskać dane iloś­ ciowe oraz dokonać przeglądu tematyki prac antropologicznych, etnologicznych i z pokrewnych dziedzin w interesującym użytkownika bazy okresie. Być może stanie się to przydatnym narzędziem za kilka lat, na przykład w rękach badaczy historii naszej nauki i jej dynamiki. Rzecz jasna, pod warunkiem kompletności BEP, choć nawet obecnie taka quasi-statystyka daje pewien obraz naszej dyscy­ pliny. Dowodem na to może być sytuacja z lat ubiegłych, kiedy przygotowywa­ no w ODilE drukowane bibliografie etnografii polskiej. W bibliografii za lata 1976-1985, autorka, Maria Niewiadomska, zaznacza we wstępie, iż w pewnym momencie dodać trzeba było do ówczesnego — wypracowanego już podziału te­ matycznego — nowy zbiór. Obejmował on dokumenty osobiste — autobiografie oraz pamiętniki i wszedł do działu „Kultura i metody jej badania", do poddziału „Metody i techniki badań, źródła, archiwa". Dokumenty tego typu do pewnego czasu nie były przedmiotem zainteresowania polskich badaczy, aż dostrzeżono ich wartość dla etnologii. Wyszukiwanie poprzez rok, nazwisko, tytuł czy tylko słowo z tytułu, jest sto­ sunkowo proste i nie powinno nastręczać trudności. Taki tryb przeszukiwania bazy sprawdza się w przypadku użytkownika i czytelnika, który wie — nawet jeśli tylko „mniej więcej" — czego szuka. Jednak obserwacje, jak radzą sobie z BEP i w BEP studenci, były główną inspiracją do napisania tego tekstu i poszerzyły nasze doświadczenia jako two­ rzących BEP (miałyśmy już, oczywiście, doświadczenia własne — również jako użytkowniczki tworzonej przez nas bazy i innych tego typu). Ta grupa korzysta­ jących z BEP nie tylko zupełnie inaczej przeszukuje bazę (jako czytelnicy jednak mniej wyrobieni), ale i czego innego w niej poszukuje. Naszą szczególną uwagę przyciągnęli ci użytkownicy, którzy mają zaproponować samodzielny temat (ese­ j u czy badań) i dołączyć do swojej propozycji spis literatury. Przykładowy stu­ dent, który stoi przed takim zadaniem — traktujący BEP jako narzędzie w zasa­ dzie równorzędne wyszukiwarce internetowej — zaczyna od zorientowania się, co już zostało napisane, jak ujęto dane zagadnienie, jak ma je w związku z tym doprecyzować na swój użytek oraz czym jest „naprawdę" kwestia, co do której ma dopiero niejasne, pierwsze skojarzenia (chodzi o te osoby, które rzeczywi­ ście wykonują samodzielne zadanie, czyli wychodzą najpierw od fazy określenia własnej — autorskiej — koncepcji). W oczach takiego użytkownika bibliograficzne bazy danych (jak również te­ zaurusy) nie tylko przydają się jako źródło danych o stanie wiedzy przeszłej czy aktualnej (w tym: sposobu jej opisu, doboru i kwalifikowania), lecz są jednocześ­ nie narzędziem projektującym przyszłą wiedzę. Nasz hipotetyczny użytkownik może pójść dwiema, niewykluczającymi się, drogami poszukiwań. Na tym polega praktyczność baz danych — jedyne utrud­ nienie może wiązać się z wyborem bardziej okrężnej drogi. To jednak zależy nie tylko od komunikatywności instrukcji obsługi katalogu czy też takiej konstrukcji �268 Inga Kuźma strony bazy, by osoba korzystająca z niej najpierw musiała zapoznać się z ową instrukcją, zanim przejdzie do samodzielnego wyszukiwania, ale także od bar­ dzo różnych kompetencji użytkownika w różnych dziedzinach. Dotyczy to nawet biegłości w pisaniu na klawiaturze: jeżeli jest ona relatywnie mniejsza, to użyt­ kownikowi będzie łatwiej przeszukiwać bazę, korzystając z gotowych, podanych słów czy innych istniejących już opcji, jeżeli zaś większa — najprawdopodobniej spróbuje samodzielnie je tworzyć. Po pierwsze, może zacząć od zorientowania się, co znaczy „dziedzina", która jest również wyszukiwawcza. Spis dziedzin jest łatwo dostępny na stronie kata­ logu on-line BEP. Jest ich w BEP trzydzieści jeden. Przejęły one poniekąd rolę haseł przedmiotowych, jakimi w opisie bibliograficznym posługują się inne bazy, choćby te, z których korzystają i które również współtworzą największe polskie biblioteki naukowe (np. uniwersyteckie). Dziedziny, które zaproponowałyśmy, mają jednak o wiele większy zakres niż typowe hasło przedmiotowe. Strukturę logiczną (czyli zakres poszczególnej dziedziny) i także jej istotę oddaje nawet nazwa — czyli termin „dziedzina" . To najszersze z kryteriów wyszukiwawczych w BEP. Obecne dziedziny wchłonęły w siebie i na nowo uporządkowały, zgodnie z nowym zakresem i stanem wiedzy oraz badań antropologicznych/etnologicznych, poprzednie „działy" i „poddziały". W bibliografiach drukowanych, przy­ gotowywanych przez ODilE w latach ubiegłych, działów głównych było sześć. Porządkowały ówczesny dorobek według kryteriów treściowych (np. „Kultura i metody jej badania", „Instytucje wiejskie i prawo zwyczajowe", „Polonia"). W zależności od wymagań, jakie stawiał dany zakres tematyczny, oprócz po­ wszechnie stosowanego układu alfabetycznego pozycji wchodzących do danego działu czy poddziału, wprowadzono również układ przedmiotowy (np. w pod­ dziale dotyczącym „Sylwetek badaczy" czy w „Charakterystykach twórców lu­ dowych"). Podstawową konstrukcją układu działów i ich wyodrębnienia był tra­ dycyjny podział w etnologii na kulturę materialną, społeczną i duchową. Był on jednak modyfikowany, choćby w owej przywołanej już przeze mnie bibliografii autorstwa Marii Niewiadomskiej. Jej twórczyni zaznaczała, że ze względu na zmiany zachodzące w naszej nauce, dokonano również zmian w nazwach dzia­ łów, wyodrębniono bardziej szczegółowe poddziały i dodano nowe. System klasyfikowania pozycji do działów i poddziałów odpowiadał ich hie­ rarchizacji (uporządkowane były „rosnąco": od kwestii ogólnych do coraz bar­ dziej szczegółowych oraz od problemów związanych z badaniami na terenach polskich do badań poza nimi). To znaczy, mówiąc obrazowo, pozycja opisywana była w taki sposób, jakby wyrastała tylko z jednego zakresu tematycznego (mo­ gła traktować dany temat — jeden temat — ogólnie albo szczegółowo, wtedy znajdowano jej miejsce w którymś z poddziałów). Obecny układ dziedzin w BEP zachował ślady poprzedniej hierarchiczności (w spisie dziedzin wymieniamy 3 Inaczej: strefa, gałąź. �269 Bibliografia etnografii polskiej w Internecie najpierw „Historię i organizację nauki", potem zaś „Kulturę, teorie, interpreta­ cje", „Metody badań", „Źródłoznawstwo i dokumentację", a dopiero na dalszych miejscach umieszczone są dziedziny związane z zagadnieniami specjalistyczny­ mi, jak np. „Media", „Muzyka i taniec" czy „Teatr, kino, widowisko"). Układ ten nie jest już jednak „rosnący". Jego hierarchiczność jest pozorna, co wynika z tego, iż obecnie można przyporządkować tekst więcej niż jednej dziedzinie (co jest wstępem do opisu jego zawartości — treści za pomocą słów kluczowych). Wracając do naszego przykładowego użytkownika: przeszukiwanie BEP wca­ le nie musi poprowadzić go do wskazania którejś z dziedzin. Dziedzina może wy­ dawać mu się zbyt szeroka, zbyt mało precyzyjna. Tutaj dochodzimy do kwestii tak zwanych słów kluczowych, którymi w BEP posługujemy się od początku jej tworzenia w Internecie. Stosowanie słów kluczowych jest naszą metodą opisu. Dlaczego jednak ów przykładowy student wybiera „słowo kluczowe" (lub wręcz „słowo kluczowe-dowolne słowa") jako drugie podstawowe kryterium wy­ szukiwawcze? Wynika to — według nas — ze sposobu dochodzenia do wiedzy, szczególnie wtedy, gdy korzysta się z takiego źródła katalogowania i klasyfikowa­ nia informacji, jakim jest baza danych. Pragniemy zaznaczyć, iż hipertekstualność, na jakiej opiera się ów proces, jest dużo wcześniejsza niż sam Internet. Powstała dzięki katalogom, bazom danych, inwentarzom itp., a Internet jedynie jąwzmocnił. Niewątpliwe, dzięki Internetowi i temu, co określa się mianem Web 2.0 , zarządza­ nie informacją oraz źródłami „uwolniło się" spod kurateli specjalistów. Wydaje się nam jednak, że „eksperci" czy „wiedza ekspercka" nie zniknęły z rzeczywistości cyfrowej, a został wydobyty ich inny sens w nowych — sieciowych — warun­ kach . Zatem zajmujący nas tu typ użytkownika BEP wybiera opcję „słowo kluczo­ we" bądź — najlepiej — „słowo kluczowe-dowolne słowa" i wpisuje, przyjmijmy, słowo „inny". W bazie znajduje się na razie 35 rekordów, które w opisie (w rubry­ ce zatytułowanej „Hasła") wymieniają termin poszukiwany przez hipotetycznego użytkownika. W tym znajdzie się też określenie „innych". By uzyskać dostęp do wszystkich rekordów traktujących o inności sensu largo, najlepiej, by użytkownik wpisał rdzeń słowa, czyli „inn", ponieważ do uzyskania najpełniejszych wyników wyszukiwania najlepiej posługiwać się rdzeniem danego wyrazu. Wtedy pojawi się już 89 rekordów ze słowami zawierającymi ten rdzeń, począwszy od „inne", przez: „innego", „innej", „inni", „inności", „inność", kończąc zaś na „inny". 4 5 Określenie to nie opisuje jakiegoś odmiennego oprogramowania, lecz jest umowną nazwą na opi­ sanie innego rodzaju interakcji, jakie zachodzą od pewnego momentu w sieci. Dzięki popularności serwisów społecznościowych zmiana ta polega na coraz większym wpływie użytkowników danych przestrzeni sieciowych na ich treść i zawartość. Do tego odnosi się przyszłość tzw. internetowej folksonomii (połączenie folk — lud, ludzie i „tak­ sonomii"; jest to, oczywiście, termin ściśle związany z życiem sieci/w sieci), czyli oddolnego klasyfiko­ wania, kategoryzowania i porządkowania informacji według słów kluczowych (tagów). W „folksono­ mii" porządkującymi są użytkownicy, nie zaś „eksperci" w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Ma ona najlepsze zastosowanie we wspólnotach niezhierachizowanych, np. typu sieciowego. 4 5 �270 Inga Kuźma Liczba pojedyncza czy mnoga słowa kluczowego jest więc nieistotna, jak również nazwy z dopełnieniem. Zobrazować to można na przykładzie innego słowa kluczowego, jak choćby „folklor", ponieważ występuje ono bardzo czę­ sto z dopełnieniem. Jeśli wpiszemy „folklor" i klikniemy w indeks, pokaże się — oprócz formy podstawowej — między innymi: „folklor muzyczny", „folklor słowny", „folklor w twórczości plastycznej", „folklor warszawski", „folklor wi­ dowiskowy", „folklor wiejski", „folklor współczesny" itd., ale także: „folklory­ styka", „folkloryzm", „folkloryzacja" etc. Indeks pozwala wybrać to określenie, 0 które użytkownikowi chodzi. Gdy mamy zaś do czynienia ze słowem w liczbie pojedynczej i mnogiej, trzeba wybrać wspomniany już wspólny rdzeń słowa albo osobno wywołać obie formy i zaznaczyć, że chodzi o ich sumę. Wspomniany indeks dotyczy nie tylko słów kluczowych. W indeksy zebra­ ne są wszystkie wyrazy i terminy znajdujące się w BEP, przyporządkowane po­ szczególnym kryteriom wyszukiwawczym. Na przykład do indeksu „autorów" dostać się można, wpisując dowolne nazwisko etnografa, choćby — Malinow­ ski. Po kliknięciu w indeks, wyłania się lista alfabetyczna wszystkich autorów wpisanych do BEP. Analogicznie można wchodzić i przeglądać indeksy poprzez kryteria „tytuł", „czasopismo", „teren" itp. W przypadku słów kluczowych problemem może być przeglądanie ich indek­ su w sytuacji, kiedy wybrane słowo występuje po bliskoznacznym, gdyż w syste­ mie, w jakim pracujemy, indeksów nie da się przeglądać wstecz. Najpewniejszym więc sposobem, sugerowanym przez nas użytkownikowi, jest wejście do interesującego go indeksu. Indeksy są wygodnym narzędziem do­ tarcia do literatury na interesujący użytkownika temat, albowiem może się zda­ rzyć, iż nawet wpisanie samego rdzenia terminu nie przyniesie skutku. Nie musi to oznaczać, że w BEP nie ma żadnej pracy dotyczącej danego zagadnienia. Prac takich może być bardzo dużo, lecz nieadekwatny system klasyfikowania tematów 1 wyboru określników stosowany przez użytkownika w warunkach specyficznego środowiska, jakim jest BEP, skończyć się może porażką. Wynika to z logiki, jaką rządzi się słowo kluczowe. Jest ono stosowane, by oznaczyć zawartość pozycji maksymalnie syntetycznie. Tym samym słowa kluczowe mają ułatwić orientację nieznającemu treści i zakresu użytkownikowi. W BEP posługujemy się nie tylko słowami stworzonymi już wcześniej (odzwierciedlającymi poprzedni stan wie­ dzy, który jednak zachował swoją ważność po ewaluacji w wyniku zmian, jakie zaszły we współczesnej antropologii kulturowej/etnologii), lecz również nowy­ mi słowami. Są one sukcesywnie dokładane do poprzednio istniejącego zbioru i tworzone zgodnie z kierunkiem bieżącego rozwoju naszej dyscypliny. Przyjęłyśmy, iż słowo kluczowe występuje w BEP w języku oryginału pozycji (czyli po polsku; także w tłumaczeniu na angielski) i musi spełniać warunek frekwencyjności. To znaczy słowem kluczowym jest słowo statystycznie najczęś­ ciej występujące w danym tekście, co w przypadku BEP oznacza, że oddaje ono temat tekstu (np. „Bantu", „inność", „religijność współczesna"). W BEP słowo �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 271 kluczowe ma również informować o charakterze i rodzaju pracy (np. „badania te­ renowe 1989-1991", „ankieta", „metoda biograficzna", „esej"), także o przyjętej metodologii (np. „analiza porównawcza", „hermeneutyka", „podłoże historycz­ ne", „Ricoeur Paul" — słowo kluczowe takie, jak nazwisko, pokazuje kierunek inspiracji danego autora, jeśli to nazwisko wymienia). Warunek frekwencyjności słów kluczowych pokazuje najdobitniej, że do sporządzenia opisu czerpiemy z leksyki autora tekstu. Dlatego w opisie pozycji sporządzanym przez nas w BEP mogą pojawiać się słowa czy też całe wyrażenia, które są autorskie — posługuje się nimi w danym tekście jego twórca (tworzy je, przetwarza, także adaptuje do słownika antropologii, czerpiąc z innych dziedzin). Są one na tyle istotne dla da­ nego tekstu, że nie można ich pominąć (np. wyrażenie „kultury stabilne" w BEP pojawia się tylko raz w opisie jednej tylko pozycji; identyczny jest przypadek wyrażenia „etnolog outsider"). Słowa kluczowe mogą występować w grupach bliskoznacznych, na przykład: „rodzona"/„rodzima"/„autochtoniczna"; „wyróżniki"/,,wyznaczniki"; „obraz"/ /„przedstawienie"/„wizualizacja"/,,wizerunek"; czy też „ujęcie"/„aspekt"/,,wa­ runek". Istnieje także kategoria słów kluczowych, które nie mają sensu bez określników i mogą mieć dowolną ich liczbę wywodzącą się z różnych sfer, na przykład „formy" — ateizmu, badań itp., „kategorie" — piękna, filozoficzne itd., „obiekt" — muze­ alny, wiary etc. Do tej samej grupy słów kluczowych zaliczyć trzeba (choć podane przykłady nie wyczerpują tego zbioru słów): „strukturę", „paradygmat", „historię", „system", „kulturę". Istnieje bardzo duża liczba ich połączeń z innymi słowami. Podajemy też synonimy pewnych słów kluczowych, lecz nie ze względu na możliwości, jakie daje nam tu polszczyzna, ale dlatego, iż w naszej nomenklatu­ rze zawodowej są to terminy równoprawne, na przykład „pielgrzym" i „pątnik". To samo dotyczy wyrazów o brzmieniu obcojęzycznym, przyswojonych w naszej dyscyplinie — podajemy je wtedy wraz z istniejącymi już terminami spolszczo­ nymi, na przykład „gender" i „płeć kulturowa", „rites de passage" i „obrzędy przejścia", „ekskluzja" i „wykluczenie", „multikulturowy" i „wielokulturowy". Przyjęcie systemu opisu prac, który jest tak elastyczny i podąża głównie za autorami tekstów (co przypomina „folksonomię"), sprawiło, że indeks słów klu­ czowych jest rozbudowany (o wspomniane synonimy czy wyrazy bliskoznaczne oraz terminy — powiedzmy — autorskie). Dlatego ponownie namawiamy użytkowników do wchodzenia w indeks, nie tylko słów kluczowych. Na przykład wyrażenia: „życie codzienne na wsi" i „ży­ cie codzienne wsi" odróżnia tylko niuans znaczeniowy. Okazuje się, jak wiele za­ leży od wnikliwości i wiedzy tworzącego opis. Widać także, że zupełnie innymi drogami może podążać użytkownik BEP, tworząc samodzielnie słowa kluczowe, zamiast poszukania ich w indeksie. Jego skojarzenia i zakres wiedzy nie muszą być zbieżne z tymi, z których czerpie osoba tworząca dany opis, na podstawie treści zawartych w opracowywanym bibliograficznie tekście. �272 Inga Kuźma Również z tego względu ponawiamy apel o dzielenie się z nami uwagami na temat BER Dane kontaktowe w sprawie BEP: prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, brojaw@wp.pl; dr Inga Kuźma, etno8@interia.pl; mgr Małgorzata Wilbik, kopela@wp.pl; Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL-Łódź, odiej3tl@wp.pl. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d089cb898b98c8feefa5674c1c4efd7e.pdf cfb231316c69ba118c18f3cff3989086 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1619 Title A name given to the resource Krótki zarys historii i problematyki francuskiej etnologii symbolicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.113-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 „Etnografia Polska ', t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra E t n o l o g i i U Ł , Ł ó d ź KRÓTKI ZARYS HISTORII I PROBLEMATYKI FRANCUSKIEJ ETNOLOGII SYMBOLICZNEJ Etnologia francuska, zajmująca się zjawiskami symbolicznymi (przede wszyst­ kim koncentrująca się na złożonych formach, takich jak: rytuał, święto i opowieści) przeszła drogę, którą można podzielić umownie (upraszczając ten proces) na kilka odcinków. Można też wyróżnić kilka odmiennych koncepcji badawczych. Pierwsze, najstarsze, podejście utożsamiało badania nad tymi zagadnieniami z badaniami prowadzonymi w społecznościach, których sposób myślenia o rze­ czywistości oparty był na jej mityzacji. Racjonalizm i obiektywizm, wyznacza­ jące podstawy paradygmatu nauki z epoki nowożytnej, dostarczyły narzędzi do badania tych społeczeństw i kultur, które w oczach przedstawicieli ówczesnej nauki przesiąknięte było „zabobonami", „przesądami", czy „fałszywymi" koncep­ cjami o świecie. Owe społeczności „egzotyczne" stały się na długi czas jedynym obiektem zainteresowań etnologii. Były one w oczach badaczy całościami, harmonijnie łączącymi aspekt materialny, społeczny i symboliczno-duchowy kul­ tury. Tym zaś, co spajało te trzy aspekty był charakterystyczny dla owych grup „irracjonalny" sposób postrzegania świata. Gdy etnolodzy zaczęli interesować się życiem bliższych sobie społeczeństw (w tym własnego) odeszli od tzw. wielkich teorii, którymi posiłkowali się bada­ jąc „egzotykę", na rzecz badań poświęconych szczegółowi społecznemu czy kul­ turowemu, wybranemu faktowi bądź ich grupie. Badania wyspecjalizowały się w interpretacji i analizie poszczególnych sfer kultury (w tym symbolicznej) i ich znaczeń (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 124). Oprócz rozmaitych wydarzeń historycznych (o czym dalej), które wyznaczy­ ły określone miejsce przede wszystkim religii instytucjonalnej , etnologiczny problem symboliki przeszedł ewolucję „wewnętrzną". Pierwsza z orientacji (wy­ stępująca jeszcze w ramach modelu nauki o starym paradygmacie) plasowała ten problem na gruncie kultury ludowej. Zostało to później podważone w ramach dyskusji próbującej zdefniniować na nowo znaczenie pojęcia „kultura ludowa". Zatrzymam się w tym miejscu, ponieważ zagadnienie to może być o tyle cieka­ we z polskiej perspektywy, że odnosi się do bardzo swojskiego tematu, jakim są badania i rozumienie znaczenia „kultury tradycyjnej", czy „ludowej", gdzie - co ważne - „ludowość" utożsamiano często ze środowiskiem chłopskim, wiejskim. 1 1 A co za t y m idzie, p r z y g o t o w a ł y grunt pod p r z y s z ł e , liczne ruchy s p o ł e c z n e i religijne, k t ó r y m i charakteryzuje się obecne s p o ł e c z e ń s t w o francuskie i co stało s i ę przedmiotem zaintere­ sowania w s p ó ł c z e s n y c h nauk s p o ł e c z n y c h i nauk o kulturze. �114 INGA K U Ź M A Etnolodzy, socjolodzy i historycy kultury kładli nacisk na sytuacje dominacji, nierówności i licznych antagonizmów społecznych i kulturowych, które sprzyja­ ły wyodrębnieniu się takiego zjawiska jak „kultura ludowa" a tym samym gałęzi nauki, która zaczęła je badać. W związku z tym na przykład etnologia włoska (za Gramscim), zorientowała swój dyskurs i badania wzdłuż linii „kultura domi­ nująca" a „kultura podległa", ale francuska, jeszcze przez kolejne dwudziesto­ lecie (mniej więcej od lat 60-tych do 80-tych) posługiwała się określeniem „ludowości" i „kultury ludowej", utożsamiając ją najczęściej z „wiejskością", a wtedy dokonywała jej rekonstrukcji na podstawie badań retrospektywnych, z reguły XIX-wiecznych. Oczywiście, źródłami były takie świadectwa, które można określić jako „głosy z zewnątrz", często krytyczne wobec przedmiotu zainteresowań (jak np. pisma kleru na temat wierzeń wiejskich). Co ciekawe, ten typ badań etnologicznych odnosił się do rzeczywistości prze­ szłej, ponieważ studia i badania wsi, jako reprezentującej „kulturę wsi", nie cie­ szyły się zbyt wielkim zainteresowaniem etnologów. Oczywiście, prowadzono badania na wsi. Po I I wojnie światowej bardzo popularne stały się wśród etnolo­ gów studia monograficzne małych społeczności (w tym wiejskich). Ówczesne badania interesowały się wtedy przede wszystkim charakterem i przebiegiem wymiany wartości na gruncie wspólnot lokalnych, ich funkcjonowaniem, usta­ nawianiem, itp. Równolegle zaczęto kwalifikować do miana „wspólnoty" nie tyl­ ko społeczności wiejskie czy małomiasteczkowe, ale także dzielnice miast, które wyróżniały się intensywnością i różnorodnością stosunków oraz relacji społecz­ nych i tym samym wydawały się obiecujące z punktu widzenia badacza struk­ tury społecznej i symbolicznej (Bromberger 1987, s. 74-77). „Kulturę ludową" opisywano jako „kulturę tradycyjną wytwarzaną przez lud i dla ludu" (Cholvy 1976, s. 201). Jej gatunkowa odrębność w sposób szczególnie klarowny miała się zaznaczać na poziomie świadomości oraz wrażliwości religij­ nej i symbolicznej. Określenia jej cech charakterystycznych jako żywo przypo­ minają polskie prace etnologiczne na temat „religijności ludowej" z podobnego okresu. Miałaby się ona charakteryzować przewagą wspólnoty nad indywiduum, gestu nad dyskursem, przedmiotu nad ideą, uczucia nad rozumem (Cholvy 1976, s. 199-224). Oprócz tego była raczej „ekspresywna", ludyczna, z rozbudowanym kalendarzem obrzędowym i świątecznym. Preferowała niezmienność i stabilność. Te preferencje dotyczyły również wszystkiego, co miało związek z pracami rol­ niczymi. Jej mądrość i wiedzę oddawały przysłowia. Miejsce uprzywilejowane zajmowała rodzina. Co do cech odnoszących się do „ludowego", „wiejskiego" katolicyzmu, badacze nie odmawiali mu warstwy głębszej, bardziej „intelektual­ nej", dzięki lekturze Biblii, żywotów świętych i innych wydawnictw religijnych. Poza tym zauważano, że Kościół uczynił swoimi głównymi „adresatami" kobiety, w trosce o to, by podtrzymywały na łonie rodziny praktyki i edukację religijną. Powyższe spojrzenie, „typowe" dla pewnej epoki i stylu uprawiania nauki, skontrastować można z odmienną propozycją badawczą. Jej reprezentantem jest na przykład Robert Pannet (Pannet 1974), pracujący w tym samym dziesięcioleciu co Gerard Cholvy. Pannet zajął się „ludowym" katolicyzmem, ale nie posługuje �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 115 się on pojęciem „ludowości" w znaczeniu „wiejskości". Jego studium jest jednym z wielu przykładów, ilustrujących, w jaki sposób „ludowość" oraz „wiejskość" odrywają się od siebie znaczeniowo, kiedy to „ludowość" wyznacza pewien typ kulturowy, czyli cechy i postawy, które mogą występować w różnych środowi­ skach, niezależnie od sposobu życia czy pracy. Najważniejszy jest bowiem „typ" światopoglądu. Przedstawiając stan badań na temat nowożytnego „ludowego" katolicyzmu, autor przypomina konkluzję Georgesa Le Brasa, że to cztery ry­ tuały z cyklu obrzędowego, rodzinnego definiowały w zasadzie „ludowy" katoli­ cyzm. Były to: chrzest, ślub, Pierwsza Komunia oraz pogrzeb. Poza tym opatrzył on dyspozytariuszy tej kultury religijnej przydomkiem „sezonowych konformi­ stów". Dla samego Pannet synonimem „katolicyzmu ludowego" jest określenie „katolicyzmu świątecznego". Według niego, bycie katolikiem w tym typie kul­ tury polega na publicznym manifestowaniu swoich związków z Kościołem, szczególnie w bardzo ważnych momentach życia osobistego. Wartością jest tak­ że wierność tradycji. Religia jest wręcz postrzegana jako „tradycja", jako wiara „naszych ojców" i „naszego dzieciństwa". Bardzo ważna jest też uwaga, jaką zwraca Pannet na wymiar uczuciowy, niemal sentymentalny, budujący stosunek do religii i samą religijność „ludową". Zachowania zaliczone przez niego do tej warstwy obejmują postawy spontaniczne, intensywne, silnie nacechowane emocjonalnością, gdzie wielką rolę odgrywa wyobraźnia, pamięć oraz postępowanie często jakby na przekór logice. Lecz najważniejsze jest założenie, jakie czyni Pannet, że wszystkie te cechy nie są bynajmniej subiektywnymi i indywidualny­ mi „przeżyciami". Odwrotnie - są jak najściślejszymi przejawami określonego typu religijności. To wyznaczniki systemu uczuciowego, wchodzącego w skład większej struktury kulturowej, jaką jest „katolicyzm ludowy". Religia to „naj­ głębsza pamięć, a ponieważ jest ona kodowana emocjami, to dlatego jest tak żywa [ . . . ] " (Pannet 1974, s. 62). Wiara wyrasta z kulturowych procesów wdra­ żania do określonej religijności, ale „pod warunkiem, że przebiegały one na po­ ziomie głębszym od świadomości, czy od porządku rozumowego i bazowały na uczuciach [ . . . ] " (tamże). Pannet podkreśla, co prawda, że na gruncie filozofii chrześcijańskiej wiara jest rodzajem daru dla człowieka od Boga, lecz nie jest to nigdy człowiek „jako taki". Jest to osobista relacja dwustronna, choć w przy­ padku „kultury ludowej" i katolicyzmu „ludowego" stosunek ten nie przybiera takiego wymiaru: zbyt silna jest siatka znaczeń społecznych, które przejmują kontrolę nad życiem religijnym pojedynczego człowieka. W przypadku „katoli­ ków świątecznych" natomiast, wiara jest niema lub na wpół niema. Jedynym sposobem jej wyrazu jest celebrowanie owych kluczowych wydarzeń. Przytoczone tu prace z lat 70-tych prezentują ów „nierównościowy" dyskurs społeczny i kulturowy, wokół którego podjęto dyskusję. Przebiegała ona pod znakiem „zdemaskowania" korzeni owych mityzacji na temat „kultury ludowej" i jej natury. Zgodzono się, że „ludowości" towarzyszy założenie, że jest sy­ nonimem „kultury biednych", czy „kultury wykluczonych", to znaczy odsuniętych od „kultury dominującej". „Kultura wykluczonych" funkcjonuje w przeświad­ czeniu swojej gorszej pozycji, w pragnieniu podążania „w górę". Zakorzeniona �116 INGA K U Ź M A jest w niej postawa „fatalistyczna", godzenia się z koniecznościami, jakie j ą spoty­ kają: „musi być tak, jak jest" (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 128; cyt. za: Bourdier 1979, s. 198-299). Dominacja sięga tego stopnia, że „wyższy" typ kultury tworzy mity na temat „kultury podległej", wykorzystując do tego dziedzictwo romantyczne o samowystarczalności, harmonii, bogactwie wiedzy i wiary oraz prostocie życia, cechujących „kulturę ludową". Ów swoisty „relatywizm kultu­ rowy" jest ekwiwalentem podziału klasowego, za którym stoi określona ideologia i polityka. „Kultura dominująca" przypisała „kulturze ludowej" specyficzny tok myślenia: „symboliczny" właśnie, który redukowano najczęściej do chęci naśla­ dowania wytworów i stylów życia oraz postaw „kultury wysokiej". Problem ten, nieco akademicki, rozwiązały badania na temat szczegółowych „ludowych" przypadków funkcjonowania języka, wiedzy, sztuki i religii. One właśnie odświeżyły spojrzenie na „ludowość", ponieważ przeniosły rozumienie symboliki na poziom tożsamości, wymiany kulturowej, negocjowania i ustalania znaczeń, przepływu wartości pomiędzy rozmaitymi grupami i warstwami, itp. Skupiono uwagę na studiach przypadku, starając się osadzić go w kontekście szerszej historii społecznej. Tym samym dywagacje i teorie ustalające zakres pojęcia „kultury ludowej", jej folkloru oraz cech dystynktywnych, które miały ambicje uogólniające i przez to często biorące wytwór naukowego opisu za rzeczywistość, ewoluowały w kierunku studiów skupionych na szczególe spo­ łecznym. Problemem kluczowym było, jak w ramach określonej relacji społecz­ nej funkcjonuje warstwa symboliczna. Ale takie podejście do symboliki ma swoje granice i wyraźnie poprzestaje na sferze stosunków społecznych (a szczególnie na problemie, jak kształtuje się i jak jest zaznaczana tożsamość) i w tym widzi przede wszystkim znaczenie jej rozmaitych form. Lecz czy w pełni wyczerpuje to jej rozumienie? Powstała pułapka tłumaczenia wszystkiego w ten sam sposób, co w praktyce doprowadziło w licznych pracach do przypisywania formom sym­ bolicznym „funkcji tożsamościowej", a ich analizy sprowadzały się zawsze do tej samej konkluzji, że są to wyznaczniki przynależności do określonej grupy, klasy, religii, miasta, regionu, itp. (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 130). Wyjściem z tej sytuacji (która jednak sama w sobie prezentuje podejście naukowo uspra­ wiedliwione, ponieważ nie można zapominać o siatce społecznych znaczeń w wyjaśnianiu i interpretacji rozmaitych form symbolicznych) jest przede wszyst­ kim wzbogacanie i szukanie innych wymiarów rozumienia i wyjaśnienia bada­ nych zjawisk. Temu posłużyło wzbogacenie dyskursu etnologicznego o psycho­ analityczny. Lecz w tym punkcie również wysuwano zastrzeżenie, aby unikać zbyt statycznego rozumienia znaczenia terminu „symbol". Takie bowiem podejś­ cie, całkowicie zainspirowane metodą psychoanalityczną, doprowadzić może do zubożenia jego znaczenia. Dzieje się tak bowiem, gdy jakaś czynność (przykład z kultury „ludowej" francuskiej: prace krawieckie wykonywane przez młode dziewczęta pod okiem starszych kobiet) wyjaśniana będzie w terminach zupełnie innej sfery, „maskowanej" przez tę pierwszą. To, co ukrywa się pod powierzch­ nią pozornie banalnych czynności jest w gruncie rzeczy ważniejsze, wręcz kluczowe, dla zrozumienia tego, co „naprawdę" ma miejsce (wspomniane prace �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 1 17 2 dziewcząt miałyby oznaczać wtajemniczanie w życie seksualne ) (Fabre-Vassas, Fabre 187, s. 131). Jest to podejście w tym znaczeniu uproszczone, że jeśli już prowadzi się badania na gruncie „kultury typu ludowego", nie można zapominać 0 tym, że jednym z jej aspektów są częste gry słów i znaczeń, prowadzące do licznych semantycznych „poślizgów", szczególnie jeśli chodzi o sferę seksualną. Równie ważną nauką wspomagającą pracę etnologa w interpretacji zjawisk symbolicznych była historia, szczególnie przydatna np. w przypadku badań nad taksonomią. Liczne wierzenia, które często znajdują odbicie jedynie w kliszach językowych i w zachowaniach zupełnie marginalnych, mogą doczekać się wyjaś­ nienia na podstawie badań retrospektywnych. Rzecz jasna, nie ma to już obecnie nic wspólnego z badaniem „przeżytków", ale z poszukiwaniem jak najbogatszej palety źródeł różnego typu, które mogłyby wnieść coś interesującego do rozu­ mienia danego zagadnienia symbolicznego (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 137) . Prowadzi to do swoistych badań porównawczych, tyle że nie w terenie, a w cza­ sie. Stoi za tym założenie o homogeniczności określonego obszaru i fenomenu kultury. Problem przemian i zmian pojawiał się czasami w badaniach nad sferą symboliczną, choć w tym przypadku są one mniej uchwytne. Zależy to oczywiś­ cie ponownie od tematyki. Tak więc, cieszące się popularnością studia etnologiczne, dotyczące takich zagadnień jak: rytuały rodzinne, charivari i święta publiczne oraz symbole władzy politycznej, doczekały się licznych i dość wyczerpujących opracowań prowadzonych w wielu miejscach i na tyle długo, aby pokusić się o wychwycenie zmian, jakie w nich zaszły. Tę samą tematykę badawczą podjęło niemało historyków, którym było bliskie podejście etiologicz­ ne, jak Jacques le Goff i Jean-Claude Schmitt (1981), Michel Vovelle (1976), Julio Caro Baroja (1979), Marc Bloch (1924; 1983), czy Georges Ravis-Giordam (1976). Co więcej, od czasów pionierskich prac Carlo Giznburga (1976, 1980, 1984), zarysowała się tendencja do studiowania wybranego zagadnienia jak pod mikroskopem, z bardzo bliska, uwzględniając wielość wszelkich typów świa­ dectw i źródeł, które pozwalają w efekcie dotrzeć do „drugiego dna" znaczenio­ wego i historycznego wybranego fenomenu. Ten krótki (i z pewnością nie wyczerpujący) przegląd korzeni postaw, które naznaczyły francuską etnologię symboliczną można wzbogacić o równie krótkie przypomnienie wybranych wydarzeń z historii politycznej oraz społecznej Fran­ cji. Jak zakładam, dostarczyć ono może dodatkowego wyjaśnienia miejsca sym­ boliki (szczególnie religijnej) we francuskiej percepcji społecznej (w tym po trosze naukowej). Najstarsze podejście do sfery symboliki cechowało się tym, że dzieliło spo­ łeczeństwa i kultury na „racjonalne" i „irracjonalne" oraz odnosiło się do form 3 4 2 P r z y k ł a d c y t o w a n y przez Fabre-Vassas i Fabre za Pierre B o u r d i e u (Bourdieu 1980, s. 3). Jak z a z n a c z a j ą autorzy, co prawda Taylorowska koncepcja „ p r z e ż y t k ó w " p r z e ż y ł a się r ó w ­ n i e ż , to jednak inna f o r m u ł a : Braudel'owska „ s t r u k t u r a d ł u g i e g o trwania", b y ł a c h ę t n i e w y k o r z y ­ stywana i stosowana ( z w ł a s z c z a w badaniach r e l i g i i i r e l i g i j n o ś c i ) np. przez Georgesa D u m é z i l a 3 1 badaczy z j e g o k r ę g u (vide: 4 Charivari, del N i n n o 1981, s. 2 9 3 - 3 0 6 ) . c z y l i rytualne tumulty, hałasy, w r z a s k i , o g ł u s z a j ą c e pochody. �118 INGA K U Ź M A symbolicznych jak do „przesądów" prymitywnej umysłowości. Źródła, które je zasiliły wypływały w przeszłości z ruchu oświeceniowego i filozofii prezen­ towanej przez Encyklopedystów. Dokonali oni separacji materii od ducha oraz praxis społecznej i politycznej od rytualnej, magicznej, a zwłaszcza religijnej. Siedząc piśmiennictwo z wieków ubiegłych, historycy etnologii we Francji dostrzegali, jak zmienia się naukowy sposób opisu trybu życia rolniczego, prze­ mysłowego, rzemieślniczego czy kupieckiego. Dzieła, których autorzy wybrali sobie za temat wiodący właśnie życie tych grup przybrały formę normatywnego opisu technik, czynności, konkretnych etapów pracy, analizy uposażenia, itp., całkowicie odchodząc od szukania ich znaczenia w języku, czy wierzeniach (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 124). W podobny sposób prezentowane były wyni­ ki prac naukowych zgłębiających tajemnice ciała i natury. Jedynie słuszną drogą stała się droga obiektywizmu, często mająca posmak analiz technicznych. Ale w tym czasie (czyli w wiekach X V I I I i XIX) także Kościół katolicki, stojący, co prawda, po stronie przeciwników technicznego i naukowego wyjaśniania zagadek świata, lecz równolegle do „oświeconych" przemawiający głosem swo­ istej ortodoksji ideologicznej, kwalifikował jako przesądy i zabobony praktyki religijne i para-religijne spotykane na wsi. Określane jako „ludowe" w innym nieco rodzaju języka, pozornie bardziej im przychylnego, oznaczały „źródłowe", czy „pierwotne" w porównaniu z chrześcijaństwem jako religią napływową (Froechle-Chopard 1980, s. 33). Od końca wieku X V I I I pisano o chłopie fran­ cuskim jako o swojskim „dobrym dzikim", którego charakteryzować miała czy­ stość, szlachetność odruchów, dzielność i przywiązanie do wartości niezmien­ nych. Ówczesny kler, obcując na co dzień z ludnością wiejską, w swoich tekstach przedstawiał tę grupę jako społeczność o kulturze religijnej heterogenicznej, będącej mieszanką wierzeń przedchrześcijańskich, nakazów i zakazów czerpa­ nych z chrześcijaństwa, lecz w istocie przeciwstawnych i niekonsekwentnych. Emocjonalność i ekspresywność praktyk religijnych, a także modyfikowanie religijnych przepisów według „prymitywnej" logiki owej warstwy społecznej, oceniane były przez Kościół jako „skandaliczne, straszliwie chaotyczne, lekce­ ważące, nieprzyzwoite i niestosowne" (Froechle-Chopard 1980, s. 263). Cechy te traktowano jako typowe dla religijności ludowej. Obie te perspektywy - zarówno charakterystyczna dla francuskich „chłopomanów", jak i dla „oświeconych" ideo­ logów i kleru - prezentowały dwie przeciwstawne odmiany jednego szerszego dyskursu, należącego do „kultury dominującej". Kolejnymi czynnikami, które mogły również zaważyć na takim, a nie innym postrzeganiu symbolicznej i obrzędowej sfery kultury, były sekularyzacja i dechrystianizacja, które rozpoczęły się oficjalnie od zaprowadzenia nowego po­ rządku politycznego po zwycięstwie rewolucji francuskiej. Jednak, jak zauwa­ żało kilku badaczy życia religijnego Francji , podatność na dechrystianizację nie musiała być wynikiem sprzyjania hasłom rewolucyjnym, a efektem ogólnego niskiego stopnia chrystianizacji, jaki cechował populację tego kraju. Jesienią 5 5 Jak wspomniani j u ż Le Bras i Vovelle oraz Jean Delumeau (Baszkiewicz 1993, s. 2 9 7 - 2 9 4 ) . �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 119 1793 roku we Francji zostają zamknięte liczne sanktuaria, w tym np. maryjne, powstałe na fali objawień Matki Boskiej w ubiegłych stuleciach (Bouflet, Boutry 2000, s. 61). Są one sprzedawane jako dobra narodowe, a ich wyposażenie rozgrabiono. Duchowni, którzy mieli je pod swoją pieczą zostali rozproszeni, nowy reżim nie zezwolił na pielgrzymki czy procesje. Niektóre świątynie burzy się w tym okresie, ponieważ cudowne miejsca kultu nie są tolerowane przez ideo­ logię, dla której wszelkie przejawy życia religijnego są niczym innym jak „fana­ tyzmem" czy „zabobonem". Oczywiście, akcje te pobudzają przeciwstawną im reakcję. Rodzi się swoisty, oddolny ruch religijnego oporu. Ukrywający się księża odprawiają „białe msze", a życie modlitewne i eucharystyczne prowadzi się potajemnie (Bouflet, Boutry 2000, s. 62-63). Rodzina staje się najważniej­ szym ośrodkiem szerzenia kultu religijnego i wzrasta rola kobiet, jako głównych ewangelizatorek w tej epoce. Claude Langois wprost nazywa to ożywienie życia religijnego w ukryciu, „laicyzacją katolicyzmu", ponieważ pobożność rozkwita pomimo niedostatku księży i zamkniętych kościołów. Ruch religijny przybiera alternatywną formę - prywatną, rodzinną - w porównaniu do dotychczas obowiązującej oficjalnej, sprzed rewolucji, a także wobec wcześniej już pięt­ nowanych przez duchowieństwo „przesądów" ludowych (Baszkiewicz 2000, s. 289). Stanowisko władz wobec poszczególnych przejawów życia religijnego w tym czasie dobrze oddaje fragment raportu administracyjnego sporządzonego w 1796 r. w gminie Saint-Menoux na temat popularności wśród mieszkańców tej gminy tzw. listów z nieba: K o m i s a r z egzekutywy o z n a j m i ł , że w gminie k r ą ż y kopia listu napisanego z ł o t y m i z g ł o s k a m i r ę k ą Boga, k t ó r a nakazuje ś w i ę c i ć niedziele i ś w i ę t a oraz nie p o s t ę p o w a ć zgodnie z n o w y m pra­ w e m pod k a r ą g n i e w u B o ż e g o w postaci gradu, zarazy, g ł o d u i innych n i e s z c z ę ś ć , j a k i e m a j ą s p a ś ć na k a ż d e g o , kto nie da temu w i a r y i nie b ę d z i e r o z p o w s z e c h n i a ł tego listu. K o m i s a r z [ . . . ] n a k a z a ł r ó w n i e ż , aby administracja ogłosiła wszem i wobec, [ . . . ] ż e b y wszyscy obywatele b ę d ą c y w posiadaniu k o p i i takiego listu, o d n i e ś l i je do gminy, oraz że zabrania się przetrzymywania w d o m u , przepisywania i rozpowszechniania ich pod k a r ą s ą d u za kolportowanie pism antyrewol u c y j n y c h , p o d w a ż a j ą c y c h k o n s t y t u c j ę i p o r z ą d e k (Bouflet, Boutry 2000, s. 6 2 - 6 3 ) . Początek X I X wieku przyniósł niewielką poprawę na skutek podpisania kon­ kordatu. Na mocy tego porozumienia Republika udostępniła wiernym i klerowi zamknięte i ogołocone z wyposażenia świątynie. Zanim jednak do tego doszło, sam Kościół przeżywał wewnętrzny konflikt. Trzeba bowiem zaznaczyć, że du­ chowieństwo, podobnie jak reszta populacji, podzieliło się na księży przychylnych reformom kościelnym i religijnym oraz na tych, którzy bronili starego ładu. Kolejnym powodem zaostrzenia się tej polaryzacji stał się projekt Konstytucji Cywilnej Kleru z 1790 r. Zaaprobowana ona została przez większość duchowień­ stwa, w tym przez hierarchów, ale odrzucona z całą stanowczością rok później przez papieża Piusa V I . Przez ten rok bardzo wielu księży złożyło już przysięgę na wierność konstytucji, popierając jej ideały (Baszkiewicz 2000, s. 282-283). Proces laicyzacji toczył się jednak dalej. W latach 1880-1882 został zwień­ czony nakazem nauczania i wychowania w duchu laickim, obowiązującym �120 I N G A KUŹMA w szkołach publicznych, a w roku 1905 ostatecznie oficjalnie ogłoszono odsepa­ rowanie Kościołów od państwa (Virieux 1998, s. 64). Tym samym religia stała się sprawą prywatną. Kościół zetknął się z sytuacją trudną, kiedy to musiał poszukiwać na nowo swojego miejsca w społeczeństwie, stykając się - zwłaszcza na poziomie admi­ nistracyjnym - ze sceptycyzmem, obojętnością, często ledwo tolerowany Roz­ poczęła się „walka o rząd dusz". Ponieważ laicyzacja dość szybko zaczęła przy­ nosić efekty, Kościół musiał skupić się na pozyskiwaniu wiernych, kładąc nacisk przede wszystkim na edukację religijną oraz rozmaite formy organizacji kościel­ nych, służących dobru publicznemu. Szczególnie pierwsza połowa X I X wieku naznaczona była porażką struktur Kościelnych, kiedy to nadal silnie odczuwało się w życiu publicznym napięcie pomiędzy państwem republikańskim, które wkraczało na drogę liberalną, a Kościołem katolickim, sympatyzującym z ideami ancien regime 'u. Katolicy próbujący działać na niwie politycznej z powodu swo­ ich postaw, tak jawnie stojących w sprzeczności z oficjalną ideologią państwa, lecz nie próbujący także wykazać się większym reformatorskim wyczuciem, nie zdołali stać się środowiskiem opiniotwórczym i ważnym. Tym samym stali się grupą bierną - zaledwie przedmiotem państwowej polityki, jawnie antyklerykalnej, a polityka ta z biegiem czasu stała się całkowicie obojętna na sprawy wyzna­ nia i religii. Dodać należy, że również publicystyka folgowała sobie w ocenie zjawisk religijnych. Za przykład może posłużyć jedna z wielu reakcji prasowych na objawienia z La Salette (1846). Opinia publiczna mogła spotkać się z następu­ jącym komentarzem prasy krajowej na temat wizji pastuszków oraz ostrzeżeń o nadejściu nieurodzaju i głodu przekazanych im przez Matkę Boską: Przyznajemy, nawet za c e n ę uznania nas za b e z b o ż n y c h , ż e ten cud nas oburza. Rzucony w sam ś r o d e k kryzysu ż y w n o ś c i o w e g o i paniki, j a k a w y w o ł u j e g ł ó d , taki cud jest z b r o d n i ą ! N i e zatrzymamy s i ę nad n a i w n o ś c i ą doktryn ekonomicznych N a j ś w i ę t s z e j M a r y i Panny. C i , k t ó r z y p r z y p i s u j ą Jej takie s ł o w a , j e d n o c z e ś n i e p r z y p i s u j ą Jej g ł u p o t ę , k t ó r a faktycznie graniczy z cu­ dem. [ . . . ] Te ponure rady powstrzymania się od zasiewania, z a h a m o w u j ą w o l n y handel. P o w i ę k ­ s z a j ą jeszcze bardziej strach przed g ł o d e m , [ . . . ] . N a domiar z ł e g o te z a c h ę t y tak g ł u p i e i g r o ź b y tak straszne dla n i e d o j r z a ł y c h u m y s ł ó w m a j ą s a n k c j ę ś w i ę t o ś c i ; samo N i e b o wspiera s w o i m auto­ rytetem b ł ą d , k t ó r y m o ż e d o p r o w a d z i ć do l u d o b ó j s t w a ( „ C o n s t i t u t i o n e l " , 20. 02. 1847 г., cyt. za: Bouflet, B o u t r y 2000, s. 93). Jednakże - z biegiem czasu - narzucona „prywatność" religii zmusiła środo­ wisko katolickie do wyjścia z impasu, w jakim znajdowało się ono jeszcze w wyżej wzmiankowanym okresie, śniąc na jawie o możliwościach powrotu do sytuacji sprzed rewolucji. Ponieważ było to całkowicie niemożliwe, a nowy stan rzeczy wydawał się już raczej niezmienny, trzeba było poszukać nowych sposo­ bów działania i organizowania życia religijnego. Nieśmiałą restaurację i ożywienie pobożności zaczęto odnotowywać około pierwszego dziesięciolecia X X wieku, a momentem kulminacyjnym stała się I wojna światowa. Paradoksalnie, sytuacja ta spowodowała złagodzenie stosunków pomiędzy Kościołem a Państwem. Lata późniejsze, a przede wszystkim trzydziestolecie pomiędzy 1930 a 1960 rokiem, �121 FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A charakteryzowały się rozkwitem intelektualnym we Francji, co także znalazło odzwierciedlenie w środowisku katolickim . Między innymi takie właśnie przyczyny stricte historyczne złożyły się rów­ nież (obok wielu innych) na kształt metod i koncepcji dotyczących miejsca symbolu oraz religii i religijności w kulturze (w tym tzw. ludowej). Innym elementem stały się koncepcje wystawiennicze realizowane przez pierwsze muzea etnologiczne. U początków pracy muzealnej przywiązywano wielką wagę do odpowiedniej klasyfikacji przedmiotów. Stosowano podział na sferę kultury „materialnej" i „duchowej", którym przyporządkowywano okreś­ lone wytwory, choć definiowanie niektórych przedmiotów jako należących do tej, czy tamtej sfery, musiało z pewnością nastręczać wiele problemów (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 125). Podział ów nie był jednak rygorystyczny. Łago­ dziły go poszukiwania zabytków reprezentujących rozmaite „tradycje ludowe" i w wyniku tego rozwinęły się niezależne od siebie badania nad artefaktami oraz etnologia „wiedzy ludowej" . To właśnie etnolodzy, którzy skłonili się ku bada­ niom zjawisk z dziedziny muzyki, literatury i plastyki oraz rzemiosła ludowego, przejęli na siebie obowiązek zagłębiania się w sferę symboli. Ta tendencja od­ powiadała ugruntowanemu i powszechnemu poglądowi w kulturze Zachodu, że symbol istnieje w zasadzie tylko na niwie sztuki. Pewnego przełomu dokonały w tej dziedzinie monografie antropologiczne poświęcone określonej społeczności (jak np. praca Juliana A. Pitt-Riversa, The People of the Sierra z 1954 г.), które - poruszając między innymi zagadnie­ nia takie jak: medycyna ludowa, magia oraz święto - wzbogaciły wnioski na temat miejsca zajmowanego przez działanie i myślenie symboliczne w kulturze. Monografia oddawała w najlepszy sposób rolę oraz sens rozmaitych praktyk, umieszczając je we właściwym dla nich kulturowym kontekście. Monograficzne badania w terenie, prowadzone na wzór anglo-saksoński, przekraczały z czasem granice ich tradycyjnego rozumienia i poświęcały wiele miejsca (obok „typo­ wych" dla tego gatunków zagadnień dotyczących struktury społecznej) rozważa­ niom na temat wartości lub stylu życia. Zaczęły zajmować się językiem, ciałem, wierzeniami i rytuałami. Później zaś, w latach 60-tych, 70-tych oraz 80-tych, przybywało autorów, którzy odchodzili od klasycznej struktury monografii, ba­ zującej na wywodach uporządkowanych według hierarchii ważności zagadnień, gdzie na pierwszym miejscu znajdowały się problemy techniczno-ekonomiczne, 6 7 6 N a l e ż y w t y m miejscu w y m i e n i ć filozofów takich j a k , пр.: Gabriel Marcel, Jacques M a r i t a i n , Eduard M o u n i e r , Paul Teilhard de Chardin. 7 Badania na ten temat p r z y j ę ł y f o r m ę subdyscyplin etnologicznych, takich j a k etnozoologia, etnobotanika, etnoekologia, itp. S ł u s z n i e jednak z a u w a ż a j ą Fabre-Vassas i Fabre, że p o d z i a ł ten oddaje j e d y n i e arbitralny punkt widzenia e t n o l o g ó w , k t ó r z y w e d ł u g takiego klucza p o r z ą d k o w a l i ż y c i e badanych grup i kultur. N i e jest b o w i e m oczywiste, czy grupy te d o k o n y w a ł y b y tej samej specyfikacji tzw. ś w i a t a natury, w k t ó r y m żyją i k t ó r y m p o s ł u g u j ą się, co etnolodzy. Poza t y m , specyfikacja ta p o d ą ż a u t a r t y m torem odseparowania od siebie w a r s t w y w i e r z e ń religijnych i magicznych od zasobu w i e d z y empirycznej, niemal przyrodniczej, w znaczeniu a k a d e m i c k i m zachodnim, r ó w n i e ż na s p o s ó b akademicki zachodni (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 126). �122 INGA KUŹMA a na ostatnim - dotyczące wierzeń i obrzędów. Etnolodzy tacy koncentrowali się na jednym zagadnieniu, jak np. śmierć bądź stosunki między płciami, a następnie czynili z tego problemu zwornik wszelkich innych kwestii i zagadnień, z jakimi spotykali się w badanej kulturze czy społeczności (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 127 ). Jako „społeczność" - co szczególnie wyraźne stało się od lat 70-tych i 80-tych XX w. - zaczęli rozumieć bardzo wąskie populacje, jak np. sympa­ tyków jakiegoś klubu sportowego, mieszkańców osiedla, pracowników jednego zakładu pracy, campus studencki, itp. (vide: Bromberger 1997, s. 301 ). Tenden­ cja ta utrzymuje się do dziś. Tym samym, wkraczamy na teren kolejnego, współczesnego podejścia do pro­ blematyki symbolu. Podejście to oczywiście zmienia się ciągle i nie jest jednolite. Sens pojęcia „symbol" przestał być wąsko rozumiany, co polegało na wiązaniu go ze ściśle określoną grupą przedmiotów powiązanych z równie ściśle wydzie­ lonymi czynnościami i działaniami. Przestał być także wiązany z określonym typem kultury, takim jak „ludowy", czy „tradycyjny", jako „typowy" dla nich - przekładający się wręcz na charakteryzujący je sposób myślenia („symbolicz­ ny", „religijny"). Stało się tak również dzięki szerokiej dyskusji na temat, czym jest rytuał oraz obrzęd. Jedną z pierwszych konkluzji, która dość szybko pojawiła się w wyniku tej debaty, była propozycja jak najszerszego rozumienia tych terminów i nieograniczania ich wyłącznie do sfery religijnej czy magicznej. Trzy przykłady, które chciałabym tu przytoczyć, są „typowymi" dla badań symbolicznej warstwy kultury współczesnej. Najlepiej także o d d a j ą - j a k sądzę - wyzwolenie się od stereotypowego naukowego myślenia o znaczeniu i procedurze badawczej prak­ tyk religijnych. Szczególnie zaś tych, które składają się na ryt Kościoła katolic­ kiego. Aby dostrzec przemianę w spojrzeniu naukowym i w sposobie badania tej sfery symbolicznej, należy mieć na uwadze - w celu dokonania porównania - to, co zostało już wspomniane powyżej o kierunku interpretacji form i treści poboż­ ności katolickiej, jaka dominowała w starym paradygmacie nauki. Interpretacja ta bazowała na ocenach negatywnych praktyk religijnych katolickich, które - przeżywane przez wybrane warstwy społeczne (a badania koncentrowały się w większości na przejawach życia religijnego „kultury ludowej") - okazują się być całkowicie „irracjonalne", co przejawiało się w „deformowaniu" prawd wiary i obyczajów kościelnych na kształt magii czy „guseł". Miało to zresztą wynikać z reguł rządzących „kulturą ludową" (lub „typu ludowego"), która kul­ tywowała te praktyki według swoistej logiki. Jak już zostało powiedziane, okreś­ lenie „ludowość" pociąga za sobą zredukowanie podmiotu tak opisywanego do określonej warstwy społecznej, co pociągało za sobą przyjęcie założenia, że war8 9 8 D o tej grupy e t n o l o g ó w z a l i c z y ć m o ż n a Yvonne Verdier i Francoise Zonabend. 9 Zagadnienie to dobrze ilustruje p r z e j ś c i e z a i n t e r e s o w a ń etnologii francuskiej od perspekty­ w y szerokiej, r o z l e g ł e j , o g ó l n o t e o r e t y c z n e j , d o t y c z ą c e j raczej s p o ł e c z e ń s t w pozaeuropejskich lub d u ż y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h , do t e m a t ó w „ m a ł y c h " , t r a k t o w a n y c h z bliska, osadzonych w ż y c i u codziennym, k t ó r e toczy s i ę na n i e w i e l k i m obszarze, nawet na n a j b l i ż s z y m (vide: Bromberger 1997, s. 2 9 4 - 3 1 1 ; Bromberger 1987, s. 6 7 - 9 4 ) . podwórku �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 123 stwa ta dysponuje równie swoistą kulturą. Jest to warstwa i kultura „niższa", czyli - stosując język bardziej reformatorski i demitologizujący rozmaite zafał­ szowania ideologiczne - kultura „wykluczonych". Nawet jeśli zastąpiłoby się to określenie innym, takim jak „kultura typu ludowego", w zasadzie nie można uniknąć takiej perspektywy badawczej, która z góry kwalifikuje wybrane zjawi­ sko religijne jako element zbioru zamkniętego zwanego „kulturą typu ludowe­ go". Różni się ona od zakresu terminu „kultura ludowa" tylko tym, że jej cechy (te same jednak w tym i tamtym zbiorze) mają zdolność „przenikania" bądź bycia „zapożyczanymi" przez inne „typy kultur". Pomiędzy tymi terminami: „kultura ludowa" oraz „typu ludowego", nie występuje ani różnica ilościowa, ani odnosząca się do ich natury, lecz różnica jakościowa. „Kultura ludowa" bowiem jest sztucznym tworem utworzonym na potrzeby badań, rodzajem skamieliny naukowej. „Kultura typu ludowego" zaś, powstała z tych samych pierwiastków, co jej siostra, tyle że nie występuje w jednym bloku, a w postaci odprysków, które można znaleźć to tu, to tam (co miałoby dowodzić dynamicznego kształ­ tu kultury, w przeciwieństwie do struktury statycznej, której częścią składową byłaby „kultura ludowa"). Omówione poniżej badania uczyniły punktem wyjścia dla intepretacji i zrozu­ mienia wybranych fenomenów stricte religijnych (jak msza i Pierwsza Komunia) oraz zjawiska wyrosłego na gruncie obrządku religijnego (rytuał pochówkowy), znaczenie i wagę rytuału „jako takiego". Nie koncentrowały się na wyjątkowości czy specyfice zachowań kultowych w taki sposób, by przypisać je do takiego czy innego „typu kultury" lub „typu religijności" (a nawet wyjaśnić ich specyfikę). Nie interesowało ich uchwycenie kolejnego z rzędu fenomenu kultury, który po­ twierdzałby żywotność lub modyfikacje wartości konstytutywnych dla istnienia i specyfiki religijności „typu ludowego", a w myśl założeń przyświecających teorii posługującej się pojęciem „typu", taki rodzaj pobożności może występo­ wać wśród przedstawicieli środowisk nie mających nic wspólnego z „ludowoś­ cią" w potocznym rozumieniu, vide: udział w pielgrzymkach, odpustach, kult kalwarii, „cudownych" obrazów, itp. Praktykują oni właśnie te formy, „ludowe" ze swojej „natury", na równie „ludowy" sposób (co opisywali - przywoływani powyżej - le Bras, Cholvy, czy Pannet). Badaczy interesował rytuał w tej, a nie w innej postaci jako rytuał właśnie oraz to, czy jest to jeszcze rytuał, jak jego forma ma się do jego znaczenia i jak można go badać i rozumieć. Pierwszy przykład zaliczyć można do opcji, która rozumie rytuał jako praktykę komunikacyjną, opierając się na analizie pochówków tzw. tradycyjnych oraz nowego typu zespołu zachowań pogrzebowych i żałobnych, jakie pojawiać się zaczęły w związku z coraz liczniejszymi pogrzebami chorych na AIDS (Cuisenier 1998, s. 10-19). Przebiega on w ściśle określonych ramach, rządzą­ cych zachowaniem, gestami, emocjami itp. Dzieje się to na mocy umowy („kodu", „szyfru") przyjętej przez uczestników tej praktyki i wymiany ko­ munikacyjnej, która - równolegle - w trakcie swojego przebiegu jest rozszy­ frowywana, „podważana". Słowa spełniają tu najważniejszą rolę - performatywną, co dostrzec można najlepiej - według ujęcia, ku któremu przychyla się �124 INGA K U Ź M A Jean Cuisenier - na przykładzie praktyk pogrzebowych. Wszelkie słowne lamen­ tacje, śpiewy, przebieg wspomnień o zmarłym, teksty religijne lub inne teksty kulturowe świeckie konstruujące ów ryt (np. zgodnie z wolą zmarłego, który mógł życzyć sobie, aby podczas pogrzebu odegrano taki bądź inny utwór mu­ zyczny albo, by ktoś z bliskich zadeklamował ulubiony utwór najlepiej wyraża­ jący jego uczucia wobec zmarłego, itp.) odnoszą się do pewnego „mitu", podsta­ wowego dla tego rodzaju rytuału. Jest to „mit" opowiadający o podróży umarłego na tamten świat, bo niczym innym są owe formy pożegnania go przez żywych. Nawet nowe zwyczaje pogrzebowe, pojawiające się z okazji coraz liczniejszych w pewnych latach pochówków chorych na AIDS, nie odbiegają od owego „tradycyjnego" sensu. Choć określane są jako „nowe rytuały", to nowość ich polegałaby jedynie na tym, że nastąpiła zmiana w formie pochówkowej. Po­ nieważ, być może, zastane i utarte ceremonie przestały satysfakcjonować tych, którzy zamawiali pogrzeby. Stały się „nieme" na poziomie formy - tym samym przestał być czytelny ich przekaz i dlatego zaczęto wymagać oraz proponować nową formułę. Nie zmieniło to jednakże celu, któremu służą. Rytuał pogrzebo­ wy, będący jednym z najważniejszych rite de passage, służy skonstruowaniu „vita", jak nazywało się w opowieściach hagiograficznych opowiedziany w for­ mie historii fabularnej życiorys świętego (Cuisenier 1998, s. 17). To, co dokonu­ je się podczas pochówku i żałoby, to ubranie w ramy narracji (z początkiem, rozwinięciem i końcem) wspomnień, pamiątek, dokonań, słów, zachowań, syl­ wetki, itd., zmarłego. Należy jego życiu nadać kształt pewnej historii, opowieści, co w ostateczności nadaje mu sens. Sens ten mógłby być wypełniony bardzo wieloma znaczeniami, a szczególnie gorzko to brzmi, gdy rozpatruje się przy­ padki śmierci chorych na AIDS. Inną koncepcję proponuje Laurence Hérault (Hérault 1996), która zajęła się rytuałem na przykładzie ceremonii Pierwszej Komunii w departamencie wandejskim (skupiając uwagę na dziesięciu parafiach z północnej części Wandei, w regionie zwanym Haute-Bocage ). Interesują j ą najbardziej prawa wewnętrzne rządzące rytuałem, a szczególnie modyfikacjami i manipulacją elementami skła­ dających się na niego, zwłaszcza jeśli przechodził on zmiany na przestrzeni czasu. Hérault zgadza się, iż tym, co przesądza o przekonaniu, że mamy do czynienia z rytuałem jest jego sens, który - nawet w sytuacji zmiany pewnych elementów „zewnętrznych" (gestów, zachowań, tekstów, itp.) - adoptuje oraz „inkorporuje" je bez uszczerbku dla siebie. Jednak Hérault, w przeciwieństwie do Cuisenier, nie jest pewna, czy modyfikacje te nie odbijają się na przesunięciu znaczenia rytuału. Jak to sprawdzić? A przede wszystkim, gdzie to znaczenie jest „uplasowane"? Kto ma do niego dostęp? 10 11 1 0 Badaczka pracuje j a k o w y k ł a d o w c a etnologii r e l i g i i w Institut d ' E t h n o l o g i e M é d i t e r r a n n é e et Comparative w Aix-en-Provence. 11 Ten m i k r o - r e g i o n odpowiada stereotypowym w y o b r a ż e n i o m na temat Wandei: p r o w i n c j i dawniej rojalistycznej, kontrrewolucyjnej, a obecnie s y m p a t y z u j ą c e j z p r a w i c ą , zamieszkanej przez k a t o l i c k ą w i ę k s z o ś ć , gdzie rozwija się p r z e m y s ł tekstylny na bazie X V I I - i X V I I I - w i e c z n y c h warszta­ t ó w tkackich oraz rolnictwo na w i e l k i c h fermach uprawno-hodowalnych ( H é r a u l t 1996, s. 13-14). �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 125 Jak sama zauważa we „Wstępie", Pierwsza Komunia była stosunkowo zanied­ bana przez etnologów, a niemal zupełnie pozostawiona na uboczu przez folklo­ rystów, jako że kojarzona jest przede wszystkim z obrządkiem stricte kościelnym i religijnym, gdzie niezbyt dużo da się zgromadzić materiału „etnograficznego" lub „folklorystycznego". Nawet jeśli etnolodzy przyglądali się bliżej tej ceremo­ nii, to jedynie jej momentom najbardziej świeckim, pozostawiając na uboczu elementy ściśle liturgiczne i religijne, choć to one przede wszystkim składają się na ten rytuał. Hćrault pragnęła przyjrzeć się uważnie, jak zmiana dotycząca udzielania Pierwszej Komunii w przepisach kościelnych na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci X X wieku przyczyniła się do zmiany lub transformacji organizacji tych uroczystości (będących „świętem wiary" o charakterze inicjacyjnym, zali­ czonych przez autorkę do rite de passage), nie tylko przecież na niwie kościel­ nej, ale także świeckiej, rodzinnej, itp. Hćrault odnotowała wiele elementów odróżniających organizację przebiegu Pierwszej Komunii w każdej niemal z dzie­ sięciu parafii. Najbardziej zainteresowało ją, jaki sens ogólny (czyli zasadniczy i niezmienny rdzeń obudowany wariantami oraz modulacjami lokalnymi i histo­ rycznymi) ma ten rytuał w oczach jego uczestników i przy ich udziale. Uczest­ nicy bowiem są nie tylko „aktorami" biorącymi w nim udział, ale także tworzą go i w określony sposób pojmują. Dlatego ich perspektywa jest ważna. Hćrault przypomina, że niemal wszystkie studia etnologiczne poświęcone rytuałowi zakładają - jako pierwszy krok w jego badaniu - sporządzenie opisu oraz póź­ niejszą jego analizę po uprzedniej obserwacji. Następnie badacz z reguły wydo­ bywa z tego opisu elementy według niego kluczowe dla zrozumienia tego, czego był świadkiem i dokonuje ich interpretacji szczegółowej (tak między innymi pracował Victor W. Turner i George Bateson). Nie można jednak zapominać, że większość tej pracy polega na rekonstrukcji, która zbudowana jest z obserwacji i opowieści. Na te ostatnie składają się „spisy inwentarza", czyli wyliczenie - według pewnego schematu - elementów składających się na ryt oraz „opo­ wieści wymyślone". Są one fabułami opowiadającymi to, co - wydawałoby się - miało miejsce podczas rytuału, również według wersji jego uczestników, a me wyłącznie kogoś z zewnątrz, jak badacz. Co ważne - jak sama to zaobserwowała podczas swoich badań - opowieści zebrane od uczestników mówią z reguły o tym, co powinno mieć miejsce, nato­ miast niemal nic na temat akcji, w jakiej przed chwilą brali udział. Jest to rów­ nież charakterystyczne dla postawy etnologa, który poprzez umieszczenie wszel­ kich możliwych szczegółów i detali na temat tego, jak było „tam i wówczas" (jak u V.W. Turnera o Ndembu; vide: Turner 1990 ) obnaża ambicje dotarcia do „idei" rytuału, jego istoty i sensu, bez względu na wszelkie „zakłócenia", mody­ fikacje i wersje opowieści (nawet będąc je w stanie zarejestrować posługując się źródłami historycznymi). Rytuał zaś - jak podkreśla Hćrault - nie jest zjawi­ skiem samym w sobie, ale wytworem konkretnych jednostek, które biorą w nim 12 1 2 Pierwsze w y d a n i e p r z y w o ł a n e j w t y m miejscu pracy V.W. Turnera m i a ł o miejsce w 1969 r. w U S A , z a ś rok 1990 odnosi s i ę do j e j pierwszego wydania francuskiego. �126 INGA K U Ź M A udział, formują go oraz całej grupy, która jest jego nadrzędnym dyspozytariuszem (w przypadku Pierwszej Komunii jest nim Kościół katolicki). Perspektywa ta zbiega się (przynajmniej w tym jednym punkcie) z ujęciem zaprezentowanym przez Alberta Piette'a w jego pracy, która poświęcona jest innej ceremonii Kościoła katolickiego, jaką jest msza (Piette 1999) . Generalnie jego zainteresowania koncentrują się na formach zwykłych, „banalnych", wcale nie „świątecznych", katolicyzmu i życia religijnego katolików. Aspekty, które najbardziej go w nich interesują, to uaktualnianie treści religijnej, społecznej i teologicznej w ramach określonej struktury symbolicznej, emocjonalnej i reflek­ syjnej na temat obecności i istnienia Boga. A według założeń o performatywnym charakterze rytuału, Bóg jest obecny w tym rytuale. Pytanie: jak jest obecny? Dla Piette'a horyzontem wyjaśniającym i porządkującym tak złożoną strukturę jak msza jest określona kultura. Co więcej, specyficzną „kulturę" będzie repre­ zentować już sama wspólnota wiernych, uczestniczących we mszy i w życiu swo­ jej parafii, organizujących przebieg i rytm swojego lokalnego życia religijnego. Ta „kultura" jest swoistą syntezą wielu indywidualnych składników. Szczególnie intrygujący jest sposób obecności wiary w Boga i Jego uobecnia­ nia się podczas mszy dla wiernych. Piette wyróżnia trzy najważniejsze momenty, kiedy Bóg obecny jest we wspólnocie. Po pierwsze, podczas modlitwy początko­ wej i końcowej, kiedy to słowa kierowane są bezpośrednio do Niego. Po drugie, w sposób mniej bezpośredni, kiedy to ludzie poświęcają swój czas na działalność na rzecz religijnej wspólnoty i robią to nie tylko dla siebie, ale i dlatego, że wierzą w Boga, a wspólnota ma za cel Go chwalić, służyć Mu, oddawać Mu cześć, świadczyć o Jego istnieniu. Bóg jest więc przywoływany przez tę działal­ ność. W pewien sposób to także jest „performatyw" - działając w tym celu po­ świadcza się, że Bóg jest i jest obecny wśród nich i dla nich. Po trzecie, w równie mało bezpośredni sposób, jak wymieniony powyżej - za pośrednictwem wszel­ kich kwestii organizacyjnych, które poprzedzają włączenie Boga w działalność w ramach rytu. Trzeba bowiem odpowiedzieć na pytania, „kto, gdzie, kiedy, jak", by stworzyć ramy symboliczne, społeczne, przestrzenne i czasowe dla wejścia w nie Boga. Bóg, który uobecnia się podczas liturgii, robi to na wiele sposobów. Obecny jest w przedmiotach sakralnych oraz w relacjach, jakie panują pomiędzy wiernymi. Oprócz tego, to On stoi na straży określonych reguł i choć sam je powołał, to nie przekracza ich. W pewien sposób wierni mają więc do czynie­ nia z „gramatyką mediacji". Bóg podczas liturgii jest, ale nie w sposób raz na 13 1 3 N a z w i s k o tego etnologa wydaje s i ę b y ć reprezentatywne, p o n i e w a ż jest on j e d n y m z czo­ łowych antropologów zajmujących się kulturą religijną, Studiów Interdyscyplinarnych F a k t ó w Religijnych członkiem francuskiego Centrum ( w ramach C N R S - E H E S S ) . I n n i badacze francuscy z a j m u j ą c y s i ę t ą d z i e d z i n ą , p r a c u j ą c y w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h , k t ó r y c h nazwiska r ó w n i e ż warto w s p o m n i e ć , to: Elizabeth Cl averie, Jean-Pierre A l b e r t , Giordana Charuty, Claudine Fabre-Vassas. Obecnie ich prace w n o s z ą z r e g u ł y n a j w i ę c e j do z a g a d n i e ń r e l i g i j n o ś c i , sacrum, sym­ b o l u czy r y t u a ł u w badaniach etnologicznych, c h o ć nie s p o s ó b p o m i n ą ć t a k ż e Daniele H e r v i e u - L é g e r (socjolog r e l i g i i przy C N R S ) - znanej z p r z e t ł u m a c z o n e j na j ę z y k p o l s k i pracy jako pamięć ( K r a k ó w 1999). Religia �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 127 zawsze dany. Cały układ mszy polega na przedstawianiu i przywoływaniu Go od nowa, tak jakby pomimo tego, że jest, nie było Go jednak. Jego obecność polega na „egzystencji sytuacyjnej": istnieje i objawia się w interakcjach wertykalnych (pomiędzy Nim a ludźmi) oraz horyzontalnych (pomiędzy ludźmi). Po przeanalizowaniu działań, słów, zachowań i refleksji samych wiernych na temat ich stosunku do obecności Boga, Piette konstatuje, że performatywność rytuału mszy należałoby przedefiniować. „[...] To, że parafianie wierzą w istnie­ nie Boga, jest oczywiste. Tak samo, gdyby skonstatować, że miłośnik piłki noż­ nej kocha piłkę nożną. [...] uczyniliśmy jednak z tego punkt wyjścia dla badania etnologicznego pewnego działania w toku [jak msza i życie parafialne - 1.К.]. Tak długo jak przedmiotem naszego zainteresowania były działania konkretne, stwierdzaliśmy że ich treść (np. mszy rezurekcyjnej, czy przekonanie o „praw­ dziwej obecności", itp.) są poddawane autorefleksji i często przewija się wątek ironii, scep-tycyzmu, ubolewania, że nie jest się ostatecznie przekonanym do prawd wiary, zaprzeczanie samemu sobie, «zła wiara» lub nawet przekonanie, że wszystko to i tak nie jest ważne. Ogólnie, że prawdziwa wiara i religia są «gdzie indziej». Jednakże, ani praktyki, ani słowa i postawy, nie dostarczyły argumentu, że mieliśmy do czynienia z jakąś specyficzną mentalnością [religijną - 1.К.]. [...] Żaden etnograf na naszym miejscu nie mógłby stwierdzić, że wystę­ powały elementy percepcji bądź uczuciowości zupełnie wyjątkowe i odmienne [ . . . ] . " (Piette 1999, s. 264). Ta koncepcja uzupełnia teorię rytuału, którą zaproponował Piette (1993, s. 307-312). Rytuał jest pewnego rodzaju siatką „interwałów" nałożoną na zwykły, codzienny bieg życia. Cechuje się on ambiwalencją i mediacyjnością, wynikającą z tego, że jego natura jest „dialektyczna" - zawieszona pomiędzy tym, co co­ dzienne, a tym co nie-codzienne. Wymaga to oczywiście wyraźnie zaznaczanych „granic" czasowo-przestrzennych, których rytuał nie może przekraczać. Oscyluje on ciągle na granicy podwojonego meta-dyskursu, tzn. cechuje się założeniem, że „mamy do czynienia z rytuałem", a więc z czymś, co w pewien sposób odnosi się do sacrum, a zatem to, co się dzieje w jego ramach, jest działaniem „na serio". Z drugiej jednak strony, „wszystko jest grą", ponieważ działania rytualne cechują się swoistą negacją zachowań codziennych. Można powiedzieć, że choć są ich niby-lustrzanymi odbiciami, to jednak nie są symetryczne. Rytuałowi towarzyszy zawsze - w myśl propozycji Piette'a - nadwyżka, ale i zarazem pewien niedosyt znaczenia. Jakby jego natura wymykała się temu, co mieścić powinny w sobie signifiant i signifić. Będąc rodzajem gry, rytuał jest czymś wię­ cej, choć zarazem czymś mniej. Wyraża się to poprzez negowanie lub zawieszanie znaczeń oraz znaków. Towarzyszy temu nieustanny proces konotacyjny, prowa­ dzący do powstania polisemiczności. Choć, jak Piette zaznaczył wcześniej, działa­ nia rytualne nie są prostym, lustrzanym odbiciem codzienności, to jednak odbijają ją, sublimując, deformując bądź krytykując. Rytuały są swoistymi meta-strukturami codzienności, poddającymi ją pod dyskusję i refleksję (zwłaszcza jej „oczy­ wistość" i „normalność"). Co ważne, rytuał zakłada w pewien sposób, ze wzglę­ du na swoją naturę mediacyjną, próbę uchwycenia tego, co niewyrażalne lub �128 INGA K U Ź M A nieuświadamiane. Jest niby-performance'em o ściśle określonej strukturze. Jego cechą jest także pobudzanie emocjonalności, która może osiągać maksymalne rozmiary, choć wymaga również zachowania równowagi i dystansu (ani zbyt wielkiego, ani zbyt małego) wobec dziejących się wydarzeń. * * * Podsumowując przedstawione w tekście tendencje, opcje, dyskusje i ewo­ lucję poglądów związanych z „symbolem", sposobami jego badania, ogólnie - z wszystkim tym, co wiąże się z francuską etnologią symboliczną, należy zastrzec po raz kolejny, że jest to jedynie próba pewnej systematyki jej zaintere­ sowań i historii. Jest to spojrzenie z oddali - zwłaszcza jeśli chodzi o perspekty­ wę syntetyzującą, ale zarazem z bliska - gdy prezentowane są wybrane teksty i prace. Szczególny nacisk położono na przedstawienie tekstów dotyczących form religijności katolickiej oraz francuskich kolei losu „kultury ludowej". Ma to słu­ żyć przyjrzeniu się warsztatowi i sposobowi interpretacji zagadnień swojskich również dla naszego podwórka. Trudno powiedzieć, aby etnologia symbolicz­ na we Francji wyprzedzała w czymś szczególnie pokrewne jej dyscypliny z innych krajów. Oprócz nazwisk takich już klasyków jak Marcel Mauss, Claude Lévi-Strauss czy Émile Durkheim, nie mamy do czynienia na co dzień z francu­ skojęzycznymi przedstawicielami tej dyscypliny. Z tego krótkiego szkicu wyłania się obraz heterogeniczny (którego rozwój przypomina z pewnością pytania i za­ strzeżenia wysuwane przez naszych rodzimych specjalistów na podobne tematy w podobnym czasie). Dlatego nie można mu odmówić pewnej specyfiki, która charakteryzowałaby się wyraźnym oderwaniem badań nad określonymi formami pobożności (jak msza, pierwsza Komunia czy pochówek) od korzeni „ludowych" (bądź „typu ludowego"), czy „wiejskich" vel „tradycyjnych" oraz korzystaniem z narzędzi badawczych innych dyscyplin. Warto podkreślić, że badania nad szeroko rozumianą sferą symboliczną nie ograniczają się do jej interpretacji wyłącznie pod kątem tzw. kulturowym. Nie brakuje również w tych badaniach spojrzenia tzw. społecznego, niezbędnego - w myśl takich właśnie założeń - do zrozumienia jakiegoś wybranego feno­ menu w jego specyficznym i nawet wąskim zakresie występowania. Istotne jest podjęcie próby ogarnięcia rzeczywistej całości kontekstu danego zjawiska. Ów „społeczny" wymiar otula - jak miąższ pestkę owocu - aspekt i sens „kulturowy", ponieważ aby zrozumieć co znaczy i jak znaczy ten czy inny feno­ men symboliczny trzeba go ściśle powiązać z tym, gdzie, kiedy i w jaki sposób oraz dla kogo, nabiera on znaczenia. 14 1 4 Z a c h o w a ł a m d o s ł o w n e t ł u m a c z e n i e nazwy tej d y s c y p l i n y z j ę z y k a francuskiego, ponie­ w a ż we Francji w o w i e l e mniejszym n a t ę ż e n i u w y s t ę p u j e t e r m i n „ a n t r o p o l o g i a " obdarzony roz­ m a i t y m i o k r e ś l e n i a m i . M a m y w i ę c raczej do czynienia z „ e t n o l o g i ą miasta", „ e t n o l o g i ą r e l i g i i " , „ e t n o l o g i ą w s p ó ł c z e s n ą " , itp. �129 FRANCUSKA E T N O L O G I A S Y M B O L I C Z N A LITERATURA Baszkiewicz rewolucji Bloch J. 1993, Nowy człowiek, francuskiej, M . 1983, Les wis thaumaturges, Bouflet J., B o u t r y Bourdieu - nowy świat. Mitologia 1980, Le sens pratique, rzeczywistość critique Objawienia sociále Matki Bożej, dujugement, Warszawa. Paryż. Paryż. C. 1987, D u grand au petit. Variations des é c h e l l e s et des objets d'analyse dans l'histoire r é c e n t e de l'ethnologie de la France, [ w : ] Ethnologie pays de langue allemande, - i Paryż. P. 2000, Znak na niebie. P. 1979, La distinction, Bromberger nowy naród, Warszawa. en miroir. La France et les I . C h i v a (dir.), U . Jeggle, P a r y ż , s. 6 7 - 9 4 . 1997, L'ethnologie de la France et ses nouveaux objets, Ethnologie franjáis e, t. X X V I I , nr 3, s. 2 9 4 - 3 1 1 . Caro Baroja С h о 1 vy J. 1979, Le carnaval, populaire, Cuisenier del Paryż. G. 1976, L e catholicisme populaire en France au X I X е s i é c l e , [ w : ] Le christianisme B . Plongeronet, R. Pannet (dir.), P a r y ż , s. 199-224. J. 1998, Ceremonial ou rituel?, Ethnologiefrancaise, Ninno t. X X V I I I , z. 1, s. 10-19. M . 1981, Les trois functions á G u b b i o , [ w : ] Cahier Dumézil, pour un temps. Georges P a r y ż , s. 293-306. Fabre-Vassas С, Fabre D . 1987, L'ethnologie du symbolique en France: situation et perspectives, [ w : ] Ethnologie en miroir. La France et les pays de langue allemande, I . Chiva, U . Jeggle (dir.), P a r y ż , s. 123-138. Froechle-Chopard siecle, Ginzburg C. 1976, II fromaggio Ginzburg C. 1980, Les (XVT-XVIP Ginzburg Hérault G off Pannet Piette oriéntale е au XVIII nocturnes, sorcellerie en Vendée, avril agraires en Frioul Lagrasse, Verdier . 1996, La grande (25-27 15 del '500, T u r y n . et rituels 16 siecles), communion. ESC, t. 2, s. 3 4 1 - 3 5 4 . Transformations et actualités ďune ceremonie Paryż, 1981, Le charivari. 1977) par VEHESS R. 1974, Le catholicisme Actes de la table ronde organisée en Europe, A . 1999, La religion Ravis-Giordani á et le CNRS, P a r y ż - L a H a y e - N e w York. populaire, Paryż. A . 1993, L a r e l i g i o s i t é dans les rituels collectifs contemporaines, [ w : ] Ethnologie faits religieux Piette en Provence e i vermi. II cosmo di un mugnaio batailles J., S с h m i 11 J. -C. (ed.) Paris populaire C. 1984, Presomptions sur le sabbat, Annates L. catholique le M . - H . 1980, La religion Paryż. des N . Belmont, F. Lautman (dir.), P a r y ż , s. 3 0 7 - 3 1 2 . de pres, Paryż. G. 1976, „ L ' a l t a p u l i t i c a " et la „ b a s s a p u l i t i c a " . Valeurs et comportements C politiques dans les c o m m u n a u t é s villagoises corses ( X I X - X X C siecles), Etudes rurales, R. 6 3 - 6 4 , s. 171-189. Turner Virieux V. W. 1990, Le phénomene J. y p a r a í t , [ w : ] Marie V o v e 11 e rituel. Structure 1998, L ' é p o q u e contemporaine M., M e y e r en Basse Auvergne, M., R u a (XIX et сontre-structure, е (pr. zb.), Puy-de-Dome, s. 6 2 - 7 1 . D . 1976, Les méthamorphoses 1750 á 1820, P a r y ż . 5 6 Paryż. е et X X siecles): bien plus mariale qu'eile Wydanie pierwsze we Francji w 1980, w Polsce w 1989 r. Pierwsze w y d a n i e we W ł o s z e c h w 1966 r. de la fete en Provence de �130 INGA KUŹMA INGA KUŹMA A S H O R T O U T L I N E OF T H E H I S T O R Y A N D P R O B L E M S OF F R E N C H S Y M B O L I C E T H N O L O G Y Summary The author aims at presenting tendencies, options, debates and e v o l u t i o n o f approaches con­ cerning the n o t i o n o f "the s y m b o l " , ways o f studying s y m b o l i s m , briefly speaking everything that is connected w i t h the French symbolic ethnology. The article is j u s t an attempt to systematize the history and m a i n interests o f this discipline i n France. Symbolic ethnology i n France has been constituted by its m a i n subject: the category o f the complex symbolic forms: r i t u a l , holiday, ceremony and narrative. I t has undergone an evolution i n a "double" aspect. First, there was an essential change o f the general paradigm concerning essence and objectives o f scientific cognition, (decline o f the Enlightenment paradigm).Then there were " i n t e r n a l " changes w h i c h expressed themselves i n debates on denotation o f the concepts o f " s y m b o l " , " r i t u a l " , " f o l k c u l ­ ture" " t r a d i t i o n a l " or " f o l k " or "peasant" culture (as u n t i l the end o f the 1980ies the studies o f the above mentioned problems and concepts were closely connected). I n this article particular emphasis has been put on w o r k s concerning forms o f Catholic r e l i ­ giousness ( by A l b e r t Piette, Laurence Herault and Jean Cuisenier w h o studied new contemporary forms o f funeral ceremonies).The author is also presenting texts showing changing denotations and significance o f the concept o f " f o l k culture". She tries to explain research methods and inter­ pretations o f the French authors: Robert Pannet, Gerard Cholvy, Marie-Helene Froechle-Chopard, Christan Bromberger, Daniel Fabre, Claudine Fabre-Vassas. We can't say that French symbolic ethnology is much ahead o f the related disciplines in other countries. I n Polish social sciences the "classic" names o f French ethnologists- M a r c e l Mauss, Claude Levi-Strauss and E m i l e D u r k h e i m are w i d e l y k n o w n . Nevertheless, apart from them, the names o f the French- language representatives o f our discipline are not mentioned very often i n Poland. The authors chosen to this article represent the more important French research centers and deal w i t h the studies on r e l i g i o n and religiousness. This short outline shows us a homogenous image. I n the development o f the discussed approach many problems and reservations have been appearing resembling those put forward by Polish ethnologists w i t h reference to similar subjects. Specific for this k i n d o f ethnological approach is, that " f o l k culture" (or: ''culture o f folk type") is not identified w i t h "peasant culture", "rural culture" any more. French symbolic ethnology studies ritual forms w h i c h are seemingly stride liturgie (particular religious acts o f R o m a n Catho­ lic Church). I n their studies they j o i n the interpretation and explanation o f the " s o c i a l " and " c u l ­ t u r a l " dimensions o f the phenomena belonging to the " s y m b o l i c sphere" o f particular cultures and societies. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/171fe632fe5c0c62d4017f8f18267b1d.pdf 244580db8347c5179540bbf7f44e3c55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1573 Title A name given to the resource Emocje jako przedmiot wiedzy i wiary / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.85-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii, UŁ EMOCJE JAKO PRZEDMIOT W I E D Z Y I W I A R Y * Czy jest zasadne traktowanie emocji i u c z u ć j a k o pewnej kategorii antro­ pologicznej? Czy czasem nie jest to zawłaszczanie sobie o b s z a r ó w , k t ó r e były dotychczas podległe naukom biologicznym i psychologicznym? Jak antro­ pologia m o g ł a b y b a d a ć ten problem? Przy pomocy jakich narzędzi, metod, s p o s o b ó w opisu i interpretacji? Czy warto? Czy w antropologii jest w ogóle miejsce na emocje? Zdaniem Vincenta Crapanzano , aby stworzyć „ p r a w d z i w ą " (a przede wszystkim pełniejszą niż dotychczas) p e r s p e k t y w ę etnologiczną, nasza nauka powinna b a z o w a ć na szczególnym rodzaju doświadczenia. Nie p o w i n n i ś m y się zatem o b a w i a ć - a potem wręcz d a w a ć temu wyraz - że podczas b a d a ń terenowych d o z n a w a l i ś m y uczucia niepokoju, jakie m o ż e być r ó w n i e dobrze w y w o ł y w a n e przez nasze lektury (w t y m antropologiczne). M o ż e ono w y w o ­ dzić się z naszych p r z e s ą d ó w kulturowych, w y p ł y w a ć z z a a n g a ż o w a n i a osobi­ stego i nawet naszej fantazji (Crapanzano 1994, s. 109-117). N a t a k ą perspek­ t y w ę - w e w n ę t r z n ą , p o d z i e l a n ą t y l k o przez badacza - n a k ł a d a się zawsze drugi p u n k t widzenia. Jest nim zrozumienie, jakiego doznajemy podczas swoistego rozdwajania się naszej naukowej i europejskiej j a ź n i ( K o ł a k o w s k i 1990, s. 11-24), polegające na możliwości zdystansowania się do siebie. Owo roz­ dwojenie podwaja się j e d n a k ż e , na skutek czego nie t y l k o dysponujemy m o ż ­ liwością p r z y g l ą d a n i a się sobie samym, naszym w e w n ę t r z n y m przeżyciom, ale też zaczynamy je widzieć w rozleglejszym planie kultury i społeczeństwa, ich instytucji, r y t u a ł ó w , wierzeń, ceremonii, gestów i t p . N a tle tego, co zarazem jest w stanie określać się przez swoją w ł a s n ą negację: przez N a t u r ę , Bezrozum, przez I r r a c j o n a l n o ś ć . Oto największy paradygmat modernistycznej nauki: K u l t u r a - W i e d z a - R o z u m - N a u k a a Natura-Wierzenia-Chaos-Emocje. 1 E m i l D u r k h e i m zauważył, posiłkując się wspomnianym powyżej para­ dygmatem, że rozum rozwija się progresywnie w trakcie wielkiego marszu * Artykuł ten stanowi skróconą wersję referatu przygotowanego na seminarium doktoranckie w Zakładzie Antropologii Kultury Katedry Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Pracę doktorską na temat kultury religijnej polskich katoliczek (w aspekcie kultu maryjnego i pielgrzymek) przy­ gotowuję pod kierunkiem Pani dr hab. Ewy Nowina-Sroczyńskiej. Ze względu na brak miejsca, niektóre wątki pierwotnej wersji mojego wystąpienia musiały być tutaj jedynie zasygnalizowane. Vincent Crapanzano - C U N Y Graduate Center, Nowy Jork. 1 �86 INGA KUŽMA cywilizacji, o d s e p a r o w u j ą c się o d sfery emocji (Crapanzano 1994, s. 110). R o z u m „ c y w i l i z o w a n y " , czyli europejski, byłby zatem wyczyszczony z emocji, k t ó r e „ o p ę t u j ą " jedynie „myślenie p r y m i t y w n e " (por. L é v y - B r u h l 1992). A więc w „światłym marszu p o s t ę p u " z a b r a k ł o b y emocji i uczuciowości, one - co najwyżej - towarzyszyły nam gdzieś u ciemnych p o c z ą t k ó w ewolucji, aby wraz z jej biegiem z a g u b i ć się po drodze i oczywiście o d n a l e ź ć się, wraz z odkryciem naszych „ o p ó ź n i o n y c h " ewolucyjnie z i o m k ó w - „ d z i k i c h " . Koleje losu emocji w naukach społecznych i humanistycznych były roz­ maite . M o g ł y one przywieść n i e k t ó r y c h do wniosku, że emocje należy o k r e ś ­ lać w kategoriach uniwersalnych p o w s z e c h n i k ó w . Zatem m o g ł y b y ć one w y ­ w o ł a n e przez wiele r ó ż n y c h c z y n n i k ó w kulturowych, ale p o z o s t a ł y w swojej istocie (psychofizjologicznej) podobne do siebie w k a ż d y m społeczeństwie. P r ó b o w a n o d o k o n y w a ć r o z r ó ż n i e n i a na emocje elementarne (złość, strach, smutek, niesmak, szczęście) i w t ó r n e (miłość, nostalgia) , a kryterium ich e l e m e n t a r n o ś c i i w t ó r n o ś c i m i a ł o b y ć przede wszystkim śledzenie podobnych ekspresji uczuciowych wraz z odpowiednią „ m i m i k ą " , t a k ż e w ś r ó d zwierząt. Nie b r a k o w a ł o jednak studiów porównawczych i licznych eksperymentów z udziałem ludzi p o c h o d z ą c y c h z różnych kultur. Najpowszechniejszym był test wizerunków, na k t ó r y c h c z ł o n k o m określonej populacji przedstawiano twarze i rozmaite sposoby w y r a ż a n i a ekspresji ludzi r ó ż n y c h ras, wieku i klasy. Zadaniem inter­ p r e t a t o r ó w było odgadywanie i nazywanie s t a n ó w emocjonalnych. O k a z y w a ł o się, że rozbieżności w interpretacjach, p o m i m o zmaksymalizowania r ó ż n i c w grupie badanej i modeli, były niewielkie, a wręcz szczątkowe. Tego t y p u badania - p o w t ó r z ę za Crapanzano - „uniwersalistyczne", t o w a r z y s z ą często s ą d o m a priori na. temat potrzeby emocjonalnej, „ w r o d z o n e j " i „ n i e z b ę d n e j " do funkcjonowania (np. potrzeba miłości i bycia kochanym), j a k czyni to chociażby socjopsychologia funkcjonalna czy n i e k t ó r e szkoły psychoterapeutyczne. Przy­ padek psychoterapii, a na pewno n i e k t ó r y c h jej metod i szkół, r ó w n i e ż jest ciekawy z p u n k t u widzenia antropologicznego, bo i na jej gruncie z a o b s e r w o w a ć m o ż n a w s p o m n i a n ą j u ż k l u c z o w ą d y c h o t o m i ę ( D r a y 1994, s. 35-50). 2 3 4 Typowe jest nastawienie wielu p s y c h o t e r a p e u t ó w , j a k o b y człowiek był „ w o r k i e m " w y p e ł n i o n y m emocjami patologicznie z a r z ą d z a n y m i , k t ó r e trzeba ponownie n a z w a ć , w y a r t y k u ł o w a ć i wypowiedzieć, aby ozdrowieć. A cisza i milczenie, tak często przyjmowane przez p a c j e n t ó w j a k o t a k t y k a zachowa­ nia, szczególnie po przeżytej traumie (np. napad, gwałt), są odbierane przez t e r a p e u t ó w j a k recesja szoku, poddawanie się szkodliwym przeżyciom, o d w r ó t i chęć zapomnienia, k t ó r e później m o ż e o k a z a ć się destrukcyjne dla pokiere­ szowanej psychiki. Ciszą nikt się nie zajmuje: ani jej rolą, ani jej wymownym 2 M.in. szkoła kultury i osobowości (najwybitniejsze przedstawicielki to: Ruth Benedith i Margaret Mead) oraz koncepcje Alfreda R. Radcliff-Browna. Klasyfikacja stosowana np. przez psychologów amerykańskich, m.in. Paula Eckmana i in­ nych (Crapanzano 1994, s. 117). Dominique Dray - Laboratoire d'Anthropologic Urbaine, Paryż. 3 4 �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 87 „milczeniem", jako swoistym marginesem, na którym toczy się życie tych, którzy muszą nauczyć się istnieć ze świadomością towarzyszącego im strachu, k t ó r y jest j u ż nie do zapomnienienia, a życie sprzed szoku - nie do odzyskania (najwyżej do budowania go na nowo). K r y j e się za t y m p o w a ż n e zagadnie­ nie d o t y c z ą c e k o n t r o l i emocji, z a r z ą d z a n i a n i m i , a t y m samym koncepcja ich r o l i i funkcji w życiu jednostek oraz całych zbiorowości. M o ż n a to z a n a l i z o w a ć c h o ć b y tak, j a k p r o p o n u j ą to Cecilia G a l l o t t i oraz Denis L a b o r d e . Zajęli się oni o d m i a n ą antropologii, k t ó r ą m o ż n a n a z w a ć , w w i e l k i m skrócie „ a n t r o p o l o g i ą h i s t o r y c z n ą " , posiłkowali się bowiem w ana­ lizach ź r ó d ł a m i historycznymi d o t y c z ą c y m i odległych epok. G a l l o t t i s k o n c e n t r o w a ł a się na szczególnym zjawisku, j a k i m był teatr X V I I - w i e c z n y i jego percepcja przez ówczesnych m o r a l i s t ó w . Teatr traktowa­ ny b y ł j a k o miejsce, gdzie dokonywano manipulacji emocjami, chociaż przed­ stawianie ich nie było samo w sobie złe, j a k o że uczuciom (tzn. ich „istocie") przypisywano a m o r a l n o ś ć . D o p i e r o w y w o ł a n e przez nie najbardziej p o t ę p i a n e uczucie p o ż ą d l i w o ś c i oraz zaznawane u t o ż s a m i e n i e się z bohaterami i ich przeżyciami, czyniło je tak niebezpiecznymi. Poza t y m , pasja wczuwania się i w s p ó ł p r z e ż y w a n i a m o g ł a s p o w o d o w a ć poddanie się siłom g w a ł t o w n y m , nie­ opanowanym i n i e o k i e ł z n a n y m . J a k ż e ł a t w o było w ten s p o s ó b w y m k n ą ć się spod k o n t r o l i rozumu i pobudek tzw. wyższych i d a ć się o m a m i ć pozorom f o r m - k u s z ą c y c h , a więc zgubnych. M o r a l i ś c i byli zatem bardziej zaintereso­ wani funkcjonowaniem owego teatralnego - aktorskiego - sposobu k o m u n i ­ kowania się, niż s a m ą treścią sztuk. Jak konstatuje G a l l o t t i , mniej uwagi poświęcali p o s z c z e g ó l n y m uczuciom, a bardziej koncentrowali się na sposobie d o ś w i a d c z a n y c h wspólnie u c z u ć . Teatr bowiem wyzwalał energię u c z u c i o w ą poprzez c o ś , co było traktowane j a k o przeciwne m o r a l n o ś c i i j a k o takie niepodatne na k s z t a ł t o w a n i e . Dlatego więc nie m ó g ł b y ć obiektem umoralniania ani ś r o d k i e m służącym takiemu celowi. Spektakl oraz cała f o r m u ł a przedstawiania i grania, polegały przecież m . i n . na bardzo istotnym elemencie, j a k i m było odzwierciedlanie na twarzy i w całym ciele pewnych s t a n ó w uczu­ ciowych. Owe stany psychologiczne w takiej sytuacji wykraczają j u ż przecież poza czyjeś w n ę t r z e i „ z a g r a ż a j ą " emocjonalnie innym. 5 6 Uczuciowa empatia teatralna m i a ł a m i e ć te same korzenie, co empatia w y r a s t a j ą c a na gruncie religijnych przeżyć. T a jednak różniła się zasadniczo od tej pierwszej, „ u d a w a n e j " , manipulującej i niebezpiecznej. Religię trak­ towano w ł a ś n i e j a k o człon racjonalny, ś w i a d o m y i rozumowy. W t a k i m k o n ­ tekście religia, tradycyjnie uznawana za i r r a c j o n a l n ą lub - w najlepszym razie - nie do k o ń c a p o j m o w a n ą i wyjaśnianą, przejęła na siebie ciężar odpowie­ dzialności za k o n t r o l ę z a c h o w a ń . W takim ujęciu j a w i ł a się raczej j a k o zbiór 5 Cecilia Gallotti, badaczka włoska pracująca na I U L M - Uniwersytet Literatury i Języków Nowożytnych w Mediolanie. Denis Laborde - antropolog francuski związany z ośrodkiem pary­ skim Centre d'Ethnologie Francaise. Także spod znaku jansenizmu. 6 �88 INGA KUŽMA pewnych r y t u a ł ó w , ceremonii, gestów i słów o szczególnym przeznaczeniu i zadaniu, k t ó r e są medium regulującym wszelkie z a c h o d z ą c e w jednostce poruszenia. Przeżycie religijne wywiera bowiem bardzo p o w a ż n y w p ł y w na zachowanie się praktyczne człowieka, w przeciwieństwie do przeżyć niejako „ p u s t y c h " , k t ó r e żywić m o ż e widz w teatrze. Laborde (1994, s. 79-92) s k o n c e n t r o w a ł swoją u w a g ę na ź r ó d ł a c h d o t y c z ą ­ cych stosunku a u t o r y t e t ó w kościelnych do XVI-wiecznej m u z y k i . W e d ł u g kleru, słuchanie jej powinno s p r o w a d z a ć się do w y w o ł y w a n i a w słuchaczach p o b o ż n y c h u c z u ć . A b y m ó c ten cel zrealizować, K o ś c i ó ł w t a m t y m okresie precyzyjnie określił dopuszczalny styl muzyczny. Jego zadaniem było przede wszystkim służenie religii. Jest oczywiste, że o wiele łatwiej n a r z u c i ć jednostce styl muzyczny, niż pewien reżim uczuciowy, ale w całej Europie, w r ó ż n y c h epokach, p r ó b o w a n o to osiągnąć. I ż a d n a z dziedzin kultury i życia ludzkiego - od religijnej przez p e d a g o g i c z n ą aż po współczesną p s y c h o t e r a p i ę - w za­ sadzie nigdy tego nie u n i k n ę ł a . E m o c j o n a l n o ś ć i uczuciowość t o w a r z y s z ą k a ż d e m u naszemu p o s t ę p o w a ­ niu. Owszem, m o ż n a z a s t a n a w i a ć się, czy istnieje taki dyskurs b ą d ź s p o s ó b działania, takie wypowiedzi i słowa, k t ó r e nie byłyby emocjonalne. Nie chodzi jednak o n a d p o b u d l i w o ś ć e m o c j o n a l n ą , o histeryczność, c z u ł o s t k o w o ś ć b ą d ź sentymentalizm, nawet o agresję i chamstwo, czy wszelkie inne uczucia byleby w y r a ż a n e „ s p o n t a n i c z n i e " i „ i m p u l s y w n i e " . Problem dotyczy raczej k u l t u r o ­ wych o b o s t r z e ń , n a k a z ó w i z a k a z ó w regulujących pojawianie się o k r e ś l o n y c h s t a n ó w , ich brak w takiej czy innej sytuacji, u takiej a nie innej osoby. M o ż n a przyjąć założenie - zgodnie z t y m , jakie przyjęli implicite b ą d ź explicite prezen­ towani autorzy - że k a ż d a w y p o w i e d ź i k a ż d e działanie kulturowe jest n a ł a d o ­ wane wymiarem afektywnym, niesionym przez określony styl. A f e k t y w n o ś ć m o ż e być maskowana, ignorowana lub pomijana przez pewne konwencje dyskursu. M o ż e b y ć przedmiotem w y b o r u ś w i a d o m e g o lub n i e ś w i a d o m e g o , ale nawet to rozróżnienie nie powinno w p r o w a d z a ć nas w b ł ą d , j a k o b y emocje nie były poddawane k o n t r o l i kulturowej ani nie były przez nią kierowane, nawet pozornie „nie istniejąc" w danej konwencji. M o ż n a wręcz m ó w i ć o swoistej dyskursywnej (mikro)polityce emocji. M o ż ­ na a n a l i z o w a ć ten obszar na poziomie jednostkowym, j a k i szerszym - interl o k u t o r s k i m (Crapanzano 1994, s. 115-117). W pierwszym przypadku b y ł a b y m o w a o dyskursie w y s t ę p u j ą c y m w formie „ m o n o l o g u " , bo umieszczającym emocje całkowicie w e w n ą t r z jednostki. Izolującym uczucia od ich kontekstu społecznego i „ s k a z u j ą c y m " je niejako na życie w e w n ę t r z n e . Byłoby to wszyst­ k o , co dzieje się w psychice k a ż d e g o z nas, do czego - jak n i e k t ó r z y m n i e m a j ą - antropologia nigdy nie będzie m i e ć d o s t ę p u . Byłby to t a k ż e obszar pewnej swoistości uczuciowej, jej „ j a k o t a k o w o ś c i " , często po prostu mylonej z aspek­ tem fizjologicznym u c z u ć i rzeczywiście „ j a k o t a k i c h " zupełnie nie do ogar­ nięcia przez etnologię. N i e takie jest jej zadanie i rola, i faktycznie nie m y l m y dyscyplin, ani nie p r ó b u j m y jeszcze bardziej poszerzyć interdyscyplinarności naszej n a u k i (być m o ż e nawet jej n a c i ą g n ą ć ) . T a k a lokalizacja emocji - we �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 89 w n ę t r z u człowieka, jest przecież t a k ż e o b c i ą ż o n a paradygmatycznie j a k o pew­ na wizja naszego indywidualizmu, oderwanego od z a b i e g ó w retorycznych, k t ó r e z założenia spełniają się poza indywiduum, na poziomie jego k o n t a k t ó w interlokutorskich - interpersonalnych. W e ź m y p r z y k ł a d , cytowany przez Crapanzano (1994, s. 116), z życia k o ­ biet b e d u i ń s k i c h mieszkających w Egipcie. Podczas rozmowy, k t ó r a nieopatrz­ nie zaczyna p r z y p o m i n a ć p l o t k i o jednej z r o z m ó w c z y ń , m o ż e ona c h r o n i ć się zmieniając g w a ł t o w n i e temat konwersacji i sam rejestr dyskursu. Często od­ śpiewuje m a ł y poemat, rodzaj pieśni, opisujący zazwyczaj to, czego normalnie, podczas zwyczajnych, codziennych r o z m ó w , nie m o ż e swobodnie wyrazić. W ten s p o s ó b kobiety m o g ą opowiedzieć o swojej - j a k ż e często odczuwanej - słabości, żalu, poczuciu odizolowania i osamotnienia. K u l t u r o w o są one zobligowane do w y r a ż e n i a n i e k t ó r y c h o d c z u ć i pewnych s t a n ó w samopoczucia w formie literackiej, co bez w ą t p i e n i a w pewien s p o s ó b zmusza je do ob­ n a ż e n i a samych siebie oraz ujawnienia hierarchii w a r t o ś c i , j a k ą n a d a j ą swoje­ m u życiu intymnemu i uczuciowemu. Wszystko to w y ł a n i a się spoza zwycza­ jowej zasłony, opierającej się na potrzebie k o n t r o l i , będącej swoistą p o s t a w ą s t o i c k ą i w y n i k a ze specyficznej estetyzacji sposobu bycia, obowiązującej j u ż na i n n y m poziomie. P o z o s t a j ą c w nurcie b a d a ń nad zachowaniem o k r e ś l o n y c h grup kulturo­ wych, k t ó r y m „ p r z y s t o i " (albo „nie przystoi") pewne zachowanie, przenieśmy się do E u r o p y P o ł u d n i o w e j - do Grecji Egejskiej oraz na P ó ł w y s e p Iberyjski, do Portugalii. T a m właśnie prowadzili swoje studia etnologiczne Vale de A l m e i d a (1994, s. 21-34) oraz Papataxiarchis (1994, s. 9-20). Vale de Almeida objął badaniami wioskę Alentejo na p o ł u d n i u Portugalii. M ę ż c z y ź n i podlegają tam ścisłemu rygoryzmowi uczuciowemu, k t ó r y zabrania w y r a ż a ć całą g a m ę emocji. Zabronione jest „ o b n a ż a n i e się", zwłaszcza gdy chodzi o uczucia depresyjne, przypisane w t y m typie kultury kobietom. W świecie k u l t u r y ś r ó d z i e m n o m o r s k i e j mężczyźni nie m o g ą swobodnie wyra­ żać u c z u ć , k t ó r e byłyby sprzeczne z obrazem siły i męskiej w y t r z y m a ł o ś c i . Jednak istniejący w Alentejo obyczaj publicznego recytowania p o e m a t ó w w miejscach tradycyjnych z g r o m a d z e ń mężczyzn świata p o ł u d n i o w e g o - ka­ wiarniach - pozwala na utworzenie swoistego wentyla bezpieczeństwa. Owe teksty p o z w a l a j ą m ę ż c z y z n o m wyrazić uczucia „ k o b i e c e " : miłość, ból z p o w o ­ d u doznanej zdrady, strach przed śmiercią. W innych okolicznościach takie „ o b n a ż e n i e s i ę " jest niedopuszczalne. Vale de Almeida stawia tezę, że przez recytowanie tej poezji przed publicznością, w formie poematu - a więc p o d ­ danej pewnym restrykcjom stylistycznym i (dlatego być m o ż e ) predestyno­ wanej do przekazania u c z u ć zazwyczaj b ę d ą c y c h tabu - mężczyźni niejako osłabiają granice, k t ó r e oddzielają m ę s k o ś ć od kobiecości. 7 8 7 Evthymos Papataxiarchis związany jest z Uniwersytetem Morza Egejskiego w Mitylénách, a Miguel Vale de Almeida - z I S C T E w Lizbonie. Nasuwa się od razu skojarzenie tego typu kultur z ethosem „macho". 8 �90 INGA KUŽMA Papataxiarchis r ó w n i e ż badal obszar, k t ó r y m o ż n a by n a z w a ć studiami nad płcią k u l t u r o w ą (gender), a nie biologiczną. I również skupił u w a g ę na gender m ę s k i m w Grecji Egejskiej. Mężczyźni spotykający się w kawiarniach i spędzają­ cy t a m czas poza p r a c ą , b u d u j ą w ten s p o s ó b p l a t f o r m ę do okazywania u c z u ć r ó ż n y c h od p o c h o d z ą c y c h spoza w s p ó l n o t y męskiej, ale też polegających na czymś i n n y m niż typowa m ę s k a żywotność, siła czy brawura. Badacz z a u w a ż a także, że n i e b a g a t e l n ą rolę m o g ą o d g r y w a ć w s p ó l n o t y uczuciowe, k t ó r e rekom­ pensują niedostatek ś r o d k ó w ekonomicznych i materialnych danej grupy. Praca na ziemiach Grecji Egejskiej jest niewdzięczna i ciężka, a brak dostatecznej ilości ś r o d k ó w , tradycyjnie pozwalających na zawiązywanie i podtrzymywanie k o n ­ t a k t ó w stwarzających w a r u n k i dla szeroko rozumianej wymiany, musi b y ć do pewnego stopnia (i b y ć m o ż e właśnie jest) z a s t ą p i o n y innego rodzaju w y m i a n ą . W ł a ś n i e w y m i a n ą uczuciową, specyficzną, o d m i e n n ą treściowo o d p o z i o m u codziennych z a c h o w a ń , nie m ó w i ą c o zachowaniach „ k o b i e c y c h " czy nawet takich, k t ó r e - klasyfikowane j a k o typowo „ m ę s k i e " - m o g ą b y ć ujawniane podczas pracy, ale nie poza nią. Wtedy rejestr dyskursu ulega zmianie i cechuje się rodzajem faworyzowania siebie (poczuciem dumy, przyjaźni, honoru). Grec­ k i antropolog p o d k r e ś l a rolę emocji w konstruowaniu siebie. Istnieje wielość koncepcji kulturowych d o t y c z ą c y c h k s z t a ł t o w a n i a się w e w n ę t r z n e g o poczucia t o ż s a m o ś c i . Sposoby te, p o m a g a j ą c e b u d o w a ć swoje „ j a " , m o g ą się r ó ż n i c o w a ć w zależności od kontekstu i kultury. Stają się technikami k o n s t y t u t y w n y m i dla naszego „ j a " . M o ż n a je n a z w a ć pewnego rodzaju dyskursami i m o ż n a przyjąć również, że dla k t ó r e g o ś dyskursu to właśnie emocje i uczucia b ę d ą czynnikami decyzyjnymi, p o w o ł u j ą c y m i określony s p o s ó b bycia i m y ś l e n i a o sobie. Prowa­ dzić to m o ż e c h o c i a ż b y do afirmacji siebie, b ą d ź odwrotnie - p o t ę p i e n i a , „ c h o w a n i a s i ę " , wstydliwości, czy bierności jeśli tak właśnie k u l t u r a rozstrzyg­ nęła s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , m ó w i e n i a , gestykulacji i t p . 9 Błędem b y ł o b y sądzić, że emocje zależą od płci, czy od wieku, c h o ć b y p a m i ę t a j ą c o podstawowym stereotypie d o t y c z ą c y m k o b i e c o ś c i w kulturach k r ę g u chrześcijańskiego (sentymentalizm, opiekuńczość, ł a g o d n o ś ć , gadul­ stwo, ciekawość, brak pewności siebie, z d o l n o ś ć do zawierania k o m p r o m i s ó w , uległość). Obraz taki traci swój charakter „ u n i w e r s a l n y " , gdy p o r ó w n a się go z portretem społecznym kobiet, k t ó r y u k s z t a ł t o w a n y jest na bazie innej tra­ dycji kulturowej i religijnej. Uczucia, ich rodzaj i typ - a w zasadzie r o ­ dzaj „ u m o w y " kulturowej i jej praktycznej realizacji w danej kulturze, k t ó r a 10 9 Istotna jest uwaga poczyniona przez greckiego badacza (Papataxiarchis 1994, s. 7-8), że ktoś, kto jest związany z pewnym miejscem (kontekstem, okolicznościami, sytuacjami, rolami itp.) wewnętrznie sam się doświadcza na pewien przypisany kulturowo sposób. Ale towarzyszy temu także proces odwrotny, tzn. odbierając kogoś jako takiego czy innego, identyfikuje się go z pew­ nym ethosem, pewnym miejscem i określonym typem, także uczuciowym. Każda z takich cech i stojących za nimi uczuć jest jednocześnie potwierdzana i przypisywana jednostce przez innych. Jest to proces zachodzący równolegle z ich interioryzowaniem przez jednostkę. „Kobiecość", oczywiście w sensie, jaki nadaje temu sformułowaniu i uogólnieniu kate­ goria gender. 1 0 �91 EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY określa, co jest uczuciem, a co nie jest, co jest dopuszczalne, a co nie - w r ó w ­ n y m stopniu wpływają na obraz płci, czy grupy wiekowej, j a k i „ o b i e k t y w n e " cechy biologiczne. N i e przeceniając praw r z ą d z ą c y c h starzeniem się, czy potrzebami fizjo­ logicznym o b u płci, zacznijmy j e d n a k ż e d o c e n i a ć ich k u l t u r o w ą interpretację, tak samo r z u t u j ą c ą na o d b i ó r i rozumienie przez nas genezy emocji, ich r o l i i potrzeby zaspokojenia. Emocje n a l e ż a ł o b y t r a k t o w a ć nie tylko j a k o przed­ m i o t wiedzy „ w y s o k i e j " - od psychologicznej po etnologiczną - ale i j a k o przedmiot swoistej wiary naukowej bazującej często na wiedzy potocznej, codziennej. Dysponuje n i ą także naukowiec, nie m o g ą c y się często zdystan­ s o w a ć i u w o l n i ć (a w naszej dyscyplinie jest to szczególnie bolesne) od swoich s t e r e o t y p ó w i p r z e ( d ) s ą d ó w , nie mających wiele w s p ó l n e g o z „ p r o f e s j o n a l n ą " wiedzą. W nauce prawomocne staje się to, w co jesteśmy w stanie uwierzyć, że jest takie jakie nam się zdaje na podstawie przyjętych założeń oraz t r y b u dowodowego. T a k samo m a się w antropologii sprawa z emocjami, a j u ż szczególnie rzuca się to w oczy, gdy zajmujemy się studiami nad religijnością. Czy j u ż zawsze będzie nas dręczył kompleks sensualizmu? Przecież i on - tak j a k emocje - uległ podobnemu zabiegowi technicznemu, co o b n a ż a j ą w swoich analizach prezentowani wyżej etnolodzy. Crapanzano - opierając się na Danielu Rosenbergu - twierdzi, że podczas interpretowania określonych danych k u l t u r o w y c h i nazywania ich chociażby „ e m o c j ą " (albo „ s e n s u a l i z m e m " , albo „przeżyciem głębi" itp.) umożliwia się i m taki rodzaj „egzystencji", j a k i wynika z przypisanej i m nazwy obejmującej pewien zakres w y o b r a ż e ń . Nazywanie czegoś, to ustalenie właściwego m u miejsca nie tylko w języku, ale i w zachowa­ n i u , k t ó r e interpretuje te w y o b r a ż e n i a . Wszelka „egzystencja" czy „rzeczywi­ s t o ś ć " byłyby według takiego ujęcia niczym innym, j a k pewnym konceptem i n a s z ą n a u k o w ą k o n s t r u k c j ą , wyrastającą j a k ż e często z obszaru wiedzy potocznej, a jeszcze częściej stającą się swoim w ł a s n y m banalnym u j ę c i e m . 11 1 1 Ów pogląd, stosujący na nazwanie tego typu zabiegu pojęcie faitiche, lansuje m.in. Bruno Latour (naukowiec związany z CSI Ecole Nationale Supérieure des Mines w Paryżu) w swojej koncepcji antropologii nauki - antropologii symetrycznej. Faitiche powstał w wyniku zastosowa­ nia świadomej gry językowej. Termin ten jest zbitką słów: fait - „fakt" oraz fetiche - „fetysz". Z teorią tą zapoznałam się uczestnicząc w wykładach na temat etnologii religii prowadzonych przez Panią Laurence Hérault z Universitě de Provence Aix-Marseille I w 1999r. Latour po­ sługuje się tym pojęciem, aby uzmysłowić nam, na czym polega proces swoistej sakralizacji, jakiej ludzie świata cywilizacji euro-amerykańskiej poddają przedmioty nauki, których status i sposób istnienia w naszej kulturze niewiele się różni od sposobu istnienia przedmiotów kultu w kulturach nie-technologicznych. „Faityszyści" świata zachodniego, to ludzie wierzący w swoje własne złu­ dzenia co do natury obiektów, która jest produktem ich własnego świata i wyobraźni. Wytwarzają swoje idole na bazie własnych fantazji, choć wierzą w ich obiektywizm. Fetysz tylko pozornie jest niezależny. Żeby taki był, musi być jako taki utwierdzany w kulturze, czemu m.in. służy nauka. Obwieszcza ona nam, że jesteśmy zdeterminowani przez klasę, wiek, płeć itp., które popychają nas do określonych wierzeń i pewnego stylu życia. W istocie rzeczy, to my sami siebie popychamy do wierzenia w takie „naukowe" konstatacje, albowiem przypisaliśmy nauce rolę uprawomocniającą i wyodrębniliśmy ją spośród innych dziedzin naszego świata. �92 INGA KUŽMA N a l e ż a ł o b y więc z a s t a n o w i ć się nad zakresem znaczeniowym „ e m o c j i " i „ u c z u ć " , przyjętym przez cytowanych badaczy. C h o ć cały czas starają się p o d ą ż a ć d r o g ą k o n c e p t u a l n ą i k o n s t r u k c j o n i s t y c z n ą , przyjmując, że o uczu­ ciach m o ż n a m ó w i ć j a k o pewnych kategoriach mentalnych, to jednak często nie m o g ą u n i k n ą ć sprzeczności. Z jednej strony bowiem m a m y do czynienia z założeniem, że właśnie ze względu na swoją n a t u r ę m e n t a l n ą (w sensie kognitywistycznym) emocje są w stanie działać różnie w r ó ż n y c h kulturach i r ó ż n i c o w a ć się w zależności od ich dziedzin, dzięki kulturowej interpretacji. Byłyby więc czymś w rodzaju czystego impulsu, zdolnego do „wcielania s i ę " w o k r e ś l o n e formy sterowane przez p r a k t y k ę k u l t u r o w ą (Papataxiarchis 1994). Emocje o tyle p o s i a d a j ą w ł a s n o ś ć k u l t u r o w ą , o ile znajduje się dla nich k u l t u r o w ą f o r m ę ekspresji, k t ó r a potem w p ł y w a na kształt i przebieg pobudek stricte psychicznych. Z drugiej strony jednak spotykamy o d m i e n n ą propo­ zycję, p o d k r e ś l a j ą c ą p i e r w o t n ą psychiczność emocji (Vale de A l m e i d a 1994) i jej natężenie afektywne, d ą ż ą c e do zerwania uprzedniej h a r m o n i i m i ę d z y funkcjami kognistycznymi a psychofizjologicznymi, co d a w a ć by m i a ł o n o w ą j a k o ś ć na poziomie afektywno-psychicznym i s p o ł e c z n o - m e n t a l n y m . D o p i e r o to w p ł y w a ł o b y na k u l t u r o w y wizerunek danej emocji. Pojawia się t u problem, k t ó r y trudno będzie rozstrzygnąć. Być m o ż e auto­ rzy zdawali sobie z tego s p r a w ę , p o n i e w a ż definicje starające się o d d a ć spra­ wiedliwość swoistości tych s t a n ó w mentalnych wykazują słabość, c h c ą c utrzy­ m a ć i p o g o d z i ć wymiar czysto psychiczny z k u l t u r o w y m patrzeniem na emo­ cje. W i d a ć to w y r a ź n i e , gdy jest m o w a o ich w y r a ż a n i u i „ r e g l a m e n t a c j i " kulturowej. J e d n o c z e ś n i e badacze zgodnie u t r z y m u j ą , że emocje są pewnego rodzaju m i a r ą istniejących relacji m i ę d z y „ j a " a światem (Papataxiarchis 1994). P o d k r e ś l a j ą moment powstania i rodzenia się u c z u ć - kontekst interak­ cyjny, k t ó r y zazębia się z dyskursem m o n o l o g o w y m przebiegającym w e w n ą t r z jednostki (Vale de A l m e i d a 1994). Zadaniem tego drugiego dyskursu (mono­ logowego) byłby opis d o ś w i a d c z e ń osobistych, co jest bardzo w a ż n y m instru­ mentem w interakcji, p o n i e w a ż włącza j ą w prezentację samego siebie i k o n ­ struuje znaczenie sytuacyjne rzeczywistości. I w t y m punkcie k o ł o zamyka się - emocje nie m o g ą f u n k c j o n o w a ć poza k u l t u r ą i j e d n o s t k ą , zarazem kierując n i m i , j a k i b ę d ą c przez nie sterowanymi. Czy coś nowego do takiego rozumienia emocji dodaje ich analiza na poziomie religijności? Religia oraz uczucia wynikające z uczestnictwa w praktykach sakralnych p o d l e g a j ą p r a w o m p o c h o d z ą c y m z d w ó c h r ó ż n y c h p o r z ą d k ó w : kulturowej „ r e g l a m e n t a c j i " , r z ą d z e n i a uczuciami (w t y m ich „ z a w a r t o ś c i ą " ) , n a z w ą , eks­ presją, miejscem i uczestnikami k u l t u oraz z p o r z ą d k u sytuacyjnego - afektywnego, w e w n ę t r z n e g o , regulującego, ale i regulowanego przez pierwszy p o r z ą d e k . T a k ą p o d w ó j n ą płaszczyznę współdziałania, i t y m samym m o ż e swoistą medialn o ś ć u c z u ć , p o d k r e ś l a w swojej pracy Elizabeth Claverie (1994, s. 60-75). A u t o r k a nazywa te dwa p o r z ą d k i p o r z ą d k i e m d o w o d ó w i p o r z ą d k i e m wiary. Badaczka stara się również p o z o s t a ć na gruncie modelu konceptualno-konstru- �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 93 kcjonistycznego z istotnym zastrzeżeniem, że nie broniła się podczas przeprowa­ dzania b a d a ń przed osobistym z a a n g a ż o w a n i e m . Claverie z a j m o w a ł a się pielg­ r z y m k a m i organizowanymi do d w ó c h miejsc k u l t u i aktualnych objawień maryjnych - do San Damiano (Włochy) oraz Medjugorje ( B o ś n i a - H e r c e g o wina). I n t e r e s o w a ł o j ą j a k to się dzieje, że niektórzy pielgrzymi, wracając z pielgrzymki, oceniają j ą j a k o u d a n ą , a inni - j a k o „ s t r a c o n ą " , „ p r z e g r a n ą " . J a k ą rolę w t y m wszystkim odgrywa p o s t a ć objawiającej się M a t k i Bożej? P o s t a ć Najświętszej M a r i i Panny w ł ą c z o n a jest do r o z m ó w p i e l g r z y m ó w na samym p o c z ą t k u ich spotkania, przed wyruszeniem w p o d r ó ż . Pielgrzymi m ó w i ą o N M P : „ O n a " . Jak to „ O n a " s p o w o d o w a ł a ich o b e c n o ś ć tutaj, j a k w k t ó r y m ś momencie w k r o c z y ł a w ich życie i , że to Jej zawdzięczają swoją o b e c n o ś ć tutaj. W dalszym ciągu p o d r ó ż y następuje opowiadanie sobie na­ wzajem o owych szczególnych okolicznościach, k t ó r e stały się impulsem do odbycia pielgrzymki, c h o ć , co znamienne, nie wyjaśnia się i nie nazywa wprost np. zła, czy nieszczęścia, k t ó r e s p o t k a ł o ludzi lub jakie oni sami wyrządzili. A więc nie podaje się w rozmowie z innymi pielgrzymami rzeczywistego p o w o ­ du, dla k t ó r e g o N M P i n t e r w e n i o w a ł a . Zachodzi t u sytuacja pewnego r o ­ dzaju p r z e k ł a d u z j ę z y k a biograficznego, ściśle subiektywnego i osobistego, p o c h o d z ą c e g o z p o r z ą d k u wiary, na rodzaj metajęzyka. W a ż n e jest ustalenie takiego p o ś r e d n i k a , k t ó r y byłby w stanie przekształcić d o ś w i a d c z a n e i przeży­ wane w e w n ę t r z n i e wydarzenie, w obiektywizującą i relatywizującą je „rzeczy­ w i s t o ś ć " w s p ó l n ą i „ o b i e k t y w n ą " . T a k ą rolę spełnia M a t k a Boska. 12 Zadaniem pielgrzymki jest spowodowanie dostrzeżenia zmiany, jaka zacho­ dzi w życiu i stąd ujmowanie jej j a k o „ u d a n e j " b ą d ź „ p r z e g r a n e j " . T o odczucie na pewno m a związek z t y m , co dzieje się na miejscu objawień. D o t y k a m y t u sfery w i d z e ń , doznawanych przez n i e k t ó r y c h pielgrzymów. Pojawia się wtedy rodzaj konstatacji - racjonalizującej, c h o ć wynikającej ciągle z p o r z ą d k u wiary - dokonywanej przez tych, k t ó r y c h „ ł a s k a " objawienia nie d o t k n ę ł a osobiście, ale b y l i obecni w o k ó ł widzących, k t ó r z y w „rzeczywistym" i „ o b i e k t y w n y m " czasie i miejscu doświadczyli tego fenomenu. Wiedzą, że o w i ekstatycy widzą właśnie teraz Najświętszą M a r y j ę P a n n ę . Z a t ą konstatacją kryje się bezwzględ­ nie wiara, opierająca się przecież na absolutnej zgodzie, pewnym s k o ń c z o n y m przyleganiu rzeczywistości przeżywanej wobec transcendencji. W i a r a poprzedza przeświadczenie i nie potrzebuje testującej j ą demonstracji. K i e d y wierzący m ó w i , że wierzy, nie znaczy to, że m u s i a ł b y ć do tego wcześniej w jakiś s p o s ó b przekonywany. W i a r a rozwija się zatem na pograniczu relacji niepewności - w niej oraz poprzez nią. Dlatego takie napięcie wywołuje doznanie objawienia M a r i i albo zetknięcie się z t y m i , k t ó r z y J ą widzieli - zupełnie j a k b y n a s t ą p i ł o zerwanie uprzednio akceptowanej relacji, p o n i e w a ż osoba obdarzana czcią i k u l t e m przyjmuje p o s t a ć widzialną, „ o b i e k t y w n ą " i odchodzi od poprzedniej kompetencji prywatnej, w e w n ę t r z n e j , wywodzącej się z p o r z ą d k u wiary. 1 2 Tak pisze o tym autorka, można więc domniemywać, że podczas swoich badań z takim właśnie zachowaniem spotkała się osobiście. �94 INGA KUŽMA I wtedy pielgrzymi p r z e c h o d z ą na pozycję w y n i k a j ą c ą z p o r z ą d k u dowo­ d ó w , albowiem pojawia się sytuacja antycypacji przyszłości, przy jednoczes­ nym pozostawaniu w sakralnym hic et nunc. Przyszłość to nieunikniona k o n ­ frontacja z t y m i , k t ó r z y w pielgrzymce nie brali udziału, k t ó r z y - b y ć m o ż e - w ą t p i ą w p r a w d z i w o ś ć objawień, b ę d ą k r y t y k o w a ć , i r o n i z o w a ć i t p . D l a nich p o n i e k ą d nabywa się w o d ę z uzdrawiającego ź r ó d ł a , kupuje p o b ł o g o s ł a w i o n e świece, r o b i się zdjęcia okolicy w nadziei sfotografowania objawienia, albo nagrywa na dyktafon przypadkowe dźwięki, również w nadziei, że o k a ż ą się później, w trakcie odtwarzania, niesłyszalnym p o c z ą t k o w o przesłaniem. Po­ r z ą d e k d o w o d ó w traktowany jest przez pielgrzymów j a k o łącze ze światem i nawet z n i m i samymi, j u ż po czasie entuzjazmu, po powrocie, po prze­ kroczeniu granicy. Powstaje w ten s p o s ó b m o ż l i w o ś ć stworzenia opisu prze­ znaczonego dla nieobecnych, k t ó r y u ł a t w i a pojęcie tego, co się działo. T w o ­ rzony jest więc „ k a n a ł " , zobligowany do „ m ó w i e n i a " , do „ o b j a w i e n i a " . Przedmioty, k t ó r e pielgrzymi ze s o b ą p r z y w i o z ą b ę d ą m i a ł y w a r t o ś ć „ a t e s ­ tujących w i a r ę " . C a ł o ś ć tego d o ś w i a d c z e n i a - ich wiara, słowa oraz rzeczy, p a m i ą t k i przywiezione z miejsc k u l t u , to p r ó b a z a a n g a ż o w a n i a całości ist­ nienia w zademonstrowanie efektów otrzymanej łaski. Otrzymanej nawet nie­ koniecznie b e z p o ś r e d n i o - j a k o widzenia, ale t a k ż e p o ś r e d n i o - dzięki samej ich obecności w miejscu świętym i transformacji swojego życia. A l b o w i e m , p o m i m o że Najświętsza Panna odgrywa rolę aktora, to jest t a k ż e szczególnego rodzaju o d n o ś n i k i e m . Nawet jeśli podczas objawień m ó w i , to generalnie nie odpowiada (dosłownie to rozumiejąc) na skargi pielgrzymów, ich wyznania, przeprosiny, kajanie się, żal i szczęście wypływające z poczucia oczyszczenia i zawierzenia. D o c h o d z i do specyficznej religijnej sytuacji komunikacyjnej, kiedy pielgrzymi „ s a m na sam" z N M P , przed Jej s t a t u ą , w modlitwie, nie m o n o l o g u j ą (mimo, że N M P nie dialoguje z n i m i , ani nie interpretuje ich słów „ n a g o r ą c o " ) . Zadaniem M a t k i Boskiej nie jest bowiem „ r o z w i ą z y w a n i e " p r o b l e m ó w - w sensie literalnego i m zapobiegania, czy wyjaśniania - ale wprowadzanie ludzi zjawiających się przed N i ą ze swymi problemami w od­ m i e n n ą przestrzeń, k t ó r a relatywizuje ich życie, n a d a j ą c m u inny wymiar. W ł a ś n i e dlatego - j a k z a o b s e r w o w a ł a badaczka - j u ż odjeżdżając z miejsca pielgrzymki, n i k t więcej nie wraca do opowieści o swoim życiu. „ D o k o n a ł o się". T y m bardziej, że p o s t a ć N M P łączy w sobie cechy wskazujące na Jej ziemskie pochodzenie i ziemski żywot, j a k i dotknięcie ł a s k ą wyróżniającą, przemieniającą. M a t k a Boska jest bowiem k o b i e t ą , m a t k ą , bolejącą, żyjącą, ale t a k ż e k i m ś u ś w i ę c o n y m - d o s t ą p i ł a zaśnięcia, a nie śmierci (według d o k t r y n y K o ś c i o ł a katolickiego) i została potem wniebowzięta oraz u r o d z i ł a przecież nie zwyczajne dziecko, ale C z ł o w i e k a - B o g a . Sama wiara nie cofa się - i to na poziomie najczęściej z a u w a ż a n y m właśnie podczas b a d a ń , uczestniczenia w danej sytuacji, a nie późniejszych r o z w a ż a ń metodologicznych - przed racjonalizacją i nie waha się w s p ó ł d z i a ł a ć z wiedzą o sobie samej, w k t ó r ą w y p o s a ż e n i są wierzący. D y s p o n u j ą oni z d o l n o ś c i a m i krytycznymi. Claverie dochodzi do wniosku, że postawy p i e l g r z y m ó w oscylują �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 95 bez ż a d n e j sprzeczności, czy groźby zerwania, p o m i ę d z y p o s t a w ą wierzącego ( p o r z ą d k i e m wiary-dyskursu emotywnego monologizującego), a p o s t a w ą ra­ c j o n a l n ą , k r y t y c z n ą , cechującą się zdystansowaniem do tego, co rzeczywiście zachodzi ( p o r z ą d e k d o w o d ó w - d y s k u r s u emotywnego interlokutoryjnego). Obiekt wiary przechodzi przez nieprzerwany ciąg konceptualizacji. Dlatego Claverie decyduje się przyjąć p o s t a w ę z a a n g a ż o w a n i a , cechującą się nie­ stosowaniem podczas b a d a ń terminu „ w i e r z e n i a " , k t ó r y z założenia wprowa­ dza dystans i przenosi dziejące się wydarzenia na poziom wiedzy o nich. „ U n a u k a w i a " je, w p r o w a d z a j ą c do obiegu wiedzy naukowej - apriorycznej i arbitralnej w p o r ó w n a n i u z wiedzą „ t u b y l c z ą " - k t ó r a decyduje o t y m , co jest w i e d z ą r a c j o n a l n ą albo irracjonalną, poznaniem albo d o ś w i a d c z a n i e m , r o z s ą d k i e m i k r y t y k ą albo emocjami i spontanicznością. P r a g n ę ł a przyjąć za obiekt b a d a ń wszelkie m o ż l i w e do zaobserwowania i zrozumienia konfigura­ cje, k t ó r e d o t y c z y ć m o g ą istoty nadnaturalnej i świętej dla wierzących, j a k ą jest Najświętsza Panna, p o s z u k u j ą c przy tym metod - najlepiej wypływających z w n ę t r z a tego, co się dzieje - m o g ą c y c h najtrafniej opisać, j a k owe konfigura­ cje są konstytuowane, j a k o nich się m ó w i oraz j a k się je przeżywa. A u t o r k a stwierdza, że emocje i uczucia były cały czas obecne podczas pielgrzymki. N i e s p o s ó b b y ł o ich i g n o r o w a ć , zwłaszcza, gdy słyszała takie wyznanie, że naresz­ cie, dopiero tutaj, k t o ś m o ż e sobie p o p ł a k a ć . Jest jednak bardzo krytycznie nastawiona do swoistej manipulacji w nazywaniu podobnych z a c h o w a ń i sy­ tuacji „religią e m o c j o n a l n ą " , j a k niektórzy badacze nader chętnie określiliby wydarzenia takie j a k pielgrzymki, najczęściej po to, by stworzyć „ w y t r y c h " pojęciowy, a m o ż e i po to, aby je z d e p r e c j o n o w a ć . Pielgrzymi nie są cały czas pobudzeni, czy nadpobudliwi, nie histeryzują, nie w p a d a j ą w ekstazę - poświadczają to, co się z n i m i dzieje na tzw. s p o s ó b logiczny i krytyczny. Są zdolni do oceny i opisania swoich własnych przeżyć i refleksji . By właśnie nie u p r a s z c z a ć , nie m o ż n a t r a k t o w a ć rozemocjonowanego sposobu bycia, j a k o takiego, z k t ó r e g o wyproszono rozum. W stanie emocjonalnego poruszenia dochodzi raczej do współistnienia obu c z y n n i k ó w - uczuciowych i krytycznych. Emocja nie zrywa całkowicie z t y m , co nazywa­ m y rozumem. Najwyżej dochodzi do przekroczenia pewnego, wcześniej zro­ z u m i a ł e g o sposobu istnienia i interpretowania, czego m o ż e jednak emocja nie tyle jest p r z y c z y n ą , co skutkiem. Zatem m o ż n a by p o s t a w i ć hipotezę, że nie t y l k o d o s z ł o do jakiejś szczególnej sytuacji - religijnej oczywiście - ale też zaszło coś rzeczywiście. Czy w takim razie sacrum posiada n a t u r ę o b i e k t y w n ą ? A l e t a k i wniosek byłby sprzeczny z przyjętą przez cytowanych a u t o r ó w k o n ­ cepcją (z czym zgadza się t a k ż e Claverie), k t ó r a odżegnuje się od jakiejkolwiek opcji o korzeniach neokartezjańskich, j a k chociażby „ u m i a r k o w a n y konstruk­ t y w i z m " . Polega on na przyjęciu założenia o istnieniu pewnych pre-idei, k t ó r e 13 1 3 Byłby to może najlepszy przykład na udowodnienie umowności i pozorności następującego sądu o emocjach, który zakłada, że posiadają one całkowitą subiektywność, z czego miałaby wynikać nieprzekraczalność granic poznania przeżyć kogoś innego. �96 INGA KUŽMA stają się ź r ó d ł e m kolejnych idei i konstrukcji. W e d ł u g wzmiankowanych bada­ czy natomiast, nie m o ż e b y ć m o w y o jakichkolwiek emocjach „ p r e k u l t u r a l n y c h " p o p r z e d z a j ą c y c h uczucia „ k u l t u r a l n e " . Trzeba p r z y p o m n i e ć również i to, że postulowane odejście od wszelkich „ p r e - i z m ó w " zderza się z b r u t a l n ą p r a w d ą o niemożności całkowitego wyrugowa­ nia z p o g l ą d u na emocje ich r o d o w o d u stricte biologicznego i psychofizjo­ logicznego. T o rodzi sprzeczości w ujmowaniu i definiowaniu emocji, co j u ż też zostało stwierdzone. K a ż d a jednak opcja ma swoje słabości, a to, że ma je t a k ż e i ta, wcale nie musi o z n a c z a ć zaprzestania p o s z u k i w a ń idących wyznaczonym przez n i ą torem. N i e m o ż n a t a k ż e z a p o m i n a ć o innym rodzaju b ł ę d ó w i to najłatwiejszych do p o p e ł n i e n i a , bo wynikają one z charakteru naszego języka. Otóż, jak z a u w a ż a Rosenberg (Crapanzano 1994, s. 113), nasze języki europejskie są gramatycznie zorientowane na nominalizację. A l e kiedy badamy k u l t u r y p o c h o d z ą c e z innego k r ę g u niż nasz, ryzykujemy tworzenie za p o ś r e d n i c t w e m rodzimego języka zupełnie innych kategorii niż te, którymi operują nasi interloku­ torzy. Narzucamy zatem - t a k ż e j ę z y k o w o - n a s z ą psychologię i widzenie ś w i a t a . N i e należy też mylić d y s k u r s u z wszelką leksykalnością, ani sprowa­ d z a ć emocji do k i l k u pojęć i wyrazów wypreparowanych z obcej nam kultury i jej języka lub z którejś z licznych parole, należących choćby do naszej własnej langue. Nie należy więc upraszczać, t w o r z ą c tematyczny i schematyczny słownik. Trzeba mieć również na uwadze istotną różnicę między sposobem, w jaki mówi się o emocjach, a sposobem, w jaki „mówią" same emocje. 14 15 LITERATURA C l a v e r i e E . 1990, L a Vierge, le désordre, la critique. Les apparitions de la Vierge á l'áge de la science, Terrain, nr 14, s. 60-75. C r a p a n z a n o V. 1994, Reflexions sur une anthropologie des emotions, Terrain, nr 22, s. 109-117. D r a y D. 1994, L'agression physique: «une peur» irrépalable, Terrain, nr 22, s. 35-50. F a v r e t - S a a d a J. 1994, Weber, les emotions et la religion, Terrain, nr 22, s. 93-108. G a l l ot ti С. 1994, Le voile d'honnéteté et la contagion des passions. L a querelle sur la moralitě du theatre du X V I I siecle, Terrain, nr 22, s. 51-68. K o ł a k o w s k i L . 1992, Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersalizmu kulturowego, [w:] Cywiliza­ cja na ławie oskarżonych, Warszawa, s. 11-24. L a b o r d e D. 1994, Des passions de Г ame aux discours de la musique, Terrain, nr 22, s. 79-92. L a t our В. 1990, Quand les anges deviennent de bien mauvais messagers, Terrain, nr 14, s. 76-91. P a p a t a x i a r c h i s E . 1994, Emotion et strategies d'au ton omie en Grece égéenne, Terrain, nr 22, s. 5-20. V a l e de A l m e i d a M . 1994, Emotions rimées. Poétique et politiqie des emotions dans le village du sud de Portugal, Terrain, nr 22, s. 21-34. е 1 4 Rosenberg postuluje przyjęcie takiej psychologii, która opierałaby się wszelkim ogranicze­ niom terminologicznym „stanów wewnętrznych". Używanego przez badaczy w sensie, jaki nadał mu Michel Foucault (Crapanzano 1994, s. 111-112). Jest nim to wszystko, o czym można powiedzieć. Sam proces mówienia o czymś, konstruuje już przedmiot wypowiedzi. 1 5 �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 97 INGA KUŹMA L E S EMOTIONS СОММЕ L'OBJET D ' U N E F O I E E T D ' U N RAISON Resume L a question pricipale de Particle est, quelle position dans les sciences sociales occupent les emotions et les sentiments, traites comme les categories trěs specifiques et uniques. Est-ce qu'il y a bien fondé les placer á cóté de tel ordre comme Nature-Croyances-Chaos, qui est contradictoire á l'ordre seconde, venant de Culture-Science-Raison? L'auteur propose comme Pillustration de ses reflexions, les analises ethnologiques presentees sur les pages des revues franchises. Ces dissertations sont fondees sur la théorie cognitique et le constructivisme. Les anthropologue cites, ont analisé dans le cadre des exemples données les domaines diverses, entre outre: l'histoire de la musique de X V I siecle, les apparitions contemporaines de Ste Vierge á Medjugorje (Bosnie-Herzégovine) et á San Damiano (Italie) et aussi ils s'occupaient des études sur gender dans les cultures méditerranéennes. Mais, c'est Paspect psychofísologique des emotions qui pose le plus grand probléme dans le contexte théorique en question. Alors, comment l'accorder avec les regles culturelles, qui gérent le discours émotionel tant spécifíque? Cependant, les sentiment obéissent á la «politique» culturelle et les valeurs qui proviennent d'un reseau social, mais Panalise anthropologique ne déchifrera jamais les mécanismes biologiques, qui aussi gouvernet les emo­ tions. Á Pethnologie ne reste que disséquer les actes et les expressions culturéis, qui jouent un role d'un factuer tres important pour les toutes notres attitudes. Traduction - Inga Kuźma �