27 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44cf6620345977b4e46651c601f433a7.pdf d32e6aec4026d4a7a73e9418c9a9f00c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6329 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia i literatura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5904 Title A name given to the resource Antropologia i literatura/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.2-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 1 (276). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s Zbigniew B en ed y k to w ic z B ARTŁOMIEJ W a lc z a k t r e ś c i Antropologia i Literatura................................................. Granice empatii: projekt etnografii eidetycznej Paula Stollera ................................................................. A g n ie sz k a K arpo w icz J ACEK L e o c ia k PAWEŁ S t a n g r e t 5 Doświadczenie kolażu. Archiwum Leopolda Buczkowskiego ............................ 17 Antygona współczesna.................................................... 41 Krótka historia awangardy w Lekcjach mediolańskich Tadeusza Kantora............................................................ A l e k s a n d r a M elb e c h o w sk a -Lu ty 2 55 Elegia i dramat. Nisze, przejścia, progi Jacka Sempolińskiego............................................. 65 A l e k s a n d e r J a c k o w sk i Jerzy Jarnuszkiewicz —szkic do portretu....................... 71 W OJCIECH B a ł u s Gotyk bez korzeni .......................................................... 99 A l e k s a n d r a M elb e c h o w sk a -Lu ty Rapsod plemienny. Prywatne zapiski o sztuce Magdaleny Abakanowicz ............................................... 105 B ERND S t IEGHORST Tłum i jednostka ............................................................ 110 T ERESA R yf E sb e r t Magdalena Abakanowicz .............................................. 111 J o a n n a M. S o s n o w sk a Stara artystka maluje ..................................................... 112 W OJCIECH B a ł u s Dan Brown, jego macho i problem prawdy................... 121 A RTUR R u m pel Napisy pobożne w dekanacie tworkowskim.................. 123 1 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM C ZESŁAW R o b o t y c k i Przeciw Kopalińskiemu w stronę Bartmińskiego. O polskim słowniku stereotypów i symboli ludowych .... 129 J ERZY B a r t m i ŃSKI Słownik stereotypów i symboli ludowych ...................... 135 D o r o t a Piek a rczy k , Jo a n n a S zadura Chaber.............................................................................. 136 A l e k sa n d e r J a c k o w sk i N a skróty. Posłowie......................................................... 148 M a re k N o w a k o w sk i W kawiarni..................................................................... 160 M a re k N o w a k o w sk i W ogródku...................................................................... 162 J o a n n a Piet r u sz k a O tych, co zostali. Starość na ukraińskiej wsi .............. 164 J u s t y n a C h m ielew ska Stara historia Nowej ]erozolimy. Rzecz o Świętych Chrześcijanach Syjonistach Muraszkowcach ............... 171 W iesław S zpilka K rzysztof B iela w ski Nie tak dawno ................................................................ 183 Artysta w kompocie. Odpowiedź Maciejowi Rychłemu.................................. 186 Noty o autorach................................................................. 188 Summary............................................................................ 190 Contents............................................................................ 195 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ tor). Począwszy od owego słynnego zdania Geertza, za­ wierającego pytanie i odpowiedź: „Co robi etnograf? on pisze” , poprzez odsłanianie i podkreślanie przy-literackiego, quasi-literackiego charakteru antropologii, antropologii podszytej literaturą, czy też doświadcze­ niem tworzenia „gęstego opisu”, aż po wizję antropologii/etnografii jako nauki interpretatywnej, czy wręcz sztuki interpretacji - motyw związków antropologii i li­ teratury na trwałe zagościł we współczesnej refleksji antropologicznej. Problem niebezpiecznych - ale jakże czasem i owocnych, ożywczych, trzeba by od razu do­ dać - związków antropologii i literatury nieraz pojawiał się i powracał na naszych łamach. Poświęciliśmy temu i odrębny numer (Mit- literatura-antropologia kultury „Konteksty” nr 3-4/1995). A także odrębny rozdział Zycie i literatura („Konteksty” nr 3-4/2002). „Konteksty” mają 60 lat. Czy można by wymyślić lepszy temat na rozpoczęcie 61 rocznika, jak ten, któ­ ry złożył się dzięki autorom niejako sam: Antropologia Antropologia i literatura N ikt chyba bardziej dobitnie i wyraźnie nie zwró­ cił uwagi na związki, które łączą antropologię kultury z literaturą jak James Clifford (Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztu­ ka) i Clifford Geertz (Dzieło i życie. Antropolog jako au­ 2 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ ANTROPOLOGIA I LITERATURA i literatura, antropologia i sztuka? Zamiast spoglądać wstecz, patrzeć jak zmieniała się etnografia na tych łamach począwszy od pierwszego zeszytu „Polskiej Sztuki Ludowej” z 1947 poprzez lata 70., 80. i 90. od kiedy uzupełnił się, rozszerzył i utrwalił nie tylko jej dzisiejszy tytuł: KO NTEKSTY, ale i obszar zaintere­ sowań, zamiast patrzeć wstecz, jak zmienił się nie tyl­ ko świat, który zwykli byli badać antropologowie kul­ tury, ale również świat zakładów naukowych, z któ­ rych pochodzą ci badacze, jak zmieniła się sama an­ tropologia - od razu możemy wejść w sam środek rze­ czy. To przecież właśnie dzięki tym zmianom jakim ulegała i ulega antropologia pod wpływem własnej antropologicznej autorefleksji znacznie swobodniej możemy sięgać do tematów, „które - by użyć Bystroniowskiej formuły - nam odradzano”, możemy znacz­ nie swobodniej ją uprawiać. Świadomość hybrydycznej istoty jaką jest antropologia („między nauką a sztuką”), świadomość tego że „opisywanie”, „pisanie kultury”, tworzenie „gęstego opisu” jest wytworem (także wyobraźni, wrażliwości antropologa), że „pisa­ nie kultury” to także (w gruncie rzeczy) w doświad­ czeniu etnograficznym: „dokumentacja”, „spisywanie”„zapisywanie” tego, co mówią Inni,, a więc etno­ graficzne zapiski, notatki, zapisy biograficzne, biogra­ fie (a także własne autobiografie, autorskie sygnatury, w mniej czy bardziej ukryty sposób wpisane w dzieła antropologiczne) - wszystkie te „Geertzowskie” mo­ tywy i myśli sprawiają, że żaden ze współczesnych an­ tropologów nie musi się obawiać i lękać pytania, pa­ dającego zazwyczaj ze strony stróżów dbających o czy­ stość dyscypliny (etnografii): Dlaczego zajmuje się tym a nie innym tematem (np. dziełem sztuki, fil­ mem, miastem, wierszem, pocztówką, tramwajem, sklepikiem, targiem, bazarem, supermarketem, zarzą­ dzaniem, rzeczami wielkimi i małymi, dzieciństwem, starością, chowaniem zmarłych, itd.). Świadomość i przekonanie o tym, że etnografia nie jest nauką „twardą”, że jest interpretacją, że cechuje ją mikro­ skala, to także powód dlaczego warto przywołać w tym miejscu jeszcze kilka cytatów z Geertza zawie­ rających charakterystykę pisarstwa etnograficznego z jego książki Interpretacja kultur, której polski prze­ kład niedawno się ukazał1: „To właśnie z tego między innymi powodu esej, nie­ ważne, czy trzydziesto- czy też trzystustronicowy, wyda­ je się formą optymalną do prezentowania kulturowych interpretacji, jak również wspierających je teorii (...)” „Antropolodzy nie zawsze mieli jednak dostatecz­ ną świadomość faktu, że choć kultura istnieje w skle­ piku handlarza, w położonym na wzgórzu forcie czy na pastwisku dla owiec, antropologia zawiera się w książ­ ce, w artykule, w wykładzie, w muzealnej wystawie, czy też jak się to dzisiaj czasem zdarza w filmie. Uświa­ domienie sobie tego oznacza zrozumienie faktu, iż gra­ nica pomiędzy sposobem przedstawiania a konkretną treścią jest równie niemożliwa do wytyczenia w anali­ zie kulturowej, co w malarstwie.” „Tak więc istnieją trzy cechy etnograficznego opi­ su: jest to opis interpretatywny; przedmiotem jego in­ terpretacji jest strumień dyskursu społecznego; zaś bę­ dące jego treścią interpretowanie polega na próbie ocalenia tego, co w owym dyskursie zostało »powie­ dziane« przed zaginięciem wraz z ulotnością okolicz­ ności, w których do niego dochodzi i utrwalenia go w umożliwiającej dalsze studia formie. System Kula przeminął, albo się przekształcił, lecz Argonauci Za­ chodniego Pacyfiku pozostali, na dobre i na złe. Istnieje jeszcze jednak czwarta cecha tego rodzaju opisu, przy­ najmniej w tej jego formie, którą ja sam uprawiam: to jego mikroskopijna skala.”. Z tej perspektywy spoglądając wstecz, zaglądając w stare zeszyty „Kontekstów”, można by wręcz dojść do zaskakującego, paradoksalnego wniosku i powiedzieć, że nic się nie zmieniło, jeśli tylko spełniony został jesz­ cze jeden warunek, taki sam i ten sam, obowiązujący nas i dzisiaj, niezależnie od tematów jakie byśmy nie podejmowali, czy będzie to, jak w przypadku tego ze­ szytu, twórczość wielkich artystów: Leopolda Bucz­ kowskiego, Tadeusza Kantora, Jerzego Jarnuszkiewi­ cza, Jacka Sempolińskiego, Magdaleny Abakanowicz, twórczość późnego wieku Olgi Boznańskiej (por. stu­ dium Joanny Sosnowskiej Stara artystka maluje), czy ja­ kikolwiek inny temat. Warunek, o którym tak, w od­ niesieniu do antropologicznego pisarstwa, pisał Geertz: „Skoro interpretacja antropologiczna jest konstru­ owaniem odczytania tego, co się dzieje, to odcięcie jej od tego, co się dzieje, od tego, co w danym czasie i da­ nym miejscu mówią konkretni ludzie, tego, co owi lu­ dzie robią, od ich losów, od całego bezmiaru spraw te­ go świata - równa się odcięciu od jej zastosowania i uczynienia jej pustym tworem. Dobra interpretacja czegokolwiek - wiersza, osoby, historii, rytuału, insty­ tucji, społeczeństwa - ukazuje nam samo sedno, tego, co jest jej przedmiotem.” Zaczynamy więc ten zeszyt, od omówienia projektu eidetycznej etnografii, książki Paula Stollera, zawierają­ cej postulat uprawiania „smakowitej etnografii” [taste­ ful etnography], wedle którego „badacz powinien nie tyl­ ko analizować struktury pokrewieństwa, wymiany czy symbolikę, lecz także opisywać z literalną obrazowością zapachy, smaki i charakter ziemi, ludzi i jedzenia”. Ta smakowita etnografia jest „deskryptywna, nie-teoretyczna i wpadająca w ucho. Piszący ją mieszają zbierani­ nę składników: dialogi, opisy, metafory, metonimie, synekdochy, ironię, zapachy, widoki i dźwięki, by stwo­ rzyć narrację, która będzie trącić światem Innego.” (Bartłomiej Walczak, Granice empatii: projekt etnografii eidetycznej Paula Stollera). By zaraz przejść do fascynują­ cego projektu „literackiego”, a właściwie literacko-muzyczno-plastycznego, idei realizowanej w prozie i twór­ czości Leopolda Buczkowskiego zmierzającego nie tylko 3 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ ANTROPOLOGIA I LITERATURA do udokumentowania, zachowania, ale i wydobycia to­ nu melodii umarłego języka: „Dźwiękowy świat podol­ skiej Nakwaszy koło Brodów, gdzie urodził się i wycho­ wywał Buczkowski przetrwał także w pamięci jako me­ lodia umarłego języka. Słowa polsko-ukraińsko-żydowskiego melanżu językowego są opisywane w kategoriach muzycznych, tak jakby ich ‘synkopowość’ i ‘fortakty’ wciąż dźwięczały w pamięci autora. Żywe, ‘rusińskie’ słowo-dźwięk jest dla Buczkowskiego nierozerwalnie związane z postawą życiową, światopoglądem, sposo­ bem myślenia. (...) Próby chwilowego wskrzeszenia te­ go języka, w którym zwykła przeklinać babka Buczkow­ skiego znajdujemy rozsiane w zapisach magnetofono­ wych seansów ‘prozy żywej’, kiedy autor opowiada po ‘polsko-rusińsku’ liczne facecje, anegdoty albo daje próbkę szesnastostronicowej historii mówionej po ‘chłopsko-rusińsku’. Część z nich ocalała w pamięci au­ tora, który w latach młodości poszukiwał, spisywał i ko­ lekcjonował wiejskie ‘bajki o diabłach, czortach i didkach’, podróżując po wsiach ‘konno, bryczką, gigiem, fejełonem, z bałaługą, kandybą, broniakiem, rowerem, per pedes’. W ten językowy tygiel wkracza także mowa podolskich Żydów. Nagrywane na magnetofon Inno-hit (Buczkowski zwykł go nazywać „trzecim twórcą”) opo­ wieści autora Wertepów (1947), chociaż pozornie spra­ wiają wrażenie autokomentarza do własnej twórczości są próbą stworzenia nowej gatunkowo formy prozator­ skiej, dramatu teoriopoznawczego, w którym medium wyznacza formę. (...) Utwory te wynikają z potrzeby stworzenia ‘prozy ożywionej na różne sposoby, bo ona sama z siebie taką nie jest. Trzeba wpompować w nią krew życia’.” (Agnieszka Karpowicz Doświadczenie kola­ żu. Archiwum Leopolda Buczkowskiego). Jakże bliskie by­ wają idee Antropologii i Literatury. Można by powiedzieć, że bohaterami tego antropologiczno - literackiego zeszytu, którego tematem jest opis i interpretacja, są słowa, owe „słowa-dźwięki” Buczkowskiego, słowa dokumentów opisujących do­ świadczenie inferno (Jacek Leociak Antygona współcze­ sna), słowa wielojęzycznych napisów pobożnych i na­ grobnych (Artur Rumpel, Napisy pobożne w dekanacie tworkowskim), słowa symboli i stereotypów ludowych (Jerzy Bartmiński, Słownik stereotypów i symboli ludo­ wych, Dorota Piekarczyk, Joanna Szadura, Chaber), „słowo-obrazy” - słowa literatury, (Marek Nowakow­ ski, W kawiarni, W ogródku, słowa autobiografii (Alek­ sander Jackowski N a skróty. Posłowie). Ale przecież i rzeźba, i obrazy. Twórczość. Leopolda Buczkowskie­ go, Tadeusza Kantora, Jerzego Jarnuszkiewicza, Jacka Sempolińskiego, Magdaleny Abakanowicz. To, co ich łączy, tak różnych (oprócz tego, ze też doskonale piszą) to doświadczenie wojny. Czas ich twórczości po woj­ nie, to ten sam czas, gdy powstawało nasze pismo. Ich postacie, osobne losy, poszukiwania, zgromadzone tu­ taj nieprzypadkowo, jakże wiele mogą powiedzieć ich twórczością o tamtym czasie. Co więc łączy te wszystkie tak różne zgromadzone tu teksty. Co wynika z tego spotkania antropologii/etnografii z literaturą, sztuką. Z pewnością nie uwolni nas ono od ustawicznego zadawania sobie pytania „Czym jest antropologia/etnografia?”. Wiesław Szpilka, które­ mu to pytanie (tak jak wielu innym etnografom) nie da­ je spokoju i wciąż chciałby do niego wracać, odwołuje się do Kantora. Świat etnografa to „rzeczywistość bied­ na” i przywołując Józefa Czapskiego tak pisze: „Jest i inna przesłanka dla której wspominać nie tylko można ale wręcz należy. Tak ją wykłada J. Czap­ ski: ‘Wszyscy mamy za sobą Atlantydy, o wojnach, ka­ tastrofach spisano już tomy historii, ale chodzi o ura­ towanie z niepamięci wypadków tak jak się przełamy­ wały w oczach jednostek tym wypadkom współcze­ snych. Te wspomnienia osobiste to bunt przeciwko znijaczeniu przeszłości, naszej przeszłości, która już przez historyków rozmieszczona w odpowiednich szu­ fladach, pożarta statystykami, milionowymi cyframi, staje się abstrakcyjna, prawie obojętna dla następnego pokolenia.’ Może uroda etnografii i w tym, że po stronie biedy się lokuje a czyniąc tak przywraca do godnego istnie­ nia światy zapoznane, nieusprawiedliwione, źle obec­ ne. Gdyby tak było to wobec skali wykluczenia i mar­ ginalizacji, której jesteśmy współcześnie świadkami miałaby nasza nauka wielką pracę do wykonania. Bycie po stronie wolności, pamięci, biedy, to two­ rzenie klasycznej etnografii.” (Wiesław Szpilka, Nie tak dawno). Czym więc jest antropologia? Gdyby nie było to poczytane za uzurpację, odpowie­ dzi może powinniśmy szukać w trawestacji słynnego wiersza (mógłby stać się wręcz mottem tego zeszytu): Czym jest antropologia, która nie ocala narodów i ludzi... Przypis: 1 Clifford Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przekład Maria M. Piechaczek, Kraków 2005 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f501704b558a09e584edb958b70796a.pdf 22d7b1fe3ef8fec9448e70f8f7520d38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6226 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource miasto - obrazy zniszczenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5806 Title A name given to the resource Warszawa zniszczona, Paris n'existe plus: obrazy miasta w ruinie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.5-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T O M A S Z SZERSZEŃ „Upłynie lat wiele, bardzo wiele, gdyż biegu ich nic nie zatrzyma; za lat 200 Warszawa odmieni się do niepoznania, na Wiśle może jeszcze dziesięć mostów przybędzie, a może z dwóch istniejących, tylko gołe na wpół zrujnowane filary z wody sterczeć będą. Któż to dziś zgadnie? Budynki się pozmieniają, znikną te na które patrzymy, na ich miejsce powstaną nowe gmachy, ulice, place, a ten widok Warszawy, ten wątły papier, wszystkie te zmiany przetrwa, przechowany jako wierne wyobrażenie dzisiejszego stanu Warszawy.” „Warszawa zniszczona, Paris n ’existe plus1": obrazy miasta w ruinie w statyczne ramy „obrazu” - do tego służyły im wieże, dachy, pagórki. Nowoczesne widzenie nie przystaje jednak do tak statycznego przedstawienia, jakim jest panorama: „spojrzenie rezygnuje z marzycielskiego zagubienia w dali” - pisał poetycko W alter Benjamin.4 N a po­ czątku XX wieku panoramy fotograficzne znikają więc niemal zupełnie, stają się archaiczne niczym weneckie weduty i ich świat. Los okazał się jednak przewrotny. Wielkie trzęsienie zmiotło w 1906 roku San Francisco z powierzchni ziemi (gruntowną dokumentację zniszczeń przeprowadził amerykański fotograf Arnold Genthe), Paryż na począt­ ku dwudziestego wieku różnić się będzie znacznie od te­ go z połowy poprzedniego stulecia, zaś Warszawa... (Panorama Warszawy ze szczytu wieży zamkowej)2 rudno uwierzyć, że gdy Marcin Olszyński - fo­ tograf i kierownik artystyczny pisma „Kłosy” pisał te słowa, był rok 1875, Warszawa rozbu­ dowywała się, zaś ponure wizje katastrofy snuć mieli jedynie paryscy utopiści w rodzaju Rattiera (który w 1857 roku, w swym antyurbanistycznym dziele Paris n ’existe plus, roztaczał obraz ruin zniszczonego miasta). Panorama Warszawy powstała jako komentarz do pu­ blikowanych w „Kłosach”, zdjęć Konrada Brandla, ówczesnego mistrza obiektywu. Brandel był autorem najbardziej spektakularnej - bo wykonanej właśnie ze szczytu wieży zegarowej Zamku Królewskiego - spo­ śród licznych panoram fotograficznych, jakie powsta­ wały wówczas w Warszawie. Co obejmowała? Brandel na dziesięciu zdjęciach ujął właściwie całe miejskie uniwersum - nie zabrakło Pragi, Grochowa, Bielan. Próba ta miała swoje europejskie, a nawet światowe konteksty: w 1878 roku Eadweard Muybridge wspiął się na wzgórze dominujące nad San Francisco, by ob­ rócić się dookoła własnej osi i w trzynastu ujęciach przedstawić rozrastające się miasto. Paryż został opisa­ ny w jeszcze bardziej spektakularny sposób: w 1858 i 1868 roku N adar wznosił się parokrotnie w powietrze swoim balonem, by wykonać serię zdjęć przedstawiają­ cych stolicę XIX wieku z lotu ptaka - niczym płaską mapę wykonaną przez malarza iluzjonistę. Ten przeło­ mowy w dziejach przedstawień miejskich akt został dopełniony fajerwerkiem godnym barona M ünchhausena: podczas jednej z prób balon został porwany przez wiatr, czego N adar o mały włos nie przypłacił życiem. Panoramy wyznaczają kulminację i zarazem kres pewnego rodzaju wizerunków. Wraz z pojawieniem się fotografii malarstwo wedutowe traci swe znaczenie, patrzenie na miasto charakteryzuje teraz dążenie do poszukiwania najwspanialszego punktu widokowego. Zjawisko to opisuje Timothy M itchell:3 europejscy po­ dróżnicy odwiedzający miasta (zwłaszcza orientalne, które nie posiadały przejrzystego układu przestrzenne­ go) starali się zawłaszczyć je spojrzeniem, wpisać T * Zawarte w Panoramie Warszawy ze szczytu wieży zamkowej Olszyńskiego wyobrażenie o ocalającej roli fotografii, jest uzupełnione inną, złowrogą i m elancho­ lijną myślą. „Budynki się pozmieniają, znikną te, na które patrzymy...” - w XIX wieku narodziło się wy­ obrażenie miasta jako miejsca zagrożonego śmiercią, o niestałej, podlegającej zmianom materii. W obrazie nowoczesnej metropolii zawarty jest pierwiastek roz­ padu: to miejsce, którego błyszcząca, wspaniała fasada przeżarta jest przez rdzę nostalgii. Dlatego, jak celnie zauważył W ojciech Burszta, „nostalgia i refleksja nad nią rodzą się wyłącznie w warunkach wielkomiej­ skich”.5 Elegijny ton, smutek z powodu odchodzenia miejsca stał się więc elementem, który w myśleniu o mieście, opisywaniu go, występuje nadzwyczaj czę­ sto. Można wręcz stworzyć antologię literackich poże­ gnań, w których dominującym odczuciem byłby roz­ pad form przestrzennych, nieistnienie i wreszcie, zapo­ mnienie. W ten kontekst wpisują się choćby Ulice Siegfrieda Kracauera: „Pasaż Pod Lipami przestał ist­ nieć. To znaczy, jeśli chodzi o formę, jest to nadal pa­ saż między Friedrichstrasse i U nter der Linden, jednak w istocie - przestał być pasażem. (...) dzieło zniszcze­ nia już się prawie dokonało. (...) To wszystko zapada teraz w chłodny, masowy grób z m arm uru”.6 5 �Tomasz Szerszeń • „WARSZAWA ZNISZCZONA, PARIS N ’E X ISTE PLUS”: OBRAZY MIASTA W RUINIE Charles Marville, wytyczanie Avenue d'Opera w Paryżu, 1877; reprodukcja za albumem Charles Marville, Centre National de la Photographie, Paris 1996 Charles Marville, wytyczanie Avenue d'Opera w Paryżu, 1877; reprodukcja za albumem Charles Marville, Centre National de la Photographie, Paris 1996 6 �Tomasz Szerszeń • „WARSZAWA ZNISZCZONA, PARIS N ’E X ISTE PLUS”: OBRAZY MIASTA W RUINIE W utrwaleniu obrazu miasta jako pejzażu śmierci, miejsca skazanego na rozpad, decydujący wpływ, obok literatury, miała fotografia. Już w 1841 roku, a więc w za­ ledwie dwa lata po wynalazku Daguerre’a, Ralph Waldo Emerson, amerykański poeta, miłośnik Platona, zwrócił uwagę na „genetyczny” związek fotografii ze śmier­ cią.7 Każde wykonane zdjęcie, uśmiercając chwilę, zapo­ wiada przyszły nieuchronny rozpad każdej rzeczy, każde­ go miejsca, każdego ciała... Ten tanatyczny aspekt foto­ grafii (współczesne memento mori / vanitas?) nigdzie nie znalazł lepszej reprezentacji, niż właśnie w procesie „ob­ razowania” miejskich przestrzeni. Przewrotnie dotknęli tego problemu autorzy książki Bystander: the History of Street Photography, umieszczając nowe medium w per­ spektywie „estetyki znikania” Paula Virilio: „fotografia uliczna ma w sobie zawsze coś z samospełniającego się proroctwa. Gatunkowa zdolność do uprzedzania znik­ nięcia przedmiotu bywa czasem sposobem, by tę stratę przyspieszyć”.8 „Fotografowie byli zatrudniani przez tych, którzy przemijanie świata przyspieszali”9 - zauważyła z kolei Sontag. I rzeczywiście: w 1842 roku Viollet-le-Duc, inicjator restauracji paryskiej katedry Notre Da­ me, zamówił serię dagerotypów, które miały zachować stary wygląd monumentu. Podobna sytuacja towarzyszy­ ła właściwie każdej większej przebudowie - zwłaszcza dziewiętnastowieczni „przyspieszacze przemijania świa­ ta” zlecali fotograficzne dokumentacje miejsc czy bu­ dynków, które już właściwie nie istniały, skazane na wy­ burzenie. Czasem to, wręcz nabożne, pragnienie zacho­ wania na kliszy odchodzącego miasta nabierało grote­ skowych rozmiarów: slumsy Glasgow zostały zrównane z ziemią dopiero wtedy, gdy zatrudniony przez miejskie władze Thomas A nnan dokończył swą „ocalającą” pra­ cę. Dokumentacja ta zajęła mu dziewięć lat (1868-77). wyburzenia. Zatrudniony jako główny fotograf przebu­ dowy, swoimi pracami miał opisywać przemianę świata (bo tak, w planie symbolicznym, czytana była wielo­ krotnie przebudowa Paryża) - stał po stronie „nowego”. Jego zdjęcia stały się jednak znane z zupełnie innego po­ wodu: jego współpraca z Service de Travaux Historiqu­ es sprawiła, że w 1865 roku ukazał się Album du Vieux-Paris (Album Starego Paryża). Wraz z innym dziełem Marville’a zatytułowanym Stare dobre czasy, stanowił on zalążek nowego nostalgicznego stosunku do miasta, roz­ patrywania go przez pryzmat tego, co „stare”. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych XIX wie­ ku powstała w stolicy Francji Miejska Komisja Starego Paryża.11 Była ona oficjalną (zadekretowaną przez wła­ dze) reakcją na nostalgiczne nastroje rozniecone wsku­ tek działalności miejskich towarzystw fotograficznych i wyrażające się zainteresowaniem starymi dzielnicami (a właściwie jej pozostałościami) i tym, jak wyglądało miasto przed przebudową dokonaną przez barona Haussmanna. W tedy też rozpoczyna swą działalność Eugène Atget. Archiwum Marville’a stało się dla nie­ go punktem odniesienia (w 1907 roku Biblioteka H i­ storyczna Miasta Paryża zleciła mu inwentaryzację ne­ gatywów z lat 1853-70) - w zdjęciach, które robione były na zlecenie „przyspieszaczy przemijania świata”, jedynie jako historyczna dokumentacja poprzedzająca wyburzenie, dojrzał pamiątkę po nieistniejącym. W przeciwieństwie do fotografii Marville’a, spoj­ rzenie A tgeta na miasto charakteryzuje się już widze­ niem przesyconym nostalgią. Nostalgiczny ogląd za­ mienia świat w alegorię, w pamiątkę. „To, co naznacza intencja alegoryczna, zostaje wyłączone z kontekstu życia: zostaje ono rozbite i zarazem zachowane. Alego­ ria to obraz zastygłego niepokoju”12 - pisał Benjamin. Miasto bez śladów człowieka, opustoszałe, jakby mar­ twe... „Obraz zastygłego niepokoju” to obraz świata opuszczonego przez Boga, alegoria straty, rozpadu, za­ nikania („Kiedyś któremu hołduje fotografia, to czas gdy ludzie jeszcze nie patrzyli na świat oczami opusz­ czonych przez Boga”:13 dla Benjamina, fotografia zwłaszcza „dawna” - ma moc reaktywowania świata mitu. Łączy - niczym symbol dwie rozpęknięte połów­ ki - teraźniejszość z mitycznym kiedyś). * Według Benjamina „przeszłość można uchwycić tyl­ ko w postaci obrazu”.10 Ta uwaga dotyka problemu ro­ li fotografii w tworzeniu przeszłości, w zapisie zmienia­ jącego się świata. „Fotograf to ktoś par excellence współ­ czesny. To jego oczami teraz przechodzi w kiedyś” - pi­ sała w latach trzydziestych XX w. Amerykanka Bereni­ ce Abbott, autorka Changing New York —monumental­ nej dokumentacji modernizowanego i przebudowywa­ nego Nowego Jorku. Pożytki z fotografii dla Historii są jednak znikome. Jest ona bowiem materią doskonale mitotwórczą, zaś fotograf to prawdziwy twórca mitów... Podczas kierowanej przez barona Haussmanna prze­ budowy Paryża (1853-70), pracę dokumentacyjną wy­ konywał cały zespół fotografów (Nègre, Baldus, Le Gray, Collard...) zatrudnionych przez miasto i współ­ tworzących równocześnie obraz nowego, wspaniałego świata - stolicy II Cesarstwa. Najważniejszą postacią był jednak Charles Marville - autor olbrzymiej fotograficz­ nej inwentaryzacji starych dzielnic przeznaczonych do * „Jeszcze pięć lat temu, gdy Warszawa z pierwszą furią biła się o swój wielkomiejski kształt, parterowe, dziwacz­ ne, ciasne i pomysłowe lepianki Marszałkowskiej drażni­ ły, wywoływały gorycz tymczasowości (...) Dziś, wobec bielejącego w środku miasta masywu o kolumnach por­ talu wysokości czynszowej kamienicy, wschodnie naroż­ niki Alei Jerozolimskich - parterowe, tymczasowe, zatło­ czone brzydkimi, prymitywnymi sklepami - już nie draż­ nią. Budzą ciepły sentyment, jak dla każdego zarania, które minęło i już nie wróci, które musi odejść, ustąpić 7 �Tomasz Szerszeń • „WARSZAWA ZNISZCZONA, PARIS N ’E X ISTE PLUS”: OBRAZY MIASTA W RUINIE Baudelaire’a czy Victora Foumela,22 ale również u Tyr­ manda. Obrazy odbudowy Warszawy zawierają w sobie właśnie to napięcie, tak charakterystyczne dla benjaminowskiego „obrazu dialektycznego”. Przeszłość prześwi­ tuje tu (czasem dosłownie) przez to, co „nowe”; czasem trwa niczym etnograficzny przeżytek. Pozostaje jednak nieustannym odniesieniem dla „największego placu w Europie”, dla świeżo zbudowanego „ogromnego wie­ żowca”: „Ulica nazywała się Wielka - kiedyś, kiedy ist­ niała. Obecnie stała tu poszarpana przez wojnę i połata­ na remontami duża kamienica. Ostatnia i przeznaczona do rozbiórki. Jej tłem był kremowy masyw ogromnego wieżowca. Wokół rozciągała się zryta wykopami i sfałdowana wzgórzami materiałów budowlanych przestrzeń największego placu w Europie. Placu, który rodził się w duszącym pyle, tumanach kurzu, w warkocie koparek, betoniarek, spychaczy”;23 „... świeży, prawdziwie ceglasty odcień świeżo wznoszonych budów, oznaczający nowe domy, gmachy, mieszkania. Ten ostatni odcień był w ofensywie, parł ze wszystkich stron, przenikał wszę­ dzie. Broniły się przed nim gdzieniegdzie ulice, gdzienie­ gdzie już tylko skrawki dzielnicy, wyimki miasta”.24 Opisywana dychotomia odnosi się przede wszystkim do sfery wzroku. Wyobrażone obrazy miasta są konstru­ owane przez „podwójne widzenie”. Tak patrzy na powo­ jenną Warszawę Jerzy Zawieyski: „Gdy się wieczorem stanie u wylotu Alei Jerozolimskich (obecnie alei Sikor­ skiego) i spojrzy w głąb Marszałkowskiej - ruch, tram­ waje, auta i światła dają złudzenie nie tylko przedwojen­ nej Warszawy, ale złudzenie czegoś większego, jakiejś części paryskich bulwarów. Tylko nie wolno podnosić wzroku wyżej, ponad poziom parteru, bo wówczas w gó­ rze dojrzy się krajobraz niepojęty w tym zalewie świateł i ruchu od dołu. Nad parterami, ruchem i życiem, zwisa inny wyraz Warszawy”.25 Wzrok łudzi (lub raczej chce łudzić), pozwala dojrzeć paryskie bulwary w miejscu, gdzie oko powinno odnaleźć wypalone ruiny. Tym ra­ zem to przyszłość, to co „nowe”, prześwituje spod tego co „stare”, co należy już do innego porządku. W obrazach powojennej Warszawy, u Tyrmanda i Zawieyskiego, podobnie jak w paryskich fotografiach Charlesa Marville’a, odnaleźć można więc tę podwój­ ność w spojrzeniu na miasto. Cechę tę wychwyciła również, kom entująca myśl W altera Benjamina, Su­ san Buck-Morss.26 Dla niej wielkie miasto to równo­ cześnie „świat marzeń” (przypomnijmy choćby Sieg­ frieda Kracauera, który w Ulicach zwracał uwagę na cudowność i magię obrazów nowoczesnego miasta: „Ten krajobraz to Berlin, nieludzką ręką stworzony. Powstał sam z siebie”,27 „Przed moim oknem miasto zagęszcza się w obraz wspaniały niczym spektakl natury”28 - pisał) i „katastrofa”. Dreamland and catastrophe. rozwojowi i wzrostowi.”14 -p isa ł Leopold Tyrmand w Złym. Obraz odbudowującej się Warszawy15 zachowu­ je w sobie napięcie między „nowym” i „starym”. Ta spe­ cyficzna dychotomia, charakterystyczna dla postrzegania i doświadczania wielkich miast, wpisuje się doskonale w definicję tego, co W alter Benjamin nazywał „obrazem dialektycznym”.16 Przeszłość współistnieje w nim z przy­ szłością, to, co widzimy lub chcemy zobaczyć, współist­ nieje z tym, co zobaczone lub zapamiętane... Takie wyobrażenie wydaje się aktualne również w odniesieniu do dziewiętnastowiecznej wizji historii (pozostawiającej za sobą, wedle określenia Benjamina, pejzaż ruin). To właśnie przedstawienie ruin17 było ob­ razem nadzwyczaj nośnym w XIX wieku, ale również w następnym stuleciu. Przyczynek do tej swoistej fe­ nomenologii miejskich ruin znaleźć można w eseju Pawła Hertza Umarłe i żywe: „Nikt z nas nie próbował w umyśle nawet konstru­ ować całości świątyni w Segeście, nikt z nas nie pragnął ani na chwilę nawet podnieść znad morskiego brzegu wysokich kolumn agrygenckich (...) Ruiny były martwe doskonale i dlatego pewnie błądziliśmy między nimi tak chętnie, wytrwali turyści, podróżnicy marzenia (...) Kto z nas w sierpniu 1939 roku przypuściłby na chwilę chociaż, że ruiny czynszowych domów war­ szawskich będą bardziej patetyczne od rozwalin Kolo­ seum (...) Idziesz Warszawą inaczej. (...) Tu każdy dom zrujnowany wyrasta jak żywy”.18 Obraz ten był nierozerwalnie związany z nowoczesnością,19 odpowiadał wyznaczającej ją, benjaminowskiej kategorii szoku. Podobną interpretację znaleźć można u Georga Simmla20 (esej Ruina): ruiny były dla niego rodzajem rewanżu natury za procesy moderniza­ cyjne, porażką ludzkiej woli. Pejzaż miasta w ruinie, metropolii obracającej się ku nieistnieniu, może być również rozpatrywany w per­ spektywie melancholii. Istnieje zaskakujące podobień­ stwo między literackimi katastroficznymi wizjami Rattiera (Paris n ’existe plus), Łabędziem Baudelaire’a (dzie­ dziniec Luwru jako „pole baraków, skład rupieci”), fo­ tografiami Marville’a przedstawiającymi np. zrujnowa­ ne domy wokół nowo wytyczanej Avenue d’Opera a wyobraźnią melancholiczną. Jules Cotard, dziewięt­ nastowieczny psychiatra, który na nowo zdiagnozował chorobę, łączył melancholię właśnie z doświadczeniem rozpadu, znikania, nieistnienia. „Kiedy delirium obej­ mie świat zewnętrzny, chorzy wyobrażają sobie, że nie mają już rodziny, nie mają kraju, że Paryż jest zniszczony...”21 - pisał. Zniszczenie Paryża (ale także miasta w ogóle) rozgrywa się więc na wielu poziomach: od naj­ bardziej dosłownego po czysto symboliczny. * * „Przyszłość”, modernizacja, przebudowa, z drugiej strony „przeszłość”, nostalgia, to co pozostaje: tak zary­ sowana dychotomia pojawia się nie tylko u Benjamina, Ruiny nie są wieczne. W ich miejscu, prędzej czy później, pojawiają się zupełnie nowe budynki. To już 8 �Tomasz Szerszeń • „WARSZAWA ZNISZCZONA, PARIS N ’E X ISTE PLUS”: OBRAZY MIASTA W RUINIE jednak nie to samo - to zaledwie sztafaż, iluzja. „Praw­ dziwe miasto jest gdzie indziej” - zdają się mówić bo­ haterowie Konwickiego, podobną melancholię może­ my znaleźć u Baudelaire’a („Starego nie ma już Pary­ ża”29). Wrażenie niejasności, tymczasowości („gdzie się podziała stara Warszawa?”) i fasadowości tego, co widzimy, pojawia się zarówno w prozie opisującej Pa­ ryż po przebudowie dokonanej przez Haussmanna (o wyobrażeniu miasta jako efektownego, kuszącego sztafażu, jako obrotowej iluzyjnej scenografii pisał Caillois...), jak i u autorów warszawskich. „W naszym mieście chodzi się blisko tej tajemniczej zasłony, kry­ jącej niewiadome...”30 - pisała o Warszawie M arta Zielińska, zwracając uwagę właśnie na nieprzejrzystość miejskiej materii, na jej podwójne odniesienie. Cóż to bowiem za miasto, w którym „na wszystko trzeba pa­ trzeć tak, by nie zapomnieć”?31 Wrażenie iluzji jest więc elementem nieodłącznie towarzyszącym odbudowie. W iara Olszyńskiego w ocalającą moc „wątłego papieru”, który „wszystkie te zmiany przetrwa, / przechowany jako wierne wy­ obrażenie / dzisiejszego stanu Warszawy”, zaskakująco kontrastuje z, zawartym w Panoramie, obrazem rozpa­ du i chwilowości miejskich przestrzeni.32 Tę iluzyjność miejskiej przestrzeni doskonale uchwycił Siegfried Kracauer, który dostrzegł podo­ bieństwo między światem metropolii i światem cyrku, jarmarkiem. N a tej paraboli opiera się następujący fragment Ulic, wspaniały opis lunaparku w Halensee: „W lunaparku w Halensee między torem wodnym a ujeżdżalnią wyrasta malowany Nowy Jork. Ku noc­ nem u niebu wznoszą się drapacze chmur, kolorowe i zawrotnie wysokie. (...) Służą jako sztafaż opasującej je i przenikającej ze wszystkich stron plątaninie szyn. W sobotni wieczór, który jest porankiem robotników, szarych ludzi, urzędników, tłum, uciekłszy od miasta, kłębi się przed tą bramą do iluzji miasta”.33 Obrazy cyrku i miasta w ruinie to, być może, naj­ bardziej wstrząsające przejawy współczesnej wyobraźni melancholicznej. Cyrk, lunapark - wielka metafora ży­ cia - zawiera w sobie bowiem podobną ambiwalencję, podobną złożoność, co omawiane obrazy Paryża i W ar­ szawy. A więc: życie („nowe”) i śmierć („stare”), „świat marzeń” i „katastrofa”, zwycięstwo i porażka, iluzja i deziluzja... 6 7 Przypisy 26 27 28 29 1 2 3 4 5 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Paris n’existe plus: tytuł katastroficznego dzieła Rattiera z 1857 roku. podaję za: Kobielski D. Warszawa na fotografiach z XIX wieku, Warszawa 1982 Mitchell T. Egipt na wystawie świata, Warszawa 2001 Benjamin W. Twórca jako wytwórca, Poznań 1975, s. 107 Burszta W. J. w: Pisanie miasta, czytanie miasta red. Zeidler-Janiszewska A., Poznań 1997, s. 103; Burszta opiera się w swych rozważaniach na książce M. Chase’a i C. Shawa The Imagined Past. The History and Nostalgia. 30 31 32 33 9 Kracauer S. Ulice w: „Literatura na świecie” 8-9/2001, s. 305-306 Journal of Ralph Waldo Emerson 1841-1844; za: Jay M., Down­ cast Eyes, Berkeley 1993, s. 134 Westerbeck C. Bystander: A History of Street Photography, New York 2001, s. 99 Sontag S. O fotografii, Warszawa 1986, s. 75-76 Benjamin W. Anioł historii, Poznań 1996, s. 415 W latach 1874-86 działało Society for Photographing the Relics of Old London (Towarzystwo Fotografowania Reliktów Starego Londynu). Również w latach 80. powstało Manchester Amateur Photographic Society. Jego członkowie poświęcili się systema­ tycznemu zapisowi znikających budynków. Rozwinięciem tej ocalającej działalności, było sformułowanie w 1889 specjalnej sekcji „Record&Survey” („Zapis i Ocalenie”). Benjamin W. Twórca jako wytwórca, Poznań 1975, s. 242 za: Rożanowski R. Pasaże Waltera Benjamina, Wrocław 1997, s. 190 Tyrmand L. Zły, Warszawa 1955, s. 109 Oczywiście zniszczenie Warszawy - sytuacja, gdy znika prawie całe miasto - jest nieporównywalne z niczym. Moją intencją jest więc zaledwie pokazanie pewnej wspólnej płaszczyzny, po­ dobnej struktury wyznaczającej przestrzeń obrazu. „Obraz dialektyczny” w ujęciu Benjamina wykracza poza to, co widzialne - może istnieć np. w literaturze. Najważniejsze jed­ nak, że ma on charakter (w pierwszej kolejności) „mentalny”: jest rodzajem wyobrażenia. Więcej na ten temat znaleźć można w: Rożanowski R. Pasaże Waltera Benjamina, Wrocław 1997 Aleksander Gardner i Mathew Brady dokumentowali ruiny miast spalonych podczas wojny secesyjnej, wspomniany już Thomas Annan zapisywał wyburzane slumsy Glasgow, Arnold Genthe utrwalał ruiny San Francisco... Z kolei w 1865 roku Ka­ rol Beyer zrobił fotografie, które były zapisem wyburzania do­ mów stojących na terenie dzisiejszego skweru przy Krakowskim Przedmieściu, na miejscu pomnika Mickiewicza. Z obrazów bar­ dziej współczesnych: choćby zdjęcia Leonarda Sempolińskiego, przedstawiające zniszczoną Warszawę... Hertz P. Umarłe i żywe, w: Pamięć warszawskiej odbudowy. Antologia; Warszawa 1972, s. 177 Choć akurat w przypadku powojennej Warszawy nie sposób nie wziąć pod uwagę również kontekstu politycznego - odbudowa została wciągnięta w nowy porządek symboliczny, związany z budową nowej rzeczywistości politycznej. Simmel G. Most i drzwi, Warszawa 2006, s. 172 Etudes sur les maladies cerebrales et mentales, Paris 1891, cyt. za: M. Bieńczyk Oczy Dürera, Warszawa 2002, s. 274 Paris nouveau et Paris futur, Paris 1865. W roku 1865, czyli w okresie najbardziej nasilonej przebudowy Paryża, dokonuje on w swym dziele nałożenia dwóch obrazów miasta: aktualnego i wyobrażonego, przyszłego. Tyrmand L. Zły, Warszawa 1955, s. 164 Tyrmand L. Zły, Warszawa 1955, s. 165-166 Zawieyski J. Patos i codzienność Warszawy; w Pamięć warszawskiej odbudowy. Antologia; Warszawa 1972 s. 164 Buck-Morss S. Dialectics of seeing, Cambride-London 1991 Kracauer S. Ulice w: „Literatura na świecie” 8-9/2001, s. 325 Kracauer S. Ulice w: „Literatura na świecie” 8-9/2001, s. 324 „Starego nie ma już Paryża (tak się zmienia / Kształt miasta, prędzej niż serce człowieka)”; tłumaczył M. Jastrun. Zielińska M. Warszawa dziwne miasto, Warszawa 1995, s. 184 Zielińska M. Warszawa dziwne miasto, Warszawa 1995, s. 49 Problemu nierzeczywistości miasta, niepewności co do jego ontologicznego statusu, dotyka również Benjamin w Berlińskim dzie­ ciństwie, gdzie porównuje miejski pejzaż do zapomnianego snu. Kracauer S. Ulice w: „Literatura na świecie” 8-9/2001, s. 317 �Fot. 1 •m •Pr ft- * f± ^ «Ç ¿star.* *wr •w - .- * ■•• '-i. '!*■ ŁA Fot. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bac902f1da398dd92fa55a02a62a8d80.pdf 701d62fa948812c6892ffb4ae97e8e8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3660 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3437 Title A name given to the resource Graffiti na murach Warszawy 1989-1990 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Graffiti na murach Warszawy 1989-1990 Anna Beata Bohdziewicz 94 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15405cafc9bf3268cd3efc360322cb3a.pdf 386b157537e15804b924d72b498dad24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4691 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4355 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.192-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Po 25 latach — o przedmiocie badań Roman Reinfuss Przebrania w widowiskach czesne przeobrażenia Jan Dormán Moje uwagi i spostrzeżenia ludowych 195 i ich współ­ 203 na marginesie imprezy „Herody" 217 Magdalena Kroh Przemiany obrzędowości dorocznej we wsi Chyżówki 231 Andrzej Krasnowolski Antoni Toborowicz a sztuka ludowa 251 KRONIKA SUMMARY РЕЗЮМЕ Na 258 OF A R T I C L E S . , stronie 259 260 t y t u ł o w e j : Adam i Ewa, rzeźba w drewnie. Toborowicz. Fot. Andrzej Krasnowolski Wyk. Antoni �NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKAD EAAII N A U K •ROK XXV • 1 9 7 1 • NR 4 polska sztuka ludowa Г W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W WYDAWNICTWO G D A N S К POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �W i n . ^>9ЛМ ({•вши R E D A G U J E ZESPÓŁ: Aleksander Jadkowskd (red. nacz.), Jadwiga Jamuszfciewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n cziyńska-Iracfca, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Romtan Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Witold Kaliński. Redaktor tech­ niczny — Halina Żelechowska. Układ graficzny — J a ­ dwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa- ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 20 lufo 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dcbcccd1e5ec2fb25cd2b61314eb783.pdf 39aecdbb45cbd647039d2e43b37c49c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3657 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3434 Title A name given to the resource "Nieobojętna sztuka" i nieobojętny widz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.76-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bocheńska, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Nieobojętna sztuka" i nieobojętny widz Jadwiga B o c h e ń s k a nieobojętna przyroda" znajduje s i ę przede wszystkim w nas samych' nieobojętna przede wszystkim nie przyroda w o k ó ł nas lecz nasza własna natura, natura c z ł o w i e k a , który posiada nie obojętny, lecz namiętny, aktywny i twórczy stosunek do świata. Siergiej Eisenstein Nieobojętna przyroda A k t y w n o ś ć twórczą c z ł o w i e k a Siergiej Eisenstein wywodzi z d w ó c h najdawniejszych czynności: polowania i splatania (umieję­ tności wiązania w ę z ł ó w ) . Instynkt ł o w i e c k i rządzący światem zwierząt, u c z ł o w i e k a przejawia się nic tylko w swej pierwotnej postaci, ale r ó w n i e ż w kulturze duchowej, jako poszukiwanie nieznanego. W sztukach narracyjnych, na przykład w p o w i e ś c i czy w filmie, m o ż e w y s t ę p o w a ć jako prosta p o g o ń za atrakcyjnym lematem, wątkiem czy zdarzeniem. M o ż e leż funkcjonować w spo­ sób bardziej wysublimowany: jako specyficzna strategia narracyjna polegająca na „tropieniu", „ k l u c z e n i u " , „ z a w ę ź l a n i u " i podobnych komplikacjach, nakierowujących u w a g ę odbiorcy nie na sam efekt „ p o l o w a n i a " , ale na prowadzące ku niemu drogi. Dokonuje s i ę w ó w c z a s połączenie z drugą pradawną c z y n n o ś c i ą ludzką - splata­ niem, o b e j m u j ą c y m także splatanie w ą t k ó w opowiadania. Autor Nieobojętnej przyrody wychodzi z założenia, ż e sztuka nawiązująca do tych archetypicznych c z y n n o ś c i m o ż e silniej o d d z i a ł y w a ć na odbiorcę, g d y ż trafia do sfery przedracjonalnej, istotnej dla emocjonalnych reakcji c z ł o w i e k a . A właśnie siła oddziaływania dzieła sztuki jest przedmiotem jego zainteresowania. 1 L lego punktu widzenia rozpatruje zagadnienia kompozycyjne filmu, stosunek obrazu filmowego do rzeczywistości, zasady montażu, ekspresję d ź w i ę k u i koloru. Dla Eisensteina podstawowym chwytem kompozycyjnym jest kontrapunkt. „Atrakcyjność kompozycji zbudowanej na zasadzie kontrapunktu polega na tym, ż e jakby wskrzesza do życia le g ł ę b o k o w nas tkwiące instynkty ( ł o w i e n i a i splatania) i oddziałując na nie, w y w o ł u j e tak silny efekt."' Kontrapunkt m o ż e być realizowany w płaszczyźnie narracyjnej, kiedy wątek lub temat ( „ z m y s ł ł o w i e ­ cki") wyłania się ze „ s p l o t ó w " intrygi. M o ż e też być - i tak najczęściej w z w i ą z k u z filmem bywa - rozumiany jako zestawienie na zasadzie kontrapunktu wartości obrazowych i muzycznych. późniejszej tradycji. Jest to zasada rządząca konstrukcją Pancernika Podomkina. C h o c i a ż film sprawia wrażenie kronikarskiego odtworzenia wydarzeń, w r z e c z y w i s t o ś c i zbudowany jest według schematu p i ę c i o a k t o w e j tragedii greckiej. Z a r ó w n o w całym utwo­ rze, jak i w p o s z c z e g ó l n y c h „aktach" wprowadzona została cezura podziału na dwie c z ę ś c i w e d ł u g proporcji 2 : 3, znanej w geometrii jako złoty podział odcinka. R ó w n i e ż linia dramaturgiczna, linia narastania napięcia prowa­ dzona jest w e d ł u g zasad klasycznej tragedii. Eisenstein kieruje się przekonaniem, ż e - podobnie jak w y r a ż o n e w greckiej rzeźbie i architekturze proporcje o d n o s z ą s i ę do świata rzeczy - tak też wypracowane przez starożytną tragedię prawidłowości związane ze sposobem przedstawiania przebiegu zdarzeń w s p o s ó b szczególny trafiają do w r a ż l i w o ś c i odbiorcy. A to dlatego, ż e pozostaje on w stałej syntonii z c a ł y m obszarem „nieobojętnej przyrody", bo sam jest jego c z ę ś c i ą . Ulega strukturze dzieła, gdyż. podlega tym samym prawom, z których ono wyrasta. Nie potrzebuje znać tych praw czy z d a w a ć sobie sprawy ze struktury dzieła, ale reaguje na nie, p o n i e w a ż je w s p ó ł - o d c z u w a . - Dlatego w kulminacji swego filmu nic zawaha się twórca sięgnąć po niepopularny przecież w sztuce awangardowej, ale charakterys­ tyczny dla o d d z i a ł y w a n i a tragedii - patos. Omawiając teoretycznie zasady kompozycji patetycznej, Eisenstein nic zajmuje się zjawis­ kiem patosu „ s a m y m w sobie", uważając j c za w z g l ę d n e i uwarun­ kowane socjologicznie. Bardziej interesuje go problem o charak­ terze ś c i ś l e technicznym: jak „podać [widzowi) odpowiednia, «reeeptc», za p o m o c ą której wpadłby on w pożądany przez nas stan.'" Plan takiego o d d z i a ł y w a n i a powinien rysować się już w scenariuszu. Taki emocjonalny odbiór pejzażu m o ż l i w y jest dlatego, ż e odwołuje się do tych samych praw, które łączą widza jako ż y w ą , b i o l o g i c z n ą istotę ze ś w i a t e m natury. Zmiana typu wrażliwości znajduje wyraz w sposobie konstruowania obrazu świata. Przykład znajduje Eisenstein j u ż w malarstwie chińskim p o ł o w y V I I I wieku, kiedy d o k o n a ł o się przejście od zwoju do ograniczonego ramą prostokąta. W s t ę g a zwoju rejestrująca kolejne etapy podróży malarza w z d ł u ż rzeki Cialing-ciang miała charakter informacyjnonarracyjny. S a m o z a m y k a j ą c y s i ę prostokąt obrazu przeznaczonego do ogarnięcia jednym spojrzeniem służył do przekazania syntezy różnych nastrojów i nadania obrazowi emocjonalnej tonacji, którą właśnie miał oddziałać na odbiorcę. Siła o d d z i a ł y w a n i a na widza jest dla Eisensteina podstawowym kryterium wartości dzieła filmowego. Film o najwyższej sile o d d z i a ł y w a n i a to film „porywający w i d z ó w " w jednym porywie o g ó l n e g o uniesienia. Dlatego Eisenstein jest przeciwnikiem płasko rozumianej rozrywki jako sposobu „ z a c i e k a w i e n i a " widza. Film powinien d a w a ć audytorium jakiś „ładunek", a nie „marnować energię tkwiącą w widzu". P o t ę ż n y m środkiem kreowania filmu „ p o r y w a j ą c e g o " , „patety­ cznego" jest montaż. Eisenstein stwierdza, że isiotną treścią dzieła jest „zasada organizacji m y ś l e n i a " , która materializuje się w kon­ strukcji zbudowanej środkami montażu. Takie rozumienie montażu wprowadzał już do swej praktyki jako reżyser teatralny. Podstawy teorii w y ł o ż y ł w artykule o montażu atrakcji. Nie rozpatruj* montażu w kategoriach ontologicznych (jak Bergson czy Irzykow­ ski), w z w i ą z k u z m o ż l i w o ś c i ą naśladowania przez montaż ludzkich p r o c e s ó w m y ś l o w y c h . M o n t a ż nie jest także w jego ujęciu BazinoWskim „ o k n e m na ś w i a t " ani sposobem uporządkowania oglądu r z e c z y w i s t o ś c i , jak u Kracauera, ani wreszcie Lacanowskim J u * rem". Montaż interesuje Eisensteina jako narzędzie kształtowana reakcji odbiorcy. K o n s e k w e n c j ą założenia, że „podstawowy" materiałem teatru jest widz", musi b y ć wniosek, że „kształtowani* w p o ż ą d a n y m kierunku jego [widza] uwagi (nastroju) - to zadana k a ż d e g o utylitarnego teatru" . Konstrukcja dzieła sztuki winna s i ę jednak o d w o ł y w a ć nie tylko do praw natury, którym c z ł o w i e k podlega i które odbiera czasem w sposób fizjologiczny, ale r ó w n i e ż do tradycji kulturowej, w której zanurzeni są z a r ó w n o twórca, jak i odbiorca. O m a w i a j ą c b u d o w ę filmu Pancernik Potiomkim Eisenstein wskazuje na zasadę z ł o t e g o podziału, s t o s o w a n ą j u ż w starożytnej sztuce greckiej i przekazaną ki, która Eisenstein zdaje sobie sprawę z o d m i e n n o ś c i poetyki, tworzy, poetyki ukierunkowanej pragmatycznie, która wf imiejs* , owadö dzieła pojmowanego jako „ o d b i c i e " czy „wyraz" wpn pojęcie dzieła jako „zestroju o d d z i a ł y w a ń " . P o d s t a w o w ą jednost" przy konstruowaniu tego rodzaju dzieła stanowi „ a t r a k c j a " . a * * nie jednostka semantyczna, lecz jednostka miary w p ł y w u na wid** Interesujące, ż e m o ż l i w o ś ć takiego zestawienia Eisenstein do­ strzega j u ż w filmie niemym. Chodzi mu nie tylko o ilustracje m u z y c z n ą towarzyszącą „na ż y w o " projekcji, ale przede wszystkim o wartości „ m u z y c z n e " samego obrazu. „Jest to wewnętrzna plastyczna muzyka, która w okresie filmu niemego zawarta była w plastycznej kompozycji filmu. Zadanie to przypadało najczęściej pejzażowi. I tego rodzaju emocjonalny pejzaż, działający w filmie jako muzyczny kontrapunkt, jest w ł a ś n i e tym, co nazywam «nieobojętną przyroda»."" 76 1 4 r �I sjie ma ona charakteru w pełni określonego, bowiem jako od­ wołująca się do przeżyć emocjonalnych jest czymś względnym, pążeniem Eisensteina jest jednak maksymalne poddanie jej kontroli rwórcy-,.Atrakcje [...] to każdy agresywny moment widowiska, to każdy jego element, który poddaje widza uczuciowemu i psycho­ logicznemu oddziaływaniu, doświadczalnie sprawdzonemu i z mat y e z n ą dokładnością obliczonemu na określony wstrząs emoc­ ional ny.'" Bardziej zatem, niż z tradycyjnie rozumianym wrażeniem esyeznym, „atrakcje" łączyć by należało z badaniami typu em­ pirycznego, właściwymi naukom przyrodniczym czy psychologii eksperymentalnej. Teorię kina Eisensteina trzeba bowiem sytuować na pograniczu różnorodnych dziedzin aktywności ludzkiej i specy­ ficznych dla nich metod. Nie tylko cele, lecz także metody nauki ¡ sztuki mogą być, jego zdaniem, podobne. Pisał: „Nie chcemy nadal przeciwstawiać nauki sztuce. Pragniemy je i l o ś c i o w o porównywać jako jeden rodzaj społecznic oddziałujących czyn­ ników" . Zadaniu temu najpełniej jest w stanie sprostać Film - synteza osiągnięć nauki, rozwiązań technicznych oraz spadkobierca tradycji humanistycznej. Twórczość filmowa, jaką jest reżyseria, sprowadza się przecież do „organizacji świadomości widza" przez „zor­ ganizowanie tworzywa". A największe możliwości w tym zakresie ma film intelektualny, którego podstawę stanowi montaż intelek­ tualny. Zasadniczo Eisensteinowska koncepcja montażu intelektualnego wywodzi się z montażu atrakcji, jest jednak jego rozbudowaniem i wzbogaceniem. Montaż atrakcji nakierowany był przede wszyst­ kim na reakcję typu fizjologicznego. „Gdybym w tym czasie posiadał większą wiedzę o nauce Pawłowa - napisze Eisenstein po latach - wówczas swą 'teorię montażu atrakcji' nazwałbym teorią bodźców artystycznych." Montaż intelektualny nie apelował wyłącznie, jak można by z nazwy wnioskować, do sfery racjonalnej człowieka. Eisenstein rozwijał koncepcję montażu atrakcji w kierunku połączenia reakcji emocjonalnych i estetycznych z racjonalnymi. Dążył w ten sposób do syntezy „filmu emocjonalnego, dokumentalnego i absolutnego", do stworzenia filmu nowego typu. Realizacji tego zamierzenia służył pomysł budowania innej niż dotychczas frazy montażowej: w miejsce zasady dominanty (prze­ wagi elementu obrazowego, dźwiękowego czy kolorystycznego) pojawia się z a s a d a n a d t o n u. Eisenstein rozumiał przez nią zespolenie bodźców, które niezależnie od udziału poszczególnych składników doprowadzi do pożądanej siły oddziaływania. „Za podstawową cechę frazy montażowej -pisze - przyjęto sumaryczny ostateczny jej efekt wywołany w korze mózgowej, niezależnie od tego, jakimi drogami dotarły tam wszystkie bodźce."" Zarówno w Manifeście w sprawie filmu dźwiękowego, jak i w wielu innych tekstach Eisenstein uznawał za twórczą jedynie zasadę kontrapunk­ towego łączenia obu warstw. Znany jest przykład ze skrzypiącym Iwiem, o którym reżyser powiada, że mógł zacząć funkcjonować dziele s z t u k i filmowej od momentu, w którym skrzypienie oddzielone zostało od obrazu buta i związane z twarzą słuchającego człowieka. Podobnie z kolorem, który pełnić powinien funkcję *spresyjną, a nie protokolarno-rejestracyjną. W notatkach związayeh z realizacją Iwana Groźnego kolor traktowany jest jako czynnik dramaturgiczny: obserwować można linię narastania, iuzyzowania, kontrapunktowego wymieniania czerwieni, złota ^zemi aż po dominację w pewnych sekwencjach jednego z nich. ysiatecznie dwie sekwencje Spisku bojarów (druga część Iwana "sinego) utrzymane są w jednolitej tonacji: żółtej, gdy chodzi Przekazanie uczucia zazdrości, i czerwonej, gdy dominantę stanowi gniew. ierna tet 6 7 w n u PRZ Siergiej Eisenstein. Nieobojętna j "itte, s 298 ¡ przyroda. Warszawa 1975, s. 240 T s ( - Eisenstein, O budowie utworów, Eisenstein. Montaż. Tamże |w:) Wybór pism. Warszawa 1959. s. 246 | w : l Wybór nam. op. cit.. s. 246 Eisenstein. Perspektywy, [w:] Wybór pism, op. cii., s. 301 i ia ® i e n * , e i n . Juk zoslutem reżyserem filmowym, [w:] Wybór pism. op. cit., Forma dzieła to właśnie całokształt bodźców fizjologicznych i społecznych materializujących się w danym utworze. Później, w 1938 roku, zauważy Eisenstein, że również „temat sam przez się" może oddziaływać na odbiorcę, niezależnie od tego, w jakiej formie będzie podany. Za cel swej działalności teoretycznej uznaje jednak przede wszystkim rozwiązanie problemu, .jakimi środkami artys­ tycznymi spotęgować można już sam przez się wzruszający temat lub treść do najwyższego stopnia oddziaływania'"'. Słowo „treść" - użyte tutaj w znaczeniu potocznym - pojawia się w pismach Eisensteina raczej rzadko, co wynika właśnie z na­ stawienia na poszukiwanie metod formalnych, skutecznych w pro­ cesie oddziaływania. Jego rozumienie treści najlepiej może charak­ teryzuje stwierdzenie z artykułu Perspektywa: „Zasada organizacji myślenia stanowi faktycznie treść utworu'"". Nasuwa się skojarzenie ze znanymi sformułowaniami Marshalla McLuhana. U obu przedmiotem uwagi jest właśnie sposób or­ ganizacji myślenia odbiorcy, pozostającego pod wpływem okreś­ lonego typu komunikatu. McLuhan usiłuje jednak przede wszyst­ kim określić istotę badanego zjawiska i dotrzeć do obiektywnych praw rządzących tym procesem. Jego uwaga nakierowana jest na analizę różnic charakterystycznych dla kontaktu człowieka z po­ szczególnymi mediami. Natomiast Eisenstein koncentruje się raczej na odkryciu cech wspólnych filmu z przekazem słownym, pismem lub teatrem w celu porównania siły ich oddziaływania. Uważa film za środek o sile największej (co zresztą jest zgodne z rozumieniem McLuhana, który umieścił film w grupie mediów „gorących"). Jeśli jednak McLuhan sugeruje odbiorcom dążenie do swoistej równo­ wagi percepcyjnej przez obcowanie z różnymi mediami, to Eisen­ stein pozostaje entuzjastą filmu jako medium najsprawniejszego. Gdyby szukać dla tej postawy wsparcia w tradycji, należałoby sięgnąć przede wszystkim do Platona i wywodzącej się z niego właśnie tradycji retoryki. Najistotniejsza wydaje się tu zwłaszcza odmiana retoryki przekonującej, która zakłada, że mówca zna prawdę i że przy pomocy dostępnych sobie środków oraz znajomo­ ści natury ludzkiej usiłuje odbiorcę do tej prawdy przekonać. W polemice z dokumentalną metodą Dżigi Wiertowa, Eisenstein pisał: „«Kino-Oko» to nie tylko symbol o k r e ś l o n e g o widze­ nia, lecz także symbol określonego rozważania. Tymczasem nam potrzebne jest nic rozważanie lecz działanie. Potrzebne nam jest nie «Kino-Oko», lecz «Kino-Pięść»"". W swojej analizie typów metafory charakterystycznej dla twór­ czości Eisensteina, Wiesław Godzić pisze o założonej w jego poetyce biernej postawie widza. Upatruje w tym istotną sprzeczność między poglądami teoretycznymi Eisensteina a jego praktyka reżyserską. Można się jednak zastanawiać, czy taka sprzeczność naprawdę zachodzi. W teorii Eisensteina mówi się wprawdzie o aktywności widza, żąda się od niego rozumowania, zestawiania obrazów i kojarzenia pojęć, cały jednak materiał filmowy zor­ ganizowany jest w taki sposób, że widz powtarza drogę twórczą przebytą wcześniej przez reżysera. A więc jego aktywność mieści się w ściśle określonych ramach. Godzić na przykładzie precyzyjnie przeprowadzonych analiz metafor Października wykazuje ograni­ czenie w tym filmie sfery „wolności widza". Można by, prowadząc analogiczne rozumowanie, zastanowić się również nad zagad­ nieniem wolności twórcy. Wydaje się. że i tu „odkrywanie", penetrowanie rzeczywistości nie jest celem sztuki. A w każdym razie nie dałoby się chyba obronić tezy o specyficznej prawdzie artystycznej odkrywanej przez dzieło. Poetyka filmu i jego język mają bowiem charakter służebny, szczególnie wobec ideologii. Ukierunkowana pragmatycznie poetyka Eisensteina przezwycię­ ża opozycję między nauką i sztuką, intelektem i uczuciem, rozrywką i sztuką. Czy jednak ceną, jaką się za to płaci, nie jest autonomia sztuki właśnie? 12 PFS Y " S. Eisenstein, Film czwartego wymiaru, |w:) Wybór pism. op. cit. s. 323 ' S. Eisenstein, Montaż I9.1H, [w:] Wybór pism, op. cit., s. 436 Perspektywy, op. cii., s. 298 " S. Eisenstein, Przyczynek do materialistycznego ujęcia formy [w] Wybór pism, op. cit., s. 463 " Wiesław Godzić. „Pies andaluzyjski" i „Październik": dwa typy metafory. (w:] Studia z poetyki historycznej filmu, Katowice 1983 77 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54417efee0e0e44fd164fc77b49ad59a.pdf 5e9b7c36d1c70140a3535216602642c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3433 Title A name given to the resource O teatrze alternatywnym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.74-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudzik, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O teatrze alternatywnym Wojciech Dudzik Mogą być trzy powody, dla których ludzie uprawiają dziś teatr. Po pierwsze - dla przyjemności, dla zabawy, dla wypeł­ nienia wolnego czasu, własnymi siłami, skromnymi środkami, poruszając się na ogół w kręgu znanej literatury dramatycznej - to teatr amatorski. Po drugie - z zawodu, dla zarobku, dla publiczności, w ramach specjalnych instytucji, na lepiej lub gorzej wyposażonych scenach, w szerokim repertuarze, za pomocą tradycyjnych lub awangardowych metod aktorskich i reżyserkich - to teatr profesjonalny. Po trzecie wreszcie - z potrzeby samorealizacji, z chęci kontaktowania się w sztuce z innymi ludźmi (a tylko sztuka teatru umożliwia kontakt bezpośredni), z poczucia jakiejkolwiek misji - ideologicznej, społecznej, religijnej etc. - z buntu przeciwko panującym stosunkom i konwencjom, z opozycji wobec niewystarczają­ cych zazwyczaj środków wyrazu - to teatr alternatywny. Taki podział jest, oczywiście, uproszczeniem. W obrębie każdego nurtu panuje wielka rozmaitość, ale różnice są na ogół czytelne i widz nie powinien mieć wątpliwości, czy ogląda produkcję koła gospodyń wiejskich, grupy kleryków, państwo­ wego teatru dramatycznego czy eksperymentalnego teatrzyku plastyków albo anarchistów. Wiadomo też zwykle, czego spodziewać się po wyborze konkretnego afisza. Z innymi oczekiwaniami przychodzi się na Zemstę we Fredreum w Prze­ myślu, z innymi - w Teatrze Powszechnym w Warszawie. Nikt nie będzie się też dziwić, że tejże Zemsty nie zagra Teatr Ósmego Dnia, a wspomniany Teatr Powszechny nie zrealizuje scenariusza na przykład Ziemi niczyjej. Dwa pierwsze nurty istniały od dawna, a teatr amatorski posiłkuje się najczęściej metodami i środkami wypracowanymi przez profesjonalistów. Trzeci zrodził się w Polsce mniej więcej czterdzieści lat temu. Zrodził się z negacji - teatru i świata. Sam termin „teatr alternatywny "jest zresztą dużo późniejszy, zaczęto go używać na przełomie lat siedemdziesiątych i osiem­ dziesiątych, a jego pojemność stale wzrasta - z braku lepszego i bardziej precyzyjnego określenia zjawisk tak różnorodnych, jak teatr studencki, młody, otwarty, pozainstytucjonalny, nieofi­ cjalny, niezależny, wolny, nowy, poszukujący, pokoleniowy, walczący, kreacyjny, teatr kontestacji, kontrkultury, współucze­ stnictwa, młodej inteligencji, offu, parateatr i tak dalej, i tym podobnie; przymiotniki i przydawki można by jeszcze dalej mnożyć. Wszystkie te nazwy pojawiały się w krytyce okresowo i często zanikały razem z egzemplifikującą je działalnością. Termin „teatr alternatywny" wydaje się więc najbardziej jednoznaczny (mimo swego szerokiego zakresu) i czytelny - j e ś l i chce się objąć refleksją całość r u c h u ' . Alternatywa ideowa, organizacyjna i warsztatowa - wobec teatru profes­ jonalnego, codziennego - łączy bowiem zjawiska tak pozornie od siebie odległe, jak na przykład STS, Bim-Bom, Teatr na Tarczyńskiej z lat pięćdziesiątych, późniejsze: Teatr STU, Teatr Ósmego Dnia, Teatr 77, Akademia Ruchu, Provisorium, Gardzienicc, Węgąjty, czy wreszcie najmłodsze w tym zestawieniu Teatr Snów albo Biuro Podróży - by wymienić tylko najbardziej znane i wartościowe, bo ruch teatru alternatywnego jest także niejednolity pod względem wartości artystycznych swoich dokonań. Większość czołowych zespołów otoczona była (lub jest) satelitami-naśladowcami, a często epigonami. Na początku był zespól. Skupiony najczęściej wokół lidera, bo w teatrze twórczość kolektywna jest możliwa tylko do pewnego stopnia. Miał więc STS swojego Jerzego Markuszewskiego, STU Krzysztofa Jasińskiego, „ S i ó d e m k i " Zdzisława 74 Hcjduka, Ósmy Dzień Lecha Raczaka, Jedynka Krzysztofa Babickiego i tak dalej. Zespół połączony nie tylko, a nawet nic przede wszystkim, czasem prób i przedstawień, ale również wspólnym myśleniem i odczuwaniem, wspólnym sposobem życia, wspólnymi przekonaniami, wspólną ideologią. Życie prywatne zwykle musiało ustępować życiu teatralnemu. Tu się nie chodziło do pracy, tu się często przychodziło po pracy - o najróżniejszym charakterze - i zostawało do świtu. Ważne było bycie ze sobą, wzajemność, rozmowa, trening. Teatry studenckie ogłaszające publicznie nabór nowych członków najczęściej szybko kończyły swój żywot. Chęć zrobienia przedstawienia tutaj nie wystarcza. Ludzi musi łączyć coś więcej. Dlatego wszystkie teatry alternatywne są teatrami na różny sposób ideologicznymi. Najpełniej wyraża się to w nurcie teatru politycznego, kontestującego, kontrkulturowego, ale ideologia nie zawsze bywa polityką sensu stricto. Minione lata skompromitowały w języku polskim słowo „zaan­ g a ż o w a n y " - występowało ono najczęściej w długich referatach wygłaszanych na nudnych akademiach. Szkoda, bo właśnie to słowo najlepiej oddałoby istotę zjawiska. Ideologiczność teatru alternatywnego przejawia się w zaangażowaniu. Teatry alter­ natywne są zawsze zaangażowane: w walkę o wolność, w propa­ gowanie określonych wartości, w ochronę przyrody, w tworze­ nie nowego środowiska naturalnego teatru, w krytyczny dialog ze światem. Sam teatr pojawia się więc później - jako środek ekspresji. Bo la Teatr - ale jeszcze nie przedstawienie. Najpierw praca. Bota sniem praca, będąca wspólnym poszukiwaniem, samopoiwierdzenii awała albo odkrywaniem nowych możliwości i perspektyw, stawi się często najważniejsza, a spektakl był j u ż tylko świadecf:twem wspólnie przebytej drogi. Rzadko grało się tu dla publiczności, często dla siebie, dla przyjaciół, współwyznawców, współ­ pracowników. Albo przed publicznością, a nie dla. Teatr alternatywny bywa zazwyczaj teatrem środowiskowym, naj­ częściej młodym, studenckim, dlatego łatwo mu porozumieć sie z widownią. Wychodzenie poza własne środowisko odbywało się stop­ niowo, w różny sposób i z różnymi konsekwencjami. Studencki Teatr Satyryków zakończył działalność jako filia popularnego warszawskiego Teatru Rozmaitości i z dawnego STSu pozostała we wczesnych latach siedemdziesiątych właściwie tylko nazwa i legenda. Podobnie jest dzisiaj z krakowskim Teatrem STU; obecna publiczność jego impresaryjnych i telewizyjnych imprez najczęściej nic nie wie o legendarnych spektaklach politycz­ nych STU z lat siedemdziesiątych. Studencki Teatr Ósmego Dnia został z kolei w 1975 roku, jak to się wówczas nazywało, sprofesjonalizowany (podobnie zresztą jak Akademia Ruchu. STU i Teatr 77), ale związane z tym instytucjonalne podporząd­ kowanie Estradzie Poznańskiej w niczym nie zmieniło jefj oblicza. Poszerzenie kręgu widzów w dużo większym stcfW' nastąpiło w okresie stanu wojennego, kiedy teatr występo* - z braku innych możliwości - głównie w kościołach, a później w połowie lat osiemdziesiątych, w czasie wielkiego objazd" polskiej prowincji. Teatr alternatywny nie gra sztuk dramatycznych, na afiszu W* znajdziemy znanych nazwisk i tytułów; na ogół nie ma w ogj> nazwiska autora, pozostaje sam tytuł; Myślenie ma kolos®" przyszłość. Radość poważna. Sennik polski. Kraj na 3"*' Retrospektywa. Przecena dla wszystkich, Odzyskać przepisz lata... Wystawiane teksty nie są publikowane, powstają cz? 0 81 51 �zbiorowym wysiłkiem i są firmowane przez teatr, a nie przez osobę- Mają kształt scenariusza, który pełnię wyrazu uzyskać możc jedynie na scenie, łącznie z działaniami aktorskimi. Bez tego jest tylko strzępem przedstawienia. Scenariusz bywa często kompozycją cytatów, pojedynczych zdań, nie łączących się najczęściej w fabularną całość. Ta całość zestawiana jest dopiero w toku prób, może się później zmieniać ze spektaklu na spektakl. Przedstawienia teatru alternatywnego d o w o d z ą - w ra­ dykalny sposób - pełnej autonomii teatru, jego niezależności od literatury. Gest jest często ważniejszy od słowa, a słowo nierzadko zamienia się w krzyk. Co wiąże się j u ż ze specyfiką aktorstwa teatru poszukującego. Używam teraz tej nazwy, bo właśnie poszukiwania w zakresie sztuki aktorskiej - którym patronował najczęściej Jerzy Groto­ wski - są symptomatyczne dla większości teatrów alternatyw­ nych. Autor najlepszej analizy tego typu aktorstwa, Tadeusz Nyczek, nazwał je rytualno-kreacyjnym , w przeciwstawieniu do mimetycznego aktorstwa zawodowego. Aktor alternatywny chciałby w teatrze być sobą, ale ponieważ niegranie roli w teatrze jest niemożliwe (z czego czasem nic zdaje sobie sprawy) - gra samego siebie. A teatr służy mu za narzędzie autockspresji. Nic chodzi tu bowiem o udawanie czegokolwiek, otworzenie iluzji życia, ale o samo życie. Konsekwencją jest zaangażowanie (jednak znowu użyję tego słowa) w to, co się prezentuje, ale nie przeżywanie. Granie „ b e b e c h a m i " , ale nie „uczuciem". Stąd intensywność i wyrazistość środków wypo­ wiedzi, wysiłek fizyczny, krzyk. W procesie prób zaś - częsta improwizacja, będąca poszukiwaniem sedna konkretnej kreacji. Reżyser i aktorzy często nie wiedzą, do jakich rezultatów doprowadzi ich wspólna praca. Wspólna - bo to nie reżyser odpowiada za efekt premiery, ale wszyscy za wszystko. Aktorzy nie są zwolnieni z myślenia, nie są też zwolnieni z roboty poza sceną: od przygotowania dekoracji aż. po sprzątnięcie sali po wyjściu ostatniego widza. Aktorzy identyfikują się przede wszystkim z całą grupą, pracują na konto teatru, a nie na własne nazwisko. Nie ma gwiazd, bo nic wszystko jest na sprzedaż. Zdarza się czasami, że dla niektórych twórców teatr alter­ 2 natywny jest drogą dojścia do teatru profesjonalnego, innym sposobem nauki zawodu, częściej reżyserskiego niż aktors­ kiego. Inni (a jest ich większość) teatrem zawodowym na ogół gardzą - za jego udawanie, podlizwywanie się publiczności, tradycjonalizm, wygodnictwo. Do osobliwości należy zaliczyć wypowiedź pewnego byłego reżysera teatru studenckiego, obecnego dyrektora prowincjonalnego teatru państwowego, że dopiero teraz może w poczuciu komfortu robić to, co chce - dzięki państwowej dotacji i związanej z nią stabilizacji. Dla niego widocznie zawsze ważniejsze było: mieć, a nie: być - by odwołać się do klasycznego dylematu, nie tylko teatralnego. Na ogół jednak teatr profesjonalny i alternatywny omijają się bezkolizyjnie, dyskretnie obserwując własne dokonania. W rozwoju polskich scen alternatywnych widać dwa momen­ ty kulminacyjne: w drugiej połowie lat pięćdziesiątych, kiedy po raz pierwszy pojawiła się grupa teatrów, głównie studenc­ kich, tworzących opozycję wobec teatrów państwowych z jed­ nej, a tak zwanych świetlicowych (czyli amatorskich) z drugiej strony, oraz w latach siedemdziesiątych, gdy doszły do Polski konlrkullurowe hasła z Zachodu zderzone z zaostrzeniem sytuacji politycznej w kraju. W pierwszym okresie Bim-Bom, Cytryna, Kalambur, Pstrąg, STS odkryły, że można mówić ze sceny innym głosem, o czym innym i w inny sposób, w drugim STU, „ S i ó d e m k i " , Ósmy Dzień, Pleonazmus, Provisorium udowodniły, że można mówić pełnym głosem, a swoje wypo­ wiedzi osadzać mocno w kontekście pozatealralnym - od przełamywania rozmaitych tabu po kontestację polityczną. Stan wojenny zapoczątkował dezintegrację ruchu teatrów alternatywnych. Niektórzy twórcy przeszli do bezpośredniej działalności politycznej, wiele zespołów zamilkło, a powstałe później nowe grupy patrzą na świat już trochę inaczej. Bo też. nie o świat j u ż im najczęściej chodzi, ale o siebie. „Robić swoje" - to niewyszukane motto z piosenki Wojciecha Młynarskiego przyświeca działalności wielu teatrów, do których dziś bardziej niż kiedy indziej przystaje amerykański termin „ o f f . Pracować inaczej, ale nie buntować się przeciw światu. Znaleźć sobie miejsce obok. Na marginesie. PRZYPISY 1 Właśnie: ruchu. Tak określali się i sami twórcy (na przykład w Projekcie Statutu Unii Teatru Alternatywnego z dnia 7 lipca 1981: •Teatr alternatywny jest ruchem artystycznym i intelektualnym..."), i komentatorzy ich działalności (por. Aldona Jawłowska Więcej ni:. teatr. Warszawa 1988; tamże szczegółowe uzasadnienie, które tu pomijam). Tadeusz Nyczek Paradoks o (młodym) aktorze (w.) Pełnym głosem. Teatr studencki w Polsce 1970-1975, Kraków 1980. 3 ina Beata Bohdziewicz 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/131b79fb8a823e69426e680b7a4ac20f.pdf eb3e01f54a9d15d7a219830bfcf5de03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3198 Title A name given to the resource Łańcuch szczęścia w pół wieku później / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki Ł A Ń C U C H SZCZĘŚCIA W PÓŁ WIEKU „ T e n list-lańcuch pochodzi z Wenezueli. Został napisany PÓŹNIEJ Błażej Pawłowicz wspomina o liście, który „spadł z nieba n a przez Misjonarza. O d tego czasu list m a obejść cały świat. Proszę Górze O l i w n e j " w swojej m o n o g r a f i i Zalasowej (Tarnowskie) . napisać 20 k o p i i listu-łańcucha i wysłać do k r e w n y c h , znajo­ Podobne t e k s t y poświadczone są w „Gazecie Radomskiej" . m y c h , przyjaciół. Po p a r u d n i a c h czeka Pana (Panią) szczęście." D o d a j m y , żo w a r c h i w u m krakowskiego M u z e u m Etnograficzne­ K t o z nas w r o k u 1978 i 1979 nie otrzymał l i s t u , zaczyna­ 3 4 go znajduje się nieduży zbiór t a k i c h listów zgromadzony przez jącego się o d słów wyżej p r z y t o c z o n y c h l u b p o d o b n y c h ? H u Seweryna spośród nas odpowiednie pisał" ( I w k o w a ) , „ L i s t r z y m s k i o d Pana Jezusa" (Raba Niżna), kopie sporządziło i rozesłało: jedni d l a zabawy, i n n i w b r e w logice, a joszcze i n n i z pełnym przeko­ „ L i s t znaleziony w R z y m i e i Sen N . M . P . " i i n n e . 5 n a n i e m , p e w n i skuteczności sposobu n a szczęście ? N i e pierwszy już r a z „łańcuch szczęścia" okrąża świat. Udzielę. Są t a m : „list c u d o w n y , którego sam Bóg Teksty t e , j a k pisze Bystroń: ,,(...) krążyły potajemnio od c h a t y do c h a t y . Ulegały oczywiście przez t a k długą wędrówkę W zbiorze tekstów J a n a Stanisława B y s t r o n i a , w y d a n y m w 1938 r o k u , zatytułowanym właśnie Łańcuch szczęścia 1 znaj­ d u j e m y t a k i e o t o wspomnienie: ,,W locie 1935 r o k u w czasie r o z m a i t y m z m i a n o m , ale oczywiście bez t r u d u możemy stwier­ dzić, że m a m y t u do czynienia z t y m s a m y m zjawiskiem p o ­ wracającym przez w i e k i " . 6 p o b y t u w Z a k o p a n e m otrzymałem następujące p i s m o : t o n i e żadne bzdurne przesądy lecz możność zdobycia znacznej O prawdziwości listów i niezwykłej m o c y , jaką miały one sumy posiadać, świadczy najlepiej ich treść. O t o d w a przykłady l u ­ pieniędzy. W y s t a r c z y zastosować się do poniżej p o d a n y c h prze­ d o w y c h m u t a c j i listów ze zbiorów Seweryna U d z i e l i : „ J a Jezus pisów: W ciągu trzech d n i przepisz w pięciu k o p i a c h niniejszy Chrystus, s y n Boga żywego i m a t k i mojej mocą Bóstwa mego list opuszczając nazwisko pierwszej osoby w spisie osób, a w za­ pisałem t e n list własną ręką moją abyście j e m u w i e r z y l i , b o m m i a n dopisując swoje i roześlij t e kopie pięciu osobom spośród w a m posłał jeden list a wyście go znieważyli... Wkrótce kapłani swoich przyjaciół. Następnie t e j pierwszej osobie, której nazwis­ wasi jeżeli go zobaczyli t o go p o t a r g a l i , r o z r y w a l i i mówili, że k o opuściłeś prześlij jedną złotówkę". t o nie ode m n i e zesłany. Teraz k t o b y l i s t e m m o i m pogardził D a l e j następują: szczegółowe wyliczenie możliwości o t r z y ­ m a n i a znacznej k w o t y pieniędzy, oraz perswazje nie jest sługa Kościoła mojego. (...)" do adresata ,,(...) L i s t z nieba o d samego P. Jezusa Chrystusa spuszczo­ b y w imię własnego interesu wykonał wszystkio polecenia za­ n y n a t e n świat 1856 r o k u , L e o n o w i papieżowi r z y m s k i e m u , w a r t e w liście. L i s t t e n , w całości w tekście p r z y t o c z o n y , Bystroń złotemi l i t e r a m i było napisane a żaden człowiok nie mógł widzieć opatrzył następującym k o m e n t a r z e m : „ N i e była t o t y l k o za­ n a czem t e n list w p o w i e t r z u w i s i , a k t o go chciał czytać t o m u kopiańska zabawa: w jesieni w całej c h y b a Polsco kursowały się sam otworzył a m a zaś taką moc, k t o go słucha l u b c?;yta te l i s t y , i zawodów. z pilnością t e n człowiek dostępuje 100 d n i o d p u s t u . . . Białogłowa Zabawa stała się powszechna; ludziska ulegali psychozie pięk­ zaś ciężarna, któraby porodzić nie mogła niechaj t e n list do ręki nego obliczenia i złudom zdobycia bez t r u d u k i l k u n a s t u tysięcy weźmie i zmówi 3 ojcze nasz, 3 zdrowaś i jedno wierzę, wewnątrz przysparzając korespondentom nadziei złotych. Łańcuch szczęścia fascynował liczne rzesze, w listo­ dozna łaski i bez bólu p o r o d z i dziecię. W d o m , w którym list padzie 1935 r o k u w samej Warszawie będzie a n i p i o r u n , czary, złodziej a n i rozbójnik zaszkodzić nie brało udział w zabawie około 80 tysięcy osób, w całym państwie ilość uczestników może. (...) K t o b y się o t y m liście dowiedział i k t o b y go miał szacowano n a m i l i o n . (...) Z j a w i s k i e m t y m zainteresowała się a d r u g i e m u nio pożyczył t a k i człowiek błogosławieństwa mieć prasa, nie będzie ode m n i e " . jedne d z i e n n i k i oburzały się n a t e n proceder, inne 7 raczej występowały w obronie n i e w i n n e j , i c h zdaniem, zabawy, inne p o p r o s t u śmiały się z naiwności l u d z k i e j " . Według Bystronia, listy o podobnej treści i s t r u k t u r z e były w X V I I I w i e k u wydawane d r u k i e m . Cytowane w Łańcuchu 2 szcze­ dwa t a k i e t e k s t y — „interdykt o d czartów" i „modlitwa do gół, posiadający świetny warsztat h i s t o r y c z n y , potrafił każdą Pana J e z u s a " są bardzo bliskie X I X - w i e c z n y m t e k s t o m zebra­ J a n Stanisław Bystroń, badacz czuły n a obyczajowy ciekawostkę osadzić w h i s t o r y c z n y m kontekście nadając błahym n y m przez Udzielę i t y m , które obszernie p r z y t a c z a Bystroń . n a pozór z j a w i s k o m głębszy k u l t u r o w y w y m i a r . P r z y p o m n i j m y Za najstarsze polskie wersje listów z nieba a u t o r Łańcucha szczęś­ więc pokrótce t o k rozumowania i tezę B y s t r o n i a , wyjaśniającą cia fenomen wciąż odradzającego się „łańcucha szczęścia". przez Michała z K r o b i n a , r e k t o r a szkoły w K o w a l u . L i s t t e n , Zasada rozpowszechniania t a n i e , czy wezwanie obowiązywała w g B y s t r o n i a w l i c z n y c h d r u k a c h i rękopisach dewocyjnych spo­ t y k a n y c h w dawnej E u r o p i e . D r u k i t e , m i m o że nie posiadały aprobaty kościelnej, rozpowszechniały k r a j a c h . Najpowszechniejszą z n i e b a " . Posiadanie się łatwo po l i c z n y c h i c h formą były t a k zwane „listy takiego l i s t u l u b jego przepisanie uważa „list ręką Boga p i s a n y " z 1521 r o k u , przepisany 9 przez kopiowanie, głośne czy­ do rozpowszechniania 8 było rękojmią o t r z y m a n i a o d p u s t u , szczęśliwego doczesnego i wiecz­ długi i stylistycznie zawiły, jest, j a k pisze Bystroń, w y n i k i e m już w i e l u przepisywań i zapewne odbiega znacznie o d oryginału. Prawdopodobnie także i d r u g i , X V I wieczny t e k s t c y t o w a n y przez B y s t r o n i a t o jeden z w i o l u , jakie w t y m czasie krążyły po Polsce, D o w o d e m i c h popularności jest f a k t , iż stały się one p r z e d m i o t e m s a t y r y w l i c z n y c h d r u k a c h p r o t e s t a n c k i c h ; jest o n i c h też m o w a w znanej satyrze „Albertus z W o j n y " . Listy z nieba należą do zjawisk europejskich i według nego życia. „Himmclsbriefy", podczas I w o j n y światowej po­ B y s t r o n i a dotarły do P o l s k i przez N i e m c y . B y ł y one niezwykle pularne popularne w czasie r e f o r m a c j i a do Niemiec wśród żołnierzy, były specyficznym apotropeionem. W końcu X I X w i e k u w l i c z n y c h opisach etnograficznych n a ­ zostały przynie­ sione przez sekty biczowników. N a ziemie zachodniej i central­ trafić można n a informacje o listach z n i e b a : Bystroń odnalazł nej E u r o p y l i s t y t e trafiły z R z y m u . W V I I I w i e k u list t a k i jo w w i e l u t o m a c h „ W i s ł y " i „ L u d u " . Cytowane t a m l i s t y p o ­ przesłał do R z y m u św. B o n i f a c y , który podczas swojej chodzą z Chełmskiego, Wileńszczyzny i Mazowsza. J a n Świątek misyjnej wśród Franków zetknął się z l i s t e m z nieba, znalezio­ podaje n y m w Jerozolimie przez archanioła Michała. L i s t ów został tekst takiego listu w swoim „Ludzie n a d r a b s k i m " . pracy 3 �domości czy poleceń z z a ś w i a t ó w " . Za doskonałe przykłady 11 objawień treści pisanej uznaje Bystroń Księgę Mormona i Koran oraz podobne idee spotykane w dziejach chrześcijańskich i ży­ d o w s k i c h . O t o właśnie ideowe podłoże listów z nieba, pojawiają­ c y c h się w h i s t o r i i w okresach przełomu, wojen l u b i n n y o h niepokojów społecznych . 13 / - С- l у ^ G d y więc ktoś z nas — posłużmy się p o raz o s t a t n i c y t a t o m <г -у- ff'S z pracy Bystronia — „dostanie jeszcze k i e d y wezwanie do wzięcia udziału w „łańcuchu szczęścia", nieeli uświadomi sobie, że m y n i e w o l n i c y wielowiekowej fi / с -КЛ £- Л?' У» *' niepozornym f nowego, 4Ц t przeszłości, także i w t y m w y p a d k u , jesteśmy dziwnie splątanego, tylko ogniwom łańcucha wielomilio­ sprzęgającego w i e k i cały świat chrześcijański... Osobliwa przez t o i zawiła droga od posiadania wiekuistej absolutnej p r a w d y , objawionej w pos­ "o łannictwie niebios, aż do zdobywania doczesnego szczęścia wyrażającego się w sumie kilkudziesięciu złotych wyłudzonych UJ • О . У л-j -> > p r z y pomocy „łańcucha szczęścia" . 14 Ostateczna teza B y s t r o n i a , błyskotliwa i ponętna, w y m a g a /V- * " pewnego komentarza. Bogatsi o półwieczno doświadczenie zwróćmy uwagę na t o , co okazało się naukową intuicją w y t r z y ­ mującą próbę czasu, oraz n a t o , czego już dzisiaj utrzymać się n i e d a . Г / ' i / AJ ' , <//i>* г /V. / * i / , ,/ / N i e można więc przyjąć przypuszczeń B y s t r o n i a wiążących /А krążące l i s t y łańcucha ze z n a n y m i w religiach f o r m a m i objawień. •^л.£jf'<*W ł&tf-~4 /s'' O b j a w i o n y c h a r a k t e r pierwszych zasad w systemie r e l i g i j n y m przekonuje o i c h a b s o l u t n y m i trwałym charakterze. Współcześ­ nie p r z y j m u j e się w n a u k a c h o r e l i g i i , że f o r m y poznania r e l i ­ gijnego poprzez pośredniki objawiające obecność sklasyfikować można następująco: — sytuacje historyczne (układ zdarzeń h i s t o r y c z n y c h ) , — osobowe (święte, powołane do mediacji, prorokujące), — porządek i układ p r z y r o d y . T y p poznania właściwy religii decyduje także o charakterze języka objawień. Jest t o język symboliczny, metaforyczny '. 1 T a k i c h f o r m i treści w listach z nieba nie znajdujemy, p r z y j ­ mując wszelkie możliwe przekształcenia j a k i e mogły w ciągu wieków powstać. L i s t y , które c y t u j e Bystroń, mają charakter „agitacyjno-magiezny". Nawołująo do dotrzymywania zasad w i a r y , są formą społecznej d y d a k t y k i . Z t y c h względów genezę И. I . L i s t z nieba, 1826 r. listów należy wiązać, naszym zdaniem, ze średniowiecznymi m i r a c u l a m i . Treść i układ listów łańcucha najbliższe są opisom zdarzeń c u d o w n y c h . Tezę tę łatwo przyjdzie uzasadnić po ana­ lizie treści współczesnych listów „łańcucha szczęścia". Z drugiej j e d n a k s t r o n y , w spojrzeniu B y s t r o n i a zawiera potępiony przez s y n o d b i s k u p i w r o k u 745, ale m i m o t o — się inspirująca i n t u i c j a , którą należy rozwinąć. Jeżełi szczególnie w średniowiecznej F r a n c j i — l i s t y t a k i e były bardzo waną ostatnio myśl B y s t r o n i a przetransponujemy zacyto­ n a język popularno. „Znajdowano j e " najczęściej w znanych ośrodkach współczesnej e t n o l o g i i , t o o t r z y m a m y ciąg następujących zdań: pątniezych . D o d a j m y , że znane były nie t y l k o l i s t y z nieba. łańcuch szczęścia jest j e d n y m z l i c z n y c h odprysków dawnego Około połowy X I I w i e k u krążył po E u r o p i e w l i c z n y c h odpisach światopoglądu ludowego, także i n n y list. Był t o „list prezbitera J a n a do królów euro­ lorze. 10 p e j s k i c h " , zwłaszcza do F r y d e r y k a I wyrażająoego się najpełniej w folk­ Zasada, k o n s t r u k c j a i treść d a w n y c h i współczesnych listów Barbarosy a także do bizantyjskiego cesarza Manuela. L i s t przyrzekał pomoc w walce łańcucha ilustrują z muzułmanami zagrażającymi wschodnim p r o w i n c j o m chrześ­ m a c j i znajdujących się w społecznym obiegu. Łańcuch szczęścia cijańskim (zwłaszcza Jerozolimie). N i e z i d e n t y f i k o w a n y prezbiter to J a n był władcą tajemniczego bogatego wschodniego państwa. pochodzących z przeszłości do wyrażania n o w y c h treści i znaczeń, kolejny doskonale przykład mochanizmy stosowania (często f o l k l o r y z a c j i infor­ nieświadomie) form Jeszcze w dwieście l a t później, j a k pisze J u l i a n Krzyżanowski co j a k wiadomo pozwala etnologom mówić o trwałości i zmien­ Marco Polo n a próżno poszukiwał egzotycznego k r a j u . ności k u l t u r y . Smucić więc muszą (czy bawić) dziennikarskie 1 1 Były więc l i s t y formą dość powszechną w całym świecio t e k s t y poświęcone łańcuchowi, pisane — z zawodową już chy­ chrześcijańskim, a Bystroń znajduje wiadomości o najstarszych ba — ignorancją nie sięgającą sedna sprawy. Grzmią różni a u t o ­ listach z nieba z r o k u 684 n a I b i z i o , twierdząc zresztą, że nie­ r z y w swoich felietonach przeciw zabobonom i b z d u r o m , w y ­ pewne ślady prowadzą nas jeszcze dalej — do E g i p t u , gdzie taczając znaleziono wiarą n a i w n y c h fragment koptyjski przypisywany św. Piotrowi armaty najcięższych racjonalistów, społecznych że argumentów, rzeczowymi łatwo można zmienić zbiorową wyobraźnię do j a k i e j z Aleksandrii. N i e byłby J . St. Bystroń badaczem obyczaju, g d y b y analizy przecież f o l k l o r . Pisał n a przykład ufni argumentami B r u n o Miecugow: należy „Pan historycznej n i e wsparł s t w i e r d z e n i a m i o charakterze, j a k byśmy Carlos B r e n t stracił posadę. Cóż z tego dła mnie w y n i k a ? Abso­ t o dzisiaj powiedzieli, a n t r o p o l o g i c z n y m . Z tego p u n k t u w i ­ l u t n i e n i c . Być może w jego k r a j u t o nieszczęście, d l a mnie dzenia uważa więc l i s t y za rodzaj objawienia — zjawisko, j a k jednak posada nie jest n i c z y m i s t o t n y m . M a m n a t o m i a s t pracę pisze, „powszechne w dziejach wyżej zorganizowanych i będę ją miał a l b o w i e m gwarantuje m i to k o n s t y t u c j a i żadne Objawienie i religij. jest właśnie udzielaniem w i e r n y m na ziemi wia­ łańcuchy przeszkodzić t e m u nie m o g ą " . 16 �Podobnie, z pasją zapewnie ogromną, wystukał n a maszynie swój t e k s t Janusz Roszko. Co celniejsze f r a g m e n t y brzmią następująco: „ T o t e n facet o ostatecznie nieustalonej p i s o w n i i b r z m i e n i u nazwiska spowodował, że listonosze biegają z w y ­ wieszonym językiem, roznosząc kretyńskie l i s t y — łańcuchy a biedne sterroryzowano p a n i e n k i i m a t r o n у w czasio godzin służbowych stukają n a maszynach przez kalkę (...). T o straszne, ale t e n list nie m a zupelnio treści. M a koleje losu, ale wszystko wskazuje, że nio mógł zostać napisany. Straszliwy bezsens, d y k t a t u r a bezsensu... Panowie, panie, oraz t y d a l e k i m i s j o n a r z u z W e n e z u e l i ! Wszyscy zostaliście oszukani. Łańcuch jest bzdurą. Jest tostom na naiwność. I l e czasu społecznego n a m zmarnowała ta impreza. O b a w i a m się, że tysiące, tysiące godzin b i u r o w y c h " . Kil,ii ^,X«.4f*t£; fu' Cc <**v<ś'ś $,гйип'эЛ1.-1'(<< t. ГКч' &*н$<! 'ли« tórtji&pbfi t' łfe/it* 'li,'''' l( U TXLQf ,'0 t,, -и'Ш Satffn/uct**.: »6t litr 1 7 Współczesny „łańcuch szczęścia" t o nic t y l k o list misjo­ narza z Wenezueli. W z g r o m a d z o n y m przeze mnie zbiorzo listów, których rozpowszechnianie p o w i n n o odbywać się n a znanej n a m już zasadzie łańcucha, można wyróżnić k i l k a pod­ stawowych wariantów. Z a n i m bliżej je omówimy, k i l k a infor­ m a c j i o s a m y m zbiorzo stanowiącym naszą bazę źródłową. Zbiór liczy 205 listów pochodzących z l a t 1976—1979 z czego 8 0 % t o l i s t y pisane w l a t a c h 1978 i 79. L i s t y z b i o r u pochodzą z następujących miejscowości: Bydgoszcz Jaworzno L i p s k ( N R D ) Sieradz Chrzanów Jedlicze Lublin Sosnowiec Częstochowa Harsznice Łódź Staniątki Gdańsk Katowico Montreal Świątniki Gór. Gierałtowice Kraków Poznań Warszawa Grzymalków Krosno Rajcza Zbiór zawiera 11 listów napisanych w języku angiolskim. P r z y j ­ mując j a k o podstawę podziału treść listu i nagrodę jaką obiecuje się po spolnieniu warunków, zbiór listów podzielony został n a 6 wariantów, któro nazwano następująco ( w nawiasach ilość listów w poszczególnych g r u p a c h ) : W - l Łańcuszek św. Antoniego (z modlitwą) — (94). W-2 L i s t — Łańcuch — (62). W-3 Łańcuch szczęścia — (26). W - 4 Międzynrodowa gra dzieci (widokówki, znaczki) — (17). W-5 G r a towarzyska (o pieniądze) — (10). W-6 G r a d l a dziewcząt — (2). całości z n a c z e n i o w e ~" - <4.lt a)6 t/e/'« i • Ć'(ttx<( ••'.ca //a 'гш A' <,,</(.}t' Wxy/it j - / У i. /rt •>>• e>f«i*n (et. пина t. mit/ • <•*•• у-' fa t<ye<f*:p* ''* -•'' / 1 < 4 Г e I •I ^ W - W _y .. - , . iaaч t f и ^/ i l x e { ( L ' fi/j/( f Г v р.'/,i f ,»<•• - I I . 2. L i s t z nieba, 1852 г. W a r i a n t y listów posiadają wspólną budowę wewnętrzną, możemy więc dokonać zgeneralizowanej analizy treści listów, rozbijając treść n a pewne znaczeniowe całostki. Taką analizę i l u s t r u j e poniższa t a b e l a : war: an. W-2 W-l W-4 W-3 1 W-6 W-5 i a) M o d l i t w a do św. Antoniego z prośbą o błogosławieństwo j d l a rodziny i znajomych, zachowanie o d choroby, śmioroi, oświecenio młodzieży i prośba o siłę, b y w i a r y nie odstę- j X pować b) A p o s t r o f a : B i n o u t dos B o n n , l u b : W i e r z w Boga całym x sercem i myślą a o n będzie światłem T w o i c h d n i c) Propozycja i skąd pochcidzi list , kto .jest je 1 o tm 1. Misjonarz z Wenezueli, B r a z y l i i 3. z A m e r y k i Północnej l u b P o l a k z A m . Półn. 5. L u x e m b u r g , H o l a n d i a , F r a n c j a , A u s t r i a 7. Bez miejsca i a u t o r a i i X 1 i X x X X X I j 1 i 1 i 1 1 i i i i X X (z W i e t n a m u , N R D ) ! ! 1 1 X 4. Misjonarze z A f r y k i 6. Chory chłopiec, dziewczynka X X 2. Misjonarz z połud. A m e r y k i 1 ' X x a 0 ! i g r y towarzyskiej l u b g r y d l a dzieci d) Bez apostrofy 2 i l X X 1 5 �Cel listu całości z n a c z e n i o w e —— _^^^j^riant M a obejść świat x razy M a obejść świat w ciągu 13 l a t W-l W-2 X X X X W-4 W-3 W-6 W-5 X 1 3 ~ 1. Rozesłać X (20,13) k o p i i w ciągu X (48,96) godzin Pole cenie dla aciresata 4 I 1 ! X 1 1 x 2. Rozsyłać p o 1 k o p i i w ciągu x d n i ! ! ! 3. Rozesłać x k o p i i do osób p o d a n y c h w liście wpisująo siebie n a ostatnio miejsce. : X X Wysłać pieniądze, w i ­ dokówki i znaczki 4. 3 k a r t k i do 3 dziewcząt z zamazanym X imieniem leceń 1. W y g r a n a pieniężna (loteria) od era 5 2. O t r z y m a n i e p r a c y l u b zamiana posady ykona chłopca 3. Szczęście, niespodzianka « Nagrodt 7 X X X X X 4. Chłopiec w y z n a miłość Karti za niewykf manie polecenia 6 n a lepszą X : 5. Pieniądze, znaczki, widokówki o t r z y m a n e o d współ­ ; X X 1. Śmierć, l u b śmierć bliskiej osoby 1 4. Z g u b a wygranej i x x l " • 1 J X X 3. U t r a t a posady J 1 X 2. K a l e k i e dziecko x X X grających 1 i 1 ! i 1 X X 5. Nieszczęście, nieprzyjemność X 6. Wyrządzi się przykrość w i e l u dzieciom 1. Powtórne zapewnienie o nagrodach po spełnieniu warunków, X apel o zaufanie i nieprzerywanie łańcucha 1 2. A p e l o uczciwość i nieprzerywanie g r y 1 X 1 X X X X X 3. Podpis, szyfr, (święty, A l l a c h ) ! t a b l i c a , j a k wyżej powiedzieliśmy, oddaje Nieznane — t o postacie określane w l i s t a c h j a k o : pewien charakterystykę wariantów w sposób zgeneralizowany. Widać W i o c h , żołnierze amerykańscy, oficer R A F , pobożny proboszcz, Przedstawiona z niej wyraźnie, że w a r i a n t y W - l i W - 2 mają najwięcej wersji. Treść t y c h wariantów jest najbogatsza. Wynika to z faktu, iż posiadają one rozbudowane całości znaczeniowe (opatrzone ktoś i n n y , a r t y s t a m a l a r z . Prawdopodobne — t o postacie wymienione z nazwiska: takie j a k : Constantina T i t o , Pedro D u n o , D o n H i l l a r , Generał w t a b l i c y n u m e r a m i 5 i 6). Wersje t y c h d w u wariantów u p r a w ­ Denis z F i l i p i n , B r a n d t , T i t o , oraz t a k i e postacie, które okreś­ dopodobnione lono zwrotem: Polak z A m e r y k i , Argentyny, A f r y k i . są licznymi informacjami o indywidualnych p r z y p a d k a c h osób, którym się poszczęściło, oraz opisami niesz­ Postacie bliskie t o : Józef Cyrankiewicz, D o r o t a Terakowska, część, które dotknęły l u d z i lekceważących sobie zalecenia łań­ M a r i a Starowiejska, K a z i m i e r z D e y n a , Mirosław Hermaszewski. cucha. J a k już wspomnieliśmy, w a r i a n t y W - l i W - 2 są w naszym zbiorze najliczniejsze i wszystkie l i s t y z wyjątkiem jednego Postacie występujące w l i s t a c h można zgrupować w t r z y mieszczą się w schemacie naszej t a b l i c y . Być może t e n jeden z b i o r y , których cechy stanowią pewien ciąg. Z p u n k t u widzenia l i s t to przykład m u t a c j i t e k s t u . A u t o r l i s t u , wyraźnie refleksyjny, polskiego uczestnika łańcucha, jest t o ciąg przybliżeń, w którym wykorzystał szerzącą się powszechnie cechy zbiorów postaci nazwaliśmy: nieznane — prawdopodob­ treści, które uznaje za istotne. O t o ważniejsze f r a g m e n t y tego ne — bliskie. listu: „Łańcuszek św. Antoniego" б formę d l a przekazania �-IS: W G n x d i d , d«^LSJiCtecfc :•'-•.•..•::•••• <»*..•-' в \ - о ~ . скг0^'%Ш1лг/Лл$х. 67^<ixoo3^t o d B '•S~'- ty%i&:iJ№ ^ ł d ć-d l a . - AQ. - ASb k c f c ,. •e ' £lAub , fuit C!x; U . U Ulll'i ^ "K ~' .'J •tu УУЧКЬОЙЛ „ %Sl<bL OL иЛлЛХ^ voejQ- o L b r o b ! U g q i ^ L - f c ^ i v , OJAXj чЫ-олл^С со oo'tidxx- kk =r Ш "ftcu^SŁ I I I . 3. Międzynarodowa g r a dzieci W - 4 . I I . 4. G r a d l a dziewcząt, W - 6 . I I . 5. Łańcuszok św. A n t o n i e g o , W - l . Proś gorącą modlitwą o laskę i opiekę św. A n t o n i e g o , w t a k t r u d n e j obecnie s y t u a c j i n a świecie i n i e u c h r o n n e j w o j n y j e ­ dyną ucieczką dającą wewnętrzny spokój i ukojenie t r o s k jest m o d l i t w a . K a ż d y człowiek, zwierzę i roślina, każda rzecz m a ­ t e r i a l n a ulec m u s i śmiorci, więc czy n i e lepiej t a k mocno p o k o ­ chać! B o g a i uwierzyć" w jego miłość, a b y móc ze spokojem znosić przeciwności losu. Więcej daje m o d l i t w a niż pogoń za pieniędz­ m i i przemijającymi uoieehami życia doczesnego. W s p o m n i j piękne życie św. Franciszka, czy też t r a g i c z n y ; Ма'йсшпек do 6«. h^omc-cp-, , , ^ . i io |- <J^p»os dla wens ftr-itcm*. ттюсй s l ą a a -na/nu., * й derm -rva&z.j los św. M a k s y m i l i a n a Kolbego. Co p o n i c h zostało ? przecież n i e majątki i pieniądze a piękne idee: miłość i w i a r a w dobroć ludzką, w przebaczenie... Łańcuszek t e n przybył do P o l s k i z Wenezueli. Obiegł cały olla raOS*ej t t o c p s f a i o i e ^ s t ^ o -rOdVua^, dUQ nosach Ьож,ас1»и*а ^aojorru^th świat. N i e p r z e r y w a j łańcuszka, przepisz go 20 r a z y (...)" i t d . W n a s z y m sądzie, iż m a m y t u d o czynienia z pojawiającą się mutacją, u t w i e r d z a nas treść l i s t u z nieba w Jastrzębiej (obecnie Tarnowskie) w roku przepisanego tego l i s t u , analogicznie j a k l i s t wyżej cytowany, schematu i przesiąknięte jest refleksją przepisująoego: „Uwaga: ponieważ -и. • « • гп^с^аЪсОизсичц, ю i ' >i odbiega o d kościół święty n a soborach p o d śmiertelnym grzeohem podobnei ЬеЬск ЬцГ Slbt 1888. Zakoriczonie ?o ocW3Kirijti. pyaC|Oi<aamj. lechtiefa,^ zabrania wierzyć w l i s t y z nieba, pisać j e , . i w ^ , a sfoixa Cię b i e l i c a лООоЬб * радосУ. czytać, nosić i t a k dalej więc tego czynić n i e należy j a k o sprze­ ciwiając się pierwszemu p r z y k a z a n i u b o s k i e m u . T y l k o są t o wymysły chcących korzyści ze sprzedaży — d r u k a r z y . K t o b o i się B o g a i p r z y k a z a n i a wypełnia jest p e w n y , że ogień a n i powietrze a n i w o j n a szkodzić m u n i e będzie. K t o zaś źlo żyje przekleństwa i nieblogosławieństwa Boskiego spo­ dziewać się m u s i . . . N i e l i s t o m więc lecz p r z y k a z a n i o m Bożym wierzyć trzeba i j e wykonywać t o nie sto d n i o d p u s t u lecz wszel­ kie błogosławieństwo Boże, a n a o s t a t k u zbawienie 'ffc^e^ p T O ^ o s x O i 'ij-|-"iOl /łnU^c ьреХ«^а^сь2 t ^ a n c S x i "Ia*ijcxus3fca ^Lot«-jei*« wioczne o t r z y m a (...)" . 18 Interesujący jest też w a r i a n t W - 3 naszego z b i o r u . Są t o 7 �Ten H e t - łBaeuonpeenodei łnsoniuaea ¥»Й 1 Ш mfmtejm ТеаамааД^аоагЕа! n a j l e e a y рхгуг a P t * . I e * e » u « l i . u < l tego e z a s u ma o t « J » d с « 2 ; i n i e t J t e a a a a ; ipUafl W ł e p l l do J t r e n n y o h ^ n a j a a y s h j p x a ^ . l A ł , « p o рахи *age & e t " 1 list aysłoć ilniaalft.tka Pinia/»/ H i ł a niesjotaianlCB l e s s e dostała t e n . П а и » 195?X. j e j Coaefcantine i o n a je a j s ł o l o . £ a r » Se k o p i i teiz 4Bi poaniej 2 в Ш о е д . C a i l a l e HVoaS o « | r a « a ł r 6 « n l t ó 1 Jiepoeniał, a p oрая» Шипи Halaoi * mis piece. M e r l a S t s r o « e 3 a t e 1 <mt 4 s e ' M | « t a n l i a t , l r t o « r , njicuoila ten list ge.po psxa »г&и*81 г о i San P e a i o P l n o fefceak cli Ntaiła. Caxiala, to9U->« t e s etxajnajaj 9 -go a n i * Ust,a4»»aa sninterpoowa: ai.ilaal X i a k m a bet v e l a - l a ~*20' j o p i l go pax» A n i p ł t e l » 4 i dalemtkaxM i o t r a y a a z a lapax*. p r a e * PnseWoJa " ' *' с odxaxu a g a e l ł Son J i U l e e t j f n ł И М 9 jrinak lepszą p r a c e . 4 o i » piMa%U«.4xit:.tix< р г * с * . » е с е « « otrijrm»l <ty)sonał a na X o t e l l l . • ~ »oo p r a e r a a ł H a s - łoncuca, •ЧвхаХ 7 7 9 W e Sen-Ł. d o e t e l l i a t z ł i l l p L zesił, h o r.le ^•toaohaVi 'S ieeŁayK n y p a d k a n i e . р х г е Zaufajcie t a j P a n i / и / , et> рхевЪя a o s % a l » P a n i /u, t 0 z Wenezueli .- list ixst одев t&iKim bjrproasoae <bf§§| aaoafani i в Holandii,: aOEtalfl PsnV/u/ pxayalane. W 9> gada i n p o o t i a j c e a i u l l e « u * t 4 ł t « J M t / n / т 1 с Ц P x o s s e «»lk.o *2ofci4 as iopŁS. ao,.l,udŁi,k»6«aj sdar. potisoBuJą a a o a e a o i a . Piesze « tyia l i ś c i e n i e sysryłgó p t e n i e d w . n i e t e n a u o l Panl/ч/ « 96 g t d a l a p o Lisi I I . 6. L i s t *guM- etraytoaniu « j s > łańcuch, W - 2 . listów szczególnie popularne wśród uczniów ostatnich tej nie m a miejsca n a sprzeczności, wszystko d a się wyjaśnić klas szkół podstawowych. Z folklorystycznego p u n k t u widzenia w obrębie systemu. Obowiązują w folklorze specyficzne mecha­ ważne są w n i c h d w a f a k t y . L i s t y t e (wysyła je chory chłopiec, n i z m y powstawania p l o t k i , stereotypów, podań wierzeniowych, wersje ogólnikowo mówią o szczęściu — p a t r z tablica) wzbogacone są zdarzeń dodatkową informacją. Łańcuch ,,jest dozwolony przez pocztę", zdarzeń i słów. Są t o p r a w d y podstawowe o folklorze wyrosłym a t y m s a m y m l i s t y zwolnione są o d opłaty. W y s t a r c z y n a k o ­ na gruncie przekazu ustnego, a więc w w a r u n k a c h niedoboru percie napisać szyfr — znak szczęścia — t a k i sam, j a k i należy i n f o r m a c j i o świecie. W m o i m przekonaniu większość mechaniz­ umieścić po przepisanym tekście. Sam szyfr układa się również mów działania f o l k l o r u odnajdziemy i we współczesnym świe­ w jego cie — świecie n a d m i a r u i n f o r m a c j i , gdzie orientacja w nieustannie wersję wyjściową s y m b o l n a kopercie: 2 FOT-37 n a dalszych z m i e n n y c h sytuacjach jest równie t r u d n a , j a k kiedyś zdobycie ciąg przekształceń. Przyjmijmy d l a przykładu jako cudownych, pierwotne przekonanie o prawdziwości s p o t y k a m y : 2 FOF-37, Z F O F - 3 7 , Z FOF-137, FOF-137, 2 F O F - i n f o r m a c j i . Treści ulegające f o l k l o r y z a c j i są oczywiście zmienne, 23, 2505-73, 2 F O F - F 3 F . ale m e c h a n i z m działania t e n sam. W listach łańcucha szczęścia W listach pojawiają się także k o m ­ binacje, których s y m b o l e m wyjściowym może być n a przykład: T-46, K L M - 7 5 i i n n e . Występujące w listach m o d l i t w y i inwokacje, przekonanie, W %variancie W - 5 (gra o pieniądze), t a k j a k pisał Bystroń, znajdujemy szczegółowe łatwo t o zauważyć. wyliczenie czekającej nas w y g r a n e j , że łańcuch zjednoczy l u d z i — t o f r a g m e n t y m i t y c z n e j %vizji świata, w której zawarte jest przekonanie, że świat jest całością jeżeli uczciwie do g r y przystąpimy. Zapewnia się t a m również ciągłą i celową a wartości mają charakter trwały. Rozpowszech­ w niektórych niane przez łańcuch t a k i e przekonania nie podlegają d y s k u s j i . wersjach o istniejących możliwościach kontroli Kontynuacja grających. W a r i a n t W - 6 — g r a d l a dziewcząt w w y n i k u której chłopiec łańcucha j a k o czyn p o z y t y w n y (podtrzymujący opisaną wersję świata) jest nagradzana. Przywoływanie przy­ w niedługim czasie w y z n a miłość — t o n a j m n i e j liczna g r u p a padków szczęścia i nieszczęścia n i e m a w listach c h a r a k t e r u listów. Interesująca w' n i c h jest i n f o r m a c j a , że g r a pochodzi d o w o d u prawdziwości. Jest t o konsekwencja pierwotnego z... F r a n c j i . O t o stereotypy naszego myślenia! konania, że dobro zawsze r o d z i dobro, a zło nie ujdzie karze. Scharakteryzowane wyżej l i s t y wprowadzają nas w świat, którym rządzą reguły f o l k l o r u . W t y m sposobie zbiorowego myślenia ze względu n a specyfikę przekazu %vszelkie nowe i n ­ prze­ Wiedzą doskonale folkloryści, j a k wiele miejsca zajmują w p o ­ daniach „oczywiste przykłady" zdarzeń p o d o b n y c h do t y c h , o j a k i c h mówi opowiadający . Jest t o t e n s a m m e c h a n i z m , 19 i a d a p t a c j i . T o co nowe który z n a m y ze średniowiecznych miraculów. Z b i o r y miraculów, i n t e r p r e t u j e się t a k , b y nie burzyć uznanej w i z j i świata. W wizji których zadaniem było „przekazanie potomnym pamięci o w i - formacje 8 ulegają przekształceniom �—, i*., ci i l e « « I t t r . c <? ł t e * * dertne s e i ' : < ^ . « « « Ш м '.-•3. ".erdro «WI.-ne 'era т е » » « « . ' z*b«e. .<5f»i*l<3«- г,-., т г --гняг мат. f «nwbSti«j .1?3 - 1 , V : w l M > ' -ioV'.Jdnle *re*'5 » t r 7 " »<li> - o - -> s f • пя " t e f - m «№.<>«<*« t M 4 ń « : .< .«",.., < ... , .ft, -t' -•! *ę*»J<» п . d r o r l . Л Л • > » . . * - " « c H T ' » ••"Ł— v s S ^ j z t r : " C h « Л п г ob o t . ' / -. Т. -•>. * FV»B» ,r«.1 " e r . - " , > 1 ' г » r r r r w ł e ~ — i - . l » * o 1 t% „,^r\f v c V - > ' z t * • I T " Н ' О » ! V-^icirwizelso f l a i r i j e c i r a ?T H e t гсЦ-в» u l e r w * TV. . 'i 1 -rzeefcodM. \ ГП-.1 ' <«I-'<J S l « - - ,cr*»> n » n i t * * .-.•«Ли* 1 1 » ОЛН-Л ">.rb<fl-*! : ?„ w e « ! « ^ . ' . И <V»*6«ul. У*-*** *«4*«w vi e z l » l « r « * K U C , ЬО / * ' nVr» 7 7 / 602 Xl. 7. G r a towarzyska o pieniądze, \ Y - domych znakach wszeohmocy Boga" zawierały liczne opisy Przepisywanie listów uznr.jomy za C z i s t o w e m 21 za technicz­ „zdarzeń niezwykłych" wraz z p o d a n y m i n a z w i s k a m i , miejscem n y sposób k o m u n i k a c j i . P r z y j m u j e się, że s t r a t y j a k i e ponosiły o u d u , treścią zdarzenia. N a d t o piszący z czasem włączali w treść t o k s t y pisane w s t o s u n k u do p r z e k a z y w a n y c h ustnie zachodziły zapisków pewne opinie nie dotyczące bezpośrednio f a k t u o u d u . przede w s z y s t k i m w sferze emocjonalnej. Współczosny rozwój B y ł y t o kwestie d y d a k t y c z n o o zbawczoj r o l i c h r z t u , odpustów, środków t e c h n i c z n y c h doprowadził do tego, że wtórne systemy wiecznej semiotyczne modlitwy nagrody itp. i k a r y , wartości i h i e r a r c h i i cnót, gestów 2 0 E c h a t y c h treści, w l i s t a c h współczesnych bardzo już prze­ stają się coraz bardziej podobne do n a t u r a l n y c h , między i n n y m i dlatego, że t a k wszyscy do środków technicznych przywykliśmy. Środki audiowizualne nie dają j e d n a k podsta­ tworzone, są j e d n a k n a d a l czytelne. Sam f a k t przepisywania - wowego e f e k t u k o m u n i k a c j i n a t u r a l n e j t j . współuczestnictwa, p o w t a r z a n i a p r a w d z a w a r t y c h i m p l i c i t e w l i s t a c h nadaje i m t a k charakterystycznego d l a dawnego f o l k l o r u . S w o i s t y m subs­ sens. L i s t y zawierają b o w i e m treść, w b r e w w y k r z y k n i k o m c y t o ­ t y t u t e m t y c h s t r a t jest, według m n i e , pisanie listów z określoną wanego wcześniej Janusza R o s z k i . Niepisaną treścią t y c h listów intencją do kręgu z n a j o m y c h i przyjaciół. W t e j działalności są intencje, wyobrażenia i przekonania piszących •— t o również o d n a j d u j e m y p r z y n a j m n i e j namiastkę emocjonalnego związku. s t a r a p r a w d a znana etnografom. Zauważmy n a d t o , j a k bardzo F a l a „łańcucha szczęścia" w t e j c h w i l i już opadła. Można zmieniły się w l i s t a c h „znaki szczęścia". O i l e w j e d n y m z w a ­ się spodziewać, że p o j a w i się teraz więcej wariantów listów — riantów jest t o jeszcze magiczny szyfr, t o w i n n y c h z n a k i e m gier d l a dziewcząt, gier w znaczki, widokówki, może powstaną szczęścia jest w y g r a n a n a l o t e r i i , o t r z y m a n i e p r a c y l u b lepszej nowe posady. Niezmienne jest n a t o m i a s t nieszczęście, którym pozos­ zjawisko ze świata dorosłych przejdzie w a r i a n t y wymyślone przez uczniów. Prawem kultury w świat dziecięcej za­ tała śmierć, k a l e c t w o , samotność. Zniknęły też z listów k a r y b a w y . Możomy być j e d n a k p e w n i , że z a l a t k i l k a , g d y nastanie i n a g r o d y eschatologiczne. Czy t o „ p o s t ę p " w świecie f o l k l o r u — jakiś społeczny niepokój, z n o w u o t r z y m a m y l i s t zaczynający czy też opad zjawiska n a niższe p o z i o m y świadomości — t r u d n o się o d słów: „(...) t e n l i s t łańcuch pochodzi (...) sporządź 13 jednoznacznie k o p i i tego l i s t u (...)". T o też p r a w o k u l t u r y . rozstrzygać. 9 �P R Z Y P I S Y J a n S t . Bystroń, Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki. W a r s z a w a , 1938. J . Bystroń, tamże, s . 10, 1 1 . Błażej Pawłowicz, Kilka słów z życia ludu tv Zalasowej, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", Т . 1, 1896, s. 229—266. J . Bystroń, op. c i t . R. 3 0 — 3 4 . A r c h i w u m M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , T e k a rękopisów, sygn. 56/11. J . Bystroń, op. c i t . s . 30. A r c h i w u m M . E . Kraków, Тока r k p . , sygn. 56/11. J . Bystroń, op. c i t . s. 4 0 — 4 3 . podaję za B y s t r o n i e m , op. c i t . s. 2 1 . Bystroń, op. c i t . s. 4 7 — 5 0 . J u l i a n Krzyżanowski, Słownik Folkloru Polskiego, War­ szawa 1965, s. 323—324. Bystroń, op. c i t . s. 5 1 . tamże, s. 52, 53. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 4 1 5 tamże. Z o f i a J . Z d y b i c k a , Człowiek i religia, L u b l i n 1978, s. 146, 147. Bolesław Miecugow, Strachy na lachy, „Dziennik P o l s k i " n r 37, 1979. Janusz Roszko, Łańcuch bezsensu, „Gazeta Południowa' marzec 1979. A r c h i w u m M . E . Kraków, T e k a r k p . , sygn. 56/11. Z o b . D o r o t a Simonides, Bajka i podanie jako podstawo­ we gatunki tradycyjnej prozy ludowej, „Zeszyty N a u k o w e W S P w O p o l u " , Historia literatury, z. 5, Opolo 1969, s. 2 3 — 2 6 . A . W i t k o w s k a , Miracula średniowieczne — funkcje prze­ kazu ustnego i zapisu literackiego, { w : ) Kultura elitarna a kul­ tura masowa w Polsce późnego średniowiecza, Wrocław 1978, 181—7. K . Czistow, Specyfika folkloru w świetle teorii informacji, „Literatura L u d o w a " 6/1977, s. 4 2 — 5 2 . 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 1 3 UiWcś* Л марш wV \ щ Ш Ь ш я w * vo tow V f * F 7 * \^tomu > w m o * Ш I I . 8. Łańcuch szczęścia, W - 3 . F o t . : Z . F I J a k , I I . 3 - 8 ; J . K u b l e n a , U . i , 2 . I I . 1, 2 ze z b i o r ó w S e w e r y n a 10 Udzieli, A r c h l w u l m Muz. Etnograficznego w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/970c1373a72d947589ad8050bfd36851.pdf cb13a8f3b447da18c8e4860755e58b39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3654 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3431 Title A name given to the resource Grotowski wobec gnozy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.65-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grotowski wobec gnozy F rEATR LAB O R A T O R J U / A . 15 K Z t O D W W E W R p C t A W ! U GROTÓW".I LJMVIH 'U-ŁtN . Zbigniew Osiński Bo la ziemia to gospoda W ogromnej naszej podróży. - Motto do Księcia Niezłomnego według Calderona - Słowackiego w Teatrze Labora­ torium. 1965 OJ czasu ukazania się w roku 1976 wyboru tekstów Carla Gustawa Junga Archetypy i symbole, w przekładzie Jerzego Prokopiuka i z jego wstępem zatytułowanym C G . Jung, czyli gnoza XX wieku, kusząca stała się perspektywa opisania działalności twórczej Jerzego Grotowskiego jako szczególnej odmiany i swoistej meta­ morfozy praktyki i myśli misteryjno-gnostyckiej, zrodzonej i roz­ kwitającej w starożytności, lecz „kontynuującej swój - w ogromnej mierze utajony - rozwój poprzez, całe średniowiecze i czasy nowożytne aż do naszych dni". Można więc powiedzieć, że przynajmniej od dwudziestu lat problem ten niejako wisi w powiet­ rzu. W ostatnich latach pojawiło się w Polsce trochę ważnych publikacji dotyczących gnozy i gnostycyzmu. Są to przede wszyst­ kim prace księdza Wincentego Myszora i Jerzego Prokopiuka, a także tłumaczenia niektórych klasycznych już pozycji (jak na przykład książki: Gnoza Gillesa Quispela, w przekładzie Beaty Kity 11 Wprowadzeniem Wincentego Myszora, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1988. oraz Religia gnozy Hansa Jonasa, w prze­ kładzie Marka Klimowicza, Wydawnictwo PLATAN, Kraków 1994), numery specjalne czasopism, wśród których prym wiodła .literatura na Świecie"-', a od roku 1992 ukazuje się „Gnosis" pod redakcją Jerzego Prokopiuka (dotychczas zostało opublikowanych sześć numerów). To dość żywe zainteresowanie zasługuje na szczególną uwagę w kraju, w którym nawet podejrzenia o gnozę (ryły zwalczane dotychczas przez dwie ortodoksje: racjonalistyczną (żejest to „irracjonalizm" lub „mistyczne brednie") i wyznaniową (te to „herezje"). Teraz badania gnozy i gnostycyzmu wyszły * Polsce z ukrycia.' Byłem zdaje się pierwszym, który wskazał na związki prac postawy Grotowskiego z gnozą. Stało się to podczas dyskusji panelowej w kwietniu 1988 roku w Pałacu pod Baranami w Krako­ wie, kończącej sesję tcatrologiczną Laboratorium Jerzego Grotow*iego I9S9-I984. Oto fragment tej dyskusji, opublikowany potem "a lamach Dialogu: OSIŃSKI: Gdy dzisiaj czyta się teksty Grotowskiego, takie jak Swift» czy Jak żyć by można, to widać, że jego postulaty etyczne nie ychodzą właściwie w żadnym punkcie poza Ewangelie. Tylko że Wazem mówi on: na tym właśnie polega głęboki tragizm, że nie «wsze tak żyć można [dzisiaj dodałbym jeszcze: w praktyce "oświadcza się tego bardzo r/adko i doznają tego prawdopodobnie ""liczni albo bardzo nieliczni). Bo jeśli będziesz, tak żył zawsze, to zginiesz, gdyż ten świal jest światem rządzonym przez Pana "•""••ości, gdzie nie ma już i nigdy właściwie nie było miejsca dla tcmnego-Chrystusa z Apocalypsis. Dlatego ostatnie słowa Szymona notra wypowiedziane do Ciemnego brzmią: „Idź i nie przychodź ÎT-*! • Grotowski jako reżyser był tu najwyraźniej po stronie ^tmnego-Chrystusa. Wszystko to koresponduje z postawą gnozy Posuw* "' " ' i ^o „poznania". Więcej - daje wyraz takiej 1 1 s w 6 11 e n o s s O C 7 a w y ' ś c i c Gnoza, a nie panteizm. V / ? f ' • T° było zawsze bliskie Grotowskicmu Postawa taka S'Ç między innymi z romantyzmu, wielki polski romantyzm 'omâ* ^'-" 'wiązany z gnozą i nie przypadkiem on tych ODO™ * * Groiowskiemu chodzi nic tyle o wiarę, co dój - wiedzę, ale właśmie w sensie gnozy: przez swego rodzaju auczenie. Poznać nie tylko mózgiem, lecz całością, totalnoś­ ci Pra' *>e pięć lai po krakowskiej dyskusji ukazał się drukiem tekst w V ( 1 2 m o c n o < o c n a n a n , e C l a 4 jednej z jej uczestniczek, Małgorzaty Dziewulskiej, zatytułowany Ogniokrad. Autorka interpretuje myśl i dokonania twórcy Teatru Laboratorium jako przykład współczesnej, dwudziestowiecznej gnozy. I na pozór wszystko się zgadza, jednak przy uważnej lekturze Ogniokrada okazuje się, że niektóre fakty z biografii Grotowskiego i jego działalności zostały do interpretacji nagięte'. Co więcej, Grotowski odczytany przez Małgorzatę Dziewulską jest Grotowskim zredukowanym, odartym z tego, co w jego widzeniu teatru jest najbardziej istotne, a mianowicie z „aktu całkowitego" aktora i jego konsekwencji. W artykule czytamy między innymi: „Grotowski - wbrew komentarzom interpretującym jego wysiłki w duchu pewnego komunału wyzwolenia człowieka współczesnego z dolegliwości jego uprzedmiotowionego bytowania - wychodzi od generalnej krytyki s a m y c h p o d s t a w cywilizacji. [...] pozostaje faktem oczywistym, że zarówno pesymizm Grotowskiego co do kultury, jak i jego bunt sięgają dalej, niż przywykliśmy sądzić". Interpreta­ cja taka nie jest niczym innym, jak czynieniem z. Grotowskiego i jego światopoglądu jakiejś odmiany współczesnego nihilizmu (autorka używa określenia: „fundamentalny pesymizm"). Okreś­ lenie „aktu całkowitego", bez którego w ogóle nie ma „teatru ubogiego", jak i całego okresu „kultury czynnej", jako „komuna­ łów" - jest grubym nadużyciem. W taki sposób można przecież skutecznie „załatwić" każdą ideę i każdą wizję świata, ze wszyst­ kimi świętymi tekstami włącznie. Pozostaje zresztą postawić pytanie, czy przypadkiem komunałami nie są raczej pomówienia 0 nihilizm i pesymizm, które autorka Ogniokrada wmawia Groiow­ skiemu? Dalej Małgorzata Dziewulska stwierdza: „Tak czy owak, była lo więc przyspieszana z czasem ucieczka do przodu, jak najdalej od tego, czym zajmowali się wszyscy inni. Szerokim łukiem omijając aktualność, myśl Grotowskiego wybiegała coraz bardziej w przy­ szłość, a jednocześnie szukała korzeni w coraz dalszej przeszłości. Początkowy punkt wyjścia, a więc idee misteryjne romantyków 1 Osterwy, stał się centralną osią obrotową pomiędzy projektem przyszłościowym i podążaniem coraz dalej w głąb historii ducho­ wości, aż. do źródeł przedchrześcijańskich". Bardzo znamienne dla tej interpretacji jest owo rozpięcie światopoglądu Grotowskiego wyłącznie na osi przeszłość-przyszłość; teraźniejszość jest tu zredukowana właściwie do zera. Aby czegoś takiego dokonać, trzeba było znowu zapomnieć o „akcie całkowitym", o którym sam Grolowski tak pisze: „W momencie, kiedy aklor ten akt osiąga, staje 65 �się fenomenem hic et nunc; lo ani opowiadanie, ani tworzenie iluzji - to czas teraźniejszy"." Wbrew bowiem Dziewulskiej m o ż n a łatwo w y k a z a ć , ż e działalność Grotowskiego we wszystkich czterech okresach jego twórczości była nastawiona przede wszystkim na czas teraźniejszy, na owo hic et nunc. Bez tego trudno byłoby zresztą m ó w i ć o „ ś w i a d o m o ś c i mitycznej" czy „ m y ś l e n i u mitycz­ nym" (w rozumieniu Cassirera), którą t w ó r c z o ś ć ta wyraża w spo­ sób w y j ą t k o w o klarowny. 7 Chyba ż e autorka Ogniokrada ma na myśli polską r z e c z y w i s t o ś ć p o l i t y c z n o - s p o ł e c z n ą drugiej p o ł o w y lat siedemdziesiątych i lat osiemdziesiątych. Dziewulska przywołuje ją zresztą całkiem jedno­ znacznie, kiedy wskazuje na „brak w s p ó ł b r z m i e n i a (Grotowskiego i jego Laboratorium) z historią przeżywaną przez własne s p o ł e c z e ń ­ stwo" oraz ich „mijanie się ze stanem ducha elit kulturalnych". Miało to o c z y w i ś c i e swoje konsekwencje: „ D o skutków mijania się czasu w e w n ę t r z n e g o z czasem s p o ł e c z n y m , wyobcowania czasu s p o ł e c z n e g o , należał niewielki przepływ informacji m i ę d z y praca­ mi Laboratorium a szerszym k r ę g i e m myślenia oraz ogromna liczba nieporozumień. Ł ą c z y ł o się to ze stopniowym utajnieniem przed­ miotu badań Laboratorium. (...) Instytut stawał s i ę w coraz w i ę k s z y m stopniu r z e c z y w i s t o ś c i ą e z o t e r y c z n ą " . I to wszystko właśnie s p o w o d o w a ł o „ostateczne wycofanie się (Grotowskiego i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w ] ze w s p ó l n e g o świata". Pozostaje jeszcze wyjaśnić czytelnikowi, ż e p r z y w o ł y w a n y w Ogniokradzie „czas s p o ł e c z n y " wydaje się dla autorki artykułu po prostu czasem zgodnym „ z e stanem ducha elit kulturalnych". W tym punkcie podzielałbym jej stanowisko; także u w a ż a m , że g ł ę b o k i e zainteresowania i poglądy Grotowskiego zupełnie nie pokrywały się i pokrywać s i ę nic m o g ł y z zainteresowaniami i poglądami polskich elit kulturalnych. Podejrzewam nawet, że w y t w o r z y ł a się (u przepaść. M o g ę jedynie przypuszczać, ż e ze s w o j ą postawą i poglądami Grotowski był w tamtych latach c a ł k o w i c i e osamotniony wśród swoich rodaków. B y ł i czuł się o d m i e ń c e m . M u s z ę jednak zapylać: kto w ł a ś c i w i e jest owym zbiorowym podmiotem Ogniokrada? W czyim imieniu Małgorzata Dziewulska u ż y w a zbiorowego „ m y " ? C z a ma to być „elita kulturalna", „ ś r o d o w i s k o teatralne"? Nie wiem. Przy wszystkich jednak moich krytycznych zastrzeżeniach do p o g l ą d ó w s f o r m u ł o w a n y c h w Ogniokradzie c h c i a ł b y m podkreślić, że jego ukazanie się b y ł o faktem n i e w ą t p l i w i e w a ż n y m , ponieważ artykuł ten p r o w o k o w a ł do zasadniczej polemiki o twórczość Jerzego Grotowskiego, i to w sprawach traktowanych u nas tradycyjnie jako zbiorowe tabu, a w i ę c po prostu przemilczanych..Sam Grotowski w y p o w i e d z i a ł się publicznie na temat gnozy tylko raz. B y ł o to 20 marca 1981 roku na Uniwersytecie G d a ń s k i e gdzie został zaproszony przez redakcję Transgresji. W czwartym toinie tego znakomitego wydawnictwa, redagowanego przez profe­ sor Marię Janion i jej u c z n i ó w , ukazały się potem trzy relacje uczestników tego spotkania. Zgodnie z ż y c z e n i e m Grotowskiego spotkanie nie b y ł o nagrywane; ostatecznie w i ę c jego wypowiedź; utrwalona została w trzech wersjach. Kwiryna Ziemba zapisała: „ G n o z a jako system nie interesuje mnie. Każdy system jest łożem prokrustowym, do którego c z ł o w i e k musi się przykroić". U Jolanty Sicjak Grotowski m ó w i ł : "Gnoza jako system zupełnie mnie nie obchodzi". Najwięcej zanotowała Z o l l a Zakiewicz: „Gnoza wlaj. ciwie mnie nie obchodzi. Jest to system, system jeden z wielu. A każdy system to l o ż e prokrusowc, do którego trzeba się przystosować. P r z y s t o s o w a ć tak samo, jak Prokrust ze Sparry przycinał lub rozciągał do rozmiarów swego łoża pojmanyct nieszczęśników."* A jednak nie sądzę, by tę deklarację można było uznać za w pełni wiążącą. M o ż n a ją chyba przyjąć jedynie d o s ł o w n i e : Grotowskiego nic interesuje gnoza pojmowana jako „ s y s t e m " , co jednak nic oznacza, ż e nie jest ona dla niego ważna ni inny s p o s ó b , o c z y w i ś c i e : jego w ł a s n y . Sprawa nic wyczerpuje się bynajmniej w wyraźnie występującej u Grotowskiego niechęci do wszelkiego etykietowania jego twórc z o ś c i . Określając rzecz m o ż l i w i e najprościej, przyjmijmy, fe w przypadku twórcy Teatru Laboratorium m o ż n a m ó w i ć w każdym razie o wątkach i inspiracjach gnostyckich i gnostycznych. Nato­ miast jednym z g n o s t y k ó w X X wieku jest on jedynie w barda s z c z e g ó l n y m znaczeniu i pod pewnymi warunkami, w jego świato­ poglądzie bowiem występują r ó w n i c / walki c/y elementy nie gnostyckic. W tym miejscu w p r o w a d ź m y niezbędne uściślenia. Przypomnijmy najpierw, ż e w sferze ż y c i a duchowego mamy - jak pisze Jera Prokopiuk - trzy podstawowe drogi po/n.iwc/e. zależnie od struktury duszy ludzkiej: g n o z ę md greckiego slow a „gnosis"), która oznacza poznanie i w i e d z ę bezpośrednią ..w mkającą w istnie 11. 2. Książe Niezłomny. Teatr Laboratorium we Wrocławiu. 1965. Od lewej: G . Kulig, Rena Mirecka, Maja Komorowska. Mieczysław Janowski, Antoni Jahołkowski. Ryszard Cieślak (Książę). 66 �Boga. świata i człowieka'"', m a g i ę interesującą s i ę aspektem woli oraz m i s t y k ę opartą na uczuciach. Inaczej m ó w i ą c : gnostyk dąży d ° poznania poprzez gnosis, poznania pojmowanego jako - z m i e n i a j ą c e c z ł o w i e k a d o ś w i a d c z e n i e typu twarzą w twarz. J^yli do b e z p o ś r e d n i e g o oglądu boskiej rzeczywistości lub - j a k ujmuje to Hans Jonas - „ w najbardziej p o d n i o s ł y m , a zarazem w najbardziej paradoksalnym sensie tego s ł o w a - (...) poznanie tego, co niepoznawalne" "); mistyk zmierza do utożsamienia s i ę czy upodobnienia do Boga lub bóstwa; mag zaś - do poddania s i ę jego woli i zarazem jej wykorzystania. Gnostyk jest przy tym również w jakimś stopniu mistykiem i w jakimś stopniu magiem. linearna, ale dialektyczna, to znaczy, ż e zawiera ona w s p ó l n e związki, zależności, całość potencjału c z ł o w i e k a . Gnoza jest: solarna, męska, dzienna, apollińska, arystokratyczna, natomiast mistyka: chloniczna, żeńska, nocna, dionizyjska, demokratyczna. Pierwsza kieruje siły istnienia c z ł o w i e k a (les forces de l'être) d o ś r o d k o w o , prowadząc do e n s t a z y (termin Mircei Eliadego), podczas gdy druga dysponuje nimi o d ś r o d k o w o , prowadząc do e k s t a z y . Upraszczając, m o ż n a p o w i e d z i e ć , bez hicrarchizowania obu, że gnoza «rozumie» mistykę, ale mistyka « nie rozumie» gnozy. W tym właśnie wyraża s i ę głęboki sens s ł ó w ś w i ę t e g o Jana: «A światłość w c i e m n o ś c i ś w i e c i i c i e m n o ś ć jej nie ogarnęła*"". Współcześnie gnoza wraz z m a g i ą i . mistyką stanowi „trzecią drogę ludzkiego dążenia do poznania, obok religii, opartej na wierze, i filozofii wraz z nauką, które za podstawowe narzędzia przyjęły d o ś w i a d c z e n i e , eksperyment i refleksję. „ G n o z a zresztą -pisze dalej Prokopiuk - nie odrzuca ani wiary, ani empirii, eksperymentu czy refleksji, w swej holistycznej postawie będąc również sztuką i czynem." I dalej Raymond Abellio: „ O c z y w i ś c i e , nie twierdzę, ż e mistyka jest reakcyjna, pewne jest jednak, ż e znajduje się w niej czynnik rozpadu ś w i a d o m o ś c i , uśpienia inteligencji i, w ostatecznej konsek­ wencji, ryzyko alienacji ludzkiego istnienia (la risque d'aliénation d'etre). Mistyka prowadzi do esktazy (...]. Gnoza jest jej dokładnie przeciwstawna: inteligencja jest w niej aktywna i nic prowadzi ona do ekstazy, lecz do lego, co Mircea Eliade nazwał neologizmem e n s t a z a [...]. T o jest podstawowe: gnoza pozwala grać racjonal­ nością, d o ś w i a d c z a ć tego, co my, ludzie Zachodu, wnosimy w świat p o c z ą w s z y od Starożytnej Grecji. Z p e w n o ś c i ą jest rozum i rozum: istnieje rozum logiczno-dedukcyjny, który doprowadził do zupeł­ nego impasu cpistemologicznego, znanego nam dzisiaj tak dobrze, oraz do kryzysu podstaw nauki; ale jest też inny «rozum», który bez nadmiernej skromności nazywamy w y ż s z ą świadomośc i ą, zaś Husserl określał go jako r o z u m transcendentny. T o właśnie jest rozum g n o s t y k ó w . " 1 Za ustaleniami wprowadzonymi przez Jerzego Prokopiuka. przyjętymi zresztą d z i ś powszechnie w badaniach naukowych, pojęcia „ g n o z a " i „ g n o s t y c z n y " o d n o s z ę w niniejszym tekście do specyficznego typu poznania i soterycznej wiedzy, które w całej historii oznaczają „ a k t y w n ą drogę duchowego poznania Boga i świata", natomiast pojęcia „ g n o s t y c y z m " i „ g n o s t y c k i " to .jeden z licznych i m o ż l i w y c h ś w i a t o p o g l ą d ó w , niegdyś mający charakter eskapistyczny". w i ą ż ą c y się z religią i systemami istniejącymi głównie w starożytności (od I wieku przed Chrystusem do I I I - I V wieku naszej ery)". W innych opracowaniach Prokopiuk m ó w i również o ponadcza­ sowej „zasadzie gnozy", która oznacza „znajomość boskich praw zastrzeżonych dla elity" -, co jest r ó w n o z n a c z n e z jej ezoterycznym charakterem. Jednym z n i e z b ę d n y c h warunków wtajemniczenia jest w takim ujęciu d o ś w i a d c z e n i e procesu indywiduacji (w znaczeniu nadanym temu pojęciu przez Junga i jego u c z n i ó w ) . Interesującego rozróżnienia mistyki i gnozy jako d w ó c h opozy­ cyjnych kategorii d o ś w i a d c z e n i a poznawczego (catégories d'espnts) dokonał Raymond Abbelio, autor La Structure Absolue \ approches de la nouvelle Gnose, wydanych u Gallimarda w latach 1965 i 1981. W późniejszej książce czytamy: „Opozycja ta nie jest 1 14 Tak rozumiana gnoza nie jest d o m e n ą nauki, opartej na erudycji, lecz wiedzy opartej na poznaniu, gnostyk zaś to c z ł o w i e k p o z n a n i a , o którym w Performerze Grotowskiego m ó w i s i ę następująco: „Performer - z dużej litery - jest c z ł o w i e k i e m czynu. A nie c z ł o w i e k i e m , który gra innego. Jest tancerzem, kapłanem, wojownikiem; jest poza podziałami na gatunki sztuki. 1...) Perfor­ mer to stan istnienia. C z ł o w i e k poznania: m o ż n a w i d z i e ć go jak don Juana w p o w i e ś c i a c h Castancdy, j e ż e l i lubi się romantyczności. W o l ę m y ś l e ć tu o Pierre de Combas. C z y nawet o tym Don Juanie, którego opisuje Nietzsche: buntownik, przed którym poznanie stoi jak p o w i n n o ś ć i który m a j e podbić. Jeśli nawet nic wyklęli go inni, czuje się o d m i e ń c e m , o u t s i d e r e m . (...) C z ł o w i e k poznania �rozporządza czynieniem, d o i n g, a nie myślami albo teoriami. [...] Poznanie to sprawa czynienia."" Performer - „ c z ł o w i e k poznania" jest dla Grotowskiego zarazem „ c z ł o w i e k i e m w e w n ę t r z n y m " : „Między człowiekiem wewnętrznym a człowiekiem zewnętrznym jest ta sama nieskończona różnica, jaka jest p o m i ę d z y niebem a ziemią.""' W e d ł u g Raymonda Abellio celem „struktury absolutnej, której źródło stanowi gnoza, ma być właśnie: „narodzenie c z ł o w i e k a w e w n ę t r z n e g o " . Pojawia się on przede wszystkim w tym, co autor Approches ile la nouvelle Gnose nazywa „kapłaństwem niewidzial­ nym",jednak dzień, w którym zaczyna ono potrzebować instytucji Kościoła i, w konsekwencji, znika w nim owo „ b y c i e niewidzial­ nym" - j e s t j u ż niczym innym jak w e j ś c i e m w fazę dekadencji." Otóż ó w „ c z ł o w i e k w e w n ę t r z n y " wydaje się być dokładnym analogoncm tego, co Grotowski w Teatrze a rytuale określał jako „akt c a ł k o w i t y " u aktora i, odpowiednio, jako „ c z ł o w i e k a cał­ kowitego". Problem „ c a ł k o w i t o ś c i " , „totalności c z ł o w i e k a " jest niewątp­ liwie jednym z podstawowych w twórczości Grotowskiego. Nic zatem dziwnego, ż e wracał do niej c z ę s t o również, i w okresie .jteatru uczestnictwa", m i ę d z y innymi w programowym tekście Święto i. roku 1972. Zbliżony obraz odnajdujemy także w tekście Wędrowanie za Teatrem Źródeł z końca lat siedemdziesiątych. Grotowski o d w o ł y w a ł się wtedy w y j ą t k o w o c z ę s t o do autora Dziadów. Pisał: „ M i c k i e w i c z formułował to tak - cytuję z pamięci - chodzi o «pragnienic bycia c z ł o w i e k i e m z u p c l n y m » , « c a l y m c z ł o w i e k i e m * , « e z i o w i e k i c m pojętym jako c a ł o ś ć » , to znaczy takim, który by zarazem jako wojownik uczestniczył w historii i uczestniczył w życiu swojej istoty, s ł o w e m - «oddawat się c a ł k o w i c i e temu, co czyni»."" Jak ł a t w o z a u w a ż y ć . Grotowski nie podziela dualizmu tak charakterystycznego dla wszelkich gnost y c y z m ó w i gnozy. Spróbujmy zatem o d p o w i e d z i e ć na pytanie: jakie są najbardziej zasadnicze zbieżności i różnice między g n o z ą a ś w i a t o p o g l ą d e m i postawą twórcy Teatru Laboratorium? 1 Zacznę od tego, że Grotowskiemu d o ś ć o d l e g ł y wydaje się byf aspekt teologiczno-kosmologiczny gnozy. Bliska jest mu natomiast koncepcja c z ł o w i e k a , w e d ł u g której składa się on z trzech elemen­ tów: ciała, duszy i ducha - stanowisko takie nazywa się leriadyz. mem. Fundamentem i o s n o w ą j e s t przy tym u Grotowskiego zasada b i e g u n o w o ś c i : spontaniczności i dyscypliny, myśli i uczucia, ciała i umysłu, ś w i a d o m o ś c i i p o d ś w i a d o m o ś c i , seksu i m ó z g u , wewnęt­ rznego i z e w n ę t r z n e g o i tak dalej. P o n o w n ą j e d n o ś ć rozdartego c z ł o w i e k a i świata, a także j e d n o ś ć s k ł ó c o n e g o najczęściej ze sobą samym c z ł o w i e k a o s i ą g a się jednak nie przez odrzucenie którego z aspektów, lecz przez ich integrację i syntezę. Jest to zgodne z „ p r a w e m " cnantiodromii - z b i e ż n o ś c i przeciwieństw, zgodnie z którym wszystko, w c z e ś n i e j czy p ó ź n i e j , przechodzi w swoje p r z e c i w i e ń s t w o . Do tak pojmowanej z b i e ż n o ś c i przeciwieństw o d n o s z ą się s z c z e g ó l n i e coincidentia oppositorum (zgodność, jed­ ność p r z e c i w i e ń s t w ) i complexio oppositorum (splot, wzajemna zależność przeciwieństw ''). Zgodnie z „ p r a w e m " enantiodromij należy r ó w n i e ż interpretować ó w słynny paradoks Grotowskiego: ..Nie należy dążyć do unikania sprzeczności, przeciwnie - to w sprzecznościach zawiera s i ę istota rzeczy." W indywidualnej, ludzkiej skali - prowadzi do tego proces indywiduacji. P o w o ł a j m y się w tym miejscu na świadectwo Ryszarda Cieślaka. Tak o p o w i a d a ł on o swojej pracy nad rolą Księcia N i e z ł o m n e g o : „ N i e p o d o b n a [...| traktować jej w katego­ riach w y ł ą c z n i e artystycznych - w y w o ł a ł a ona zasadniczą przemia­ nę w całej mojej psychice, przeobraziła mnie nie tylko jako aktora, ale jako c z ł o w i e k a . B y ł to proces sprzężony: dojrzewanie aktorskie łączyło się z dojrzewaniem lud/kim. Rola e w o l u o w a ł a , kształ­ towała się, w miarę jak kształtował się mój osobisty stosunek do zjawisk, do otoczenia, do świata. Tego rodzaju proces nie ogranicza się zresztą u nas tylko do mojej osoby. W y p ł y w a to / zasadniczego podejścia Grotowskiego do funkcji teatru, funkcji aktora." A kilka lal później - w roku 1974 - dopowiadał: ..Była to najgłębiej idąca samonenetracja. rodzaj osobistej spowiedzi. Kiedy następuje w tym 1 20 II. 4, 5. Teatr Laboratorium. Wrocław, ok. 1972. W okresie „Kultury czynnej" nastąpiło wyjście poza salę teatralnaZdjęcia, autorstwa jednego z członków zespołu - Andrzeja Paluchiewicza. wykonane w Brzezince k. Oleśnicy, gdzie odbywały się niektóre przedsięwzięcia Teatru Laboratorium. 21 �akcie przekroczenie ostatniej granicy, c z ł o w i e k czuje się tak, jakby *yszedl z ciemnego tunelu na otwarta, jasna, przestrzeń"." Cieślak własnym przykładzie przedstawia tu proces indywiduacji; • Junga jest to proces, „w trakcie którego osoba staje się •^podzielona, tzn. o s o b n ą , niepodzielną jednością hih « p e ł n i ą » " ••OCZtśnie występuic tu postulat wyzwolenia s i ę c z ł o w i e k a ' W dotychczasowego świata, cci dokonuje się przez s z c z e g ó l n e g o rodzaju doświadczenie prowadzące do poznania i będące samo , * ~ poznaniem w g ł ę b o k i m znaczeniu lego stówa; innymi * * y : chodziłoby o g n o z ę , chociaż ani Grotowski, ani Cieślak nie --'Ja tego pojęcia. M l e 'pOoniejak Jung i jungiści. Grotowski akcentuje nie d o s k o t l i i e « i ^ P ' ' e c z ł o w i c k .1 1. w konsekwencji, doma'vrnlr &° ^yfnilaeyjnego otwarcia M C na sferę cienia, przy "«cnx ' J S'« l» przede wszystkim w pracy, niezwykle tutaj ' • » ' ! ? p ' 'k*" J ' archetypowy obraz pełni potencjału c z ł o * J M > t « t ° ^ ' b<>wosci zapisywana |cst przez Grotowskiego literą - na przykład w Performerze, jako „Ja" pisane dużą e l n n,e / u e Wn( a n C c o uso t a c h e m d j k * * y 'eraz, czym poszukiwania Grotowskiego n i e s ą . oznacza ^ ' " M one żadnym systemem naukowym. Nie *' >chrń'' - k' ' ' " aspektów czy c l c i n c n l ó w ntożeT"^ * ' ^ 8'cd naukowym, a jednym z d o w o d ó w ^'cktorych nńi - ° slos«>wanie w pedagogice teatralnej "kiegoi svst Grotowskiego. Grotowski nigdy nie tworzył też. ^mdzaiu ^' ~icznego czy kulturowego i nic przejawiał * b 5 3 ! , P * J ' - Wreszcie jego myśl i d o ś w i a d c z e n i a nie są ~ ^ ° l o g i ą ) . Powtórzmy: Grotowski o d w o ł u j e się do * ty * i o r e m "°H , ( ayr )y-) . Jego Jegoświatopogląd światopogląd nie niejest jesti nigdy nigdy icy , " "ogmatów, brak w nim elementu kultu, a jego ympatycy nie stanowią społeczności w sensie ( s l r n m e S ( iin e( na ż e n 8 1 1 0 c m a w z C e m U a s r a z s / c w n c e m r s / e OZOI , r d m te zhinrlL a p i s t i s w i Fl:,US ( w i a r 1 religijnym. C h o ć n i e w ą t p l i w e jest tu r ó w n i e ż istnienie charyz­ matycznego p r z y w ó d c y . Kluczowe natomiast znaczenie wydaje s i ę m i e ć dla Grotow­ skiego jego obraz c z ł o w i e k a . Z a Teofilem z Antiochii, chrześcijańs­ kim pisarzem i biskupem ż y j ą c y m na przełomie 11 i III wieku - m ó w i : „ P o k a ż mi twojego c z ł o w i e k a , a j a ci pokażę mojego Boga". Przywołajmy pełny kontekst, w jakim padają te słowa: ..Pewnego dnia Teofil z Antiochii, wezwany przez j a k i e g o ś pogani­ na: «pokaż mi twojego B o g a » , odparł: «pokaż mi twojego c z ł o w i e ­ ka, a j a ci pokażę mojego B o g a » . Zajmijmy się tym razem tylko pierwszą p o ł o w ą zdania: t w o j e g o c z ł o w i e k a . . . Jest to termin wykraczający poza pojęcia religijne. M y ś l ę , ż e w nim Teofil z Antiochii dotknął c z e g o ś podstawowego w życiu ludzkim. Pokaż mi twojego c z ł o w i e k a . . . - to j e d n o c z e ś n i e ty - « t w ó j c z ł o w i e k " i nic-ty - n i c - t y jako obraz, maska dla innych. T o ty niepowtarzalny, jednostkowy, ty w c a ł k o w i t o ś c i swojej natury: ty cielesny, ty o g o ł o c o n y . Zarazem: to ty ucieleśniający wszystkich innych, wszystkie istnienia, całą historię. Jeśli wymaga się od aktora uczynienia c z e g o ś n i e m o ż l i w e g o i jeśli on to uczyni, to nie on - aktor - był tym, kto m ó g ł to uczynić, p o n i e w a ż tym, co m o ż e u c z y n i ć on - aktor - jest tylko to, co m o ż l i w e , znane. U c z y n i ł to « j e g o c z ł o w i e k » . W ó w c z a s dotyka się tego, co istotne: « t w o j e g o c z ł o w i e k a * . " " W artykule Wędrowanie za Teatrem Źródeł Grotowski raz jeszcze wróci do tych słów: ,,«Pokaż mi twojego c z ł o w i e k a , a j a ci pokażę mojego B o g a » . Niewiele m o ż e to znaczy dla k o g o ś , jeśli pojmuje się to w tak zwanym znaczeniu duchowym albo jako metaforę. Ale powiedzmy, ż e to nie jest metaforą, ż e jest d o s ł o w n e . « P o k a ż mi twojego c z ł o w i e k a , a j a ci p o k a ż ę mojego B o g a » . " 26 Owo „najbliższe p o k r e w i e ń s t w o " istniejące m i ę d z y Bogiem a c z ł o w i e k i e m omawia r ó w n i e ż Paul Evdokimow w swojej książce 69 �21 Prawosławie , bardzo dobrze znanej Grotowskiemu - towarzyszy­ ła mu ona zwłaszcza w okresie pracy nad Apocalypsis cum Figuris. Św. Bazyli powiedział: „Człowiek jest to stworzenie, które otrzy­ mało nakaz stania się Bogiem" r Zgodnie z tym obrazem została stworzona całość ludzkiej natury. Między Bogiem a przebóstwionym człowiekiem jest tylko ta różnica, że „Bóg jest nie­ stworzony, podczas gdy człowiek istnieje dzięki stworzeniu". * Naśladownictwo natury Bożej polega na tym, że człowiek „sam staje się światłem", " a nie tylko odzwierciedla je. W takim właśnie kontekście Paul Evdokimov interpretuje przytoczone już tutaj słowa Teofila z Antiochii." Z kolei w gnostycko-chrzcścijańskiej Księdze Tomasza Zbawca zwraca się do apostoła: „Ty już poznałeś siebie i będziesz nazwany samopoznaniem. Kto zaś nie poznał siebie, nie poznał niczego. Kto zaś poznał, doszedł do poznania głębokości wszystkiego, dlatego jesteś moim bratem Tomaszem."" Dla gnostyka poznać siebie to znaczy uświadomić sobie swoje pochodzenie i istotę, czyli poznać wszystko: „Trzeba, aby każdy ćwiczył się w różny sposób i wy­ rzucił z siebie ten element, aby już nie był w błędzie, lecz aby uchwycił siebie samego takim, jakim był n a j p i e r w . P o z n a n i e siebie jest podstawowym zadaniem człowieka, a prowadząc do poznania Boga ląc^i się ono z poznaniem siebie jako cząstki boskiej. Człowiek poznający siebie - jak mówiliśmy - sam staje się światłem: „Istnieje światłość w człowieku światłości i on oświeca świat."" W logionie trzecim Ewangelii Tomasza jest powiedziane: „Skoro poznacie samych siebie, wtedy będziecie poznani i będziecie wiedzieć, że jesteście synami Ojca żywego. Jeśli zaś nie poznacie siebie, wtedy istniejecie w nędzy i sami jesteście nędzą."" Poznanie siebie jest równoznaczne z uświadomieniem swego pochodzenia i istoty - synostwa bożego. Wyrażenie „syn człowieczy" może być interpretowane w różny sposób. Według Wincentego Myszora „określenie «syn człowieczy*, zważywszy mocne związki pism gnostyckich z apokaliptyką, oznacza istotę boską. Gnostycy praw­ dopodobnie określali nim pierwszą emanację.'"* W tekstach gnos­ tyckich powtarza się len sam scenariusz sotcriologiczny: upadłego, pozbawionego świadomości Adama budzi „Syn Boży", „Jezus Światła", Zbawiciel, wcielenie Zbawczej Inteligencji. To odkupie­ nie poprzez gnozę jest zarazem wyzwoleniem, a składają się na nic trzy etapy: przebudzenie, objawienie zbawczej nauki i anamnesis (przypomnienie i uświadomienie sobie).' Na spotkaniu we Wroc­ ławiu w kwietniu 1991 roku Grotowski podkreślał, że w Sztukach Rytualnych, realizowanych pod jego kierunkiem obecnie pod Pontedcrą we Włoszech, kluczowe znaczenie ma dlań taki tekst: l 1 1 7 To become Understand To become Understood W polskim przekładzie znaczy to: Stań się Pojmowaniem Stań się Rozumieniem Przypomnijmy, że końcowy fragment Performera Grotow­ skiego jest zatytułowany Człowiek wewnętrzny. We wcześniejszych jego tekstach, począwszy od Ku teatrowi ubogiemu z roku 1965, jest on nazywany „człowiekiem całkowitym" albo „człowiekiem zupeł­ nym". Najkrócej mówiąc, len obraz człowieka zdaje się dokładnie odpowiadać temu, co gnostycy określali imionami: „człowiek wewnętrzny (ho endiśthetos anlhropos), „człowiek duchowy lub „pneumatyczny" (ho pneumatikós an(hropos) czy „człowiek ar­ chetypowy" (ho archanthropos); o „człowieku wewnętrznym" pisali również między innymi święty Paweł i Mistrz Eckhart. Jest to w ogóle jedno z centralnych pojęć gnostyckich, a obraz „wy­ zwolenia boskiego człowieka", nazywanego także „praczłowie­ kiem" i „pierwszym człowiekiem", pojawia się u wszystkich gnostyków i neognostyków. W ujęciu Grotowskiego „sztuka jako wehikuł" to przede wszyst­ kim wysiłek samorozwoju, pracy nad sobą, dzięki któremu - przez, separacje i ponowną integrację przeciwieństw - można podjąć wyzwanie zrealizowania własnej osobowości. I w tym momencie znajdujemy się już w samym centrum współczesnej, dwudziesto­ wiecznej neognozy, którą znamionuje m i t y c z n e w i d z e n i e ś w i a t a n a n o w y s p o s ó b - mianowicie: syntetyczny. To wyróżnia ją od poprzedzających: od epoki mitu (teza) i epoki sejentystycznej (antyteza). Zasadnicze znaczenie ma tutaj a u t o t r a n s f o r m a c j a , polegająca na stałym poszerzaniu świadomo­ ści o coraz to nowe wymiary. Spełnienie tego zadania jest równoznaczne z procesem samourzeczywistnienia, w którym świat duchowy pozostaje w ścisłym związku z p o z i o m e m m a t e r i i (można tu mówić o transformacji 70 materii). Przy tym, co bardzo znamienne i ważne: we współczesnej gnozie - w odróżnieniu od różnych odmian gnostycyzmu - spotykamy się z pozytywnym w zasadzie stosunkiem do świata, a w nie­ których ujęciach mówi się nawet o „zbawieniu ziemi" jako zadaniu które stoi przed gnostykiem. Nieprzypadkowo więc kojarzone są czasem z gnozą dążenia współczesnej ekologii, w której fc, dziedzinie doświadczenia prowadzone przez Grotowskiego miały niewątpliwie charakter prekursorski. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych Grotow­ ski tak na przykład mówił o dwudziestoletnim doświadczeniu zespołu w tym zakresie: „Dla nas - w Teatrze Laboratorium - praca nad sobą siłą rzeczy musi mieć charakter organiczny, wychodzić od działania żywym istnieniem. Praca nad sobą może być p r a k ­ t y k o w a n i e m kultury sobą. Dochodzę do punktu, który określiłbym jako «ckologię człowie­ ka*. Bo ekologia zaczyna się od nas samych. Jaki człowiek jest ekologicznie czysty? Nie ulega panice, rozpadowi, poczuciu niepe­ wności. Wiem: «świat jest niepewny, wszystko jest niepewne*. Wiem. A jednak - możność i wartość życia. A jednak - siła przetrwania człowieka i gatunku. A jednak - c z ł o w i e k e k o ­ logicznie czysty. W polu kultury i w polu naszej pracy widzę dwie szczególne ekologie: «ckologię międzyludzkiego* i «ekologię pozaludzkiego.; oczywiście, i w jednej, i w drugiej - siłą rzeczy - człowiek jest podmiotem. Kiedy mówię: «ekologia międzyludzkiego*, dotyczy to wszel­ kich działań Zespołu Teatru Laboratorium. Ich substancją jest kontakt, o b c o w a n i e m i ę d z y l u d ź m i (dotyczy to także działań, w których występuje element widowiskowy, choćby w ograniczonej mierze)". * Przykładem doświadczenia kulturo­ wego, które wyłoniło się „na styku człowiek - ekologia pozaludzkiego", był Teatr Źródeł, uznany przez Grotowskiego za „praktycz­ ny odpowiednik myślenia ekologicznego w dziedzinie kultury". Bardzo wyraźnie widać tu połączenie ekologii z. pozytywnym w zasadzie nastawieniem do świata, choć przy pełnej świadomości jego dramatyzmu. Wychowani w pewnej cywilizacji, mamy w sobie zbudowane „dwa mury". Mówił o nich Grotowski między innymi w pochodzącym z 1980 roku filmie telewizyjnym: „Z jednej strony mamy w sobie mur, który nas oddziela od czegoś, co jest jak zapomniane energie, co jest żywe, a zostało zapomniane, i co jest rezerwuarem wielkiej mocy. Z drugiej strony mamy przed sobą mur. Oduczamy się postrzegania. Nasze zmysły są jak porosłe błoną. Nie widzimy, tylko myślimy o tym, co widzimy. Po­ strzegamy nasze myśli o faktach, a nie fakty. Postrzegamy nasze myśli o lesie, a nic las, nasze myśli o ziemi, a nie dotyk ziemi. Mamy takie dwa mury: jeden przed nami, drugi za nami. W gruncie rzeczy to jest jeden mur. Przebić się przez ten mur: otwarta percepcja i zapomniane energie. To jest coś, co wyzwala się w działaniu. Intensywność życia... Nic wiem, jak to nazwać." * A oto przykład ścisłego związku świata duchowego ze światem materii, podany przez Grotowskiego w kontekście Sztuk Rytual­ nych oraz rozważań nad ich swoistością i nad tym, co odróżnia je od „teatru przedstawień": „Sztuka jako wehikuł - pisze Grotowski w artykule z 1992 roku - jest jak winda bardzo pierwotna, która jest czymś na kształt kosza podciąganego liną. z pomocą której działający podnoszą się ku energii bardziej subtelnej, by wraz z n i ą zejść ku naszemu ciału instynktownemu. [...] Kiedy mówię o obrazie windy pierwotnej i o Sztuce jako wehikule, odwołuję się do wcrtykalności; możemy widzieć owj wertykalność w kategoriach energetycznych: energie ciężkie, w organiczne (związane z siłami życia, z. instynktami, ze zmysłowoś­ cią) i inne energie, bardziej subtelne. Nic chodzi bowiem o to, aty po prostu zmienić poziom, ale by podnosić grube do subtelnego i aby s p r o w a d z i ć subtelne ku rzeczywistości bardziej potocz­ nej, związanej z «gęstością» ciała. To tak, jakbyśmy próboww wejść w h i g h e r c o n n e c l i o n . Nie idzie o to, by się wyrzec części naszej natury; wszystko winw trzymać swe miejsce naturalne: ciało, serce, głowa, coś, co znajduj* się «pod naszymi stopami* i coś, co znajduje się «ponad glow**^ Wszystko jak linia wertykalna, i ta wertykalność powinna byt rozpięta między organicznością i t h e a w a r e n e s s . A * • r e n e s s to znaczy świadomość, która nie jest związana z mO" (maszyną do myślenia), lecz z o b e c n o ś c i ą. Można porównać to wszystko z drabiną Jakubowa. Biblia nw o historii Jakuba, który zasnął z głową na kamieniu i miał w i d * ^ widział stojącą na ziemi ogromną drabinę i postrzegał siły. - j e ś l i wolicie - anioły, które wstępowały i schodziły.*" . ^ Aby jednak ta drabina mogła funkcjonować, wszystko musi "r 1 1 0 �wykonane nienagannie z punktu widzenia rzemiosła. To obowiązy­ wało zresztą u Grotowskiego od początku jego pracy w teatrze i było jazane najściślej z jego widzeniem sztuki i jej zadań. cytowanym przed chwilą artykule Od zespołu teatralnego do Sztukipk" wehikułu Grotowski rozpatruje relację między dwoma biegunami w sztukach widowiskowych: sztuka jako prezentacja, performing arts. co można tłumaczyć jako „sztuki performatywne" ^godnie z angielskim znaczeniem tego terminu), i sztuka jako wehikuł (według określenia Petera Brooka).'" W ramach sztuki jako prezentacji można wyróżnić różne odmiany (na przykład: próby p charakterze poszukiwawczym, taniec, pantomima), podobnie w ramach sztuki jako wehikułu. Sztuka jako wehikuł to po prostu bardzo precyzyjny instrument służący poznaniu i rozwojowi czło­ wieka. Inaczej mówiąc: decyduje tu wysiłek samorozwoju, praca pad sobą, dzięki temu można zrealizować własną osobowość. Dokładnie mówi o tym Performer Grotowskiego. Od sztuki jako prezentacji do sztuki jako wehikułu prowadzi jakby łańcuch o różnym stopniu nasycenia. Ale zawsze musi być wtym podłoże techniczne, precyzja i mistrzostwo; jeśli tego nie ma, mamy do czynienia jedynie z uzurpowaniem sobie czegoś. Jest przy tym niewątpliwe, że między tymi dwoma biegunami - wzdłuż łańcucha - istnieje przepływ energii. Grotowski zawsze akcentował znaczenie i rolę technicznego mistrzostwa, precyzji. Także w pracy nad Sztukami Rytualnymi podkreśla on ścisły związek, jaki zachodzi między „dołem" a„górą": przepływ energii dokonuje się od dołu do góry, od tego, co „grube" ku temu, co prześwietlone. W ten właśnie sposób odbywa się „prześwietlenie" materii, jej transformacja, ale zarazem za­ chowywany jest przez cały czas żywy związek z dołem, ziemią, materią. Dlatego w pracy nad Sztukami Rytualnymi nic może być mowy o transie: w każdej chwili, będąc „prześwietlonym" (na poziomie wertykalnym), jest się zdolnym reagować natychmiast. lW Za przykład może tu służyć współpracujący obecnie z Grotowskim Thomas Richards, który na laiku może robić wrażenie, że działa w transie. Jednak zachowuje się on niezwykle uważnie, mając baczenie na to, co się dzieje: białka jego oczu są wprawdzie zwrócone ku górze, co właśnie nasuwa skojarzenie z „transem",ale niech tylko usłyszy on najmniejszy fałsz - zareaguje wtedy natychmiast.* Język używany w pracy nad Sztukami Rytualnymi jest technicz­ ny, maksymalnie precyzyjny. Występuje tu niewiarygodna precyzja w pulsowaniu rytmicznym. Jest to tak, jakby bardzo stare pieśni - rytualne, sakralne - były osobami. Pieśń taka jest produktem długiej filtracji i staje się żywą istotą, osobą. Ma duszę, którą trzeba znaleźć. Jest to ciągły proces. Tego nigdy nie ma się na stałe: jeśli ktoś twierdzi, że „posiadł duszę", może j ą stracić. Dusza pieśni jest uchwycona tam, gdzie ma się poczucie, że to pieśń nas śpiewa. Jest to bardzo rygorystyczne: dyscyplina formy, szczegółu, precyzja. Spontaniczność i dyscyplina to coniunctio oppositorum w pracy nad Sztukami Rytualnymi, podobnie jak w całej dojrzałej twórczo­ ści Grotowskiego. Uciążliwa, codzienna praca - z długimi niekiedy okresami jałowości. Zdaniem Grotowskiego, amatorzy zawsze zatrzymują się na tym pierwszym poziomie, nie umieją przekroczyć progu jałowości. Prawdziwe mistrzostwo polega jednak na tym, że się ten okres potrafi przejść. Wszystko to upoważnia do sformułowania końcowego stwier­ dzenia, że działalność twórczą Grotowskiego i jego światopogląd można sensownie badać i interpretować również w konte­ kście współczesnej gnozy czy neognozy. Związki i analogie, przy jednocześnie występujących różnicach, są w tym przypadku za­ stanawiające i płodne poznawczo. A nowy kontekst pozwala w nowym świetle dostrzec twórczość Jerzego Grotowskiego, a także jej źródła i korzenie. Nie jest to w końcu mało. 1 Grudzień 1994 - styczeń 1995 PRZYPISY 'Carl Gustav Jung. Archetypy i symbole. Pisma wybrane. Wybrał, przełożył > wstępem poprzedził: Jerzy Pmkopiuk. Ćzyielnik. Warszawa 1976. s 32 Ukazanie się Ki ksiajżki było wa/nym wydarzeniem kulturalnym, por. Leszek Kolankiewicz Carl Gustav Jung w nunch snach i myślach. „Notatnik Teatralny" nr 3/1992 s 140-147 Numery 12/1987 i 4/1988 Por. miedzy innymi: Jerzy Prokopiuk. Gnaza. gnosrycyzm i numicheizm. Apotogia patilttmti sua, „Literatura na Świecie" 1271987. Czas Wodnika. O gnozie, herezjach i atnipnyijii. z Jerzym Prokapiukiem rozmawiają Marek Klecel i Zdzisław Skrok, -Nowe Książki" nr 11/1992; Wyzwanie gnozy Z księdzem profesorem Wincentym Mysznrem. znawcą myśli gnostyckiej. prorektorem Akademii Teologii Katolickiej, irmn-ia Adam Szostkiewicz. „Tygodnik Powszechny" nr 2/1995 'Grotowski ciągle tajemniczy. ..Dialog" nr 5/1989 'Małgorzata Dziewulska, Ogniokrud. „Teatr" nr .VI992 A oto kilka pomyłek autorki * zakresie faktów (sprawy interpretacji celowo lulaj pomijam): I) błędne jest twierdzenie, ze po pa/d/.iernikii 1956 ..Grotowski porzuca działanie polityczne i wyjeżdża do Moskwy, gdzie studiuje nauki Stanisławskiego". W Moskwie Grotowski studiował w roku akademickim 1955/19561 to lylko przez pierwszy semestr, 'jetli chodzi o sztukę teatru, interesował go wtedy przede wszystkim Meyerhold Działo tlC 10 przed Październikiem, a nie po. Wszystko lo szczegółowo opisałem w książce Omumski i jego Ijtboralorium. Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1980; 21 nie jest prawdą, że Teatr Laboratorium „stal sic niezależny [...) od cenzury" talkgał on cenzurze w takim samym stopniu, jak wszystkie inne placówki teatralne : 1 Ldilions Galtimard. Paris 1981. s. 31 Przekład aulora artykułu. Cytaty z Ewangelii według św. Jana (Prolog 1,5), według: Biblia Tysiąclecia, wyd. IV. Pallolinum, Poznań-Warszawa 1984. s 1214 "Tamże. s. 14 " Jerzy Grotowski, Performer, w: Teksrr z lat 1965-1969. op. cii., s. 214 " Tamże. s. 217 " Abellio. op. cit., s. 17 " Jerzy Grotowski. Wędrowanie za Teatrem Źnidct. leksl przygotował do druku Leszek Kolankiewicz. „Dialog" nr 11/1979 " Por. Enamiadromia i Przeciwieństwa, w: Andrew Samuels. Bani Shorter, Fred Plaul, Krytyczny słownik analizy Jungowskiej, przełożyli Wojciech Bobecki i Lidia Zieliński Oficyna Wydawnicza UNUS. 1994, s. 59-60 i 155-156 " Grotowski. Teatr a rytuał, op. cit., s. 79 " Wypowiedź w ankiecie: Aktor - marzenia, myśli, mzierki. Ryszard Cieślak, rozmawiała Leonia Jablonkówna, „Tealr" nr 14/1971 " U : . " natchniony, rozmawiał Tadeusz Buski [Burzyński], „Gazeta Robotnicza" nr 74/1974 " Por. Indywiduacja, w: Krytyczny słownik analizy Jungowskiej, op. cit., s. 75-79 Por. Osiński. Grotowski i jego Laboratorium, op. cii., i. 258-264 " Jerzy Grotowski Ćwiczenia, w: 7eJurv z lal 1965-1969, op. ciL, s. 104-105 Grotowski, Wędrowanie za Teatrem Źródeł, op. cit, Paul Evdokimov Prawosławie, przełożył ks Jerzy Klinger. Instytut Wydawniczy PAX. Warszawa 1986 " Tamże, s 91 " T a m ż e . s. 103 • Tamże. s. 105 " Tamże, s. 103 '•' Por 7>Łwy ; NagHammadi. z języka koplyjskiego przełożyli Albertyna Dembska i Wincenty Myszor. wstępem i komentarzem opatrzył oraz całość opracował: ks Wincenty Myszor. Akademia Teologii Katolickiej. Warszawa 1979. s. 81 " Tamże " Tamże. s. 82 " Ewangelia Tomasza, przełożyli Albertyna Dembska i Wincenty Myszor. w: TeŁrry : Nag-Hammadi. op cit. i 207 "Tamże, i . 91 " Por. Eliade. Historia wierzeń i idei religijnych, op. cii., s. 255 " Jerzy Grotowski. Teatr Laboratorium po dwudziestu lalach. Hipoteza robocza, „Polityka" nr 4/1980 " Jest lo fragment oslalnicj z trzech wypowiedzi Grotowskiego w filmie telewizyjnym Krzysztofa Domagalika,., Pełen guślarstwa obrzęd świetokradzki''. O Teatrze Laborato­ rium Jerzego Grotowskiego. Telewizja Polska, Warszawa 1980. Pierwsza emisja filmu odbyła się 27 marca 1980 . Grotowski. Od zes/iołu teatralnego do sztuki jako wehikułu, op. cii., i. 36-37 " Por. Peler Brook. Grotowski, sztuka jako wehikuł, przełożyła Magda Złotowska, „Notatnik Teatralny" nr 4/1992 * Można to zobaczyć również na filmie dokumentalnym z pracy Centro di Lavon> di Jerzy Grotowski - Work center of Jeny Grotowski, zrealizowanym w Ośrodku pod Pontederą w roku 1989 przez ekipę amerykańską pod kierunkiem Mercedes Gregory Por. także: Thomas Richards, Al lavoru eon Jerzy Grotowski sulle uzioni fisiche, Ubulibri. Mtlano 1993 14 a 11 3) Grotowski nie ..wystawiał Wyspiańskiego" w roku 1963. lecz w latach 1962 ^ixilis) i 1964 (Studium o Hamlecie) W roku 1963 odbywały sic kolejno spektakle ^kmpolis. jednak premiera była wcześniej, , *ł początkach stanu wojennego współpracownicy Grotowskiego rozwiązali psryłw* -pisze Dziewulska Slan wojenny zosial zniesiony z dniem 22 lipca 1983. Teatr *"*»lorium rozwiązano z końcem roku 1984; 1 według Małgorzaty Dziewulskiej: „Podjął (Grotowski) niebawem prace czwartej I * a " e klasyfikacji Zbigniewa Osińskiego - fazy swej działalności, określonej mianem Obiektywny Trwa ona do dziś" Czwartym okresem w twórczości Groiows""^pna Sztuki Rytualne (od roku 1985 do dziś), o czym piszę jednoznacznie w artykule wytycza Irasy: od Dram.au Obiektywnego f I9K.1-I9K6) da Sztuk Rytualnych. Gmiuwii, wytycza trasy Studia i szkice' Pusty Obłok. Warszawa 1993 , '•"y Grotowski. Teatr a rytuał, w Teksty z lat 1965-1969. Wybtlr, wybór i redakcja Degler i Zbigniew Osiński, „Wiedza o kulturze". Wrocław 1990, i . 78 °a ten temat: Zbigniew Osiński. Teatr Dionizosa Romantyzm w pińskim teatrze T ^ « n y m . Wydawniciwo Literackie, Kraków 1972. s 170-257 i 303-336 „ • w w r a ł i powtórzony., w Maski [Transgresje), wybór, opracowanie i redakcja: 7^'anion i Stanislaw Rosiek. Wydawnictwo Morskie. Gdańsk 1986. I I, s. 400 "H t " ' k Słowo wstępne. „Gnosis" nr 1/1992 „ jw» Jonas, Religia gnozy, przełożył Marek Klimowicz. Platan. Kraków 1994. s. 301 "* Czas Wodnika. O gnozie, herezjach i antropozojit z Jerzym Prokapiukiem C?*"-' ' "i\iw Skrok. ..Nowe Książki" nr 11/1992; Por także: pi*<łe. Historia wierzeń i idei religijnych. 1.2: Od Gautums Buddy dopoczątkiw \*Z* 'i<iństwu, przełożył Stanisław Tokarski. Instytut Wydawniczy PAX. Warszawa w L k n y P r o k o M a r e k , K l e c e l 7jl ,c f CM' P r u k o u r " k . C G. Jung. czyli gnoza XX wieku, w: Jung. Archetypy i symbole. **ymond Abellto Approches de lu nouvelle Gnose Wstęp: Philippe Camby. 71 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/188b1deac7b28f33e92d92502ae20241.pdf 80b43eb34e6262964c2a094f18d93d6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3405 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3192 Title A name given to the resource Spotkanie cyganologów na Węgrzech / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.156-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz SPOTKANIE CYGANOLOGÓW NA WĘGRZECH W dniach 25—28 sierpnia 1980 r. o d b y ł o się w Loanyfalu spotkanie e y g a n o l o g ó w z 8 k r a j ó w europejskich. Inicjatorom Lewarów i Kołderaszy, następnie Cyganów Polskich, a naj­ bardziej pogardzanymi przez resztę są Cyganie K a r p a c c y . Z a ­ i gospodarzom spotkania byl znany z licznych publikacji na te­ chowali oni najmniej tradycyjnych e l e m e n t ó w kultury. mat j ę z y k a c y g a ń s k i e g o — J ó z s e f Vekerdi, na co dzień kierujący Mirella Karpati. W działom wymiany zagranicznej Biblioteki Narodowej w różnice m i ę d z y g r u p ą Sinti a R o m a m i ; ci pierwsi jednak często Buda­ peszcie. B y ł o to na p ó ł oficjalne spotkanie, u c z e s t n i c z y ł y w nim odczuciu e y g a n o l o g ó w istnieją zasadnicze na z e w n ą t r z m a n i f e s t u j ą s w ą w s p ó l n o t ę ż R o m a m i . osoby b ę d ą c e w osobistym bądź listowym kontakcie z Vokerdim, K a r i Huttunen. Cyganie z F i n l a n d i i , nie z n a j ą c y j ę z y k a romani, a wzajemnie znające się czy to z publikacji, czy t e ż b l i ż s z y c h o d m a w i a j ą K e ł d e r a s z o m (którzy są niedawnymi przy-byszami na k o n t a k t ó w na p ł a s z c z y ź n i e z a i n t e r e s o w a ń c y g a ń s k i c h . Rozmowy te tereny) przynależności do w s p ó l n o t y c y g a ń s k i e j . W ostatnich i dyskusje t iczyly się w uroczej scenerii letniskowej, malowniczej latach jednak, pod w p ł y w e m coraz bliższych z nimi k o n t a k t ó w , m i e j s c o w o ś c i , w ogrodzie gospodarza spotkania; tu też, w starej z d a j ą się z m i e n i a ć t ę o c e n ę . M ó w c a zastanawia się nad kryteria­ willi zostali zakwaterowani goście. mi W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele rozmaitych pro­ określenia grupy cygańskiej; wymienia cechy uważano w Finlandii za „ t y p o w o c y g a ń s k i e " (muzyka, taniec). Dochodzi fesji, k i e r u n k ó w , z a i n t e r e s o w a ń zawodowych, a więc etnografo­ do wniosku, żo m o ż n a by t ę g i u p ę określić przy pomocy w s p ó l ­ wie, socjologowie, j ę z y k o z n a w c y , historycy, redaktorzy czasopism n y c h cech gospodarowania. oyganologicznych, w y k ł a d o w c y języków, dziennikarze, narze itp. D l a części z nich zjazd w Leanyfalu misjo­ b y ł postojem w letniej w ę d r ó w c e śladami c y g a ń s k i c h t a b o r ó w czy w poszuki­ waniu osad C y g a n ó w o s i a d ł y c h . W sumie dom pana Vokerdiogo gościł w ciągu dnia 16 zaproszonych o s ó b . B y l i to: z Czechosło­ wacji — Milena Hubschmannova; z Finlandii — K a r i H u t t u non; z Francji — Henriettę D a v i d oraz A n d r ó Barthelomy wraz z dwoma klerykami; z Niemiec — Herman Arnold; z Polski — A d a m Bartosz; z W ę g i e r — J ó z s o f Vekerdi, Elemór Varnagy, Gyorgy M ś s z a i o s . Gaboi Grabócz oraz zaproszeni dla w y g ł o s z e n i a tylko w y k ł a d u — Biilint Sarosi i Ferenc Herczog; z W ł o c h —• Bruno Nicolini, Mirella K a r p a t i i Giulio Soravia; z Wielkiej B r a t y n i i — D a v i d Smith. otnocentryzmu, hamuje nasze rozważania od curnpocentryzm, c h c i e l i b y ś m y jasno określić granicę Rom—gadzio. Tymczasem Cyganie nie m a j ą tego problemu, m a j ą ś w i a d o m o ś ć różnic, a są one wielkie z a r ó w n o n a linii Rom—gadzio, jak też m i ę d z y od­ miennymi grupami Cyganów, między klanami i rodzinami. N a s t ę p u j e jednak, podobnie jak na c a ł y m ś w i e c i e proces miesza­ nia się kultur, co prowadzi do powstania ś w i a d o m o ś c i w s p ó l n o t y , a co za t y m idzie, t a k ż e unifikuje ich kulturę. David Smith. Istotnie, różnico m i ę d z y Cyganymi są d u ż e . Alo różnica m i ę d z y gadziami a R o m a m i jest instytucjonalna, poza t y m , żo istnieje obiektywnie. W Wielkiej B r y t a n i i ich koczownictwo jost zalegalizowane prawnie. Buduje się dla nich pola Obrady zasadniczo o d b y ł y się w c i ą g u trzech dni według ustalonego p o r z ą d k u : d z i e ń pierwszy — kultura i j ę z y k , dzień drugi — zagadnienia społeczne, dzień trzeci — problemy edukacji i rodzinne. biwakowe. Często inicjatorami są bogaci Cyganie i takie biwaki są bardzo chętnie obierane przez C y g a n ó w na miejsce postoju. Są bowiem usytuowane i urządzone z zachowaniem wszelkich w y m o g ó w c y g a ń s k i e j m e n t a l n o ś c i . Obozowiska urządzone przez Ponieważ dyskusja odbywała się w bardzo swobodnej atmosferze, b y ł a spontaniczna i wielokierunkowa., trudno jest ją zrelacjonować. Przedstawię więc zasadnicze, znaczące tezy i informacje. Dzień Herman Arnold. Nie m o ż e m y się w tej dyskusji w y z w o l i ć lokalne w ł a d z e są omijane lub nawet celowo niszczone, jako twory obce, nie zachęcające do postoju. S t ą d negatywny stereo­ typ Cygana utwierdza się w opinii g a d z i ó w . Około 00% ludności koczowniczej obecnie biwakuje na swoich prywatnych biwakach, pierwszy reszta —• to biwaki p a ń s t w o w e . — kultura i język. Henriettę David. Zjawisko to podobnie przedstawia się we F r a n c j i. Mirella Karpati. Mimo, żo istnieje mocne poczucie identyfikacji Bardzo szanuje się tu wszelkie obozowiska urządzono z inicjaty­ z g r u p ą , to wy szefów r o d ó w . jodnak Występuje ogromne zróżnicowanie wśród C y g a n ó w . Czy więc m o ż n a m ó w i ć w ogóle o kulturze C y g a n ó w Mirella jako kulturze w m i a r ę jednolitej ? z kompensacji znanej i u innych s p o ł e c z e ń s t w na tym stopniu Karpati. Manifestacja bogactwa u Cyganów wynika A n J r ć Barthelemy. Owszem, Cyganie i d e n t y f i k u j ą się, ale jest rozwoju. to identyfikacja negatywna, nie pozytywna. Nie bowiem Milena Hubschmannova. W y n i k a to przede wszystkim z braku jednolitej kultury C y g a n ó w . Oni nie s t a w i a j ą się w opozycji akceptacji przez otoczenie, m a n i f e s t u j ą więc to, co sq, w stanic ma Rom*—gadzio, ale w ł a ś n i e w opozycji do innych grup. J e s t prze­ zaprezentować cież tak wiolo różnic j ę z y k o w y c h i obyczajowych. Nie identyfi­ przecież często analfabetami. —• a więc bogactwo, egzotyczny folklor. Są kują się z kulturą C y g a n ó w jako o g ó ł u , bo oni tej kultury w skali Giulio makro nio oceniają jako zjawisko pozytywne. i j ę z y k , starają się d o s t o s o w a ć do otoczenia, i tuk np. publicznie Н э г т а п Amalii. Nie jest więc m o ż l i w e podanie definicji R o m ó w . u ż y w a j ą swego j ę z y k a (w K a l a b r i i ) tylko w sytuacjach szczegól­ Giulio Sorivia. Rozbicie dialektalne nie decyduje o braku w s p ó l ­ n y c h (w o b e c n o ś c i policji itp.). noty kulturowej. Wszak w Italii do k o ń c a X I X w. m ó w i ł o się Andre Barthelemy. N a l e ż y się z a s t a n o w i ć szczególnie nad dwoma r ó ż n y m i j ę z y k a m i . Poczucie w s p ó l n o t y c y g a ń s k i e j n a s t ą p i , aspektami kultury c y g a ń s k i e j , a mianowicie: jakie gdy Soravia. Chociaż zachowują swą tradycyjną kulturę elementy zaktywizuje się c y g a ń s k a inteligencja, czego z a c z ą t k i już obser­ kultury i gdzie, pozyskali oraz — jak zatracają elementy tradycyj - wujemy. nej kultury. M ó w c a przewiduje, że w k r ó t k i m czasie Cyganie Adam Bartosz. Sytuacja w Polsce jest odmienna, g d y ż s p o ł e c z e ń ­ z a t r a c ą lub t e ż zatracili: tabu, wierzenia, j ę z y k . N a l e ż y stwo nasze jest bardziej homogeniczne. Natomiast istnieją róż­ śledzić u w a ż n i e , jakie elementy z otoczenia przejmują w zamian. nico m i ę d z y Cyganami wynikające z odmienności dialektu, obyczaju i historii. P o s z c z e g ó l n e szczepy c y g a ń s k i e różnią się w powszechnie uznanej hierarchii. I tak n a j w y ż e j ocenia się Gyorgy Mćszaros. w Na Węgrzech gadziowie, k t ó r z y związki m a ł ż e ń s k i e z Cyganami z o s t a j ą dziś wchodzą „zromanizowani". С,"£~.эЬ no'.omi:,!;!, p r z e j m u j ą c obce elementy nie filtrują kul­ tury g a d z i ó w , a raczej ją imitują. P r z e j m u j ą z kultury g a d z i ó w * W relacji u ż y w a m zamiennie t e r m i n ó w Лот i Cygan. T a k w ł a ś n i e , różnie, jedni konsekwentnie inni zamiennie, wypo­ wiadali się uczestnicy spotkania. 156 selektywnie to elementy, które są u w a ż a n e za negatywne a więc alkoholizm i a g r e s y w n o ś ć . — �Kai'i Huttunen. W y n i k i b a d a ń n a d C y g a n a m i nie d o c i e r a j ą do nieb. W z w i ą z k u z t y m w F i n l a n d i i zamierza się ut\voi'z\ć specjal­ no p r o g r a m y w radio i T V p o ś w i ę c o n o Cy-gauoiu. Obecnie mieszka ich w F i n l a n d i i okoli 0000. łlalillt Sarosi. M u z y k a о у д н н а к а jost r ó ż n a w z n k ż a o ś e i ot! o d b i o i e y , d l a k t ó r e g o Cygan gra. I t a k jo.sl inna m u z y k a dla. W ę g r ó w , a i n n a dla swego c y g a ń s k i e g o ś r o d o w i s k a . W k a ż d y m k r a j u m u z y k a c y g a ń s k a jest inna. P r a w d z i w o więc jest o k r e ś l e n i e np. węgierska muzyka cygańska, r u m u ń s k a muzyka cygańska ot e. Sy.czogólne t r u d n o ś c i s ą z o k r e ś l e n i e m cech c y g a ń s k i e j mu­ z y k i , bo przecież Cyganie na W ę g r z e c h bardzo p ó ź n o , w p o ł o w i c X I X w. zajęli się m u z y k o w a n i e m . G r a j ą przy t y m melocii" europejskie, uży-wają i n s t r u m e n t ó w europejskich (st. simkowo n o w y c h ) ; i c h i n t e r p r e t a c j a zawiera e l e m e n t y wschodnie, alo k t ó r e ? T a n i e u c h w y t n o ś ć w i n t e r p r e t a c j i , sposobie t r z y m a n i a i n s t r u m e n t ó w — to s z c z e g ó l n a , c y g a ń s k a s p e c j a l n o ś ć . Cygan zna g u s t y o d b i o r c ó w i w y c h o d z i i c h oczekiwaniom naprzeciw. Gra t a k , j a k tego oczekujemy. N i o ma więc m u z y k i c y g a ń s k i e j . Jest m u z y k a c y g a ń s k a danego k r a j u . József Vekerdi. T a k sarno j a k f o l k l o r k a ż d e g o k r a j u się r ó ż n i , t a l i i f o l k l o r C y g a n ó w jest w k a ż d y m k r a j u r ó ż n y . K a r i Huttunen. W F i n l a n d i i istnieje r ó w n i e ż bardzo w y r a ź n o z r ó ż n i c o w a n i e m u z y k i granej dla C y g a n ó w i dla siebie. Bardzo n i e c h ę t n i e o b c y m p r e z e n t u j ą swe oryginalne, c y g a ń s k i e p i e ś n i . Bruno Nicolini. Jest wiolo g r u p c y g a ń s k i c h nio u p r a w i a j ą c y c h muzyki, ale m u z y k a i taniec g r a j ą w i e l k ą i o l ę w ich psychice. R e a g u j ą na n i ą spontanicznie, ekspresyjnie. Mirella Karpati. N i c jost. to cecha t y l k o c y g a ń s k a . Podobnie na. m u z y k ę r e a g u j ą i inne l u d y . Dzioń drugi — problematyka społeczna. 7 Milena Hubschmannova. Proponuje, aby k a ż d y z u c z e s t n i k ó w s p o t k a n i a p r z e d s t a w i ł łu-ótko s y t u a c j ę Cy-ganów i cyganologii w swoim kraju. M i r e l l a Karpati. Przedstawia d z i a ł a l n o ś ć Opora N o m a d i , g ł ó w n e j organizacji z a j m u j ą c e j się p r o b l e m a t y k ą C y g a n ó w we. W ł o ­ szech. Henriettę David. W c F r a n c j i istnieje specjalna u s t a w a r z ą d o w a o b e j m u j ą c a w s z y s t k i c h k o c z o w n i k ó w , nie w y d z i e l a j ą c osobno C y g a n ó w . I s t n i e j ą t u organizacje o z a s i ę g u europejskim, k t ó r e z a j m u j ą się poznaniem C y g a n ó w i p o m o c ą dla nich. G ł ó w n a r o l a t y c h organizacji t o : — d o k u m e n t a c j a dotychczasowych prac i informacja o m c i i . —• badanie o p i n i i o koczownikach, — opracowanie p r o g r a m u zwalczania ich b i e d y . I s t n i e j ą t e ż , dotowano przez p a ń s t w o , p r y w a t n e organizacje, k t ó r o u r z ą d z a j ą obozowiska dla k o c z o w n i k ó w . Opracowano w z w i ą z k u z t y m u s t a w ę o sposobie finansowania i u r z ą d z a n i a obozowisk. Istnieje toż m i ę d z y m i n i s t e r i a l n y k o m i t e t do spraw koczowników. K a r i Huttunen. Cyganie w F i n l a n d i i z a j m o w a l i się t r a d y c y j n y m i u s ł u g a m i d l a l u d n o ś c i rolniczej (kowalstwo, kastrowanie z w i e r z ą t h o d o w l a n y c h , w e t e r y n a r i a , praca soz. n o w a w polu). S ą od d a w n a osiadli, nie k o c z u j ą . W 1907 r. p. w s t a ł a organizacja, k t ó r a m i a ł a na celu zbadanie i spopularyzowanie k u l t u r y c y g a ń s k i e j w celu ich zasymilowania. Adam Bartosz. W Polsce nie istnieje ż n d n r , organizacja zajn. u j ą e a się Cyganami l u b badaniem ich k u l t u r y . Zajmuje się n i m i a d m i ­ nistracyjnie odpowiedni departament, p r z y Ministerstwie Spraw W e w i i c t i z n y c h . N a t o m i a s t badania prowadzono są. na ogól przez pojedynczych l u d z i zainteresowanych t ą p r o b l e m a t y k ą . W latach ostatnich p o w s t a ł y j e d n a k dwa o ś r o d k i zainteresowali cyganologicznych, oba z w i ą z a n o z etnografami. P r z y Uniwer­ sytecie W a r s z a w s k i m d z i a ł a Loch M r ó z , k t ó r y s k u p i ł grono stu­ d e n t ó w i r e a l i z u j ą w s p ó l n y p r - g r a m badawczy. D r u g i o ś r o d e k t w o r z y się w Muzeum - O k r ę g o w y m w T a r n o w i e , gdzie p o w s t a ł z a l ą ż e k kolekcji cygan- logicznej. O ś r o d e k ton dzial.i w kontakcie z K a t e d r ą . E t r i o g i a u i Slowian l * J . David Smith. W W i e l k i e j B r y t a n i i jest o k o ł o 60 000 k o c z o w n i k ó w Z tego w i e l u m a s t a ł o mieszkania — k o c z u j ą sezonowo. D l a za­ c h ę c e n i a ich do osiedlenia so^ buduje się b i w a k i . I tak od 1970 r . zbudowano 160 takich pól b i w a k o w y c h , dobrze u r z a d z o n v c l i . Milena. Hubschmannova. W C z e c h o s ł o w a c j i mieszka około 300 000 R o m ó w . S ą t o : R o m o w i e s ł o w a c c y — s t a n o w i ą c y ok. 80% całej p o p u l a c j i c y g a ń s k i e j i R o m o w i e w ę g i e r s c y — k t ó r z y stano­ w i ą o k . 10% l u d n o ś c i c y g a ń s k i e j . Obie to g r u p y s ą z d a w n a o s i a d ł e . N a t o m i a s t R o m o w i e Olascy (Wlascy, Walascy, W o ł o s c y ) s t a n o w i ą ok. 5—10% i do 1959 r. b y l i k o c z o w n i k a m i . Ponadto i s t n i e j ą bardzo m a ł o liczebnie grupy R o m ó w czeskich oraz S i i i t i . S ą honiogcnicziiio e t n i c z n i . W czasie w o j n y z 8000 R o m ó w czeskich o c a l a ł o tydko ok. 600 o s ó b . Reszta s t a ł a się o f i a r ą nie­ mieckich o b o z ó w . P r o b l e m e m jost ogromna ilość R o m ó w we Wschodniej S ł o w a c j i , gdzie jost i c h o k o ł o 40% i do niedawna b y l i bardzo zali żni oil l u d n o ś c i i-oiniozoj. Obecnie w i e l u i c h w y ­ e m i g r o w a ł o do Czech. S y m p t o m a t y c z n e ji st, żo o ile w Czechach o k . 70% R o m ó w zamieszkuje w miastach, to na S ł o w a c j i o d w r o t ­ n i e : na wsi mieszka ok- 70% s p o ł e c z n o ś c i c y g a ń s k i e j . Ferenc Herczeg. W ę g r y zamieszkuje ЗЛО ООО C y g a n ó w , co s t a n o w i o k . 3,5% ludni ści. Z tej liczby о к . 1.4 000 żyje na bardzo n i s k i m poziomie. W lOłil r. w y d a n o a k t n o r m u j ą c y status C y g a n ó w i o k r e ś l a ­ j ą c y sposoby- ich asymilacji. P o w o ł a n o m i ę d z y m i n i s t e r i a l n y k o m i t e t do spraw C y g a n ó w , k t ó r y k o o r d y n u j e p r a c ę w s z y s t k i c h i n s t y t u c j i za.jmujący-ch się Cyganami. W i e l k i m p r o b l e m o m jest a l k o h o l i z m C y g a n ó w , a n a l f a b e t y z m i p r z e s t ę p c z o ś ć . Szczególne nad/.lejo w proc-sio a,sv inilaoji w i ą ż e się z i n t o ł i g e n e j ą c y g a ń s k ą . Dzioń t r z e c i — p r o b l e m y wychowawcze. Elemer Varnagy. N a W ę g r z e c h m a m y 80 000 dzieci w w i e k u s z k o l n y m . P r z y t y m do s z k o ł y u c z ę s z c z a 98% t y c h dzieci, z czego t y l k o 30% k o ń c z y szkołę p o d s t a w o w ą . A ż 30% dzieci umieszczo­ no w s z k o ł a c h dla o p ó ź n i o n y c h w r o z w o j u . N a l e ż y p r o b l e m c y g a ń s k i r o z p a t r z e ć nie j a k o n a r o d o w o ś c i o w y , a n i rasowy, a w y ­ ł ą c z n i e j a k o s p o ł e c z n y . J i s t to g r u p a u p o ś l e d z o n a socjalnie, nio a k c e p t o w a n a przez s p o ł e c z e ń s t w o k r a j n . Mirella Karpati. Cyganie muszą, sami d e c y d o w a ć o swej k u l t u r z e ; czy c h c ą b y ć C y g a n a m i , czy c h c ą p r z e j ą ć k u l t u r ę otoczenia. Andre Barthelemy. N i e jest to m o ć i i w e , g d y ż b ę d ą c p r z e d s t a w i ­ cielami w ł a s n e j k u l t u r y nie s ą w stanic d e c y d o w a ć ś w i a d o m i e o t a k i m wyborze. Elemer Varnagy. C y g a n ó w nie n a l e ż y a s y m i l o w a ć , ani t y m bardziej p o d d a w a ć segregacji. N a l e ż y ich w y ł ą c z n i e i n t e g i o w a ó /.o spi ileozni iścią w ę g i e r s k ą . Colom wy chowania ma b y ć likwidacja n e g a t y w n y c h s p o ł e c z n i e k o m p o n e n t ó w ioh kultury- a ekspono­ wanie p o z y t y w n y c h (taniec, m u z y k a ) . T y l k o integracja m o ż e s ł u ż y ć zachowaniu c y g a ń s k i e j k u l t u r y . W szkoło istnieje w i e l k i odsiew c y g a ń s k i c h dzieci. 1 tak w pierwszych klasach jost 20% c y g a ń s k i c h u c z n i ó w a w ó s m y c h t y l k o 6%. Milena Hubschmannova. S y t u a c j a t a i l i c z b y z b l i ż o n o s ą do w a r u n k ó w w Czechach. System odukaoji dzieci c y g a ń s k i c h josL bardzo m a ł o e f e k t y w n y . Wręcz jost i m obcy-, i g n o r u j ą c y wai u n k i otiiosocjalnc, ję-/.yk. ty-p a n d o p o l e g i a z n y . Giulio Soravia. Sytuacja, w I t a l i i jest i d e n t y c z n a , i to nio t y l k o w stosunku do C y g a n ó w . W szkoło uczy się języka, literackiego, k t ó r y jest bardzo różny- od d i a l e k t ó w . R o z w a ż a się m o ż l i w o ś ć u ż y w a n i a dial-.laiów w szkole, pozwolenia bycia d w u j ę z y c z n y m i . Gabor O a b ó c z . B a d a j ą c z n a j o m o ś ć j ę z y k a c y g a ń s k i e g o u dzieci s t w i e r d z i ł , że j ę z y k w ę g i e r s k i jest u nich bogatszy, r o b i ą w n i m o wiole mniej b ł ę d ó w , niż p o s ł u g u j ą c się j ę z y k i e m c y g a ń s k i m . B a d a n u b y ł y jednak o parto na bardzo malej p r ó b i e . Henriettę David. W e F r a n c j i nio r a ; p r o g r a m u e d u k a c j i cyge.ńк к н л dzieci. SU su jo się więc r ó ż u " m e t o d y . W НКЧ0 i', o d b y ł a sio, z u d z i a ł o m C y g a n ó w , k' nfereneja nauczycieli, k t ó r z y z a j m u ­ j ą się d z i e ć m i c y g a ń s k i m i . Пал u l Smith. P y t a n i e o j u-a.-tiavaaio C y g a n ó w nic jest s ł u s z n e . N a l e ż y p. stawać p y t a n i e — j a k a bodzie generacje. C y g a n ó w w przyszłości '{ Odpowi* d ź jest prosta, — w y k s z t a ł c o n a ! 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73ef77301ac204cf3ebd00269dd6c56c.pdf 74103a6b61dae0f8f2bf93ab8df39997 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3653 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3430 Title A name given to the resource Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.52-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach Przyczynek do etnografii miasta Roch Sulima I . SASKERSI Będzie to przyczynek do etnografii Saskiej Kępy, próba terenowego raportu o narodzinach zjawiska, które nic tylko wymiarze lokalnym skojarzyło się z imieniem własnym: JOZEF T K A C Z U K , pojawiającym się w formie inskrypcji na murach Saskiej Kępy na przełomie lat osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych. Spontaniczne inskrypcje na murach, choć towarzyszą człowiekowi od zarania kultury pisma, kojarzą się dziś przede wszystkim z młodzieżową subkulturą graffiti.' Rzadko zdarta się okazja, aby prześledzić konkretny, pod­ miotowy wymiar takiego zjawiska, a więc żyć w osiedlu, prowadzić rozmowy zarówno z samym panem Józefem Tkaczu­ kiem, woźnym w szkole moich dzieci, jak z tymi. którzy wykreowali swoisty mit współczesny. Mit lokalny, nad którym nadbudowują się dziś znaczenia przekazów reklamowych 0 ogólnopolskim zasięgu, wysokonakładowych komiksów, po­ wielanych masowo emblematów młodzieżowego stroju, czyli identyfikatory wspólnoty. Staram się także, niejako przy okazji, zwrócić uwagę na lokalny wymiar subkultur młodzieżowych, a tym samym przedstawić nowy typ argumentów w dyskusji nad tymi subkul­ turami, które traktuje się zazwyczaj jako przeszczep z Zachodu. Fenomen „ J T " uznaję za z. pozoru tylko banalny czy niepoważ­ ny (powagę rzeczy niepoważnych uzmysłowił najlepiej Jan Stanisław Bystroń podejmując „tematy, które mu odradzano") pretekst do prześledzenia zjawiska kulturowego in statu nascendi. „Witamy was Saskcrsi", „Saskcrland", „Bad Boys from Saskerland" - to młodzieżowe graffiti, obco brzmiące wykład­ niki „swojskości", nakładające się na oficjalną., administracyjną 1 publiczną, szatę informacyjną Saskiej Kępy od przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Nadbudowują się one nad setkami i tysiącami inskrypcji, które na większą skalę pojawiły się na Saskiej Kępie już od początku lat siedem­ dziesiątych. Ze względu na funkcję można wyróżnić wśród graffiti: 1 - znaki d z i a ł a n i a (przezwiska, inwektywy, obelgi, na przykład „Anica K o b y ł a " , „ S p a ś l a k " , „ Ł y s a " , „ W i e ś n i a k i " , „Maciek jest frajer"). Są to najczęściej operatory wewnątrz grupowych stosunków: włączania do grupy, wykluczenia, agre­ sji, czyli elementy pragmatyki życia grupowego (szkoła, po­ dwórko); 2 - znaki i d e n t y f i k a c j i (nazwy zespołów muzycznych, sportowych oraz imiona ich idoli: „ L e g i a " , „ L e n o n " , K U L T ) . Są lo instytucjonaliżujące się operatory wspólnoty, które - ponawiane w zależności od sytuacji - „od­ gradzają" od innych wspólnot tego samego typu ( „ L e g i a " contra „ W i d z e w " ) ; 3 - znaki, i s t n i e n i a , czyli spontaniczne ekspresje typu: „Lubię małe zwierzątka". W ostatnim wypadku walor egzystencjalny inskrypcji dominuje nad walorem infor­ macyjnym (funkcją referencjalną). Trzy wyodrębnione tu wstępnie typy znaków można uznać za uniwersalny język (inwarianl) młodzieżowych graffiti, które w skali kraju, a nawet Europy czy świata są typowe, powtarzal­ ne, monotonne, z niewielkimi lokalnymi czy też indywidual­ nymi modyfikacjami.' Na tym tle zjawiskiem osobnym wydaje : się inskrypcja „Józef Tkaczuk", która swój rodowód bierze z Saskiej Kępy w Warszawie. Sądzę, że to właśnie za sprawą rozmnożonych w setkach egzemplarzy na Saskiej Kępie inskrypcji ,,JT" mogły pojawić się (i znaczyć) operatory wielkomiejskiej lokalności („Saskersi"). „ T k a c z u k l a n d " był zaląż­ kiem i prototypem „Saskcrlandu", a więc znakiem naras­ tającego poczucia lokalności, której idea, od lal wpisana w program instytucjonalnych działań Towarzystwa Przyjaciół Warszawy - Saska Kępa, szuka wciąż form realizacji, oczekuje świadectw spełnienia.Przed „Józefem Tkaczukiem" byli na Saskiej Kępic inni. Pierwsze spontaniczne inskrypcje, które miały związek z ,,JT", pojawiły się lu na początku lat siedemdziesiątych, głównie w okolicach Ronda Waszyngtona. Ponawiane na okolicznych murach stały się wkrótce znakami „ m i e j s c a " , c h o ć w swej treści w żaden sposób do tego „miejsca" nie musiały nawiązywać, Były to imiona własne „ M o k o w i a k " (często z dopiskiem Łazy) oraz „ M a t u s z c z y k " , imiona skoncentrowane wokół lego „miej­ sca", niepowtarzalne w innych. Pierwszy z napisów pojawiał się w kilku wariantach, między innymi jako „MO-kowiak czy „ M O k o w i a k " , co wskazywało na swoistą grę skrótem „MO", a więc bawienie się inicjałami naocznie działającej instytucji bezpośredniego przymusu, czyli M i l i c j i Obywatelskiej. Lokal­ ne wykładnie, czyli ludowe etymologie wiązały te inskrypcje z imionami przedstawicieli oficjalnych służb mundurowych (MO, O R M O ) , albo w samej rzeczy militarnych („Matusz­ czyk"). W odbiorze lokalnym inskrypcje te funkcjonowały jako „ujawnienie" tego, czemu przysługuje instytucjonalnie tajem­ nica, choć rzeczywiste intencje piszących na murach mogły być nieco inne. Napis znaczył „ r o z b i e r a n i e " z munduru, obnażanie z powagi, tajemnicy i strachu. Wyraźny próg spontaniczności zostaje ustanowiony przez ciśnienie instytucji przymusu, zostaje ustanowiony na obrze­ żach „struktury". Wkrótce zresztą, w latach osiemdziesiątych, struktura ta „wypiętrzy s i ę " , ulegnie „nadorganizacji" w po­ staci stanu wojennego, a Saską Kępę. jak inne dzielna Warszawy i inne polskie miasta, pokryją jednoznacznie intenc­ jonalne napisy „solidarnościowe", z których jeden: „WRON won za D o n " , wymalowany był ogromnymi literami na chod­ niku w pobliżu dzisiejszego napisu, „Witamy was Saskersi"N> początku lat osiemdziesiątych, jednoznacznie antysirukturałl* sankcja napisów osiągnie swoje apogeum w skali ostatnie? półwiecza. Będzie lo naturalne tło dla zawrotnej karier) i m i e n i a woźnego zc szkoły podstawowej nr 15 przy ulic) Angorskiej na Saskiej Kępie. 0 I I . CORPUS 1NSCRIPTIONUM 1 4 52 Pierwsze inskrypcje pojawiające się od roku IWO wypełniw przede wszystkim obszar zamknięty ulicami: Was/.yngto * Międzynarodową, Z w y c i ę z c ó w i Francuską. Szybko jedna* przenikały do przestrzeni ogólnomicjskiej i ujawniały ' wzdłuż tras komunikacyjnych prowadzących na Saską Kff* i Pragę Południc. Oto najczęściej pojawiające się inskrypc'j ^ sytuacjach charakterystycznych podaję bardziej szczegów lokalizacje): „Józef Tkaczuk"; „Józef Tkaczuk. Turek. C K . Pf r i "z ^ 1 3 c �straż"' ..Strefa Tkaczuka"; „Tkaczuk walczy"; „Józef Tkaczuk | rn." (napis z wzornika w postaci kierunkowskazu); „Uwaga dzieci - Tkaczuk straszy" (na znaku ostrzegawczym przy ^jegu ulic Angorskiej i Saskiej, w najbliższym sąsiedztwie szkoły nr 15); „Niech żyje Józef Tkaczuk"; „Tkaczuk Człowie­ kiem Roku"; „Józef Tkaczuk - O . K . " (śmietnik przy ul. londyńskiej); „ U w a g a - c z u ć Tkaczukiem" (napis oraz wizeru­ nek na budce z kwiatami przy ulicy Międzynarodowej); Tkaczuk, gdzie j e s t e ś " ; „Jestem fanem Józefa Tkaczuka"; Józef Tkaczuk - nasz i d o l " (odbiła z wzornika sylwetka zmiotła, i szufelką w uniesionych rękach i lecące w jej kierunku jajka); „Krawaty dla Tkaczuka"; „Oddać krawaty Tkaczukowi" (na sklepie pasmanteryjnym); „Fryzjer - Józef Tkaczuk" (na reklamie salonu fryzjerskiego „ K a l a m i s " ) ; „Uprasza się o za­ mykanie drzwi - Józef Tkaczuk" (ulica Waszyngtona); „Szkoła i . Józefa Tkaczuka" (przy szkole nr 15); „Ulica Walecznych Tkaczuków" (ulica Walecznych); „Witajcie w Tkaczuklandzie" (przy szkole nr 15); „Most Tkaczuja" (przystanki na Moście Poniatowskiego); „Park Tkaczuka" (Park Skaryszew­ ski): „Józef Tkaczuk wita na Pradze Południe" (na moście im. Berlinga); „Józef Tkaczuk - ż e g n a " (tamże); „Płoszczat' Tkaczuka" (napis po rosyjsku w okolicach Stadionu X-lecia, czyli „ruskiego bazaru"); „Józef Tkaczuk król M Z K " (przy­ stanek w Śródmieściu Warszawy), „Tramwaj Józefa Tkaczuka" (na tramwaju reklamującym Radio Zet, w pierwszym dniu kursowania); „Kierowca Józef Tkaczuk" (autobus nr 111, kursujący na Saską Kępę). „Gdzie jest Józef Tkaczuk" (najnow­ szy, nieco nostalgiczny, napis z dnia 20 marca 1995 na plakacie reklamującym „Gazetę P r a w n ą " , ulica Walecznych). Są to napisy pasożytujące na administracyjno-publicznej tkance miasta, na jej względnie stabilnej przedmiotowo-znakowej strukturze informacyjnej.'' Dochodzą do tego przestrzenie o „zagęszczonej" seiniozis (bramy, przejścia podziemne, skrzy­ żowania ulic, miejsca „ u k r y t e " na przykład „za garażami",,.nad kanałkiem"). Oficjalna „struktura" miasta, jej znakowe wy­ kładniki zostają jakby wywrócone na nic, zawłaszczone przez tajemniczą dla większości formułę słowną oraz plastyczne wyobrażenia i piktogramy ( & ) . Oprócz stałej ekspozycji w miejskiej strukturze przestrzennej napisy „JT* dają o sobie znać w czasie sezonowych, cyklicznych epifanii Wielkich Struktur, takich jak wybory do parlamentu czy wybory prezydenckie. Oto inskrypcje z czasu wyborów prezy­ denckich w roku 1990: „Tkaczuk na prezydenta"; „Tkaczuk naszym kandydatem*. Szczególnie rozmnożyły się, czytelne do dnia dzisiejszego przy Międzynarodowej i Londyńskiej, malo­ wane za pomocą wzorników napisy: „Tkaczuk prezydentem Rz-plitej"; „Józef Tkaczuk prezydentem będzie, jak go ludzie poprą wszędzie"; czy mniej udane: „Najlepszą z najlepszych na świecie jest kandydatura Tkaczuka, no wiecie!*, albo też: ..Tkaczuk jedyny w swym rodzaju, musi być prezydentem tego kraju'; „Tkaczuk dobrym Prezydentem, Demokratą i Turkiem*. w czasie wyborów do Sejmu i Senatu w roku 1993 mieszkań­ cy Saskiej Kępy byli świadkami swoistego happeningu „ K a m ­ pania wyborcza JT*, kampania, którą przy pomocy napisów 'Plakatów poprowadzono z całą determinacją i fachowością. " lokalu wyborczym przy ulicy Zwycięzców, wśród obwiesz­ a ł z. listami kandydatów, znalazł się plakat z wizerunkiem kandydata Józefa Tkaczuka, startującego z fikcyjnej listy nr 68, z następującymi tekstami: „Głosujcie bez namysłu. Józef Kaczuk posłem. Potęga energii". Obok plakatu, którego poja*|enie się było wykroczeniem przeciwko ustawie wyborczej, *isiał „Program wyborczy* (niestety, nie udało mi się go **%£'). Bezpardonowa walka wyborcza rozgorzała także na jarach. Na przykład na plakatach wyborczych Porozumienia . 'rum (plakat z niemowlakiem) można było przeczytać: „ W " J ! płynie krew Józefa Tkaczuka*. Na portretach znanych ' "tyków, których nazwiska zostały zamazane, widniały napi'ielki brat Józef Tkaczuk patrzy*. Na charakterystycznych l ' Czerwonych „szczękach" KPN-u - blaszanej budce handJ przy Nowym Świecie, obok siedziby partii - widniało H llt en tez e hasło: „Józef Tkaczuk - premier". Hasła tej treści pojawiły się też licznie na Sakiej Kępie. (Corpus inscriptionttm nie wyczer­ puje całego zasobu inskrypcji, których blok pojawi się jeszcze w dalszej części raportu.) III. STRUKTURA I COMMUNITAS W sporządzanym tu raporcie muszę odrzucić pokusę monografizmu w badaniach terenowych, jak również monograficz­ nego ujęcia narastającej lawinowo refleksji nad subkulturą graffiti, na rzecz ryzykownej próby dotarcia do swoistych cech zjawiska symbolizowanego przez napisy „JT", dotarcia do jego konkretności, jednostkowości, a nawet incydentalności. Jest to zatem próba dotarcia do paradoksalnej, dającej się obserwować „indywidualności* zjawisk kultury masowej. T o właśnie otwar­ ty dla badacza tekst t e r e n u (dziś niemodne, choć budzące tęsknoty słowo), a tym bardziej terenu, w którym badacz żyje, narzuca potrzebę spojrzenia na doświadczane w potocznej praktyce życia, na przenikające się wzajemnie w lokalnym świecie rozmaite „strukturalności* i „procesualności", a więc realne ramy codziennej egzystencji. M o ż n a tu mówić o „rytua­ łach codziennych* , a więc regułach nieustannego „ustawiania' wszystkiego na swoim miejscu, codziennego koordynowania różnych poziomów bytu. Interesujące spojrzenie na dynamikę ludzkich zachowań znaleźć można w pracach Victora Turnera, w jego koncepcji r y t u a ł u rozumianego jako naturalny model procesu społecz­ nego, jako bezinteresowny w sensie ekonomiczno-technicznym s p o s ó b przezwyciężania napięć i konfliktów społecznych. W nawiązaniu do formalno-procesualncj analizy rites de pas­ sage van Gennepa", Turner proponuje w gruncie rzeczy teorię zmiany immanentnej, konstruuje slrukturalno-procesualny mo­ del życia społecznego, pozwalający nic tylko w rytuale, ale także we wszelkim tekście zachowaniowym analizować to, co jest „strukturalne", oraz to, co jest „procesualne*. W jednej z podstawowych swoich prac The Ritual Process: Structure and Ani-Structure' Turner stwierdza, że wszelkie społeczności ludzkie jawnie lub niejawnie ciążą ku dwom kontrastującym ze sobą modelom społeczeństwa, czyli struktury i communitas. Tc dwie biegunowe modalności stosunków społecznych można - zdaniem Turnera - odnaleźć na wszystkich poziomach kultury i stopniach rozwoju społecznego. W sensie typologicznym opozycję struktury i communitas można interpretować jako Tónniesowską opozycję Gemeinschaft i Gesellschaft, ale samo pojęcie struktury Turner rozumie w duchu brytyjskiej an­ tropologii społecznej. Struktura to układ prawnych, politycznych, ekonomicznych pozycji, statusów i ról społecznych, w których jednostka występuje jako swoisty „konstrukt*. Strukturę charakteryzuje normalywność, instytucjonalizacja i hierarchiczność pozycji, ról i statusów społecznych oraz pragmatyzm działań. Dla opisu wybranego przeze mnie zjawiska (fenomen „JT") najbardziej interesujące są zależności między strukturą a com­ munitas oraz samo pojęcie communitas, które Turner wydziela ze sfery życia potocznego jako szczególną modalność stosun­ ków międzyludzkich. Communitas to wspólnota konkretnych, pozostających w bezpośrednich stycznościach jednostek, które, choć różnią się swoimi fizycznymi czy intelektualnymi charak­ terystykami, to czują się równymi przez poczucie przynależno­ ści do tej samej wspólnoty. Communitas to homogeniczna całość, w ramach której jednostki pozostają w stosunkach integralnych, więziach emocjonalnych, nie wyznaczonych przez statusy i role. Communitas jest więc dogłębnie doświad­ czanym, a przy tym pożądanym poczuciem wspólnolowości. To swoisty happening, gdzie każda jednostka doświadcza w całej pełni potencjalnej obecności drugiej jednostki. Widać w tym miejscu wyraźne nawiązania do „teorii dialogowych", między innymi do Martina Bubcra, którego Turner obficie cytuje. Widać też podobieństwo do koncepcji karnawału Michaiła Bachtina, którego prac, jak można sądzić, Turner nie znal. 7 1 53 �Communitas jest zatem bezpośrednią i zarazem potencjalną (hybrydalną) siecią spontanicznych zależności. Turner dokonu­ je swoistej projekcji uniwersalnych wartości humanistycznych - takich, jak braterstwo, równość, bezinteresowność, harmonia stosunków ludzkich, sprawiedliwość powszechna - na właś­ ciwości communitas, na zachowania konkretnych ludzi i grup społecznych, które szukają idealnych światów. Na tym polega moc communitas i jej transgresywne funkcje. Communitas to sfera mitów, symboli, wizji, które uobecniają się w rytuale i obrzędzie. Struktury socjalne, sztywne hierarchie ról, pozycji i statusów, ulegają uproszczeniu lub zawieszeniu wówczas, gdy wzrasta znaczenie mitu i rytuału. W koncepcji Turnera najbardziej interesują mnie zależności między strukturą a communitas. Dynamika procesów społecz­ nych, uchwytna na poziomie zachowań konkretnych grup i jednostek, da się sprowadzić do tego, że struktura przez fazę liminalną (progową), czyli postać swoistej alternatywności, przechodzi w communitas, która jest „społeczną anty strukturą*. Spontaniczna, konkretna i bezpośrednia communitas pojawia się - i jest tylko wtedy dostępna badaniu - kiedy może być odniesiona do struktury, widziana na tle struktury. Czytelna jest zatem tylko poprzez strukturę, do której się odnosi i którą przekracza.'" „Człowiek żyje w strukturze, ale tęskni do communitas - stwierdza polski komentator myśli Turnera. - Jej realizacją są rytuały, czy to prawdziwe laminalnc, czy też ich zsckularyzowane pochodne - formy zwane przez Turnera liminoidalnymi, a więc formalnie podobnymi do liminalnych. Tc pierwsze to np. pielgrzymki, gdzie nawet strój - pozbawiona o/dób, jednolita dla wszystkich opończa - jest operatorem wspólnoty. Przykładem tych drugich są badane przez Turnera i jego uczniów festiwale typu Woodstok, mecze piłkarskie i inne współczesne formy okazjonalnych wspólnot.* IV. L I M I N A L N I MŁODZI Pora przyjrzeć się rozbudowanej w stosunku do ujęcia van Gcnnepa koncepcji liminalności (liminoidalności), która w tych rozważaniach o młodzieżowych subkulturach ulega swoistej ontologizacji i - czego nie taję - wyraźnej kategoryzacji. Liminalność, za van Gencpem. to stan dwurzeczywistości: coś lub ktoś nie jest już. „tu* (izolacja, wykluczenie) i nic jest jeszcze „tam* (brak włączenia). Społeczeństwa w swej historii wy­ kształciły określone t y p y osobowości liminalnych (ludzie ..progu*); s y t u a c j e liminalne oraz i d e o l o g i e liminal­ ności. Osobowościami liminalnymi mogą być prorocy, artyści. filozofowie , dyletanci, „nawiedzeni", outsiderzy, odszczepieńcy, ludzie „luźni", dziś także ludzie tak zwanego awansu społecznego. Interesują mnie tu przede wszystkim sytuacje liminalne (liminoidalne) charakterystyczne dla bogatych rytua­ łów kultury młodzieżowej, wśród których można wymienić rytuały podwyższania statusu (na przykład obrzędowość zwią­ zana z osiemnastymi urodzinami) studniówki, bale maturalne, otrzęsiny i tak dalej). Mogą to być również rytuały przemiany statusu, wśród których wymienić można, spontaniczny jeszcze na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, a dziś wyraźnie j u ż zinstytucjonalizowany - Dzień Wagarowicza ', nakładający się na cykle obrzędowości dorocznej. Dzień, którego ideą jest spontaniczna communitas, czyli działanie „anlystrukturalne* w stosunku do s z k o ł y . Sens Dnia Waga­ rowicza sprowadza się ostatecznie, choć paradoksalnie, do potwierdzania przez młodych swojego aktualnego miejsca w społeczeństwie, gdyż - jak sądzi Turner - grupa lub kategoria ludzi, którym pozwolono zachowywać się tak, jakby to ona zajmowała wyższe strukturalnie pozycje i stąd mogła besztać lub atakować ludzi „ g ó r y ' , w rzeczywistości potwierdza swój „niski' status, ale wzbogaca się emocjonalnie, a przez tworzenie pscudohierarchii quasi stosunków społecznych odnawia się jako wspólnota. 12 1 W rytuałach młodzieżowych zachowania liminalne (liminoi­ dalne) symbolizuje użycie maski, „przebrania się*, niegdyś za zbójcę, pirata, kowboja (włożenie maski istoty zagrażającej porządkowi społecznemu i ładowi moralnemu), dziś natomiast przebranie się za strażnika tego ładu (księdza, zakonnic* policjanta). Wystarczy przypomnieć „antystrukturalne* brania w Dniu Wagarowicza 1995. Liminalność słabego („njj. kiego*)lo jego siła, liminalność mocnego („wysokiego*)to jego słabość. Można wreszcie mówić o ideologiach liminalności, którym Turner poświęca wiele uwagi: millcnaryzm. utopie, ruchy sekciarskic, samookreślcnia małych narodów, kontrkultura młodzieżowe subkultury. Turner wiele miejsca poświęcił ame­ rykańskim bitnikom i hipisom. Communitas jako swoista społeczna antystruktura może wyłaniać się w doświadczeniu liminalności („szczeliny* w strukturze), marginalności (obrze­ ża, peryferie struktury) bądź też przez doświadczenie niskiego statusu, a więc poczucie podporządkowania lub outsiderstwa w strukturze. W planie emocji - stwierdza Turner - nic nic przynosi takiego zadowolenia czy satysfakcji, jak zachowania ekstremalne (antystrukturalne) bądź leż. czasowo zdjęty zakaz. Odnotowując tylko akademickie studia nad młodzieżą i sub­ kulturami , odwołam się do języków i światopoglądów potocz­ nych, artykułujących się między innymi w przysłowiach. Idj analiza pokazuje, że kategoria „młodości" jesi odwiecznie przedmiotem operacji przede wszystkim normatywnych, a więc „włączających" do struktury. Przysłowia o młodzieży (o werbal­ ne operatory slruklury. Rzadko pojawiają się zwroty: „młodość bez występków jak ryba bez w o d y ' , „młodość bujna do rządów trudna*. Dominują natomiast zwroty typu: „Młodość -bujność, a bujność to dumość* lub „każdy młody głupi". U Kochanows­ kiego natomiast mamy: „Jakoby też rok bez wiosny mieć chcieli, którzy chcą, żeby młodzi nic szaleli", a Rey w Zwier­ ciadle dopowiada: „Młody człowiek nic tam idzie, gdzie rozum chce, ale tam, gdzie go nałomne i swawolne przyrodzenie ciągnie*. Odnotuję jeszcze: „Młodym ludziom żarty przystoja*. I to prawic wszystko o „liminalnych m ł o d y c h ' w monumental­ nej Nowej Księdze Przysłów Polskich. Incydentalne jest zatem przyzwolenie liminalności, dominują natomiast przyslowii i zwroty jako wykładniki normatywnej struktury. Słowniki gwary uczniowskiej i studenckiej nic znają kategorii: młodość = liminalność. Refleksja nad ruchami młodzieżowymi narastająca od lat sześćdziesiątych pozwala mówić o kulturze młodzieżowej jako permanentnym pożądaniu communitas. o potrzebie rytuałów „przejść*, działań liminoiclalnych. doświadczania siły niskich statusów i marginalnych pozycji w strukturze, akcentowani* „teraz*. Potrzebie oblekania w czyn Wysokich Ideałów towa­ rzyszy niszczycielska zazwyczaj forma wypowiadania sif o nich. Kultura młodzieżowa jako przestrzeń liminalności ideologicznej to zarazem przyczółek Nowego, miejsce per­ manentnej zmiany. Stara to prawda, negacja jest potencj* nowego.jest kreatywna. UtQtacommunitas przynależy Wielkiej Teraźniejszości, choć pożądanej Przyszłości dotyczy. Tym­ czasem struktura zakorzeniona jesi w przeszłości. Inspirują" studia Margarct M e a d ' z jednej strony oraz autorefleksji młodzieżowej kultury " z. drugiej, pozwalają wyprowadź* wniosek, że to młodzież, za nas, rozpoznaje Nowe. To, * nadchodzące, bada w bezpośrednim doświadczeniu, a nic piW teorie, modele czy symulacje. Siebie uważa /a najczulsi) instrument poznania przyszłego świata, a nawet, chciałobyś* powiedzieć, na własnej skórze i nie bez dramatów czy on* wypróbowujc - wymyślone według naszych najlepszych inte* cji - systemy edukacyjne, normy rod/inne c/y orgaiiizacy) * 14 1 1 1 V. T K A C Z U K L A N D 1 Zachowanie proksemiczne ludzi młodych Ina przyk " uczniów podstawówek, przedszkolaków) i ludzi starych (fi***" ryci), a nie zachowanie ludzi aktywnych zawodowo, jeszcze wyznaczają istotne parametry lokalności. ustalają s' jej dyskretnych znaczeń. Można mówić o swoistej rytuali** 31 �nfzestrzcni lokalnej związanej z lymi dwiema grupami wieko­ wymi- Nierzadko rytuały starości i rytuały młodości nakładają 2 na siebie (na przykład sposoby oznaczania przestrzeni kołodomowej). W miejskiej przestrzeni lokalnej następuje igęszczenic" znaczeń rytualnych wokół takich instytucji j''porządków społecznych, czyli slrukturalności, jak dom, szkoła- dzielnica. T y m strukturalnościom przynależą określone odmiany zachowań i sytuacji liminalnych jak też antystrukluralych communitas. czyli wspólnot emocjonalnych zawiązują­ cych się na obrzeżach, marginesach i w „szczelinach" tych rjotężnych slrukturalności. M o ż n a zatem mówić o określonych tekstach zachowaniowych i językach communitas. Należy do nich niewątpliwie fenomen młodzieżonych graffiti, których lokalne znaczenie i „historie" rzadko poddaje się analizie. Do m. Wprawdzie „ p o r z ą d k o w i " szkoły i miasta (dzielnicy) poświęcę najwięcej uwagi, to jednak wypada zacząć od „po­ rządku" pierwotnego (elementarnego), czyli od przymusów struktury domu (tabu domowe i rodzinne, układ ról. hierarchia statusów, struktury pokrewieństwa) oraz od czytelnych na tym ile odmian liminalności. Należą tu na przykład rytuały „izo­ lacji", z których najradykalniejszym byłby „odlot gigant" (chwilowe lub długotrwałe porzucenie domu), a także słuchanie głośnej muzyki, uciążliwe dla reszty d o m o w n i k ó w hobby, zastrzeżone dla siebie przestrzenie i rzeczy, na przykład mata. naklórcj umieszcza się pocztówki, emblematy zespołów muzy­ cznych i piłkarskich i tym podobne. Bywa, że jest to jedyna domowa przestrzeń (azyl) do wyłącznego własnego zagos­ podarowania. Następnie: plakaty czy też własnoręcznie sporzą­ dzone albumy, zeszyty z tekstami piosenek, zdjęciami idoli, czy sentencjami, które przynależą raczej do sfery domu. a nic szkoły, gdzie mogą być tylko pokazywane lub okresowo wypożyczane rówieśnikom. Dom, jeśli jest to na przykład blok, ma jeszcze jeden operator slrukturalności, czyli dozorcę, gos­ podarza domu. M i a s t o (dzielnica). T u wykładniki liminalności uobec­ niają się w charakterystycznych tekstach zachowaniowych (malowanie graffiti jest jednym z nich), tekstach, których istotą jcsl przemianowywanic znaków struktury, takich jak nazwy ulic, oznaczenia przystanków M Z K , frontony poczt, urzędów, komisariatów i sklepów. Są to najbardziej spektakularne „przy­ musy" struktury, generujące - przeniknięte żywiołem liminal­ ności - teksty zachowaniowe. Al w ł a d a n i c przydomowym podwórkiem lub fragmentem ulicy, zawłaszczenie przestrzeni, tak zwane akty wandalizmu, nadawanie innych (opacznych) funkcji urządzeniom publicz­ nym i komunalnym ( „ b a r y k a d y " z ławek osiedlowych, kloaka i piaskownicy, pożary śmietników), gry podwórkowe, pod­ noszenie wrzawy, głośna muzyka, przekleństwa i przezwiska; osiedlowa subkultura deskorolek, rowerów i rowerków, a dziś •akże samochodów, które we władaniu ludzi młodych są nowym ¿jawiskiem (osiedlowe wyścigi). B) oh c h ó d dzielnicy, „ s p o t k a n i a " : w pubach, na skrzyżowa­ niach traktów pieszych (dawne „stanie na w i n k l u " ) , przy sklePtth z piwem, w „zakątkach" (za garażami), na skwerkach. *hramach. w ogródkach jordanowskich. Są to przelotne zawład­ nięcia przestrzeniami i urządzeniami komunalnymi dzielnicy, zwane: draką, zadymą, burdą. Towarzyszą im akty tak zwanego Wandalizmu, wszczynanie wrzawy, przekleństwa oraz graffiti. ' b a l a n g a , nawiązująca do społecznie akceptowanych finałów „biesiadowania" i „ l o w a r z y s k o ś c i " , to tekst zachowa­ m y u nas nie opisany, ale nieźle pokazany w filmie Łukasza ylcżałka pod tym właśnie tytułem. Zakres spontaniczności **Ma się tu na rzecz zorganizowania, które da o sobie znać 'nnych typach liminoidałności. między innymi koncercie "kowym i meczu piłkarskim. * Należy więc, idąc za Turn , mówić nic tylko o communitas spontanicznej, ale także (.JJ^ywnej (zakładającej obecność elementów podtrzymująych suitus quo) oraz communitas ideologicznej (świadomie °P*yma| 2 z u j ą c c j doświadczenia wspólnoty). Dwa ostatnie typy O n 17 1 er c nul, """"itas są j u ż we władaniu struktury, gdyż, jak powiada Turner, spontaniczność nie może bronić się zbyt długo przed wyhodowaniem „struktury", a to za sprawą przekształcenia swobodnych stosunków międzyosobniczych w relacje nor­ matywne. Przykłady potwierdzające znaleźć można w ewolucji Pomarańczowej Alternatywy we Wrocławiu oraz Dnia Wagaro­ wicza w Warszawie. D) m e c z tworzy cykliczne, procesualne (dramaturgia wido­ wiska i kolejki spotkań) oraz „przemieszczające s i ę " w prze­ strzeni (wymarsze, przejazdy kibiców) typy communitas. Nic podejmuję tu bliższej analizy fenomenu meczu piłkarskiego i subkultury kibiców'*', interesuje mnie natomiast warstwa ikoniczna i audytywna rytuałów sportowych: graffiti, plakaty, transparenty, emblematy klubowe, „szaliki", wykrzykiwanie haseł, obelgi, inwektywy, złorzeczenia czy wyrażanie aprobaty. Rytuały sportowe, podobnie jak rytuały muzyki młodzieżowej, tworzą stosunkowo najbardziej intensywne i emocjonalnie nieobojętne pasma graffiti w przestrzeni miasta, graffiti te stają się najbardziej znaczącymi operatorami lokalności i znacznie głębiej od niej motywowanej l e r y t o r i a l n o ś c i . E) k o n c e r t - „ z a m y k a j ą c e " , c z y l i utożsamiające działanie muzyki (fani „ n a s z y c h " zespołów); stroju (nierzadko w funkcji rytualnej maski); emblematów; plakatów: imion i wizerunków idoli (graffiti). Także przekleństwa, przezwiska oraz udział w koncertowej „ z a d y m i e " mogą być traktowane jako derywaty maski. Spożywanie alkoholu, zażywanie narkotyków to dodat­ kowe wykładniki liminalności i antystruklury w stosunku do szkoły, domu i administracji publicznej. F) b ó j k i , czyli lak zwane „ ł o m o t y " , między grupami z róż­ nych dzielnic. Ten rodzaj wspólnot, charakterystyczny np. dla międzywojennej Warszawy (por. Stanisław Grzesiuk i Stani­ sław Dobiasz). zamrożony w PRL-u, gdzie pojęcie lokalności zostało wyeliminowane przez pojęcie „ n i e - m o j e g o " , czyli pańsiwowego, zaczyna nabierać znów znaczenia (na przykład bójki między młodzieżą Mokotowa i Ursynowa a młodzieżą z. Pragi Południc, jesień 1994). Może tu również, wchodzi w grę inne ukierunkowanie wcwnątrzpokolcniowej agresji (mecz, koncert). Od dwu, trzech lat, poczucie lokalności eksponowane jest także poprzez graffiti. Na terenie Warszawy: „Wola dla W o l a k ó w " (ulica Górczcwska, 1993), „Praga moim miastem" (Aleja Solidarności koło Dworca Wileńskiego, 1995). „Skindheades - S t a r ó w k a " (ul. Miodowa). Na Saskiej Kępic wspo­ mniani już „Saskersi" i inne teksty. Mecz, koncert, bójki znamionują pogłos „bycia w drodze", ale nawiązania do rytuałów drogi uobecniają się przede wszyst­ kim poprzez tak zwany o d l o t , na przykład spontaniczny wyjazd (do Ż y w c a na piwo), ucieczkę z domu, podroż, wakacje, turystykę. Ludzie „ d r o g i " to ludzie o spotęgowanej liminalno­ ści. Rytuały drogi (bycie w drodze) okażą się niezbędne dla wyjaśnienia fenomenu „ J T " . W tych ośmiu wyliczonych przed chwilą tekstach zachowaniowych oraz charakterystycznych dla nich „językach" i tworzywach semiotycznych ustanawia się kontekst realnych znaczeń inskrypcji „Józef Tkaczuk".ustana­ wia się mapa znaczeń „ T k a c z u k l a n d u " . V I . SZKOŁA, C Z Y L I N A POCZĄTKU BYŁ „TUREK" 2 0 Fenomen „ J T " ma swoją genezę w szkole podstawowej nr 15 przy ulicy Angorskicj na Saskiej Kępic. Józef Tkaczuk był tam ponad dwadzieścia lat w o ź n y m . Urodził się w Drohiczynie. „ W 1953 r. przyjechał do stolicy, by budować Pałac Kultury i Nauki Po półtora roku odszedł z pracy, bo pensje były - jego zdaniem za niskie. Dalszych losów nie chciał wyjawić [...] W 1992 odszedł na e m e r y t u r ę . " Szkoła jest strukturą, która od wieków wytwarzała sobie tylko właściwe typy liminalności, charakterystyczne trwałe prze­ strzenie liminalnc i określone teksty (szkolny korytarz, ubika­ cja, brama wejściowa, szatnia) oraz przestrzenie póltrwałc, okazjonalne: pulpity ławek, okładki zeszytów; teksty napisów na tornistrach, kurtkach, ale również tatuaże. Zanikły dziś prawic dawne operatory szkolnej struktury, czyli mundurki i tarcze, oraz charakterystyczne dla nich typy antystruktury." 21 55 �Jakkolwiek szkolną strukturę symbolizuje dziś gabinet dyrekcji i pokój nauczycielski, to jednak „nosicielem" owej struktury, przenikającej czynnie do przestrzeni i sytuacji liminalnych. jest w o ź n y i jego najczęściej podziemne królestwo (stróżówka, pakamera). Woźny uosabia czynnie system szkolny, a ponadto związany jest ze sferą „nieczystą": piwnicą, kotłownią, śmiet­ nikiem. Woźny szkolny symbolizuje strukturę, ale jest w stałym kontakcie z antystrukturą, funkcjonuje w przestrzeniach i sytua­ cjach liminalnych, sam w jakimś sensie może stać się typem liminalnym (medialnym). Doświadczenie szkolne uczy, że woźny może opowiedzieć się za strukturą (regulaminem) i otrzymuje wówczas przezwisko: Falco, Falconelti, Herta, 1 .apa, Rambo, Rom. Strupel czy Wasyl, albo też solidaryzuje się z antystrukturą i nosi wówczas łagodne przezwanie: Klucznik. Mięciu, Stefa i podobne. Może leż posiadać wskazujące na „obcość" przezwisko - M a r s j a n i n . P o d w ó j n y agent (struktury i anty struktury) nic budzi strachu i powagi, ale raczej pogardę. Język uczniowski zbliża się do „tajnego" języka złodziejskiego, a Henryk Ułaszyn wśród „nazw wrogów złodziei" (antystruk­ turą nominuje tu agentów struktury) wymienia: „dozorca domu - archanioł, pokutnik (kahan, szymon); stróż, dozorca - cieć, loch, pokutnik, (miotła); stróż nocny - kukon, sowa, papuga. strupel" . D y r e k t o r k a szkoły G r a ż y n a U . o w o ź n y m Józefie Tkaczu­ k u : „Jest bardzo sumienny. Jeśli zaczyna pracę o godz. 20 to przychodzi zwykle dwie godziny wcześniej. Nie pije i chociaż jest schorowany, nie korzysta ze zwolnień. Kiedy zleci mu się przypilnowanie dzieci, aby nic biegały po szkole, rzeczywiście pilnuje porządku na korytarzu. Może uczniów traktuje zbyt poważnie, ale nigdy skarg od ich rodziców nie było. [...] Pracuje u nas jeszcze od lat 70-tych. [...] Dostawał nagrody. [...] Na pewno takiego drugiego pracownika mieć nic będziemy. [„.] jest bardzo rygorystyczny i stanowczy. Jeśli się powie, żeby nie wpuszczał na teren szkoły w określonych godzinach, to nikt nic wejdzie. Pan Józef nie pozwala biegać dzieciom po korytarzach. «Macic zajęcia - na zjęcia! Nie masz lekcji - wychodzisz!" - mówi uczniom. No a właśnie ktoś laki nie może być przez nich lubiany... W lej chwili wielu naszych uczniów robi te napisy, ale przecież jeden drugiego nie wyda. Nie wiem, jak to po14 1 wstrzymać. W każdym razie nie sądzę, żeby można by| interpretować to zjawisko w kategoriach buntu przeciw szlco. le" . W o ź n a p. Zofia o w o ź n y m Józefie: „Nie wiem dlaczego dzieci robią mu te psikusy. Pracuję w tej szkole siódmy rok i nj mogę złego słowa powiedzieć o panu Tkaczuku. Nigdy nie siedział bezczynnie. Zbijał ławki, połamane biurka, gipsował dziury w ścianach. To spokojny c z ł o w i e k " . Uczniowie o Józefie Tkaczuku: „Strasznie denerwował ludzi, więc nikt go nie lubił. Nie ma z nim dyskusji, , przemawiają do niego żadne argumenty... Ma dziwne zasady, z którymi trudno walczyć. Były kłopoty z wejściem do szkoły] On wykonywał rozkazy, więc wszystko skupiało się na nim. Latające po szkole dzieci pewnie lak samo go denerwowały jak wszystkich dorosłych. Starał się utrzymać porządek, a w dzie­ cięcej psychice stał się wrogiem, który wiecznie zabrania c z e g o ś " (Radek S.). „Dygotałyśmy i bałyśmy się wejść do szkoły, bo przy wejściu głównym stał Tkaczuk. Obowiązywało nas wejście przy szatni. Pamiętam, Tkaczuk pobił się kiedyś z uczniem O., największym szkolnym rozrabiaką. Ale był tg człowiek honorowy, nigdy nie kablował do dyrekcji. W ty czasie był leż drugi woźny Górecki. Kochany człowiek!" (Dorota S„ zapis dotyczy przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych). Uczniowie, kreatorzy fenomenu , J T " , o panu Józefie: „Zainteresowanie jego osobą wzięło się z osobliwego zachowania. Był nieprzyjemny, irytował służbisiością. Wypraszał z sali gimnastycznej, nic pozwalał chodzić w butach, przy. prowadzać psa. Surowy, sumienny - wydawał się sobie bardzo ważny, tak jak niektóre nauczycielki. W sumie właściwy człowiek na właściwym miejscu" - tyle w relacji z roku 1992. „Jak chodziliśmy do podstawówki, lo pan Józef wywarł na nas piętno. Ale napisów nic robiliśmy na złość. To nie był jakiś odwcl. Coś w tym wszystkim było. P o p r o s t u : «J ó z e f!» N a p o c z ą t k u m i a ł k s y w ę «T u r e k» [podkr. RS]. Rysy miał ze Wschodu, Turek się skojarzył... bo te wąsy! A poza tym był Kabaret Olgi Lipińskiej w telewizji i Turecki jako woźny. I wszyscy go tak nazywali. «Turek» (o były pierwsze napisy. Pamiętam, ktoś wydrapał na drzwiach jego pakamery «Turek». Myśmy nie planowali wtedy niczego rozkręcać... Byliśmy dziećmi, chcieliśmy trochę podokuczać. On nas gonił, a myśmy się go bali... Tam wszyscy się go bali. Nie można byk) bezkarnie się pozgrywać. Prowadził za ucho do dyrektorki. To nas dopingowało, żeby się przeciwstawić «Nodzyk» [ksywa drugiego z kreatorów fenomenu „ J T " - RS| zamknął kiedyś Tkaczuka w pakamerze. Przyblokowal drzwi ławką. Tkaczuk tak się zdenerwował, że drzwi wywalił. Tu pokazał wschodni temperament. To był silny chłop. [...| On byt drugim władcą.. po dyrektorce. Też. była groźna. W drzwiach szkoły trzeba było uważać. Przejście przez próg szkoły znaczyło natknięcie się n» Tkaczuka. Na początku nie wiedzieliśmy, że on nazywa się Józef Tkaczuk. A w ogóle to nie myśmy to rozpoczęli. Nas kolega z klasy zadzwonił któregoś dnia do szkoły wieczorem Odebrał... «Tkaczuk». To nazwisko go uderzyło. « TkaczukTkaczuk - coś trzeba wymyślić!» Od tego się zaczęło" (Man* K„ ksywa „ K o r e k " , nagranie rozmowy: luty 1995). J ó z e f Tkaczuk o sobie: „Nic wiem. kim jest osoba, któo wszędzie wypisuje moje nazwisko Gdybym wiedział, lopoo^ cinałbym mu paluchy. To jakiś głupek Wiem. że chód* o mnie" (styczeń I992). * „Mądry tego nie robi. tylko gW Mądry to by nie mazał po ścianach. Niech lepiej na sWSJJ pustym łbie pisze. Z początku się denerwowałem, ale p * stałem. Mnie lo nic przeszkadza. Ale /obym lakiego złłp* to..." (luty 1992). " „W lutym o d c h o d / ę na emeryturę, możel* Wałęsie to j a zostanę prezydentem? Bo o reklamę nie muszę* j u ż m a r t w i ć " (styczeń 1992)." Z psychologicznego punktu widzenia inskrypcje „JT swego rodzaju indentyfikacją z nosicielem lego imienia czyj*' - jak powiada psychologia stresu - idendyfikacją ze stresore odbieraniem mu „ c z e g o ś " (tu: zawładnięcie jego imien'^ 0 25 e 26 n ra 27 2 1 2 II. I , 2. ..Tkaczuk" w Warszawie 56 e �osłabieniem jego siły, ujawnieniem jego tajemniczej (medial­ nej) funkcji. To swego rodzaju „zastąpienie" jego osoby, nrzeje ' ' k c j i i atrybutów, a ostatecznie: przemiana statusu j j - f - i d o l e m , premierem, prezydentem, posłem). Napisy „ J T " moga więc symbolizować wszelkie zagrożenia, obawy i niepo­ koje: szkolne, domowe, publiczne; mogą znaczyć chwilowe przejęcie jego (dozorcy, woźnego) pozycji strukturalnej, innymi słowy - kreację quasi rzeczywistości, zgrywę, zabawę. Jest lo ostatecznie agresja symboliczna zamiast realnej"; agresja znana chociażby z sytuacji karnawałowych, sprowadzająca się do rzucania wyzwisk, obelg, inwektyw oraz aktów „przemianowywania" (maski, przezwiska)' . Jest lo więc dziecięca, sezonowa, zabawa w „groźnego w o ź n e g o " , przemiana statusu, na którą ivlekroc starsi udzielają przyzwolenia („niech sobie dzieci trochę pobroją na nasz. koszt"). Status bawiących się pozostaje ostatecznie ten sam, ale zdobywają oni w tym czasie niebagatel­ ne doświadczenie emocjonalne. Struktura, jak by powiedział Turner, poddana zostaje próbie, ale wszyscy ostatecznie po­ twierdzą się na swoich miejscach. c e V I I . FENOMEN „ J T " A K U L T U R O W A FUNKCJA I N W E K T Y W u n 2 Na początku był... T u r e k ! Napis „ T u r e k " , wyryty na drzwiach pakamery lo inskrypcja źródłowa, inskrypcja-matka. Do niej nawiąże jeden z pierwszych ulicznych „tekstów" wyniesionych na mury Saskiej Kępy, umieszczony prawie vis a vis szkolnej bramy przy ulicy Angorskiej: „Józef Tkaczuk. Turek. Przednia straż". Woźny (stersor) wychodzi olo na ulicę: „Uwagadzieci. Tkaczuk straszy" (napis w pobliżu szkoły). Jest w tym personifikacja „ o b c o ś c i " („człowiek ze Wschodu". „Turek"), a przy tym spontaniczna konkretyzacja stereotypu „obcego", konkretyzacja wyzwalająca zawsze ogromną ener­ gię emocjonalną, tak jak doświadczenie bezpośredniego kon­ taktu z symbolem groźnej, tajemniczej siły, otarcie się o „tajem­ nicę" szkoły, a może i coś szerszego, czyli uczestnictwo w magii imion. Napis jesl werbalizacją i wizualizacją stresora, co - jak sami uczniowie podkreślają - odbyło się nic bez udziału wyobrażeń zbiorowych kształtowanych przez telewizję. „Ture­ cki" z kabaretu Olgi Lipińskiej to zwizualizowana metonimia Tkaczuka (całkowita godność funkcji, atrybutów), potwier­ dzająca się w kabaretowym spektaklu funkcja „pomieszania" i „odwrócenia" statusów (rządy woźnego). Zabawowe przemia­ ny („odwrócenia") statusów to istota fenomenu „ J T " , to semantyczne centrum młodzieżowego rytuału. Funkcjonująca przede wszystkim w uczniowskim środowis­ ku Warszawy (znana też. w innych miejscach Polski) k a s e t a z nagranym głosem Tkaczuka jest w gruncie rzeczy zbiorem utrwalonych na taśmie inwektyw, swoistym automodelem agresji symbolicznej w środowisku młodzieżowym. Jest to swego rodzaju modelowanie możliwości współczesnej inwek­ tywy, ożywianie jej potencjalnego zasobu, sytuacji i formuł słownych. Inwektywy, obelgi, przekleństwa, wyzwiska, a także przezwiska to naturalne operatory kultury, obsługujące rytuały „ p r o g u " (liminalności), to impulsy o dużej sile performatywnej, konstruujące dyskretne, oparte na więziach bezpośrednich i emocjonalnych, określone typy wspólnot. Na wgląd w uczniowskie rytuały uspołecznienia i indywidua­ lizacji pozwala współczesna „polszczyzna szkolna", czyli swego rodzaju „język nieoficjalny", zaświadczony u nas przez Słownik gwary uczniowskiej. Autorki Słownika, nic bez odrobi­ ny belferskiej goryczy, stwierdzają, że w języku tym widać, „jak poprzez słowa ujawnia się pełen niechęci, może nawet nienawi­ ści lub agresji stosunek uczniów do szkoły, do nauczycieli i wszystkich spraw szkoły. Na podstawie słownika można by opracować swoisty raport o stanie nic tyle oświaty, co raczej umysłów uczniowskich, wartości pozytywnych i negatywnych . Inskrypcje „ J ó z e f , „ T u r e k " , „Józef Tkaczuk" to zdania z polszczyzny szkolnej, wyrażenia funkcjonujące na tej samej zasadzie jak przezwiska, obelgi, inwektywy. W nieoficjalnym języku uczniowskim można wyodrębnić osobną grupę formuł słownych, które stanowią werbalne sygnały „wyłączania" ze wspólnoty, wyrażają dynamikę krótkotrwałych, przelotnych wspólnot, charakterystycznych dla młodzieżowego środowiska. Inaczej ma się natomiast sprawa z j ę z y k o w y m i wykładnikami „włączania" do wspólnoty. Przeanalizuję w związku z tym. w dalszej części tego raportu, tak zwany symptom echolalii jako sposób „włączania" do wspólnoty. Formuły „wyłączania" stanowią, pod względem funkcjonalnym, rozbudowaną synoni­ mie nakazu „ o d e j d ź " („zostałeś wykluczony"), na przykład " i d ź n a drzewo szyszki p o m p o w a ć " , „idź się zakop i przynieś łopatę". Są to również sygnały zawieszenia kontaktów, prze- Po prostu... Józef! Taka personifikacja stresora pojawiła się, zanim uczniowie poznali i m i ę własne (tu: imię i nazwisko) woźnego. W jakimś sensie „Józef" zrodził „ T u r k a " . Imiona własne służą w kulturach „ z a m k n i ę t y c h " (uczniowskich, wię­ ziennych, żołnierskich) jako najprostsze, będące „pod ręką" pseudonimy osób i rzeczy, pseudonimy charakteryzujące się niezwykłą konwencjonalnością. I lak w gwarze przestępczej .Michaś" to łom lub policjant; „ T a d e k " - taboret; „ S z y m o n " -dozorca domu; „ K a r o l " - kubeł ustępowy; „Józek" - policJ*ni- W gwarze uczniowskiej: „ J ó z e f to nauczyciel, ale •Józefa" to nauczycielka i uczennica." „Józef" jesl więc konwencjonalnym wskazaniem na „ o b c o ś ć " . Odsłania się lym momencie kulturowa funkcja przezwisk jako operatorów •wspólnoty". w "Uderzyło go nazwisko Tkaczuk...". Coś się zatem wydało. urokach tajności, o pokusie zdrady, czyli więziotwórczym : e t e r z e tajemnicy pisze wyczerpująco Georg Simmcl. C o ś , ^ się wydało, musi być leraz w pełni upowszechnione, Jyiesione na mury. A przy tym: „Tkaczuk... w tym było coś Ręcznego. (...) To się nadaje do skandowania: Jó-zcf-Tka(Marek K.. luty 1995). Fomiuła: „Józef Tkaczuk" Pełnym brzmieniu, ma nieobojętną fonemikę i prozodię, » e semantykę. Jest doskonale wkomponowana w językowy j , ' ° d z i c z o w y c h rytuałów i analizowanych tu tekstów leln ^ " " ' ^ y - ' a obszarze „ T k a c z u k l a n d u " , jest także czy^ ~ bardzo istotne - na tle s e m i o l y k i i m i o n J się na slogan, hasło do skandowania, refren, zawołanie ^powc a także na logo czy piktogram. u 7 m 4 c a 1 1 n o e 57 �rwania rozmowy i wyrażają niechęć lub pogardę wobec roz­ mówcy, na przykład ,,jak ci przypieprzę, to ci się szyja wokół ryja powywija"; „ m ó w i s z do mnie czy koło mnie"; „mówiłeś coś? czy mucha pierdla". Nieliczne są natomiast w Słowniku gwary uczniowskiej formuły obronne przed - nazwę to ogólnie - inwektywą: „I tak mi nie dosrałeś, bo ci gówno na zębach zostało" *. Pogróżki, przekleństwa, inwektywy, przezwiska" prowadzą do intensyfikowania stosunków w grupie. Demonstracyjne „wyłączanie" kogoś lub zawieszanie kontaktu jest swego rodzaju skazaniem na „ o b c o ś ć " i zarazem wskazaniem „ofia­ r y " . Działa więc stabilizująco na grupę, przemodelowuje ją, odnawia i potwierdza potrzebę communitas. Jest aktem płyn­ nego, ale stale ponawianego (na przerwie, na podwórku, na korytarzu) ustanawiania tożsamości. Sytuacje „zagęszczenia", anonimowości, tłoku, szkolnego rozgwaru (zatłoczenie działa podobnie jak stresor hałasu) aktywizują potrzebę poczucia „siebie", zwiększają znaczenie operatorów tożsamości. Obelgi, przezwiska, inwektywy to akty indywidualizujące, przełamują­ ce anonimowość, eksponujące , j a " inwektanta i adresata inwektywy, a zarazem wskazujące na coś „ i n n e g o " w obrębie ..znanego" (autokomunikacja). Na tym tle staje się bardziej czytelny sens wyrażeń i inskrypcji: „ J ó z e f , „ T u r e k " , „Tka­ czuk". Inwektywy, przezwiska, obelgi to dziś pozostałości magii słowa oraz głębokich rytuałów „ p r o g u " . Są to sygnały „ot­ wierające" lub „zamykające" sekwencję zachowań, związane wprost z doświadczaną sytuacją stresową lub katarktyczną. To także sygnały słowne na „wejście" lub „odejście" (ekwiwalent­ ne w stosunku do pozdrowień, powitań i pożegnań). Prze­ klinający (inwektant) to człowiek „na progu", b u r z ą c y - c h o ć b y na chwilę - zastany porządek, wprowadzający ambiwalencje, kreator lokalnego chaosu, który przemija wraz z przekształ­ ceniem się sytuacji (transgresje).* Przeklinanie, rzucanie in­ wektyw działa na inwektanta stabilizująco. Przeklinam, to znaczy coś osiągam, jestem tożsamy ze swoim „ j a " , które uzewnętrzniam, wyzwalam, czyli „przeobrażam s i ę " . Inwektywa, jak stwierdza badacz tych z a g a d n i e ń , jest sprowadzeniem na jedną płaszczyznę dwu stron. Okrzyk czy napis „ J T " stawia więc na jednej płaszczyźnie woźnego i ucznia, strukturę i antystrukturę. Inwektywa jest klasycznym językiem liminalności, powoduje krótkotrwałe, ale dojmująco głębokie akty „przewagi" i „poniżenia". Jak twierdzi W.J. Zclwis, a twierdzenia te uznaję za istotne dla wyjaśnienia fenomenu „ J T " , p r z e k l e ń s t w a oraz inwektywy zmieniają płasz­ czyznę oglądu świata, dokonują swoistego „cięcia" tkanki społecznej, pojawiają się w funkcji regulacyjnej i oczysz­ czającej (kataraktycznej), potrzebują eufemizmów, wprowa­ dzają językową wielowartościowość społecznego świata. Naj­ ważniejsze wydaje się spostrzeżenie Żelwisa, że inwektywy, przekleństwa, wyzwiska to wykładniki progów kultury, innymi słowy, werbalna agresja zamiast fizycznej („albo zaklnie, albo uderzy"). Autor studium o inwektywie zwraca uwagę na fakt, że tak zwany bezsensowny wandalizm u młodych oraz akty czynnej agresji i brutalności należałoby łączyć z zacieraniem się dziś funkcji i form indywidualnej agresji symbolicznej, czyli nieznajomości starej funkcji inwektywy jako formy ataku, agresji, znieważenia, formy decydującej o zasadach (scena­ riuszach) zwykłych bójek, wielkich bitek i starć ideologicz­ nych. Rytualno-magiczne znaczenia przekleństw czy inwektyw osłabły na rzecz znaczeń katarktycznych. Katharsis leży u pod­ staw inwektywy jako zjawisko socjologicznego - twierdzi Żelwis. 3 19 VIII. FENOMEN „JT" A SEMIOTYKA IMION Mówić o kimś to tyle, co mówić przeciw komuś, to działać na niego. Często pochwała, uprzejmość bywa odmianą agresji symbolicznej. „Pochwała jest brzemienną obelgą" - stwierdza Bachtin. Agresja odczuwana jest szczególnie dotkliwie, gdy jej 58 przedmiotem stają się imiona własne (nomina propria). Ro^ mnożone inskrypcje „ J T " to operacje na imionach własnych Ktoś, kto posiadaimię albo imię to otrzymuje, wyodrębnia sięjj świata jako indywiduum. Jawi się w swej ograniczoności wyłączności, przysługuje mu fenomen całościowości, stałości i jednostkowości. Ponadto jest posiadaczem imienia, ma prawo do w ł a d a n i a imieniem. Dysponuje więc pewnym dobrem osobistym, łatwo rozpoznawalnym w systemie kultury. Znaczenia inskrypcji „ J T " czytelne są w ramach semiotyki imion ", wchodzi więc w grę również „przezwiskowa" wykład, nia tej inskrypcji. Badacz, który przeanalizował regionalny zasób współczesnych przezwisk w środowisku szkolnym stwierdza: „Największy wpływ na powstawanie przezwisk wywiera najbliższe środowisko dziecka: dom, szkoła, środowis. ko r ó w i e ś n i c z e " ' . Stanowi to blisko 90 procent analizowanego zasobu. Przezwisko jest szczególnym, dodatkowym identyfika. torem w małej społeczności (szkole, podwórku). Wskazuje na „ d o d a t k o w e " z o r g a n i z o w a n i e wspólnoty. Inskrypcje „JT",czy. li imię własne przeniesione na mury, przestaje tylko oznaczać (oznaczenie to klasyfikacyjna cecha przezwisk oraz imion własnych w ogóle), a zaczyna znaczyć, semiotyzować się w przestrzeni miejskiej, wchodzi w relacje z innymi napisami, także oficjalnymi. Z perspektywy przechodnia, a nie doskonale wtajemniczonego członka subkultury, staje się zagadką, jest imieniem własnym „nie na swoim miejscu". Ostatecznie i czyni odbiorcę (przechodnia-czytelnika) kimś obcym, wykluczająco, czyni go niepewnym siebie w „swojej" slrzeni. ' Mamy tu więc wykorzystanie imienia własn w funkcji przezwiska, co - jak twierdzą językoznawcy - je w praktyce bardzo rzadkie. „Używa się imion w fon oficjalnej, gdy są to imiona rzadko używane, niepopula w danym środowisku i dlatego śmieszą swoją niczwykłoi a raczej obcością." Wskazywałem wyżej na deklarowane | uczniów poczucie obcości i niezwykłości imienia własneg „Józef Tkaczuk". Warto zwrócić uwagę na szczególne właściwości • własnych (nomina propria). stanowiących jeden z podsy temów językowych kultury. Jest to najczulszy, najdelikau szy, a przy tym wcielony w codzienną praktykę społecz aksjologiczny podsystem kultury. Kultura przyznaje imion „przejściowych" (statusowych) każdemu osobników Ten rozwinięty podsystem imion - masek, imion - znakó statusów stanowią dziś między innymi spieszczenia i zd nicnia w języku rodziny; „ k s y w y " , przezwiska w przedszko szkole, zespole artystycznym i sportowym czy grupie ró\» niczej; „ p s e u d o n i m y " w organizacji, kręgu towarzyskim, śn wisku pracy. Wstępne przybliżenie, za semiotykami kultury. możliv typów „operacji" na imionach pozwala przyjrzeć się dyna znaczeń inskrypcji „ J T " . Kultury typu mityczno-magicz (kultury synkretyczne) są na ogół zorientowane na system it) własnych (Jurij Łotman, Borys Uspienski). Nie ma tu wota wyboru imion, są one konieczne, dane, wyznaczone. Podob w kulturach typu zamkniętego, także we współczesnych notach „zamykających s i ę " . Tak bywa między innymi w i kulturach młodzieżowych, środowiskowych, subkulturze sż nej, sportowej, ale również we wspólnotach typu kommuS nego (zakony, bohemy artystyczne, sekty, tajne sprzysięż Tu wszelkie „ m i e n n i c t w o " (termin Aleksandra Briick obciążone jest dodatkowymi znaczeniami. Imiona ustana* dodatkowe pasmo skomunikowania, są więc reglamentov i chronione (tabu imion, magia imion). Imiona własne pol inaczej znaczą. Idąc tropem rozważań Łotmana i Uspiensk można powiedzieć, że tego typu wspólnoty są szczególnie* na akty m i a n o w a n i a (nominacji) i p r z e m i a n o * ! w a n i a. Akty te stanowią ingerencje w głębokie stu znaczeń kulturowych, mogą powoływać bądź unicesW wspólnoty. Wtopione w praktykę kulturową imiona wła_ jeden z najbardziej uświadamianych, poddających się sztu** nym regulacjom podsystemów języka naturalnego i nie chw 4 4 42 4 1 1 �0 u u r o w e tu iylk° k l t zdeterminowany dobór imion, ale o świa­ dome akty mianowania i przemianowywania, dokonujące się nierzadko na drodze administracyjnej (o czym dalej). Sfera imion własnych to przestrzeń najbardziej radykalnych, skutecz­ nie zorganizowanych, interwencji w kulturę, obszar jej głębo­ kiego modelowania. Jak zatem istnieją imiona w kulturze, jak na tym tle ujawnia ię dynamika inskrypcji ,,JT"? 1. U j a w n i a n i e imienia (tu: tajnego imienia woźnego _ Jurek", „Józef Tkaczuk"). Mamy tu do czynienia z narusze­ niem tabu imion i magią imion. W kulturach typu mitycznomagicznego, czy też kulturach „zamykających s i ę " , imię jest projekcją losu. Warto dodać, że zasada partycypacji (opisana przez Leyy-Bruhla) i zasada nominacji to podstawowe typy operacji znakowych w świecie mitu i świecie dziecka. ( „ W mowie dzieci słowo jest bardziej właściwością rzeczy niż jej symbolem" - stwierdza L . Vygotski.) Semiotyka kultury podkreśla te analogie. Levy-Bruhl przywołuje opinie, według których w społeczno­ ściach typu magiczno-mitycznego imię własne traktowane jest „nie jak zwykła etykietka, ale jako odrębna część swojej osoby, tak jak oczy czy z ę b y " . Stąd też. znana i dziś wiara w możliwość zadania cierpień „na skutek nieżyczliwego użycia [...] imienia, jak na skutek rany zadanej jakiejś części [...] c i a ł a " . Ujawnienie imienia ( „ T u r e k " , „ T k a c z u k " ) j e s t przeniesieniem i upersonifikowanicm szkolnego stresu a zarazem odebraniem „ m o c y " stresorowi. Inskrypcja „ J T " na murach jest zastępczą „egzeku­ cją" publiczną, swego rodzaju „spaleniem k u k ł y " , unicest­ wieniem „w zastępstwie". Człowieka można zranić za pośrednictwem jego imienia („Ci umrą, których imiona nakłuto" - pisze Szekspir w Juliuszu Cezarze). Imię nadane przy urodzeniu „jest w stanie przenieść gdzie indziej część o s o b o w o ś c i " (Lćvy-Bruhl). Stąd też po­ wszechnie znane i dziś przekonanie, że operacje na wizerunkach (zdjęciach, portretach, podobiznach, a niegdyś także cieniu, mają te same właściwości, jak operacje na imionach. Imię-napis lo cień człowieka. Inskrypcje „ J T " wzmacniane były bardzo często plastycznymi wizerunkami stylizowanymi na Piłsuds­ kiego („Tkaczuk podobny był do Piłsudskiego" - Marek K.), albo akcentującymi wykładniki statusu społeczno-zawodowego (miotła, szufelka, beret, gumofilce). „Józef Tkaczuk nasz idol z miotłą i szufelką, lecą rzucane na niego jajka" - objaśnia rysunki na murach Marek K. „Człowiek pierwotny troszczy się [...] w nic mniejszym stopniu o swój cień, jak o swą nazwę czy obraz" (Lćvy-Bruhl). W naszej kulturze mają wciąż istotną funkcję regulacyjną łacińskie formuły nomina sum odiosa 'wymienianie nazwisk jest niewskazane, może spowodować przykrości) i nomina sunt ominą (imiona są wróżbami, mają treść wróżebną). Imię własne „Józef Tkaczuk" wyniesione na roury podlega tym regułom. Kreatorzy fenomenu ,,JT" nie tylko ujawnili imię, ale również nim zawładnęli. Jest to zawładnięcie fikcyjne, zabawowe, gdyż pod czyimś zabranym imieniem (jakby ze skradzionym dowodem osobistym w ręku) nie działa ^ttu ze społecznie doniosłymi konsekwencjami. 2. I m i ę w r y t u a ł a c h i c e r e m o n i a c h p r z e n y s t a t u s ó w („wyniesienie" i degradacja imion), "iskrypcje „ J T " , k t ó r e pojawiły się w „zastępstwie" oficjalnych Peronów ulic, placów, mostów czy nazw własnych urządzeń ywiunalnych („Tramwaj im. Józefa Tkaczuka"), nawiązywały ^hierarchizującej funkcji imion własnych w kulturze, funkcji Wwierdzanej w rytuałach i ceremoniach przemiany statusów, tym również sezonowego podwyższania statusów, opisanego Miedzy innymi w analizach karnawału przez Bachtina. Wynie^enie cło rzędu „ p a t r o n ó w " wspólnoty etnicznej ( , J T " wypisysnc p r z p o l s k a turystów w Europie i na innych kontynen^ ) lo usytuowanie wśród najwyższych do osiągnięcia statut * w y n i e s i e n i e jednak jest fikcyjne, zabawowe, parodysi stale występuje w funkcji inwektywy, a t a - j a k powiada bar ~~ sakralizujc i degraduje; jest ambiwalentna, kreuje Wzmacnia sytuacje Iiminalne. Idąc tropem Bachtina można s 44 45 m 1a ez n v l n powiedzieć, że wypisywanie imion znaczy tyle, co „wyczytywanie", ogłaszanie, wywoływanie imion w rytuałach i ceremo­ niach przemiany statusu, zarówno mających na celu „wywyż­ szenie" (tytułowanie, honorowanie, wysławianie, dedykowa­ nie, wywody przodków, apele poległych, galerie patronów, nekrologi, listy kandydatów w wyborach), jak i „degradację". Degradujące jest odmienianie imion, czyli wygłaszanie, od­ czytywanie ich na różne sposoby, po prostu pastwienie się nad imionami, a także przeklinanie, szydzenie, natrząsanie się i wulgaryzowanie imion. „ J T " na murach podlega tym samym ambiwalencjom, prze­ staje oznaczać, zaczyna znaczyć. Najbardziej charakterystycz­ nym przejawem pobudzenia znaczeń są wybory prezydenckie w 1990 i parlamentarne w 1993 roku. W obydwu tych kampaniach „ J T " wziął na Saskiej Kępie niezwykle czynny udział. Napi sow, które można sprowadzić do formuły: „Tka­ czuk prezydentem", „Tkaczuk p o s ł e m " , było tak wiele, że dominują one w całym, uchwytnym dziś, Corpus Inscriptionum. Rejon ulic Saskiej i Międzynarodowej pokryty był gęsto inskrypcjami. Napisy, plakat i program wyborczy Józefa Tka­ czuka znalazły się w lokalu Komisji Wyborczej w szkole przy ulicy Zwycięzców. „Przed tamtymi wyborami prezydenckimi (w roku 1990) to nic było tak, jak teraz, bo dziś w tym bałaganie jest nawet bardziej pożądane zgłoszenie Tkaczuka. Były wtedy autorytety, Wałęsa i Mazowiecki. Wtedy to było zrobione... [chodzi o „kampanię JT" - RS] tak trochę w bok... Teraz zrobił się taki bałagan w państwie. Nie ma kogoś takiego, kto byłby autorytetem. Chcielibyśmy zrobić demonstrację pod hasłem: «Chcemy Tkaczuka do Belwederu». M o ż e trochę na wzór Pomarańczowej Alternatywy. Być może coś takiego zorganizu­ jemy. Może być w e s o ł o " (Marek K., luty 1995). Tkaczuk, imię puste dla zwykłego przechodnia, wynoszony na „jedyny", nie dający się dublować Urząd Prezydenta, to wyraz poczucia degradacji nie tylko samego urzędu. Odnaj­ dujemy tu pogłos odwiecznego mechanizmu kultury, polegają­ cego na „ujawnianiu" (degradowaniu) imion związanych z. wy­ konywaniem szczególnych funkcji: mistrza, strażnika, przed­ stawiciela tajnych służb. Napisy: „Tkaczuk prezydentem, po­ s ł e m " miały coś z liminalnego gestu o d n a w i a j ą c e g o „ N o w e " , były więc odniesieniem do Nowej Struktury (nowej administracji) po roku 1989 i 1990. Ostatecznie celem był wyłaniający się Nowy Ład, a raczej jego chaotyczna faza, jego natarczywa ideologizacja i schematyzacja,widoczna w praktyce administracyjnej i symbolicznej (mass media). 3. N o m i n o w a n i e i p r z e m i a n o w y w a n i e . Ko­ lejny, ważny typ operacji na imionach to przemianowywanie. czyli niszczenie zastanego świata. Inskrypcje „ J T " trafiają właśnie na czas takiego wielkiego przemianowania (1980-1990). Zanim przejdę do szczegółów, chciałbym zwrócić uwagę na jeszcze j e d n ą właściwość podsystemu imion włas­ nych. W społeczeństwach wieloetnicznych (na przykład w Dru­ giej Rzeczpospolitej) a także demokratycznych (pluralistycz­ nych) istnieje pobudzona, intensywna świadomość imion włas­ nych, na przykład wykładników etniczności. Pobudzony system imienności pozostaje wówczas jakby w naturalnej równowadze. W społeczeństwach wiclokulturowych mamy do czynienia z „dialogami" imion, ich potencjalną ekwiwalencją. Stąd też „imienność" jest przestrzenią elementarnych, dogłębnych, dia­ logów międzykulturowych (widać to najlepiej w „przekładach" narodowych mitologii, panteonów bohaterów kulturowych, patronów i „ofiarników"). Natomiast niewola, okupacja i wią­ żąca się z tym agresja symboliczna, polityczna, ideologiczna, wzmacnia jednostronnie podsystem „ i m i e n n o ś c i " , spłaszcza go, wyzwala konflikt imion. Mamy w ó w c z a s nierównowagę sytemu, albo jego równowagę negatywną, czyli kontrstruklurę w stosunku do struktury (Turner). Powstaje tu ogólniejsze zagadnienie: dynamiki struktur i teorii zmiany immanentnej. Odwołując się do pomysłów Tumera można powiedzieć w największym skrócie, że struktura (na przykład instytucja czy szerzej „społeczeństwo" w rozumieniu Tóniessa) przechodzi 59 �przez fazę liminalną (antystrukturę) w strukturę zmodernizowa­ ną. Jeśli taka transformacja nie zachodzi, pojawia się kontrstruktura. Rok 1956 w Polsce można uznać za przejaw transformacji (antystruktura), a rok 1980 będzie j u ż krystalizowaniem się kontrstruktury. Przełom lat osiemdziesiątych w Polsce to epoka intensyw­ nych przemianowań, gdy na przykład lata 1980-1981 (rok „Solidarności") to okres chwiejnej ale dogłębnej ambiwalencji imion, czas idealnej communitas, okres wzmożonych potrzeb aksjologicznych, oddziaływania Wysokich Ideałów. Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych to także czas ad­ ministracyjnej ingerencji w zastany system „imienności", i n ­ gerencji w urzędowe spisy nazw ulic i placów, nazw w książ­ kach telefonicznych, informatorach o centralnych urzędach RP, encyklopediach powszechnych, wydawnictwach typu Who is Who. Znamy interpretację wielkich przemianowań, choćby z wciąż ponawianych opisów rewolucji francuskiej. Łotman i Uspienski dali semiotyczną analizę takiego wielkiego prze­ mianowania w Rosji za czasów Piotra I , kiedy to dokonała się głęboka zmiana w systemie imion: przemianowanie języka administracji, przeniesienie stolicy i tak dalej. Imiona własne nadawane były drogą ukazu, zarządzenia, a nie za sprawą zwyczaju toponimicznego. Ta zmiana imion nie była konwen­ cjonalna, gdyż miała w sobie coś z mitologicznego unicest­ wienia desygnatów, niszczenia zastanego świata. Brak nato­ miast opisu procesów przemianowania w Polsce z przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych, który zaowocował nowymi galeriami bohaterów, pocztami przodowników pracy, swoistym kultem portretów, cytatów i inskrypcji. Kult przodków za­ stąpiony został wówczas przez kult przodowników. Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych to okres anarchii symbolicznej pobudzanej również przez czynniki administracyjne, państwowe i samorządowe. Prasa obwiesz­ czała przemianowania ulic, placów, g m a c h ó w , dywizji, przepu­ stów wodnych, fabryk i uczelni. M i m o to w Dęblinie pozostaje chyba wciąż szkoła i m . Pułku Nocnych B o m b o w c ó w . Najbar­ dziej spektakularne przemianowanie, a raczej dogłębne przeis­ toczenie, zauważyłem w Parku Skaryszewskim, gdzie parkową latrynę przemianowano na parkową kawiarnię. Świadomość „ n o w e g o " to szokujące doświadczenie nowego imienia (nazwy własnej). Był to czas anarchii wobec imion własnych, czas obalania pomników, w najlepszym przypadku odsyłania ich do skansenów (Kozłówka koło Lublina), czas spadania imion patronów ulic, strącania bóstw komunistycznego panteonu. Do tego dochodzi metodyczne oraz spontaniczne niszczenie (samo­ zniszczenie) autorytetów w tak zwanych „wojnach na g ó r z e " , a więc niszczenie imion, które miałyby działać zamiast realnych osób. Żywioł publiczny, j u ż nie podziemny, bez cenzury, dokonał karnawalizacji imion oraz ich ikonicznych odpowied­ ników. Pojawił się nowy typ wizualizacji imion własnych, raczej nie znany przed rokiem 1989. Portrety osób biorących udział w kolejnych kampaniach wyborczych i towarzyszące portretom inskrypcje programowe, pojawiające się w prze­ strzeniach o szczególnej „gęstości" semiotycznej, n a ł o ż y ł y się na teksty młodzieżowych graffiti, na zagospodarowane (zdegradowane) znaczeniowo przestrzenie publiczne - i siłą rzeczy musiały poddać się oddziaływaniu tego semantycznego kontekstu. Stawały się więc familiarne, polemiczne, parodystyczne, wchodziły w - dopuszczalne i niedopuszczalne - scena­ riusze walki wyborczej. Stąd też wybory jako swoisty rytuał demokracji stały się jednym z najbardziej dynamicznych noś­ ników znaczeń inskrypcji „ J T " . Rozprzestrzenione lokalnie inskrypcje, plakaty, portrety i programy wyborcze „Józefa Tkaczuka" oznaczały liminalny (parodystyczny) udział w rytu­ ale wyborów, odtwarzały całość (model) procedur wyborczych. Było w nich coś z żywiołowych nomimacji przeciw administ­ racyjnemu przemianowywaniu. Tak, jak niegdyś wybierało się króla karnawału, tak „ T k a c z u k " został kandydatem nad kan­ dydatami. Inskrypcje „ J T " , jak również wyraźna fala młodzieżowych graffiti i subkulturowej symboliki, antycypowały ziszczenie się 60 M i t u Zachodu. M o ż n a sądzić, że to właśnie graffiti, eks­ ponujące w setkach tysięcy realizacji obcojęzyczne nazwy zespołów muzycznych, m ó d ideologicznych, politycznych, przygotowały dzisiejszą polską ikonosferę potoczną i użytkową polszczyzny „wolnego r y n k u " , w którą wtopiły się, nie bez dysonansów, zachodnie reklamy, etykiety towarów, znaki urzą­ dzeń publicznych i modułów cywilizacyjnych. Demokratyzacji kultury towarzyszy inflacja imion. Zwęża się szansa nowych przemianowań. W społeczeństwach zachodnich nie ma potrzeby przemianowań ulic lub placów Karola Marksa, choć i tam obwieszczono upadek komunizmu. To, że przemia­ nowania takie zachodzą dziś w Polsce, świadczy o inercji pewnych podsystemów kultury, o jej oporze, a więc czymś.co raczej neutralizuje niż wspomaga kryzysy świadomości, co konserwuje system aksjologiczny kultury polskiej. Wielka, doświadczona naocznie zmiana działa destabilizująco i stabili­ zująco zarazem. Kiedyś „nieliczni" byli policzeni (panteony bóstw, poczty królów, herbarze, regestry wodzów). Towarzy­ szyła i m nieogarnięta liczba „niepoliczonych". W społeczeń­ stwach demokratycznych nie tylko z nazwy następuje roz­ rzedzenie semantycznej gęstości systemu imion na rzecz systemowości administracyjno-prawnej. Imię mityczne czy zodia­ kalne zastąpione zostaje przez imię prawne (na przykład rejestr typu PESEL). Dopóki istnieje możliwość przemianowywania, dopóki potencjał kulturowy jest tak różnorodny, że można nawet mówić o nierównościach w kulturze, dopóty destabiliza­ cja nie zagraża podstawowym systemom aksjologicznym. 4. P o w t a r z a n i e imion, czyli symptom e c h o 1 a 1 i i . Sposób funkcjonowania inskrypcji „ J T " przywo­ łuje na myśl opisane przez psychologów, zjawisko echolalii, czyli powtarzania, charakterystyczne dla zachowań werbalnych dzieci. Psychologia społeczna wyodrębnia pewien typ wspól­ not opartych na pogłosie echolalii, czyli powtarzaniu słowa, okrzyku, hasła, gestu, symbolu. Zapewne w podobnej funkcji występowały ongiś zawołania rycerskie potwierdzające przyna­ leżność do jednego znaku ( " D o L i w a " , „ D o Ł ę g a " ) . Znamy dziś podobne zawołania, chóralne okrzyki graczy przed meczem piłkarskim, grą w rugby czy hokeja. Znają ten sposób manifes­ towania krótkotrwałych wspólnot koszary, więzienia, znały go także obozy koncentracyjne. A l e nawet w przedszkolu, kiedy paru przedszkolaków znajdzie jakieś odosobnione miejsce, to krótkotrwałe wyłączenie spod władzy pani przedszkolanki (jej słownych zakazów i nakazów) kwituje powtarzaniem brzydkich słów, na przykład d..„ d..., d... Przeklinanie lub powtarzanie za kimś wulgarnego słowa czyni bluźniącego kimś „ s w o i m " w grupie, nie poprzez ustalanie w niej hierachii, ale przez poczucie bliskości fizycznej i emocjonalnej. Pamiętam z lat studenckich (lata sześćdziesiąte) dziwne wybuchy emocji, które zdarzały się w społeczności D o m ó w Studenckich przy ulicy Kickiego na warszawskim Grochowie. Najczęściej było to w godzinach nocnych, przed sesją eg­ zaminacyjną lub w czasie jej trwania (choć nie było tu reguły); za sprawą jakiegoś jednego, przypadkowego impulsu, otwierały się okna w obydwu akademikach i kilkaset osób powtarzało, wrzeszczało, przez dziesięć, dwadzieścia minut - jedno słowo: L E O N . Przyjeżdżała zazwyczaj bezradna milicja, pojawiali się mieszkańcy sąsiednich bloków, co jeszcze bardziej pobudzało krzyczących. Było w tym okrzyku coś z rytualnej wrzawy, manifestowania nieformalnej wspólnoty, rozładowania agresji. Słowo L E O N personifikowało coś niewiadomego, obcego. Doświadczało się jakiejś spajającej siły w infantylnym, chóral­ nym wykrzykiwaniu bezsensownego słowa, którego znaczenia nikt wówczas nie rozumiał, ani nie chciał tego znaczenia d o c h o d z i ć . W rozmowach z uczniami ze szkoły nr 15, a przede wszystkim z kreatorami fenomenu „ J T " , można odnieść wraże­ nie, że ich T K A C Z U K to nasz L E O N . Inskrypcja zamiast okrzyku, ale w tej samej funkcji powtarzanego hasła, sygnału, zawołania. 46 47 48 Powtarzanie słowa, napisu, dźwięku, które może uchodzić za świadectwo zaburzenia sensownego kontaktu, znaczy tu współ­ brzmienie czy wtórowanie, a więc sposób radykalnej iden- �ufikacji z „ M Y " . N a p i s y „ J T " są więc pogłosem echolalii, czyli takicg psychospołecznego mechanizmu, który wspomaga ^¡.polnoty typu emocjonalnego, oparte na doznaniu, przeżyciu y doświadczeniu. Tak przecież działają mechanizmy mody, siły zespalające uliczne demonstracje, pochody, ale również -hóralnc śpiewanie Sto lat oraz Góralu, czy ci nie żal... powtórzenie, współbrzmienie działa „ z a m y k a j ą c o " , odgradza od innych słów, innych d ź w i ę k ó w czy napisów, a więc uwalnia od innych wspólnot, najczęściej formalnych. Przynosi bezre­ fleksyjne wprawdzie, oparte na doświadczeniu styczności bez­ pośredniej, ale dogłębne poczucie tożsamości, której potrzeba Sośnie gwałtownie w momentach społecznych przesileń, nad­ miernej ingerencji struktury, sytuacjach kryzysu i stresu. J T " jest impulsem i źródłem takich wspólnotowych za­ chowań, zrazu wyraźnie przcdrefleksyjnych: „Coś takiego jest, jakieś instynkty się odzywają, że ktoś, kto nigdy nie pisał na murach - musi teraz «Tkaczuka» tam umieścić. Coś musi być lakicgo w psychice. M y to dalej traktujemy jako zabawę. Napisy „JT* robione były jeszcze czyjąś ręką. Wiele osób się do tego przyczyniało [...]. Ktoś, kto nic był z tym związany, nigdy tego nie robił, teraz robi. Mówili mi znajomi, że jak wyjadą gdzieś w jakieś n o w e m i e j s c e , to mimo woli piszą «Tkaczuk», jak mają czym. Jak nic ma «Tkaczuka», to trzeba napisać, szczególnie poza terenem kraju. Bo w Polsce to już nie. Poza granicą kraju to jest s y m b o l P o l s k i [podkr. RSj. C o ś takiego" (Matek K„ luty 1995). Mamy tu przykład znakowania przestrzeni, jej zawłaszczania, bardzo bliskiego - jak sądzę -rytuałom terytorialności. Symptom echolalii to również organizator świata typu mitycznego, rdzeń tradycji z unieruchomioną historią. Daje on osobie znać w sztuce kanonu („estetyka tożsamości" Łotmana). w symbolice Księgi, kulcie patronów, zarówno świętych, jak i politycznych, w systemie dziedzicznych imion rodowych i lak dalej. Pogłos echolalii leży u podstaw zabiegów propagan­ dowych (orientacja na „ M y " ) . Wspólnoty, czy zjawiska kultury oparte na symptomie echolalii osiągają ostatecznie pewne ukierunkowanie, na źród­ łowe słowo, semantyczne centrum, na bohatera mitycznego czy patrona. Sam fenomen powtarzania zasadza się na istnieniu ogniwa, czyli słowa lub imienia „ p i e r w s z e g o " s p r z e d powtarzania, tego samego słowa albo imienia wielokrotnie już powtórzonego, na przykład okrzyku do naśladowania, hasła do wtórowania. Symptom echolalii można więc sprowadzić do językowej formuły: vade rnecum, idź. za mną, postępuj po moich śladach, trafi aj na to samo. bądź ze mną, bądź mną. Echoluliii organizuje zatem wspólnoty momentalne, sezono­ we, wspólnoty czasu kryzysu, ale leż - określę to w wielkim Przybliżeniu - wspólnoty „ o b c e j " (pustej) przestrzeni (horror •"fu). Jest w tym sensie związana z rytuałami drogi, wyprawy tznane": wędrówka, włóczęga, błądzenie (por. w staropol"czyźnie ekwiwalencję „ p u s t y n i " i „ p u s z c z y " ) . Można dziś "Hiwić w związku z tym o alpinizmie, zejściach do grot, wyprawach antarklycznych, ale też o bardzo niejasnych j u ż "^ywacjach współczesnej turystyki, która jest konsumpcyjną ^ J ° z ą wśród znaczeń znanych, jest powtarzaniem indywi""ijnym tych znaczeń. 0 49 ' *Pis-zawołanic „ J T " jest hasłem przewodnim w realnych jest ? ' realnych irasach w Polsce, Europie i świecie, 'kze swoistym zawołaniem w przestrzeniach i drogach ulicznych czyli na drodze do dorosłości. e n i a c r t l 1 a HORROR VACUII RYTUAŁY DROGI b g ^ ^ f " * ^ ' młodzieżowe graffiti, podobnie jak dziecięca "ifafika" ° w y w a n i e i mazanie na murach , także: riiki"'^ zeszytów szkolnych czy konferencyjne „bezmyśl*°bcc ! ° ^ y o b e c n o ś c i , znakowe sposoby odniesienia Jsca. Posiadają one odpowiedniki w takich znakach 3 z a r n a l a ( 1 le 511 audytywnych jak wszczynanie wrzawy, nawoływania, pohuki­ wania w górach, w lesie; słuchanie echa i tak dalej, a więc w znakach, które czytelne są w ramach semantyki „błądzenia", włóczęgi, podróży, wędrówki; odejścia i powrotu, czyli - w ry­ tuałach drogi, regulujących w sposób elementarny odniesienia człowieka do „ o b c e g o " , „ p u s t e g o " miejsca (horror vacui). Pojęcie horror vacui (obawa próżni, strach przed pustką) znane jest historykom sztuki, którzy kategorię tę wyprowadzają z filozofii i sztuki Dalekiego Wschodu, dostrzegając w nim pogłos światopoglądów synkrelycznych. Horror \acui to rów­ nież stylotwórczy pierwiastek w zdobnictwie europejskim dziewiętnastego wieku, ważny komponent dzieł secesji, gdzie istotną rolę pełni ornament, geometryzacja i symetria przed­ s t a w i e ń . " Na znaczenie horroru vacui wskazują psychiatrzy , można by go również odnieść do reguł postrzegania u dzieci, przebiegającego od hipotezy całości do szczegółu. Dziecko - j a k twierdzi Piaget - rysuje rzeczy z otoczenia nie tak, jak je widzi, ale jak je zna. T o , czego brakuje w rzeczywistości postrzeganej, dopowiada sobie, g d y ż rozumie tak, jak rysuje, czyli według pewnego wewnętrznego wzoru, podobnego do przyrody. 51 54 Obawa pustki nakazuje zapełnić każdą wolną przestrzeń figurami, przedmiotami lub ornamentem. Rytualne operacje na modelach przestrzeni są sposobem modelowania osobowo­ ści. Doświadczenie pustki intensyfikuje świadectwa istnienia.*' Można przyjąć, że spontaniczne napisy, rysunki, piktogramy, czy bazgranie na murach mają odniesienie do takich kulturo­ wych modeli zachowań w przestrzeni, jakie wyraża symbolika l a b i r y n t u , m a n d a l i * czy p e j z a ż u ' ' w sztuce Wschodu; symbolika, która przekłada się na znaczenia pielgrzy­ mki, wędrówki, podróży. 55 5 7 5 5 Konkretny, matcrialno-cielesny czy wręcz energetyczny aspekt śladów obecności (świadectw istnienia) dominuje nad aspektem refercncjalnym, są one zresztą bliższe oznakom niż znakom. Najpierwotniejszą postacią świadectw istnienia jest ślad s t o p y lub r ę k i , a więc to odniesienie do miejsca, które wymaga bezpośredniej, cielesnej w nim obecności, wniknięcia sobą w materialną powlokę świata: rycie w kamie­ niu, odciskanie stopy czy dłoni, mazanie, bazgranie, pisanie, a także - śmiecenie. Stajemy oto wobec istoty wszelkiego napisu, który, jeśli nic jest napisem naszym, świadczy, że miejscem tym zawładnęła już. cudza intencja; „Naszą ręką pokryliśmy Saską Kępę napisami. Najpierw służyły do tego grube flamastry" (Marek K „ luty 1995). Warto dodać, że w przestrzeniach obcych, poza Saską Kępą nic dublowano na ogół inskrypcji „ J T " . m 6 1 „ J T " n a s z l a k a c h i s z l a k ó w s k a z a c h . „ J T " to odpowiednik zawołania przewodnika: „idź. za m n ą " , „postępuj jak j a " . T y m formułującym nakaz przewodnikiem jest ostatecz­ nie lokalny mit wykreowany na murach Saskiej Kępy. M i t , który nakazuje „ z a w ł a s z c z a ć " przestrzeń, samookreślać się poprzez odniesienie do wciąż nowego miejsca, czyli: b y ć „ t a m " i zostawić „ ś l a d " . W tym momencie kreacja fenomenu „ J T " przerosła kreatorów, pchnęła ich na trasę w ł ó c z ę g i . LiminaInym młodym bliższy jest współczesny model „ w ł ó c z ę g i " niż. „turysty", a więc człowieka-włóczęgi, dla którego ważny jest ruch, a nie cel, ważna jest nieprzerwana pogoń za odmianą; przekształcanie uciążliwego ładu (struktury) w podniecający - choć ostatecznie kontrolowany - chaos (liminalność, antystruktura). Droga nie jest dla niego linearnością, ale „zyg­ zakiem", a całość czy też rama wędrówki ustanawia się sama, jako konfiguracja doznawanych chwil, miejsc i p o s t o j ó w . " Odnawiane przez liminalnych młodych znaczenia rytuałów drogi (horror vacui) przekładają się dziś na ideę t r a s y (szlaku, marszruty) oraz ideę p a m i ą t k i , czyli kolekcji śladów „odklcjonych" od materialnej powłoki świata. Mapa, szlakowskaz 61 �i obiektyw aparatu to podstawowe dziś instrumenty odniesienia się wobec miejsca, zdobywania „przelotnej" t o ż s a m o ś c i . ' B y ć „t a m " znaczy ideę d r o g i , ze wszystkimi jej kulturo­ wymi kontekstami, pobudzana i motywowaną przez swoistą misję niesienia inskrypcji „ J T " w świat: „Jestem zamiłowanym podróżnikiem. [...] Dla mnie, w tym wieku, samochód to nie jest pełnia wolności. Trzeba go cały czas pilnować. M y ś m y dużo po świecie jeździli. Mamy taką grupkę, paczkę swoją, ja z moją dziewczyną i «Nodzyk» też, w sumie sześć osób, jeździliśmy «stopem» po całej Europie. Tam, gdzie było jakieś fajne miejsce i można było umieścić «Tkaczuka», to umieszczaliśmy" - mówi Marek K., który swego kolegę „ N o d z y k a " (współkreatora fenomenu ,,JT") charakteryzuje następująco: „«Nodzyk» jest bardzo ciekawą postacią, interesuje się mapami, jest podróż­ nikiem, bardzo dużo jeździ. On się interesuje różnymi szlakami. Fotografuje i spisuje sobie różne szlakowskazy, ma tego mnóstwo". 6 Z o s t a w i a ć „ ś l a d " znaczy tu: działać czynnie wobec miejsca, cieleśnie i psychicznie zawłaszczać to miejsce, przemianowywać je. Często przybiera to postać happeningu. Zo­ stawiać „ ś l a d " znaczy w przypadku fenomenu „ J T " działać estetycznie ( „ N o d z y k " i Marek K. planują skonstruo­ wanie monumentalnego „ T k a c z u k a " w Warszawie) oraz kolek­ cjonować w r a ż e n i a , przekształcać „ ś l a d " „w pamiątkę. «Nodzyk» postanowił kiedyś zdjąć wymiary i namalować szlakowskaz jak w górach. Pojechał na przykład do Kampinosu zrobić «szlak Tkaczuka». Poprowadził sobie własny szlak. Pamiętam, jak byliśmy w Bieszczadach pod Tarnicą, na przełęczy, «Nodzyk» zrobił specjalnie na tę okazję szlakowskaz w Warszawie. Zamiast Ustrzyki Górne było ,«Tkaczuki Górne», Szeroki Wierch to «Szeroki Tkaczuk» (...]. Na szlakowskazie na Turnicy umieściliśmy biało-czerwoną Hagę z napisem: «Jozef Tkaczuk tańczący z wilkami». Podobne Hagi i transparenty umieściliśmy i w innych miejscach w Bieszczadach. Zrobiłem zdjęcia, jak «Nodzyk» umieszcza te szlakowskazy. Pomnik w Cisnej przemianowaliśmy na «pomnik Tkaczuka». Umieś­ ciliśmy lam transparent z napisem: «JT». Mam to utrwalone na zdjęciu. «Nodzyk» stał jak żołnierz na warcie, a moja dziew­ czyna składała kwiaty. [...] Jest «Most Tkaczuka» w Srebrnej Górze w Górach Sowich, są napisy «JT» na Błędnych Skalach w Górach Stołowych, w Barwinku i Dukli w Beskidzie Niskim. [...] Na szczycie Krywania «Nodzyk» umieścił ładny napis. Podobno jest też «Tkaczuk» na Giewoncie i Orlej Perci. Poza tym była Słowacja. Tam jest nasza baza wypadowa. Co roku jeździmy na narty do Liptovskiego Mikulaśa. Tam wszędzie jest «Josif Tkacuk». W Talfanskiej Slrbie koło Popradu jest «Josif Tkaćuk na hard». Pisała o tym tamtejsza prasa. [...] Część napisów sporządziliśmy sami, ale to, czego się dowiadujemy - szokuje. W «Teleexpressic» podawano, że «JT» jest na piramidzie Cheopsa. Ktoś widział na gmachu opery w Sydney. Ja osobiście umieściłem kilka napisów na wieży Eiffla w Pary­ żu, ostatni raz w zeszłym (1994) roku w czasie wakacji. Pod «Varsovie» napisałem: «Jozef Tkaczuk 1374 km». W radiu «Eska» był nawet konkurs: co jest napisane na wieży Eiffla. Chodziło o Tkaczuka. W londyńskim metrze to nie my. W paryskim ja napisałem w 1992 w Sylwestra. Nie było to łatwe, bo się dużo ludzi kręciło. Moja była dziewczyna umieściła « J T » w Lyonie, także na Lazurowym Wybrzeżu 6 4 i w Marsylii. Tam jest go sporo. Jest «JT» w Helsinkach w Norymberdze, no i w Berlinie. Tam z kolei znajomi «Nodzyka» sporo «Tkaczuków» zostawili. Najdalej umieściljj. my «Tkaczuka» w Barcelonie, na New Camp. Nie zrobiłem wtedy zdjęcia. Ale na filmach czarno-białych mamy mnóstwo zdjęć z całej Europy. M o i m marzeniem jest pojechać teraz ta Wschód. W tym roku wybieram się do Turcji i Grecji [.. y> - Marek K. (luty 1995). X. M I T Y Z A C J E W S P Ó Ł C Z E S N E , C Z Y L I O I M I O N A C H W I D Y W A N Y C H NA MURACH „ J T " lo dziś imię „ s k r a d z i o n e " przez mit, przez nieodpartą potrzebę zadawania pytań: kto to jest..., kim jest Józef Tkaczuk, którego imię wyniesiono na mury? Środki masowego przekazu dołączyły jeszcze jedno pytanie: gdzie jest Józef Tkaczuk? Zbliżamy się do progu mityzacji opisywanego tu zjawiska: mityzacji w sensie, jaki nadaje temu pojęciu Roland Barthes. Polska i Europa pokryła się „szlakami Tkaczuka". Imię to widnieje na dawnych i współczesnych „cudach świata", o i naleźć je można na różnych kontynentach.'' ' O „ J T " często pisała i pisze prasa. Jest przedmiotem relacji radiowych i telewi­ zyjnych, tytułuje się nim utwory muzyczne.'' DwutygodnJ „sprośno-satyryczny" „ D o w c i p n i ś " zapowiada komiks Sa Tkaczuk i zarazem informuje: „Józef Tkaczuk już wkrótce w wydaniu k s i ą ż k o w y m ' " ' . Pisemko satyryczne „Towarzysz" zamieszcza cykl rysunków Towarzysz Tkaczuk''*. Zbiorek dow­ cipów Humor wędkarski przynosi Myśli Tkaczuka"'. Na poczajku października 1994 agencja reklamowa FCB Publicis umiesz, cza w całej Polsce, na wielkich planszach Europlakatu i Re­ klamy Polskiej pytanie: „Gdzie jest Józef Tkaczuk?" . Poi koniec października miesięcznik „ A u t o - S u k c c s " p r z y n o s i - j i się okazało, wcześniej niż to planowała agencja reklamom - odpowiedź: „Wyszedł po papierosy Winns". Odpowiedi pojawia się też na planszach. Pełny tekst reklamy drukuje między innymi „Życie Warszawy".Tygodnik ..Wprost" wdwi listopadowych numerach, przynosi kolorową reklamę z pełnjl tekstem i wyobrażeniem ściany więziennego muru oraz oku z wyłamanymi kratami i zwisającym „ s z n u r e m " sporządzony! z powiązanych prześcieradeł. Plakat reklamowy zawiera ponad­ to tekst: „Wszelkie podobieństwo osób i zdarzeń jest przypad­ kowe" '. Wszystkie te teksty pasożytują na znaczeniach rozmnożo nych przez inskrypcję „ J T " ; znaczeniach wykreowanych zna lokalnie przez dwu uczniów szkoły podstuw-owej na Saskiej Kępic - Marka Koraszewskiego i Piotra NodzykowskiegOlj» raz pierwszy ujawniamy te nazwiska'). ..JT" lo wyjawio* groźne imię stresora, które włączone w rzeczywistość {? i zabawy, kolportowane w zgodzie / kanonami estetyki wpisane w strefę polityki, wtopione w praktykę lokalów powtarzane w „ o b c y c h " przestrzeniach, stało sic ..zawołanie* organizującym tajną rówieśniczą m i k r o w s p ó l n o i ę " . w ktwj dokonało się rytualne „przejście" do dorosłości Imię .Jw* Tkaczuk" lo swego rod/aju imię-hasło. magiczna torra* „ w y k r a d z i o n a " Strukturze (oficjalności i i przemiano*" w tajny szyfr świata alternatywnego, w swoisty „mil współcS* ny", czyli w to, co jest widywane dziś na murach. , 6 7 70 1 7 1 luty - kwiecień l # PRZ ' W tekście posługuje się przede wszystkim terminem „inskrypcja" odwołując się do ugruntowanych tradycji: Corpus Insi ripiionum l^itinarum czy naszego: Corpus Insciptionum Poloniae, natomia-sl lemun ..graffiti" odnoszę do wyodrębnionego zjawiska kultury młodzieżowej, określonego stylu ekspresji slowno-plastycznej, który narodził się w latach 60-lych w USA (M. Pęczak. Maty słownik subkultur młodzieżowych. Warszawa 1992. s. 31). Dz.iś obwieszcza się, także w Polsce, zmierzch graffiti (A. Osęka. Graffiti po latach, „Gazeta Wyborcza" 1995, nr 60. W czasie przeszłym o sztuce graffiti wypowiadali się ostatnio wrocławscy grafficiarze w filmie J. Sawickiego Kn.yk murów (I TVP. 24 IV 1995). Na wrocławskim murze można było przy okazji przeczytać: „Józef Tkaczuk zawsze żywy". Jak podał w lutym br. „Der Spiegel", w Berlinie. 62 europejskiej stolicy graffiti, powołano specjalna grupę ur/ędnikówirj s jantów do walki z grafficiarzami, których jest ok I s t w Grupa posiada uprawnienia do przeszukiwania domów, szkół, a także * ' , ^ rzeczy młodych „niszczycieli" murów, W styczniu 1 9M5 pizcpro***^ specjalną obławę na grafficiarzy (Kutturell lwi Nuli, „Der Sp'*6 . nr 6). Warto w tym miejscu odnotować proces ..Nodzyka . J**J z współtwórców fenomenu IT" i konieczność uiszczenia I ' ! jf złotych kary (i dwu lal w zawieszeniu! za umieszczenie iwP" ' w warszawskim tramwaju. ,ł Szerszą argumentację przedstawiłem w tekstach: Esirtw® • P**J*J o s m 8 n 2 i estetyka folkloru oraz 0 mbdzie:owy<-h subkulturach. Glosa (i'™ obydwa w: „Literatura Ludowa" 1993, nr 3 �'Pojęcie „znaków istnienia", w zbliżonym do naszego konleście hadawczym, ugruntował J . Olędzki (Znaki istnienia. „Polska Sztuka lejowa" 1985. nr 1-2), a rozwija go w badaniu współczesnych graffiti P. Kowalski Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach wspćiłczes-\iia. Opole 1993 oraz Prośba do Pana Boga. Rzecz, o gęsiach J, n»h. Wrocław 1994 'Por. ni.in. Polskie mury, Toruń 1991; P. Kowalski, op. cit. (lam najpełniejsza bibliografia przedmiotu). Wskażę także specjalny numer polskiej Szluki Ludowej" (1992. nr 2) poświęcony folklorowi politycz­ nemu. » ¡ prace: A. Jackowskiego, A. Engelmayera, P. Kowalskiego, R. Ciarki. K. Sabaka. Z najnowszych: G . Sawicka Językowy obraz rzeczywis­ tości społecznej i politycznej w graffiti, [w:] Jeżyk a kultura, t. II. Jeżyk .„,/i/yti a współczesna kultura polityczna. Pod red. J. Anusiewicza i B. Siciriskiego. Wrocław 1994 > Obszernie na lemat działalności Towarzystwa Przyjaciół Warszawy -Saska Kępa pisze M.M. Drozdowski Z dziejów Saskiej Kepy. ..Kronika Warszawy" 1981, nr 4 * Czym jest i jak znaczy szala informacyjna miasta, widać najlepiej wówczas, kiedy zostaną, zniszczone jej przedmiotowe nośniki: „Centrum wydawało się na tle ruin oazą życia. Wszędzie widniały szyldy, reklamy, wywieszki. [...] Wszyslko działo się na poziomie oczu. Wyższe piętra już nie istniały. (...) Szybko oswajamy się z nową sytuacją i dopiero czyjeś spojrzenie z zewnątrz uświadamia nam charakterystyczne, a już nie dostrzegane elementy rzeczywistości. Dopiero kiedy pewien korespon­ dent amerykański pokazał mi fotograficzny reportaż z. Warszawy, uświa­ domiłem sobie, że jedną z. uderzających cech ówczesnego pejzażu miasta (wły setki, a może tysiące napisów z informacjami W pobliżu «Polonii» i na Marszałkowskiej, między Hożą a Świętokrzyską widniały niczym dziwaczne róże wiatrów - slupy najeżone tabliczkami informacyjnymi owszyslkim. sklepach, instytucjach, usługach, jednostkach wojskowych". A.Jackowski. Wspomnienia, s. 266 (w druku). Pur. J. Maisonneuvc Rytuały dawne i współczesne. Gdańsk 1995, 78-79 Najpełniejszy u nas. krytyczny przegląd problematyki „rytuału" dali M Buchowski i W.J. Burszta. O założeniach interpretacji antropologicz­ nej. Warszawa 1992. s. 47-68 ' V . Turner. The Rimai Process: Structure and Anti-Structure, Harmondswrth 1974 " G . Simmel Socjologia. Warszawa 1975 (por. CL. IV. Tajność i tajny związek). Wzajemne uwarunkowania struktury i anlystruktury da się prześledzić na przykładzie Pomarańczowej Alternatywy. O tym, jak struktura generuje anlysirukturę można przeczytać w „Dialogu" ( 1989. nr 8): ..Dopiero zgęszczona atmosfera nienormalności i zastraszenia, czoł­ gów i skotów, aresztowań, działalności podziemnej, manifestacji ulicz­ nych (łych ściśle politycznych, tych serio) pałowania, gazów łzawiących, milicyjnych demonstracji siły - mogła w momencie może słabnącej już presji doprowadzić do tak niezwykłej eksplozji: masowego wybuchu śmiechu".O tym, jak antystruktura nie może istnieć bez struktury, można przeczytać w ..Odrze" (1989, nr 6), gdzie w artykule Rewolucja krasnali M Urbanek cytuje odezwę W. Fydrycha wydaną po 1 czerwca 1989, kiedy to milicja po raz pierwszy nie interweniowała na Świdnickiej: „Zwracam się do Was, mężni pomarańczowi rycerze, zwycięskie hufce, wielcy hepenerzy ul. Świdnickiej Apeluję do Pomarańczowych Małolatów >ciotek rewolucji. Od kilku miesięcy w naszym mieście szerzy się zdrada. Happeningi i ich sukces został poważnie zagrożony przez zorganizowany na wielką skalę spisek. Kim są sabolażyści? Kto chce zniszczyć ruch tapeningowy'' Milicja podstępnie przestała nas zamykać, wycofała się ulicy, aby skompromitować nas brakiem pomysłów. Sami widzimy Podczas akcji, jak trudno zastąpić milicję, klóra nie tylko dokładała wszysikich starań, aby happening był urozmaicony, to funkcjonariusze taktownie kończyli też każdą akcję. A teraz, bez obecności niebieskich i'MmcImenów, jest naprawdę ciężko [...] - Komendant Twierdzy Wroc* ~ Mjr W. Fydrych. prof. zwyczajny sztuki wojennej." . kże inskrypcja ..Józef Tkaczuk", jako leksl dominujący, doczekała *twkrótce licznych „anlytekstów",czyli własnej anlystruktury w postaci JP'»w: „Anna Sikorzyńska". „Katarzyna Kozyra". „Anna Zięba". •Milczarek". „Pajonk" (lakże „Pajonk Front") i „Jacek Mayonees". _ typcje te, pojawiające się w przestrzeniach „zajętych" przez „JT", 3 g yeliminować „Tkaczuka" z murów lakze poza Warszawą. Nie 5 jednak odebrać mu dominującej pozycji. Nie udało się zatem ^ ^ . Jawiska analogicznego, swego rodzaju „Anly-Tkaczuka". ¡I>ví" * zagrożeniem okazała się „Anna Sikorzyńska", którą „Non_ zwalczał lakże w Słowacji. j¿ ' ' ? k i . Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa 1989, s. on^,. Wasilewski pierwszy zwrócił u nas uwagę na analitycz.noyK a m 7 1 1 fa w l 1 M n z m a s w s ń^p** *alory kategorii communitas. ICJ5J. t a r c z y sięgnąć do J.J. Rouseau Marzeń samotnego wędrowca j , , , ^ , ! * " " * 1983), a nade wszystko do końcowych fragmentów Prze(oitj. • Bdzie odnajdziemy jawną deklarację lak rozumianej liminal*i| j' ''> 'y ' byłem naprawdę zdolny do życia w zorganizowanym zenstwie, (...) moja niezależna natura nigdy nie pozwalała mi „Koniecznego we współżyciu z ludźmi podporządkowania się 1 1 n < n c ec I ^ ^ z e w s k i . Karnawał wagarowicza. „Gazeta Wyborcza" 1995, " Spontaniczna kultura młodzieżowa. Wybrane zjawiska. Pod red. J. Wertensteina-Żuławskiego i M. Pęczaka, Wrocław 1991 M. Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu miedzypokoleniowego. Warszawa 1978 Por. np. Muniek Staszczyk, T. Love. Dzieci rewolucji. Warszawa 1992 " Nawiąże do tego wyraźnie S. Bareja w serialu Alternatywy, eksponując postać gospodarza domu Anioła, granego przez R. Wilhelmiego. '" J . Maisonneuve (op. cit.) wymienia wśród rytuałów masowych, obok politycznych, rytuały sportowe oraz koncerty rockowe i muzyki pop. " Zjawiska (e analizuje wyczerpująco J. Kaczmarek Przestrzeń widowi­ ska piłkarskiego (praca magisl. wykonana w Katedrze Kultury Polskiej pod kier. R. Sulimy), Warszawa 1994. Futbolową communitas analizował Ludwik Stomma. 1:0. czyli ludzie jako bogowie. „Konteksty", 1991, nr 3-4 Warto w tym miejscu przypomnieć race K. Lorenza na temat powstania rytuałów związanych z tery tori alnością (K. Lorenz. Tak zwane zło. Warszawa 1963. rozdz. Nawyki, ceremoniały i czary) oraz ustalenia E Halla i W Wicklera Do analizy rytuałów związanych z terylorialnością doskonale nadają się rozbudowane pasma graffiti przy trasie kolejowej Lowicz-Warszawa. mówiąc o poczuciu „terytorium" kibiców WKŚ Legia i R T S Widzew. W zależności od punktu na tej trasie zmienia się waloryzacja znaków klubowych (graffiti). Można wskazać kilka standar­ dowych technik operowania tymi znakami ze względu na to, czy umieszczone były bliżej Warszawy czy też bliżej Łowicza i Łodzi. W. Górska, J. Szpala. Tkaczuk na prezydenta, „Gazeta Wyborcza" 1992, nr 12 " J. Maisonneuve (op. cii., s. 35) stwierdza: „Dziś daje się zaobser­ wować wielość postaw młodzieży: z jednej strony opór przeciw biuro­ kratycznym ustaleniom szkolnym oraz rutynowym posunięciom po­ zbawionym głębszego sensu, a z drugiej nieokreślone poszukiwanie zachowań i symboli wyrażających grupową tożsamość na poziomie języka, ubioru oraz zabawy (np. karnawał)". ' Przykłady za: K. Czarnecka, H. Zgółkowa, Słownik gwary uczniows­ kiej, Poznań 1991. potwierdzone przez studentów Polonistyki UW. H. Ułaszyn, Język złodziejski. Łódź 1951. s. 39. Odpowiednie hasła w Słowniku gwary warszawskiej XIX wieku (opr. B Wieczorkiewicz. Warszawa 1966) sugerują niedwuznacznie, iż instytucja woźnego, dozor­ cy, stróża, wyżej nad „opiekuńczość" stawiała „represyjność". Agenci owej represyjności charakteryzowali się wyraźna „obcością" (np. cieć - „kołek, prosto widać ze wsi"). Obcość była przecież islolą cudzoziems­ kich gwardii przybocznych. Byli to wprost - czytamy w Słowniku gwary warszawskiej (s. 384) - „sołdaci celowo zwolnieni na tę chwilę od pełnienia obowiązków służbowych, policjanci, żandarmi" (chodzi tu o stróżów skwerowych, parkowych, nocnych, kamienicznych). „Zwol­ nieni na tę chwilę" albo „zwolnieni na stale" zajmowali licznie posady dozorców i „gospodarzy domów" w peerelowskiej Warszawie (przypomi­ nam także Anioła z Alternatyw). O woźnych uniwersyteckich dziś pisze studentka polonistyki UW M. Borkowska, Maniery „nienaukowych". ..Auditorium. Tygodnik Akademicki", Warszawa 1995, nr 8. C . Kubaszewski, Witajcie w Tkaczuklandzie. „Nowa Wieś" 1992 nr 4 (luty). " C . Kubaszewski, op. cit. Zapis rozmów w zbiorach autora niniejszego raportu. " W. Górska, J. Szpala, op. cit. " C . Kubaszewski. op. cit. • W. Górska, J. Szpala, op. cii. " W wypowiedziach „obydwu stron" jednoznacznie można wyczytać świadectwa takiej agresji, napięcia i stresu a zarazem zaprzeczenia: „W tych napisach nic było z naszej strony żadnej zemsty" (Marek K i Najbardziej wyrazistym przejawem agresji symbolicznej okazały się tzw. zabawy telefoniczne oraz ich produkt, czyli kaseta, zawierająca nagrane rozmowy z. Józefem Tkaczukiem. Zabawy i żarty lelefoniczne. swoiste gry „w przypadek", gry z potencjalną Instancją Podsłuchującą upowszechniły się w Warszawie w końcu lat osiemdziesiątych. Do­ prowadziło to do prawdziwej eksplozji „wygłupów" telefonicznych, wzorowanych często na modzie przywiezionej z Zachodu, polegających m.in. na ingerowaniu w prywatność domu, na zadawaniu absurdalnych pytań przypadkowo wybranym rozmówcom w stylu: „Czy ma pan zapchany sedes?". Jak relacjonuje Marek K , telefony miały anonimowo nękać bezimienną dotąd instancję (szkolnego woźnego). „Były to roz­ mowy w rodzaju: «Czy sprzeda pan swój tclefon?». Nie przyniosły one zrazu efektów W końcu, jak za dwudziestym razem zadzwonił (mowa lu o uczniu, który prowadził te gry), to Tkaczuk się zdenerwował i posłał mu bluzgi przez telefon. I on to nagrał. Od tego się zaczęło Stwierdził, że trzeba teraz więcej od Józefa wyciągnąć. Wzięli więc kolesia, który miał pewny głos, i on teraz dzwonił. Oczywiście wszystko ponagrywaliśmy. Dziś nie mam tych kaset, większość poszła w świat. Straszyliśmy go, że prowadzi melinę, że to skasujemy, że towarzysz taki lo a taki się nim zainteresuje. Z jednej strony to wszystko olewał, a z drugiej odczuwał, że coś jest nie tak. Zaczęło się od tych telefonów. Jedna z kaset, na której cenzuralne są tylko zaimki, znajduje się w posiadaniu autora raportu Zanotowane są na niej owe „bluzgi" oraz reakcje przypadkowo wy­ branych abonentów, którym głos pana Józefa puszczano z taśmy. Jest tam B H 1,1 :i : u 3 r n 63 �również reakcja ,.JT" na jego własne nie zidentyfikowane przez niego jego własne „bluzgi". " K. Stępniak. Słownik tajemnych gwar przestępczych. Londyn 1993 K. Czarnecka. H. Zgółkowa. op. cit.. s. 324 • J.w.. s. 8 " Istnieje leż lyp gestów (zachowań niewerbalnych) w funkcji inwek­ tywy oraz typ gestów „obronnych". Por. na len temat m.in. K. Darwin, O wyrażaniu uczuć u człowieka i zwierząt. Warszawa 1988 ( teoria ..rumieńca" jako swoistego operatora kultury). Por. także: J. EibllEibesfcldt. Miłość i nienawiść. Warszawa 1987 Przykłady współczesne omawia A. Dąbrowska w książce Eufemizmy współczesnego jeżyka /ndskiego. Wrocław 1994, s. 177-190 (rozdz. Połajanki. przekleństwa i wyzwiska) a także w artykule: Język magii - magia języka. Zarys problematyki, „Literatura Ludowa" 1995, nr 1 " Kwestie te dogłębnie analizował M. Bactuin. formułując znana koncepcję karnawału i karnawalizacji kultury. " W.J. Żelwis, Inwektiwa: Opyt teoriticzeskoj i funkcjonalno) klassifikacii. [w:| Etniczeskije stiereotip\ powiedienija. Pod red. A K . Bajhunna, Leningrad 1985, s. 296-322' * M.J. Lotman, B.A. Uspienski, Mif - Innu - Kultura, [w:] „Trudy po znakowym sislemam" VI, Tartu 1985 s. 296-322 " K. Długosz. Prz.ezwiska uczniów z Kielecczyzny. Analiza semantyczno-słowotwórcza. Szczecin 1986, s. 222 '• Warto tu odnotować apel do młodzieży, który swego czasu zamieściła na łamach dziennika „Nowy Świat" D. Wawiłow, zwracając się z prośbą 0 wyjaśnienie: „kim jest (kto to jest) Józef Tkaczuk", a nie - co znaczy to całe zjawisko. Jedna z odpowiedzi brzmiała: , J T to kanar z M Z K " („Nowy Świat" 1992, nr 38) " W związku z. uruchomieniem warszawskiego metra „Gazeta Wybor­ cza" przyniosła charakterystyczną wypowiedź nadkomisarz Możajskiej, związaną z ochroną meira przed grafficiarzami: „W «ozdobionych» wagonikach i na stacjach pasażerowie czują się mniej bezpiecznie" („Gazeta Stołeczna" 1995, nr 16) ** L . Lćvy-Bruhl, Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych. Warszawa 1992 (cytaty w tekście wg tego wydania). • L . S . Vygotski, Myślenie i mowa. | w:] tegoż. Wybrane prace psycho­ logiczne. Warszawa 1971, s. 207 • Por. m.in. M. Pilot, Lapekspołish. „Regiony" 1994. nr 4 oraz G. Majkowska, Iż Polacy nie gęsi Sycyna" 1995, nr 3 J. Piaget. Mowa i myślenie u dziecka. Warszawa 1992, s. 42-44 "Próbę takiej „etymologizacji" zawołania „Leon", próbę zresztą późniejszą, dokonaną w lubelskim środowisku studenckim, przynosi: L . Kaczmarek, T. Skubalanka, S. Grabis, Słownik gwary studenckiej, Lublin 1994. s. 21 • Pogłosy echolalii można obserwować m.in. w eksperymentalnych badaniach wpływu informacji emocjonalnej na zachowania werbalne. (L.A. Kitajew-Smyk, Psychologia stresu, Ossolineum 1989, s. 293 - 294). Interesujące opinie na ten temat zestawił P. Kowalski, op. cit.. s. 84-86 " Można uznać, że tzw. „grafika konferencyjna" (zbiór takich grafik w posiadaniu autora) jest sposobem uobecnianiu się „mowy wewnętrz­ nej", struklurowania „pamięci operacyjnej", jest aktem energetycznego pobudzania i ma w sobie coś „muzycznego"; łączy emocje i malhesis. innymi słowy: emocje i strukturę (por. C. Dalhaus. H.H. Eggebrechl, Co to jest muzyka. Warszawa 1992, s. 36-43). Konferencyjne „bez.myślniki" - to termin, który zawdzięczam M. Michalskiemu, studentowi etnologii UJ, uczestnikowi mojego warsztatu Antropologiu codzienności. Pragnę podziękować uczestnikom lego warsztatu, przede wszystkim: M. Michals­ kiemu i K. Lipce oraz studentom Wyższej Szkoły Komunikowania 1 Mediów Społecznych za pomoc w gromadzeniu dokumentacji do niniejszego raportu. M. Wallis, Secesja, Warszawa 1967. s. 218 • A. Kępiński, Schizjifrenia. Warszawa 1979, s. 70 J. Piaget, op. cit., s. 221-223 " Lexikon der Kunst. Architektur, bitdende Kunst, angewandte Kunst Industrie formgestaltung, Kunstlheorie. Leipzig 1971, t. II, s. 338 * Nie wchodząc bliżej w semantykę „pustki" przywołam te kwestie dwoma przykładami. Pierwszy z nich to najbardziej banalna na pierwszy rzut oka inskrypcja współczesna, którą zanotowałem na przystanku linii autobusowej 158 w Warszawie, przy Ostrobramskiej (styczeń 1995): „Czy wsłuchaliście się może kiedyś w odgłos kopanej po pustej ulicy 0 północy, pustej puszki po piwie. Ona krzyczy" (podkr. - RS) - podpisano: „Kamyk", 27 XII '94, godz. 0"'. Jest to spontaniczny „znak istnienia", który pojawia się jako odniesienie do czterech „pustek". Czwarta z nich to oznaczony czas ferii szkolnych. Drugi, biegunowo dobrany przykład przytaczam za R. Otto, a dotyczy on relacji z Połu­ dniowej Afryki: „Autorka powtarza jakieś znaczące słowa, wypowiadane przez, jednego z tych wysokich, mocnych, o silnej woli, milczących Boerów, który - jak słyszała - nic mówił nigdy głębiej o czymś innym niż o owcach i bydle i zachowaniu się tygrysa-lamparta, wobec którego był autorytetem. Po przeszło dwugodzinnej jeździe samochodem przez wielką równinę afrykańską podczas wielkiego upału powiedział wolno w języku taal: J e s t coś. o co od dawna chciałem cię zapytać. Jesteś uczona. Kiedy jesteś sama w takim stepie jak ten, a słońce świeci tak silnie na busz. czy nigdy nie wydaje ci się, że coś mówi? Nie słyszysz tego uchem, ale jest tak. u 17 Vl , ; M 64 jakbyś stawała się coraz mniejsza i mniejsza, a ktoś inny coraz więks^J* (R. Otto Świętość, Warszawa 1968, s. 51-52). W obydwu przypadkach doznanie „pustki" jest zarazem całościujące i wspólnotowe W pierwszym znaczy krystalizację „Ja", w drugim jego doznanie poprzez „roztopienie" " J . Hani. Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1991. Przg. strzeń labiryntu odczytywana jest tu jako „podróż do środka", ¿ 2 „duchowe ukierunkowanie bytu", czego „zewnętrznym aspektem j « j pielgrzymka". W slaropolszczyźnie „ogrodowe labirynty" nazywały j . ..błędnik" lub „błądyniec". " Jak nas poucza doświadczenie, te ostatnie [mandate) występuj, najczęściej w sytuacjach charakteryzujących się zamętem i bezradnością. Skonstelowany przez nie archetyp stanowi schemat porządkujący, który niby psychologiczny „krzyż podziałowy" względnie krag podzielony u cztery części zostaje jakby nałożony na psychiczny chaos, przez co każda treść otrzymuje swe właściwe miejsce, a chroniący opiekuńczo krj« stabilizuje rozpływającą się w nieokreśloność całość'' tC.G Jung, Wspu. mnienia. sny. myśli. Warszawa 1993, s. 492). " Na temat semantyki „pustki" („drogi pustki") pisze J. Slósarska, Mistyczne i archetypiczne obrazy kosmosu. Warszawa 1994. s. 6-7 Ślad stopy, znak stopy także obutej, posiada niezwykle żywotną symbolikę. Znaczy min. „ujarzmienie albo wzięcie czegoś w posiadanie" (D. Forstner O S B , Świat symboliki chrześcijańskiej. Warszawa 1990, i. 447). Ślad stopy jest odwiecznym chwytem reklamowym Namalowane „stopy" prowadzą od Al. Jerozolimskich, w pobliżu rondu de Gaulle'a,m ulicę Smolną do sklepu „Sony". Znakiem reklamowym był zresztą juj w antyczności, na co wskazuje zachowana waza grecka z rysunkiem obutej stopy i napisem: „idź za mną" ((u: „idź do wina".do winiarni), znaleziona w dzielnicy Aten zwanej Keramejkos (szerzej o Keramcjkos. gdzie istniała ściana pokrywana wciąż nowymi napisami reklamowymi, por Lexika* der Antike, Leipzig 1987). "' W funkcji samopotwierdzania się (poprzez ..działanie sobą" ni miejsce) pojawia się symbol „ręki",obecny od czasów paleolitu choćby w grotach Allamiry i Castillo w Hiszpanii (por. M Hrez.illun, Łncył. lope<li<i kultur pradziejowych. Warszawa 1981 >. Odcisk ..ręki" przynależy do kulturowych uniwersaliów i można go odczytać jako autoimitaejt człowieka, potwierdzenie siebie wobec miejsca, które się oswaja i za­ właszcza. To ..działanie sobą", znane z zabiegów apotropeicznych, żywotne jest wciąż w rytuałach inicjacyjnych, odnajdujemy je równie! w kulcie gwiazd filmowych („ślady" w Hollywood i Cannes), " Z. Bauman Dwa szkice o moralności pono*m zf\nej, Warszawa 1994, s. 27-30 " Z . Bauman, (op. cit., s. 16.) stwierdza, ze ..Osobowość iście ponowoczesna wyróżnia się brakiem tożsamości ' i dodaje ,,im mniej dokładnie tożsamość jest zdefiniowana, tym lepiej dla |c| posiadacza" „Nodzyk" ma plan zrobienia „wielkiego Tkaczuka przy Wyścigach Konnych w Warszawie, gdzie są takie ogromne graffiti. „Tam podobni łatwo uzyskać zgodę na pomalowanie, ale to s,; duze koszty By łby lo napu 15 m. długi. Mam już koncepcję. Chciałem lo zrobić normalnie, farbą i pędzlem, ładnie wymierzyć i zrobić bryłowym pismem widzianyn z. perspektywy. To już nie jest takie głupie pisanie jak na murach, ak chciałem to zrobić na pamiątkę. Bo to być może przetrwa bardzo długo. Tam s ą takie różne napisy, to i «Tkacz.uk» mogiln tam zostać, wcześniej planowaliśmy zrobić na murach taki duzv napis, ładnie, żebyB zdobiło" (Marek K„ luty 1995). " „Polscy turyści zanieśli nazwisko Tkaczuka u Alpy na wysokofć 4 lys. metrów (podobno także na Mont Everest, ale tego nie moł» sprawdzić, bo napis przykrył śnieg), do francuskich grot | . . . ) , No»e|« Jorku, australijskiego miasteczka | |. Ostatnio natrafiono na graffiti * dworcu autobusowym w Kapsztadzie [...] Obok nazwiska Tkaczuka** domalował literkę ,,R" w kółku - «znak towaruws zastrzeżony*" ( Ł ł Talko, Tkaczuk kingsaiz, „Gazeta Wyborcza' l ' W . nr 257). W * zauważyć, że w cytowanym tekście pobrzmiewają echa narracji mity* nej. " Por. audycja „Brum" w III Pr. PR (koniec grudnia 1994 r.j. " Informacja w numerach 3 i 4 z 1994 r. z zaznaczeniem: Tkaczuk - Copyright by «Zamek» - KM.S.O." " „Towarzysz" 1994, grudzień. Humor wędkarski. „Gazeta Wyborcza" (1994, nr 233) w notatce Tkaczuk posz* przypomina pokrótce historię woźnego ze szkoły przy ul AnguO* w Warszawie i publikuje zdjęcia plakatu z napisem (idzie jest J"** Tkaczuk?" " „Gazeta Wyborcza" (nr 257, 4 X I I 9 9 4 ) publikuje cyto» artykuł Leszka K. Talki, gdzie przedstawione są psychospołeczne if aspekty używania „imion własnych" w reklamie. Warto zacy. następujący fragment: „Z badań prowadzonych przez F C B r w i ^ H reprezentatywnej próbie Polaków wynika, że Józef Tkaczuk nie • ( się ankietowanym z woźnym w szkole, raczej ze sportom "" kryminalistą. (...) - Tkaczuk lo po trosze «nikt» a częściowo «e* każdy z nas. Józefów Tkaczuków mogą być w Polsce tysiące - J* Jakub Kamiński z F C B . - To nazwisko jest już własnością pub* „Wprost", nr 45 (6X11994) i nr 47 (20X11994) „Nie ukrywamy, że przez długie lata byliśmy związani sub z ruchem punk. Był to młodzieńczy bunt. W tej chwili człowiek wyrasta" (Marek K . ) . S M w 7U - a 7 1 c � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83ef35f1a26ed92469b9e098b9f2688d.pdf 06300e833e2d1740b4c8ee7f809f8134 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3407 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3194 Title A name given to the resource Program osiedlania ludności wędrownej w Irlandii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.158-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz PROGRAM OSIEDLANIA LUDNOŚCI WĘDROWNEJ W IRLANDII W Irlandii podobnie zresztą j a k w Wielkiej B r y t a n i i , powo­ łano instytucje zajmujące się osiodłaniem k o c z o w n i k ó w i szerze­ niem o ś w i a t y wśród nich. W tym celu utworzono w 1961 r. k o m i s j ę r z ą d o w ą , która m i a ł a za cel przedyskutowanie problemu i zalecenie odpowiednich środków działania. K o m i s j a ta opraco­ w y w a ł a roczne sprawozdania ze swej działalności, ale od roku 1968 jej działalność została p o w a ż n i e ograniczona wskutek n i e c h ę t n e g o stosunku w ł a d z lokalnych do k o c z o w n i k ó w . W 1969 r. p o w s t a ł a Irlandzka R a d a d/s Osiedlenia Koczow­ n i k ó w (Irish Council of Itinerant Settlement) j e d n o c z ą c a pow­ stałe wcześniej na terenie kraju Komitety Osiedleńcze (Settle­ ments Committees). R a d a zatrudnia d w ó c h k o o r d y n a t o r ó w peł­ n i ą c y c h nadzór nad szkolnictwem i pracami o s i e d l e ń c z y m i . Komitety działające w k a ż d y m hrabstwie z a t r u d n i a j ą specjal­ nych nauczycieli oraz p r a c o w n i k ó w z a j m u j ą c y c h się socjalizacją k o c z o w n i k ó w , a zwłaszcza m ł o d z i e ż y . W 1973 r. przeprowadzono w i z y t a c j ę wszystkich hrabstw, aby s p r a w d z i ć , j a k przebiega proces osiedlania k o c z o w n i k ó w . W y n i k i owej wizytacji opublikowano w niewielkiej broszurze (Progress raport on the settlement of itinerant families in Ireland during the last five years, by Joyce Sholdice, brak i . i m. w y d . , ss. 24). W i z y t a c j a objęła 26 hrabstw w Irlandii i 0 hrabstw w Irlandii P ó ł n o c n e j , przy czym s y t u a c j ę w Irlandii P ł n . przed­ stawiono tylko pobieżnie. Sytuacja k o c z o w n i k ó w przedstawia się rozmaicie w r ó ż n y c h hrabstwach. W n i e k t ó r y c h ludność i w ł a d z e są do nich ustosun­ kowani bardzo niechętnie i p o s t ę p y w przystosowaniu do ż y c i a osiadłego s ą tam niewielkie. W w i ę k s z o ś c i r e g i o n ó w napotykano jednak na stosunkowo d u ż ą ż y c z l i w o ś ć ludności miejscowej oraz bardzo energiczno poczynania w ł a d z lokalnych, z a p e w n i a j ą ­ cych koczownikom daleko idącą pomoc. Spotyka s i ę nieliczne, ale coraz c z ę s t s z e m a ł ż e ń s t w a k o c z o w n i k ó w z partnerami osiad­ ł y m i , przy czym więcej jest m a ł ż e ń s t w z d z i e w c z ę t a m i koczow­ ników. W zależności od prężności miejscowych K o m i t e t ó w Osiedleń­ czych urządza s i ę specjalne klasy dla m ł o d z i e ż y zdeprawowanej, organizuje się wycieczki, zabawy, kolonie letnie itd. R a p o r t u w z g l ę d n i a 3 kategorie o s i e d l e ń c z e : ludność osiedlo­ n ą w mieszkaniach standardowych, o s i e d l o n ą w barakach na wydzielonych przez w ł a d z e lokalne miejscach, z a m i e s z k a ł ą na stałe w trajlerach i wagonach w wydzielonych specjalnie miejscach biwakowych. P o n i e w a ż nie ma w Irlandii ż a d n y c h p r z e p i s ó w z a b r a n i a j ą c y c h koczowania, działacze R a d y u w a ż a j ą za wielki sukoes zatrzymanie się k o c z o w n i k ó w n a stale, nawet, jeśli nadal m i e s z k a j ą w domach n a kołach. Ustawodawstwo nakazuje nawet u ł a t w i a n i e ż y c i a koczownikom, w y k l u c z a j ą c jakiekolwiek naciski administracyjno czy policyjne zmierzające do osiedlenia ich. O t y m , czy się osiedlą, czy nadal b ę d ą w ę d r o w a ć , koczownicy d e c y d u j ą sami. A k t y w n o ś ć R a d y Osiedleńczej polega n a tym, b y Wygodne, zaopatrzone w w o d ę i urządzenia sanitarne biwaki u m i e ś c i ć m o ż l i w i e g ę s t o i w atrakcyjnych miejscach, by s t w o r z y ć warunki skłaniające do przyjęcia osiadłego trybu ż y c i a . Że istotnie działalność R a d y jest efektywna, ś w i a d c z ą liczby podano w Raporcie. W c i ą g u 5 lat działalności R a d y na o s i a d ł y tryb ż y c i a przeszła w Irlandii ponad p o ł o w a w ę d r u j ą c y c h rodzin (z ogólnej liczby o k o ł o 1500 rodzin). Zamieszczona w broszurze tabela podaje liczby rodzin o s i a d ł y c h w p o s z c z e g ó l n y c h hrabstwach. Sumarycznie sytuacja w y g l ą d a n a s t ę p u j ą c o : z a m i e s z k a ł y c h w mieszkaniach standardowych — 302 rodziny, w barakach — 230, n a wydzielonych biwakach w trajlerach i wagonach — 146 rodzin. 788 rodzin znalazło się poza wykazem, są to rodziny za­ mieszkało w namiotach, trajlerach, szałasach, w ę d r u j ą c e lub mieszkające, w niedozwolonych miejscach i traktowane jako koczownicy. Rodziny osiadłe liczą w sumie o k o ł o 8000 o s ó b . Osobno omawiana jest sytuacja k o c z o w n i k ó w w Irlandii P ł n . , gdzie żyjo 60—100 rodzin w ę d r u j ą c y c h . P o ł o ż e n i e tych grup jest tu o wiele cięższe niż w Irlandii w z w i ą z k u z t r w a j ą c y m i od lat walkami m i ę d z y piotestantami a katolikami i n i e c h ę t n y m stosunkiem obu stron do k o c z o w n i k ó w . J a k m ó w i ł jeden z w ę ­ d r u j ą c y c h : „ K a t o l i c y i protestanci zgodni są tylko w jednym przypadku —• w nienawiści do nas". Przegląd sytuacji k o c z o w n i k ó w w p o s z c z e g ó l n y c h hrabst­ wach podsumowuje autor w kilkunastu punktach, w k t ó r y c h postuluje dalszy kierunek działań z m i e r z a j ą c y c h do osiedlenia wędrujących. Proponuje, aby w dalszym ciągu s t o s o w a ć owe trzy stop­ niowe formy osiedlania. N a l e ż y więc b u d o w a ć wygodne, z a c h ę ­ cające do pozostania na stało biwaki, oraz z e s p o ł y b a r a k ó w , a w k o ń c u p r z y g o t o w a ć mieszkania w blokach, pośród o s i a d ł y c h m i e s z k a ń c ó w . B i w a k i m u s z ą b y ć atrakcyjne i obszerne, aby za­ chęcić w i ę k s z ą ilość osób do zatrzymania się. Opierając się na zaobserwowanych w n i e k t ó r y c h osiedlach wzorach autor propo­ nuje, aby baraki m i a ł y co najmniej po trzy sypialnie dla k a ż d e j rodziny (dla r o d z i c ó w , c h ł o p c ó w i d z i e w c z ą t ) . Piec n a l e ż y s t a w i a ć na środku izby, aby rodzina m o g ł a zasiąść w o k ó ł niego i powi­ nien b y ć n a paliwo stałe, aby koczownikom j a k najbardziej p r z y p o m i n a ł otwarte ognisko. Nie n a l e ż y szklić drzwi, bo impul­ sywni m i e s z k a ń c y , a zwłaszcza ż y w i o ł o w o b a w i ą c e się dzieci zaraz rozbiją szyby. Co najmniej ten sam standard m u s z ą m i e ć mieszkania w blokach, by zachęcić ludzi do opuszczenia baraku dla osiągnięcia w y ż s z e g o stopnia stabilizacji przestrzennej. N a l e ż y te mieszkania w y p o s a ż a ć w s p r z ę t y sukcesywnie, w za­ leżności od tego, jak się m i e s z k a ń c y я nimi o b c h o d z ą . Starać się e l i m i n o w a ć centralnie sytuowane piece. Z a b i e g a ć o izolowanie o s i a d ł y c h od w ę d r o w n y c h towarzyszy, a i n t e g r o w a ć z s ą s i a d a m i . Postuluje się p o w s z e c h n ą ż y c z l i w o ś ć i serdeczność nauczycieli, urzędników i s ą s i a d ó w . Osiedlonych nie n a l e ż y karać za opuszcze­ nie mieszkania, aby nie zrazić ich do w ł a d z itd. Zaprezentowany program osiedlania wędrującej ludności Irlandii, bardzo kosztowny, z a k ł a d a j ą c y j a k najdalej p o s u n i ę t e poszanowanie wolności osobistej k o c z o w n i k ó w , pełen delikatności i zrozumienia, mimo wszystko robi wrażonio bardzo misternej sieci, w k t ó r ą w p ę d z a się n i e ś w i a d o m e zastawionej p u ł a p k i zwierzę. Trudno się tej refleksji oprzeć, mimo ś w i a d o m o ś c i n i e u c h r o n n o ś c i tego procesu w świecie w s p ó ł c z e s n y m , mimo p r z y k ł a d ó w z innych krajów, gdzie akcjo osiedlania C y g a n ó w i innych w ę d r o w c ó w prowadzono brutalnie, aczkolwiek w m y ś l tych s a m y c h U i a s e ł . 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e8293db80b78b1ce5e25affb187cac7.pdf 00dd93b6b5edd24270e22492bec201fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3195 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.160-169 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I R E C M . G R O N F O R S , Ethnic Praca Mniejszości skimi Cyganami Miniorities E N and Deviance. The Relationship etniczne a dewiacje. Stosunki i policją między wersje r o z p r a w y doktorskiej w y k o n a n e j skróconą w L o n d o n School of J between Finnish Gypsies E and the Police, Zasadnicze r o z w a ż a n i a , fiń­ z o s t a ł a wydana j a k o pierwsza z serii socjologii prawa U n i w e r s y t e t u H e l s i ń s k i e g o . Stanowi Z stanowiące H e l s i n k i 1979, s. 159 podsumowanie owych p o g l ą d ó w , w celu ujawnienia, u p r z e d z e ń j a k i m i kieruje się policja w swojej praey, p o p r z e d z i ł y szerokie r o z w a ż a n i a o charakterze socjologicznym na t e m a t przestępczych skłonności mniejszości Economics and P o l i t i c a l Science. Opuszczone f r a g m e n t y z o s t a ł y e t n i c z n y c h w U S A , K a n a d z i e i N o w e j Z e l a n d i i . N a p' dstawio wcześniej wybranych Gypsies opublikowano jako (Kricawe waśnie Blood Feuding rodowe wśród Cyganów among Finnish autor fińskich). M a t e r i a ł y do recenzowanej t u , n i e z w y k ł o rzetelnej, godnej u w a g i i cennej pracy, z o s t a ł y zebrane podczas t r w a j ą c y c h dwa studiów mielizny kryminologiczno-socjologicznych dotychczas stosowanych motod ujawnia badań oiaz n i e p e w n o ś ć i powiel z c h o w n o ś ć w n i o s k ó w . R o z d z i a ł ten ś w i a d c z y o znacznej w i e d z y a u t o r a a t a k ż e o jego k r y t y c y z m i e . Trzeba kontakt t u jeszcze d o d a ć , że Gronfois pizcz t r z y l a t a p r a c o w a ł na N o w e j z o k . 1 0 % C y g a n ó w f i ń s k i c h , który-eh l i c z b ę szacuje na ok. 6 t y s . Zelandii j a k o p o l i c y j n y k u r a t o r nieletnich i jogo wiedza o t a m ­ lata badań ankietowo-terenowych. Autor miał stały Część z n i c h p r z e b y w a czasowo w Szwecji i w ś r ó d n i c h r ó w n i e ż tejszych stosunkach a u t o r p r o w a d z i ł badania. G ł ó w n i e j e d n a k k o n t a k t o w a ł się z Cy­ pochodzi z w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . s p o ł e c z n y c h oraz p r z e s t ę p c z o ś c i Maorysów g a n a m i o s i a d ł y m i w Helsinkach, ż y j ą c y m i w ś r ó d b i a ł e g o otocze­ Wielo k r y t y c z n y c h uwag s f o r m u ł o w a ł autor na t e m a t wnios­ nia, w c h o d z ą c y c h z n i m w stałe, k o n t a k t y i , o c z y w i ś c i e , k o n f l i k t y . k ó w z dotychczasowych b a d a ń nad p r z e s t ę p c z o ś c i ą g r u p m n i e j ­ Cyganie f i ń s c y przeszli, j a k w y j a ś n i a a u t o r , w ostatnich latach s z o ś c i o w y c h . U z n a ł , że p r z y p i s y w a n i e m n i e j s z o ś c i o m w z m o ż o n e j s z y b k i stosunkowo proces adaptacji do w a r u n k ó w życia miejskie­ agresywności, go. S t a l i się ze z b i o r o w o ś c i p r z e s t ę p s t w n i ż w grupie l u d n o ś c i d o m i n u j ą c e j , jest „wiejskiej'' i wędrownej, miejską i o s i a d ł ą . Praca w p e w n y m s t o p n i u stara się o d p o w i e d z i e ć pytanie j a k owo zmiany kontaktów z władzą stylu życia wpłynęły na na charakter (w t y m w y p a d k u r e p r e z e n t o w a n ą przez znacznie n i e z b y t rzetelnego większej skłonności przeprowadzania do popełniania wynikiem b a d a ń . Przede w s z y s t k i m chodzi t u , zdaniem Gronforsa, o b ł ę d y b ę d ą c e w y n i k i e m n i e m a l w y ł ą c z n e g o bazowania na s t a t y s t y k a c h . Z pozoru s ą one obiek­ p o l i c j ę ) , w j a k i s p o s ó b k o n t a k t y to z a l e ż ą o d u t r w a l o n y c h stereo­ tywnym t y p ó w , w j a k i m stopniu konflikty, k t ó r e powstają przy o b e j m u j ą s p o ł e c z n e g o k o n t e k s t u , nio s ą zatem w stanie w y j a ś n i ć okazji ź r ó d ł o m b a d a w c z y m , lecz wielce j e d n o s t r o n n y m . k o n t a k t ó w są s k u t k i e m n i e z n a j o m o ś c i k u l t u r y C y g a n ó w przez źródeł b i a ł y c h , a w j a k i m są t o k o n f l i k t y w ł a ś c i w o tego r o d z a j u prze­ -ckonomicznej mianom. m n i e j s z o ś c i e t n i c z n y c h powoduje u t r w a l a n i e w ł a ś n i e t a k i c h stereo­ Trzeba t u p o d k r e ś l i ć znaczne dokonania metodyczne auto­ typów przestępczości. z Wyrugowanie badań j a k ten mówiący nad perspektywy Nie przestępczością społeczno- przedstawicieli o większej a g r e s y w n o ś c i t y c h grup. ra. N i e ł a t w a praca p o w i o d ł a się m i ę d z y i n n y m i dlatego, że u d a ł o Ł a t w o w o p a r c i u o s t a t y s t y k i k r e o w a ć t a k i e p o j ę c i a niby-socjo- m u się n a w i ą z a ć tego t y p u k o n t a k t z Cyganami, k t ó r y p o z w a l a ł logiczne j a k „ s u b k u l t u r y p r z e m o c y " . A wystarczy na uzyskanie wiarygodnego m a t e r i a ł u oraz u m o ż l i w i a ł w y k o r z y ­ k i l k a s p o s t r z e ż e ń a m e r y k a ń s k i c h i b r y t y j s k i c h badaczy, b y spra­ stanie i n f o r m a t o r ó w j a k o swoistych e k s p e r t ó w . J a k się d o w i a d u ­ w y nio w y g l ą d a ł y j u ż t a k prosto. O t ó ż n p . rzetelnie przeprowa­ przytoczyć badań, kontrolował dzone badania d o w i o d ł y , że ok. 75% p o l i c j a n t ó w na siebie uogólnienia. U S A m a uprzedzenia rasowe. Stwierdzono t a k ż e w y r a ź n y nacisk D z i ę k i tej w s p ó ł p r a c y , ale pizede w s z y s t k i m d z i ę k i w y k o r z y s t a ­ s p o ł e c z n y zo strony d o m i n u j ą c e j g r u p y b i a ł y c h na p o l i c j ę b y w n i u metody intensywnych b a d a ń uczestniczących, otrzymaliśmy o k r e ś l o n y s p o s ó b t r a k t o w a ć M u r z y n ó w , co m a i s t o t n y w p ł y w jemy autor zgodnie z konsultował sug3stiami z nimi dokonywane wyniki przez p r a c ę n a ś w i e t l a j ą c ą p r o b l e m y wielostronnie i o b i e k t y w n i e . W i ­ np. na d z i m y ja.sno sposoby d z i a ł a n i a policji wobec C y g a n ó w i rozumio- s p o s ó b t e ż nie w s p o m n i e ć o s ą d a c h z d o m i n o w a n y c h przez b i a ł y c h , m y jo p e ł n i e j z n a j ą c p o g l ą d y jej przedstawicieli na wiełe zjawisk k t ó r z y r ó w n i e ż m a j ą w znacznym procencie uprzedzenia s p o ł e c z n y c h . Z drugiej s t r o n y poznajemy a przestępczość Cyga­ n ó w na tle ich p r z e k o n a ń , i c h stosunku do p o l i c j i i jej d z i a ł a l ­ n o ś c i , na t l o k u l t u r y z b i o r o w o ś c i izolowanej w społeczeństwie kwalifikację czynów (problem o b r o n y Południu przede w s z y s t k i m o ogólnej tendencji własnej!). piecznych i a s p o ł e c z n y c h jednostek. Daje to o k r e ś l o n e n o w i ą jodynie kolejnych pozycji w statystykach, wienia zjawiska s p o ł e c z n e j frustracji, rzucone dotychczasowe badania p r z e s t ę p c z o ś c i Cyganów miały jedno­ s t r o n n y charakter. Ustalenia o p i e r a ł y się na sądowy-ch i p o l i c y j ­ zarówno przez p o l i c j ę j a k i s p o ł e c z n o ś ć b i a ł y c h , M u r z y n ó w j a k o niebez­ widoczne w s t a t y s t y k a c h . Czy zatem bez szerokiego lecz rasowe, uznawania f i ń s k i m . W ten s p o s ó b wszelkie zachowania dewiacyjne nie sta­ s ą na s k o m p l i k o w a n e t ł o zjawisk s p o ł e c z n y c h . J a k się w y d a j e Nie skutki, przedsta­ j a k i e j p o d l e g a j ą na o g ó ł m n i e j s z o ś c i , w y w o ł u j ą c e g o m i ę d z y i n n y m i stany agresji, m o ż n a f o r m u ł o w a ć w n i o s k i na t e m a t „ s k ł o n n o ś c i " do p r z e s t ę p s t w lub innej g r u p y ludzkiej? J a k ż e inaczej w świetle tej podobnej n y c h s t a t y s t y k a c h bez p r ó b y w n i k n i ę c i a w owo, t a k i n t e r e s u j ą c e k r y t y k i w y g l ą d a j ą statystyki mówiące o czterokrotnie większej autora omawianej pracy, t ł o s p o ł e c z n e . przestępczości Pomoc p o l i c j i , j a k ą o t r z y m a ł Gronfors, p o z w o l i ł a m u na zapoznanie się z a k t a m i spraw (za 1975 r o k ) , w k t ó r o Oy-ganio b y l i zamieszani b ą d ź j a k o sprawcy bądź jako ofiary. Przede w s z y s t k i m jednak m i a ł a u t o r m o ż l i w o ś ć przeprowadzenia wy­ w i a d ó w z 55 p o l i c j a n t a m i na t e m a t z n a j o m o ś c i pr/.oz nich k u l ­ tury Cyganów, na „ p r o b l e m " 160 a zwłaszcza cygański. poglądów przedstawicieli piawa Murzynów na Południu USA w porównaniu z zamieszkującymi tam białymi. O c z y w i ś c i e , obszerno r o z w a ż a n i a o p r z e s t ę p c z o ś c i M u r z y n ó w , I n d i a n czy M a o r y s ó w z pozoru m o g ą w y d a w a ć się odległo od za­ sadniczego t e m a t u pracy. T y l k o z pozoru, bo autor przekonuje nas, że m i m o w y r a ź n y c h r ó ż n i e w s y t u a c j i s p o ł e c z n e j p o s z c z e g ó l ­ n y c h m n i e j s z o ś c i , ł ą c z ą je istotne p o d o b i e ń s t w a . T u n a l e ż a ł o b y pizedo w s z y s t k i m p o d k r e ś l i ć że, wszystkie one p o l n i ą r o l ę „ k o z i a �ofiarnego" z a r ó w n o dla s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m żyją jak i dla Owa podejrzliwość policji prowadzi wręcz do takich skraj policji, instytucji stojącej na s t r a ż y p r z y w i l e j ó w populacji do­ n o ś c i , jak interpretowanie minującej. „ e f e k t u " ich p r z e s t ę p c z y c h skłonności. I tak np. fakt, iż Cyganie Analizie organizacji i struktury policji fińskiej p o ś w i ę c o n y szeregu z w y c z a j ó w c y g a ń s k i c h jako z a m i e s z k u j ą z reguły na parterze b l o k ó w miejskich, interpre­ jest kolejny rozdział, nie mniej od innych i n t e r e s u j ą c y . W skró­ towany towej, ale w y c z e r p u j ą c e j formie autor zapoznaje nas z zakresom p o k ą t n y m handlem w ó d k ą . Stroje c y g a ń s k i c h kobiet — zdaniem jej u p r a w n i e ń , analizuje przepisy i m o ż l i w o ś c i ich interpretacji, policji —• są w ł a ś n i e takie (bardzo sute, wielowarstwowo) a t a k ż e daje p o g l ą d na ogólno tendencje, któro „ k r e u j ą i ograni­ tego, że doskonale n a d a j ą się do ukrywania skradzionych przed- czają n i o t ó w itd. F a k t y c z n a wiedza o kulturze C y g a n ó w — władzę policji". Analiza pochodzenia i wykształcenia funkcjonariuszy policji ujawnia nam wiole istotnych cech toj zbiorowości, t ł u m a c z y takie a nie inne reakcje jednostek, podbu­ jest jako z w i ą z a n y z ich p r z e s t ę p c z y m zajęciem — dla­ nawet wśród policyjnych n i b y - e k s p e r t ó w w tej dziedzinie — wydaje się minimalna. dowuje wnioski oparte na innego rodzaju m a t e r i a ł a c h . Twierdzi Z kolei analiza stosunku C y g a n ó w do policji i jej metod, np. autor, że daje się z a u w a ż y ć w y r a ź n a korelacja m i ę d z y wy­ ujawnia, że zdają sobie oni s p r a w ę z u p r z e d z e ń jakie ma policja k s z t a ł c e n i e m , wiekiem a „ ł a g o d n o ś c i ą " lub „ s u r o w o ś c i ą " funkcjo­ i niebezpieczeństw nariusza bardziej zaszczuci i bezradni w obliczu n a d u ż y ć w ł a d z y przez funkcjo­ wykształceniom nariuszy policji. Bez w ą t p i e n i a wiele p r z e s t ę p s t w dokonywanych i m ł o d o ś c i ą pojawia się „ t w a r d o ś ć " w obejściu z Cyganami. przez C y g a n ó w (np. opór w ł a d z y ) wiąże się z ich l ę k i e m i n i e w i a r ą 1 wobec Cyganów. Funkcjonariusze starsi w y k s z t a ł c e n i są wyrozumiali, wraz z n i ż s z y m i Ogólna opinia autora o policji fińskiej, jogo zdaniem korzyst­ uznaniem. J a k każda Cyganie c z ę s t o czują się w bestronnośó policji. Autor, co w y r a ź n i e podkreśla, nio miał na celu „ w y b i e l a n i a " nie wyróżniającej się stopniem tolerancji i d y s c y p l i n ą p r a w n ą , nia ma nic w s p ó l n e g o ze zdawkowym stąil p ł y n ą c y c h . C y g a n ó w . Dokonywano przoz nich p r z e s t ę p s t w a s ą faktem, lecz policja, twierdzi autor, również f i ń s k a , jest i n s t y t u c j ą społeczną poznanie quasi-militarną o charakterze niedemokratycznym, której posz­ głębi u p r z e d z e ń policji, jej podejrzliwości, skłania do twierdzenia, czególni członkowie poznanie że w ł a ś n i e w tym trzeba u p a t r y w a ć źródeł frustracji w p ł y w a j ą c e j na poziom przestępczości w ś r ó d C y g a n ó w . Nie istnieją natomiast poglądy na ż a d n e obiektywno to s ą tropione, problemy wąskie tywnych. Znajduje w jakiej i m a j ą s k ł o n n o ś ć do postaw konserwa­ prezentują s p o ł e c z n e i polityczne swoistej atmosfery, doskonałe uzasadnienie w prezentowanych przez p o l i c j a n t ó w p o g l ą d a c h , a zwłaszcza w metodach p o s t ę p o ­ uzasadnić pogląd, niż Finowie. Grónfors wania wobec C y g a n ó w . Są oni u w a ż a n i przoz ogół p o l i c j a n t ó w za jednostki a s p o ł e c z n e , z natury swej skłonne do p r z e s t ę p c z e g o dowody, któro m o g ł y b y że Cyganie są bardziej agresywni, bardziej s k ł o n n i do p r z e s t ę p s t w szczęśliwie unika n i e b e z p i e c z e ń s t w a uprzywilejo­ wania C y g a n ó w —• w dokonywanych przez siebie analizach — trybu ż y c i a , ś w i a d o m i e i konsekwentnie izolujące się od reszty kosztem s p o ł e c z e ń s t w a ; z tego powodu powinny b y ć w szczególny sposób rzeczowa traktowane. Oznacza to, żo policja w swoich działaniach przeciw w sensie poruszenia wielu niekiedy d r a ż l i w y c h p r o b l e m ó w spo­ Cyganom przyjmuje zasadę totalnej podejrzliwości. K a ż d y Cy­ ł e c z n y c h , niemal w formie interwencyjnej, s k ł a n i a do twierdzenia, gan, k a ż d a grupa C y g a n ó w , podejrzana jest o intencję ł a m a n i a żo posiada ona poza walorami czysto naukowymi również istotne prawa. Nic więc dziwnego, że c y g a ń s k i e samochody walory są wielokrotnie częściej niż innych mieszkańców rewidowane Finlandii, policji. D z i ę k i temu praca wydajo i m a siłę przekonywania. diagnostyczno. Konstatując się obiektywna, R ó w n i e ż rozmach pracy, pewno nieprawidłowości w działaniu instytucji społecznej mającej na celu ochronę prawa w sklepach Cyganie o t r z y m u j ą specjalnych o p i e k u n ó w z grona i społecznego ł a d u , jednocześnie wskazuje na sposoby wyrugowa­ sprzedawców podzielana nia owych n i e p r a w i d ł o w o ś c i , co m o ż e p r z y c z y n i ć się do wyci­ przez niemal całe s p o ł e c z e ń s t w o fińskie, skupiająca się na Cy­ szenia k o n f l i k t ó w m i ę d z y c y g a ń s k ą mniejszością a s p o ł o c z e ń s t w e m ganach, wyraża się skutkiem tak w jednej z wypowiedzi sformu­ fińskim. itd. łowanej : „Jeżeli Podejrzliwość policji, zresztą się dobrze popatrzy, to zawsze coś się złego znajdzie". Znajduje się zatem sporo. Ryszard M A T T Т . S A L O , S H E T L A M . G . S A L O , The Kalderas Kanadyjskie Muzeum Narodowe in Eastern Canada, i Centrum B a d a ń nad K u l t u r ą T r a d y c y j n ą w y d a ł o w serii Mercury pracę, która nie­ w ą t p l i w i e zainteresuje c y g a n o l o g ó w а i p o z o s t a ł y m badaczom problematyki społecznej nie powinna b y ć o b o j ę t n a . Kełderasze we wschodniej Kanadzie to obszerne i całościowo studium tereno­ we izolowanej grupy, studium dokonano na podstawie wszech­ Kantor Mercury Series No 21, Ottawa 1977, ss. 273, i l . 24 zebrano podczas b a d a ń nad zbiorowościami c y g a ń s k i m i w Sta­ nach Zjednoczonych i w Finlandii. Znaczne trudności badawcze, o czym szeroko piszą autorzy, polegały iż na p r z e ł a m y w a n i u Cyganie stanowią grupę oporów w wypływających znacznym stopniu z faktu, izolowaną, nio m a j ą p u n k t ó w stycznych ze s p o ł e c z e ń s t w e m kanadyjskim, stronnej i długotrwałej obserwacji, ostrożne i w y w a ż o n e w opi­ są podejrzliwi w stosunku do obcych, lękają się policji, opinii sach, a j e d n o c z e ś n i e p a s j o n u j ą c e i dyskusyjne w konkluzjach. w ł a s n e j grupy, а przede wszystkim brak im motywacji do współ­ Autorzy przeprowadzili badania w ś r ó d C y g a n ó w K e ł d e r a s z a zamieszkujących w Toronto i Montrealu, a t a k ż e mniejszych o ś r o d k a c h miejskich. Przebadano ok. w innych 100 rodzin, d o k o n u j ą c w s t ę p n e j solekcji-wyboru i n f o r m a t o r ó w z ponad 500. pracy z badaczami. Trudności z o s t a ł y jednak p r z e ł a m a n e , badacze weszli w życic poznawanej zbiorowości, a efektem trwającej od 1973 do 1976 roku pracy jest prezentowane studium, które ma ambicjo wszech­ J ę z y k i e m b a d a ń b y l angielski, ale badacze znali również i posłu­ stronnego oświetlenia giwali się od czasu do czasu dialektem vlach, k t ó r y m poiozu- kanadyjskich ze szczepu K e ł d e r a s z a . m i e w a j ą się K e ł d e r a s z e . Studium otwierają kultury i ż y c i a — niezbyt społecznego Cyganów w istocie oryginalne, lecz Najistotniejsze, j a k się wydaje, informacje o badanej zbio­ konieczne —• r o z w a ż a n i a na temat d z i e j ó w C y g a n ó w , ich w ę d r ó w ­ rowości uzyskano u c z e s t n i c z ą c w jej ż y c i u . Dane p o r ó w n a w c z o ki z Indii na teren E u r o p y , charakteru j ę z y k o w e g o itp. O K e ł d e - 161 �raszach wiadomo, żo do X I X wieku mieszkali na terenie Rumunii i o d r ó ż n i a j ą go od wszystkich innych lurlzi. N a l e ż ą tu, dokladnio i ó w c z e s n y c h W ę g i e r w niewolniczej zależności, a s t a m t ą d roz­ omówione, przestrzenili się po Europie, by pod koniec tego wieku, ok. 1880 wanie się j ę z y k i e m , uznanie określonej organizacji społecznej, roku przez A n g l i ę przemieścić się do Ameryki. J ę z y k K e ł d e r a ­ posiadanie s z ó w — vlach, ma w y r a ź n e w p ł y w y r u m u ń s k i e i serbskie, a w K a ­ zespołu wizualnych z n a k ó w p r z y n a l e ż n o ś c i . W sumie rysuje się pochodzenie, pewnych uznanie cech charakterologicznych nadzie i U S A nabrał naleciałości angielskich. N a terenie A m e r y k i , obraz niezwykle zintegrowanej w t y m t a k ż e w K a n a d z i e , obok K e ł d e r a s z ó w m i e s z k a j ą również identyfikacji jednostki z grupą. Cyganie Maczwaja i Lowarzy. prawa grupowego, i posługi­ znajomość społeczności, o silnym stopniu W ogóle trzeba podkreślić, że problemy organizacji Co prawda Cyganie docierali na teren Ameryki Północnej spo­ łecznej i ustroju rodzinnego z n a l a z ł y w pracy szczególne miejsce. z g ł ó w n ą falą e m i g r a c y j n ą , lecz różnili się od innych e m i g r a n t ó w , Analizy zasad dziedziczenia s p o ł e c z n e g o , roli rodu (vitsa) i rodzi­ zwłaszcza tych ze wschodniej i p o ł u d n i o w e j E u r o p y zasadniczo. ny Dotarli bowiem na nowy teren całą grupą, z nienaruszoną organi­ p o k r e w i e ń s t w a , kontrola społeczna, p r z y w ó d z t w o — to zagad­ z a c j ą społeczną i s t r u k t u r ą r o d z i n n ą , z c a ł y m b a g a ż e m kultu­ nienia, które o m ó w i o n e z o s t a ł y najszerzej i j a k m o ż n a wnosić — rowym. Są w Nowym J o r k u , czy Montrealu tak samo zintegro­ rzetelnie. Dużo miejsca p o ś w i ę c o n o funkcjonowaniu s ą d u c y g a ń ­ wani w e w n ę t r z n i e j a k byliby w dowolnym miejscu w Europie. skiego (kris) i jego roli w pacyfikacji k o n f l i k t ó w w obrębie spo­ Po przybyciu do K a n a d y zajmowali się głównie handlom (tsera), problemy i zasady zawierania m a ł ż e ń s t w , system łeczności c y g a ń s k i e j . końmi wędrując po lokalnych jarmarkach, prowadzili również Sporo miejsca zajmuje analiza działalności gospodarczej K e ł ­ jarmarczne „lokale rozrywkowe", w k t ó r y c h głównie w r ó ż o n o , deraszów-, a w i ę c zagadnienie w o k ó ł którego n a g r o m a d z i ł o się produkowali wyroby miedziane. Zdarzało się nawet, że prowadzili najwięcej na spółkę, także z b i a ł y m i , farmy rolniczo-hodowlane. Z czasem nie tylko stosunek do dóbr materialnych, ale również ujawniono wędrówki szeroki zasięg prowadzonych przez nich interesów. Cyganów n a b r a ł y charakteru sezonowego, osiedlali wątpliwości a nawet nieporozumień. Omówiono tu się na dłużej w miastach p r o w a d z ą c po zmierzchu handlu k o ń m i Dalsze strony piacy to o m ó w i e n i e religii c y g a ń s k i e j . K e ł d e ­ rozmaite interesy, głównie w b r a n ż y rozrywkowej, a t a k ż e sa­ rasze s ą formalnie w większości katolikami. I c h religia — zdaniem mochodowej. Ok. 1940 roku osiedlili się na stale w g ł ó w n y c h a u t o r ó w — jest równie g ł ę b o k a jeśli chodzi o wiarę w i s t o t ę miastach K a n a d y . K r ą ż y w z w i ą z k u z tym o p o w i e ś ć wśród Cv- n a j w y ż s z ą , jak i sceptyczna wobec hierarchii kościelnej. Oczy­ g a n ó w , że jakiś Kełderasz m a t o w a ł podczas I wojny świal,. .vcj wiście, z danych przytoczonych potwierdza się jeszcze raz, iż życie b i a ł e m u , który z czasem został wysokim u i z ę d n i k i o m poli­ w wierzeniach K e ł d e r a s z ó w elementy magii ściśle p o w i ą z a n e są cyjnym i o d w d z i ę c z y ł się Cyganom zezwalając im na osiedlenie z pewnymi ostentacyjnymi oznakami pobożności się w miastach. w- pielgrzymkach, obchodzenie ś w i ą t dorocznych itp.). (uczestnictwo P o z y c j a s p o ł e c z n a C y g a n ó w w Kanadzie do d z i ś jest nie­ Interesująco zwykle niska, a w ankietach prowadzonych przez ośrodki ba­ gdzie o m ó w i o n o dania opinii p l a s u j ą się na n a j n i ż s z y m stopniu w skali p r e s t i ż u . kultury materialnej (pożywienie, o d z i e ż , budownictwo), a także Negatywny stereotyp Cygana przyniesiony przez rzesze emigran­ lozrywki. Zwłaszcza t ó w z Europy utrwalił się w X X wieku, w czym znaczne „ z a s ł u g i " informacje niekiedy zupełnie rewelacyjne i oryginalno na temat m i a ł y środki masowego przekazu. muzycznego i słownego folkloru K e ł d e r a s z ó w . Cyganie kanadyjscy m a j ą bardzo słabo kontakty z „ b i a ł y ­ Do wygląda zawartość pozostałych c y k ł ż y c i a Kełdeta.szów, pod t y m pracy dołączono ostatnim z;estaw tekstów pewne rozdziałów, zagadnienia terminem kryją (legendy się rodzinne, mi", g ł ó w n i e o charakterze handlowym. W c h o d z ą w s t y c z n o ś ć anegdoty, przysłowia, wspomnienia), głównie w j ę z y k u angiel­ 7. kupcami, pośrednikami, właścicielami ziemskimi, k o n t a k t u j ą skim, z pewnymi fragmentami po c y g a ń s k u . Walorom pracy s ą się t a k ż e z przedstawicielami systemu edukacyjnego, kościołów, fotografie pochodzące głównie z p o c z ą t k ó w X X wieku i m a j ą c e s ł u ż b y zdrowia i opieki s p o ł e c z n e j , policją i prywatnymi de­ znaczenie już historyczne. tektywami, z k t ó r y c h część w y s p e c j a l i z o w a ł a się nawet w proble­ Odkładając to rzetelne, niezwykle bogate w m a t e r i a ł fakto­ mach c y g a ń s k i c h , ucząc się podstaw języka i poznając obyczaje. graficzny studium, dające cenny materia! p o r ó w n a w c z y , stawiamy Nieco b i a ł y c h przeniknęło związki sobie pytanie w jakim stopniu odseparowana od s p o ł e c z e ń s t w a małżeńskie, bliższe kontakty m a j ą Cyganie z pewnymi grupami do grup c y g a ń s k i c h przez kanadyjskiego, utrzy-mująoa swoją odrębność k u l t u r o w ą i oby-- e m i g r a n t ó w : Wiochami, Po tugalczykami i Hindusami. czajow-ą grupa Kełderaszów- przetiwa zde.-zenie z e k s p a n s y w n ą Konflikty ze s p o ł e c z e ń s t w e m kanadyjskim i o d z ą się często w wyniku odmiennych o b y c z a j ó w . Np. istnieje problem trzy­ dniowych styp u r z ą d z a n y c h przez C y g a n ó w na cmentarzaoh cyw-ilizacją t e c h n i c z n ą . Autorzy uważają, że K e ł d e r a s z e posiadają znaczno zdol­ ności adaptacyjne, umieją, z a c h o w u j ą c swój charakter i s w o j ą i w kostnicach, na które n i e c h ę t n i e p a t r z ą w ł a d z e komunalne, k u l t u r ę , d o s t o s o w a ć się do w s p ó ł c z e s n o ś c i i żo cechy tej nie utracą k t ó r y m cmentarze podlegają. Służbo, zdrowia nie m o ż e sobie po­ t a k ż e w przyszłości, co pozwoli im p r z e t r w a ć . W y w o d y te, c h o ć radzić z Cyganami, k t ó r z y p r z e b y w a j ą c w szpitalu otaczają się poparte p r z y k ł a d a m i (np. niemal bezkonfliktowym całą rodziną, co dezorganizuje pracę. Podobnych sytuacji jest z w ę d r o w n e g o do osiadłego trybu życia) wy-dają się momentami więcej, zbyt optymistyczno. Autorzy, znawcy problematyki, widocznie wywołują objawiające one niejednokrotnie się zwłaszcza nastroje rasistowskie, w restauracjach, gdzie często od­ m a j ą przesłanki, które ułatwiają im spojrzenie optymistyczne, piszą autorzy o samo- cyzmu, m i ę d z y innymi bazując na wielu faktach przytoczonych mawia się o b s ł u g i w a n i a C y g a n ó w . Szeroko i niezwykle interesująco przejściem czytelnik m a prawo do pesymizmu, albo przynajmniej scepty­ okrcślaniu się C y g a n ó w K e ł d o r a s z a wobec białych i wobec innych w pracy. Życie pokaże czyje zdanie o k a z a ł o się słuszne. grup c y g a ń s k i c h . Wypunktowano w pracy szereg cech, które w przekonaniu samych K e ł d e r a s z ó w k o n s t y t u u j ą członka grupy 162 I Ryszard Kantor �Т . Н . Л L - l t . \ D I T U Y , Oyjmite and. K<tr«j in Iraq, Mosul 1979, ss. P u b l i k a c j a w y d a n a j'-st w j ę z y k u a r a b s k i m lecz posiada k i l k m t r o n i e o w o streszczenie angielskie. P o ś w i e c o n o j ą d w ó m n o i m i d y o z n y m g r u p o m z terenu f r a k u . S ą to stosunkowo nieliczi i " g r u p y — spis z 1976 r. podaje 5509 C y g a n ó w i 2500 K a r a j ó w . Obie g r u p y , aczkolwiek kultui-олуо podobne, w y k a z u j ą .sporo róż­ nie. A u t o r w y w o d z i jo obie z I n d i i . I t a k K a r a j o w i e w y e m i g r o ­ w a l i s t a m t ą d w pierwszej polowie V w i e k u za panowania Bahrama G u r u . Z okresom t y m c z ę s t o w i ą ż e się r ó w n i e ż wyjście z I n d i i C y g a n ó w . Ostatnia fala K a r a j ó w , p r z y b y ł a do I r a k u z t e r e n ó w i r a ń s k i c h , n o t o w a n a b y ł a po w i e k u X V I I I , foh n a z w ę a u t o r w y w o d z i od sturo/.oiv'j formy KauiuśTo, k t ó r ą z kolei w i ą ż e z K a ­ bulem. K a r a j o w i e p o s ł u g u j ą się j ę z y k i e m l u d ó w w otoczeniu k t ó r y c h przebywają a s y m p a t y z u j ą głównie z ludnością kurdyjską i częściowo z t u r e c k ą . Skoncentrowani są. przede w s z y s t k i m na p ó ł n o c y k r a j u , gdzie w k i l k u o k r ę g a c h mieszka ich 9 8 % . 1 r N a t o m i a s t Cyganie zachowali sw ój p i e r w o t n y j ę z y k , k t ó r y jest p e ł e n w p ł y w ó w perskich oraz i r a ń s k i c h . S ą o n i , podobnie j a k K a r a j o w i e wymieszani z l u d n o ś c i ą t u b y l c z ą , g ł ó w n i e z A r a ­ b a m i , K u r d a m i , Persami i T u r k a m i . Mocne poczucie t r a d y c j i pozwala jedna-k na zachowanie f u n d a m e n t a l n y c h cech i c h k u l ­ t u r y . Ż y j ą w rozproszeniu, podobnie j a k K a r a j o w i e , ale g r u p u j ą się g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w y c h i c e n t r a l n y c h częściach k r a j u , gdzie jest ich ponad 8 7 % . Cygnnio na ogól s y m p a t y z u j ą z a r a b s k ą ludnością Iraku. A u t o r w y r ó ż n i a t r z y stadia osadniczo, charakterystyczne dla K a r a j ó w i C y g a n ó w . I t a k , o s i a d ł y c h jost d z i ś 8 6 , 7 % Cyga­ nów- oraz 7 9 % Ka.j'ajów; koczuje 7 % C y g a n ó w i 8,5% K a r a j ó w , D K N 1 S H A K V E Y . The. Пцрпея, Woyan-tim" 'intl after. Л Bat'sford , , K s i ą ż k a t a jest d e d y k o w a n a w s z y s t k i m w ę d r o w c o m ; d a w n y m , dzisiejszym i —• m a m n a d z i e j ę — p r z y s z ł y m " (ze Wstępu). Prezentowana p u b l i k a c j a jest b o g a t y m a l b u m e m foto­ graficznym opatrzonym oszczędnym komentarzem. Album s k o m p l e t o w a ł Denis H a r v e y zo z d j ę ć , k t ó r e sam w y k o n a ł p o d ­ czas w ę d r ó w k i z Cyganami, u z u p e ł n i a j ą c je a r c h i w a l n y m i foto­ g r a f i a m i , s i ę g a j ą c y m i k o ń c a wieku u b i e g ł e g o . A l b u m utrzymany w tonacji kolorystycznej starej f o t o g r a f i i jesl n i e z w y k l e b o g a t ą k r o m k ą ż y c i a C y g a n ó w i i n n y c h W ę ­ drowców Wysp Brytyjskich. A u l o r z C y g a n a m i z e t k n ą ł się w 1947 r. j a k o 20-letni m ł o ­ dzieniec. Zamieszka! AV wozie, k t ó r y sam w y r e m o n t o w a ł i o z d o b i ł . W ę d r u j ą c l a t a cało z Cyganami p o z n a ł d o s k o n a ł o i c h j ę z y k i zwy­ czaje. U t r z y m y w a ł się z r z e ź b i e n i a i prac snycerskich, a ż w k o ń c u z o s t a ł w y k ł a d o w c ą w West S u r r e y College o f A r t and Design. E f e k t e m jego wieloletnich k o n t a k t ó w z W ę d r o w c a m i jest sporo a r t y k u ł ó w zamieszczonych na ł a m a c h „ J o u r n a l of the G y p s y Loro Society", oraz m o n o g r a f i a w o z ó w c y g a ń s k i c h The English Gypxy Caravan . k t ó r e j jest w s p ó ł a u t o r e m " . 1 Wo w s t ę p i e do a l b u m u A u t o r pisze: „ Z a m i a r e m m o i m było zachowa'- w i z u a l n y zapis najlepszych c h w i l w ę d r o w n e g o ż y c i a w B r y t a n i i " . K s i ą ż k a jesl bardzo o s o b i s t y m przekazem, n i e m a l 1 Zob. rec. L . Melchior (w:) „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1978, s. 204—265. XXII, 227 jeko s o m i - n o m a d ó w określa, się 3,6% C y g a n ó w i 12,5% K a r a j ó w . P r z y t y m 3/4 o s i a d ł y c h K a r a j ó w , to l u d n o ś ć z a m i e s z k a ł a , w miastach. S p o s ó b koczowania C y g a n ó w jest bardzo n i e r e g u l a r n y , na­ t o m i a s t K a r a j o w i e m a j ą ściśle o k r e ś l o n e okresy i k i e r u n k i m i ­ gracji sezonowej — k a ż d e g o l a t a u d a j ą się w tereny g ó r s k i e . Z a j ę c i a , z k t ó r y c h u t r z y m u j ą się obie g r u p y m o ż n a scharak­ teryzować jako: wykształcenia; prymitywne; sezonowe; nie w y m a g a j ą c e dziedziczne; zręczności nisko ani wartościowane przoz s p o ł e c z e ń s t w o dla k t ó r e g o s ą w y k o n y w a n e . Pewne z a w o d y s ą s z c z e g ó l n i e c h a r a k t e r y s t y c z n e dla Cy­ g a n ó w (taniec, ś p i e w ) . K a r a j o w i e n a t o m i a s t t r u d n i ą się z w ł a s z c z a k o s z y k a r s t w e m , s i t a r s t w e m , w y r o b e m cegieł, a t a k ż e ś w i a d c z ą u s ł u g i dentystyczne. I n n e z a j ę c i a , j a k k o w a l s t w o , s ą w s p ó l n e dla o b u g r u p . J a k w i d a ć z tego zostawienia, nie m o ż n a zgodzie się ze stwierdzeniem autora, j a k o b y w y k o n y w a n e przez C y g a n ó w i K a r a j ó w z a w o d y nie w y m a g a ł y z r ę c z n o ś c i czy w y k s z t a ł c e n i a . Proces o s i o d ł a n i a się k o c z o w n i k ó w w z m ó g ł się po reformie z n o s z ą c e j część p r z y w i l e j ó w f e u d a l n y c h w 1958 r. N a d a l j e d n a k k o c z o w n i k ó w t y c h t r a k t u j e się w I r a k u jako c u d z o z i e m c ó w , d y s k r y m i n u j e się ich, czego p r z y k ł a d o m jest m . i n . w y s o k i procent a n a l f a b e t ó w (95,5% Cyganów i 97,4% K a r a j ó w ) . Z a p o w i e d z i ą poprawy tej s y t u a c j i jest notowano ostatnio zainteresowanie r z ą d u oraz p o s z c z e g ó l n y c h przedstawicieli w ł a d z y losem g r u p koczowniczych. Adam Bartosz Book, L o n d o n 1979, ss. 144, i l . 226. r o d z i n n y m a l b u m e m A u t o r a . T a k i e odnosi się w r a ż e n i e c z y t a j ą c z w ł a s z c z a podpisy pod z d j ę c i a m i . Wiele postaci f o t o g r a f o w a n y c h a u t o r w y m i e n i a po nazwisku. Oto p r ó b k a takiego komentarza-podpisu: „ J e d e n z T a y l o r ó w , fotografowany w 1970 г., z p ó ł ­ nocnego zachodu, ale obecnie w ę d r u j ą c y cz.ęściej po p o ł u d n i o w o -wschodnioj A n g l i i ; stale z koniem i w o z e m " . A u t o r w y r a ź n i e u j a w n i a s w ó j emocjonalny stosunek do tego, co p r z e ż y ł na D i o d z e . K i l k o , r a z y j^owtarzu się z w r o t : D r o g a —• L i n i a Ż y c i a . J a k k a ż d y w ę d r u j ą c y , m a on ulubione miejsca postoju. N i e s t e t y , zmienia je życie. A u t o r zestawia dwie fotogra­ f i o : oto obóz nad r z o k ą w 1950 i'. ( „ ł a t o , wieczorem") — w o k ó ł bujne drzewa i k r z e w y , wysoka t r a w a ; na d r u g i m zdjęciu to samo miejsce — w 28 l a t p ó ź n i e j — w ą s k a , uregulowana rzeczka, a nad n i ą szeroki, betonowy most. N i e m a t r a w y , z n i k n ę ł y drzewa. Podobnie; stara się p o k a z a ć u p ł y w czasu, z e s t a w i a j ą c zdjęcia, tej samej r o d z i n y z 1947 i 1978 r. I n n o stroje, uczesanie. W tle — murowane mieszkanie. Ale „ n a d a l n i e z a l e ż n i i d u m n i zo swej przeszłości". Fotografio s ą przede w s z y s t k i m d o k u m e n t e m . I to doku­ m e n t e m czasem niezmiernie d r o b i a z g o w y m , p e ł n y m t r e ś c i . Oto epizody z j a r m a r k u , z wesela, pogrzebu, elementy s t r o j u z r ó ż ­ nego okresu, i n s t r u m e n t y muzyczne, p o s i ł k i , noclegi, postoje, awaria kola etc. I przede w s z y s t k i m Droga. I W ó z . W o z y Cyga­ n ó w angielskich! K o l o r o w e , r z e ź b i o n e , filigranowe, bogate wc w n ę t r z u — e w o l u u j ą c e w s t r o n ę przyczep c a m p i n g o w y c h , acz- 163 I �P e ł n e filozoficznej k o l w i e k do d z i ś wielu w ę d r o w c ó w r a d a l w o l i t r a d y c y j n y wagon Autor na k o l a c h i k o n i a . K s i ą ż k a p o m y ś l a n a jost j a k o kolejno serie zdjęć Dziewczęta, Dzieci, ze zwierzętami, Fason Wozy, Trajlery, ERDOS Droga, Postój, Wędrowca, Jarmarki, KAMILL, A Psy, Urządzenia Święta Bikes Konie, do gotowania, refleksji Encyklopedii komentarze do zdjęć Brytyjskiej: miłością łub p r z e b i e g ł o ś c i ą , n a m o w ą l u b o k r u c i e ń s t w o m , ciągle w e d ł u g w ł a s ­ wraz n y c h p o m y s ł ó w , ale j a k d o t ą d bez sukcesu". Zajęcia, itd. megyei kończy „Społeczeństwo ich do siebie p r z y s t o s o w a ć : silą l u b oszustw-em, Kobiety, Dorastanie z zawszo t r a k t o w a n o C y g a n ó w jako e t n i c z n ą z a g a d k ę i s t a r a ł o się ilustrują­ cych wybrano t e m a t y . Oto n i e k t ó r o z n i c h : Mężczyźni, cytatom Adam, ciganynk es Cigónydialcktusok Magytrorszńyon T a niewielka k s i ą ż e c z k a s k ł a d a się, j a k to zawarto w t y t u l e , z d w u oddzielnych części ( a r t y k u ł ó w ) . Pierwsza z nich osiedlenia się czy koczowania geśtc, ćokeśte), Węgry. A u t o r e m pracy jest z m a r ł y w 1902 r. m i o d y ss. 87, res. c y g . ang. ros. w s p ó l n e g o p r z o d k a , b ą d ź toż o k r e ś l a j ą c e ich pierwotno regiony traktuje 0 t r a d y c y j n e j k u l t u r z e C y g a n ó w z regionu ijokesz, druga jost prezentacją języka Cyganów zamieszkujących O y u l a li)70 Bartosz niarze, Curari cyganolog, (Mugureśte, — sitarze, Meśari Na Harce- skutek ekspa-isy-wności — ko­ — l y b a c y ) . Pewno n a z w y m a j ą charakter n i e w ą t p l i w i e to tomowy (Ćirikli k t ó r y wiolo l a t s p ę d z i ł na badaniu z w y c z a j ó w i j ę z y k a C y g a n ó w . Dudumeśte, a w k o ń c u w s k a z u j ą c e na profesję (Lovari — p t a k , Buva języka Cyganów — wilk). wołoskich, Badania te p r o w a d z i ł na p o c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h i właściwie a t a k ż e n i e w ą t p l i w i e w z w i ą z k u z b u d z ą c ą się w ś r ó d b y ł prekursorem cy-ganologiozny-ch b a d a ń pn,wa,dzonych na W ę ­ na W ę g r z e c h ( i nio t y l k o t a m ) ś w i a d o m o ś c i ą w s p ó l n o t y , dochodzi grzech po wojnio. do preforeneji ich j ę z y k a , j a k o g r u p y najbardziej I n t e r e s u j ą c y jest p o d z i a ł Cyganów- z a m i e s z k u j ą c y c h W ę g r y . Cyganów ,,cygańskiej". 3 Z w ł a s z c z a dialekt l o v a r s k i staje się d i a l e k t e m e l i t y c y g a ń s k i e j . 1 t a k E r d ó s dzieli Cyganów- na w ę g i e r s k i c h , r u m u ń s k i c h . Cy- W prezentowanej p r a c y autor daje p r z y k ł a d y p r ó b e k j ę z y - g a n ó w - k o r y t a r ó w i w o ł o s k i c h (vlach). Przy t y m Cyganie w ę g i e r ­ kowy-ch p o s z c z e g ó l n y c h dialektów-, a t a k ż e podaje scy, to g r u p y C y g a n ó w , k t ó r o z dawna z a t r a c i ł y język c y g a ń s k i literackie. Niestety-, t e k s t y to zamieszcza t y l k o w t ł u m a c z e n i u i p o r o z u m i e w a j ą się w y ł ą c z n i e po w ę g i e r s k u , podobnie j a k Cy­ węgierskim. całe teksty ganie r u m u ń s c y . Cyganie w ę g i e r s c y zarzucili też wiele d a w n y c h W k o n k l u z j i E r d ó s zw-raoa u w a g ę na niew-łaściwc z j ę z y k o ­ z w y c z a j ó w , a powszechnie z a j m u j ą się m u z y k o w a n i e m . Cyganie wego p u n k t u widzenia o k r e ś l e n i e C y g a n ó w j a k o n p . angielskich korytarze — wyłącznie stanowią wytwórcy po naczyń rumuńsku'. Cyganie drewnianych Najbardziej woL>,soy, k t ó r y m miejsca w opisie ż y c i a tradycyjnego — rozmawiają zachowawczą autor poświęcił grupo najwięcej 2 węgierskim, — Cy-ganie z. języ-kiom rumuńskim, — Cyganie z j ę z y k i e m cygańskim. mówiących W y d a j e się j e d n a k , żo p r z y w ł a ś c i w y m r o z u m i e n i u ow-ogo dzieli C y g a n ó w z terenu W ę g i e r — Cyganie z j ę z y k i e m podobnie j a k o k r e ś l e n i e po c y g a i i s k n . co często- jost n i e p r a w d ą . Cyganów. J e ś l i natomiast, chodzi o k i y t e r i u m , j ę z y k o w o , E r d ó s podob­ nie j a k i n n i a u t o r z y czy w ę g i e r s k i c h . Jost to uproszczenie, Cygan, k t ó r o m o ż e sugorow-ać iż chodzi o C y g a n ó w na: terminu i nieporozumienia określenie Cyranów takie jako nio powinny związanych mice z jakimś miejsca, terytorium jost często zasadno, a w k a ż d y m razie przy-datno. Adam Bartosz T y o h ostatnich z kolei dzieli na Cyganów- m ó w i ą c y c h dialek­ tem k a r p a c k i m ( p r z y b y l i oni do W ę g i e r w p r o s t z Serbii i Chor­ w a c j i , o m i j a j ą c obszary r u m u ń s k i e ) , i na Cyganów- z d i a l e k t o m w o ł o s k i m (valaski) — • s ą to Cyganio p r z y b y l i do W ę g i e r z Wołosz­ czyzny poprzez zapożyczeń Siedmiogród, włączając w swój język sporo rumuńskich. Cyganio c i , najbardziej rodowe i plemienne JANOS BALAZS, 2 tradycyjni, nazwy-, o k r e ś l a j ą c e A 1 P. Stano, Korytarska vyroba rumunsky hovoridcich ciganov na Vychodnem Slovensku, ,,Slovonski N a r o d o p i s " , 19G5 nr 13, s. .149—562. Gyoi-ду Meszaros, Cigdnydialektusok mugyarorszdgon, „ A Janus Pa Pannonius Muzeum E v k o n y v o " , t . X I V — X V 1969, s. 309—320. Tamże. Hungarian Gipsy zachowali doskonale b ą d ź pochodzenie Artist, od 3 C'orvina Press 1977 Prezentowana k s i ą ż k a p o ś w i ę c o n a jost Janosowi Balazsowi macjo o ż y c i u artysty-, j o d n a k n a j w i ę c e j miejsca a u t o r k a p o ś w i ę c a w ę g i e r s k i e m u Cyganowi, m a l a r z o w i i poecie. S k ł a d a się na n i ą : o m ó w i e n i u t w ó r c z o ś c i i s z c z e g ó ł o w e j analizie o b r a z ó w autobiografia a i t y s t y , c y k l jogo wierszy, szesnaście b a r w n y c h K s i ą ż k a w y d a n a w formie a l b u m u m a bogatą, s z a t ę r e p r o d u k c j i o b r a z ó w , p o s ł o w i e napisane przez- I d ę M i h a ł y , kie­ rownika d z i a ł u zbioru a r t y s t ó w n a i w n y c h w W ę g i e r s k i e j Galerii Balazsa. graficzną. Malarstwo jest f o r m ą wypowiedzi, k t ó r ą n i e z w y k ł e rzadko s p o t y k a m y w ś r ó d C y g a n ó w . P o s t a ć Janosa Balazsa wydaje się Narodowej. W a u t o b i o g r a f i i pisanej z dużii s z c z e r o ś c i ą i s k r o m ­ więc szczególnie i n t e r e s u j ą c a , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na n o ś c i ą opis k o l e j n y c h eod-Biw ży-cia artysty- splata się z jogo roz­ n o ś ć t e m a t y k i jogo obrazów- j a k i na f a k t cy-gańskiego pochodze­ w a ż a n i a m i nad s o b ą i o t a c z a j ą c y m ś w i a t o m , d a j ą c nia artysty-. ozy-telnikowi obraz c z ł o w i e k a , k t ó r y przez oak; swojo życie nie by] w stanie zaprzestać U r o d z i ! się on 27 listopada 1905 r. w A l s ó k u b i n , na terenie Posłowie za„wiora o g ó l n y zarys s y t u a c j i n a l e ż ą c y m w t y m czasie do p ó ł n o c n y c h W ę g i e i . W A l s ó k u b i n społecznej C y g a n ó w m i e s z k a j ą c y c h na. W ę g r z e c h , k r ó l kie infor­ nie m i e s z k a ł d ł u g o , po n a g ł e j śmierci ojca, m a t k a wraz z czworgiem 164 tworzenia. ory-ginal- �11. 1. Narodziny istot pierwotnych; i l . 2. Kompozycjo; i l . 3. Drzewo życia zbójnika. O b r a z y prezentowano na w y s t a w i e w ę g i e r s k i e j s z t u k i n a i w n e j , M u z e u m Etnograficzne w Warszawie, 1980 r. dzieci w r ó c i ł a do swojego lodziimogo miasta S a l g ó t a r j a n , gdzie razem z d z i a d k a m i zamieszkali w malej c h a ł u p i e . W S a l g ó t a r j a n Balazs rozpoczyna n a u k ę w s z k o ł o , p r z e r w a n ą , po d w ó c h l a t a c h w y b u c h o m pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j . W r a ż l i w y i b o j a ź l i w y , w y ś m i e w a n y przez rozkrzyczanych k o l e g ó w , znajduje p r z y j a c i ó ł w-śród s t a r y c h l u d z i . R a z o m z n i m i chodzi do lasu, zbiera g r z y b y i z i o ł a , s ł u c h a ich b a r w n y c h opo­ w i a d a ń p o b u d z a j ą c y c h jego m ł o d ą w y o b r a ź n i ę . Od n a j m ł o d s z y c h lat zdany na w ł a s n e siły. zarabia p i e n i ą d z e w y b i e r a j ą c węgiel ze stert ż u ż l a l e ż ą c y c h p r z y kopalniach. W czasie swoich, często .samotnych, wędróu-ok zbiera. sta,re porzucone gazety, k s i ą ż k i i kolorowo ilustrowano pisma. iV d o m u , upewniwszy się, że nio jest obserwowany, c z y t a wszystko, z z a c h w y t e m w p a t r u j ą c się w kolorowo o b r a z k i . Pewnego dnia, kierowany i n s t y n k t e m zaczyna o ł ó w k i e m k o p i o w a ć gazetowe r y s u n k i . Później kopiuje p o r t r e t y w i e l k i c h a r t y s t ó w i pisarzy, z a w i e s z a j ą c swojo r y s u n k i i o b r a z k i na ś c i a n i e . Jego zainteresowania nie są aprobowane przez r o d z i n ę , ustawiczni" p o d k r e ś l a n i e bezcelowości t y c h d z i a ł a ń i r y t u j e go i r a n i , d o p r o w a d z a j ą c do togo, że w rozpaczy drze i p a l i swoje o b r a z k i . P o z o s t a ł odizolowany i samotny, lecz z d o l n y j u ż w m ł o d y m w i e k u p r z y g l ą d a ć się ś w i a t u . Jego w e w n ę t r z n a s ł a b o ś ć i n a d w r a ż l i w o ś ć u n i e m o ż l i w i a j ą n a u k ę konkretnego za­ w o d u , nie chce b y ć z w i ą z a n y gdziekolwiek i z c z y m k o l w i e k . Węgierskiej Galerii N a r o d o w e j , gdzie m o g ł y b y być ocenione. W l u t y m 1971 r. I d a M i h i i l y (autorka poslowia) jedzie do Sal­ g ó t a r j a n , Balazsa zastaje w starej c h a ł u p i e , po sufit zapełnionej obrazkami. L a t e m togo .samego r o k u przy pomocy Galerii Naro­ dowej, w S a l g ó t a r j a n zostaje zorganizowana w y s t a w a o b r a z ó w Balazsa. Jogo prace wystawiano również w Budapeszcie, Szwaj­ carii, RFN. Jugosławii, Czechosłowacji, NRD, Norwegii, na K u b i e i w B - l g i i (a t a k ż e d w u k r o t n i e w Warszawie —• przyp. recenzenta). Jego obrazy zakupione z o s t a ł y przez i obcych k o l e k c j o n e r ó w sztuki, Węgierską Galerię węgierskich Narodową oraz M u z e u m S z t u k i w W m t o r t h u r . Reprodukcje, o b r a z ó w b y ł y p u b l i k o w a n e w w i e l u ga.zotach i czasopismach. Odkrycie sześćdziesięcios/.eścioletniogo Cygana — artysty s t a ł o się na W ę g r z e c h s w o i s t ą s e n s a c j ą , jego obrazy w-yrażające o r y g i n a l n ą , i o s o b i s t ą w i z j ę ś w i a t a , wolno od w-szołkich akademic­ k i c h konwencji, z o s t a ł y w.ysoko ocenione przez z n a w c ó w sztuki. M a j ą c t r z y d z i e ś c i siedem lat idzie na front, p ó ź n i e j w z i ę t y do n i e w o l i , s p ę d z a t r z y l a t a w Saratowie. W o j n a , niewola i cho­ roba p o g ł ę b i a j ą jego d e p r e s j ę , r o z b i t y i j i r z y g n ę b i o n y wraca do S a l g ó t a r j a n , gdzie zastaje t y l k o dwie osoby ze swojej r o d z i n y , m a t k ę i c i o t k ę . Powraca do dawnych zajęć, znów- chodzi do lasu na g r z y b y , ponownie wybiera węgieł z ż u ż l a . W ton sposób u t r z y m u j e siebie i dwie- stare k o b i e t y . Nio żeni się, mieszka sam, o d c i ę t y od ś w i a t a , w- starej, po­ zbawionej ś w i a t ł a c h a ł u p i e . 'W t y m czasie pisanie staje się jodyna, f o r m ą jogo w y p o w i e d z i , pisze wierszo i p o e m a t y , w y r a ż a j ą c w nich refleksjo na temat egzystencji c z ł o w i e k a i jego miejsea \vo w s z e c h ś w i e c i e . Będąc jest stary namowom P o w r ó t do i sens. dzieckiem p r z y j a ź n i ł się ze s t a r y m i l u d ź m i , kiedy sam i c i e r p i ą c y m a p r z y j a c i ó ł w ś r ó d m ł o d y c h . Dzięki ich i pomocy, l a t e m 1908 r o k u zaczyna z n ó w m a l o w a ć . m a l o w a n i a nadaje jego samotnemu życiu n o w y blask Odkry-cie t a l e n t u Balazsa b y ł o p r z y p a d k o w e , pewien archi­ t e k t z o b a c z y ł w domu c y g a ń s k i e g o kelnera jego obrazek, odwie­ d z i ł malarza, p r o p o n u j ą c m u oddanie k i l k u m a ł y c h o b r a z k ó w do 165 �Zrodzone w bogatej w y o b r a ź n i Balazsa m y ś l i i wizje, o dzie­ j a c h i przeznaczeniu ludzkiej egzystencji, o c z ł o w i e k u b ę d ą c y m t y l k o d r o b i n ą w w i e l k i m w s z e c h ś w i e c i e , przeniesione na płótno p o k a z u j ą jego ekscentryczny, p o w i k ł a n y ś w i a t . T e m a t y k a jogo o b r a z ó w jest r ó ż n o r o d n a . W n i e k t ó r y c h z n i c h p r z y w o ł u j e kraj­ obrazy i doznania swego dziecmsiлла, t w o r z ą c a t l n o s f o r ę czaro­ dziejskiej o p o w i e ś c i , inne d o t y c z ą ż y c i o w y c h p r o b l e m ó w c y g a ń ­ skiego ś r o d o w i s k a , n p . alk* 'u l i z m u . W jego obrazach p o j a w i a j ą się również legendarne postacie i w i e l c y - a r t y ś c i (Oclyseusz, Szek­ spir, P a g a n i n i ) , a t a k ż e dziwacznie u b r a n i , otoczeni egzotyczny­ m i r o ś l i n a m i , mieszkańcy- dalekich, n i e z n a n y c h k r a j ó w . filozoficzne r o z w a ż a n i a i p o g l ą d na Swoje życie, Balazs przedstawia w g r u p i e obrazów- d o t y c z ą c y c h w i z j i p o c z ą t k u i k o ń c a ś w i a t a , legend o stworzeniu i kataklizmach, możliwości zniszczenia, ludzkiego ż y c i a . W k i l k u swoich obrazach Balazs przedstawia sceny b i b l i j n e . m i , a n t r o p o m o r f i c z n y m i d u c h a m i z r o d z o n y m i w jogo ż y w e j w y o b r a ź n i . Balazs oporuje p r o s t y m i s y m b o l a m i : o g i e ń , woda,, słońce, wiatr, zwierzęta. Koncepcja jego obra.zów jost k o m b i n a c j ą symboli i fantas­ t y c z n y c h f o r m . Niezwy-klą ich a t m o s f e r ę p o t ę g u j e bogaty zostaw barw. Balazs maluje j a s k r a w y m i , kontrastowo z o s t a w i o n y m i k o l o r a m i , z przewagą, żółci, zieleni, czerwieni i b ł ę k i t u . K o m p o ­ zycja w i ę k s z o ś c i p ł ó c i - n Balazsa jost asymetryczna, rzadko t e ż stosuje on pcrspokty-w-ę. Od c h w i l i swego powrotu do m a l a r s t w a , tworzy setki obra­ z ó w , p r a c u j ą c z w i e l k i m w y s i ł k i e m , do czasu k i e d y o p a n o w a n y przez c h o r o b ę , do p o ł o w y sparaliżowany-, nie m o ż e j u ż m a l o w a ć . U m i e r a 18 marca 1977 г.. p o z o s t a w i a j ą c swoje dziwaczne obrazy, o p o w i a d a j ą c e o jogo w y i m a g i n o w a n y m świecie, w k t ó r y m to co realne splata się z t y m co nierzeczywisto, zrodzono t y l k o w w y ­ obraźni. Anna Jogo obrazy- z a p e ł n i o n e są d z i w a c z n y m i postaciami, d i a b ł a ­ Filipowicz M I R E L L A K A R P A T I Fra i Rom. Vita e storie zingare, Realia, la scuola. La societa nr 17. Kditrice L a scuola, Brescia ss. 48; I figli dcl vento. Gli zingari, Realia e la scuola. La societa, nr 18. E d i t r i c c L a scuola, Broscia 1978, ss. 80. W y d a w n i c t w o szkolno w Bresci d i u k u j e o i l k i l k u lat zeszyty, k t ó r y c h ogólny tytuł badawcze dla szkoły brzmi: Rzeczywistość obowiązkov;ej. i szkoła, propozycje Zeszyty w y c h o d z ą w trzech seriach: s p o ł e c z e ń s t w o , j ę z y k , d o k u m e n t y . W serii Społeczeństwo ukazały- się recenzowano zeszyty, k t ó i y c h t y t u ł y b r z m i ą : Cyganów, Cygańskie Autorka życie i dzieje, oraz Dzieci wiatru. — znany wioski oygaimlog, r e d a k t o r k a Wśród Cyganią. dwumiesięcz­ nika ,,Lacio d i o i n " , jest t a k ż e bardzo z a s ł u ż o n a na p o l u d z i a ł a l ­ ności s p o ł e c z n e j i politycznej na rzecz c y g a ń s k i e j mniejszości we W ł o s z e c h . W ł o s c y cyganolodzy, m . i n . wspomniana M . K a r p a ­ t i i B . "Nicolini od łat już p r o w a d z ą akcjo m a j ą c e m . i n . na, celu z m i a n ę nieprzychylnego l u b wręcz wrogiego stosunku włoskiego s p o ł e c z e ń s t w a do C y g a n ó w . P o w y ż s z o poz}?cje, przede w s z y s t k i m adresowano do dzieci i m ł o d z i e ż y szkolnej, ale r ó w n i e ż do ich r o d z i c ó w i nauczycieli mają, p o m ó c w realizacji tej t r u d n e j a k c j i . Zeszyt nr 17 p r z e w i d z i a n y jest do wykorzystania przez dzieci n a j m ł o d s z e , z klas 2 i 3 s z k o ł y podstawowej. Rozpoczyna go opow-ieść starego Cygana, z a t y t u ł o w a n a , Dziadek wiada. Cygan opo­ Jost to antoi tyczna biografia 87-łi-tniego Sandra z g r u p y Lowarów. Sandro, urodzony w Rosji przewędrował w swoim d ł u g i m ż y c i u prawie c a ł ą E u r o p ę , t r u d n i ą c się h o d o w l ą i h a n d l o m k o ń m i . W czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j s t r a c i ł p r a w i e c a ł ą r o d z i n ę . T Ż y w o i p i ę k n i e opowiada on o zwy-czajaeh cy gańskich przepla­ t a j ą c o p o w i e ś ć w ł a s n y m i w-spomnieniami. Jest pełen szacunku dla cygańskich tradycji i dumny z przynależenia do grupy L e w a r ó w . W jego rodzinie —• d o c h o w a ł się p r a p r a w n u k ó w k u l t y w o w a n o s ą z a r ó w n o t r a d y c j e jak i j ę z y k c y g a ń s k i , iż od ł a t c a ł a r o d z i n a p r o w a d z i o s i a d ł y t r y b ż y c i a od k i l k u lat w Szwecji), dzieci c h o d z ą do — mimo, (mieszkają szwedzkich szkół, d o i o ś l i p i a c u j ą w- p r z e m y ś l e . „ M o g l i b y ś c i e p o m y ś l e ć — k o ń c z y Sandro s w o j ą o p o w i e ś ć — że nie j e s t e ś m y j u ż ciaco R o m , prawdziw i Cyganie. Z a p e w n i a m was, żo się m y l i c i e . J e s t e ś m y - coraz bardziej R o m od k i e d y nie ż y j e m y w biedzie i ciągle utrzy-mujem y k o n t a k t y z n a s z y m i l u d ź m i " . D r u g a część zeszytu zaw-iera opis powszedniego dnia w c y g a ń s k i m taborze w i d z i a n y oczyma c h ł o p c a — gadzio. M a ł y czytelnik ról w rodzinie c y g a ń s k i e j , dowiaduje się t u o podziale o uczestnictwie dzieci w pracach Bardzo i n t e r e s u j ą c o brano Cyganie 166 w grupach w szkole, są wypowiedzi zatytułowanych: Praca dzieci. są bowiem ś w i a d e c t w e m c y g a ń s k i e j m e n t a l n o ś c i , stosunku do w ł a s n e j k u l t u r y i stosunku do g a d z i ó w : „ J e ż e l i masz wóz m o ż e s z z o b a c z y ć c a ł y ś w i a t , morze, g ó r y , wszystkie kraje. D o m jest w s t r ę t n y , m o ż e s z z niego w i d z i e ć tylko jodno miejsce". „ O l a nas w a ż n a jest droga, p o n i e w a ż m o ż e m y n i ą j e c h a ć z jednego miejsca na drugie. K i e d y jedziemy — ś p i e w a m y , k i e d y się z a t r z y ­ m u j e m y droga staje się naszym d o m e m : ś p i m y i j e m y " . „ N a ­ leżę do n a r o d u R o m ó w . Mój n a r ó d l u b i j e ź d z i ć po świecie, l u b i o g l ą d a ć nowo i p i ę k n e miasta. Jestem bardzo d u m n y , ż e żyję w ś r ó d R o m ó w , bo ż y j ą o n i na lonio n a t u r y . I dlatego jeszcze ponieważ s ą to ludzie dobrzy- dla d o b r y c h a źli dla z ł y c h . My- Cy­ ganio musimy b y ć bardzo silni i o d w a ż n i , bo dziś j e ź d z i m y t u a j u t r o gdzio i n d z i e j " . „ P a r ę d n i t e m u c h o d z i ł a m z m o j ą s i o s t r ą ż e b r a ć . Jodna g a d z i z a t r z a s n ę ł a nam d r z w i i p o w i e d z i a ł a d u ż o b r z y d k i c h słów. B y ł o m i bardzo p r z y k r o , bo p r z e c i e ż nic t e j p a n i nio z r o b i ł a m . Chciałam t y l k o p r o s i ć o parę b u t ó w dla mojej siostry". I t d . , i t d . Zeszyt jost bogato ilustrowaTly- fotografiami w s p ó ł c z e s n y m i i a r c h i w a l n y m i oraz r y s u n k a m i w y k o n a n y m i przez dzieci cy­ gańskie. Zeszyt nr 18 przeznaczony- jest dla m ł o d z i e ż y w y ż s z y c h klas s z k o ł y ś r e d n i e j . T o k s t y poprzedza stwierdzenie a u t o r k i , Mirelło K a r p a t i : „ W s z y s t k i e f a k t y przedstawione w tej k s i ą ż c e s ą prawdziw-e, wszystkie osoby w y s t ę p u j ą c e s ą autentyczne, wszyst­ kie t e k s t y w i e r n e " . O ś w i a d c z e n i e to nieprzypadkowo z n a l a z ł o się na p o c z ą t k u zeszytu. A u t o r k a zdaje sobio s p r a w ę , że s t a w i a m ł o d z i e ż jirzed t r u d n y m zadaniem o k r e ś l e n i a .swojego stanowiska w sprawie C y g a n ó w . Chce więc p o d k r e ś l i ć , że t r a k t u j e swoich c z y t e l n i k ó w j a k o p a r t n e r ó w d o j r z a ł y c h do p o d j ę c i a dyskusji. Poza t y m zamierzeniom zeszytu jost w y m o w a f a k t ó w , dlatego w- dalszych tekstach prawie zimołnie, b r a k k o m e n t a r z y a u t o r s k i c h . Zeszyt rozpoczyna sprawozdanie autorki zc spotkania Cy­ g a n ó w z r ó ż n y c h miejscowości W ł o c h z okazji ś w i ę t a w j e d n y m z s a n k t u a r i ó w maryjnych. Opis spotkania s ł u ż y jako pretekst do u k a z a n i a ż y c i a C y g a n ó w „ o d ś w i ę t a " , wielkiego poczucia ioh w s p ó l n o t y a t a k ż e t r o s k , z m a r t w i e ń i k ł o p o t ó w , k t ó r y m i d z i e l ą się podczas r o z m ó w . 7 d o m o w y c h oraz o i c h zabawach. dzieci c y g a ń s k i c h , Mój naród, ze­ Przyjaciele, K i l k a z nich warto przytoczyć, 1978, R o z d z i a ł n a s t ę p n } zawiera k r ó t k ą h i s t o r i ę C y g a n ó w ze szcze­ g ó l n y m p o d k r e ś l e n i e m p r z e ś l a d o w a ń z j a k i m i s p o t k a l i się we W ł o s z e c h i i n n y c h k r a j a c h i kończy- u w a g a m i na temat nowego z a g r o ż e n i a fila k u l t u r y i narodu c y g a ń s k i e g o . Ź r ó d ł e m z a g r o ż e n i a �jest n i e m o ż n o ś ć podróżowaniu i życia w d u ż y c h grupach, co po­ wypisy z włoskiej Konstytucji i włoskie zarządzenia woduje rozproszenie d u ż y c h rodzin. Mała rodzina ż y j ą c a w izolacji stracyjne oraz postanowienia R a d y Europejskiej w kwestii no­ od innych nie daje możliwości pełnego przekazu kulturowego — madów. zapoznania m ł o d e g o pokolenia z całą t r a d y c j ą c y g a ń s k ą oraz wioska K o n s t y t u c j a jak i zarządzenia administracyjne podejmo­ wpojeniu mu wartości toj kultury. W tej sytuacji Cyganie stają wane na wysokim szczeblu g w a r a n t u j ą Cyganom pełnię s w o b ó d Są to m a t e r i a ł y dająco dużo do m y ś l e n i a . admini­ Zarówno się ł a t w y m ł u p e m prymitywnego konsumpcjonizmu, k t ó r y do­ i praw obywatelskich, m.in. przysługuje im prawo do swobodne­ ciera, do nich poprzez d o s t ę p n o im środki masowego przekazu, go przemieszczania się po terytorium Wioch. W praktyce nato­ takie jak komiksy, telewizja, kino. Pokazywano w nich zacho­ miast s p o t y k a j ą się na k a ż d y m kroku z zakazami rozbicia taboru, wania oparte na przemocy i g w a ł c i e stają się również wzoiem są przeganiani, usuwa ioh policja itp. W postanowieniach R a d y Europejskiej zaleca się tworzenie pól kampingowych i usytuo­ do n a ś l a d o w a n i a . W rozdziale Cyganie we Włoszech K a r p a t i podaje p o d z i a ł wanie ich w pobliżu sklepów, szkół i miejsc pracy oraz wyposa­ Cyganów na grupy oraz wymienia ich tradycyjne zawody. Pod­ żenie ich w niezbędne urządzenia sanitarne. W praktyce tabory kreślił, żo na skutek o g ó l n y c h przemian gospodarczych te trady­ c y g a ń s k i e m o g ą się z a t r z y m y w a ć najczęściej w pobliżu miejskich cyjne sposoby zarobkowania zanikają, co powoduje negatywne wysypisk śmieci, p o n i e w a ż na inne miejsca nie o t r z y m u j ą zezwo­ — nie tylko ekonomiczne -— konsekwencje. W części poświęconej lenia, itd., itd. Autorka omawia t e ż p r o w a d z o n ą od wielu już kulturze przedstawia c y g a ń s k i e obyczaje i zwyczaje, wierzenia lat k o n k r e t n ą działalność d u c h o w i e ń s t w a na rzecz C y g a n ó w . Zeszyt kończą wskazówki dla tych, którzy chcieliby popro­ i religijność, s z t u k ę (wymienia m.in. znanych w ś r o d o w i s k a c h oraz za­ w a d z i ć samodzielne badania na tematy: „Co ludzie s ą d z ą o C y ­ mieszcza wywiad ze s ł a w n y m h i s z p a ń s k i m w y k o n a w c ą ,,flamen­ ganach?", „Czy ludzie znają historię, zwyczaje i życic C y g a n ó w ?" młodzieżowych cygańskich piosenkarzy i muzyków, co", Cyganem Jose A m a y a ) , daje też krótki w y b ó r legend i przy­ (autorka podaje schemat ankiety), jest toż pytanie skierowane słów. bezpośrednio do m ł o d z i e ż y : „ C z y w waszej dzielnicy w i s z ą za­ Colom o m ó w i o n e j w y ż e j części zeszytu jest nie tylko infor­ macja o Cyganach i ich kulturze. Ma ona s t a n o w i ć również przy­ gotowanie do lektury zamieszczonych dalej m a t e r i a ł ó w , których głównym tematem jest .stosunek społeczeństwa gadziów do C y g a n ó w . Jest to list Cygana z Abrucji m ó w i ą c y o dyskrymino­ waniu Cyganów przez s p o ł e c z e ń s t w o i lokalne w ł a d z e , wypowie­ dzi C y g a n ó w , których tabor wraz z c a ł y m mieniem został parę lat temu spalony przez policję. Ponadto zamieszczono tam treść odezw napisanych przez m ł o d z i e ż w i o s k ą w obronie Cy­ g a n ó w , zapis dyskusji na temat szkoły dla C y g a n ó w między rządzenia zbraniająco Cyganom postoju? Czy wydaje się to wam sprawiedliwe czy t e ż nie?". D l a tych natomiast, k t ó r z y możliwość bezpośrednich kontaktów z d ó w itp. Warto się z a s t a n o w i ć , czy tego typu publikacje dla dzieci i m ł o d z i e ż y szkolnej nie b y ł y b y potrzebne w Polsce. Bowiem i u nas stosunek s p o ł e c z e ń s t w a do cygańskiej mniejszości daleki jest od idealnego. B r a k jest t e ż ciągle popularnych o p r a c o w a ń na temat historii i kultury c y g a ń s k i e j . Bogdana zingara. La chiesa nella transformazione socio-kulturale Autor pracy, Monsignoro Bruno N i с o 1 i n i jest sekreta­ rze m m i ę d z y n a r o d o w e g o Opus Apostolatus Nomadum, utwo­ mają pi oponuje autorka spisywanie przysłów, legend, pieśni, opisywanie obrzę­ nauczycie] am i, działaczami a rodzicami dzieci c y g a ń s k i c h а t a k ż e R U N O N 1 C 0 L I N I , Famigllia Cyganami logiczne dotyczące degli zingari, Marcelliana-Broscia 1969, ss. 218 moralności, autor socjologicznej rzonego w 1965 г., którego celem g ł ó w n y m jost koorelynacja pracy na duszpasterskiej wśród neimadów. Recenzowana książka napisana Włoszech. Pilichoicska rodziny chrześcijańskiej analizy moralności i rodziny elokonuje cygańskiej tle w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k ó w s p o ł e e z n o - c k o n o m i c z n y c h we g ł ó w n i e z m y ś l ą o k a p ł a n a c h d z i a ł a j ą c y c h wśród Cyganów ma We w s t ę p i e autor omawia i ocenia stosunek K o ś c i o ł a do charakter kompendium dotychczasowej wiedzy o roelzinie i mo­ Cyganów w okresie od 1422 r. — kiedy to pojawili się oni na ralności c y g a ń s k i e j . Oparta jest na dwu roelzajach źródeł: lite­ terenie, W ł o c h —• do 1965, w k t ó r y m to roku m i a ł a miejsce piel­ raturze' oraz w y n i k a ń b a d a ń ankietowych. Literatura wymieniona grzymka C y g a n ó w z wszystkich krajów E u r o p y do R z y m u i przy­ na końcu książki liczy kilkaełziesiąt pozycji i zawiera wszystkie; jęcie ich przez Ojca Ś w i ę t e g o . J u ż pod koniec X V w. p o j a w i a j ą większe; opracowania d o t y o z ą o e C y g a n ó w , u w z g l ę d n i a też artyku­ się pierwsze rozporządzemia przeciw Cyganom, wydawane za­ ły r ó w n o przez wdadzo świeckie jak i kościelne. Stosunek do C y g a n ó w ze specjalistycznych cyganologicznych ozase)pism. Ankieta została zrealize:wana przez auteira i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w na terenie zaczyna się z m i e n i a ć Wioch w 293 radzinaoh c y g a ń s k i c h , g ł ó w n i e wśród R o m ó w pro­ w p ł y w m a j ą na to prace historyczne i filozoficzne u d a w a d n i a j ą c e w a d z ą c y c h wpólosiaelly tryb życia i S i n t ó w n o m a d ó w . Ze wzglęelu indyjskie pochodzenie C y g a n ó w . dopiero pod koniec X V I I I w. Pewien na trudności w n a w i ą z a n i u k o n t a k t ó w nie uełało się przoprerwa- Ke>ściół katolicki rozpoczął w X I X w. działalność misjo­ d z i ć ankiet z Cyganami Kalderara i Lowara. Ankieta d o t y c z y ł a narską wśróel C y g a n ó w kontynueiwaną w pierwszej połowic na­ spe)sobów zawarcia z w i ą z k u miesza­ szego stulecia (autor wymienia katolickie i protestanckie inicjaty­ n y c h , wieku m a ł ż o n k ó w w chwili zawarcia z w i ą z k u , głównegej małżeńskiego, m a ł ż e ń s t w wy misyjne na terenie E u r o p y ) . W y n i k i tej działalności ocenia celu m a ł ż e ń s t w a , p o w o d ó w niozawierania ś l u b ó w kościelnych, jako bardzo mizerne, а przyczyn upatruje w moralizatorskim p r z e s z k ó d w zawarciu z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , przyczyn rozpadu, nastawieniu K o ś c i o ł a , nie d o s t r z e g a j ą c y m pozytywnyoh wartości zdrady w m a ł ż e ń s t w i e , eegeelacji uroelzin, moralności seksualnej, c y g a ń s k i e j kultury i p o t ę p i a j ą c y m ich sposób życia. Pielgrzymka joli kobiety i m ę ż c z y z n y w m a ł ż e ń s t w i e , matek n i e z a m ę ż n y c h , Cyganów we w r z e ś n i u 1965 r. i utworzenie w p a ź d z i e r n i k u tegoż przeciętnej liczby ełzieci w rodzinie, s t o s u n k ó w m i ę d z y rodzicami roku i d z i e ć m i , wychowania dzieci, sto.sunków p o m i ę d z y r o d z e ń s t w e m , w stosunkach m i ę d z y K o ś c i o ł e m a Cyganami. s t o s u n k ó w p o m i ę d z y roełziną a s p o ł e c z e ń s t w e m c y g a ń s k i m . K s i ą ż k a składa się z d w ó c h części: pierwsza zawiera przeel- Opus Apostolatus Nejmadum rozpoczęły Część pierwszą rozpoczyna rozdział Rodzina cygańskiej. nowy w rozdział społeczności Autor charakteryzuje dwa zasadnicze typy kultury s t a w i o n ą w s p o s ó b usystematyzowany w i e d z ę o rodzinie i moral- c y g a ń s k i e j : ne>maelów euaz Cyganów o s i a d ł y c h i w p ó l o s i a d ł y c h . ności c y g a ń s k i e j , w drugioj, z a t y t u ł o w a n e j P i s z ą c o ustroju spedocznym omawia „ k u m p a n i a " —• z m i e n n ą Wskazówki metodo­ 167 T �g r u p ę s p o ł e c z n ą , z w i ą z a n ą p o k r e w i e ń s t w o m lub w s p ó l n o t ą inte­ dniach wspomina się zasługi z m a r ł y c h i śpiewa p i e ś ń żałobną resów, radę z ł o ż o n ą z o j c ó w rodziny, oraz sąd — „kris". N a s t ę p n i e „ m u l e n g r i djili", m ó w i ą c ą o z m a r ł y c h , k t ó r y c h szlachetność charakteryzuje rolę rodziny m a ł e j i rodziny „szerokiej'', patryi sprawiedliwość z a c h o w a ł a się w ludzkiej p a m i ę c i . linearnej zwanej , , v i z a " lub „ s t a m m a " . Rodzina szeroka, do W rozdziale poświęcony-m religii autor analizuje p o g l ą d y której zalicza się toż w u j ó w , k u z y n ó w i s i o s t r z e ń c ó w nazywa się uczonych n a istnienie idei religijnej u C y g a n ó w stwierdzając, że „ n j a m o " lub ,,gakaja'\ N a s t ę p n i e opisuje autor odmienne u Ro­ np. Predari, Starkie, Colloci negują jej istnienie a Manjon, B ł o c k , m ó w i S i n t ó w zwyczaje weselne oraz m a ł ż e ń s t w a mieszane Leblon, Serboianu r e p r e z e n t u j ą p o g l ą d y przeciwne. Wg. autora ( m i ę d z y R o m a m i i Sintnmi i m i ę d z y Cyganami a gadziami). istnienie idei religijnej u C y g a n ó w jest s p r a w ą b e z d y s k u s y j n ą . U R o m ó w regułą jest m a ł ż e ń s t w o patrylokalne, u S i n t ó w obser­ B ó g — , , D e v e ł " lub „ D e l " posiada n a s t ę p u j ą c e o k r e ś l e n i a : wuje się tendencję do zamieszkania u rodziny z a m o ż n i e j s z e j . „ b a i o " — wielki, „ h a i l i g o " i „ s u n t e " — ś w i ę t y , „ m a r o " —• Odmiennie toż k s z t a ł t u j ą się rolo m a ł ż o n k ó w : u R o m ó w o b o w i ą ­ nasz. W y o b r a ż e ń antropomorficznych Boga poza w y o b r a ż e n i a ­ zek utrzymywania rodziny spoczywa na m ę ż c z y ź n i e , podczas mi w y w o d z ą c y m i się z ikonografii chrześcijańskiej u C y g a n ó w gdy u S i n t ó w rodzinę utrzymuje wyłącznie, kobieta. I n n a też nio ma. Większość C y g a n ó w — poza Gitanami, u k t ó r y c h spojest pozycja kobiety w tych dwu grupach: kobiety Sinti m a j ą k a m y się z silnie r o z w i n i ę t y m i w p ł y w a m i h i s z p a ń s k i m i — nie w rodzinie w i ę k s z e prawa niż kobiety R o m . Zdrada m a ł ż e ń s k a m o ż e u w i e r z y ć w piekło jako miejsce kary. Wielu C y g a n ó w u w a ż a , n a l e ż y do rzadkości tak u R o m ó w jak i u S i n t ó w . Autor podkreśla że piekło jest na ziemi. w a g ę , j a k ą Cyganie p i z y w i ą z u j ą do posiadania licznego potom­ K o n t a k t y z Bogiem s ą dlf C y g a n ó w s p r a w ą bardzo o s o b i s t ą stwa, wymienia, liczne zakazy z w i ą z a n e z ciążą i p o ł o g i e m . U R o ­ i wg. Cygana k a ż d y m o ż e i jest w b e z p o ś r e d n i m kontakcie m ó w dziecko chrzczono jost w k r ó t c e po urodzeniu, u S i n t ó w — z Bogiem. Cyganie nie czują potrzeby k a p ł a n ó w ani miejsc szczególnie w ostatnich latach — chrzci się dzieci już paroletnio. kultowych. Modlą się rzadko, w ł a s n y m i , prostymi modlitwami: P o n i e w a ż liczne potomstwo u w a ż a n e jest, za największe dobro „ B ę d ę się modlił do ciebie jeżeli mnie w y s ł u c h a s z . J e ż e l i b ę d z i e s z nie ma regulacji urodzin. TJ C y g a n ó w R o m preferuje się p a m i ę t a ł o mnie, j a t e ż o tobie będę p a m i ę t a ł " . W modlitwach w y r a ź n i e p o t o m k ó w pici męskiej — w U r z ę d a c h Stanu Cywilnego proszą o zdrowie, szczęście, wolność. W modlitwach zwracają s i ę rejestrują oni w y ł ą c z n i e s y n ó w — córki n o s z ą nazwisko matki. również do dusz w ł a s n y c h z m a r ł y c h . U S i n t ó w natomiast narodziny córki witane są z w i ę k s z ą radością O duchu z ł y m m ó w i ą Cyganie n i e c h ę t n i e , rzadko w y m i e n i a j ą niż narodziny syna. Poronienie samoistne u w a ż a n e jest za wielkie jego i m i ę „ B e n g " , posługując się raczej o k r e ś l e n i a m i : brzydki, nieszczęście a poronienie sprowokowane za zbrodnię. Dzieci kar­ nieczysty, inny. W demonologii c y g a ń s k i e j z n a j d u j ą się poza mione są piersią nieraz do 5—6 roku życia. Otoczone są miłością, t y m : „ m u l e " —• duchy, któro p r z y c h o d z ą p r z e ś l a d o w a ć ż y w y c h , spełnia się ich wszystkie zachcianki. I c h dzieciństwo k o ń c z y się ,,hexi" —.zauroczeni (stregati) i Ursitory (u R o m ó w ) — k i e r u j ą c e w 8—9 roku życia. Chłopiec rozpoczyna u ojca n a u k ę tradycyj­ ludzkimi losami. Jako zabezpieczenie przed z ł y m i duchami nego zawodu, dziewczynka która j u ż w c z e ś n i e j p o m a g a ł a matce nosi Cy-gan przy sobie obrazki ś w i ę t o i amulety. T r z y m a je rów-w opiece nad m ł o d s z y m r o d z e ń s t w e m , zaczyna p o m a g a ć w pra­ nioż w swoim wozie. Obrazki święto p o c h o d z ą z s a n k t u a r i ó w , cach domowych, zajmując się toż żebraniną. Wychowanie ogólnie a amulety od tzw. „ ś w i ę t y c h " — - z miejsc licznych we W ł o s z e c h rzecz biorąc sprowadza się do dwu spraw: przekazania w ł a s n y c h j k u l t ó w pozareligijnych utworzonych w o k ó ł osoby j a s n o w i d z ą c e j , tradycji oraz wyuczenia agresywmej postawy wobec g a d ź ó w : i t a u m a t u r g a , czy też osoby m a j ą c e j objawienia. S ą to zawszo jeżeli g a d ź o jost słaby, n a l e ż y go w y k o r z y s t a ć , jeżeli silny, n a l e ż y Inio-Cyganie. Wg. C y g a n ó w tylko g a d ź o u m i e j ą d z i a ł a ć magiczsię bronić. W c y g a ń s k i m systemie wychowawczym brakuje — piie, oraz przepowiadać przyszłość i przeszłość. Cyganio nie w i e r z ą wg. autora — uświadomieni: podstawowych potrzeb dziecka, jw efekty w ł a s n e g o wróżenia z ręki i z kart — j - s t to dla nich nio m a t e ż spójności m i ę d z y p o s t a w ą przesadnej pobłażliwości tylko s p o s ó b zarobienia p i e n i ę d z y . a przymusom opartym n a przemocy fizycznej. Dzieci c y g a ń s k i e W moralności c y g a ń s k i e j istnieją dwa odrębne sposoby nie u m i e j ą się bawić — wszystkie ich zabawy- s ą przejawem agresji w a r t o ś c i o w a n i a w zależności od tego czy o d n o s z ą się do ś w i a t a i przemocy. Nie umieją się też bawić zabawkami, które natych­ c y g a ń s k i e g o czy do ś w i a t a g a d ź ó w . Złem jest zabicie, okradzenie, miast niszczą. Szkoła u w a ż a n a jest pizez C y g a n ó w n o m a d ó w oszukanie Cygana podczas gdy te same akty w odniesieniu do za n i e p o t r z e b n ą , natomiast Cyganio osiadli i wpółosiadłi w i d z ą g a d ź a nio s ą oceniane jako złe. p o t i z e b ę pewnego — minimalnego w y k s z t a ł c e n i a . We W ł o s z e c h N a s t ę p n i e omawia autor w p ł y w y c h r z e ś c i j a ń s t w a na reli­ istnieją eksperymentalne klasy- specjalne, j>rowadzone przez g i j n ą p o s t a w ę C y g a n ó w . Cyganie — zdecydowanie monoteis­ odpowiednio przygotowanych nauczycieli, k t ó r z y w procesie t y c z n i — nie a k c e p t u j ą Trójcy Ś w i ę t e j . R ó w n i e ż p o s t a ć Chrystusa k s z t a ł c e n i a i wychowania w y k o r z y s t u j ą pozytywne elementy Zbawiciela jest dla nich n i e z r o z u m i a ł a , g d y ż „ B ó g nie m o ż e b y ć kultury c y g a ń s k i e j . podobny do z w y k ł e g o c z ł o w i e k a i cierpieć". B l i s k a jest im natomiast postać Matki Boskiej — „ D e v e l e s k e r i D a i " . Obok Matki Pozytywnie wypada ocena autora postawy C y g a n ó w wobec Boskiej czczą też n i e k t ó r y c h ś w i ę t y c h —• we W ł o s z e c h są to Św. śmierci. O wypadku śmiertelnej choroby zawiadamiani są wszyscy R i t a i ś w . Antoni Padewski. krewni. Przyjeżdżają do umierającego i bez w z g l ę d u na, własne interesy p o z o s t a j ą przy nim — nieraz kilka m i e s i ę c y — aż do jego śmierci. Stary zwyczaj nakazuje aby umierającego u ł o ż y ć na gołej ziemi. Zmarłemu w k ł a d a się do grobu przedmioty, do k t ó r y c h b y ł najbardziej p r z y w i ą z a n y . Romowie w k ł a d a j ą czasami do trumny- tyle lalek z g a l g a n k ó w ilu jest ż y j ą c y c h c z ł o n k ó w rodziny. N i e k t ó r e z grup c y g a ń s k i c h c h o w a j ą swoich z m a r ł y c h na wybranych cmentarzach — nawet w ó w c z a s , gdy jest on bardzo o d l e g ł y od aktualnego miejsca ich pobytu. Sintowie palą po pogrzebio w ó z lub namiot n a l e ż ą c y do zmarłego z całą jego z a w a r t o ś c i ą , oraz opuszczają miejsce na k t ó r y m n a s t ą p i ł a śmierć aby j u ż nigdy tam nic powrócić. W pierwszych dniach żałoby krewni nie m y j ą się, m ę ż c z y ź n i nio golą s i ę , kobiety nie n o s z ą o z d ó b . W rocznicę śmierci rodzina organizuje u c z t ę „ p o m a n a " , na której osoba mniej więcej w wieku z m a i ł o g o zajmuje jego miejsce w kole rodzinnym. Z m a r ł y m p o ś w i ę c o n e są poranki trzech ś w i ą t : Wielkanocy, Zielonych Ś w i ą t e k i B o ż e g o Narodze­ nia, oraz pierwsza niedziela po Wielkanocy i 1 listopada. W t y c h 168 Ewangelia jest dla C y g a n ó w n i e z r o z u m i a ł a , natomiast / czasami n o s z ą ją prz-y sobie traktując jako amulet, f Cyganie przejęli z religii chrześcijańskiej w y ł ą c z n i e te ele­ menty, które o d p o w i a d a ł y ich religijnej wizji św-iata i ż y c i a . I S t ą d najczęśoiej przyjmowanym przez nich sakramentem jest I chrzest — jest on odpowiednikiem c y g a ń s k i e j tradycyjnej cercI monii oczyszczania przez zanurzenie lub pokropienie w o d ą . Do sakramentu m a ł ż e ń s t w a p r z y s t ę p u j ą Cyganio w y ł ą c z n i e ze w z g l ę ' d ó w utylitarnych. Liturgia m a dla nich znaczenie jako element przepychu i u r o c z y s t o ś c i , k t ó r y dodaje godności ich praktykom kultowym a w szczególności t y m na cześć z m a r ł y c h . I D l a C y g a n ó w określenia „ c h r z e ś c i j a n i n " i „ w i e r z ą c y " m a j ą te same znaczenia: wiarę w Boga. T y m n a l e ż y t ł u m a c z y ć ł a t w o ś ć , z j a k ą Cyganie przystosowywali się do r ó ż n y c h w y z n a ń , z który­ mi spotykali się w czasie swoich w ę d r ó w e k . W postawie religijnej C y g a n ó w dopatruje się autor z w i ą z k ó w z religiami Wschodu a I n d i i w szczególności. �uwarunkowania stojące na Do podstawowych wartości kultury c y g a ń s k i e j n a l e ż y rodzina, przeszkodzie asymilacji C y g a n ó w omawia autor w drugiej części Psychologiczne szacunek dla życia, solidarność, kontakty m i ę d z y l u d z k i e oraz książki. B r a k s t a b i l n o ś c i z e w n ę t r z n e j (ciągle zmiany miejsca) n i e p r z y w i ą z y w a n i e wagi do posiadania i gromadzenia dóbr ma­ (życie dniem b i e ż ą c y m bez troski o jutro) terialnych, g o t o w o ś ć ich wyzbycia się jeśli zachodzi jakaś k u oraz w e w n ę t r z n e j i socjologiczne jest wg. autora spowodowany m a ł o o d p o r n ą p s y c h i k ą a nie j a k temu u w a ż a j ą inni badacze (Ritter, Haessler) czynnikiem dziedzicznym. i o b y c z a j ó w i walka z nimi m o ż e d a ć rezultaty w y ł ą c z n i e nega­ potrzeba. Wykoizenianie niechrześcijańskich wartości Silne poczucie niższości sprawia, ż e Cygan unika odpowiedzial­ tywne. N a l e ż y więc dążyć do takiej zmiany w a i u n k ó w społecz­ n o ś c i i tych ról s p o ł e c z n y c h do k t ó r y c h czuje s i ę niezdolny. D u ż a nych i ekonomicznych życia C y g a n ó w aby p o w s t a ł a sytuacja pobudliwość, natychmiastowość reakcji, a g r e s y w n o ś ć oraz in­ teligencja t y p u praktycznego bez jakichkolwiek tendencji do d o c i e k a ń i abstrakcji —. oto dalsze cechy C y g a n ó w . Niedoj­ kulturowa, w której nowe i d e a ł y i modele u z y s k a j ą ze strony C y g a n ó w p e ł n ą a k c e p t a c j ę społeczną. Praca B . Nicolini'ego oprócz wartości poznawczych posiądę, rzałość psychiczna powoduje b i e r n ą p o s t a w ę wobec zmian spo­ jeden olbrzymi walor: jest znakomitym p r z y k ł a d e m łecznych. tolerancji i szacunku wobec obcej — i jakże odmiennej od na­ W pracy duszpasterskiej wśród Cyganów — stwierdza r postaw y szej — kultury. autor — n a l e ż y oprzeć się na i s t n i e j ą c y c h instytucjach i war­ tościach tego narodu, nadając im nowy, chrześcijański sens. Bogdana Pilichowska 169 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da9fbf2f21e5c33cce8ce435e5cfd3fb.pdf aa6dadea8b139feff8a3d0db83bbd3f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3196 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.170-176 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a Ti К u Ь i к . F O R M A N I ) M E A N 1 N O I X PHI M I T ! V.E A R T . H O L E O F A R T I X I 4 U ) C E S S E S O F .SOCIAL L E G I ­ TIMIZATION 1 Th'-^ article aims at. o x p l a i n g tho CMS ' Ш Ч o f the r e l a t i o n between tho s )irr;ntic and ftosthotioal layer of a work of art. The p r o b l e m is considered on t h " example of the so-called p r i m i ­ t i v e p o p u l a t i o n . T h ' a u t h o r in p r i m a r i l y interested i n the process of l e g i t i m i z a t i o n , i.e. legalization of the social order a n d psychical life o f the members o f a given group, T h ' character of the process is thai o f i n t e g r a t i o n , as Ave U as o f r e g u l a t i o n of behaviour a n d Avay of t h i n k i n g o f b o t h i n d i v i d u a l s and the society. The process takes place on four levels; language, c o l l o q u i a l " theories (ex. legends, parables, proverbs), scientific theories, a m i symbols. Tho l e g i t i m i z a t i o n o c c u r r i n g on the three Lower levels aims a t c o n v i n c i n g the society of the ad^quasy o f t h e e x i s t i n g political i n s t i t u t i o n s . The l e g i t i m i z a t i o n o n the level o f symbols, i n t u r n , concerns the universal ideas expressed by religious and a r t i s t i c symbols, essential i n a given c u l t u r e . The act of intense ex­ periencing o f a r t , \.e. c o m m u n i o n Avith the m y s t e r y of an a m b i ­ guous s y m b o l and intense experiencing of t h beauty of f o r m constitute a psychological foundation of l e g i t i m i z a t i o n t h r o u g h a r t . These tAvo phenomena combine i n the process of perception of a w o r k o f art. T h u s , tho semantic and aesthetic layers f o r m a peculiar u n i t y . T h " e x a m i n a t i o n of the r e l a t i o n between the essence and f o r m of Avork of art in A f r i c a n p r i m i t i v e societies enabled t h - a u t h o r to sta.e t h a t even t h ' Avork Avhich at first sight seems to be of p u r e l y dccoratiA'o character m a y lie m fact a message i m b u e d Avith symbolic meanings. The existence (if aesth^tica! consciousness in th/v-• cult uros (ex. not Avritten art c r i t i c i s m a p p l y i n g abstract notions) has also been observed. Thus, t h h i g h l y developed a r t both i n its semantic and aesthetic laye n a y exist i n various cultures despite t h e i r loAad o f techno­ logical development, 1 1 p 1 1 A 1 e к s a ii I e v J о e к o w s k i — А Н Т OF Т Н К , , N A I V E " N a i v e t e does not constitute an o b j e c t i v e l y constant ca­ tegory. YVhat riocms naive i n a g i v ' n epoch or e u l l i i r e may lose t h i s peculiar feature under different circumstances. I n our aesthetics the category of naivete s t i l l a n d quite d i s t i n c t l y marks its presence. I t s characteristics consists in the distance from the generally held opinions and ovaluatiA^e judgements. N a i v e moans as m u c h as anachronic, i n f a n t i l e or unusual. Ideals, notions, a n d Avords which noAvadays seem old-fashioned (e.g. m'sencordia, kindness, s u b l i m i t y , h u m i l i t y ) я г е considered naive. I n ethics the notions opposite to the naive a r ? : sober realism, common sense. shreAA'dn ss, providence, and b r u t a l i t y , a l l that provides a n i n d i v i d u a l Avith e v i d e n t advantages. N a i v e t e as an aesthetic value is s i m p l y a d e r i \ a t i v e of t h e naive a t t i t u d e , i.e. straight-foi'Avardness, i n t u i t i o n , genuine, f a i t h , and simple i m p u l ­ ses. W h a t is naive is not a lm< or shape but i n t e n t i o n accomplished b y asailable means. p r 1 T h ^ a r t i c l e deals AAUth naive; painters focusing on the rides of selection applied by t h a n a n d tho i n t e r p r e t a t i o n o f nature i n accordance Avith t h u r h i e r a r c h y of values. N a i v e painters represent not only the seen but also the kn AVU Avorld. T h e y do not p a y a n y a t t e n t i o n to the rules of perspective, optics a n d physiology. T h e y are p r i m a r i l y interested i n the p a i n t e d object, details thoy know b y experience (e.g. leaf). C o n t r a r y t o p r i r n i t i v i s m , naivete as a positive A^alue is revealed i n the conception of the artist's pers u i a l i t y (e.g. H e r o d o k ' s sculptures, N ' k i f o r ' s p a i n t i n g s ) . When looking at t h e i r w o r k s one is astonished b y the fact that so l i t t l e m a y stand for so m u c h , t h a t the effect m a y be achieved by such modest, means. Tho ..otherness ' o f t h i s a r t boeonr's an aesthetic vedu". it broadens our i m a g i n a t i n and Avorks against the , , i n f o r m itive" noise o f c u l t u r a l conventions. A r t of tho naives is characterised by utmost s-nc^rity; it does not folloAV ready solutions but is chiefly a result of the creator's a t t i t u d e and his capacities. Tho greatest d i f f i c u l t y a naive 1 170 painter faces is to grasp th" figure's mo\'emejit and outline, r i g h t proportions, HoAvever, one can come across the examples o f a n excellent colouristio s e n s i t i v i t y . E a c h t r u l l y t a l l e n t e d naive painter develops his peculiar style on w h i c h he elaborates d u r i n g his w h o l e l i f e . C o n t r a r y to a n educated p a i n t e r aware o f various trends, possibilities a r t i s t i c fashions, a naive a r t i s t has to r e l y first o f a l l on his needs and abilities, H e neither seeks nor c h o o s e b u t f i n d s . H o is n o t interested i n a r t i s t i c problems; ho creates i n order to t e l l the others what he regards as beautiful a n d i m p o r t a n t . E a c h naiA'o painter is somewhat different b u t Avhat a l l o f t h e m have i n c o m m o n is the courage t o be themselves, their unconsciousness o f t r a d i t i o n s a n d influences as Avell as l i m i t e d possibilities of expression Avhich disable t h e m the choice out of different conventions. H i s inner Avorld is determined b y his personality. T h e i r a r t is thus a h i s t o r i c a l ; t h a t is w h y no chronologies and f i l i a t i o n s are applicable here. W h a t one can g 'asp are o n l y the roots o f the c u l t u r e t h e y emerge f r o m ; i n the case of Polish a r t i s t s i t is t h e i r r u r a l provenance (OaAvel H e ­ ródek, N i k i f o r , W i ę c e k ) . The a r t i c l e dwells next on tho more significant personages ami motives of their creativity, e.g. need t o t e l l about the t r u t h Avhich one Avants to convoy to the others ( N i k i f o r , Ociepka, Monsiel). I n a r t called naive, JackoAvski finds tavo extremes t h a t o f a u t h e n t i c i t y a n d of c o n v e n t i o n . W h e n the naivete becomes fashionable, i t triggers the c o m m e r c i a l i z a t i o n of t h i s k i n d o f a i t , i.e. the appearance o f a n u m b e r o f amateurs p a i n t ' n g a la n a i v e . There emerge centres (e.g. H l c b i n e i n Yugosla\na) Avhere naive­ ty' is involved i n mechanisms o f the development of f o l k a r t . T h e n the c r e a t i v i t y o f a n indiA'idual is a v a r i a t i o n o f a local s t y l e . One can also observe the appealance o f professional a r t w h i c h consciously aims at tho- effects o f n a i v e t e . 1 1 For a c o n t e m p o r a r y beholder, naive a r t has a n i m p a c t s i m i l a r t o t h a t the e x o t i c i s m used to have i n the past. I t is b u t the w a y to a different w o r l d of dreams fantasy and beauty. The p r o b l e m of n a i v e t y i n p a i n t i n g is also dealt w i t h i n other articles treating on various artists. A . JackoAvski discusses three personages: . , H i o g r a p h y and Avorks, Life and p a i n t i n g s <f B r o n i s ł a w K r a w c z u k and his son", L u d w i k W i ę c e k " , ^ H e n ­ r y k a A d a m c z e w s k a " . R o m a n W ó j c i c k i , i n turn w r i t e s about himself, Avhereas his Avorks are discussed b y D o m i n i k O p o l s k i . I t should be emphasised here that the above a r t i s t s represent different milieus and a r t i s t i c m o t i v a t i o n s . E AV a K o r u l s k a ONLY — DOLL 8 I N FOLKLORE A N D NOT The doll is an object o f c u l t u r e Avhich beside its real deno­ t a t i o n has m a n y m e t a p h o r i c a l meanings. I t appears at Awario us levels o f life, f r o m a child's t o y to a t h e a t r i c a l , magical object. XoAvadays there have vanished such forms as cult or magical dolls, while tho noAv ones like a doll i n f o l k costume a k i n d o f fashionable souvenir, ha\ e appeared. Hence the conclusion, t h a t the existence o f dolls k n o w n i n e\-ery c u l t u r e rcsnlts f r o m es­ sential permanent needs o f a h u m a n being. The needs i n question can be defined as those o f creation, p l a y , and i m i t a t i o n of the observed w o r l d . Each o f t h e m is f u l f i l l e d b y v a r i o u s forms o f dolls; dolls-creations Avhich live t h e i r o w n independent l i f e ; dolls-actors Avhich m a y p l a y Awario us roles b u t o n l y AA'hen a n i m a t e d b y m a n , a n d f i n a l l y dolls-statues w h i c h can be c o n t e m p l a t e d as a r t i s t i c objects. To present c o n t e m p o r a r y dolls more t h o r o u g h l y the a r t i c l e deals Avith t w o e x h i b i t i o n s (dolls f r o m various parts of the w o r l d ; dolls o f the .Soviet nations) held a t the State E t h n o g r a p h i c a l Museum i n W a r s a w in 1981, Dolls i n regional costumes belong t o the sphore o f , .souvenirs" .; the d i v e r s i t y of their forms results f • : л 14" i - . l i ' . , i o f a g i v e n c u l t u r e . Dolls of the Russia nations f r o m the 19th a n d 2 0 t h centuries reveal c o m p l e x i t y o f the dolls' universe. T h e y are magic a n d c u l t figures, theatre dolls o f various types (puppets, marionettes, hand, puppets), crib dolls a n d c o n t e m p o r a r y toys and .,souvenirs'*. T �F R O M Т Н К E T H N O L O G I S T ' S D I A R Y . L U D W1K STOM­ MA'.Я P A R I S L E T T E R TO T H E E D I T O R ENTITLED: E L E P H A N T A N D T H E Q U E S T I O N OF E T H N O L O G Y . Denomiant ion a m i e l o t e r m i i m t i o n uf relations between the elcnominant a.nd ourselves is. i n fact, a creative act. The w o r l d t h a t we perceive, t h o u g h each t i m e differently, can be as i t is, but i t c e r t a i n l y is n o t as we see i t . Cognition equals d e n o m i a n t i o n , descripl i ' u , i.e.. incorpo­ ration in c u l t u r e . Therefore, the d o m a i n o f ethnology concerns the research i n t o the d e n o m i n a t e d phenomena. E t h n o l o g y emerged from the fascination w i t h otherness. A t present, a n ethnologist is to analyze his o w n c u l t u r e i n the same? w a y as other ones. Only t h e n ho can observe things oqually ,,hideous, sonsless, and r i d i c u l o u s " as those ho had once f o u n d in other cultures. H e w i l l r e m a r k , for instance, t h a t orders (besides other things) exert the same function as j e w e l l e r y for w o m e n (they are a refined k i n d o f men's j e w e l l e r y ) . The n u m b e r a n d eolouo o f nose-rings are for t h ° W a t usi the same attribute; of social r a n k as t i t l e s : Doctor o f Science, Esquire, Professor, General, etc. E t h n o l o g y , however, has its l i m i t a t i o n s . K n o w i n g a p i c t u r e we can foresee, t h o u g h o n l y i n a general o u t l i n e , the reaction i t is going t o excite. Moreover, w h e n a t t e m p t i n g t o s t u d y c e r t a i n phenomena wo arrange t h e m according t o our o w n perspective. H o w e v e r , there are no phenomena ,,as s u c h " , there is no elephant ,,as such". E t h n o l o g y ' s d o m a i n contains o n l y the denominated elephant, the one i n c o r p o r a t e d i n c u l t u r e : a l i v i n g elephant, an elephant s u p p o r t i n g the globe, a china elephant, a n d elephant and tho Polish question, elephants o f our desires a n d awes. B o ż e n a — P E A S A N T T R A V E L L I N G SLEDGES The subject of peasant sledges has n o t been u n d e r t a k e n i n scholarly w r i t i n g except for the w o r k of W . M a t l a k o w s k i o n Sub-Carpathian decorative a r t . The artieule is based on the analy-sis o f a f a i r l y small d o c u m e n t a t i o n gathered a t tho D o c u ­ m e n t a t i o n D e p a r t m e n t o f Polish f o l k a r t o f the P o l i s h A c a d e m y o f Sciences' I n s t i t u t e of A r t i n Cracow. Tho d o c u m e n t a t i o n i n question consists of t o n photographs, t h i r t y drawings, and a n u m b e r o f notes. I n the countryside , there ha.s been preserved o n l y a small n u m b e r eif these sledges, anel because o f long w i n t e r s anel bail roa.ds they are usee! o n l y i n tho meiuntains, as w e l l as i n the eastern p a r t o f Poland. I t m a y be assumeel t h a t t r a v e l l i n g sledges began to bo user! after the affranschiment, when a now class of r i c h peasants emergeel. T h e y were m i t c o m m o n l y used, their f u n c t i o n l i m i t e d m a i n l y to the reprcseantaJive one. The t r a v e l l i n g sledge is f o r m e d o f a beix fixed to the attached anary anel installed o n runners. The sledges wore made by t o w n manufactures or village craftsmen whe> followeel theise useel b y the g e n t r y . T h e y were p a i n t e d or incised, decorated w i t h moul­ dings, panels and carved or t u r n e d elements. I t should bo empha­ sized t h a t i t was m a i n l y the head or back of the sledge t h a t were embellished. A m o n g travelling sledge, the Sub-Carpathian ones distinguished themselves w i t h t h e i r b e a u t i f u l anel harnioniuos shape, anel this was due t o th<> high level of decorative art i n t h a t p a r t of Poland. I n t u r n , th" sledges m a n u f a c t u r e d i n W y ­ sokie Mazowieckie wore m a r k e d out b y a r i c h painting decoration. However, the most information we have about t h i s a r t i s t i c p r o d u c t concerns the woiksheip i n R o z b i t y K a m i e ń near S o k o ł ó w Podlaski, active t i l l the o u t b r e a k of tho Second W o r l d W a r . 1 T H E THE Kura] GIPSIES STUDENT'S SESSION , , M Y E T H N O G R A P H Y " T h e session , , M y E t h n o g r a p h y organized at the i n i t i a t i v e o f students f r o m the D e p a r t m e n t of Slav E t h n o g r a p h y o f the Jagiollonian U n i v e r s i t y was h e l d i n Skawica near Sucha on M a y 7—9, 1982. Besides students f o r m Cracow and Warsa,w there participated research workers f r o m the above scholarly centres: M . A . Zbigniew F i j a k ( Ш ) , dr C z e s ł a w R o b o t y e k i ( U J ) , d r Jerzy S ł a w o m i r Wasilewski ( U W ) , M . A . Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e z (IS P A N ) . T h o u g h the session programme was not meant to present such opinions, the expressed ones m a y be regarded as the c o n t i n u ­ a t i o n o i m a r g i n a l notes on the epiestions of tho P o l l orga.niz.ed by tho Polish F o l k A r t , , E t h n o g r a p h y — A n t h r o p o l o g y of C u l t u r e — Folk Studies. W h a t are t h e y and w h a t do t h o y a i m a t ? " (PSL n 2/81). Tho answers formulated on t h i s occasion by tho students revealed their great passion and personal a t t i t u d e towards the presented problems. Moreover, t h e y evoked fierce, h o u r - l o n g discussions, presenting various visions of the science w h i c h is cherished, c u l t i v a t e d , d i e a m t o f beyond the formalized programmes. : I t is significant t h a t tho m a j o r i t y o f subjects of the pre­ sented papers, w h i c h had been n e i t h e r advised against nor i m ­ posed (besides tho general theme of the session , , M y E t h n o ­ g r a p h y " ) g r a v i t a t e d towards e v a l u a t i v e t h i n k i n g , sense, a n d cognitive possibilities o f t h i s precise w a y of c u l t i v a t i n g the science. Tho P S L decided to p u b l i s h t h e paper , , A b o u t an unfinished loot-note b y A d a m C z y ż o w s k i f r o m the .Ja,giollonian U n i v e r s i t y , w h i c h is, in a w a y , a c o m b i n a t i o n of the ideas discussed at the m o o t i n g , i h . , the philosophical aspect a i m i n g at tho choice of the cognitive w a y and the s t r i c t l y ..material — e t h n o g r a p h i c " one. S t a n i s ł a w B l a s z c z y k — C R U C I F I X E S OF GLANC, A K U J A W Y SCULPTOR JÓZEF J ó z e f Glanc b o r n i n R z a d k o w i n a ( K u j a w y ) in 1837 l i v e d in tho village G ó r y as a farmer. H e d i d not care for a g r i c u l t u r a l w o r k ; i t was s c u l p t i n g o f crucifixes ho was passionately fond of. There are k n o w n 41 w o r k s o f warious sizc s (from 14 to 95 c m h e i g h t ) executed by J ó z e f Glanz. They were sculptured for his f a m i l y a n d friends as w e l l as to a d o r n c h u r c h ' s . T h " artist followed c h u r c h figures and life models t o o . A c c o r d i n g to Blaszczyk, the sculptures b y Glanz being an expression o f true a n d genuine f o l k a r t reflect the conscious, noss o f rural p o p u l a t i o n o f tho P o z n a ń r e g i o n f r o m the 2nd h a l f of tho 19th c e n t u r y . ; 4 W i t h seimo elifticulty and very slowly the Gipsii's besielo either populations become tho subject of P o l i s h e t h n o g r a p h i c a l studies. I n comparison t o other countries, the l i t e r a t u r e o n t h e Gipsies is rather modest: i t is o n l y the book „ T h e Gipsies on Polish r o u t e s " by J e r z y F i c o w s k i t h a t distinguishes itself i n t h i s Field, Articles, M . A . theses a n d researches carried o u t from the 70s onwards raise our hopes o f further progress of the studies i n question. The monographic issue of „ E t n o g r a f i a P o l s k a " (Polish E t h n o g r a p h y ) eievoteel to the Gipsies appeared i n 1978; i n 1979, i n t u r n , at the D i s t r i c t Museum i n T a r n ó w was held tho event p a r t l y basoei en t h e n e w l y organised leical collection of exhibits related to t h ° Gipsies a n i l their c u l t u r e . Moreover, at the present m o m e n t tho e d i t o r i a l staff o f tho „ P o l s k a Sztuka Ludow-a" eleeided to p u b l i s h a special issue o f tho q u a r t e r l y dedicated to the Gipsies. However, the circle o f those interested i n tho problem remains, so to say, vory n a r r o w . Studies on the Gipsies are s t i l l a matter of individual scholars, not i n s t i t u t i o n s . One is to hope, however t h a t these swallows m a y m a k e a summer —• for the Gipsies a n d Gipsy-lovers as well. A n d r z e j Mirga SOME C A T E G O R I E S OF T H E W E L T A X S H U U N G OF T H E ROMS F R O M T H E SPISZ REGION The present article is dedicated t o the t r a d i t i o n a l c u l t u r e of tho Gipsies (Rome) long since settled d o w n i n tho region o f Polish Spisz. Tho group i n question d i d s m i t h o r y for a l i v i n g t i l l the 60s of the 2 0 t h c e n t u r y w h e n tho decay of t h i s occupation i n i t i a t e d the desintegration o f the t r a d i t i o n a l , u n i f o r m anel d i s t i n c t culture'. C o n t r a r y t o the Nomaelie Gipsies, t h e Spisz Reims elid not elevolop (preserve) r i t u a l a n i l i n s t i t u t i o n a l forms r e g u l a t i n g the w a y o f l i v i n g w i t h i n a given g r o u p . Nevertheless, there were v a l i d the specific, named m o r a l categories anel ethic rules defining the a t t i t u d e o f a, . . t r u e " R o m . T h e y were; obsorvoel however, o n l y a m o n g the R o m s themselves. Loch .Mróz — FORMAL OF T H E G I P S Y A T T I R E A N D SEMANTIC ANALYSIS Nowaelays the Gipsy a t t i r e is characterised b y the t w o opposite features: on one hanel it consists o f t h e e h m e n t s typioa.l for a, g i v e n country and at. the same t i m e i t has a p o c u l i a i i t y of its eiw n. r 171 I �The analysis o f h i s t o r i c a l m a t o j i a b confirms tin- above o b s e r v a t i o n . The Gipsies always wore dresses (given thorn as alms or p a y m e n t ) used i n the countries t h e y t r a v e l l e d t h r o u g h . I t was o n l y i n the m i d d l e o f the 19th century t h a t the E u r o p e a n Gipsies followed the c o m m o n style which was connected w i t h the expansion of the Transilvanion a n d V a l l a c h i a n Gipsies. Similar t o the H u n g a r i a n a t t i r e i t wa,s m a r k e d w i t h a great number o f golden and silvei ornaments (bosses, coins). The style s u r v i v e d t i l l the Second W o r l d W a r . N o w a d a y s the Gipsies cither e n t i r e l y follow the fashion of the p o p u l a t i o n l i v i n g on the t e r r i t o r y they i n h a b i t or their costume preserves an i n d i v i d u a l character ( m a i n l y nomadic groups). I t should be emphasised, however, that, the r u r a l a t t i r e is i m i t a t e d less w e o l i n g l y . Y e t , following the fashion the, Gipsies aim a t preserving t h e i r t y p i c a l colouis a n d ornaments. The Gipsy male a n d y o u t h a t t i r e is h a r d l y m a r k e d by peculiar features, wheras the a t t i r e o f a m a r r i e d w o m a n preserves t r a d i t i o n a l characteristic elements, i.e. showl w o r n on the shoul­ ders, kerchief t i e d u p f r o m the back, f u l l s h i r t w i t h a b i g pocket, and a p r o n . These elements are related to the t a b u conserning the lower part o f the female b o d y , a n d , more generally, to t h e position o f w o m e n i n the Gipsy p o p u l a t i o n . Moreover, t h e w o ­ man's a t t i r e plays an. i d e n t i f i c a t i o n p a r t . I t also stresses the seperate character o f the Gipsies i n r e l a t i o n t o t h e alliens. O n the c o n t r a r y , the man's costume often serves t o obliterate the differences between t h e Gipsy and non-Gipsy p o p u l a t i o n w h i c h enables t h e Gipsies to f i n d jobs. To recapitulate the a t t i t u d e t o w a r d s the a t t i r e constitutes an i m p o r t a n t clement of the Gipsy w o l t a i i s h u u n g i n w h i c h t ho possession o f t h i n g s is n o t of significance. A d a m B a r t o s z — THE GIPSIES GRAPHS B Y IGNACY K R I E G E R 1 r D a v i d o v a — CHANGES I N T H E COSTUME OF GIPSIES L I V I N G I N CZECHOSLOVAKIA Czechoslovakia is i n h a b i t e d by m i l 25(1 thousand Gipsies. Since 1959 w l v m the nomads wore forced to settle d o w n the process o f a.dapl ing the -way of l i v i n g o f the non-Gipsy p o p u l a t i o n lias boon going o n . Th'-so change?- also concern the costume. Men wear r o a d y - m i d o trousers a,nd s h i r t s ; sometimes t h e y distinguish themselves w i t h boots w i t h colourful, o r n a m e n t e d tops, u n f o r t u n a t e l y v a n i s h i n g nowadays*. The costume o f Gipsy w o m e n preserved more chaia-'lojistie elements, i.e. colourful .--kins w i t h a pocket, kerchief-, w i t h large patterns a n d nocker-chiefs. There s u r v i v e d fashion t o wear Coloniful ornaments, m a i n l y ainoi% women and c h i l d r e n . A n d i t is h a i r t h a t is regarded as the greatest orna.ineut. The Gipsy costume together w i t h their w a y o f Jiving becomes similar to that, o f non-Gipsyes. 172 H г у ń — GIPSIES DWELLINGS The a i m o f the article is to present the Gipsy d w e l l i n g as an element adapted from non-Gipsy c u l t u r e , w h i c h has n o t caused a n y changes i n the babbits o f the g r o u p . The m o d e r n d w e l l i n g o f the Gipsies settled d o w n in Poland is furnished w i t h t y p i c a l items t h a t also appear i n other house holds. H o w e v e r , t h e i r w a y of usage is quite different (e.g. items meant t o decorate the place are not regarded as such, beds are to present the bode ing r a t h e r than to be slept o n ) . S i m i l a r l y , as it. was the case of car­ riages, i n t e r i o r decoration consist o f photographs, magazines' i l l u s t r a t i o n s , h o l y pictures hanging on the walls, (hie, m a y sometimes come across the p a i n t i n g s placed on the ceiling. The a t t i t u d e o f the Gipsies t o w a r d s items o f furniture, they do n o t care m u c h about reveals t h e i r a t t i t u d e t o w a r d s m a t e r i a l t h i n g s in general. 1 A d a m Bartosz RITES A N D ART — F I G U R E S OF G I P S I E S I N FOLK The stereotype o f the Gipsy preserved m Polish folk t r a ­ d i t i o n has s u r v i v e d t i l l n o w w i t h o u t greater alterations. T h i s stereotype, is made o f t h e characteristic female costume a n d the a t t r i b u t e s accompanying Gipsy professions (fortune-telling, horse t r a d e music m a k i n g a,nd c o p p e r - s m i t h i n g ) . Gipsies appear b o t h i n groups of (Chr-istmas, C a r n i v a l ) a n d a t marriage coremonies as peisonages ensuring p r o s p e r i t y , harvest a n d happiness. A figure of the Gipsy w i t h a bear is one o f the t r a d i t i o n a l elements of a Christmas c r i b . I t was quite recently t h a i the Gipsies together w i t h other secular thomes appeared i n f o l k p a i n t i n g a n d sculpture. H o w o v o r , t h e y are o n l y rare and stereo­ t y p e representations. ON T H E PHOTO­ ТЦ' purpose of the a r t i c l e is to analv.-'' I I a r c h i v a l p h o t o ­ graphs representing the Gipsies f r o m K r l d e r a s z t r i b e , w h i c h \\ oro made b y the Cracow pilotogi'aphor at the end of the 19th c e n t u r y . П is I bo Gipsy a t t i r e , ornaments and accessories visible on the photographs that are the subject o f i ho analysis. Ewa THE R e i u t a P a w e 1 L e c h o w s k i — OUR L A D Y FROM T H E GIPSY CAMP I n 1978 a n icon w h i c h seems to have boon executed b y a Gipsy a r t i s t was found i n the abandoned Gipsy c a m p . I t i,". the c o m b i n a t i o n o f costume colours a n d the w a y o f representing t h e faee o f Our L a d y t h a t point out the Gipsy provenance of the work. The results o f the investigations carried o u t i n 1980 were not satisfactory; i t f u m e d out t h a t the, icon was o n l y k n o w n to a group o f y o u n g Gipsies presently l i v i n g i n Cracow. C o n t r a r y t o the Poles, the Gipsies do n o t t r e a t religious p a i n t i n g s as c u l t objects. Therefore, the execution o f the Gipsy icon m a y be a s y m p t o m of a different e m o t i o n a l a t t i t u d e towards religious m a t t e r expressed b y a h o l y image. A d a m B a r t o s z — T h e G i p s y issue is dealt w i t h b y a few short t e x t s b y A d a m Bartosz. T h e a u t h o r treats o f desto (wooden stick) a weapon o f nomadic Gipsies i n P o l a n d w h o were f o r b i d ­ den t o raise i r o n a r m against another G i p s y ; Gipsy t o m b o n the cementary i n T a r n ó w ; the p a i n t i n g ,.Gipsies i n a t o w n " b y Z b y s ł a w B i e l e c k i , an a r t i s t o f Gipsy o r i g i n ; conference o f Gipsy logists h e l d i n L e a n y f a l ( H u n g a r y ) i n A u g u s t 1980; p r o g r a m m e of the N a t i o n a l G y p s y EoLucation Council i n Great B r i t a i n a n d of t h e I r i s h Council o f I t i n e r a n t Settlement i n Trelami, w h i c h first o f a l l deal w i t h the e l a b o r a t i o n o f methods to i n t e g r a t e the nomads w i t h the settled p o p u l a t i o n . �РЕЗЮМЕ Я н К у б и к — ЗНАЧЕНИЕ И ФОРМА ПЕРВОБЫТ­ НОГО И С К У С С Т В А . Р О Л Ь И С К У С С Т В А В П Р О Ц Е С ­ САХ ОБЩЕСТВЕННОГО СТАНОВЛЕНИЯ В с т а т ь е д е л а е т с я п о п ы т к а о т в е т и т ь на в о п р о с , касающийся сущности соотношения семантического и эстетического воздействия произведения искусства. Автор рассматривает упомянутую проблему, ссылаясь на и с к у с с т в о т а к н а з . „ п е р в о б ы т н ы х н а р о д о в " . Е г о особенно интересуют процессы легитимирования об­ щественного порядка и сознательной жизни членов данной группы. Это процесс интеграции, р е г у л и р у ю ­ щий поведение и способ мышления как отдельной личности, так и общества. П р о ц е с с этот отмечается па 4 у р о в н я х : я з ы к , т е о р и я п о в с е д н е в н о с т и ( н а п р и м . п р е д а н и я , п р и т ч и , п о г о в о р к и и т.д.), н а у ч н ы е т е о р и и , теория символов. На трех н и з ш и х ступенях цель ле­ г и т и м и р о в а н и я с о с т о и т в том, ч т о б ы в ы р а б о т а т ь и у т в е р д и т ь в с о з н а н и и о б щ е с т в а у б е ж д е н и е , что с у ­ ществующие политические институты являются для него самыми надлежащими. Легитимирование теории символов касается универсальной сущности, выражае­ мой символами, которые имеют наиболее существен­ н о е з н а ч е н и е д л я д а н н о й к у л ь т у р ы (в р е л и г и и , в про­ изведениях искусства). Психологической основой ле­ г и т и м и р о в а н и я п у т е м искусства я в л я е т с я акт и н т е н ­ сивного переживания — чувство общения с таин­ ственностью многозначного символа и интенсивного восприятия п р е к р а с н о й ф о р м ы . О б а эти я в л е н и я о б ъ е ­ диняются при восприятии произведения искусства. Таким образом семантическое и эстетическое значение создают своеобразное целое. Исследование сотношения сути и ф о р м ы произведения искусства среди африканских первобытных общеетвенностей дало воз­ м о ж н о с т ь установить, что п р о и з в е д е н и я , к а з а л о с ь бы чисто декоративного характера, в действительности глубокого символического значения. В упомянутых культурах наблюдается также присутствие эстетичес­ кого сознания, в частности наличие х у д о ж е с т в е н н о й критики, располагающей рядом абстрактных понятий. Итак, независимо от уровня т е х н о л о г и ч е с к о г о р а з в и ­ тия, в р а з л и ч н ы х к у л ь т у р а х м о ж е т с у щ е с т в о в а т ь вы­ соко развитое искусство как с семантической, так и эстетической точки зрения. А л е к с а н д р НЫХ" Я ц к о в с к и — ИСКУССТВО „НАИВ­ Н а и в н о с т ь не я в л я е т с я о б ъ е к т и в н о й . н е и з м е н н о й категорией. То, что к а ж е т с я н а и в н ы м в о п р е д е л е н н о й э п о х е или. к у л ь т у р е , в д р у г о е в р е м я м о ж е т у ж е н е к а з а т ь с я н а и в н ы м . Т е м не м е н е е в н а ш е й э с т е т и к е категория наивности определенно формируется. Это находит свое в ы р а ж е н и е в отношении к о б щ и м взгля­ д а м па о к р у ж а ю щ и й мир и о ц е н и в а ю щ и м с у ж д е н и я м . Н а и в н ы м считается то, что я в л я е т с я а н а х р о н и ч е с к и м , инфантильным, странным. Наивны идеалы, наивны — понятия и слова, которые теперь к а ж у т с я старосвет­ скими (милосердие, доброта, возвышенность, чувство, смирение). Итак противоположностью наивности в этике является трезвый реализм, рассудок, оборотли­ вость, п р е д у с м о т р и т е л ь н о с т ь , г р у б о с т ь , с л о в о м все т о , что я в л я е т с я в ы г о д н ы м д л я д а н н о г о лица. Н а и в н о с т ь как эстетическая ценность — это л и ш ь результат наивного подхода к ж и з н и , следовательно' простого, интуитивного, вытекающего из доверчивости, н е п о ­ с р е д с т в е н н о г о п о р ы в а . И б о н а и в н ы м не я в л я е т с я ч е р ­ точка или форма, но замысел, осуществляемый д о ­ ступными средствами. Автор описывает наивных живописцев, соблю­ даемый ими принцип селекции, интерпретирования природы согласно собственной иерархии оценок. Наив­ ные р и с у н к и не т о л ь к о т о , что .видят, н о т а к ж е то, о ч е м з н а ю т . О н и н е п р и н и м а ю т .во в н и м а н и е п е р с ­ пективы, законов оптики, физиологии, для них имеет значение нарисованный предмет, знакомая им черта (наприм. подробность). В отличие от примитивиз­ ма, н а и в н о с т ь , как п о л о ж и т е л ь н о е с в о й с т в о , выра­ жается в концепции, в личности художника. Приме­ ром могут с л у ж и т ь скульптуры Герудка либо ж и в о ­ пись Н и к и ф о р а . В их произведениях обращает вни­ м а н и е тот ф а к т , что с т о л ь н е м н о г о е м о ж е т с о д е р ж а т ь так много, что м о ж н о достигнуть эффекта, оче'нь скромными средствами. „Отличие" этого искусства становится эстетическим достоинством, обогащает на­ ше воображение, противопоставляется „информацион­ ной" ш у м и х е к у л ь т у р н ы х конвенций. И с к у с с т в о .наив­ н ы х о т л и ч а е т с я и с к р е н н о с т ь ю , ото н е п о л ь з у е т с я г о ­ товыми решениями, и является результатом личного 'подхода х у д о ж н и к а и его способностей. „Наивным" т р у д н е е в с е г о уло>вить д в и ж е н и е ф и г у р ы , п р о п о р ц и и , р и с у н о к , по в то ж е в р е м я с л у ч а е т с я п о р о й и с к л ю ­ чительное чувство колорита. К а ж д ы й из подлинно талантливых „наивных" вы­ работал свойственный ему стиль и часто совершен­ ствует его в течение всей ж и з н и . О д н а к о в о т л и ч и е от образованного х у д о ж н и к а , которому знакомы на­ правления, возможности и художественная мода, „наивный" х у д о ж н и к руководствуется собственными . п о т р е б н о с т я м и и в о з м о ж н о с т я м и . Он, н е и щ е т , н е в ы ­ б и р а е т — он н а х о д и т . Е г о н е и н т е р е с у ю т х у д о ж е ­ с т в е н н ы е проблемы, о н .созидает для того, чтобы п о ­ к а з а т ь д р у г и м то, что по е г о м н е н и ю п р е к р а с н о и •важно. Т а к и м о б р а з о м они р а з н я т с я м е ж д у собой, но 'в т о ж е . в р е м я и х и м е н н о о б ъ е д и н я е т . с м е л о е р е ш е ­ ние оставаться собой, незнание традиций, влияний, ограниченная возможность выражения, которая пре­ д о с т а в и л а бы в о з м о ж н о с т ь в ы б о р а р а з л и ч н ы х кон­ ц е п ц и й . М и р к а ж д о г о ' и з .них п р е д о п р е д е л я е т с я и н ­ дивидуальностью. Потому их искусство является в н е и с т о р и ч е с к и м , в н е х р о н о л о г и ч е с к и м , оно не п р е е м ­ ственно. Чувствуется лишь первооснова культуры, на почве которой они .возникают. В частности в П о л ь ш е я в л я е т с я этим к у л ь т у р а д е р е в н и (Гавел, Г е р у д е к , Н и кифор, Виенцек). Д а л е е а в т о р ггишет о в ы д а ю щ и х с я л и ч н о с т я х и мотивах и х творчества, в частности о потребности гласить истины, которые хочется внушить другим ( Н и к и ф о р , О тешка, Монюель). В искусстве, называемом наивным, Яцковски от­ м е ч а е т д в а п о л ю с а п о д л и н н о с т и .и . к о н в е н ц и и . М о д а на н а и в н ы х способствует коммерческому характеру явления, появлению многочисленных любителей, ри­ с у ю щ и х в с т и л е „наивных". В о з н и к а ю т центры (на­ прим. в Югославии, г д е „наивность" включена в ме­ х а н и з м развития 'народного искусства. И н д и в и д у а л ь ­ ность творчества становится тогда вариантом мест­ ного стиля. Кроме того возникает искусство п р о ф е с ­ сиональных живописцев, сознательно пользующихся а ф ф е к т а м и наивности. Дли современного зрителя искусство' наивных яв­ л я е т с я тем, ч е м н е к о г д а была, э к з о т и к а : в с т у п л е н и е м в другой мир, мир мечтаний, ф а н т а з и и , прекрасного. Проблема в живописи конкретно раоемтаривается в последующих статьях. К а ж д а я из них посвящается творчеству отдельных х у д о ж н и к о в . Яцковски пишет о ж и з н и и творчестве трех х у д о ж н и к о в : Биография и творчество, О ж и з н и и картинах Бронислава К р а в ­ ч у к а и его с ы н а ; Л ю д в и к В и о н ц е к ; Г е н р и к а А д а м чевска. О себе п и ш е т Роман Вуйцицки, а о нем Д о ­ миник Опольски. Описываемые х у д о ж н и к и являются представителями различных кругов и видов паивнего искусства. Эва К о р у л ь с к а И ВНЕ ФОЛЬКЛОРА — КУКЛЫ В ФОЛЬКЛОРЕ К у к л ы п р и н а д л е ж а т к тем предметам культуры, которые наряду с реальным значением содержат бо­ гатый м е т а ф о р и ч е с к и й смысл. К у к л а выступает в раз­ личных э п о х а х жизни, начиная с детской игрушки вполоть до театрал'ышй магической куклы. В настоящее время исчезли такие формы, как к у л ь т о в а я либо м а г и ч е с к а я к у к л а и .вместо них п о я - 173 I �в и л и с ь н о в ы е — к у к л а :в н а ц и о н а л ь н о м н а р я д е , ф о р ­ ма нового ,,сувенира". О т с ю д а в ы в о д , что с у щ е с т в о ­ вание кукол, известных во всех к у л ь т у р а х вытекает из п о д л и н н ы х и з в е ч н ы х п о т р е б н о с т е й человека. Эти потребности м о ж н о о п р е д е л и т ь как: потребность во­ площения, потребность игры, потребность .имитирова­ ния (подражания) о к р у ж а ю щ е г о мира. К а ж д а я из упомянутых потребностей осуществляется при помощи кукол различных форм: куклы-образы, живущие соб­ с т в е н н о й ж и з н ь ю , н е з а в и с и м о ' от ч е л о в е к а , куклы- а к т е р ы , к о т о р ы е могут и с п о л н я т ь р а з л и ч н ы е роли, н о о д у ш е в л я е м ы е ч е л о в е к о м , .и к у ж л ы - с т а т у и , кото­ рые зритель созерцает, как х у д о ж е с т в е н н ы й предмет. К а к доказательство существования кукол в совре­ менном мире автор приводит в качестве примера две в ы с т а в к и (региональных кукол, мира и к у к о л н а р о ­ д о в С С С Р ) , к о т о р ы е б ы л и о р г а н и з о в а н ы в 1981 г. Г о ­ сударственным этнографическим музеем в Варшаве. К у к л ы .в р е г и о н а л ь н ы х н а р я д а х п р и н а д л е ж а т к ч и с ­ лу „сувениров", и х подлинное разнообразие в ы р а ж а ­ е т с я в р а з л и ч и и форм,, к о т о р ы е с о з д а е т т р а д и ц и я данной культуры. Куклы ж е народов СССР (XIX •и X X вв.) . в с к р ы в а ю т в с ю с л о ж н о с т ь к у к о л ь н о г о м и р а . Среди них встречаются давние фигурки культового и магического значения, они есть различного типа: театральные куклы (куколки, марионетки, бибабо), вертепные куклы, современные игрушки и „сувени­ ры". В ы с т а в к а о т м е т и л а р а з л и ч и я в и с п о л н е н и и п о д ­ линно старых и с о в р е м е н н ы х кукол, с о з д а в а е м ы х по давним образцам. Хотя программа симпозиума не предусматривала э т о г о , в ы с т у п л е н и я во в р е м я в с т р е ч м о ж н о р а с с м а ­ тривать как п р о д о л ж е н и е либо дополнительные д а н ­ н ы е к о т в е т а м на в о п р о с ы а н к е т ы П о л ь с к о г о н а р о д ­ ного искусства: „ Э т н о г р а ф и я - А н т р о п о л о г и я к у л ь т у р ы — народоведение; чем они являются?, куда стремят­ с я ? " ( П о л ь с к о е н а р о д н о е и с к у с с т в о № 2 (1981). Ф о р м у л и р о в к и в ы с т у п а в ш и х с т у д е н т о в на' с е й р а з отличались личным подходом, пылом и страстью. Они вызывали яростные и длительные дискуссии, у ч а с т н и к и к о т о р ы х часто, п о д ч е р к и в а л и р а з н и ц у м е ж ­ д у к у л ь т и в и р у е м о й н а у к о й ,и т о й , о. к о т о р о й „ д у м а ю т и м е ч т а ю т " н е з а в и с и м о .от ф о р м а л ь н ы х программ. З н а м е н а т е л е н тот ф а к т , что б о л ь ш и н с т в о в ы с к а ­ з ы в а н и й , р а в н о .как т е м а т и к а д о к л а д о в , к о т о р о й н и к т о н и „ о с п а р и в а л " ,и н и к т о н е „ н а в я з ы в а л " ( р у к о в о д с т в о сессии выдвинуло только общий лозунг „Моя этно­ графия") содержали размышления о ценностях, о ра­ зумности, целесообразности и достоинствах тех или иных познавательных методов продвижения пауки. В публикуемом докладе Адама Чижевского (Ягелломский университет) „К вопросу незаконченного при­ мечания" с п л е л и с ь с и г н а л и з и р у е м ы е з д е с ь мотивы , к о т о р ы е в ы д в и г а л и с ь во .время э т о й в с т р е ч и : ф и л о ­ с о ф с к и й мотив, н а п р а в л е н н ы й на п о и с к п у т е й п о з ­ нания, как „stricte" м а т е р и а л ь н о - э т н о г р а ф и ч е с к и й . ИЗ ЗАПИСОК ЭТНОЛОГА — ПИСЬМО ЛЮДВИКА СТОММЫ ИЗ П А Р И Ж А В РЕДАКЦИЮ ОЗАГЛАВ­ Л Е Н Н О Е : „ С Л О Н ,И В О П Р О С Э Т Н О Л О Г И И " Ю з е ф Г л я н ц , . р о д и л с я в 1837 г. в Ж а д к о в н н . е ( К у я н ы ) . О н х о з я й с т в о в а л IB д е р е в н е Г у р ы , н о с е л ь с к о ­ хозяйственных р а б о т не л ю б и л . Е г о с т р а с т ь ю было в ы п о л н е н и е р а с п я т и й . И з в е с т н о 41 и з е г о п р о и з в е д е ­ н и й р а з л и ч н о й в е л и ч и н ы ( р а з м е р о м о т 14 д о S5 см). С в о и с к у л ь п т у р ы Глянц в ы п о л н я л д л я .костелов, д р у ­ зей и семьи. Образцом служили ему костельные скульптуры, а иногда ж и в ы е модели. .По м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с к у л ь п т у р ы Г л я н ц а о т ­ о б р а ж а ю т ч у в с т в а пО'Зна.ньскгн.х к р е с т ь я н , в т о р о й п о ­ ловины X I X века и являются свидетельством подлин­ ного н а р о д н о г о 'Искусства. Наименование и установление соотношения между н а з в а н н ы м и нами я в л я е т с я актом творчества. М и р в с я к и й р а з .иначе п о с т и г а е м ы й н а м и , м о ж е т .быть т а ­ ким, к а к о в он есть, по н а в е р н о не т а к и м , к а к и м мы его видим. Познание значит описание, . н а и м е н о в а н и е , т.е. в к л ю ч е н и е .в к у л ь т у р у . С ф е р о й э т н о л о г и и я в л я е т с я изучение названных явлений. Этнологию создало у в л е ч е н и е ч е м то. и н ы м , н о в ы м . С о в р е м е н н ы й э т н о ­ лог д о л ж е н а н а л и з и р о в а т ь н а р а в н е с д р у г и м и соб­ ственную культуру. Тогда он с м о ж е т отметить пред­ меты .равно о т в р а т и т е л ь н ы е , б е с с м ы с л е н н ы е и с м е ш ­ ные, как и те, к о т о р ы е о т м е т и л и в д р у г и х 'культу­ р а х . Т а к н а п р и м . о н о т м е т и л , что. о р д е н а . и с п о л н я ю т , наряду с другими предметами, такую ж е роль как д р а м ц е н н о с т и (орден .выполняет ф у н к ц и ю скромного м у ж с к о г о у к р а ш е н и я ) . То, что п р е ж н и м исследова­ телям казалось у „.первобытных" народов смешным, выступает также в нашей культуре. Разве коли­ честве и цвет с е р е ж е к в носу у В а т у с и с л е д у е т 'рас­ сматривать иначе, чем сокращения звания, наприм.: д - р . доц., д р о ф , д - р , .ваша милость. Этнология имеет свои ограничения. Зная картину м о ж н о предусмотреть — р а з у м е е т с я только, в о б щ и х чертах — какую реакцию она может вызвать у зри­ телей либо участников. Мы п р о к л а д ы в а е м свои мас­ ш т а б ы к я в л е н и я м , к а к к т а к о з ы м , по в е д ь с л о н , „как таковой" не существует. Ведь с ф е р о й этнологии являются определенные слоны, включенные в куль­ туру, слоны Ганнибала, п о д д е р ж и в а ю щ и е земной шар, н а п р и м . ф а р ф о р о в ы й слои., в к о т о р о м ж и л Гагарош. Слон и п о л ь с к и й в о п р о с . -Слоны н а ш и х мечт и упо­ ваний. СТГУДЕНЧЕСКАЯ СЕССИЯ „МОЯ ЭТНОГРАФИЯ" - С т а н и с л а в Б л ащ и к — РАСПЯТИЯ КУЯВСКОГО С К У Л Ь П Т О Р А Ю З Е Ф А Г Л Я Н Ц А В о ж е н а К у р а л ь НЫЕ САНИ 174 КРЕСТЬЯНСКИЕ ВЫЕЗД­ В этнографической литературе до сих пор н е за­ трагивалась тема к р е с т ь я н с к и х саней, и с к л ю ч а я т р у д В. Матляк.овското о подгалянском декоративном искусстве. А в т о р н а с т о я щ е й 'статьи о п и р а е т с я на а н а л и з и е многочиеленной документации, собранной в Кабинете документации польского народного искусства Инсти­ тута искусств краковского отделения Польской Ака­ д е м и и паук. Собрание насчитывает 10 ф о т о с н и м к о в , 30 р и с у н к о в и с в ы ш е 10 з а п и с е й . В деревнях сохранилось лишь небольшое коли­ чество саней. П о л ь з у ю т с я и м и только в восточных .районах страны и в горах, где отсутствуют благоус т р о е н н ы е д о р о г и , а з и м а бывает .продолжительной. М о ж н о п р е д п о л о ж и т ь , ч т о сан.и в о ш л и в у п о т р е б л е ­ ние после р а с к р е п о щ е н и я крестьян, когда о б р а з о в а л ­ ся с л о й богатого крестьянства, Ш и р о к и м р а с п р о с т р а ­ н е н и е м сани н и к о г д а в д е р е в н е не п о л ь з о в а л и с ь ; о н и в первую очередь выполняли репрезентативную функцию. В ы е з д н ы е с а н и — б е з р е с с о р н а я п о в о з к а на п о ­ лозьях — изготовлялись либо по образцу помещичьих саней деревенскими ремеелениками, либо городскими м а н у ф а к т у р а м и . С а н и у к р а ш а л и в ы р е з н ы м и или. т о ­ чеными элементами, профилированием, филенками, резьбой или ж е росписью. Главным образом декори­ ровали заднюю и переднюю части саней. Особенно красивыми, гармоническими формами отличались подгалянекие са>н>и> ( н а П о д г а л ь е р е з ь б а б ы л а в ы с о к о развитым ремеслом). Богатой декоративной росписью отличались сани; в ы п о л н я е м ы е в местности. В ы с о к е Мазовецке. Б о л ь ш е всего сведений имеется о т н о с и ­ т е л ь н о м а с т е р с к о й IB м е с т н о с т и Б о з б и т ы К а м е н ь бл"из С о к о л о в а П о д лн е к о г о , к о т о р а я р а б о т а л а д о н а ч а л а II мировой войны. 1 1 7—8 м а я 1982 г. в С к а в и н е б л и з С у х о й с о с т о я л а с ь н а у ч н а я сессия под лозунгом „Моя .этнография". Сес­ с и я б ы л а о р г а н и з о в а н а по и н и ц и а т и в е с т у д е н т о в к а ­ ф е д р ы э т н о г р а ф и и славян. Я г е л л о н е к о т о у н и в е р с и т е ­ та,. Н а р я д у с к р а к о в с к и м и ,и в а р ш а в с к и м и с т у д е н т а ­ ми в с е с с и и п р и н и м а л и у ч а с т и е н а у ч н ы е с о т р у д н и к и обоих научных центров — магистр З&лгнез Фляк (Ягеллсшский у н и в е р с и т е т , д - р Ч е сл а в Роботыцжи (Ятеллсш'ски'й у н и в е р с и т е т ) , д - р Е ж и С л а ' з о м и р В а с и л а з с к и (Варшав. у н и в е р с и т е т ) , .магистр З б и т п е в В е недыкто'вич (Институт и с к у с с т в а П о л ь с к о й А к а д е м и и Наук). — �Ц Ы Г А Н Е М е д л е н н о , с т р у д о м п р о к л а д ы в а ю т .себе ц ы г а н е путь к тому, чтобы н а р я д у с другими 'народами и общественнсетями стать предметом внимания поль­ ских этнографов. Библиография польских трудов, п о с в я щ е н н ы х >цыпа|нам б е д н а п о с р а в н е н и ю с б и б л и о ­ г р а ф и е й д р у г и х стран. Обращает внимание лишь кни­ га Е ж и Ф и ц е в с к о г о „ Ц ы г а н е в П о л ь ш е " . 'Книга с 7 0 - х г о д о в , стать и - м а г и с т е р с к и е труды п р о в о д и м ы е и с с л е д о в а н и я о б е щ а ю т п е р е м е н ы . В 1978 ц. (вышел в свет м о н о г р а ф и ч е с к и й с б о р н и к „ П о л ь с к о й этнографии' о цыганах. Год спустя в тарн.звеком Окружном музее б ы л а 'открыта в ы с т а в к а , в з н а ч и ­ тельной степени опиравшаяся на коллекции Музея, посвященная цыганам и их культуре. В настоящее время редакция ж у р н а л а „Польское народное искус­ ство" решила издать цыганский сборник. Имена из­ вестных у ж е авторов иоаторяются, круг заинтересов а и а ы х этой т е м а т и к о й лиц, все е щ е н е в е л и к и э л и ­ тарен. Исследованиями в области ж и з н и цыган поп р е ж н е м у з а н и м а ю т с я не у ч р е ж д е н и я , а о т д е л ь н ы е лица. Выть м о ж е т все ж е это первые ласточки, пред­ в е щ а ю щ и е в е с н у д л я цыган, и л ю д е й , у в л е к а ю щ и х с я данной тематикой. А н д ж е й М и р т а — НЕКОТОРЫЕ КАТЕГОРИИ МИРОВОЗЗРЕНИЯ СПИССКИХ ЦЫГАН Статья посвящена традиционной культуре цыган (ромов), и з д а в н а о с е д л ы х на п о л ь с к о м С п и ш е . Г р у п п а эта т р а д и ц и о н н о з а н и м а л а с ь к у з н е ч н ы м д е л о м в п л о т ь д о 60-х годов X X века, когда отмирание этого в и д а ремесла дало начало распаду традиционной однород­ ной и своеобразной культуры. В о т л и ч и е о т г р у п п .кочующих цыган, елиюские рамы н е сохранили ритуально-институциональных ф о р м , р е г у л и р у ю щ и х паэеденгпе ч л е н о в группы. О д ­ нако обязывали конкретные моральныекатегории, этические нормы, -определяющие облик „-настоящего •рома". Они, с о б л ю д а л и с ь т о л ь к о -но- о т н о ш е н и ю к р о ­ мам. Л ex М р у з — ФОРМАЛЬНЫЙ ЛИЗ ЦЫГАНСКОЙ ОДЕЖДЫ СМЫСЛОВОЙ АНА­ Цыганская одежда характеризуется двумя проти­ воположными черта-ми. О н а с о с т о и т и з элементов о д е ж д ы данной страны, в то ж е время определенноо т л и ч а я с ь о т -нее. Эти свойства, в ы с т у п а ю щ и е теперь, п о д т в е р ж д а е т проведенный в настоящее время анализ исторических материков. Цыгане всегда одевались так, как одева­ лось н а с е л е н и е т е х стран где они к о ч е в а л и (эту о д е ж ­ ду о н и -получали либо в виде подаяния, либо как о п л а т у з а работу). Л и ш ь в « в р е д и л о X I X в. с р е д и е в р о п е й с к и х -цыган р а с п р о с т р а н и л с я о д н о р о д н ы й т и п о д е ж д ы , связанной с э к с п а н с и е й цыган из Семиградья и В а л а х и . Это наряд с х о ж и й с венгерским, отличал­ ся большим количеством золотых и (серебряных у к р а ­ шений (пуговицы, монеты). П о д о б н ы й стиль царил до второй мировой раины. В настоящее время цыгане Полностью перенимают стиль -одежды населения тех местностей, где сни проживают, либо ж е сохраняют своеобразный наряд ( о с о б е н н о к о ч у ю щ и е -цыгане). О н и о х о т н е е перени­ м а ю т г о р о д с к о й , ч е м д е р е в е н с к и й н а р я д . Однако-, д а ­ ж е п о л н о с т ь ю -заимствуя д а н н ы й с т и л ь о д е ж д ы , цы­ г а н е т е м н.е м е н е е с о х р а н я ю т с в о й с т в е н н ы й им к о ­ лорит и укрышекия своего наряда. В м у ж с к о й и м о л о д е ж н о й о д е ж д е трудно найти •отличительные цыганские свойства, по наряд з а м у ж ­ ней женщины содержит характерные неизменные э л е м е н т ы , к а к : к у с о к .щкгоотна л и б о п л а т о к на п л е ­ чах, головной платок, завязываемый сзади, з складку с ,бол>ыпим к а р м а н о м и п е р е д н и к . Э л е м е н т ы э т и свя­ заны с табу, касающимся н и ж н е й части ж е н с к о г о т е л а и, в б о л е е ш и р о к о м з н а ч е н и и с п о з и ц и е й ж е н ­ щ и н ы в ц ы г а н с к о й о б щ е с т в е н н о с т и ' . К р о м е тюте ж е н ­ ский н а р я д играет о п р е д е л я ю щ у ю роль: с л у ж и м в частности для подчеркивания различия в контактах с не-цыганоми. М у ж с к о й наряд, наоборот, часто д о л ­ ж е н затирять разницу м е ж д у цыганом и пе-цыганами, чтобы благодаря этому было легче наприм. найти работу. В а ж н ы м элементом мировоззрения цьыган являет­ ся их отношение к -одежде, как к предмету, которому -не п р и д а ю т з н а ч е н и я и н е у д е л я ю т - в н и м а н и я . А д а м Б а р т о ш — ЦЫГАНЕ В ОБРЯДАХ И РОДНОМ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОМ ИСКУССТВЕ НА­ Стереотип цыгана запечатленный в польской на­ родной т р а д и ц и и до сих пор почти не изменился. Стереотип тот составляют: характерный ж е н с к и й п а ряд и атрибуты, сопровождающ-ие- -цыганские п р о ф е с ­ с и и ( в о р о ж б а , т о р г о в л я л о ш а д ь м и , и з г о т о в л е н и е к'отлсв, м у з и ц и р о в а н и е ) . Ц ы г а н е появляются также в группах ряженых (Рождество, Масленица), а также в свадебном обряде в качестве лиц обеспечивающих благополучие, у р о ж а й , счастье. Ц Ы Г Е Н с медведем является одной и з т р а д и ц и о н ­ ных ф и г у р р о ж д е с т в е н с к о г о вертепа. К а к мотив в -народной ж и в о п и с и и с к у л ь п т у р е ц ы г а н е появились watnaiEi.lo в м е с т е с Д р у г и м и , с в е т с к и м и м о т и в а м и . Э т о п е р е ч и с л е н и е л и ш ь н е к о т о р ы х с т е р е о т и п н ы х цыгап-паких занятий. Э в а Д а в и д о в а — П Е Р Е М Е Н Ы В О Д Е Ж Д Е И 'МА­ НЕРЕ ОДЕВАТЬСЯ ЦЫГАН, ПРОЖИВАЮЩИХ В НАСТОЯЩЕЕ ВРЕМЯ В ЧЕХОСЛОВАКИИ В Ч е х о с л о в а к и и п р о ж и в а е т с в ы ш е 250 ООО ц ы г а н . После войны начиная с 1959 г. к о г д а , к о ч е в н и к о в стали 'Принуждать х оседлости, наступил процесс з а и м с т в о в а н и я о б р а з а ж и з н и нецыгааекогО' н а с е л е н и я . П е р е м е н ы этк к а с а ю т с я также одежды. Мужчины . п а с я т г о т о в ы е б р ю к и и р у б а ш к и , л и ш ь п о р о й .оттаи"чают их сапоги с цветными р а з у к р а ш е н н ы м и г о л е н и ­ щ а м и , к о т о р ы е в п о с л е д н е е ' в р е м я ' в с т р е ч а ю т с я все реже. Больше своеобразных элементов сохранилось в о д е ж д е .цыганок — разноцветные, ю б к и с карманом, у з о р ч а т ы е п л а т к и па п л е ч а х . С о х р а н и л а с ь с т р а с т ь к цретпым украшениям, которые ныне прэимущестзешп'э- н о с я т ж е н щ и н ы и дети. Самым большим украшением считаются волосы. В общем цыганский н а р я д все б о л е е у п о д о б л я е т с я нецыганекому, как впрочем весь о б р а з ж и з н и цыган. Р е н а т а Грыпь — ЦЫГАНСКИЕ ЖИЛИЩА А в т о р статьи ставит с е б е -целью -отобразить ц ы ­ ганское ж и л и щ е как элемент, заимствованный из анец ы г а н с к о й с р е д ы , ч т о о д н а к о не в ы з ы в а е т изменений в обычаях и нравах группы. В современном ж и л и щ е ссе.длых в П о л ь ш е цыган находятся типичные пред­ меты, встречаемые в д р у г и х домах. Однако способ употребления и пользования этими предметами р а з ­ нится. (Наприм. предметы у к р а ш е н и й н е 'всегда яв­ ляются декорацией жилища: кровать не предназнач е н а д л я о н а , но- л и ш ь д л я п о к а з а п о с т о л » и т.д.). Декорацией интерьера, с л у ж а т , к а к некогда в цыган­ с к и х из'з.ах — ф е т о т р а ф и и , и л л ю с т р а ц и и и з ж у р н а ­ л о в , с в я т ы е о б р а з а на с т е п а х . И н о г д а ' в с т р е ч а ю т с я Р'С-списные п о т о л к и . О т н о ш е н и е к п р е д м е т а м , к о т о ­ р ы м -не п р и д а ю т о с о б о г о - з н а ч е н и я , свидетельствует о б о т н о ш е н и и цыган- к в е щ а м в о о б щ е . А д а м Б а р т о ш ЦИЯ КРИГЕРА — ЦЫГАНЕ. НА С Н И М К А Х ИГНА- Статья содержит анализ 11 а р х и в н ы х -снимков, п р е д с т а в л я ю щ и х цыган из п л е м е н и К е л д е р а ш а . С н и м ­ ки в ы п о л е н е п ы к р а к о в с к и м ф о т о г р а ф о м конца XIX века,. П р е д м е т о м а н а л и з а я в л я е т с я ц ы г а н с к и й -наряд, у к р а ш е н и я и р е к в и з и т ы , тфедгтэале-нп'ые н а с н и м к а х . П а в е л Л гх о в с к и ГО О Б О З А — МАДОННА ИЗ ЦЫГАНСКО­ В 1978 г. н а т е р р и т о р и и , п о к и н у т о г о к о ч е в ь я б ы л а о б н а р у ж е н а и к о н а . П о х о ж е н а т о , ч т о ее авнпр.см был ц ы г а н с к и й х у д о ж н и к . Об этом гозз-рлт к о л о р и т н а р я д а и в ы р а ж е н и е л и ц а М а л о й i-ы. П р е д п р и н я т а я 175 �а 1980 г. п о п ы т к а у с т а н о в л е н и я д а н н ы х о н а й д е н н о й и к о н е , у к а з ы в а е т ' л и ш ь н а то, ч т о и к о н а б ы л а и з в е с т ­ н а т р у п п е м о л о д ы х .цыган, п р о ж и в а ю щ и х т е п е р ь в К р а к о в е . К а р т и н ы р е л и г и о з н о г о х а р а к т е р а не я в л я ­ ю т с я д л я ц ы г а н (в о т л и ч и е от п о л ь с к о г о е а е г л е п и я ) Предметом культа. К ним относятся таким ж е обра­ зом, как к о б ы к н о в е н н ы м предметам. Факт выпол­ нения цыганской иконы может быть ироявленглэм и н о г о , э м о ц и о н а л ь н о г о о т н о ш е н и я к р е л и г и о з н о м у со,д е р ж а н и ю святого образа. Несколько кратких текстов А д а м Бартош посвя­ щ а е т ц ы г а н с к о й т е м а т и к е . А в т о р по о ч е р е д и р а с с м а ­ 176 тривает: доску, деревянную палку, я в л я ю щ у ю с я ору­ ж и е м к о ч у ю щ и х в П о л ь ш е цыган, которым закон запрещает пользоваться против цыган ж е л е з о м ; з а ­ т е м а в т о р о п и с ы в а е т ц ы г а н с к у ю м о г и л у на к л а д б и щ е в Тарнове, картину „Цыгане в городе" работы 3выс­ лана Б е л е ц к о г о — цыгана п о п р о и с х о ж д е н и ю , в с т р е ­ чу цыганологов, с о с т о я в ш у ю с я в августе 1980 г. в Leanyfalu (Венгрия), а т а к ж е программу деятельности National Gypsy Education Council в В е л и к о б р и т а н и и , а т а к ж е I r i s h C o u n c i l of I t i n e r a n t S e t t l e m e n t в И р л а н ­ дии — общества,, к о т о р ы е в п е р в у ю о ч е р е д ь з а н и ­ маются разработкой методов объединения кочевников с оседлым населением. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10adde3d1c1b050ad24f019ec25c9353.pdf 53f23856a64730f0df1d3daa86ce7714 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3411 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3197 Title A name given to the resource Spis treści R. 1980; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK L XXXIV - U D O W A 1980 B a z i e l i c h B a r b a r a , H a f t l u d o w y na częściach s t r o j u regionalnego ( u w a g i po k o n k u r s i e w T o r u n i u ) , s. 99 nr 2 B u j a k J a n , P i l i c h o w s k a Bogdana, L a j k o n i k w oczach badaczy, s. 3 nr 1 Błachowski Aloksander, K i l k a u w a g w związku z reconzją k o n k u r s u n a h a f t l u d o w y , s. 109 nr 2 Błachowski Aleksander, O w y c i n a n k a c h . Refleksje po k o n k u r s i e ogólnopolskim w T o r u n i u , s. 181 n r 3/4 Chętnikowa J a d w i g a , Wielkanocne p a l m y k u r p i o w s k i e i k o n k u r s y w Łysem, s. 15 CiesLi-Reinfussowa nr 1 Zofia, Aleksandra Polańska-Hryńczuk, p i s a n k a r k a łemkowska, w. 227 n r 3/4 Czajkowski Jerzy, Zo studiów n a d h i s t o r y c z n y m rozwojem d o m u wiejskiego w po­ łudniowej ]V»lseo, s. 167 Fryś-Pietraszkowu n r 3/4 E w a , A r c h i w u m P r a c o w n i D o k u m o n t a c j i Polskiej Sztuki L u ­ dowej I n s t y t u t u S z t u k i P A X , s. 137 n r 3/4 F u r d y n a Józof, Józef Słonina, rzeźbiarz l u d o w y z Bogdanówki, s. 245 . . . Goldborg-Mulkiewicz Olga, Postać Żyda w polakioj rzoźbio l u d o w o j , s. 21У . . n r 3/4 . n r 3/4 Jachor-Tyszkowa Aleksandra, I k o n o g r a f i a przodstawionia M a t k i Boskiej Gromnicznej w grafico i malarstwie l u d o w y m , s. 71 J a c k o w s k i Aloksander, Tradycje nr 2 i współczosnośe. U w a g i po Biennale Kowalstwa Ludowego, s. 39 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, R o m a n Reinfuss i sztuka l u d o w a , s. 131 K a r w i c k a Teresa, Zwyczaj n r 3/4 s t a w i a n i a „ m a j ó w " w polskiej k u l t u r z e ludowej n a t l e europejskim, s. 213 n r 3/4 K o r u l s k a E w a , K r a s n o b r o d z k i o wieńce, s. 21 nr 1 K u b i a k Krzysztof, O strażach p r z y grobie Chrystusa, 8. 89 nr 2 K u n e z y i i s k a - I r a c k a A n n a . Chrystus F r a s o b l i w y i jogo miejsce w t r a d y c y j n e j r e l i ­ gijności l u d o w e j , s. 143 n r 3/4 Łopuszańska I r o n u , Hoża Ciolczyk, nioznaiia rzeżbiarka z B y c z y n y , s. 112. Matusok Małgorzata, W sprawie pochodzenia p o l s k i c h dywanów . . nr 2 dwuosnowowych, s. 205 n r 3/4 I'etora J a n i n a , K a p l i c z k i i rzeźby Józefa K w i a t k o w s k i e g o , s. 237 Śledziewski A n t o n i , W y c i n a n k i podwarszawskie n r 3/4 Z o f i i Świderskiej, s. 31 . . . nr 1 Waligóra E d w a r d , Z n a k i rozliczoniowo folwarków p o l s k i c h o d X V I do X X w i e k u , s. 153 n r 3/4 B e n e d y k t o w i c z Zbigniew, K o - A n t r o p o l o g i a k u l t u r } * w Polsce—dziedzictwo, po- b o t y c k i Czesław, S t o m m a L u d - jęcia, inspiracje (matoriały do słownika), cz. I , I I ; w i k , T o m i s k i Ryszard, W a s i - s. 47, s. 117 n r 1,2 l e w s k i Jerzy S. R o l a n d B u i t h e s , s. 47 nr 1 J a n Stanisław Bystroń, s. 48 Stefan giczuoj nr 1 Czarno4'ski i Marcel Mauss ( O d intorpretacji kultury do aocjolo- elementarnych k a t e g o r i i myśli), s. 50 nr 1 Georges Dumózil, s. 49 Mircea Eliado, Rudolf nr 1 Otto (Od fenomenologii r o l i g i i do fonomonologii k u l t u r y ) , s. 52 . . . E d m u n d R o n a l d Leach, s. 117 Claude Levi-Strauss, s. 119 nr 2 Eiouzar Mojsiejewicz M i e l e t y i i s k i , s. 120 . . . nr 2 L a Nouvelle H i s t o i r e , s. 122 Władimir Jakowlowicz P r o p p , s. 124 nr 1 nr 2 nr 2 . . . . nr 2 R E СE X Z J E Aleksander J a c k o w s k i , E d w a r d Waligóra. Bogactwo szaeh Józefa Janosa, jest tu -r.ic. O rzeźbach i wi.tr- s. 01 nr 1 K a n t o r Ryszard, X I przegląd filmów o sztuco w Z a k o p a n e m (9—12 kwiocioń 1980 г.), s. 115 nr 2 Sułowski Z y g m u n t , Miłość i małżeństwo w Europia, Lićgo 1975, s. 116 . . . . nr 2 R ÓZ X E K r o n i k a I X — X I I 1979, s. 64—66 nr 1 Kronika I - I I I nr 2 1980, e. 126—127 K r o n i k a I V — V I 1980, s. 2 4 9 - 2 5 0 S u m m a r y of articles Резюме . n r 3/4 n r 1,2,3/4 vir 1,23/4 �1 �POLSKA AKADEMIA NAUK • I N STY TU T SZ TU К I • ROK XXXV • 1981 • Nr 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD N A R O D O W Y - W A R S Z A W A - * K R A K O W IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - G D A N S K POLSKIEJ AKADEMII NAUK �C O N T E N S Czesław R o b o t y c k i The c h a i n o f happiness a h a l f c e n t u r y later . . . E w a Korulska Transformations o f t h e aesthetic p a t t e r n s — p a t t e r n s , 3 opinions, models 11 A n n a Świątkowska E m b r o i d e r y i n t h e Łowicz costume 27 Jifi Stone sculpture i n Orawa 45 T h e c o m p e t i t i o n o f stone sculpture 55 Langer E w a Fryś-Piotraszkowa Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , Cze T h e antropology o f c u l t u r e i n Poland, heritage, concep­ slaw R o b o t y c k i , L u d w i k Stom­ t i o n s , i n s p i r a t i o n s . (Materials for a d i c t i o n a r y , p a r t 3) m a , Jerzy S. W a s i l e w s k i T a r t u a n d t h e Soviet semiotics of c u l t u r e . L E T T E R TO E D I T O R I A L . . . 58 V a n Gennep 59 The m y t h of A l k m e n a 60 K s . K a z i m i e r z Mrówka [Easter p a l m s ] 61 OFFICE CHRONICAL SUMMARY РЕЗЮМЕ V I I - I X 1980 OF ARTICLES 62 63 64 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . inacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, Anna Kutnczyńska-Iracka, Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, R o m a n Reimfuss (z-ca r e d . nacz.). S e k r e t a r z r e d a k c j i — E w a K o r u l s k a . R e d a k t o r t e c h n i c z n y — H a l i n a Żelechowska. T ł u m a c z e n i a — P i o t r P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). S e r w i s f o t o ­ graficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd21259bc48687d69457f029af3e7ebe.pdf 2a47ac54d3dcb847b8529681ef1ee2d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3991 Title A name given to the resource Strony tytulowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.98 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA WYDAWANY DWUMIESIĘCZNIK, T PRZEZ R E LUDOWA PAŃSTWOWY Ś Ć INSTYTUT SZTUKI : ARTYKUŁY T E O R E T Y C Z N E I P R A C E Aleksander Wojciechowski — Zagadnienia rzemiosła i przemysłu artystycznego na tle stosunku do dziedzic­ twa polskiej sztuki ludowej. Władysław Muller — Spo­ łeczne podłoże m o t y w ó w janosikowych w sztuce ludo­ wej. Zojia Cieśla-Reinfussowa — Skrzynie kurpiowskie. Kazimierz Pietkiewicz — ,,Szmaciaki" mazurskie. Maria Zywirska — Twórczość plastyczna górników, cz. I I I . RECENZJE I DROBNE WIADOMOŚCI Bohdan Urbanowicz — Konferencja w Jadwisinie. Ro­ man Reinfuss — I V Konkurs ceramiki kieleckiej. R — Otwarcie Muzeum Etnograficznego w Krakowie. P A Ń ROK V S T W O W Y I N S T Y T U L I P I E C - PAŹDZIERNIK 1951 T S Z T U K I NR 4 — 5 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2724219d1cccf4715cae5e7474df0e5.pdf a01dfe3ec3d07597cbbb8ab807f58702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4038 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3776 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s. 181-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Konferencje i O zjazdy Ogólnopolski Zjazd Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego odbył się w Białymstoku w dniach od 15 do 18 września. Na zjeździe wygłoszo­ ne zostały następujące referaty: prof. dr Jan Czekanowski — Rererat inauguracyjny; mgr. Maria T r a wińska-Kwaśniewska — Stan ba­ dań nad regionem białostockim; dr Krzysztof Kwaśniewski — Biało­ stockie w świetle niektórych w y n i ­ ków badań kartografii etnograficz­ nej; mgr Jerzy Damrosz — Węzło­ we zagadnienia etnografii Podlasia i pogranicza polsko-białoruskiego; prof. dr Witold Doroszewski i ze­ spół Pracowni Dialektologicznej Z a ­ kładu Językoznawstwa P A N — Z badań dialektologicznych na Pod­ lasiu; prof. dr Tadeusz DzierżykrajRogalski — Długość trwania życia starożytnych mieszkańców Jaćwierzy. Komunikaty: mgr L . Szwengrub-Judenko — Starowiercy F i l i ­ pom w województwie białostockim; mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska — Z badań nad budownictwem regionu białostockiego; mgr Jerzy Damrosz — Wartość źródłowa zbio­ rów Michała Seberewskiego dla ba­ dań wschodniego Polasia; dr T a ­ deusz Prus-Wiśniowski — Z badań nad poznaniem środowiska na Pod­ lasiu. * Staraniem Zarządu Klubu Twór­ ców i Artystów Ludowych przy P D K w Puławach odbył się 20 sierp­ nia w Nałęczowie wojewódzki zjazd poetów ludowych. Zjazd poprze­ dziła tygodniowa wystawa sztuki ludowej i amatorskiej województwa lubelskiego. Pokazano pisanki, w y ­ cinanki, ceramikę, zdobnictwo w metalu, tkactwo i stroje ludowe, a w dziale amatorów — wyroby z wikliny, rzeźbę w drzewie i m a ­ larstwo. Na zjeździe dyskutowano m. in. nad wydaniem antologii poe­ tów ludowych Lubelszczyzny z oka­ zji 10004ecia Państwa Polskiego. Wystawy i konkursy "Wystawa współczesnej wycinanki kurpiowskiej otwarta była przez pierwsze dwa tygodnie sierpnia w Kordegardzie na Krakowskim Przed­ mieściu w Warszawie. Eksponowa­ no wycinanki wykonane przez po­ nad czterdziestu twórców ludowych pochodzących z okolic Puszczy Zie­ lonej (grupy: z Myszyńca, Kadzidła i okolic Przasnysza) i Puszczy B i a ­ łej (pow. Wyszków). Ogółem na w y ­ stawie znalazło się 120 eksponatów. Na otwarcie wystawy przybyli w y cinankarze: Piotr Puławski z K a ­ dzidła, Maria Chrostek z Tatarów i Anna Kordecka z Myszyńca, De­ 250 N I monstrowali oni technikę wycina­ nek, a wykonane przez nich prace zwiedzający mogli nabywać. K o m i ­ sarzem wystawy był mgr Antoni Sledziewski; wybór eksponatów i oprawa plastyczna — art. piast. J a ­ nina Stankiewiczowa. Po zamknięciu ekspozycji w War­ szawie wystawę przeniesiono do Płocka, gdzie otwarta była przez cały wrzesień, ciesząc się rekordo­ wym powodzeniem. Pod koniec trwania wystawy w Płocku odbył się odczyt rngra Sledziewskiego n a temat wycinanek kurpiowskich, i l u ­ strowany wykonanymi na miejscu wycinankami Czesławy Konopkówny z Tatarów Wystawa sztuki ludowej woje­ wództwa białostockiego, zorganizo­ wana w Białymstoku przez Wydział Kultury Prezydium W R N i Muzeum Białostockie dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, otwarta była w drugiej połowie sierpnia i we wrześniu. Pokazano przede wszyst­ kim współczesną twórczość ludową. Wśród pokazanych eksponatów naj­ większą ilościowo i najbardziej i n ­ teresującą grupę stanowiły tkaniny dekoracyjne, a przede wszystkim dywany dwuosnowowe. Pokazano również ceramikę, plecionki i maty słomiane, rzeźbę i snycerkę w drze­ wie oraz pisanki, pieczywo obrzę­ dowe i figurki z szopki. Do ekspo>natów zabytkowych należały stroje kobiece, przykłady haftów tkackich i krzyżykowych oraz krzyże żelaz­ ne ze szczytów kapliczek. Scena­ riusz wystawy opracował Zygmunt Ciesielski, opracowanie plastyczne — Cecylii Ambrożej i Jerzego Łabanowskiego; komisarzem wystawy była Zofia Brancewicz. Wyróżniający się twórcy zostali odznaczeni nagrodami z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki (na ogólną sumę 27 000 zł.) i Prezydium W R N w Białymstoku (10 000 zł.). Znaczna większość eksponatów zo­ stała zakupiona przez Muzeum Sztuki i Kultury Ludowej w War­ szawie i Muzeum w Białymstoku. W końcu sierpnia i we wrześniu otwarta była w Muzeum w Kosza­ linie wystawa wielkopolskiej sztuki ludowej czynna uprzednio w M u ­ zeum w Poznaniu (por. kronikę w nrze 3/1961). W czasie trwania eks­ pozycji w Koszalinie ukazał się k a ­ talog wystawy wydany przez Mu­ zeum w Poznaniu i Muzeum w K o ­ szalinie. Autorem tekstu wprowa­ dzającego w problematykę wystawy jest mgr Stanisław Błaszczyk. K a ­ talog liczy 24 strony, ilustrowany K A jest 6 zdjęciami fotograficznymi włamanymi w tekst. W Powiatowym Domu Kultury w Łukowie zorganizowano w sierp­ niu i wrześniu wystawę sztuki l u ­ dowej i ludowej kultury material­ nej powiatu łukowskiego, złożoną z eksponatów pochodzących ze zbio­ rów organizującego się Muzeum Regionalnego. Ekspozycja obejmo­ wała tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe, fragmenty strojów, cerami­ kę, meblarstwo i rzeźbę w drzewie. W dziale kultury materialnej po­ kazano narzędzia rolnicze, sieci ry backie, koszykarstwo. Wystawa malarstwa Nikifora otwarta była w sierpniu w Salonie C B W A w Nowym Sączu. Organiza­ torem wystawy — urządzonej z ini­ cjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych — było miejscowe Muzeum. Pokazano 154 prace. Wy­ stawę zorganizowano w trzech sa­ lach, wprowadzając podział tema­ tyczny prac. W pierwszej zgrupo­ wano autoportrety i wnętrza miesz­ kalne, w drugiej architekturę fan­ tastyczną i dworce kolejowe, w trzeciej pejzaże krynickie. W spe­ cjalnej gablocie umieszczono biblio­ grafię o Nikiforze i katalogi jego wystaw za granicą. 6 września nastąpiło w Muzeum Świętokrzyskim w Kielcach roz­ strzygnięcie wojewódzkiego konkur­ su na wyroby tkactwa ludowego. Ilość eksponatów była stosunkowo niewielka, a ich poziom artystyczny nie odbiegał od przeciętnego. Po­ kazano wełniane pasiaki dekoracyj­ ne, kilka zapasek, ręczniki i obrusy lniane. Z konkursu wyeliminowano eksponaty oparte na motywach nieludowych, czerpanych z wzorników, oraz naśladujące wzory ludowe in­ nych regionów. * Muzeum Etnograficzne w Toru­ niu i Kuratorium Okręgu Szkolne­ go Bydgoskiego zorganizowały kon­ kurs ludoznawców, którego celem jest gromadzenie dla Muzeum naj­ cenniejszych i najlepiej udokumen­ towanych zabytków kultury i sztuki ludowej Polski północnej. W kon­ kursie uczestniczą liczne grupy mło­ dzieży oraz poszczególne osoby. Muzeum w Radomiu wspólnie z Wydziałem Kultury W R N zaini­ cjowały konkurs na ceramikę i tka­ niny ludowe. Działem ceramiki zaj­ muje się ob. Zaremba z Kielc, wie- �loletni zbieracz folkloru, pracow­ nik C P L i A ; dział tkanin opraco­ wuje mgr Apanowicz, dyrektorka Muzeum Miejskiego w Radomiu. Celem konkursu jest przede wszyst­ kim wyszukanie w terenie i spopu­ laryzowanie tradycyjnych tkanin ludowych z Radomskiego. tografie i plansze charakteryzujące różne dziedziny sztuki ludowej po­ szczególnych Republik. Wystawa przygotowana została w ten sposób, aby można ją było przenosić i eks­ ponować w miastach powiatowych. Wystawa sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego urządzona została w sierpniu w Warszawie staraniem warszawskiego Oddziału TPPR. Zgromadzono eksponaty, fo­ ficzne w Krakowie, wyruszyła we wrześniu na objazd po Ziemiach Zachodnich. Ekspozycja przewidzia­ na jest w Raciborzu, a następnie W Bytomiu, Opolu i Brzegu. Na wystawie zgromadzono około 200 przedmiotów pochodzących z ko­ • lekcji Rogozińskiego ofiarowanej Wystawa chińskiej sztuki ludowej Muzeum przed siedemdziesięciu prowincji Kueiczou (położonej w laty. pd.-zach. części Chin) odbyła się w sierpniu w Pałacu Kultury i Nauki Różne w Warszawie. Pokazano ponad We wrześniu zmarł w Krakowie 200 eksponatów z zakresu strojów w wieku 61 lat Antoni Wojciechow­ i hafciarstwa ludowego, batiku, w y ­ ski, jeden z czołowych twórców robów z laki, a także figurki i n a ­ szopek krakowskich, z zawodu mu­ czynia ceramiczne i rzeźbione w k a ­ rarz i elektromonter. Wojciechow­ mieniu, ozdoby ze srebra, plecionki ski od 1937 roku brał udział we bambusowe, wycinanki, rzeźbę f i ­ wszystkich konkursach szopkarskich guralną. Wszystkie te przedmioty, urządzanych przez Muzeum Histo­ przeznaczone n a użytek ludności ryczne m. Krakowa, zdobywając wiejskiej, wykonane są przez współ­ często pierwsze nagrody. Wykonał czesnych twórców ludowych sied­ około 2 000 szopek. Wiele jego prac miu narodowości zamieszkujących znalazło się w zbiorach krajowych prowincję Kueiczou. i muzeach zagranicznych, m. in. w Niemczech, Szwajcarii, Włoszech • Wystawę chińskiej wycinanki l u ­ i Ameryce. Wykształcił on również dowej zorganizował w Świdniku liczny zastęp młodych szopkarzy. lubelski Oddział Towarzystwa Przy­ Za wieloletnią pracę na polu twór­ czości ludowej otrzymał Wojcie­ jaźni Polsko-Chińskiej. chowski w 1959 roku od Prezydium Wystawa sztuki Kamerunu, przy­ W R N w Krakowie Złotą Odznakę gotowana przez Muzeum Etnogra­ Zasługi P D Konkurs na zabawki i pamiątki regionalne organizują Wydziały K u l ­ tury poszczególnych Powiatowych Rad Narodowych województwa k a ­ towickiego, pod patronatem W R N Katowice. Na konkurs przyjmowane są zabawki wykonane według tra­ dycyjnych lub nowych wzorów oraz niewielkie przedmioty powiązane z regionem, a mogące służyć jako pamiątki. We wzorcowym sklepie C P L i A w Gdańsku zorganizowano w sierp­ niu wystawę wycinanek ludowych z całej Polski, połączoną z kierma­ szem. * R Z E G L Ą W Y D A Gerard Labuda: Fragmenty dziejów Gdańsk 1960, stron 238, 115 ilust­ Słowiańszczyzny Zachodniej. Tom I. racji, 4 mapy. Etnograficzna mono­ Wydawnictwo Poznańskie. Poznań grafia powiatu Świecie. Najobszer1960, stron 312. niej, jeśli chodzi o własne bada­ nia, traktuje autor kulturę m a ­ poświęcając szczególnie Kultura ludowa Wielkopolski. R e ­ terialną, ludowe­ daktor Józef Burszta. Tom. I. Wy­ dużo uwagi budownictwu dawnictwo Poznańskie, Poznań 1960, mu. stron 743, tabl. 8, ilustracje, mapy, bibliografia. Zawiera: L . Gomo- Bożena Stelmachowska: Budow­ lec —• Wielkopolska. Zarys geogra- nictwo Słowińców. Polskie Towa­ ficznohistoryczny; J . Burszta — rzystwo Historyczne, Poznań 1960, Osadnictwo i kształty wsi; T.Wrób­ stron 78, ilustracje. Oddział w lewski — Dom i zagroda; J . Dydo- Słupsku — Biblioteka Słupska Tom wiczowa —> Wnętrze chałupy; A. 5. Artykuł pt. Uwagi nad współ­ Wojciechowska — Naczynia i n a ­ czesnym stanem zabytków budow­ rzędzia domowe; J . Topolski — K u l ­ nictwa słowińskiego opracował K l e ­ tura rolnicza; S. Chmielewski — mens Krajewski. * Rybołówstwo; Cz. Łuczak — Młynarstwo; W. Sobisiak — Przemysł Klonowa i okolice pow. Sieradz. włókienniczy; Z. Jasiewicz — K o ­ Łódź 1960, stron 313, mapa 1, m a ­ walstwo; S. Błaszczyk — Garncar­ py i ilustracje w tekście, tablice, stwo; O. Podlewski — Plecionkar­ nuty, bibliografia, streszczenie w stwo; A. Glapa — Ubiór chłopski; jęz. francuskim. Muzeum Archeolo­ S. Błaszczyk — Plastyka. giczne i Etnograficzne w Łodzi. Prace i Materiały... Seria Etnogra­ * Tadeusz Seweryn: Polskie zabawki ficzna, red. Kazimiera Zawistowiczludowe. Wydawnictwa Artystyczne Adamska, n r 3. * i Filmowe, Warszawa 1960, stron 132, ilustracje. Autor omawia z a ­ Atlas Polskich Strojów Ludowych, gadnienia psychologii zabawki, h i ­ Polskie Towarzystwo Ludoznawcze storii polskiej zabawki ludowej, we Wrocławiu. W 1960 r. ukazały jej roli jako odbicia środowiska się następujące dalsze zeszyty: społecznego, zwyczajów, obrzędów, Część 1: Pomorze i Warmia, ze­ magii i legend. szyt 3 — Franciszek A. Klonowski. Strój Warmiński. Plansza barwna: Władysław Łęga: Okolice Świecia. Jerzy Karolak, stron 62, tabl. 2, i l u ­ Gdańskie Towarzystwo Naukowe, stracje, mapy. bibliografia. W N I C T W Część 5. Małopolska, zeszyt 9 — Tadeusz Seweryn. Strój Krakowia­ ków wschodnich. Plansze barwne: Jerzy Karolak, Wrocław 1960, s. 100, tabl. 2, ilustracje, mapy bibliogra­ fia. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, redaktor naczelny Jerzy Z. Łoziń­ ski. Instytut Sztuki Polskiej Aka­ demii Nauk, Warszawa. W ciągu roku 1960 ukazały się następujące dalsze zeszyty katalogu: Tom V. Województwo poznańskie, pod redakcją Teresy Ruszczyńskiej i Anieli Sławskiej: Zeszyt 6, powiat kaliski, stron 69, ilustracji 169; Ze­ szyt 8, powiat kolski, str. 25, ilustr. 60; Zeszyt 22, powiat słupecki, str. 23, ilustr. 81; Zeszyt 29, powiat wrzesiński, str. 22, ilustr. 73; Tom V I I . Województwo opolskie, pod redakcją Tadeusza Chrzanow­ skiego i Mariana Korneckiego: Ze­ szyt 4, powiat kluczborski, stron 54, ilustracji 113; Zeszyt 10, powiat oleski, str. 36, ilustr. 80; Zeszyt 12, powiat prudnicki, str. 82, ilustr. 176. W tekstach wymienionych zeszytów katalogu wzmiankowane są wiejskie kościoły i kapliczki przydrożne, rzeźby i obrazy ludowe oraz n a po­ ły ludowe, znajdujące się w kościo­ łach i kapliczkach, oraz zabytki wiejskiej architektury świeckiej ponad stuletniej. W zeszytach kata­ logów wydanych w 1960 r. znajdują się szczególnie interesujące ma- 251 �teriały z zakresu architektury ko­ ścielnej drewnianej i rzeźby cechowo-ludowej; budownictwo ludowe cytowane jest rzadko. zych — Konferencja w sprawie ska M. Juchturowicza w Kraskowie ochrony i inwentaryzacji drewnia­ pow. Kluczbork). Ilustracje i rysun­ nego budownictwa ludowego na ki w tekście. Warmii i Mazurach, s. 321—322; * Kazimierz Pietkiewicz — Warmiń­ Komunikaty Warmińsko-Mazurskie, Teodora Modzelewska: Stroje ludo­ ska rzeźba ludowa na wystawie kwartalnik. Stacja Naukowa Pol­ we Warmii i Mazur. Prezydium polskiej sztuki ludowej w Paryżu, skiego Towarzystwa Historycznego (Instytut Mazurski) w Olsztynie, Wojewódzkiej Rady Narodowej w s. 323—326. Olsztyn 1960. Olsztynie. Wydawnictwo Pojezierze, • Olsztyn 1958, stron 148, 8 tablic, Wydawnictwa Śląskiego Instytutu Nr 2 (68) zawiera: Emilia Sukertowa-Biedrawina — Bibliografia 10ilustracje, rysunki wykrojów. Naukowego. * Z serii „Biblioteczka wiedzy o Śląs­ lecia Mazur i Warmii (1945—1955). Łódzkie Studia Etnograficzne. R e ­ ku". Rudolf Jamka: Pradzieje i Nr 3 (69) — A. Franciszek Klonow­ daktorzy: Kazimiera Zawistowicz- wczesne średniowiecze Górnego ski (Olsztyn) — Mazurskie chałupy Adamska, Bohdan Baranowski. Śląska ze szczególnym uwzględnie­ podcieniowe, s. 372—394, 21 i l u ­ Tom I I . Polskie Towarzystwo L u ­ niem obszaru przemysłowego. K a ­ stracji. Dalszy ciąg bibliografii 10lecia Mazur i Warmii. doznawcze, Oddział w Łodzi, Łódź towice 1960, s. 118, 2 nlb. * 1960. Stron 200, tabl. 7, ilustracje w Aleksander Gieysztor: Kultura śląs­ tekście. Zawiera m. in. Prace i m a ­ ka między I X a X I I I w. 1960, s. Zygmunt Cieślewski: Na tropach przeszłości. Poradnik amatora-etnoteriały: D. Mikołajczykowa — 23, 2 nlb. Technika i organizacja tkactwa cha­ Konrad Jażdżewski: Stosunki et­ grafa. Poradnia Amatorskiego R u ­ łupniczego w Dłutowie (woj. łódz­ niczne n a Śląsku w I tysiącleciu chu Artystycznego Wojewódzkiego kie); I. Turnau — Znaczenie źródeł przed n.e. i w I tysiącleciu n.e. K a ­ Domu Kultury w Białymstoku, B i a ­ łystok 1960, stron 82, rysunki w etnograficznych dla badań histo­ towice 1960, s. 38, 2 nlb. rycznych (Badania nad historią tka­ Biuletyn nr 18. Józef Matuszczak: tekście, bibliografia. * nin i odzieży w X V I I I w.); B. B a ­ Stan badań nad sakralnym budow­ ranowski, J . Bartyś — Źródła do nictwem drewnianym na Górnym Maria Drabecka: Tańce i zabawy historii budownictwa wiejskiego z Śląsku. Katowice 1960, s. 40, i l u ­ Warmii i Mazur. Centralna Porad­ początków X I X w.; J . P. Dekow- stracje. Nr 19. E w a Kozłowska: nia Amatorskiego Ruchu Artystycz­ ski — Rzeźby demonologiczne Igna­ Przegląd prac dotyczących badań nego. Warszawa 1960. (Powielar. cego Kamińskiego; W. Nowosz — etnograficznych związanych z te­ Copia), s. 159, ilustracje, nuty, b i ­ Stodoły o konstrukcji wewnątrzso- renem województwa katowickiego. bliografia. chowej we wsi Czarnocin powiatu Katowice 1960, s. 80. łódzkiego. Kronika: A. Włodar­ Zaranie Śląskie, kwartalnik. Wśród Gładyszowa Maria: Wiedza ludowa czyk — Wielki triumf folkloru ło­ artykułów publikowanych w 1960 r:. o gwiazdach. Polska Akademia wickiego w Anglii; B. Kowalec — Nr 1 — przygotowany celem uczcze­ Nauk, Instytut Historii Kultury Ma­ Działalność Wydziału Kultury nia 15-tej rocznicy wyzwolenia Gór­ terialnej — Biblioteka Etnografii PWRN w Łodzi w zakresie opieki nego Śląska spod okupacji hitlerow­ Polskiej, n r 4, Wrocław 1960, stron 1 upowszechnienia twórczości ludo­ skiej — gromadzi materiały z z a ­ 235, map 15, bibliografia, streszcze­ wej woj. łódzkiego; B. Kowalec — kresu historii Śląska Górnego w l a ­ nia w językach francuskim i r o ­ Instruktaż na wycinanki w szko­ tach 1939—1945. syjskim. łach powiatu łowickiego; M. Mi• * sińska — Działalność Zespołu Etno­ Kwartalnik Historii Kultury M a ­ L e Musée Etnographique de Toruń. graficznego Muzeum Archeologicz­ terialnej. Polska Akademia Nauk, Red. Maria Znamierowska-Pruffenego i Etnograficznego w Łodzi; J . Instytut Historii Kultury Material­ rowa. Muzeum Etnograficzne, T o ­ Kucharska — Etnografia na U n i ­ nej, Warszawa, Rok V I I I : 1960. Po­ ruń 1960, stron 6, tabl. 12. Informa­ wersytecie Łódzkim. Koresponden­ szczególne numery zawierają m. in.: tor o Muzeum w języku francuskim cje z terenu. Nr 1. Studia i rozprawy: Walerian * * Solisiak — Z badań nad narzędzia­ Autorzy artykułów zamieszczonych Lud. W 1960 roku ukazał się 45 mi obróbki lnu i konopi w X V I — w ostatnim kwartale 1960 r. na ła­ tom „Ludu" za lata 1958—1959 X V I I I wieku. Kronika: Jerzy T o ­ mach prasy regionalnej (codzien­ (Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ polski — Dzisiejsza etnografia fran­ nej i tygodniowej), a poświęconych cze, Wrocław 1960). Tom zawiera cuska; Irena Turnau — Muzeum problemom ludowej twórczości ar­ m. in. rozprawy: Stefan Łysik — Etnograficzne w Sofii. tystycznej, koncentrowali swą uwa­ Pigmeje afrykańscy i zagadnienie Nr 2. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — gę przede wszystkim n a zagadnie­ ich języka, Wacław Korabiewicz — Kazimierz Moszyński jako historyk niu podtrzymywania i rozwoju sztu­ Makonde — wielcy rzeźbiarze. kultury materialnej Polski i Sło­ ki ludowej. W poszczególnych re­ Ponadto obszerne działy sprawoz­ wiańszczyzny. gionach szukano dróg utrzymania dań i recenzji wydawnictw książko­ Nr 3. Zofia Libiszowska — Gospo­ istniejącej jeszcze tradycyjnej kul­ wych i periodycznych, działalności darstwo wiejskie w Polsce w X V I I tury wiejskiej przez właściwą opie­ muzeów, kronika i dział „różnych". w. w opinii cudzoziemców; Zofia kę nad zespołami amatorskimi, po­ Streszczenia w językach angielskim Hilczerówna — Warsztat tokarski stulowano znalezienie rynków zbytu i rosyjskim oraz indeks rzeczowy dla obróbki rogu. dla plastyki i rzemiosła ludowego, 42, 43, 44 i 45 tomu „Ludu". Stron • którego wyroby powinny zastąpić 670, ilustracje w tekście. Kwartalnik Opolski. Polskie Towa­ tandetę i szmirę, jakie spotyka się rzystwo Przyjaciół Nauk w Opolu. najczęściej w świetlicach, domach Rocznik Olsztyński. Tom I I . M u ­ Rok V I : 1960. Poszczególne numery kultury itp. Zamieszczono również zeum Mazurskie w Olsztynie, zawierają m. in.: wiele artykułów i wzmianek i l u ­ Olsztyn 1959, P W N Warszawa 1960. Nr 1. Piotr Swierc — Z badań nad strowanych, poświęconych najwy­ W dziale „Materiały": Franciszek opolskim folklorem muzycznym w bitniejszym spośród działających A. Klonowski — Z historii inwen­ latach 1945—1959. jeszcze na różnych terenach Polski taryzacji młynów wodnych na War­ Nr 3. Barbara Jankowska — Z ba­ twórcom ludowym, jak Ignacy K a ­ mii, Mazurach i Powiślu, s. 173— dań nad garncarstwem ludowym miński, Leon Kudła, Stanisław P a 194. W dziale Kronika: Sława Moj- Opolszczyzny (pracownia garncar­ stuszkiewicz i inni. 252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb3ecaf391193049a212825986408f5f.pdf 94f4a1fcc18ef830b6f8980313666e47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe Kurpie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3994 Title A name given to the resource Skrzynie kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.124-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKRZYNIE KURPIOWSKIE Z POW. OSTROŁĘCKIEGO ZOFIA W archiwum Z a k ł a d u Plastyki, Architektury i Z d o b n i c t w a Ludowego P.I.S. znajduje się te­ ka, z a w i e r a j ą c a d w a d z i e ś c i a k i l k a barwnych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c y c h skrzynie ludowe z pow. o s t r o ł ę c k i e g o . M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł przez Ob. M a r i ę D ą b s k ą , k t ó r a z r a m i e n i a I n ­ s t y t u t u b a d a ł a tamtejszy teren. Wspomniany z b i ó r s k r z y ń stanowi p e w n ą s e r i ę , n a d a j ą c ą się do opracowania i p o z w a l a j ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę na ten dział zdobnictwa ludowego na K u r p i a c h . Dotychczas m a m y n i e w i e l e stosunkowo w z m i a ­ nek, o d n o s z ą c y c h się do m e b l a r s t w a p ó ł n o c n o wschodniej Polski, tak, że nawet najmniejsza i n f o r m a c j a z tej dziedziny, staje się dla nas w a ż n y m przyczynkiem. M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł w d z i e w i ę c i u wsiach, a m i a n o w i c i e : w C i e ń ć k u , Kadzidle, K r z y s i a ­ kach, Ł y s e m , N i e d ź w i e d z i u , Wejdzie, W y d m u sach, W y k r o c i e i Zalasiu. Z n i e k t ó r y c h w s i ma­ m y po jednej skrzyni, z i n n y c h po k i l k a . Skrzynie wykonane z miękkiego drzewa, w i ą z a n e na „ c y n k i " , p o s i a d a j ą k s z t a ł t l e ż ą c e g o p r o s t o p a d ł o ś c i a n u o w y m i a r a c h , w a h a j ą c y c h się w n a s t ę p u j ą c y c h granicach: d ł u g o ś ć od 90—130 cm, w y s o k o ś ć : 42—64 cm, s z e r o k o ś ć : 40—62 cm. N a j c z ę s t s z e s ą j e d n a k skrzynie, w k t ó r y c h ścian:. licowa d ł u g a jest około 95 cm, a wysoka na 46 cm. S k r z y n i e z pow. o s t r o ł ę c k i e g o nakryte są p ł a s k i m w i e k i e m z niezbyt w y s u n i ę t y m g z y m ­ sem (od 2—5 cm), g r u b o ś c i około 5 cm. Tak gzymsy g ó r n e j a k i dolne są na ogół s ł a b o p r o ­ filowane (tabl. I , 1—15). P u d ł a s k r z y ń s p o c z y w a j ą na p o d n ó ż k a c h , k t ó ­ re s ą w 75% dwudzielne, a t y l k o w 25% poje­ dyncze, p r z y czym tak jedne j a k i drugie m a j ą w e w n ę t r z n e k r a w ę d z i e ozdobnie w y c i n a n e (tabl. I , 1—14). P o d n ó ż k i dwudzielne poza j e d n y m w y j ą t k i e m (tabl. I , 10) są pozbawione kół, p o d ­ czas gdy p r z y p o d n ó ż k a c h pojedynczych k ó ł k a z d a r z a j ą się częściej (tabl. I , 11, 14, 15). Szufla­ dy w p o d n ó ż k a c h s k r z y ń w y s t ę p u j ą z u p e ł n i e sporadycznie (tabl. I , 15). W y s o k o ś ć p o d n ó ż k ó w waha się w granicach od 10—22 cm. Pionowe k r a w ę d z i e s k r z y ń są p r a w i e zawsze proste i g ł a d k i e . W y j ą t e k od tej zasady stano­ w i ą j e d y n i e t r z y skrzynie, jedna z nich, pocho­ d z ą c a ze wsi W y d m u s y , posiada na ś c i a n i e l i ­ cowej w z d ł u ż b o k ó w p r z y b i t e toczone p ó ł k o l u 124 CIEŚLA-REINFUSSOWA m i e n k i (tabl. I , 10, ryc. 1), druga z N i e d ź w i e ­ dzia ma u g ó r y t u ż p r z y w i e k u charakterystycz­ ne ścięcie (tabl. I , 13, ryc. 2). Ze w z g l ę d u na s w ą b u d o w ę na s z c z e g ó l n ą u w a g ę zasługuje skrzynia trzecia, oznaczona n u m e r e m 12 na ta­ b l i c y I . Posiada ona w z d ł u ż p i o n o w y c h k r a w ę ­ dzi przymocowane d w i e grube p r o f i l o w a n e des­ k i , k t ó r e g ó r ą s i ę g a j ą wieka, d o ł e m zaś t w o r z ą nogi s k r z y n i . Deski te s z e r o k o ś c i około 10 cm s k ł a d a j ą się z d w ó c h części p r a w i e jednakowo wysokich, oddzielonych od siebie p r o f i l o w a n y m gzymsem. G ó r n a część, g r u b o ś c i m n i e j w i ę c e j d w ó c h c e n t y m e t r ó w , jest z u p e ł n i e p ł a s k a , j e d y ­ nie t y l k o w n i e w i e l k i e j odległości od k r a w ę d z i bocznych ma z k a ż d e j strony po j e d n y m żło­ bieniu. Dolna część dwa razy grubsza od g ó r n e j posiada ozdobne profilowanie. S k r z y n i a ta zo­ s t a ł a znaleziona w z a k r y s t i i kościoła w Zalasiu, co t ł u m a c z y ł o b y m o ż e jej w y j ą t k o w ą b u d o w ę . Z i n n y c h o z d ó b plastycznych w y s t ę p u j ą c y c h na badanych skrzyniach k u r p i o w s k i c h n a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o p r o f i l o w a n y c h listwach, t w o r z ą c y c h r a m k i , w y z n a c z a j ą c e pola zdobni­ cze (ryc. 1). W jednej ze s k r z y ń , p o c h o d z ą c e j ze wsi N i e d ź w i e d ź , s p o t y k a m y się z c i e k a w y m zjawiskiem, r z a d k i m na ogół w skrzyniach l u ­ d o w y c h . Otóż p r o f i l o w a n e l i s t w y , b ę d ą c e obra­ m i e n i e m p ó l zdobniczych są jeszcze dodatkowo od w e w n ą t r z ozdobnie w y c i ę t e , przez co p o w ­ staje rodzaj kartusza, w y o d r ę b n i o n e g o ponadto przez szafirowe tło, k o n t r a s t u j ą c e z b r ą z o w ą p o w i e r z c h n i ą reszty s k r z y n i i listew (ryc. 2). Ś c i a n y licowe s k r z y ń b ą d ź w ogóle nie m a j ą wydzielonego pola zdobniczego (ryc. 5, 6), b ą d ź p o s i a d a j ą jedno (ryc. 4), dwa (ryc. 3, 7), t r z y (ryc. 2), a n a w e t w y j ą t k o w o i p i ę ć . Pola te m o ­ g ą b y ć wyznaczone w r ó ż n y sposób, a m i a n o w i ­ cie: o d m i e n n y m k o l o r e m t ł a (ryc. 3, 4) r ó ż n y m od t ł a o g ó l n e g o , p r z y pomocy malowanej r a m k i , czy p r o f i l o w a n y c h listew (ryc. 1), w z g l ę d n i e przez p o ł ą c z e n i e d w ó c h e l e m e n t ó w , a w i ę c k o ­ lorowego t ł a i r a m k i malowanej (ryc. 7) l u b l i ­ stew (ryc. 2). P o w s t a ł e tak pola zdobnicze m o ­ ż e m y p o d z i e l i ć na k w a d r a t o w e i p r o s t o k ą t n e . Pola p r o s t o k ą t n e w y s t ę p u j ą na skrzyniach j e d nopolowych w pozycji l e ż ą c e j , umieszczone są w samym ś r o d k u s k r z y n i i z a j m u j ą Vt powierzch­ n i ś c i a n y licowej (ryc. 4). Pola w y ł ą c z n i e prosto­ k ą t n e spotyka się w skrzyniach d w u - , t r ó j i p i ę c i o p o l o w y c h (tabl. b a r w n a 2, ryc. 1), roz- �mieszczone symetrycznie w z g l ę d e m środka skrzyni. W skrzyni pięciopolowej w y s t ę p u j ą p r o s t o k ą t y w dwóch wymiarach, wąskie, smu­ kłe, z n a j d u j ą się w ś r o d k u i po bokach, a szer­ sze m i ę d z y n i m i . K w a d r a t o w e pola s ą z w y k l e w skrzyniach o d w ó c h polach zdobniczych (ryc. 3). Pola p r o s t o k ą t n e i k w a d r a t o w e ł ą c z ­ nie z d a r z a j ą się w skrzyniach t r ó j polowych, gdzie w ą s k i e pole w postaci s t o j ą c e g o p r o s t ą k ą t a znajduje się w ś r o d k u m i ę d z y d w o m a p o l a m i k w a d r a t o w y m i (ryc. 2). Wszystkie pola tak k w a d r a t o w e j a k i p r o s t o k ą t n e są d u ż e i w y ­ pełniają sobą prawie całą powierzchnię ściany l i c o w e j . Wydzielone pola m a j ą czasem n a r o ż a ścięte b ą d ź prosto b ą d ź ł u k o w a t o (ryc. 3). W ornamentyce o m a w i a n y c h s k r z y ń z pow. o s t r o ł ę c k i e g o spotyka się m o t y w y abstrakcyjne i r o ś l i n n e . M o t y w y abstrakcyjne na ogół rzad­ sze w y s t ę p u j ą w postaci t r u d n y c h do opisania kompozycji z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z nieregular­ n y c h l i n i i k r z y w y c h . P r z y k ł a d e m takiej deko­ racji są d w i e skrzynie z w s i N i e d ź w i e d ź , p o w ­ s t a ł e około 1910 г., w y k o n a n e przez stolarza M i ­ c h a ł a C h o r ą ż e w i c z a . Na w y o d r ę b n i o n y m sza­ f i r o w y m tle r o z r z u c a ł on nieregularnie zdobi­ ny, w kolorach b i a ł y m i czerwonym, esowato l u b ł u k o w a t o powyginane. Jedna z n i c h repro­ dukowana na ryc. 2, posiada w p o ś r o d k u p ó i zdobniczych czerwone motywy, będące jak g d y b y d a l e k i m echem dekoracyjnie t r a k t o w a ­ n y c h m o n o g r a m ó w . Do m o t y w ó w t y c h z a l i c z y ć n a l e ż y w z ó r w postaci j a k g d y b y l i t e r y „ X " , w y s t ę p u j ą c e j na s k r z y n i ze w s i W y k r o t (tabl. I I I , 13, ryc. 3). N a j c z ę s t s z y m i ozdobami s k r z y ń są j e d n a k m o ­ t y w y roślinne. Spośród k w i a t ó w częstotliwością w y s t ę p o w a n i a w y r ó ż n i a się t u l i p a n w r ó ż n y c h odmianach i rozmiarach (tabl. I I , 23—35). Spo­ t y k a się go w postaci stulonego p ą c z k a (tabl. I I , 33), czasem nieco rozchylonego (tabl. I I , 34), w z g l ę d n i e r o z w i n i ę t e g o k w i a t u (tabl. I I , 23, 28 do 31), z zaznaczonymi nawet p r ę c i k a m i (tabl. IT, 30, 31). N i e k i e d y k w i a t t u l i p a n u u j ę t y jest bardziej schematycznie (tabl. I I , 24—27). Obok tulipanowatych form częste są też kwiaty wiel o p ł a t k o w e (tabl. I I , 7—18, 22), oraz k w i a t y p r o ­ mieniste (tabl. I I , 19—21). K w i a t y w i e l o p ł a t k o wc p o s i a d a j ą silnie zaznaczony ś r o d e k , w o k ó ł k t ó r e g o rozmieszczone są l i s t k i w postaci k r o ­ pek (tabl. I I , 10—12, 14, 18), ł u k ó w (tabl. I I , 8, 13) i t p . C a ł o ś ć m o ż e b y ć od z e w n ą t r z o b w i e ­ dziona c i e n k i m k o n t u r e m (tabl. I I , 8, 10—14). K w i a t y promieniste p o s i a d a j ą cztery, sześć i dziesięć l i s t k ó w (tabl. I I , 19—21). O s o b n ą g r u - 13 Tablica I. 125 �Ryc. 1. Wieś Wydmusy klMyszyńca pow. Ostrołęka. 4 Jednoosiowe m o t y w y symetryczne przybie­ r a j ą p o s t a ć k w i a t o n ó w (tabl. I I I , 5, 7), czy też r o z c z ł o n k o w a n e j g a ł ą z k i z k w i a t a m i na k a ż d e j odnodze (tabl. I I I , 8) albo pojedynczego k w i a t u na dość d ł u g i e j ł o d y ż c e (tabl. I I I , 1—3), w z g l ę d ­ nie u ł o ż o n y c h symetrycznie l u ź n o rzuconych t u l i p a n ó w (tabl. I I I , 4). M o t y w asymetryczny w y s t ą p i ł w y j ą t k o w o na s k r z y n i t r ó j p o l o w e j , pofc h o d z ą c e j ze wsi W y d m u s y (ryc. 1). 4 Ryc. 2. Wieś Niedźwiedź k/Myszyńca pow. Ostrołęka. p ę s t a n o w i ą k w i a t y o k s z t a ł t a c h fantastycznych z k i e l i c h a m i p o t r a k t o w a n y m i dekoracyjnie (ta­ blica I I , 36—39). Podobnie j a k k w i a t y u j m o w a n e są i liście. P r z e w a ż a j ą l i s t k i drobne owalne (tabl. I I , 42, 43, 45—47, 52) i esowato w y g i ę t e (tabl. I I , 41). W jednej ze s k r z y ń i m i t u j ą liście n i e w i e l k i e ś l i m a c z n i c e (tabl. I I , 44). L i ś c i e m o g ą b y ć poje­ dyncze (tabl. I I , 40—51, 53, 54) albo p o t r ó j n e (tabl. I I , 52), symetryczne (tabl. I I , 42, 43, 48, 49, 54), l u b asymetryczne (tabl. I I , 40, 41, 45, 50), w z g l ę d e m swej osi ś r o d k o w e j . Blaszka l i s t ­ k ó w posiada brzegi g ł a d k i e (tabl. I I , 40—47, 49) w z g l ę d n i e n i e r ó w n e (tabl. I I , 48) l u b t e ż po­ s t r z ę p i o n e j a k w liściu m a k u (tabl. I I , 50). W n i e k t ó r y c h skrzyniach zaznaczone jest bar­ dzo schematycznie ż y ł k o w a n i e liścia (tabl. I I , 49, 51). W s k r z y n i ze w s i Wejdo w y s t ę p u j ą d u ­ że liście (tabl. I I , 54, ryc. 6), otoczone dla ce­ lów d e k o r a c y j n y c h dodatkowo szeregiem k r o ­ pek. Z e l e m e n t ó w w y ż e j opisanych p o w s t a j ą m o ­ t y w y o ś r o d k o w e i jednoosiowe. M o t y w y o ś r o d ­ k o w e s ą p r z e w a ż n i e z ł o ż o n e z e l e m e n t ó w ab­ s t r a k c y j n y c h (tabl. I I I , 11, 12), rzadziej r o ś l i n ­ n y c h (tabl. I I I , 9). Jednoosiowe s ą w y ł ą c z n i e r o ­ i ć ś l i n n e (tabl. I I I , 1—8, Ю), p r z y czym m o g ą one b y ć symetryczne i asymetryczne. Motywy o ś r o d k o w e p o s i a d a j ą zazwyczaj w c e n t r u m k ó ł ­ ko (tabl. I I I , 11, 12), czasem o ś m i o p r o m i e n n ą g w i a z d ę (tabl. I I I , 9) l u b w i e l o p ł a t k o w y k w i a ­ tek (ryc. 4). Ze ś r o d k a r o z c h o d z ą się na zew­ n ą t r z p r o m i e n i ś c i e ł o d y g i proste, czasem rozga­ ł ę z i o n e czy faliste (ryc. 4), z a k o ń c z o n e j a k i m ś k w i a t e m (tabl. I I I , 11). W jednej s k r z y n i ze wsi W y k r o t w y b i e g a od ś r o d k a szereg d r o b n y c h k w i a t u s z k ó w , j a k b y nanizanych na niewidocz­ n ą n i t k ę (tabl. I I I , 9). I n n ą o d m i a n ę w ś r ó d m o ­ t y w ó w o ś r o d k o w y c h s t a n o w i k w i a t ze s k r z y n i z W y d m u s ó w , p o s i a d a j ą c y cztery, dość duże p ł a t k i u ł o ż o n e na k r z y ż n a o k o ł o środkowego k ó ł k a (ryc. 7). Na o s o b n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą naczynia (tabl. I I , 1—6), w k t ó r y c h umieszczone s ą b u k i e t y k w i a ­ t ó w . N a j c z ę s t s z ą f o r m ą jest f l a k o n o mocno w y ­ d ę t y m b r z u ś c u , czasem nie z a m k n i ę t y od d o ł u (tabl. I I , 1) l u b s t o j ą c y na j a k i e j ś falistej po­ w i e r z c h n i (tabl. I I , 2). O p r ó c z f l a k o n ó w jako na­ czynia na k w i a t y spotyka się p ł a s k ą d o n i c z k ę z d w o m a u c h a m i (tabl. I I , 4), c z a r ę o d w ó c h n ó ż k a c h (tabl. I I , 5), a wreszcie rodzaj d u ż e g o kielicha o s p ł a s z c z o n e j a szerokiej czarce, posia­ d a j ą c e g o c i e n k ą n ó ż k ę z s z e r s z ą p o d s t a w ą (tabl. I I , 6). Naczynie na k w i a t y m o ż e b y ć p o t r a k t o w a n e albo w p e r s p e k t y w i e (tabl. I I , 1—4), albo rzucie bocznym (tabl. I I , 5, 6). W p i e r w s z y m p r z y p a d ­ k u g ó r n y o t w ó r f l a k o n u jest w całości w i d o c z n y tak, że k w i a t y w ł a ś c i w i e nie umieszczone s ą w e ­ w n ą t r z naczynia, lecz z n a j d u j ą się po za n i m . W y o d r ę b n i o n e pola zdobnicze s ą zazwyczaj wypełnione jednym motywem, zajmującym p i a w i e c a ł ą ich p o w i e r z c h n i ę (ryc. 2, 3). B a r ­ dzo rzadko spotyka się dodatkowe zdobiny, z n a j d u j ą c e się w d w ó c h (ryc. 1) l u b czterech n a r o ż a c h (tabl. b a r w n a 2), skierowane d o ś r o d k c w o . Czasem w y s t ę p u j e r ó w n i e ż data ( p r a w ­ dopodobnie powstania skrzyni), umieszczona na p o l u zdobniczym (ryc. 1). Na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e t u fakt, że w skrzyniach j e d n o p o l o w y c h z w y k l e pole zdob­ �nicze w y p e ł n i o n e jest w całości m o t y w e m o ś r o d ­ k o w y m (tabl. I I I , 9), a raz t y l k o miejsce jego za­ j ą ł m o t y w jednoosiowy s y m e t r y c z n y (tabl. I I I , 10). W skrzyniach o n i e w y o d r ę b n i o n y c h polach zdobniczych d e k o r a c j ę ś c i a n y licowej stanowią zwykle kwiatony dwa jednakowe, rozłożyste (ryc. 5, 6) l u b j a k i ś m o t y w abstrakcyjny (tabl. I I I , 11). P r z e s t r z e ń m i ę d z y t y m i k w i a t o n a m i jest zazwyczaj pusta, t y l k o w s k r z y n i z W y d m u s ó w w i d n i e j ą w ś r o d k u u ł o ż o n e jeden nad d r u g i m dwa o ś m i o p ł a t k o w e k w i a t y . W skrzyniach d w u p o l o w y c h na obu polach zdobniczych w y s t ę p u j e ten sam motyw, zaś 12? �7 # 4 ^ * /О /л w t r ó j p o l o w y c h dwa z e w n ę t r z n e są takie same a odmienny jest t y l k o m o t y w pola ś r o d k o w e g o . Z a z n a c z y ć p r z y t y m n a l e ż y , że wszystkie t r z y pola m a j ą ten sam charakter zdobniczy t. zn., ż e są w y p e ł n i o n e m o t y w a m i albo r o ś l i n n y m i (ryc. 1), albo a b s t r a k c y j n y m i (ryc. 2). W y j ą t e k s t a n o w i skrzynia z W e j d ą , w y r ó ż n i a j ą c a się u k ł a d e m m o t y w ó w . W ś r o d k u s k r z y n i znajduje się wyznaczony p r o f i l o w a n ą r a m k ą s t o j ą c y p r o ­ s t o k ą t , na k t ó r e g o t ł o rzucona jest g a ł ą z k a k w i a ­ t o w a zaznaczona j a s n o - b r ą z o w y m k o l o r e m (tabl. I I I , 2). Po obu stronach tego p r o s t o k ą t a umiesz­ 128 czone są pola k w a d r a t o w e , skierowane n a r o ż e m w dół. Pola te w y p e ł n i a j ą w s p ó ł ś r o d k o w o u ł o ­ ż o n e k w a d r a t y , zrobione z p r o f i l o w a n y c h l i ­ stew, malowane na z m i a n ę k o l o r e m j a s n o - b r ą ­ z o w y m i ciemniejszym b r ą z o w y m t a k i m sa­ m y m j a k c a ł a skrzynia. P o z o s t a ł a po w y d z i e l e n i u p ó l zdobniczych część ś c i a n l i c o w y c h jest na ogół pozbawiona j a k i c h k o l w i e k o r n a m e n t ó w (ryc. 1—3), to samo odnosi się do g z y m s ó w d o l n y c h i g ó r n y c h . W y ­ j ą t e k od tej r e g u ł y s t a n o w i ą skrzynie z W y d m u s ó w (ryc. 7) oraz wszystkie jednopolowe, �w k t ó r y c h po obu stronach w y o d r ę b n i o n e g o pola znajduje się zawsze j a k i ś m o t y w k w i a t o w y (tabl. I I I , 1, 3, ryc. 4). P o d n ó ż k i s k r z y ń w 60% są pozbawione wszel­ kich o z d ó b . W t y c h nielicznych przypadkach, w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą są to t y l k o j a k i e ś nie­ w i e l k i e zdobiny w postaci k w i a t k a , m n i e j l u b w i ę c e j fantastycznego (ryc. 3) czy całej g a ł ą z k i k w i e t n e j (tabl. b a r w n a 2), w z g l ę d n i e m o t y w u abstrakcyjnego (tabl. I I , 61). W d w ó c h t y l k o skrzyniach o p r ó c z pojedynczej zdobiny w y s t ą ­ p i ł y jeszcze dodatkowe k r o p k i , b i e g n ą c e raz w z d ł u ż bocznej k r a w ę d z i p o d n ó ż k a (ryc. 5), a d r u g i raz o b e j m u j ą c e półłukiem trójlistną zdobinę i podkreślające wycięcie wewnętrzno p o d n ó ż k a (tabl. b a r w n a 1). Z d o b i n y w y s t ę p u j ą p r a w i e w y ł ą c z n i e na p o d n ó ż k a c h d w u d z i e l n y c h (ryc. 3, 5, tabl. b a r w n a 1, 2), a raz t y l k o na po­ j e d y n c z y m , p r z y czym ornament r o z ł o ż o n y zo­ s t a ł w ó w c z a s na całej jego powierzchni. Kolorystycznie rozwiązanie s k r z y ń kurpiow­ skich jest na ogół dość z r ó ż n i c o w a n e m i m o , że skala b a r w u ż y w a n y c h do ich zdobienia nie jest z b y t d u ż a . Wszystkie opracowywane t u s k r z y ­ nie są m a l o w a n e g ł a d k o na kolor b r ą z o w y z r ó ż n y m i odcieniami. W j e d n y m t y l k o p r z y ­ p a d k u tło s k r z y n i jest b i a ł e , a na n i m obramie­ nia pól (profilowane l i s t w y ) , w e w n ę t r z n e zdo­ b i n y gzymsy i c a ł y p o d n ó ż e k są u t r z y m a n e w kolorze c z e r w o n y m . T ł a w y o d r ę b n i o n y c h p ó l zdobniczych m a l o w a n e są zazwyczaj k o l o r e m zielonym, doskonale h a r m o n i z u j ą c y m z b r ą z o ­ w ą p o w i e r z c h n i ą całej s k r z y n i . D w u k r o t n i e za­ miast k o l o r u zielonego u ż y t o szafirowego, a raz r ó ż o w e g o , k t ó r y jeszcze dodatkowo obwiedzio­ no n i e b i e s k ą , jednostronnie od w e w n ą t r z z ą b ­ k o w a n ą r a m k ą . P o m i j a j ą c kolor t ł a zasadnicze­ go s k r z y ń czy też p ó l zdobniczych n a j c z ę s t s z e są zestawienia trzech i czterech k o l o r ó w , w y ­ j ą t k o w o t y l k o p i ę c i u , a to: b i a ł e g o , czerwone­ go, czarnego, zielonego i ż ó ł t e g o (tabl. b a r w n a 1, 2). P r ó c z t y c h w i e l o k o l o r o w y c h s k r z y ń zda­ r z a j ą się i takie, gdzie w z ó r w y m a l o w a n y z o s t a ł j e d n y m kolorem, np. j a s n o - b r ą z o w y m , czy czer­ w o n y m . Na ogół w stosowaniu b a r w w i d a ć p e w ­ no d ą ż n o ś ć do zachowania k o l o r ó w n a t u r a l n y c h , co w y r a ż a się t y m , ż e ł o d y g i i liście są zazwy­ czaj zielone, k w i a t y czerwone, ż ó ł t e i t d . Spo­ t y k a się j e d n a k r ó w n i e ż i tak namalowane k w i a t y , k t ó r e z a r ó w n o f o r m ą j a k i b a r w ą od­ b i e g a j ą z u p e ł n i e od znanych z p r z y r o d y . I tak np w s k r z y n i z W y d m u s ó w m a m y kwiatoń w postaci r o z g a ł ę z i o n e j ł o d y g i o 9 k w i a t a c h o k s z t a ł t a c h fantastycznych, r ó w n i e ż n i e n a t u r a n y c h kolorystycznie. W i d z i m y t a k ż e np. k w i a - Ryc. Ryc. 3. Wieś 4. Wieś Wykrot Krysiaki kjMyszyńca kjMyszyńca Ryc. 5. Wieś Wydmusy k/Myszyńca pow. pow. pow. Ostrołęka. Ostrołęka. Ostrołęka. tony, w k t ó r y c h liście i ł o d y g i w y k o n a n e są k i l k u k o l o r a m i nie o d p o w i a d a j ą c y m i rzeczywi­ stości j a k : b i a ł y m , niebieskim, c z a r n y m i t d . , zaś k w i a t y promieniste m a j ą otok np. niebieski, a środki białe lub odwrotnie. Od opisanych poprzednio r ó ż n i się skrzynia ze w s i C i e ń ć k , gdzie c a ł a ś c i a n a licowa z o s t a ł a p o k r y t a wzorem, w y k o n a n y m przez szablon w kolorach b i a ł y m , c z e r w o n y m i szafirowym. Na koniec n a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o w y k ł a d k a c h do z a m k ó w t. j . ż e l a z n y c h ozdobnych tarczkach, k t ó r e p r z y b i t e są na l i c u p r z y d z i u r ­ ce od klucza. W y k ł a d k i te m o g ą p o s i a d a ć f o r m ę k w a d r a t u . p r o s t o k ą t a prostego czy t e ż o ś c i ę t y c h n a r o ż a c h (tabl. I V , 1—3), rombu, romboidu, p r z e c h o d z ą c e g o n a s t ę p n i e w deltoid (tabl. I V , 4—6). F o r m ę złożoną ma w y k ł a d k a oznaczona 129 �n u m e r e m 8 na tabl. I V . Posiada cna zasadniczo k s z t a ł t r o m b u , k t ó r e g o n a r o ż n i k i s t a n o w i ą czte­ r y mniejsze r o m b y . O p r ó c z f o r m czysto geome­ trycznych występuje w y k ł a d k a w ozdobnej postaci stylizowanego k w i a t u (tabl. I V , 9), zna­ leziona na opisywanej w y ż e j s k r z y n i ze wsi K a ­ dzidło oraz inna w k s z t a ł c i e schematycznie po­ traktowanego d w u g ł o w e g o o r ł a (tabl. I V , 10). W e d ł u g podawanych i n f o r m a c j i przez obec­ nych w ł a ś c i c i e l i s k r z y ń m a j ą one b y ć na ogół stare, p o c h o d z i ć p r z e w a ż n i e z p o ł o w y X I X w i e k u . W i a d o m o ś c i o m t y m nie m o ż n a jednak w z u p e ł n o ś c i z a u f a ć , g d y ż i n f o r m a t o r o w i e prze­ s a d z a j ą zazwyczaj w podawaniu ilości lat po­ siadanego przedmiotu, aby przez to p o d k r e ś l i ć jego d a w n o ś ć . N i e m n i e j na d w ó c h opisywanych t u skrzyniach k u r p i o w s k i c h m a m y , z n a j d u j ą c e się na p o l u zdobniczym daty (1862, 1866 — ryc. 1), k t ó r e w s k a z u j ą , że s k r z y n i a r s t w o na K u r p i a c h na p o c z ą t k u I I p o ł o w y X I X wieku s t a ł o j u ż dość wysoko. Opisane w y ż e j skrzynie z pow. o s t r o ł ę c k i e g o na pierwszy rzut oka bardzo z r ó ż n i c o w a n e pod w z g l ę d e m zdobniczym da się s p r o w a d z i ć do d w ó c h zasadniczych t y p ó w . Jeden to s k r z y n i e o ś c i a n a c h g ł a d k i c h , nie p o s i a d a j ą c e w y o d r ę b ­ n i o n y c h pól zdobniczych, ani profilowanych o b r a m i e ń , ozdobione na ś c i a n i e licowej n a j c z ę ś ­ ciej dwoma rozłożystymi kwiatonami o syl­ wetce m n i e j lub w i ę c e j n a w i ą z u j ą c e j do f o r m przyrodniczych, j a k k o l w i e k czasem fantastycz­ ne w s z c z e g ó ł a c h ( k w i a t y ) i barwie, d r u g i zaś s t a n o w i ą skrzynie o p o w i e r z c h n i urozmaiconej p l a s t y c z n y m i ozdobami (profilowane r a m k i ) , z w y z n a c z o n y m i p o l a m i zdobniczymi, w y p e ł n i o ­ n y m i motywami abstrakcyjnymi względnie ro­ ślinnymi. S k r z y n i e g r u p y pierwszej, r o b i ą c e wiażenie prymitywniejszych są zapewne w y ­ r o b a m i m i e j s c o w y m i , k t ó r e p o w s t a ł y bez spe­ cjalnego o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w obcych, m i m o , 1 2 z « S 1 1 ) Roman Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic K r a ­ kowa —• część I I I , Polska Sztuka Ludowa, rok I I I , nr 1—2, str. 9 i n. 6 Tablica IJO że z b l i ż o n e f o r m y w y s t ę p u j ą i na i n n y c h tere­ nach Polski, j a k n a p r z y k ł a d w L u b e l s z c z y ź n i e , K r a k o w s k i m (skrzynie czernichowskie) ) , Ż y ­ w i e c c z y ź n i e i t p . D r u g i t y p bardziej pod w z g l ę ­ dem k o m p o z y c y j n y m r o z w i n i ę t y n a w i ą z u j e w y ­ r a ź n i e do s k r z y ń znanych z M a z u r ó w Pruskich. Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w , z n a j d u j ą c y c h się w a r c h i w u m Z a k ł a d u P l a s t y k i L u d o w e j P. I . S. skrzynie mazurskie c h a r a k t e r y z u j ą się obfitoś­ cią o z d ó b plastycznych w formie profilowa­ nych ramek p ó ł k o l u m i e n e k , p o d z i a ł e m ś c i a n y licowej n a j c z ę ś c i e j na p i ę ć pól zdobniczych, w y ­ p e ł n i o n y c h k w i a t o n a m i . W ś r ó d t y c h s k r z y ń za­ r y s o w u j ą się d w i e grupy, z k t ó r y c h jedna o bo­ gatej i technicznie bardzo p o p r a w n i e w y k o n a ­ nej ornamentacji n a l e ż y zapewne do meblar­ stwa m i e s z c z a ń s k i e g o , druga zaś o w y k o n a n i u p r y m i t y w n i e j s z y m posiada charakter bardziej l u d o w y . W ś r ó d t y c h ostatnich znajdziemy sze­ reg p r z y k ł a d ó w n a w i ą z u j ą c y c h do s k r z y ń k u r ­ piowskich z a r ó w n o , jeśli idzie o o g ó l n ą k o m p o ­ z y c j ę (podział na pola i s p o s ó b ich w y o d r ę b n i a ­ nia), j a k też i o szczegóły o r n a m e n t u (formy k w i a t ó w i ich e l e m e n t ó w ) . Zdaje się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , że p r y m i t y w n i e j sze skrzynie ma­ zurskie wzorowane na tych, k t ó r e o k r e ś l o n e z o s t a ł y m i a n e m m i e s z c z a ń s k i c h , s t a ł y się z ko­ lei w z o r e m dla bogatszych s k r z y ń kurpiow­ skich. Wskazane t u p o k r e w i e ń s t w o m i ę d z y j e d ­ na z g r u p m a l o w a n y c h s k r z y ń k u r p i o w s k i c h , a s k r z y n i a m i m a z u r s k i m i nie stanowi faktu odosobnionego. W i e m y b o w i e m , iż tereny te p o z o s t a w a ł y ze sobą w bardzo ś c i s ł y c h z w i ą z ­ kach, k t ó r y c h w y r a z znajdziemy w r ó ż n y c h dziedzinach ludowej k u l t u r y j a k np. w b u d o w ­ nictwie, t k a c t w i e i t d . IV. ? 3 3 i a �Дус. 7. Skrzynia ludowa. Wieś W$dmus$, k. MyszgAca pow. Ostrołęka. Skala I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc2eb776bcb8bf3ca50475e7662794b8.pdf 44bdeab8ad3f4c0f3480558749164915 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3995 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал LAR Т POPU L AIRE Revue mensuelle P O L I S H P E A S A N T M o n t h l y T R O Dgnowski P R Reinfuss Zdzisław Szulc С T E O R E T Y C Z N E C O W — Maloiuane — Gęśle ska — C h ł o n n o ś ć Manugiewicz S — H i s t o i y c y z m ш sztuce ludoiuej cz. V I . A Roman A R T r e v u e E A R T Y K U Ł Y Witold POLONAIS czy muzyczna zręby Cichowicz N I chałup A miejskich. skrzypce. Jadwiga naszego — Zadania generalne ujych. Wiesława A ludu Sobie- Jan Zolna- Muzeum Kultur Ludo- — Haft unelkopolski i czepce ujielkopolskie. D Z I A Ł Franciszek czyckiej I Kotula Janina N F O R M A C — K l o c e k dtzeiuoiytoiuy Stankiewiczów Y J N Y z Woli Zar- a — Pokonkursoma шу- stauia kurpioujskiej sztuki ludomej ш P u ł t u s k u . R O K III L I P I E C — S I E R P I E Ń 1949 Nr 7 — 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/225c06e9d7d8acf857d3e7596ba69ae2.pdf 33e5e6b923f8474c691dbbbd660399f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4034 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe meble ludowe Podlasie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3772 Title A name given to the resource Mazerowane kufry podlaskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s165-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text żonej, poleskie zabudowania mają często bieg ścian nierówny i różne poziomy kalenic kilkunastu dasz­ ków (dwuspadowych), nakrywających — każdy osob­ no — stojące pod nimi budynki. Zarówno omówiona zagroda podlaska, jak i wspomniana poleska (z pow. Pińsk, Łuntoiec i Stalin) budowane są na długim i wąslkiim siedlisku. W jednym i w drugim wypadku stoją one szczytem do ulicy, ale gdy na Podlasiu okna są, lecz nie zawsze od ulicy, to na Polesiu jest to regułą, albowiem zagroda rozbudowuje się od ulicy w głąb siedliska, pozostawiając „chatę" zawsze przy drodze. Jak daleko na wschód sięga zagroda bielsko-hajnowska — tego dokładnie nie wiemy. Najprawdo­ podobniej jednak — nie dalej niż do wspomnianych przez K. Moszyńskiego okolic Prużany i Słonima . 21 21 K. Moszyński, Polesie s. 122, przyp. 2. Wschodnie, cyt. wyd., Taka lokalizacja opisanego obejścia pozwalałaby na postawienie hipotezy, że przypuszczalnie Podlasie między Narwią i Nurcem wytworzyło własny typ budownictwa, którego odbiciem byłaby rozwijająca się i zrastająca od niedawna zagroda znad prypeckiego Polesia. W niej właśnie trzeba by się dopatry­ wać ipierwotnego obrazu zagrody wydłużonej bielśkohajnowskiej, której kondensacja musiała nastąpić o wiele wcześniej, tym bardziej że tereny te w X V I wieku były już gęsto zaludnione , a co za tym idzie — wyżej stojące pod Względem kultural­ nym od zachodnich terenów Białoirusi i Polesia, na których — jak wspomniano ,— do końca X V I I I w. powszechne były jednoizbowe chaty pozbawione na­ wet sieni. 22 22 J. Topolski i J. Wiśniewski, Lustracje woje­ wództwa podlaskiego 1570 i 1576, Wrocław—Warsza­ wa 1959, Mapa Królewszezyzn oprać, przez J. Humickiego. Fot. Jan Swiderski — U. 3—5, 9—11, 13—15. Rys.: Jerzy Czajkowski — U. 1, 6, 7, 16 (ze szkiców Zofii Reinfuss), tabl. I—IV; Maria Czarnecka — U. 2 a, b (wg inwent. wyk. przez M. Pawlickiego), 8, 12 (wg inwent. wyk. przez L . Nowosielskiego). Ewa Fryś-Pietraszkowa M A Z E R O W A N E K U F R Y Dekoracja malarska ludowych kufrów nie rozwi­ nęła się na terenie Polski tak bogato jak dekoracja skrzyń na ubranie. Za przyczynę tego trzeba praw­ dopodobnie uznać okoliczność, że kufry zaczęto wyra­ biać znacznie później niż skrzyniedostosowane więc były do zmienionych potrzeb estetycznych od­ biorców. Najczęściej kufry malowano gładko na jeden kolor, zwykle zielony lub brązowy w różnych odcie­ niach. Do wyjątków należą kufry malowane wielo­ barwnie, jak np. kufer z Kawęczyna, pow. Zamość, który ozdobiono na licu i wieku kwiatową dekoracją, typową dla skrzyń z tego terenu, kufer pyrzycki z Muzeum w Szczecinie, datowany na rok 1858 , 2 1 R. Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, War­ szawa 1954, s. 15; E. Fryś, Ludowe kufry okuwane, „Polska Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2, s. 46. P O D L A S K I E czy kuferek z Nowoberezowa, pow. Hajnówka, o skromnej, dwupolówej mailaturze roślinnej. Wiado­ mości o wykonywaniu z początkiem X X wieku kuf­ rów wielobarwnych zanotowano m. in. w miejsco­ wościach Kamionka, pow. Starogard Gdański, Sejny, pow. Suwałki, Braniewo. Specyficzną grupę stanowią spotykane we wschodniej części Białostockiego kufry malowane techniką stempellkową, które wyrabiano w Sokółce. Zasięg ich graniczy z zasięgiem kufrów wileńskich i poleskich . Dość dużą grupę w obrębie kufrów zdobionych tworzą kufry tzw. „mazerowane", względnie „fladrowane". Technika mazerowania uważana jesit przez 3 2 A. Dobrowolska, Meble ludowe zachodnio­ pomorskie, „Pol. Szt. Lud.", 1950, nr 1—6, s. 58. W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934. 3 165 �wielu stolarzy ludowych za tajemnicę zawodową i z tego względu — pilnie strzeżona, chociaż w zasa­ dzie nie jest to technika zbyt skomplikowana. Po­ wierzchnię przeznaczoną do mazerowania pokrywa się warstwą farby klejowej, np. w kolorze żółtym lub jasnougrowym. W niektórych ośrodkach jako podkładu używa się także farby olejnej (m. in. Głow­ no i Stryków w pow. Łowicz) lub pokostowej (Chrza­ nów). Gdy podkład zupełnie wyschnie, pociąga się go powtórnie farbą w kolorze znacznie ciemniejszym, np, brązową bejcą, rozpuszczoną w piwie lub roz­ tworze octu, i pośpiesznie, nim bejca zaschnie, przemazuje się wzór, odsłaniając Częściowo tło. Do ście­ rania używa się prostych narzędzi, jak np. gąbka, pióro ptasie, gałganek lub pędzel, wreszcie patyk, czy wielozębny grzebień drewniany, gumowy lub metalowy. „Dzięki różnego rodzaju sposobom można otrzymać przy mazerowaniu szeroką Skalę efektów, począwszy od twardego linearnego rysunku, osltro od­ bijającego się od ciemnego tła, skończywszy na łagod­ nych przejściach o bogato zróżnicowanej fakturze" . Łatwą do uszkodzenia dekorację utrwala się zwykle po wyschnięciu, powlekając ją warstwą pokostu, bez­ barwnego lakieru lub kalafonii. 4 Trudno ustalić w sposób precyzyjny, kiedy tech­ nika mazerowania, znana od dawna przez miejskich fachowców, przyjęła się w stolarstwie ludowym. Spotykamy się z nią na terenie całej Polski. Z licz­ nych informacji wynika, że, znana na przełomie X I X i X X wieku, stosowana była na większą skalę dopiero w okresie międzywojennym, a w niektórych 4 R. Reinfuss, op. cdt., s. 28. Np. w południowej części woj. krakowskiego cieszą się olbrzymim popytem meble pojedyncze, jak szafy, ławy, oraz całe zestawy, np. sypialnie, zdobione bogatym, wielobarwnym mazerunkiem, wykonywane m. in. we wsiach Spytkowice, pow. Nowy Targ, Skawa, pow. Myślenice, Kojszówka, pow. Sucha. 5 166 5 okolicach przeżywa w ostatnich latach szczyt po­ wodzenia. Założeniem mazerowania jest imitowanie malarskie słojów szlachetnych gatunków drewna na powierzchni tanich mebli, wykonanych z gorszego surowca, aby zastąpić w ten sposób kosztowne for­ niry . Nawet nazwa techniki nawiązuje do tzw. mazeru, czyli wilka. Są to zmiany w drewnie, które wynikły z zakłóceń we wzroście drzewa. Cięty z ta­ kiego drewna fornir mazerOwy o powikłanych sło­ jach bywa bardzo poszukiwany przez stolarzy . Sto­ larze ludowi wykorzystali mazerowanie do tworzenia kompozyCji daleko odbiegających od naturalnego uwarstwienia drewna. Mazerowanie występuje na wielu meblach wiej­ skich, a mianowicie na łóżkach, szafach, kredensach, skrzyniach, rzadziej na stołach czy ławach; najwię­ cej ozdobnych rozwiązań znalazło się jednak na kufrach. 6 7 Z ważniejszych ośrodków wyrobu mazerowanych mebli wymienić można m. in. Jeżów, pow. Brzeziny, Ujazd, pow. Rawa Mazowiecka, Żarnów, pow. Opocz­ no, Skierniewice, Łowicz, ZWoleń, Końskie, Lipsko, Siewierz, pow. Zawiercie, Chrzanów, Olkusz, Boch­ nia, Jasło. Spośród ośrodlków tych — kufry mazerowane wyrabiano m. in. w Jeżowie, Ujeździe, a także W Wielu innych, jak Łask, Widawa, pow. Łask, Ple­ szew, Radziejów, Głowaczów, pow. Kozienice, Przed­ bórz, pow. Końskie. Wiele tradycyjnych ośrodków wyrobu kufrów mazerowanych zanotowano zwłaszcza na terenie Podlasia, jak np. Knyszyn, Suchowola, Augustów, Grajewo, Radziłów, Szczuczyn, Lipsk, 6 J. H. Baum, Malowanie drewna i lakierowanie metali, Warszawa 1959, wstęp. M. Schreiber, Przewodnik stolarski, Tarnów 1915, s. 9; M. PadeOhowicz, Stolarz przed egzaminem mistrzowskim, Kraików 1932, s. 49. 7 �Międzyrzec Podlaski, Brańsk, Łuków, Adamów, So­ kołów Podlaski, Biała Podlaska. Do czasów obecnych produkuje się na tym terenie kufry mazerowane przede wszystkim w miejscowościach Siemiatycze, Sokółka oraz Hajnówka. W Siemiatyczach kufry mazerowane zaczęto wy­ rabiać przed I wojną światową. Z ośrodka tego wy­ roby rozchodzą się na znaczny obszar. Poza miejsco­ wymi targami kufry siemiatyckie sprzedawane są w Brańsku, Bielsku Podlaskim, Ciechanowie, Łosi­ cach, a w okresie międzywojennym wywożono je także do Janowa Podlaskiego i sporadycznie do Dro­ hiczyna. Na kufrach z Siemiatycz występuje kilka typów dekoracji mazerowanej. Najczęściej spoty­ kany jest układ dużej kraty w ciemnym kolorze, podkreślonej liniami falistymi, położonej ukośnie na tle drobnych prążków lub kratki (ii. 1). Drugą od­ mianę dekoracji stanowi duży romb o bokach lekko wklęsłych, wypełniający pole licowe kufra. Rzadziej występuje ornament, którego główny akcent stanowią 2 łuki, bądź stykające się grzbietami na środku pola, bądź też końcami, co tworzy motyw soczewki w układzie poziomym . IZ. 2. Kufer mazerowany. Żelechlinek, pow. Rawa Maz. s Stolarze w Sokółce wyrabiali niegdyś masowo kufry zdobione wielobarwnym ornamentem Stempelkowym; w okresie międzywojennym jednak zostały one wyparte, jako niemodne, przez kufry malowane jednobarwnie. Dopiero w czasie ostatniej wojny za­ częto tu produkować kufry bogato mazerowane. Pod­ stawę tej dekoracji stanowią szerokie wiązki linii falistych, wykonanych wielozębnym grzebieniem, uło­ żone równolegle lufo na przekątnych pól, ograniczo­ nych pasami dkuć. Występują one także w postaci Julków, serc, a także w nieregularnych, fantazyjnych figurach, nawiązujących niekiedy w ogólnym cha­ rakterze do rysunku słojów na przekroju pnia jakie­ goś gigantycznego drzewa. Dużą stosunkowo grupę w archiwum Pracowni Badania Plastyki Ludowej Instytutu Sztuki PAN w Krakowie Stanowią rysunki kufrów mazerowanych z omawianego terenu, bez bliższych danych dotyczą­ cych miejsca produkcji, gdyż ich właściciele w naj­ lepszym razie potrafili podać miejsce zakupu. Na wszystkich tych kufrach występuje dekoracja o mo­ tywach geometrycznych, przeważnie oparta na zwie­ lokrotnionej linii falistej. Kufry z okolic Augustowa i Suwałk charakteryzuje rytm pionowy, uzyskany przez równoległe powtarzanie na powierzchni zdo­ bionej pionowych wiązek linii falistych w różnych szerokościach. Zdarzają się też m. in. symetryczne układy rytmicznie powtarzanych łuków (kufer z Ciciboru, pow. Biała Podlaska). Do rzadziej spotyka­ nych należy horyzontalny podział frontonu na 2 pola, z których każde wypełnione jest trójkątami (kufer z Dalnego Lasu, .pow. Augustów), czy pionowy po­ dział na 3 pola, których dekorację stanowią romby (Pietkowo, pow. Łapy). Ogólnie biorąc, pomimo dużej różnorodności de­ koracja mazerowanej na kufrach podlaskich, z regu8 R. Reinfuss, op. cit., 11. 6. ły mamy tu do czynienia z ornamentem, który w za­ łożeniu odgranicza się od naśladowania forniru. Na niektórych kufrach środfcowopołskich (np. z Ujazdu) daje się natomiast wyraźnie zauważyć dążność do naśladowania ciekawych układów słojów drewna ( i i 2). Grupę zupełnie odmienną od wyżej opisanych sta­ nowią kufry z Hajnówki, zdobione bogatym orna­ mentem roślinnym. Ośrodek wyrobu kufrów w Haj­ nówce powstał stosunkowo niedawno. W latach 1946—7 osiedliło się tu kilku stolarzy, repatriowanych z Szereszewa koło Prużan. W Szereśzewie istniało w okresie międzywojennym spore centrum stolar­ stwa ludowego. Wyrabiano tam proste meble, prze­ znaczone do sprzedaży targowej, m. in. skrzynie i kufry, malowane jednobarwnie, bez żadnej deko­ racji. Po osiedleniu się na nowym miejscu stolarze z Szereszewa. a mianowicie Kazimierz Kisielewicz (ur. w 1910 r.), Feliks Bogdanowicz (ur. w 1912 r.) oraz Mancewicz — postanowili dalej kontynuować pracę w swoim zawodzie. Zbyt wyrobów utrudniał jednak fakt, że miejscowe rynki zbytu opanowane były przez dawniej pracujące ośrodki meblarskie, zwłaszcza Siemiatycze. Z wyrobami dotychczasowymi konkurować mogły tylko meble bardziej atrakcyjne, przynajmniej w zewnętrznym wyglądzie. Tutaj praw­ dopodobnie szukać należy genezy bogatej i odbiegają­ cej od znanych db tego Czasu wzorów ornamentyki. Genezy tej nie potrafią jasno określić nawet sami wytwórcy. Ograniczyli się oni prawie wyłącznie do produkcji kufrów, w bardzo małych ilościach wyra­ biają też inne meble przeznaczone do sprzedaży na targu, jak łóżka, kuchenne szafki. Kufry zdobią mazerowaniem, odbiegającym nieco od opisanej wyżej techniki, może raczej zbliżonym do sgraffita. Miano­ wicie na powierzchni wyrównanej mieszaniną kredy i kleju, ewentualnie cienko powleczonej wodą kle­ jową, kładzie się jedną tylko warstwę farby pokosto­ wej w kolorze ciemnego ugru, brązu lub zieleni. 167 �II. 3. Kufer wyk. 1948 r. w Hajnówce, znaleziony we wsi Łuka, pow. Bielsk Podl. II. 4. Kufer. Wyk. Kazi­ mierz Kisielewicz, Hajnówka. Zanim pokost wyschnie, pośpiesznie rysuje się wzór twardym narzędziem, patykiem lub metalowym ryl­ cem czy grzebieniem (rop. odpowiednio spiłowany w i ­ delec cynowy), odlręcźnie, bez użycia szablonów. Modno naciskane narzędzie odsłania naturalny kolor deski spod "warstwy farby, dając w efekcie wzór dWubarwny, bez żadnych odcieni i półtonów, lekki i czytelny. Również w zakresie samej dekoracji kufry z Haj­ nówki różnią się od omawianych dotychczas. Jako dominujący wprowadzono tu ornament roślinny, efektowny pomimo operowania dość ograniczoną ilością nie skomplikowanych elementów zdobniczych. Składa się na nie kilkanaście odmian wielopłatkowych, w większości rozetowatych kwiatków (tabl. I , 1—14), lancetowate i sercowate liście (tabl. I , 15—19, 22) oraz rzadziej występujące liście dębu (tabl. I , 20) 268 i szpilkowa gałązka (tabl. I , 21). Motywy roślinne rysowane są z reguły linią pojedynczą. Mniejsze zna­ czenie posiadają motywy geometryczne, wykonywane zwykle wielozębnym grzebieniem, jak esownice, rom­ by, krzyżyki, które występują przeważnie na bocznych ściankach kufrów. W zakresie komponowania wzorów panuje duża swoboda, dzięki czemu ornament prawie wcale nie powtarza się na kufrach w identycznym układzie. Dekoracja rozmieszczona jest na polach, których granice wyznaczają pasy blaszanych okuć, pomalo­ wanych czarnym lakierem, obrysowane wiązkami równoległych linii falistych. Najczęściej występuje tu Układ okuć w postaCi pięciu równoległych, gład­ kich pasów, które dzielą wielko i ścianę licową kufra na cztery pola, zwykle równej wielkości. W nie­ których kufrach pola boczne są węższe od środko­ wych. Spotyka się także układ czterech pasów rów­ noległych, oraz pięciu, z których środkowy obejmuje tylko wieko i górną część ściany licowej. Odpo­ wiednio do rozmieszczenia okuć — ornament powta­ rza się we wszystkich polach lica w tej samej po­ staci, albo też kompozycje na polach skrajnych i wewnętrznych różnią się między sobą. Ten ostatni układ spotykany jest najczęściej, przy czym w wielu wypadkach na polach środkowych występują pełne kwiatony (il. 3—5), a na zewnętrznych — dekoracja z luźno zestawionych elementów. Wieka kufrów bywają dzielone analogicznie jak ściany frontowe, tylko czasem wprowadzone dodatkowo dwa pasy poprzeczne dzielą wielko na 12 pól zdobniczych. W związku z tym w dekoracji wieka występuje duża dowolność układów, począwszy od rytmicznie powta­ rzającego się we wszystkich polach jednego motywu, aż do łączenia kilku pól (przeważnie graniczących z licem) w jedną całość kompozycyjną (il. 3). Domi­ nujący motyw na ścianach licowych i wiekach kufrów z Hajnówki stanowią kwiatony, tworzone z wymienionych wyżej elementów, zwykle asyme­ tryczne, jedno- lub wiełołodygowe, swobodą rysunku przypominające nieco ornamentykę secesyjną. Na kilkunastu opracowywanych kufrach, których rysun­ ki znajdują się w archiwum Pracowni Badania Sztu­ k i Ludowej IS PAN, wyróżniono około 30 odmian tydh kwiatonów, z których najbardziej charaktery­ styczne zgrupowane zostały na tablicy I I . DekoraCja ścian bocznych kufrów różni się zasad­ niczo od kompozycji na licaCh i wiekach. Zamiast motywów roślinnych stosowane są tutaj duże esowni­ ce, uzupełnione pojedynczymi lub zwielokrotnionymi wiązkami linii falistych (tabl. I I I , 2—5), krzyżykami lub rombem (tabl. I I I , 6). Często Wkomponowana jest tu również data wykonania kufra (rók, a cza­ sem nawet dzień i miesiąc). W jednym tylko wy­ padku znaleziono na ścianie bocznej kufra kompo- �71. 5. Kufer wyk. w Hajnówce, znaleziony w Krzywej, pow. Bielsk Podl. U. 6. Kufer. Rudki Nowe. pow. Augustów. II. 7. Kufry z Hajnówki na targu w Biel­ sku Podl. 1955 r. liii zycję symetryczną, geometryczno-rośllnną (tafol. I I I , 8). Te niezbyt skomplikowane motywy, występujące w dużych wymiarach, wyraźnie wprowadzone są tylko w celu zapełnienia pustej powierzchni, która dla oglądającego kufer ma przecież drugorzędne znaczenie. Na podstawie posiadanego materiału nie można w zakresie zdobnictwa stwierdzić żadnych odrębności cechujących poszczególne pracownie kufrzarzy z Haj­ nówki. Nawet Aleksander Grygoruk, Stolarz miej­ scowego pochodzenia (ur. w 1921 r. w Leszczynach pod Bielskiem Podlaskim), który uczył się rzemiosła w Bielsku, a na stałe zamieszkał w Hajnówce, wy­ rabia kufry nie różniące się od wyrobów pozostałych kufrzarzy. W czasie przeprowadzanych rozmów stwierdzali oni wprawdzie, że własne wyroby zawsze mogą rozpoznać wśród innych, pochodzących z obcych pracowni, ale żaden z nich nie potrafił wymienić konkretnych, indywidualnych różnic w ramach de­ koracji. Pomimo krótkiego stosunkowo, bo zaledwie kilku­ letniego okresu działalności omawianych stolarzy w Hajnówce, nie jesteśmy również w stanie Określić rozwoju Czy zmian w zakresie zdobnictwa. Najstar­ sze zanotowane przykłady kufrów, datowane na rok 1948, w porównaniu z kuframi z roku 1955 sta­ nowią już pod względem dekoracji formę w pełni wykształconą. Zarówno elementy zdobnicze, jak i szczegóły kompozycyjne, które występują na łych kufrach, powtarzają się także na późniejszych. Ze względu na charakterystyczną dekorację kufry z Hajnówki są niemal unikatami wśród kufrów mazerowanych, występujących na terenie Polski. Nieco podobną ornamentykę roślinną, wykonaną w tech­ nice mazerowania, zanotowano dotychczas tylko raz na terenie Białostockiego — w Rudkach Nowych, pow. Augustów, oraz dwukrotnie w południowej Lubelszczyźnie, na kufrze z Kniaziów, pow. Tomaszów Lubelski, oraz z Giełczewa. pow. Krasnystaw. Kufer z Rudek Nowych zdobią dwa skromne kwiatony umieszczone na ścianie licowej w polach, ograni­ czonych typowymi dla kufrów z północnej części Białostockiego szerokimi pasami falistego mazerunku (il. 6). Wykonany on jest prawdopodobnie przez stolarzy w Augustowie. Na kufrze z Kniaziów, za­ kupionym w 1952 r. na targu w Tomaszowie, deko­ racja roślinna w postaci bukietów umieszczona jest centralnie na licu, Obramowanym Wzdłuż krawędzi szlakiem mazeru, rozmieszczonego festonowo w po­ staci łuków wiszących. Niektóre większe łuki wy­ pełnione są drobnymi elementami kwiatowymi. Ku­ fer z Giełczewa, wykonany w 1951 r., zakupiony został w Turobinie i tam, być może, wykonany. De- �Tabl. I I I Tabl. I. Elementy i motywy dekoracji roślinnej na kufrach z Hajnówki. Tabl. II. Motywy roślinne wystę­ pujące na ścianach frontowych i wiekach kufrów z Hajnówki. Tabl. III. Rozwiązania dekoracyjne ścian bocznych na kufrach z Hajnówki. Tabl. koracja roślinna ma tu znaczenie podrzędne, składa się z trzech kwiatków, umieszczonych pośrodku pola frontowego, między dużymi trójkątami. Autorstwo żadnego z wymienionych tutaj kufrów nie jest do­ kładnie stwierdzone, jak również ośrodek wyrobu. Nie wiadomo także, czy są to okazy wyjątkowe na swoim terenie, czy też fragmenty jafciChś większyCh serii produkcyjnych. To ostatnie przypuszczenie ra­ czej wydaje się mało prawdopodobne, gdyż w ta­ kim wypadku w czasie badań penetracyjmych, pro­ wadzonych przez Pracownię na terenie czy to Biało­ stockiego, czy południowej Lubelszczyzny, zanotowanoby więcej zabytków tego typu. W takim kontekście ośrodek kufrzarski w Haj­ nówce zasługuje na szczególną uwagę. Nieczęsto zdarza się bowiem w obecnych czasach możliwość śledzenia momentu powstania nowego centtfurn sztu­ ki ludowej, i to centrum, które w krótkim czasie wytworzyło tak bardzo indywidualny styl w zakre­ sie dekoracji wyrobów. Zjawisko to w znacznym stopniu tłumaczy fakt, że na dość zachowawczym pod wieloma względami terenie północno-wschod­ niej Polski kufry stanowią często do dziś prawie niezbędny element posagu wiejskiej dziewczyny. Największy popyt na kufry daje się zauważyć jesie­ nią — po żniwach, oraz na wiosnę przed Zielonymi Świętami, czyli w okresach, kiedy ustalonym zwy­ czajem odbywa się większość wesel wiejskich. War­ to może dodać, że cena kufra waha się obecnie w granicach 400 zł. 11. 8. Wywieszka na stolarni w Hajnówce. Fot. Jan Swiderski A. Grygoruka, W czasie badań kufry z Hajnówki spotykano na całym terenie powiatów Hajnówka i Bielsk Podlaski (w tych dWóch miejscowościach kufrzarze z Haj­ nówki sprzedają swoje wyroby na targach i jarmar­ kach — i l . 7), z czego można wnioskować, że znalazły one uznanie wśród 'miejscowej ludności'. — il. 1, 2, 7, 8. Rys. Maria Czarnecka — tabl. I—III. Arch. IS PAN). II. 3—6 — repr. z plansz kolorowych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fd68e8f87bf1b555810ce71a3fce5ed.pdf 426a84f53ea9712bb6b01be87674ec86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Radomskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3779 Title A name given to the resource Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.23-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAŃ N A D SZTUKĄ LUDOWĄ W RADOMSKIEM ROMAN Badania terenowe prowadzone przez Sekcję Bada­ samochodem ekipa badawcza, REINFUSS złożona z n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p o k r y w a j ą c e swą siatką c a ­ e t n o g r a f ó w , o r a z n a zmianę j e d n e j la Polskę, w w y c h g r u p rysowników. W rezultacie więc w pierwszej t e n sposób kolejności zostały objęły zaplanowane, okolice ażeby mniej pod w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m z n a n e , bądź te, k t ó r e w y m a ­ gają szybkiego wołanych w opracowania związku z powodu przemian z postępującym tempem nizacji. Obydwa spośród powyższe względy przemawiały kilku terenów, do badań o b o z o w y c h rozległy obszar planowanych za t y m , że alternatywnie, n a r o k 1953 w y b r a n o położony n a północ ostatecznie od Gór k r z y s k i c h , z a m k n i ę t y o d w s c h o d u i północy zakolem Wisły. Z a k r e ś l o n y nocno-wschodnią część Święto­ województwa d o p r z e r y s o w a n i a n a c z y s t o z e b r a n e g o materiału. Badania twórczość a r t y s t y c z n a , p r o w a d z o n o mował zachodnie kresy województwa Dzięki ofiarnej pracy uczestników — obej­ oraz oddali w łącznie 1927 s t r o n tekście, r y s o w n i c y i 1126 r y s u n k ó w Ilża oraz północny W około badaniach obozowych, sierpnia 1953 г., sowników szych wzięło udział zaangażowanych Jat U n i w e r s y t e t u Sztuk Plastycznych" w które trwały o d 1 d o 31 8 etnografów, spośród Jagiellońskiego K r a k o w i e oraz 12 r y ­ studentów i wyż­ Akademii fotograf -. Ze stałej b a z y mieszczącej się w b u d y n k u p o d w o r s k i m w Policznej ( p o w . K o z i e n i c e ) wyjeżdżała co d r u g i dzień ściennych, a p r z e d e ?, W skład e k i p y b a d a w c z e j w c h o d z i l i e t n o g r a f o w i e : d r R. R e i n f u s s ( k i e r o w n i k obozu), P. B u r c h a r d , J . C z a j k o w s k i , L . Dzięgiel, m g r M . Przeździecka. m g r Z. Reinfussowa, A. Szymczyk, J . Z a w o j s k i , r y sownicv: M . Chaber, M . Czarnecka, St. Hennig, L . Pędziałek, A . P ę d z i m ą ż , M . P i e r g i e s , Z. P y s z M . R o g a , A . Socha, A . S u r m a j , D. Walknowski. Z. W i g l u s z oraz f o t o g r a f S. D e p t u s z e w s k i . tuszem od 500 zdjęć działy l u d o w e j w s z y s t k i m próbek S. D e p t u s z e w s k i fotograficznych tego malo­ tkanin wykonał ilustrujących różne twórczości a r t y s t y c z n e j . M a t e r i a ł y p o ­ w y ż s z e pochodzą z 95 miejscowości ( r y c t). Znaczniej­ sza niż w l a t a c h ubiegłych ilość p u n k t ó w , d o których d o t a r l i członkowie e k i p y prowadzonych w nież grupy dzielenie ' a m o d z i e l n ie pełnym w y n i k a stąd składzie na mniejsze I\lateriałv • J 5 że o b o k badań zastosowano rów­ zespoły zgromadzone zestawieniem 1 R. R e i r . f u s s : B a d a n i a t e r e n o w e w r e g i o n i e K i e l e c k o sandomierskiem. Polska Sztuka Ludowa, 195Ł s. 35 — 47. Niezależnie zabytków s z t u k i l u d o w e j w postaci w y c i n a n e k , (łącznie 141 s z t u k ) . F o t o g r a f i rysunków, członkom e k i p y udało się zebrać trochę o r y g i n a l n y c h leckiego s k r a w e k p c w . Opatów). rękopisu z 1500 zaś 2488 ołówkowych. wanek Kozienice wyniki w c z y m 500 p l a n s z k o l o r o w y c h , 862 r y s u n k ó w sąsiadujące z n i m p r z e z W i s ł ę części w o j e w ó d z t w a k i e ­ (powiaty obozu w y m , j a k i c y f r o w y m okazały się b a r d z o d o b r e . E t n o ­ jeden lubelskiego zwężo­ z dzie­ łą­ 0 w y b o r z e t e r e n u zadecydowały w y n i k i k i l k u wstęp­ przez G a r w o l i n , Puławy — w zakresie jednomiesięcznej p r a c y z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m r z e c z o ­ grafowie wiodący z W a r s z a w y sztuki pół­ kieleckiego, z których ludowej dziny k u l t u r y materialnej. szkicami pęnetracyjnych, dziedziny n y m do kluczowej p r o b l e m a t y k i p o s z u k i w a n i a S r k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S w r. 1951 objazdów wszystkie z u tła k u l t u r o w e g o , n a k t ó r y m r o z w i j a ł a się m i e j s c o w a czy się o d południa z o b s z a r a m i b a d a n y m i p r z e z ekipę nych objęły p l a s t y c z n e j . P o z a t y m d l a u z y s k a n i a pełniejszego o b r a ­ szerokim t u t e r e n , stanowiący 6-osoborysownicy w y j e ż d ż a l i w t e r e n co c z w a r t y dzień, mając 3 d n i czasu wy­ urba­ wszystkich z dwóch operujące n a ' ОЪо?1б cvfrowin) (n"e uzupdnis- "ad mości ' i i l u s t r a c j e z g r o m a d z o n e " w 14 m i e j s c o " wodach wstępnego J a k w i d a ć z załączonej m a p y , zasięg badań w y c h , pominąwszy j e d e n w y j a z d L u b e l s k i e , podjęty w celach porównawczych, obszary tereno­ n a p o b l i s k i e Powiśle leżące w z a k o l u W i s ł y , o g r a n i c z o n e obejmuje od połud­ n i a b i e g i e m K a m i e n n e j a o d północnego z a c h o d u rzeką Radomką. 23 �RYS HISTORYCZNY O b s z a r t e n , dosyć n i e j e d n o l i t y p o d w z g l ę d e m fizjo­ g r a f i c z n y m , r o z p a d a się n a k i l k a w i ę k s z y c h k o m p l e k ­ W XIII w i e k u , w z w i ą z k u z akcją d o t o w a n i a panujących instytucji kościelnych, znaczne przez obszary sów, różniących się o d siebie p r z e d e w s z y s t k i m w a r u n ­ z i e m i przechodzą w ręce d u c h o w i e ń s t w a . N a południe k a m i g l e b o w y m i . Żyźniejsze g l e b y występują n a d a w ­ od R a d o m i a nych w c h o d z ą c y c h w skład uposażenia b i s k u p s t w a k r a k o w ­ terenach zalewowych l i n i i wiodącej Wisły, a ponadto wzdłuż z I ł ż y do S o l c a n a d Wisłą, g d z i e ciąg­ n i e się n i e z b y t s z e r o k i pas u r o d z a j n y c h lessów. Drugi skiego wie poza wąż, pomiędzy Kamienną bezpośrednich a Górami okolicach Opatowa i Nowej sze z i e m i e mia, Wierzbicy, Ponadto jako lep­ 3 glinki z okolic K a m i e n n e j . Niską wartość z użyteczności piasków w Rado­ Z w o l e n i a . S p o t y k a m y je również n a d d o l n y m biegiem widzenia Świętokrzyskimi, Słupi . uchodzą p i a s z c z y s t e zainteresowań, rolnej posiadają punktu duże połacie zalegające w i d ł y W i s ł y i R a d o m k i o r a z l e w e rozległy k l u c z dóbr 9 iłżeckich, , d r u g i zaś w i ę k s z y k o m p l e k s dóbr d u c h o w n y c h stanowią włości o p a c t w a b e n e d y k t y n ó w w p a s g l e b l e s s o w y c h , ale z n a c z n i e szerszy w y s t ę p u j e już zasięgiem n a s z y c h 8 powstaje Sieciecho­ . D o b r a możniejszych r o d ó w s z l a c h e c k i c h Starżów, Skarbków-Habdanków) (Odro­ skupiały się głównie wzdłuż południowych krańców puszczy, d z y Iłżanką a K a m i e n n ą 10 mię­ . K r ó l e w s z c z y z n y prócz l u ź ­ n y c h w s i w pobliżu g r o d ó w kasztelańskich o b e j m o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m s a m ej puszczę. Akcja kolonizacyjna, prowadzona z różnym natęże­ n i e m zarówno w d o b r a c h królewskich, d u c h o w n y c h , j a k i m a g n a c k i c h , polegała g ł ó w n i e n a zagęszczeniu osad­ p o b r z e ż e średniego b i e g u K a m i e n n e j (koło S t a r a c h o w i c ) nictwa i ciągnące się w k i e r u n k u p ó ł n o c n y m w o k o l i c ę i Sienna o b s z a r y p i a s z c z y s t e , g d z i e p o s t a r e m u rozpościerała się N a jałowych glebach piaszczystych Iłży jako r e s z t k i d a w n y c h p u s z c z występują d o dziś r o z l e g ł e l a ­ sy s o s n o w e W i ę k s z e r e s z t ó w k i leśne z a c h o w a ł y się r ó w nież n a p i a s z c z y s t y c h £ ^ „ „ „ „ e , „ Р t e r e n a c h położonych n a północ Р Г ™ Л , P„ ™ „ na terenach żyźniejszych, minęła natomiast puszcza. Przeglądając mapę opracowaną przez Ladenbergera, ilustrującą s t a n z a l u d n i e n i a interesującego n a s o b s z a r u w w i e k u X I V , w i d z i m y ścisły z w i ą z e k m i ę d z y l u d n i o n e b y ł y w o w y m czasie l e s s o w e o b s z a r y Naszkicowane wyżej w a r u n k i glebowe wywarły d u ­ m i e s z k a ń c ó w n a k m , o r a z żyźniejsze t e r e n y w Starsze cy Iłży i W i e r z b i c y sięgające czasów przedpaństwo- w y c h , s p o t y k a m y przede w s z y s t k i m na lessowych gle­ między G ó r a m i Ś w i ę t o k r z y s k i m i a K a m i e n n ą , liczące 11 — 25 ży w p ł y w n a kształtowanie się stosunków o s a d n i c z y c h . osadnictwo, rodza­ j e m g l e b a gęstością o s a d n i c t w a . N a j i n t e n s y w n i e j z a ­ okoli­ 2 Słabiej już (6 — 10 m i e s z k a ń c ó w zaludnione były obszary na k m ) . 2 położone koło bach z okolic O p a t o w a , w d o l i n i e Wisły i n a u r o d z a j - R a d o m i a i w z d ł u ż d o l n e j leżanki (3 — 5 os./km ), c z y niejszych g r u n t a c h w okolicy Radomia, północno-wschodnia r e n y piaszczyste, subekumeny natomiast te­ porosłe puszczą, posiadały c h a r a k t e r użytkowanej j e d y n i e czasowo przez pa­ sterzy, łowców i bartników. W Średniowieczu do d i e c e z j i interesujące nas t e r e n y k r a k o w s k i e j , co m o ż e nasuwać należały przypusz­ 2 część P o w i ś l a (1 — 2 os./km ) 2 P i a s z c z y s t e z i e m i e położone w w i d ł a c h R a d o m k i i W i ­ sły i m i e d z v Kamienną z ówczesnych źródeł s t a t y s t y c z n y c h , zupełnie ne Porastała j e a Iłżanką były, jak wynika W X I V w i e k u powstaje na jej terenie zaledwie czenie, że cały t e n obszar w c h o d z i ł p i e r w o t n i e w skład na wioska małopolskiego t e r y t o r i u m p l e m i e n n e g o . w i e k u z w a r t y obszar b e z l u d n y puszczy m i e r z y niejszy który jednakże w y d a j e dawną a Mazowszem Potkanskiego, 12 ,:f „10 m i l d o b r y c h " w z d ł u ż Małopolską a .,6 m i l d o b r y c h " w s z e r z klasztoru sieciechowskiego) między J prężnej e k s p a n s j a e l e m e n t u małopolskiego, grupy Sandomierzan, niego o p a n o w a ć północne p r z e d p o l e skich, docierając w kierunku miała Gór według Świętokrzy­ północnym w okolice jed­ , a w X V w . — 5 . W d r u g i e j połowie X V I w i d z i r a c z e j W Górach Ś w i ę t o k r z y s k i c h . granicę plemienną D o p i e r o późniejsza a ściślej Prawdopodob- się pogląd K . bezlud­ puszcza. (od R y c z y w o ł u (od Jastrzębiej jeszcze po Iłżankę), po dobra » . W skład k l u c z a i ł ż e c k i e ­ go biskupów k r a k o w s k i c h w c h o d z i w ó w c z a s 25 w s i 13 , w skład zaś o p a c t w a s i e c i e c h o w s k i e g o — 7 położonych na Powiślu Królewszczyzny. niedaleko Sieciechowa ,B . n i e licząc b e z l u d n y c h o b s z a r ó w puszczańskich, dzielą średniowiecz­ się n a d w a k o m p l e k s y , z k t ó r y c h j e d e n , o b e j m u j ą c y 23 n y c h północna część interesującego n a s o b s z a r u należa­ miejscowości, skupiał się dookoła R a d o m i a , zaś w skład ła a d m i n i s t r a c y j n i e d o k a s z t e l a n i i r a d o m s k i e j , p ó ł n o c ­ d r u g i e g o wchodziło zaledwie n o - w s c h o d n i a , obejmująca g ł ó w n i e o b s z a r y n y c h w pobliżu S o l c a n a d Wisłą między S k a r y s z e w e m skie n j a a Iłżą . W czasach 5 jjo sieciechowskiej, (j 0 sandomierskiej 6 zaś nadwiślań­ południowo-wschod- 7 Radomska. Pisma pośmiert­ 5 J . w . , s. 111. 6 St. A r n o l d : T e r y t o r i a p l e m i e n n e w u s t r o j u a d m i n i ­ stracyjnym Polski piastowskiej. Prace K o m i s j i dla A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i , zeszyt I I , s. 90. 7 K . Potkański: Puszcza R a d o m s k a , s. 132. 24 położo­ . Z j a w i s k i e m , które się b a r d z o w y r a ź n i e , zwłaszcza 8 J . w . , s. 139. 9 J . w . , s. 140. 3 M a p a g l e b (podz. 1:750 000) — o p r a c o w a l i J . C z a r ­ n o c k i , S. D o k t o r o w i c z - H r e b n i c k i , M . K o b y ł e c k i , Cz. K u ź m i a r . H . Swidziński. St. T y s k i . K r a k ó w 1942. 4 K . P o t k a ń s k i : Puszcza ne, t . T, s. 111. 17 W pobliżu g r o d ó w k a s z t e ­ lańskich skupiało się n a j s t a r s z e h i s t o r y c z n i e s t w i e r d z o ­ ne o s a d n i c t w o w X V I w i e k u zaznacza 10 miejscowości, 10 J . w . , s. 143 — 146. 11 T . L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i n a początku p a n o w a n i a K a z i m i e r z a W i e l k i e g o . L w ó w 1930. 12 B r z o z a ( K r ó l e w s k a ) , l o k a c j a d r u g i e j w s i — K o z ł o ­ w a n i e u d a j e się ( K . P o t k a ń s k i : P u s z c z a R a d o m ­ ska, s. 162). 13 Z w o l e ń , G o t a r d o w a W o l a , P a c i o r k o w a W o l a , Ś w i e t ­ l i k o w a W o l a , S u s k a W o l a ( j . w . , s. 162). 14 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s. 136. 15 A . P a w i ń s k i : P o l s k a w X V I w i e k u . Małopolska, t . I I I , s. 322. 16 J . w . , s. 3 2 1 . 17 J . w . , s. 323. �• з о о о о о Ryc. 1. Mapa miejscowości, w których zebrano ф — w czasie o b j a z d u n e n e l r a c y j i u ' : ; o . % — w czasie obpzu. materiału »' czasie O • ( badań w w r. W53. czasie o b j a z d u i о ! » Д | — baza obozu. 1 — Cecylówka Glowaczowska. 2 — Głowaczów. 3 — Brzoza4 — Sewerynów 5 — Wola Brzózka. 6 — Kozienice7 — Cecylówka. 8 — Bartodzieje nad Radomką. 9 — Piaseczno. 10 — Mąkosy. 11 — Dąbrowa Jastrzębska. 12 — Jastrzębia. 13 — Jedlnia. 14 — Krasna Dąbrowa. 15 — Molendy. 16 — Garbatka. 17 — Kociołki. 18 — Slawczyn19 — Oleksów. 20 — Gródek. 21 Zawada. 22 — Sarnów. 23 — Bierdzierz. 24 — Patków. 25 — Policzna. 26. — Czarnolas. 27 — Chechly. 28 — Zwoła. 29 — Marianów. 30 — Góra Puławska. 31 — S u c h a . 32 — Wilcza Wola. 33 — Jedlanka. 34 — Strykowice Dolne. 35 — Strykowice Górne. 36 — Zwoleń. 37 — Załazy. 38 — Zamość. 39 — Wola Zamojska. 40 — Zielonki. 41 — Mierzączka. 42 — Okrążnica. 43 — Przyłęk. 44 — Bartodzieje 45 — Tczów- 46 - Kuczki. 47 — Kłonówek. 48 — Skaryszew. 49 — KowalaStępocin. 50 — Młodocin. 51 — Mtodocin Większy. 52 — Szydłowiec. 53 — Jastrząb. 54 — Wierzbica. 55 — Modrzejowice. 56 — Gaworzyn. 57 — Pakosław. 58 — Krzyżanowice. 59 — Starosiedliee. 60 — Iłża. 61 — Seredzice. 62 — Tychów. 63 — Mi­ rzec 64 — Jedlanka pod Iłżą. 65 — Kałków. 66 — Chotyzie. 67 — Leszczyny. 68 — Wola Solecka. 69 — Jawor Solecki. 70 — Lipsko. 71 — Rzeczniów. 72 — Bronisławów. 73 — Solec 74 — Sienno. 75 — Wodąca. 76 — Maruszów. 77 — Sadkowice. 78 — Zemborzyn. 79 — Czekarzewice. 80 — Okól. 81 — Bałtów. 82 — Dębowa Wola. 83 — Koszary Denkowskie. 84 — Kąty Denkowskie. 85 — Denków. 86 — Tarłów. 87 — Brzozowa. 88 — Wola Lipowa. 89 — Potok. 90 — Gliniany. 91 — Ćmielów. 92 — Drygulec93 — Ożarów. 94 — Ułęż. 95 — Baranów. 96 — Żyrzyn 97 — Bochotnica. 98 — Kazimierz nad Wisłą. 99 — Karcz­ miska. 100 — Opole. 101 Wrzelowiec. 102 - Józefów. 103 - Rybitwy. 104 — Popów. 105 3fisfcotoice. 106 — śtoieciechow, �na t e r e n a c h urodzajniejszych, sek należących d o średniej jest znaczna trwająca Obejmuje żadne w i ę k s z e o s a d n i c t w a n i e zachodzą, pod koniec X V I I I w i e k u zaczyna kolonii, w wio­ się a k c j a zasadzie p r z e z cały dopiero obszarach nowe kolonie folwarcznych. Z na tego właśnie ce wioski o nazwach Marianów, Jadwinów, Antonówka, świadczy fakt, że n a t e r e n i e J e d l n i pow stałG w t e d y E l e m e n t osadniczy, część R a d o m s k i e g o czesne, n i e b y ł zrąb stanowiła przeludnionej jednej aż 5 n o w y c h r okresu po­ występują­ Anielin itp, Jak kolonizacyjna, t y l k o starej w s i osad 1K który zaludniał interesującą nas o d Średniowiecza p o czasy w s p ó ł ­ jednolity. Niewątpliwie ludność małopolska, Sandomierszczyzny główny ściągająca i Mazurzy, jego tu z którzy p o s u w a l i się k u p o ł u d n i o w i w głąb R a d o m s k i e g o , wzdłuż KULTURA N a t e r e n a c h z d a w n a osiadłych p o d s t a w o w y m łem u t r z y m a n i a mieszkańców była przybywali w Ra­ c s i e d l e n i m . i n . w S u c h e j n a północny zachód o d Z w o l e ­ u t w o r z o n y c h od i m i o n , j a k n p . i n t e n s y w n i e p r o w a d z o n a była o w a a k c j a to osadnicy d o m s k i e ze s t r o n n a w e t dosyć odległych. P r z y k ł a d e m t e ­ go mogą być t a k z w a n i P o s a n i a c y XIX. rozparcelowanych chodzą t a k l i c z n i e n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o jącego puszczę, k i e d y zakładania o n a z a r ó w n o dawną puszczę k r ó l e w s k ą , j a k często t w o r z y t e n u r t y mieszały się ze wiek i t e r e n y poza nią położone, należące d o s z l a c h t y , k t ó ­ ra d o p ł y w ó w wiślanych. O b y d w a sobą zwłaszcza w późniejszej f a z i e o s a d n i c t w a , o b e j m u ­ W X V I I w i e k u na terenie Radomskiego zmiany w dziedzinie ilość szlachty. uprawa źród­ roli, na­ nia P r ó c z ludności p o l s k i e j (ludność z n a d S a n u ) , wśród przybywający,n n i e brakło r ó w n i e ż i o b c y c h . W niektórych miejscowo­ ściach ( C e k a r z e w i c e ) ż y w e są dziś t r a d y c j e o t a t a r s k i m pochodzeniu niejsze, mieszkańców. Są o n e t y m że zarówno w prawdopodob- Cekarzewicach, jak i innych w i o s k a c h ( n p . w T c z o w i e ) s p o t y k a się t y p y a n t r o p o l o ­ g i c z n e uzasadniające m o ż l i w o ś ć w c a l e ponenty azjatyckiej. przede w s z y s t k i m Elementem XIX-wieczne wynikiem kom­ było kolonizacji obcym byli Niemcy, ły n a interesującym poważnej osadnictwo wewnętrznej. których w s i e tworzy­ nas o b s z a r z e 4 w i ę k s z e s k u p i s k a po k i l k a k o l o n i i każde ". N i e k t ó r e z t y c h osad z czasem 2 opustoszały i zostały z a s i e d l o n e p r z e z ludność polską, w w i e l u j e d n a k ż y w i o ł n i e m i e c k i utrzymał się d o c z a ­ sów o s t a t n i e j wojny MATERIALNA Wisłą p r z y c z y n i ł się d o o ż y w i e n i a f l i s a c t w a w e w s i a c h nadwiślańskich. Dawny t o m i a s t w k r ó l e w s k i c h w s i a c h , położonych n a k r a w ę d z i układ stosunków innymi ciekawymi w i e j s k i c h , wyrażający puszczy, p o w a ż n ą rolę grały h o d o w l a bydła, ł o w i e c t w o między i p r z e d e w s z y s t k i m b a r t n i c t w o , które d o końca XVIII u k ł a d ó w r o l n y c h (Mąkosy S t a r e - ) , uległ w i e k u posiadało organizację opartą n a d a w n y c h przy­ przemianom pod koniec archaizmami w się zakresie zasadniczym ub. wieku, kiedy w związku w i l e j a c h . B a r t n i c y w s i k r ó l e w s k i c h (Jastrzębia, M ą k o ­ z uwłaszczeniem włościan następowało często p o w t ó r ­ sy, K o z ł ó w , K o z i e n i c e i J e d l n i a ) t w o r z y l i j e d n o ne r o z m i e r z a n i e „bra­ c t w o " , k t ó r e g o w ł a d z e ze „starostą b a r t n y m " n a czele mieściły Mę w J e d l n i M i m o z n i e s i e n i a w r wilejów d l a bartników d a r k a b a r t n a w puszczy komisja z Radomia nania puszczy (tzw 1811 p r z y ­ obelnego), gospo­ trwała n a d a l , a g d y w 1829 r . przystąpiła d o m i e r z e n i a i p r z e c i ­ 1 R o z p a c z l i w e wysiłki bartników n i e uratowały j e d n a k p u s z c z y w która w X I X w i e k u zaczęto sposób r a b u n k o w v . Spław drzewa gruntów, a n a w e t p r z e m i e s z c z a n i e y c h w s i czy też częściowe i c h r o z p r o s z e n i e przenoszenia d o m o s t w „na k o l o n i e " . D a l s z e przemiany, a k c j a k o m a s a c j i gruntów, p r o w a d z o n a nie w I I p o ł o w i e o k r e s u Samodzielne szeniu s. 165. 19 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e , t . I , s. 10. W e d ł u g W . M a t l a k o w s k i e g o „ P o s a n i a k a m i " nazywają mieszkańców w s i A u g u s t o w a i A u g u s t o w s k i c h B u d (położonych n a północny zachód o d Z w o l e n i a ) , k t ó r z v za czasów Stanisława A u g u s t a m i e l i t u zostać p r z e s i e d l e n i z n a d S a n u (W. M a t l a k o w s k i : „ P o s a n i a ­ c y " . Wisła, t . I I I , s. 168). O b e c n i e mieszkańcy B a r ­ todziejów (gm. Tczów) mianem" „Posaniaków" określają ludność z n i e z b y t odległego L i n o w a , L u c i n a , Józefatki, P o d g ó r y , Gózdu, K a r c z ó w k i , D r o żanki i P o d m o s t k u . M i e s z k a ń c y t y c h w i o s e k mają posługiwać się nieco inną g w a r ą ( n p . i n a c z e j w y ­ mawiają głoskę 1") i różnić sie n i e c o s t r o j e m m n i e j t a m b o w i e m w y s t ę p o w a ł o samodziałów, ' a l e za t o posaniackie b u r k i " bvłv b a r w n i e j s z e od t v e h któ­ r e nosiły k o b i e t y u ' „ M a z u r ó w " w ' B a r t o d z i e j a c h . 20 N a północny wschód o d K o z i e n i c : Ś w i e ż e Górne, H o l e n d r y , L u c y n ó w , K o l o n i a Wółczyńska, Wólka T u r z v i i s k a ; m i ę d z y Z w o l e n i e m a Wisła: W ł a d y s ł a ­ w ó w . Ługi, H e l e n ó w , Polesie, L e o k a d i ó w , K u r o s z ó w . Sosnów, Z a r z e c z e , P a j ą k ó w ; w o k o l i c y S i e n n a i L i p s k a : Janów, Gozdowa, Kadłubek, L u d w i k ó w , N o w a W i e ś : n a p o ł u d n i o w y zachód o d R a d o m i a : Z a b i e r z ó w , Młodocin, K o s ó w , P e l a g i ó w , T r a b l i c e , Kotarbice. 21 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s, 172 — 174 26 intensyw­ 3 gospodarstwa, ..ukazu" o deść międzywojennego- . które p o w s t a ł y p o o g ł o ­ uwłaszczeniu, n a ogół dosyć duże. P o w a ż n ą i c h część s t a n o w i ł y g o s p o d a r s t w a były „peł­ n e " , mierząc 1 w ł ó k ę z i e m i (30 m o r g ó w ) , a zdarzały się w s i e , j a k n p . B i e r d z i e ż w p o w . Koizienice, 18 K . P o l k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , ca¬ skutkiem n i w e l u i ą c e d a w n ą strukturę rolną, przyniosła ze sobą b a r t n i c y p r z e c i w s t a w i l i się t e m u z sie­ k i e r a m i w ręku eksploatować prawa ł g r u n t u przypadająca n a 1 g o s p o d a r s t w o g d z i e ilość w a h a ł a się o d 30 — 50 m o r g ó w . N a s k u t e k d z i a ł ó w r o d z i n n y c h m a ­ jątki szybko ulegały rozdrobnieniu. Ciekawym przy­ kładem ilustrującym t e n p r o c e s j e s t C e c y l ó w k a , młoda wioska koło wieku k i e d v założona została n a ś w i e ż y m k a r c z u n k u , Głowaczowa. liczyła o n a 44 g o s p o d a r s t w a , l włókę ziemi. W roku W pierwszej połowie z których k a ż d e posiadało 1914 jedynie 5 gospodarstw utrzymało się p r z y t y m w y m i a r z e , 27 g o s p o d a r s t w siadało p o 1/2 w ł ó k i r e s z t a zaś włóki 43 p o 1 4 po­ 1/4 l u b m n i e j . O b e c ­ n i e jest w C e c y l ó w c e 1 g o s p o d a r s t w o rodziny XIX 19 liczących p o ^ pełne 12 p o 1 '2 З-тог**! o r a z 3 bezrolnych Podobny proces rozdrabniania gospodarstw dził o c z y w i ś c i e i w i n n y c h w s i a c h R a d o m s k i e g o . zacho­ Jak 22 J . w., s. 175. 23 N p . W ó l k a Brzózka, posiadająca p i e r w o t n i e n i w o w y układ g r u n t ó w , p o k o m a s a c j i w r o k u 1932 p r z e ­ n i e s i o n a została n a i n n e m i e j s c e , p r z v c z y m g o s p o ­ d a r s t w a , ułożone r e g u l a r n y m łańcuchem p o d w u s t r o n a c h d r o g i o t r z y m a ł y działki w p o s t a c i j e d ­ n e g o pasa z i e m i , biegnącego p r o s t o p a d l e p o j e d n e j stronie drogi. �w y n i k a z zachowanej d o dziś t r a d y c j i , z a r ó w n o w o k r e ­ sie uwłaszczania, j a k i bezpośrednio p o n i m g o s p o d a r ­ k a w s i r a d o m s k i e j u t r z y m y w a ł a się n a p o z i o m i e niskim. Do orki dosyć używano „sochy", którym to m i a n e m , j a k można w y w n i o s k o w a ć z n i e z b y t j a s n y c h wypowie­ d z i , określano radło r y l c o w e ( C e c y l ó w k a ) l u b r a m o w a te ( B r z o z o w a ) , plużycy przymocowane cylówka z długą grządzielą, do której b y ł o j a r z m o w o ł o w e g o zaprzęgu Głowaczowska, Wola Solecka, O s t a t n i e płużyce z p o s k r a c a n y m i g r z ą d z i e l a m i ne b y ł y jeszcze w o s t a t n i m dziesięcioleciu (Czarna) obok nych coraz już częstszych z żelazną odkładnicą kowale skib) Orano w wąskie bronowano używali laskowymi d o włóczenia pługów utrudniała pTLThXTwano zziae i a e i — co n i a n e. w i a n bronami gałęzi V a w stanie n ą wiejscy a suszonym (orka w ^/Vśród (tzw roślin * w z a i łopaty, z a o p a t r z o n e j e 6 (Cecylówka) sierpa kosy) g sp a a r s w r 4 - niektórzy tarniny uży\vanie i ). drewnia­ (szerokości Sprzęt zbóż o d b y w a ł się p r z y p o m o c y zagony używa­ ub. wieku które w y r a b i a l i zagony (Ce­ Sewerynów). Choty- у у w¬ y n i e p o л aj с Ir ii cn żelazne o k u c i e ( C z a r n a , B a r t o d z i e j e , w w ąn сs k Czarno- las). I n w e n t a r z ż y w y — dosyć l i c z n y , a l e nędznie u t r z y ­ m a n y — wypasał się n a w s p ó l n y m p a s t w i s k u ( k t ó r e g o l i k w i d a c j a w w i e l u w s i a c h nastąpiła d o p i e r o w z w i ą z ­ k u z komasacją g r u n t ó w dokonaną w o k r e s i e wojennym), p o d opieką g r o m a d z k i e g o o d w i o s n y d o .,św. Stanisława" z p a s t w i s k a do s t a j n i między­ pasterza. (8. V ) n i e Krów spędzano n a południe, b o i t a k n i e b y ł o czego doić. Jesienią p a s i o n o n a rżyskach, k t ó r e d o l i ­ s t o p a d a leżały n i e z a o r a n e . N a p a s t w i s k u oprócz k r ó w pasły się w o ł y , ną stanowiące w w i e k u ubiegłym głów­ jeśli n i e j e d v n a siłę p o c i ą g o w ą n a wsi- r a d o m s k i e j , o r a z owce^ a c z a s e m i ś w i n i e no n a paszę Hodowla przedstawiali się (zależnie od wsi) r 10 i w i ę c e j n a gospodarstwo) znaczny spadek poglov^ia spowo- Kloni c h o w a n o b a r . .' , '. , , h y c n i e w i e c e i niż 1 .laci. i w i e u i n n y c w s i e mi о у para o m . w г л а с и с pns.daa w y m a a i ni j e d e n g o s p o d a r z w e w s i , który z a w o d o w o t r u d n i ! się przewozem towarów. Z ч ewolucję р przeszło w I I p o ł o w i e łego w i e k u b a r t n i c t w o . S i a d y j e g o dadzą się к о е z a w i e s z a n o w lesie n a w y s o k i c h d r z e w a c h . O k o ł o r o k u 1910 u l e z a w i e s z a n e n a d r z e w a c h , a l e już n i e w Patkowie (gm. P o l i c z n a ) , ule kło­ dowe w powszechnym (tzw. „pniakowe") to p i o n o w o ( „ s t o j a k i " ) , czy p o z i o m o jeszcze zespoły t a k i c h u l i u t r z y m a ł y się do początku X X w i d z i e ć można w w i e l u w s i a c h Kuczkowski z J e d l n i pamięta z o p o w i a d a ń s w e g o d z i a d k a , że d a w ­ lasy „podzielone były n a części, dziś p o l a " i w każdej z t y c h części miał i n n y swoje b a r c i e z pszczołami. Z a r a z jak gospodarz po żniwach bartnik Naszkicowany wyżej przy nym zmianom obecnego Radomskiego. pomocy w pierwszych dwóch stulecia. Zapowiedzią swych go" z żelaznym lemieszem dopiero wie­ jeszcze kilku przykła­ dów s t a n g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j uległ p o w a ż ­ XIX do d o m u n i e k i e d y czy („leżaki"). Większe a opustoszałe z pszczół dziś wyruszał w o z e m zaprzężonym w parę w o ł ó w n a o b j a z d b a r c i , skąd w r a c a ł pasiekach ubieg­ s k i c h . Sześćdziesięciosiedmioletni okoliczne użyciu b y ł y ustawiane w ku w Czarnolesie, Julian pusz­ czy, t y l k o koło d o m u , w i d z i e ć można było w czasem odszukać w t r a d y c j i niektórych w s i puszczań­ niej szczytowej. 'wypuszcza­ Dopiero l i k w i d a c j a serwitutów p a s t w i s k o w y c h Interesującą chałupa z wejściem w ścianie Tczów (pow. Kozienice). n^i o.°ół j e d n a k w u b s t u l e c i u h o d o w a n o o w i e c dosvc dużo (5 dowala 2. Stara a b y i c h w d o m u n i e trzeba było karmić owiec dosvć różnie które chętnie Ryc. w. rozpowszechnienie dziesiątkach l a t i c h było się t z w . „pługa pod koniec kowalskie­ i o d k ' a d n i c a , który, przyjęty po t y g o d n i u , w i o z ą c p o d e b r a n y irród w p l a s t r a c h z ł o ­ początkowo z n i e d o w i e r z a n i e m , s z y b k o w y p a r ł żonych d o b e c z e k . M i ó d sprzedawał Ż y d o m w t v w n i c j s z e narzędzia d o o r k i . W t y m s a m y m m n i e j w i ę ­ Kozie­ prymi- n i c a c h . K u p i e c zaznaczał kreską n a beczce, dokąd się­ cej gają p l a s t r y , w y j m o w a ł beleczkową, zaopatrzoną w żelazne „ b r o n i k i " , a t r a k ­ z n i e j zawartość, a następnie w l e w a ł w o d ę po kreskę i m i e r z y ł i l e j e ^ t ° a r n c ó w miód s p r z e d a w a l i Niewiele pamięta brrtnicv w plastrach na od K u c z k o w s k i e g o z czasów dzieciństwa, starszy Karol CT dyż garnce Jaroszek że u l e dłubane z p n i cja czasie zniknęła wołowa ustąpiła brena laskowa, przed zastąpiona zaprzęgiem przez końskim. W o k r e s i e „ w o j n y j a p o ń s k i e j " (1905), która n a t e r e n i e byłego z a b o r u r o s y j s k i e g o ustalaniu chronologii jest ważnym elementem zjawisk pojawiają się w na w s i 27 �k i e r a t y , sieczkarnie, wypierające „skrzynkę do sieczki", jący znikają d r e w n i a n e łopaty i w i d ł y , a s z u f l e d o „ w i a n i a " zboża zastępują młynki. p r z e s t r z e n i l a t k i l k u n a s t u ( o d 1911 r- T e m p o p r z e m i a n w z m a g a się w l a t a c h p o p r z e d z a j ą ­ c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą i w czasie j e j t r w a n i a . Z n i k a torzy okres I w o j n y w ó w c z a s o s t a t e c z n i e w ó ł z g o s p o d a r s t w a chłopskiego, n a m i e j s c e pługa k o w a l s k i e g o z a c z y n a w c h o d z i ć ż e ­ l a z n y pług f a b r y c z n y , o r k a w z a g o n y zostaje zastą­ d o m s k i e g o z a c z y n a się rozpowszechniać u p r a w a ł u b i ­ n u , p o d p a t r z o n a przez chłopów n a g r u n t a c h d w o r s k i c h czy plebańskich. N a s i e n i e łubinu s p r z e d a w a n o p o c z ą t ­ p i o n a orką „ w składy", ulegają l i k w i d a c j i o s t a t n i e śla­ d y trójpolówki, w postaci ugorów z o s t a w i a n y c h co k o w o „na g a r ś c i e " , a b y ł o o n o t a k p r z e z c h ł o p ó w c e ­ n i o n e , że w o k r e s i e d o j r z e w a n i a t r z e b a go b y ł o n o c a m i t r z e c i r o k , „ ż e b y z i e m i a nabrała p i l n o w a ć p r z e d złodziejami Wpadającym w mocy". oko symbolem zachowanych prze­ ten moment 1928 — Mirzec), następował najczęściej w różnych w s i a c h jednak Chotyzie podają — na do informa­ światowej. W t y m r ó w n i e ż czasie n a p i a s z c z y s t y c h g l e b a c h Ra­ (Gródek). W okresie międzywojennym tendencja w s i do u n o ­ m i a n było zastąpienie kosą s i e r p a p r z y sprzęcie z b o ­ ża. J a k w y n i k a z kilkudziesięciu przeprowadzonych wocześnienia g o s p o d a r k i h a m o w a n a b y ł a p r z e z c i ę ż ­ k i e w a r u n k i e k o n o m i c z n e . J e d y n i e najzamożniejsi s p o ­ w y w i a d ó w , t r a d y c y j n y c h narzędziem u ż y w a n y m w R a ­ d o m s k i e m do sprzętu zbóż b y ł za pamięci i n f o r m a t o ­ rów wyłącznie sierp. śród chłopów m o g l i p o z w o l i ć sobie n a uzupełnienie sprzętu n o w y m i m a s z y n a m i , j a k s i e w n i k i c z y ż n i w i a r ­ k i B a r d z i e j ogólnie natomiast rozpowszechniło się Z e sprzętem kosą z a p o z n a l i się m i e j s c o w i chłopi bądź w d w o r a c h , g d z i e p r z y b y w a l i n a ż n i w a k o s i a r z e użycie n a w o z ó w s z t u c z n y c h , z których w mniejszej czy w i ę k s z e j s k a l i k o r z y s t a l i r ó w n i e ż chłopi ś r e d n i o ­ z Małopolski ( C z a r n o l a s ) , bądź w N i e m c z e c h w czasie w y j a z d u „na S a k s y " ( K o z ł ó w e k , M i r z e c ) . O p ó r p r z e ­ c i w k o s i e był z n a c z n y , uważano b o w i e m , że t e n s p o ­ sób sprzętu p o w o d u j e m i e r z w i e n i e słomy, p o t r z e b n e j d o p o s z y w a n i a dachów, i u b y t e k z i a r n a , k t ó r e przy k o s z e n i u r o z s y p u j e się po z i e m i . W y s t a r c z y ł o j e d n a k , a b y ktoś ze w s i r a z przełamał panujące u p r z e d z e n i e , a już kosa odnosiła z w y c i ę s t w o n a d s i e r p e m . D e c y d u ­ P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j w g o s p o d a r c e w s i r a d o m s k i e j zachodzą z n a c z n e z m i a n y , w y n i k a j ą c e z dążności d o m e c h a n i z a c j i i unowocześnienia r o l n i ­ c t w a . W z o r y c z e r p a n e z P G R i g o s p o d a r s t w spółdziel­ c z y c h , a k c j a P O M — przyczyniają się d o s z y b k i e g o l i k w i d o w a n i a d a w n y c h , przeżytkowych f o r m u p r a w y roli. • < i zamożni c z y n a w e t małorolni. i 71 / W . , , - — 4 + - - I - —~4h— -ł p - 4 4 - - H - t - 0 - 4 HU Ryc. 28 T S t 3. Schematy ważniejszych planów chałup w Radomskiem: a — Tczów, b — Sadkowice, с — Czekarzeuiice, d — Strykowice Dolne. (S — sień. 1 — izba, К — komora, Ku — kuchnia, P — pokój). �Ryc. 4. Chałupa nie zamieszkana, licząca ponad 90 lat. Jedlanka (pow. Kozienice). BUDOWNICTWO Przedstawiony t u na przykładzie z m i a n zachodzących strzeni rolnictwa obraz w życiu w s i r a d o m s k i e j n a p r z e ­ stulecia — znajduje innych dziedzinach ludowej s w e ścisłe a n a l o g i e i w k u l t u r y , które w t y m s a ­ łowe w y k o n y w a n e były wówczas wyłącznie przy c i u s i e k i e r y , końce zaś b e l e k sterczały poza zrąb n i e ­ regularnie. Konstrukcja puje gdzieniegdzie sumikowo-tatkowa wystę­ w s t a r y c h stodołach (Gródek, D r y - m y m m n i e j w i ę c e j r y t m i e ulegały p r z e o b r a ż e n i o m , p o ­ gulec, B r z e z o w a ) , W b u d o w n i c t w i e m i e s z k a l n y m legającym k a m y ją w y j ą t k o w o miejsca n a t y m , że e l e m e n t nowym formon, czesną cywilizację. mogły w architektura przynoszonym Jedynie niektórych zachodzących tradycyjny czego ludowa, pozornie na, g d v ż p r z y j m o w a n i e przez przyczyny wypadkach przemian, ustępował współ­ gospodarcze powstrzymać przykładem bardziej nowszych form tempo jest np. uży­ (Dębowa Najprymitywniejszą formą spoty­ Wola). budynku mieszkalnego, występującą już t y l k o w o p o w i a d a n i a c h l u d z i s t a r y c h (Jedlnia, Mąkosy), były chałupy, których wnętrze składało się w y ł ą c z n i e z i z b y . M i e s z k a j ą c a w konserwatyw­ biedota wejściem jest t u połą­ luźno s k l e c o n e wiejska dostawiała sienie. czasem Opisane przed t u domy nich zanikły w czone z d u ż y m w y s i ł k i e m e k o n o m i c z n y m , k t ó r e m u n i e 70 l a t a c h u b . s t u l e c i a , dziś o d p o w i e d n i k i e m i c h są m a ­ z a w s z e ł a t w o podołać. leńkie d o m k i d w u w n ę t r z n e , składające się z i z b y i s i e ­ W architekturze ludowej Radomskiego materiał b u d o w l a n y stanowiło d r z e w o nie niejasne przekazy podstawowy sosnowe. t r a d y c j i wspominają o Jedy­ (plecio­ n i . F o r m ą niegdyś t y p o w ą d l a R a d o m s k i e g o budvnku sieni, izby i k o m o r v , p r z y c z y m wejście do nych?) d o m a c h „z jałowca" (Bronisławów), które m i a ­ sieni ły być s t a w i a n e „za p a ń s z c z y z n y " , czy b i t y c h z g l i n y bądź o d dłuższej ściany b u d y n k u mieszanej mieli nież d r z w i d o k o m o r y ( r y c (Jedl- rolę w terenu Jest rzeczą ze słomą (Czarnolas). Podobne domy budować w X I X w . ubożsi koloniści n i e m i e c c y n i a ) . W p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części b a d a n e g o obfitość k a m i e n i a w y s t ę p u j ą c e g o kach przyczyniła się d o r o z w o j u w płytkich odkryw­ budownictwa ka­ m i e n n e g o , k t ó r e zwłaszcza p o I w o j n i e ś w i a t o w e j zmie­ niło w y g l ą d n i e k t ó r y c h w s i ( j a k n p . C e k a r z e w i c e n e m i a ł y ściany w y k o n a n e z grubych bali, n y c h n a „obłap" z n i e r e g u l a r n i e wystającymi węgłowaostatka­ m i . T e g o r o d z a j u w ę g i e ł s p o t y k a się już b a r d z o r z a d k o . Przykładem sięgająca wieku, w może być s t a r a chałupa w niewątpliwie której obok co n a j m n i e j belek Sadkowicach, początków obustronnie XIX zaciosanych n a „ o b ł a p " występują też zacięcia p o j e d n e j t y l k o s t r o ­ n i e b e l k i . W ę g i e ł n a „ r y b i o g o n " posiadają już chałupy s t a w i a n e w p o ł o w i e u b . w i e k u , j e d n a k ż e zacięcia węg­ umieszczone wypadku budynkach b y ł o bądź ewakuacji interesującą że w szczycie ( r y c . 2, За), w której były 3 b 4) mienia w rów­ Grały one ważną podczas dwóch tego pożaru rodzaju sięgających n i e w ą t p l i w i e p o c z ą t k ó w u b i e g ­ łego s t u l e c i a , izbę s t a n o w i w ę g ł o w a n a s k r z y n i a d o k t ó ­ r e j n a d w ó c h p r z e c i w l e g ł y c h końcach d o b u d o w a n e czy w m n i e j s z y m s t o p n i u O k ó ł ) . D a w n e chałupy d r e w n i a ­ były c h a ­ łupy składające się z ułożonych w z d ł u ż o s i podłużnej slup" wcelowane nych budynkach n a r o b a c h sień i k o m o r a mających k i e t r z y w n ę t r z a są ^к ^ t ^к nycn p r z y c i e s i a c n . у wiaaajacy „typowej k u , opisanej u gospodarzy podobny ^ • ^ p zy układ o o l o^n e ^ ^ ę cnampie^cMopsKiej przez K i t o w i c z a - , z Sc| 'W i n wszyst wsrjól ™ ![ " , p - л v występował zarówno k i l k o m o r g o w y c h , j a k i u bogaczy posia- 24 J . K i t o w i c z : O p i s o b y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I . W y d . B i b l i o t e k i N a r o d o w e j o p r a c o w a ł R. P o l l a k , W r o c ł a w 1951, s. 322. 29 �\ Ryc. dających między peine nimi 5. Ozdobnie gospodarstwa polegała jedynie szalowany szczyt jednowłókowe. n a ilości dachu. Różnica i rozmiarach osobno stojących b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h * W n e- Dom w nr 25, Wólka materiał siednimi ną n a d w i e części i t a k p o w s t a w a ł a mała i z d e b k a z w szczytowej pańszczyźnianych „chałupki" podstawie sprzecznych czasem wypowiedzi i n ­ formatorów I r t i d n o jest ustalić, czy n a t e r e n i e R a d o m ­ skiego starsza formę s t a n o w i opisana Policzna). analogiczne (Opoczyńskie, chałupy z r e l i k t o w o występują, czać, że s t a r s z y j e s t j e d n a k Zarówno j a k i porównanie z są­ Świętokrzyskie), wejściem od pozwalają przypusz­ ściany t y p wąskofrontowy. J a k w y n i k a z ich dawnego rozmieszczenia w terenie, a t a k ­ zamieszkiwała k o m o r n i c z a b i e d o t a Na zabytkowy, terenami gdzie W czasach (gm. o d m i a n i e w ą s k o — czy s z e r o k o f r o n t o w e j . jednak których d o m a c h sień r o z d z i e l o n a była ścianką p o p r z e c z ­ ..chałupką". Policka wyżej chałupa że z ż y w e j jeszcze t r a d y c j i , d o m y składające się z s i e n i , i z b y i k o m o r y , u m i e s z c z o n y c h n a j e d n e j osi powały ich dawniej na całym z a n i k a n i a kształtuje badanym się różnie. wystę­ terenie. W Okres niektórych w s i a c h d o m y t a k i e s t a w i a n o jeszcze w czasach I I w o j ­ 2Г: W świetle m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h z e b r a n y c h w R a ­ d o m s k i e m niesłuszne w y d a j e się przypuszczenie W. K r a s s o w s k i e g o , j a k o b v „chałupy, w skład k t ó ­ r y c h wchodziła i z b a o r a z u m i e s z c z o n a p o j e j p r z e ­ c i w l e g ł y c h s t r o n a c h sień i k o m o r a , w y k o n y w a n o w r a m a c h pańszczyźnianych g o s p o d a r s t w m a ł o¬ r o 1 n у с h " (W. K r a s s o w s k i : Chałupa p o l s k a n a przełomie X V I i X V I I w i e k u . Polska S z t u k a L u ­ d o w a 1953, s. 289). 26 W B a r t o d z i e j a c h ( p o w . R a d o m ) zachowała się t r a n v c i a . że w czasach f e u d a l n y c h o d r a b i a n o p a ń ­ szczyznę w w y m i a r z e 1 dzień t y g o d n i o w o „od w ę g ­ ła", t o znaczv k o m o r n i k mający w s w e j „ c h a ł u p c e " t y l k o j e d e n w ę g i e ł odrabiał j e d e n dzień pańszczyz­ n y , zaś g o s p o d a r z posiadający t r z y pozostałe w ę g ł y — t r z y d n i w t y g o d n i u . Z c h w i l a uwłaszczenia w ł o ­ ścian m i e d z v g o s p o d a r z a m i a mieszkającymi u n i c h k o m o r n i k a m i dochodziło do o s t r y c h konfliktów, zwłaszcza że n i e k t ó r y m z k o m o r n i k ó w p o z w o l o n o pobudować sie n a p a r c e l a c h g o s p o d a r z y . 30 ny światowej (Bartodzieje o s t a t n i d o m tego r o d z a j u (Krzyżanowice, p o w . Iłżec) pow Kozienice) rozebrano w przed Większość innych 15 l a t y datowanych b u d y n k ó w o t y m układzie p o c h o d z i z o s t a t n i e g o ć w i e r ć ­ wiecza ubiegłego s t u l e c i a Formą nowszą, która przyczyniła się da wyparcia d o m ó w o w y ż e j o m ó w i o n y m układzie, b y ł y t z w . „ t r o ­ jaki" ( r y c . 3c), bądź też u zamożniejszych ( r y c . 3d). P o j a w i a j ą się o n e n a t e r e n i e „czworaki" Radomskiego dosyć późno, g d y ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , a l e r o z p o w ­ szechniają i się d o p i e r o później. D o m y umieszczoną w okresie międzywojennym o planie symetrycznym, centralnie stanowią raczej z sienią przypadki odosobnione. S p o t y k a m y j e wśród budynków n o w y c h , budowanych nych. po r o k u 1900 p r z e z gospodarzy zamoż­ �bomy k r y t e były dawniej lub przyczółkowym dachem Bartodzieje, Sucha), z a o p a t r z o n y m d o w a n e z d o b i n a m i d r z w i d o m ó w mieszczańskich z k o ń ­ czterospadowym (o szczycie „ ł a m a n y m " — ca X I X w i e k u . D e k o r a c j a zrębu b y ł a p o c z ą t k o w o g ł ó w ­ Tczów, nie n a d ścianą w e j ś c i o ­ malarska. wapnem „ciapki" w ( B a r t o d z i e j e , T c z ó w ) i z y g z a k i ( c k e l i c e I ł ż y ) ( r y c . 6). S p o ­ z „wystawami" w biegnącego postaci wzdłuż tego słupami ozdobnie sprawdzonych szerokiego dłuższej domy (1,5 m ) profilowanymi. informacji, podcienia tyka okapu, ściany b u d y n k u , Według nie słupowe przy się c z a s e m m a l o w a n e o k i e n n i c e , w k t ó r y c h p o s z ­ czególne podpar­ l i s t w y i f i l u n k i podkreślone są r ó ż n y m i b a r w a ­ mi. Już przed ścianie s z c z y t o w e j w y s t ę p o w a ł y p r z e d r o k i e m 1939 w e budowanymi w s i Stodoły z trójkątnym (pow Opatów) na t z w . „Łanach". sokość dachów zwvkle do 1 5 w i d z i a l n e j w t e n kształtuje Około r o k u trwająca dach naczółkowy, krótkich i szczytowej, dwuspadowe, rakterystyczne częły jako i dachy Słomiane p o k r y c i e w się p o s z y c i e s c h o d k o w a t e zmianę gładko i w (od „niemieckie" w (cha­ poszywania używać wspartym bogato cieńszych na się nowo­ ganki profilowanych stolarskimi międzywojennych, coraz przed pojawiać kiedy płazów, do detala­ budowy pojawia się ( s t o s o w a n e d l a ciepła) o b i j a n i e z e w n ę t r z n y c h ścian b u d v n k u d e s k a m i , u k ł a d a n y m i często w sposób d e k o r a c y j ­ n y . Z e szczególną u w a g ą t r a k t o w a n e są narożniki, n a których występują ozdoby przypominające fermą p i - lastry o m o t y w a c h w z o r o w a n y c h n i e k i e d y na a r c h i t e k ­ turze murowanej. Detale a r c h i t e k t o n i c z n e , zdobiące d a c h y mów, p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n e i zręby d o ­ są n i e p r z e z cieśli s t a - na pozostawia zdarza perliste" daszkiem, światową światowej dachów n a narożnikach Wyjątkowo zaczęły poprzednio od I w o j n y poszycie za­ i naczółkowe. układane było jedynie Radomskiem „kulawki" kolonii niemieckich) zwyczaj gładko, p r z y c z y m świato­ występujących czterospadowe, dachów się Radomskie­ a równocześnie z n i m dachy schodki, dopiero rozpowszechnił se*n w też w krokiewek, dla dawnych wypierać wyłącznie zwany wojną domami m i . W czasach stosunek zaczęto się n a t e r e n i e pierwszą słupach, n i e k i e d y z d o b i o n e dochodziła dziś zaledwie do I w o j n y Bartodzieje), które Wy­ jak 1 * 1 1900 p o j a w i a „kulawek" partii budownictwie części zrębu się z w y k l e go, j a k o m o d a wej, starym między zrębie m a l o w a n o ły być jeszcze międzywojennym szpar belkami, koliste pasy, okresie wzdłuż Na surowym wą w w y d a t n y okap. W Brzozie (pow. Kozienice) m i a ­ się c z a - układane n a schodki O t w o r y o k i e n n e , p o c z ą t k o w o b a r d z o małe (4 s z y b k i ) , zaczęły rozrastać się o k . r. 1900, o t r z y m u j ą c śnie zawiasy podciętym były w umożliwiające niekiedy taflę łukowato zbitą równocze­ ich otwieranie. kołkami Drzwi z „ocapem" zaopatrzone z 3 desek, zawieszoną na k o ł o w r o c i e . F o r m y t a k i e z a c h o w a ł y się d o dziś b a r ­ dzo r z a d k o ( S a d k o w i c e ) . Poza t y m n a w e t w s t a r y c h d o ­ m a c h z I I p o ł o w y X I X w i e k u d r z w i z a w i e s z a n e są n a "ielaznych zawiasach. Podłogi d r e w n i a n e , należące j e ­ szcze około 1890 r. d o rzadkości, są p o w s z e c h n i e budo­ w a n e d o p i e r o o d I w o j n y ś w i a t o w e j . O wnętrzach „ k u r ­ nych" nie słyszeli nawet najstarsi ..Zawsze" były piece zaopatrzone informatorzv. w ckapy odprowadza­ jące d y m d o k o m i n a , z t y m że d o 90 l a t u b . s t u l e c i a n i e było blach nakrywających palenisko, się n a g l i n i a n e j p o l e p i e p o d o k a p e m Jedyną dekoracją tylko gotowało pieca. architektoniczną w starych m a c h b y ł y o z d o b n i e w y c i ę t e zakończenia t r a g a r z y trzymujących sosręb, c z y l i ryzowana W okap d a c h u , w e w n ą t r z zaś „siostrzan", n a k t ó r y m gwiazda domach wejściowych profilowany czasem widnieje cyrklowa. z pierwszych zdobione l a t XX. w i e k u tafle bywają deseczkami chów n a c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h ścian szczytowych ozdobnego szalowania szczytów zaczęła dachów ( r y c . 5), drzwi układanymi , w deseń. D o p i e r o w o k r e s i e r o z p o w s z e c h n i e n i a się d e k o r a c j a do­ pod­ się d a ­ rozwijać w postaci dekoracyjnie t r a k t o w a n y c h okienek p r o f i l o w a n y c h „wiatrówek", któ­ r e s k r z y ż o w a n e u góry t w o r z y ł y n i e k i e d y podobne do k u r p i o w s k i c h „śparogów". n i c h występują sterczyny dachowe przybitej ozdobnie profilowanej. rozwojem wiają deski zdobnictwa się p r z y ściany zakończenia Częściej w postaci szczytowej oknach dekoracyjnie Równolegle dachu wykonane kienniki i p o d o k i e n n i k i , ozdoby n a d d r z w i a m i i bardziej ozdobne tafle drzwiowe od pionowo naśladujące z poja­ nado­ coraz przeła­ Ryc. 6. Ozdobnie bielony (pow. zrąb chałupy. Tczów Kozienice). 31 �Ryc. 7. Fragment zdobionego ganku. Jedlnia Kościelna w i e j ą c y c h b u d y n k i , lecz p r z e z s t o l a r z y , którzy j e w y ­ kończają. W i e l u z n i c h r e k r u t o w a ł o się spośród mieślników wieństwo w zachodzące małomiasteczkowych, stąd zakresie zdobnictwa między nowymi a drewnianymi domami bliskie rze­ pokre­ występującymi w chłopskiej w Między skiego stolarzami działalność miastach. ne ( r y c . 7). MIESZKALNE I Pod z Warszawy koniec XIX Jak oparciami starszych informatorów, do Jedlni, wieku i bocznymi prymitywnego sek, ł a w y bez o p a r c i a i n i s k i c h stołeczków o n o g a c h , n a których s i a d a n o dokoła żywania z de­ czterech ł a w y w czasie s p o ­ posiłków. U m e b l o w a n i e uzupełniała wisząca na bywały również stoły domach ozdobnie i tzw. wykonanymi „kanapy ławy, siedzenie do mykanej na jedne l u b dwoje do których kładło się sło­ „szaf" (również z w a n e „ s z a f a m i " ) , k t ó r e składały się z p o d s t a w y , l o w a n y c h rozpowszechniają zamożniejszych rozwinął zamożniejszych (półek) n a n a c z y n i a w e s z ł y w u ż y c i e k r e d e n s y potrójna półka, o r a z wisząca n a ścianie p o j e d y n c z a gospodarzy gdzie mę n a posłanie. O b o k o p i s y w a n y c h p o p r z e d n i o postaci potrójnej „li­ okre­ okolicz­ rozsuwane ścianie l u b stojąca n a ł a w i e „szafka n a n a c z y n i a " , c z y l i s t w a " . U p o w a ł y wisiała żerdka n a u b r a n i a . W d o m a c h Radom­ na wsie poręczami po zdjęciu d e s k i stanowiącej się z szerokie, z domach, składało czyli w się ł a w y spania", umeblowanie na terenie promieniującą jeszcze p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a , zwłaszcza w uboższych łóżka, a w ł a ś c i w i e z przenośnej p r y c z y z b i j a n e j Jedlni. MEBLE zaczęły p o j a w i a ć z opowiadań z sie m i ę d z y w o j e n n y m , który w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j się uległo Papiński działającymi ożywioną Radomskiem cieśla w y r ó ż n i ł się n i e j a k i Papiński, z m a r ł y w w czasie o s t a t n i c h k i l k u l a t p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . wynika Wyk. przeniósł WNĘTRZA Urządzenie izby Kozienice). wiejskimi architektonicznego, chałupami (pow. drzwiczek, i nastawy za­ w półki. Z a m i a s t skrzyń b a r w n i e m a ­ się s k r z y n i e t z w . „ m a z e r o - wane". W okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową w s p a r t e n a „krzyżaku" oraz m a l o w a n e skrzynie, w któ­ i m i ę d z y w o j e n n y m w u m e b l o w a n i u w i e j s k i m dużą r o l ę rych odgrywały przechowywano ubrania. Wspomniane wyżej sprzęty w y k o n y w a l i s a m i właściciele z w y j ą t k i e m m a ­ l o w a n y c h skrzyń które z a k u p y w a n o częściej o d m i e j s k i c h s t o l a r z y 32 na targach naj­ sprzęty wykonane przez małomiasteczko­ w y c h stolarzy. O b o k ozdobnych ław z o p a r c i a m i i „ka­ nap" do spania rozpowszechniły się łóżka r o b o t y , stoły o p r o s t y c h , t o c z o n y c h stolarskiej nogach, a czasem �1 krzesła 2 o p a r c i a m i d e k o r a c y j n i e w y c i n a n y m i , m i e j ­ m i n i a t u r o w e łóżka sce skrzyń m a l o w a n y c h l u b m a z e r o w a n y c h zajęły o k u ­ gunach. wane k u f r y o wypukłych w i e k a c h . N a s t a w y kredensów zaczęto z a o p a t r y w a ć w podwójne, oszklone drzwiczki. Po I w o j n i e światowej opisane t u meble dekoracyjności. P o d w p ł y w e m w z o r ó w zyskują n a m i e j s k i c h łóż­ k a , krzesła, k r e d e n s y d e k o r u j e się t o c z o n y m i o z d o b a m i . Tu i ówdzie w w i a ć się szafy steczkowych Układ domach bogatszych zaczynają poja­ r o b i o n e n a zamówienie przez małomia­ utrzymuje się n a ogół tradycyjny. M e b l e u s t a w i a n o p o d ścianami, środek i z b y b y ł z a w s z e w o l n y . D o p i e r o p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęto w n i e ­ k t ó r y c h d o m a c h stawiać n a środku i z b y stół krzesłami. Równocześnie pojawiły się otoczony gładkie meble bez ozdób, j a s n o p o l i t u r o w a n e , k t ó r e w c z a s a c h ostat­ n i c h zmieniają c o r a z b a r d z i e j c h a r a k t e r i z b y chłopskiej, upodobniając W ją d o w n ę t r z a miejskiego. rozwoju meblarstwa ludowego wały w bieżącym stuleciu liczne dużą r o l ę odgry­ na terenie Radom­ s k i e g o m i e j s k i e ośrodki s t o l a r s k i e , k t ó r y c h b y ł o dosyć dużo, n a l e ż a ł y d o n i c h n i e t y l k o w i ę k s z e , j a k R a d o m , Zwoleń, Kozienice, Iłża c z y O s t r o w i e c , a l e i m a ł e m i e ­ ściny, t a k i e j a k Solec n a d Wisłą, G n i e w o r ó w , Ożarów, Głowaczów, Lipsko, Szydłowiec, S k a r y s z e w . Ciepielów, Wśród stolarzy Tarłów, Jedlińsk, małomiastecz­ k o w y c h elitę s t a n o w i l i c i , k t ó r z y w y r o b y s w e w y k o n y ­ w a l i w y ł ą c z n i e n a z a m ó w i e n i e , r e s z t a zaś p r o d u k o w a ­ ła meble n a sprzedaż jarmarczną. wśród n i c h s t a n o w i l i Żydzi zaopatrywaniu wiejscy, wsi w których 21 Poważny odsetek . N i e k t ó r z y z n i c h stolarkę pujące o b o k nie domowe grali n a przełomie stolarze XIX i osiągnęli m a ł e ośrodki m e b l a r s k i e ków) innymi dla do s z k i c o w e g o mebli, zaczniemy w różnych któ­ systematyczną których był Czarnola (między vvykonujcjcyeh meble Przechodząc przez wsi XX wśród r z a d z i e j zaś s t o l a r z y Jedną z w y j ą t k o w y c h stolarzy istniały £dz' s* opisu o d łóżek. P o j a w i a j ą j a k o i m p o r t z miasta. Najstarsze się o n e w izbie z nich, występujące (nie d a ­ równej u góry zębato p r o f i l o w a n e (łóżka „ z ę b a t e " ) . O d I w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniają się łóżka o n o . nak również toczonych. Łóżka były z w y k l e ozdobnie były piecu, wsparte deski. Ławy na o nogach jedy­ podsta­ zarówno sem oparcia w postaci poziomej deski prostej l u b ozdob­ nie profilowanej, wspartej n a k i l k u dekoracyjnie wy­ ciętych s z c z e b e l k a c h . N o w s z e ł a w y p o d w p ł y w e m m e b l i miejskich zaopatrywano również w oparcia ( r y c . 9). W ś r ó d ł a w n a szczególną w z m i a n k ę zanotowane 1 Czarna) boczne zasługują w p o w . r a d o m s k i m (Jastrzębia — r y c . 10 ławy z o p a r c i a m i umieszczonymi n a r u c h o ­ m y m przegubie, który umożliwia p r z e r z u c e n i e go r a z n a jedną, r a z n a drugą stronę. F o r m a t a , w y s t ę p u j ą c a już dziś w ś r ó d sprzętów l u d o w y c h bardzo rzadko 2 », nawiązuje do ław z n a n y c h w m e b l a r s t w i e e u r o p e j s k i m z początkiem w i e k u X V I „Kanapy rozsuwane" renie Radomskiego, 30 . do spania, występujące n a t e ­ dosyć r z a d k o mają oparcia i p o ­ ręcze b o c z n e z b l i ż o n e d o o p i s a n y c h w y ż e j czajnych. Spotykamy j e d n a k wśród n i c h ław zwy­ takie, gdzie oparcie i b o k i wypełniają j e d n o l i t e f i l u n k i . Formą i n ­ dywidualną, r a z t y l k o zanotowaną, była „ k a n a p a " p o ­ z b a w i o n a oparcia tylnego, z t o c z o n y m i poręczami bocz­ n y m i (Strykowice, pow. Kozienice, r y c . 11). W okresie, k i e d y m i s y z jadłem s t a w i a n o n a ławie, malo­ n a b r ą z o w o , z d a r z a ł y się j e d ­ mazerowane wgłębione czteronożne zydelki, nogami, l u b koliste, przypominające sto­ łeczki u ż y w a n e p r z e z s z e w c ó w . Z y d l e z p r o f i l o w a n y m i z a p i e c k a m i ( o p a r c i a m i , r y c . 12) zostały z a n o t o w a n e d y n i e d w a razy (Sucha i Bartodzieje, p o w . w obu jednak wypadkach sprzęty je­ Kozienice), t e zostały przez o b e c n y c h właścicieli o d k u p i o n e o d k o l o n i s t ó w n i e m i e c ­ o oparciach wypełnionych d e k o r a c y j n i e miejskiego, wykonanymi C i e k a w y c h f o r m dostarczają w R a d o m s k i e m poszczególnych jące się r o z ł o ż y ć ) , mające „ p r z o d e k " i „ t y ł e k " gach i ozdobach przenośnych Ozdobne szczebelkami. około r o k u 1890, b y ł y t o łóżka „ j e d n o s t a j n e " w a n e farbą p o k o s t o w ą przy wach z profilowanej dziś ł a w e k k i c h . F o r m ę nowszą stanowią krzesła t y p u rodzin^KowalT chłopskiej s t o s u n k o w o późno, p o d k o n i e c X I X w i e k u , wysokości i nogach. dzeniu z deski, z 4 drążkowymi majstrów o d w s z y s t k i e g o " wało k i l k u przy­ wystę­ sprzęty zwłaszcza zawodu były n i e r u c h o m e ławy już t y l k o z o p o w i a d a ń , używanych ustawiane Ые- do s i e d z e n i a służyły m a ł e stołeczki o p r o s t o k ą t n y m s i e ­ n i c h cieśli trudniących się u b o c z n i e stolarką naukę ławy na . S t o s u n k o w o mniejszą r o l ę w 28 w i e k u b y ł o jeszcze b a r d z o n i e w i e l u . S p o t y k a m y r z y znajomość ław 0 prostych, drążkowych u p r a w i a l i j a k o zajęcie d o m o k r ą ż n e , w ę d r u j ą c z n a r z ę ­ d z i a m i od w s i do w s i formą ścienne, które z n a m y osadzonych drążkowych, j a k i w y c i n a n y c h z desek otrzymały z cza­ stolarzy. wnętrza Najstarszą o nogach ( r y c . 8). K o ł y s k i z t y c h czasów pochodzące są t o w kształcie i o z d o b a c h niektó­ r e sprzęty s c h ó w k o w e . N a l e ż ą d o n i c h n p . t z w . „ l i s t w y " , tj. pojedyncze półki n a m i s k i długości o k o ł o 1 m , ze ścianą f r o n t o w ą ażurowaną l u b wypełnioną ozdobnie p r o f i l o w a n y m i s z c z e b e l k a m i , zaopatrzoną n i e k i e d y w o t ­ wory służące d o z a t y k a n i a łyżek, l u b duże p ó ł k i p o ­ trójnie, które z w y k l e u s t a w i a n o n a ł a w i e . W ś r ó d p o t r ó j ­ n y c h półek n a specjalną u w a g ę zasługuje zanikający już d z ś zupełnie t y p półki z „ o g o n e m " l u b „ d z i o b e m " . : P ó ł k i t e s t a w i a n o z r e g u ł y w kącie p r z y d r z w i a c h , p o ­ siadały o n e p o j e d n e j s t r o n i e najwyższą p ó ł k ę w y p u s z ­ czoną n a 1 m n a z e w n ą t r z t a k , że biegła o n a w z d ł u ż górnej f r a m u g i d r z w i ( r y c . 13). U s t a w i a n o n a n i e j d r o b ­ ne garnki i dzbanki. „Półka z ogonem" (notowana 27 W O ż a r o w i e n p . o b o k c z t e r e c h s t o l a r z y P o l a k ó w z r o d z i n y Czapczyńskich b y ł o p o n a d 30 Ż y d ó w , w Z w o l e n i u stosunek był podobny, w Tarłowie n a 6 P o l a k ó w — 10 Ż y d ó w . również w Górach Świętokrzyskich i n a Lubelszczyźnie) 28 T a k i m w ę d r o w n y m s t o l a r z e m b y ł n i e z n a n y z n a z ­ w i s k a „ B e r e k " z L i p s k a ( p o w . S t a r a c h o w i c e ) , który krążył p o w s i a c h okolicznych, wykonując dla włościan różne sprzęty d o m o w e . 29 R. R e i n f u s s : S z t u k a l u d o w a P o d l a s i a Zachodniego. P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, s. 277. 30 Ł a w ę t a k a z r o k u o k o ł o 1500 p u b l i k u j e R. E u b e ( D e u t s c h e B a u e r n m ó b e l n , r y c . 132). zachowała s w o j ą f o r m ę i w t e d y , g d y p r z e z zastąpienie 33 �J ławy d w u d r z w i o w a w „szafę" Kredensy, skiego, szafą półka zaczęła zmieniać się (kredens). k t ó r e dziś s p o t y k a m y n a t e r e n i e rozpowszechniły się późno i są Radom­ silnie uza­ l u b z i e l o n o k o n t u r o w a n y c h ( r y c . 14). O b y d w i e wspom­ niane t u g r u p y występują również n a wschód o d W i s ł y , n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y . n i e zaś z d r u g i e j g r u p y s p o t y k a n e leżnione o d w z o r ó w m i e j s k i c h . N a ogół n i e s p o t y k a się Mińska M a z o w i e c k i e g o , tu w y m i zachodnim owych nych, „grzebieni" w y c i n a n y c h w bardziej Pospolitym prymitywnych elementem ptaszki czy i n ­ detali zdobniczym dekoracyjnych. są natomiast to­ czone k o l u m i e n k i czy półkolumienki. Reprezentacyjnym lowane sprzętem s c h ó w k o w y m b y ł y m a ­ ubrań, w y s t ę p u ­ jące w X I X w i e k u n a c a ł y m o b s z a r z e o b j ę t y m bada­ n i a m i . Dziś s k r z y n i e m a l o w a n e rzad­ wiadów, zachowane s p o t y k a się już stanie. J a k w y n i k a z w y ­ d o dziś o k a z y G a r w o l i n a oraz n a południo­ Ściślej o g r a n i c z o n e d o t e r e n u R a d o m s k i e g o nie o d w u k w a d r a t o w y c h polach pochodzą mniej nalnie ułożonymi motywami kwiatowymi S k r z y n i e m a l o w a n e w y r a b i a n e były głównie po m i a ­ Tarłów, Ciepielów, Ożarów i inne). W niektórych 8. Łóżko malowane. Chotyzie diago­ subtel­ 0 n y c h gałązkach i k w i a t k a c h . Wszystkie omawiane dotychczas skrzynie były n a s u r o w y m t l e wygładzonego ją się j e d n a k , choć b a r d z o malowane drzewa. Zdarza­ rzadko, skrzynie d w u p o l o - n i e b i e s k i l u b g r a n a t o w y , zaś p o l a z d o b i o n e Ryc. licowej, ką czerwoną ( r y c . 16), a w y p e ł n i o n y c h p i o n o w o we, w k t ó r y c h pudło s k r z y n i m a l o w a n e Zwoleń, Kozienice, są s k r z y ­ n a ścianie w i ę c e j s p r z e d 100 l a t ( w i a n o p r a b a b e k d z i s i e j s z e g o d o ­ Głowaczów. Skaryszew, okolicy Podlasiu. rosłego p o k o l e n i a ) . stach (Radom, Skrzy­ są też w w y z n a c z o n y c h p o j e d y n c z ą ( r y c . 15) l u b p o d w ó j n ą r a m ­ skrzynie do przechowywania ko i w bardzo zniszczonym poza R a d o m s k i e m jest n a k o l o r wyodręb­ n i o n e są k o l o r o w ą ramką i odmienną b a r w ą tła. F o r m ą nowszą wanym", w (pow.Starachowice). są s k r z y n i e o w z o r z e t z w . „ m a z e r o - kolorze Wyk. brązowym stolarz z i żółtym, wykonanym Lipska. ośrodkach ( R a d o m , K o z i e n i c e ) p r o d u k c j a b a r w n i e m a ­ techniką przypominającą s g r a f f i t o »». Występują l o w a n y c h skrzyń utrzymała się p r a w i e d o końca X I X nich skrzynie malowane wieku. roką k r a t ę l u b szachownicę. Często z j a w i a się podział W czasie badań udało się n a t e r e n i e znaleźć o g ó ł e m 68 skrzyń Radomskiego m a l o w a n y c h , które można zebrać w k i l k a g r u p . Jedną z n i c h , sądząc ze s t a n u z a ­ chowania okazów i przekazu tradycji, sięgającą n a j m n i e j I p o ł o w y X I X w . , stanowią s k r z y n i e na licu dwoma cztero- i sześciolistnymi co zdobione rozetami, o w pionowe wśród faliste pasy, sze­ l i c a i w i e k a s k r z y n i n a d w a prostokątne p o l a z z a z n a ­ czonymi przekątniami lub z motywem wiatraczka pośrodku, ułożonego z c z t e r e c h w y c i n k ó w Dotychczas nych nam skrzyń ze w z g l ę d u n a p o k a ź n y w i e k znajdowa­ n i e udało się ustalić, k t ó r e ze ośrodków w koła. s k r z y n i a r s k i c h n a l e ż y łączyć znanych z po­ płatkach c z e r w o n y c h l u b c z e r w o n o - c z a r n y c h . B y ć m o ż e s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i skrzyń. O g ó l n i e t y l k o można p o ­ późniejszą e w o l u c j ę t e g o m o t y w u stanowią wiedzieć, że w ośrodkowe Kozienicach robione były między i n - motywy wykonane czarnym konturem na tle malowa­ n y m u g r e m , które s p o t y k a m y n a p a r u s k r z y n i a c h z n a ­ lezionych w o k o l i c y Iłży. D o d r u g i e j g r u p y zaliczamy s k r z y n i e o g r a f i c z n y m p o d z i a l e ściany l i c o w e j ( i w i e k a ) na k i l k a pól prostokątnych, w y p e ł n i o n y c h roślinnymi o mięsistych c z e r w o n y c h 34 liściach motywami niebiesko 31 Co j e s t t y m b a r d z i e j zrozumiałe, że chłopi z R a d o m ­ s k i e g o z a o p a t r y w a l i się w s k r z y n i e , m a l o w a n e r ó w ­ nież n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y ( P u ł a w y , O p o l e , J ó ­ z e f ó w ) , zaś n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o o s i e d l a l i się s k r z y n i a r z e z o b c y c h s t r o n , n p . n i e j a k i Szelążek osiadły w K o z i e n i c a c h . �Ryc. nymi S. Ława ze zdobionym skrzynie o wzorze czerwonym, oparciem malowanym s u r o w y m tle drzewa, w R a d o m i u — malowane łości, a w Zwoleniu najdłużej wykonywano na w ca­ Szafy, które w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zaczęły p o ­ rowane były bogatszych na XIX-wiecznych gospodarzy, meblach wzo­ mieszczań­ s k i c h , z d o b i o n o j e chętnie dekoracją plastyczną w p o 32 O p i s t e c h n i k i m a z e r o w a n i a u m i e s z c z o n y został w p r a c y R. R e i n f u s s a : L u d o w e s k r z y n i e m a l o w a n e . W a r s z a w a 1954, s. 28. ЯЯи Ryc. 10. Ława z oparciem poręczami. przerzucanym Okól staci toczonych (pow. Starachowice). k o l u m i e n e k czy n a l e p i a n y c h elemen­ tów s n y c e r s k i c h . skrzynie „mazerowane". j a w i a ć się u niektórych i Dekoracja wnętrza rozwinęła się w Radomskiem s t o s u n k o w o późno. Jeszcze w I I p o ł o w i e u b i e g ł e g o w i e ­ ku spotkać b y ł o można izby o surowych, nie bielo­ n y c h ścianach. N a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u szechniał się z w y c z a j glinką, czerpaną najczęściej to w okolicy rozpow­ b i e l e n i a ścian i z b m i e s z k a l n y c h Kroczowa z płytkich o d k r y w e k (gm. Kozienice), czy czy Lipska. Glinkę t r z e b a było n i e k i e d y zdobywać u k r a d k i e m , n o ­ cą, gdyż właściciele c e n n y c h złóż s t r z e g l i i c h c z u j n i e , ЯН шВ эн do przodu. Jastrzębia (pow. Radom). Л5 �Ryc. U. Ława do spania, czerpiąc z n i c h niezłe d o c h o d y . D o p i e r o wykonana w okresie w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniać się zaczęło wapnem z niewielkim dodatkiem niebieskiej w I bielenie farby, Zwoleniu. Strykowice (pow. Kozienice). Z u p e ł n i e n o w ą formą d e k o r a c j i papierze, które n a k l e j a są m a l o w a n k i na się n a ścianach ( C h o t y z i e ) M . O d l e g l e j s z e t r a d y c j e , sięgające I I p o ł o w y u b . s t u l e c i a , t z w . „ l a k m u s u " . B i e l i się z w y k l e ściany, p o ł o w ę zosta­ mają wiając n i e bieloną. W n i e k t ó r y c h w s i a c h ( J e d l n i a K o ­ nione w y c i n a n k i . Naklejano ścielna, M o l e n d y ) m i ę d z y o b r a z a m i , n a b e l k a c h pułapu. B y ł y t o w y c i n a n ­ n a ścianach p o d o b r a z a m i , c z y k o ł o natomiast bardzo w Radomskiem j e szeregami rozpowszech­ n a ścianach okien malowano tzw. „rózgi" l u b „wazony", to jest m o ­ k i k o l i s t e , j e d n o o s i o w e roślinne, l u b t z w . „ l a l k i " t y w y roślinne o s p i r a l n i e z a w i n i ę t y c h gałązkach, w y ­ m i e k i l k u t r z y m a j ą c y c h się za ręce p o s t a c i l u d z k i c h rastające świato­ Zdobienie wycinankami zaczęto ściany m a l o w a ć w deseń za pomocą g u ­ światowej prawie wej) z doniczek. Ostatnio (po I I w o j n i e m o w e g o wałka, o b o k t e g o p o j a w i a j ą się także o d r ę c z ­ wyszło z m o d y zupełnie. W y j ą t k o w o od I tylko w n a ścianach. Są t o j e d n a k w y c i n a n k i różne o d lub wykonane n y c h , najczęściej k w a d r a t o w e , o m o t y w a c h p r z e z p a t r o n y własnej r o b o t y (Dębowa Drygulec). r z u c o n y c h n a tło n i e r e g u l a r n e j dować koronkowe robótki. W ;M . wojny nie­ k t ó r y c h w s i a c h ( C h o t y z i e ) można jeszcze zobaczyć n i e m a l o w a n e m o t y w y roślinne d w u - l u b t r ó j k o l o r o w e , Wola, w for­ je daw­ roślinnych s i a t k i , mającej naśla­ o k n a c h zawieszają fi­ r a n k i w p o s t a c i w y c i n a n e k z białej bibuły. 33 O p i s m a l o w a n e k p u b l i k o w a n y b y ł w p r a c y R. R e i n f u s s a : M a l o w a n k i ścienne z Chotyziów. Polska S z t u k a L u d o w a 1954, s. 50. 36 34 W o p r a c o w a n i u z n a j d u j e się o d d z i e l n y artykuł o m a ­ w i a j ą c y w y c i n a n k ę radomską. �R y c . 13. Starodawny (brak drzwiczek). Ryc. 12. Krzesło z ozdobnym od kolonistów niemieckich. Dekoracją, która z wydmuchanych wyszła zapieckiem, Sucha (pow. już z mody, kredens Tczów z półką (pow. „z ogonem" Kozienice). zakupione Kozienice). były ptaszki j a j , z g ł o w a m i i skrzydełkami wy­ bezbarwne Radomskiem wnętrze ożywiają dzisiejszej chałupy wiejskiej jedynie t k a n i n y w postaci w weł­ k o n a n y m i z ciasta, które zawieszano na t r a g a r z u l u b nianych środkowej belce powały k r a c i a s t y c h „ p s t r u c h " , k t ó r y m i n a k r y t e są łóżka. R z a ­ (Sadkowice). C z a s e m można jeszcze spotkać pająki wykonane słomy i k o l o r o w y c h bibułek. Starszą i dziś już n i e spotykaną formą są żyrandolowych prawie pająki k u l i s t e i k r y s t a l i c z n e , ł a t w i e j n a t o m i a s t natrafić pająków ze można n a różne czy odmiany promienistych, zrobio­ n y c h z p a s ó w s p i r a l n i e skręconej bibuły. W t r a d y c y j n y m w n ę t r z u p o w a ż n ą rolę o d g r y w a ł a g a ­ l e r i a o b r a z ó w ś w i ę t y c h , z a w i e s z o n y c h ukośnie n a ścia­ nie n a p r z e c i w nie i wejścia. R a m y o b r a z ó w ( p r a w i e oleodruków) sztucznymi pierowe wraz dekorowano kwiatami z firaneczkami wyłącz­ z bibuły (tzw. „purloty"). K w i a t y gałązkami jedliny pa­ wykorzystywane b y w a j ą też d o d e k o r a c j i ścian. S z a r e i dosyć w ł a ś c i w i e dziej lub parcianych ( u uboższych) p a s i a k ó w spotkać można n a k r y c i a łóżek z białego czy płótna, ozdobione po k r a j a c h d z i u r k o w a n y m h a f t e m . W lecie barwne jako l n i a n e k r a c i a k i czy p a s i a k i z a w i e s z a się zasłony n a o k n a i d r z w i . N a podłogach spotkać można „gałganiarze", t j . c h o d n i k i t k a n e z k o l o r o w y c h pasków szmacianych. N a łóżkach w zamożniejszych domach, urządzonych „ p o s t a r e m u " , w i d u j e się t r z y c o r a z t o m n i e j s z e p o d u s z k i w białych p o s z e w k a c h wych wstawkach. Haft w o szerokich dekoracji pękate koronko­ wnętrza trady­ cyjnego n i e znajdował większego zastosowania. Widzi się go n a t o m i a s t w i z b a c h d z i s i e j s z y c h bnomieszczańskich makatek o wzorach w postaci d r o czerpanych z d r u k o w a n y c h wzorników. 37 �38 �TKANINY Dekoracyjne liśmy wyroby marginesowo przemyśle t k a c k i e , o których powyżej, Radomskiego odgrywały także rolę wspomnie­ w ludowym poważną. Jeszcze Wśród pasiaków u b r a n i o w y c h dadzą t r z y zasadnicze rodzaje. Pierwszy na bawełnianej l u b lnianej osnowie w się wyróżnić — to pasiaki tkane d r o b n e prążki na przełomie X I X i X X w i e k u t k a c t w o w i e j s k i e było d w u k o l o r o w e (z k t ó r y c h j e d e n j e s t najczęściej czarny), w pełnym r o z k w i c i e używane — ty i wyrabiały 35 . W w i e j s k i c h chałupach k o b i e ­ nie tylko lniane płótna samodziałowe (szare p r z e w a ż n i e ) s u k n o n a s u k m a n y tkaniny ozdobne, ubiorze czy nia , a l e i różne zastosowanie czy w urządzeniu w n ę t r z a . Z p u n k t u technicznego wielkiego znajdujące 36 tkaniny radomskie nie w widze­ wykazują 37 , często r y p s p ł ó ­ cienny oraz splot rządkowy. T e n ostatni b y w a zarów­ t k a n i n a c h b a r w n y c h , j a k i w płóciennych b i a ­ łych o b r u s a c h c z y płachtach Wykonuje się n i m b ą d ź r ó w n o l e g ł e ukośne prążki,- bądź jodełkę, bądź dziej) wzór w postaci l i n i i z y g z a k o w a t y c h (najrza­ i wpisanych w siebie rombów Największą n a kobiece kaftany; drugi pa­ siaki bawełniane l u b l n i a n e w d r o b n e k o l o r o w e p a s k i (często r ó w n e j szerokości o k o ł o 1 c m ) , spódnice; w r e s z c i e używane na trzeci rodzaj — to „burki", t j . p a ­ siaki o wątku wełnianym n a l n i a n e j osnowie, używane n a z a p a s k i n a r a m i e n n e i w i ą z a n e d o pasa. urozmaicenia. Występuje t u głównie p r o s t y s p l o t płótna, c z a s e m t z w . „ p a n a m a " no w to głównie Najstarsze z n i c h , siągające całkowicie czarne wąziutkimi X I X w i e k u , są l u b ciemnogranatowe, pojedynczymi prążkami prawie poprzecinane białej bawełny, b i e g n ą c y m i w odległości 8 — 10 c m o d s i e b i e . W c z a ­ sach późniejszych w wełniakach przeznaczonych na z a p a s k i n a r a m i e n n e p r ą ż e k b i a ł y zaczął zmieniać się w szeroki, 3 — 4 - c e n t y m e t r o w y paseczek. Z a m i a s t j e d ­ n e g o prążka d a w a n o d w a l u b t r z y t a k , że t w o r z y ł ' s i ę grupę t k a n i n d e k o r a c y j n y c h w Radom­ s k i e m stanowią t z w . p a s i a k i u ż y w a n e bądź j a k o p ł a c h ­ n a t k a n i n i e układ białych p r ą ż k ó w o p e w n e j t y i n a r z u t y ( n a ł ó ż k a ) , bądź j a k o m a t e r i a ł y o d z i e ż o ­ w e , mające z a s t o s o w a n i e w s t r o j u k o b i e c y m . ustalo­ nej r y t m i c e . W wełniakach n a zapaski wiązane do pasa — prążki (biegnące poziomo) zagęszczały się białe często k u wy­ dołowi. O b o k p r ą ż k ó w b i a ł y c h już z p o c z ą t k i e m b i e ż ą ­ r a b i a n e d o dziś t k a n i n y n i e u b r a n i o w e . Dzielą się o n e cego s t u l e c i a p o j a w i ł y się p o d w ó j n e l u b p o t r ó j n e c i e n ­ pod względem s u r o w c a n a \ , p a r c i a k i " , w których wątek k i e prążki i 15 c m o d b r z e g u z a p a s k i , zaczęła f o r m o w a ć się t k a n a Wśród pasiaków większą żywotność osnowę s t a n o w i l e n , i „kilimy", wykazują tkane wełnianym kolorowe, a u dołu, n a w y s o k o ś c i wątkiem n a l n i a n e j osnowie. Starsze p a r c i a k i i k i l i m y , wiązka z różnokolorowych pasków. W t z w . dziś „ ś l a k o w e " , t k a n e b y ł y w n y światowej d w w u najczęściej — l u b t r ó j k o l o r o w e szerokości 6 — 8 c m , u t r z y m a n e b a r w a c h przeważnie kiedy wąziutkim Pasiaki przed w pasy j a s n y m prążkiem „ślakowe", I wojną okresie ciemnych, rozdzielonych wyrabiane światową, zaczęły międzywojennym, (biały bardzo l u b żółty). powszechnie wychodzić wyparte nie­ przez z mody tzw. pa­ siaki „krakowskie" l u b „łowickie", o szerokich wiąz­ i n a początku o k r e s u około okresie I woj­ międzywojennego bogactwo kolorystyczne czarnych wełniaków na zapaski „przedsobne" bardzo wzrosło. S p o t y k a się niekiedy okazy, w których wiązki b a r w n y c h prążków i pasków dominują zdecydowanie nad czarnym W e w s c h o d n i e j połaci R a d o m s k i e g o , tłem tkaniny. n p . w W o l i Solec­ k i e j , s z l a k d e k o r a c y j n y , zdobiący „ b u r k ę " , urozmaica­ ją p a s k i złożone z k i l k u k o l o r ó w , układających się w kach wielobarwnych, rozdzielonych niezbyt w y d a t n y m i skosy. E f e k t t e n u z y s k u j e się p r z y p o m o c y w ą t k u s k r ę ­ p a s a m i tła. R o z p o w s z e c h n i e n i u się t y c h p a s i a k ó w s p r z y ­ conego z r ó ż n o b a r w n y c h n i t e k . Skręca się n p . ze sobą jało i s t n i e n i e f a b r y c z n e j 4 tkalni pasiaków łowickich" w Z w o l e n i u , sprzyjała też działalność z a k o n n i c , które z O p o c z y ń s k i e g o przeniosły się w t v m czasie d o S u c h e j koło Zwolenia 5 n i t e k różnobarwnych i p r z y g o t o w a n y m efek­ cie r o z p a d a bieg­ się k o l o r y s t y c z n i e n a k i l k a ukośnie nących p r ą ż k ó w Operując następnie w ą t k i e m n y m z tych samych kolorowych nitek 35 Z b r a k u m i e j s c a p o m i n i ę t y t u został o p i s t e c h n i k i w y r o b u t k a n i n . Z c i e k a w s z y c h szczegółów z a n o t u j e ­ m y j e d y n i e parę wiadomości o kołowrotku, c z y l i t z w . w R a d o m s k i e m „ k ó ł k u " . P o j a w i a się o n o i r o z ­ powszechnia na b a d a n y m terenie dopiero w X X w i e ­ k u , w y p i e r a j ą c u ż y w a n ą t u p o p r z e d n i o przęślicę krężołkową. Początkowo używane były kołowrotki t y p u pionowego, z w a n e t u „francuskimi", które zastąpione zostały p r z e z p o z i o m y t y p k o ' o w r o t k a , w y g o d n i e j s z y w p r a c y , g d y ż „ l ż e j się o b r a c a " . W y ­ r o b e m k o ł o w r o t k ó w z a j m o w a l i się m . i n N i e m c y zamieszkujący n i e k t ó r e „ k o l o n i e " n p z W ł a d y s ł a ­ w o w a , i m też b y ć m o ż e przypisać n a l e ż y szechnienie charakterystycznego d l a obszaru d o l n o niemieckiego kołowrotka t y p u poziomego. 36 F o l u s z e z n a j d o w a ł y się w R a d o m i u , Z w o l e n i u , K a z n o w i e , J e d l a n c e (koło I ł ż y ) , Z a g o ż d ż o n i e ( o b e c n i e P i o n k i ) , O s o w i e (koło T c z o w a ) i i n . 37 T e c h n i c z n a n a z w a s p l o t u t k a c k i e g o , w k t ó r y m d w i e n i t k i o s n o w y krzyżują się z d w o m a n i t k a m i w ą t ­ ku. w ten sposób w ą t k i e m t k a się o d p o w i e d n i pasek, k t ó r y w odwrotnym W uzyskujemy rodzaj b a r w n e j okresie wyjątkiem nież ale w międzywojennym używanych uległy wpływom jodełki pasiaki ubraniowe na zapaski mody skręco­ kierunku naramienne) „łowickiej" (z rów­ (zwanej też c z a s e m najniesłuszniej modą „ k r a k o w s k ą " ) , w związku z c z y m zaczęto stosować r ó ż n o k o l o r o w e tła i szerokie wiązki b a r w n e o dużym w a c h l a r z u b a r w . Obecnie wobec zanikania stroju ludowego — pasiaków — ubra­ n i o w y c h t k a się b a r d z o mało. K r a c i a k występuje w Radomskiem bez porównania rzadziej od pasiaka. S p o t y k a m y go n i e k i e d y wśród k o ­ lorowych i „partów" (grubych lnianych w t z w . „pstruchach". „ P s t r u c h y " b y ł y samodziałów) t o materiały p i e r w o t n i e c z y s t o w e ł n i a n e , później l n i a n e l u b b a w e ł n i a n o - w e ł n i a n e , najczęściej w kolorze białym i czar­ n y m l u b g r a n a t o w y m , t k a n e w drobną deseniową k r a t ­ k ę (4 X 4 n i t k i ) . U ż y w a n o j e j a k o n a k r y c i e n a łóżka. 39 �Prócz wiejskie tkanin wykonywanych wąskie k r a j k i , tkane deseczkach t k a c k i c h W wały 38 splotem 3 barwne rypsu osnowowego n a farbiarnie, dzaju drukarni, a mianowicie w Radomiu, cach, Z w o l e n i u , L i p s k u i G n i e w o s z o w i e Kozieni­ Farbiarnie te p o s ł u g i w a ł y się techniką d r u k u b a t i k o w e g o wy­ konując n a g r a n a t o w y m t l e ( i n d y g o ) biały w z ó r w p o ­ barwnego mieszczące farbujące p r z ę d z i w o d o s t a r c z o n e ty tj. . związku z r o z w o j e m liczne na krosnach, tkaczki też t z w . „tasiemki", wyrabiały tkactwa się po powsta­ miastach, przez w i e j s k i e ». P r z y niektórych f a r b i a r n i a c h czynne kobie­ były rów­ s t a c i k w i a t ó w l u b p r ą ż k ó w . O r n a m e n t k w i a t o w y zdobił płótna p r z e z n a c z o n e n a k a p y n a łóżka, spódnice k o b i e ­ ce, z a p a s k i ( d r o b n y r z u c i k k w i a t o w y z girlandą w i ę k ­ nież ręczne d r u k a r n i e s a m o d z i a ł o w y c h płócien. N a t e ­ szych k w i a t ó w p o k r a j a c h ) . Płótna d r u k o w a n e w prąż­ renie Radomskiego k i u ż y w a n o n a spódnice, z a p a s k i l u b m ę s k i e n a t r a f i o n o n a ślady pięciu t e g o r o ­ STRÓJ spodnie. LUDOWY Z samodziałowym ludowego stroju. szone b y ł y t k a c t w e m łączy W Radomskiem powszechnie przed się zagadnienie ubiory ludowe I wojną no­ światową. W czasie w o j n y i w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m wyszedł z użycia t r a d y c y j n y ubiór męski, t a k że w y g l ą d z t r u d e m r e k o n s t r u u j e m y dziś n a p o d s t a w i e resztek. puje Ubiór kobiecy już starsze tylko w w pełnych k o m p l e t a c h niewielu wsiach, jego nikłych wystę­ noszony przez niewiasty. Kobiety chustki w Radomskiem fabryczne — nosiły n a g ł o w i e „salinówki" wełniane l u b bawełniane — „ d z i k ó w k i " , złożone p o p r z e k ą t n i i z w i ą z a n e n a d c z o ­ łem. M ę ż a t k i kami nakładały lub haftowane białe t i u l o w e „półczepki" kroju przyramkowego czepce z ( r y c . 17). ryż- Koszule n a przełomie X I X i X X wieku zaczęto zdobić n a m a n k i e t a c h , kołnierzu i p r z y r a m k a c h skromnym haftem w y k o n a n y m przy pomocy czerwo­ n e g o „ z a p a ł u " . N a koszulę zakładano „ g o r s e f s z y t y c z ę ­ sto z czerwonego „kaźmierza" materia fabryczna). Gorset, (kaszmiru — zakończony cienka dołem „tac­ k a m i " l u b układany w f a ł d y ( T y c h ó w S t a r y , r y c . 18), zdobiony był n a s z y w k a m i z k o l o r o w e j t a s i e m k i , ukła­ d a n e j w ząbki ( t z w . k r e p i n y ) . F o r m ę nowszą stanowią gorsety szyte z c z e r w o n e g o a k s a m i t u , zdobionego n a ­ szywkami z szychu. W okresie powszechniły się t z w . g o r s e t y wane ozdobami międzywojennym roz­ „krakowskie", przełado­ z naszvwanych cekinów i s z k l a n n y c h koralików P r ó c z g o r s e t ó w nosiły także k o b i e t y b l u z k i łfc r ę k a ­ Ryc. 17. Kobieta (pow. w „półczepku". Kozienice). Brzoza w a m i , z w a n e k a f t a n a m i , w o l n e l u b obcisłe ( t z w . „ w c i naki"), szyte bądź z drobnego prążkowanego samo­ działu w e ł n i a n e g o , bądź częściej z k o l o r o w y c h m a t e r i a ­ łów fabrycznych. Ozdobione były one a p l i k a c j a m i czarnego a k s a m i t u , n a s z y w k a m i 38 W i a d o m o ś c i o deseczce t k a c k i e j z a n o t o w a n o w m i e j ­ scowościach: G r o d e k i Z a w a d a S t a r a ( p o w . K o z i e ­ nice) oraz Krzyżanowice ( p o w Iłża). 39 F a r b o w a n i e w e ł n y n a p a s i a k i było czynnością w a ż ­ ną i n i e k a ż d y f a r b i a r z umiał z a d o w o l i ć w y s u b t e l n i o n e gusta klientów. Z okolic Iłży (Mirzec, T y ­ c h ó w S t a r y ) u d a w a ł y się k o b i e t y p i e s z o z m o t k a m i w e ł n y aż d o f a r b i a r n i S t r a u c h ó w w O p o c z n i e , skąd p o k i l k u d n i a c h w r a c a ł y z w i l g o t n ą jeszcze o d f a r ­ b y wełną. 10 W Z w o l e n i u z końcem ubiegłego w i e k u b y ł y 2 f a r ­ b i a r n i e , d r u k u j ą c e płótna. W ł a ś c i c i e l e m j e d n e j b y ł Ż y d , n i e z n a n y z n a z w i s k a , d r u g i e j zaś E m i l B r e ­ m e r , N i e m i e c z Białegostoku, k t ó r y p o p r z e z T o m a ­ s z ó w ( M a z o w i e c k i ) p r z y b y ł około r . 1880 d o Z w o l e ­ n i a i t u założył f a r b i a r n i e i drukarnię płócien, 40 z z tasiemek i t p . istniejącą d o I w o j n y ś w i a t o w e j . D r u k o w a ł s a m o ­ d z i a ł o w e płótna, a p o n a d t o f a b r y c z n e p e r k a l e , j e d ­ w a b i e i b a t y s t y . O d r . 1918 k u z y n B r e m e r a , B r u n o p r ó b o w a ł czas jakiś r o b i ć r ę c z n e b a t i k i . W K o z i e ­ n i c a c h w ł a ś c i c i e l e m d r u k a r n i płócien i f a r b i a r n i b y ł p r z y b y ł y w r . 1912 z Ł o d z i J a n B e d r a c z e w s k i . D r u ­ karnię t k a n i n prowadził z a l e d w i e do I w o j n y świato­ w e j , później została j e d y n i e f a r b i a r m i a . K l o c k i d o d r u k o w a n i a t k a n i n p o z m a r ł y m w r . 1945 B e d r a c z e w s k i m zostały s p a l o n e o k . r . 1952. W L i p s k u d r u k a r n i ę płócien p r o w a d z i ł f a r b i a r z S t e f a n D o l e w ski. 41 O p i s t e c h n i k i z n a j d u j e się w p r a c y . R. R e i n f u s s a : P o l s k i e l u d o w e d r u k i n a płótnie. W a r s z a w a 1953, s, 78 _ 84. �Z końcem ubiegłego stulecia kobiety białe l n i a n e spódnice, z w a n e scowościach „ciasnochami" latem nosiły chy", też w niektórych miej­ p i o n o w e prążki, najczęściej (Zawada, Zwoła); wdzie­ wały j e n a w e t d o s t r o j u świątecznego. P r z e d I wojną łe, „ s o r c e " , t j . spódnice z p ó ł w e ł n i a n e g o p a s i a k a rzadziej pasiaki na w lub z lekkich n y c h . Ubiór z i m o w y stanowiły materiałów „burochy", fabrycz­ „przędzio- (okolice Radomia), dopiero w n o w s z y c h czasach ( o k r e s I w o j n y ś w i a t o w e j i p ó ź n i e j ) ś w i a t o w ą zastąpiły j e spódnice z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t ­ drukowanego kolorowe w czarne l u b g r a n a t o w o - b i a - na związku spódnice zacząły z oddziaływaniem nabierać . barwności wpływów „łowickich". O b o k spódnic s z y t y c h z w e ł n i a k ó w w y s t ę p u j ą d o dziś r o b o c z e p a s i a s t e spódnice „ p a r c i a n e " . N a północ o d R a ­ 42 W i a d o m o ś c i o białych spódnicach l n i a n y c h z a n o t o ­ w a n o w k i l k u p u n k t a c h r o z r z u c o n y c h n a całym p r a w i e terenie Radomskiego: Chotyzie, Jedlanka (k. I ł ż y ) , B a r t o d z i e j e ( k . T c z o w a ) , W o l a S o l e c k a , S t r y ­ k o w i c e , Tychów, Z a w a d a , Zwoła, Sadkowice, P o ­ liczna. Ryc. 18. Gorset z falbanką układaną d o m i a , w Jastrzębiej i o k o l i c y , n o s z o n e b y ł y t z w . „ b a ­ r y ł y " , spódnice k l o s z o w e z czerwonego półwełnianego samodziału g ł a d k i e g o , d o ł e m ozdobione tkanym k i e m szerokości 16 c m , z ł o ż o n y m z k i l k u n y c h pasków (np. różowy, bordo, w fałdy. Tychów Stary (pow. szla­ różnobarw­ fioletowy). Iłża). 41 �Zawada, p o w . Kozienice), jaciółki", szyte nego sukna, „futra", z fabrycznego watowane ,szuby" lub podbijane r a n k i e m , dołem fałdziste, z d o b i o n e dzie i w (Wola pasie i granatowego błyszczącymi „przy­ l u b czar­ białym metalowymi guziczkami Solecka, Policzna). N a n o g i k o b i e t y w Radom­ s k i e m zakładały w y s o k i e s z n u r o w a n e t r z e w i k i , ozdobnie ba­ niekiedy na przo- czasem w y k o n a n e , n i g d y zaś n i e chodziły w b u t a c h z cholewami. U b i ó r męski dzięki p r z y p a d k o w e j wzmiance archi­ w a l n e j śledzić m o ż e m y w R a d o m s k i e m o d p i e r w s z y c h l a t ubiegłego stulecia. Świadkowie występujący w ro­ k u 1808 w s p o r z e m i ę d z y wsią Jastrzębią a O w a d o w e m (pow. Radom) u b r a n i b y l i w czapki z o t o k i e m b a r a n ­ k o w y m c z a r n y m l u b białym i d e n k i e m s u k i e n n y m n i e ­ b i e s k i m l u b z i e l o n y m , s u k m a n y białe z w y ł o g a m i g r a ­ n a t o w y m i u rękawów (jedynie 7 0 - l e t n i starzec wystę­ p u j e w s u k m a n i e czarnej), przepasane białymi wełnia­ n y m i p a s a m i , koszule i spodnie zgrzebne. Jeden z ucze­ stników s p o r u o d z i a n y był w zielony k a f t a n , wszyscy zamiast butów m i e l i n a nogach „chodaki" . Z k i e m chodaków, przez które zostały buty z cholewami stroju przetrwały w 44 wyjąt­ całkowicie wyparte w y m i e n i o n e wyżej ubiorze elementy chłopów r a d o m s k i c h do końca X I X w i e k u . N o s i l i w t e d y chłopi prócz l e t n i c h kapeluszy słomianych tzw. czapki (Chotyzie) l u b „dłubane" „rozłupane" (Gródek, Z a w a d a ) , o wyso­ k i m otoku b a r a n i m czarnym l u b siwym, z jednej stro­ Ryc. 19. „Burek' , zapaska przedsobna. (pow. Radom). Jastrzębia n y rozciętym i związanym n a k o k a r d k i , z d e n k i e m s u ­ kiennym niebieskim l u b czerwonym w s p o m i n a n y c h d o dziś danego t e r e n u występowały g r a n a t o w e i czarne z s i w y m l u b częściej c z a r n y m b a r a n k i e m jeden n a t r a f i o n o n a ślad wej dzianej m a g i e r k i o o t o k u potrójnie Przed cia głowy na drutach zwiniętym л!уураг!е zostały p r z e z n a t o w e c z a p k i ze s k ó r z a n y m d a s z k i e m zapaski, w y p a r t e drukowane ciejówki" l u b szyte z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , d o m i n o w a ł y j e d ­ n a k w s t r o j u u r o c z y s t y m zapaski z czarnego wełniaka w p o p r z e c z n e białe, a później k o l o r o w e p r ą ż k i ; z a p a s k i te począwszy w od I drobne, sztywno (ryc. 19). R o b o c z e wojny światowej zaprasowane zapaski zaczęto pionowe wykonuje się układać zmarszczki z pasiaka lnianego. Na r a m i o n a zarzucały dawniej kobiety białe lnia­ n e „ p r z e ś c i e r a d ł a " ( T y c h ó w S t a r y , P o l i c z n a ) , z w a n e też „rańtuchami" (Kłonówek, Strykowice). Niekiedy bione one były po k r a j a c h c z e r w o n y m haftem zdo­ (Wola (Modrze- niebieskie l u b gra­ analogiczne ręcznie typu tzw ma­ K o s z u l e l n i a n e , samodziałowe, d a w n i e j z r e g u ł y w y ­ puszczane n a spodnie, przepasywano wąskim rzemy­ k i e m . N a w i e r z c h wkładano krótką kamizelkę z s a m o ­ działowego prążkowanego poprzecznie teriału fabrycznego. granatowych W Sadkowicach k a f t a n a c h bez rękawów, sukna lub ma­ wspominano z tyłu stych, zdobionych czerwonym s z n u r k i e m i blaszanymi guziczkami. Zamiast kamizelek noszono też krótkie „spancery" z r ę k a w a m i , szyte z p r ą ż k o w a n y c h samodziałów l u b m a ­ t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . S p o d n i e l a t e m płócienne, wełnianymi d z i a ł o w e , białe l u b f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o c z y (lub czarną) „pstruchami" w kratkę. T y p o w ą drobną biało-granatową j e d n a k narzutką nara- o fałdzi- S o l e c k a ) . W d n i chłodne o w i j a ł y się d a w n i e j k o b i e t y 43 Raz brązo­ I wojną światową w y m i e n i o n e n a k r y ­ k ę " . D o białych spódnic l n i a n y c h noszono następnie p r z e z roga­ tywki jowice) N a spódnicę w i ą ż e się t z w . „zapaśnik", c z y l i „ z a p a s ­ O b o k t y c h czapek, w całej w s c h o d n i e j połaci b a ­ kowane w prążki, zimą p o p i e l a t e dru­ „sukienioki" z pół­ mienną, narzucaną d o dziś w w i e l u w i o s k a c h , j e s t t z w . wełnianego „ b u r e k n a o d z i e w " , c z y l i z a p a s k a długa n i e m a l d o k o ­ D o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o chłopi w d z i e w a l i s p o d n i e w e ł ­ l a n , zeszyta z d w ó c h szerokości g r a n a t o w e g o n i a n e , samodziałowe, l u b czar­ stanowiły czarne l u b „siwe" (popie­ l a t e ) s u k m a n y samodziałowe (Jastrzębia, p o w . R a d o m , 43 . . K o b i e t y w p r z ó d za n a j p y s z n i e j s z y ubiór miały n a l a t o p e r k a l o w e o d z i e w a d ł o i rańtuch m u ś l i n o w y , a n a zimę wełnianą pstruchę" — cytuję O. K o l b e r g za księdzem G a c k i m w i a d o m o ś ć odnoszącą się d o u b i o r u m i e s z k a n e k J e d l n i z r. 1874 (O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57). 42 tkane w splotem poprzeczne rządkowym. prążki (po parę n i t e k „ c h a b r o w y c h " i c z a r n y c h , l u b „ f i o ł k o w y c h " n e g o w e ł n i a k a w białe prążki ( r y c . 20). Ubiór z i m o w y samodziału, t k a n e g o samo­ i c z a r n y c h , Jastrzębia), a o d z materiałów I w o j n y światowej f a b r y c z n y c h . N a n o g i mężczyźni — wkła- 44 N a p o d s t a w i e w y p i s u z A k t ó w K a n c e l a r i i W o j e ­ wództwa Sandomierskiego ( A r c h i w u m Państwowe w R a d o m i u , n r a k t u 1361), u d z i e l o n e g o a u t o r o w i p r z e z p r o f . K a z i m i e r z a M r o z a z Jastrzębiej, za co M u n a t y m m i e j s c u s e r d e c z n i e dziękuję. �dali buty z cholewami, dawniej długimi, m i ę k k i m i d o Sukmany przepasywano wywijania, a od I w o j n y — z usztywnionymi cholewa­ rzanymi l u b wełnianymi, m i , z a o p a t r z o n y m i w k o s t c e w prasowaną kową kolorze kę". W Opatowskiem bili cholewy niektórzy „harmonij­ młodzi eleganci zdo­ butów n a b i j a n y m i mosiężnymi k a p s l a m i (Drygulec). po skó­ siat­ czerwonym Strykowice, Chmurzyńskich w wierzchu (Strykowice) samodzia­ ł o w e g o s u k n a białego, c z a r n e g o ( w ł a ś c i w i e brązowego) sukmana i „siwego" — t j . popielatego, z runa bia­ wykonanego łego m i e s z a n e g o z c z a r n y m . W z m i a n k i o sukmanie białej z a n o t o w a n o w B r z o z i e , T c z o w i e , K r z y ż a n o w i c a c h Bronisławowie, czarne Bartodziejach stępowały w okolicy (brązowe) samodziałowe Kozienic, między dolną wy­ Iłżanką nieistotne zresztą, porównując zwłaszcza bardziej Południową ubiorów odchylenia tradycyjną odzież dostrzega ludową odległych o d granicę zasięgu siebie w były s u k m a n y „siwe". Prócz Molendach Wodąca, Szydłowiec). n a schyłku nas Poza n i m i , w o k o l i c y O p a t o w a , w y s t ę p u j e już strój bogatsi nosili s u k m a n y granatowe długie p r a w i e d o k o s t e k kołnierzami bieskimi) sando­ radom­ Słupi i B o - jedynie że b y ł y pasie z niskimi dołem stojącymi ozdobione k o l o r o w y m i (czerwonymi i nie­ z czerwonymi sznurkami l u b białymi podłapkami" ( p a t k a m i ) n a rękawach zaczęto nosić tz^v (?) O p i s y t e zresztą różnią się w szczegółach m i ę d z y sobą stuleciu dla stroju Starych sukman 4 5 wcięte w l u b f a ł d z i s t e (z tyłu) kloszowate charakterystycznych Brzeźnicy wieku n i e udało się już odszukać i n f o r m a t o r z y podają one (bez granatowe W ubiegłego miejscowości. samodzia­ też c z a s e m s u k m a n y występowały Brzózka również różnych, s t a n o w i pas lasów wzdłuż K a m i e n n e j . s k i e g o p a s i a k ó w ) , zaś w o k o l i c a c h N o w e j powszechnione się z interesujących rzec, T y c h ó w S t a r y ) , n a j s i l n i e j n a c a ł y m o b s z a r z e r o z ­ i rodzina n i c e zależne o d s t o p n i a zamożności właścicieli. P e w n e , mierski (Wola je (pow. kozienicki). a Kamienną i koło Iłży ( J e d l a n k a , Krzyżanowice, M i ­ łowych l u b białym Tczów). Wyrabiała W obrębie o p i s a n y c h p o w y ż e j u b i o r ó w zachodzą r ó ż ­ z U b i ó r w i e r z c h n i stanowiła i w (Chechły, pasami w y k o n a n y m i techniką paltony" 4 e W bieżącym Б1л»уе samo kolan ODatrzone w m a r v n a r k o w v kołnierz kr " obszvte Jach czarną szeroką tasiemką i z d o b i o n e f a l i s t y m i s t e b n o w a n y m i n a m a s z y n i e n a i l a m i n a KOfnierzu, manKie— tach • n a t k a o h k e s z e n " P It " d •' • h sp n o tу к ка п е , \ zęsto / p r z e z i n i o r' m a t o r o w m i e s z a n°e w ss'i a c n J e S Z C Z e P bywają z d a w n y m i s u k m a n a m i . Obok wełnianych sukman nosili chłopi r a d o m s c y b i a ł e „ p ł ó c i e n i c e " . również czasem Wzmianki o t y m zanotowano w O p a t o w s k i e m (Drygulec, Tarło) oraz na p o ł u d n i o w y zachód o d I ł ż y ( T y c h ó w S t a r y ) , g d z i e n a ­ zywano je „kamiziele". K o ż u c h ó w w I I połowie ubiegłego w i e k u noszono n a ogół mało. W J e d l n i d o r o k u 1860 n a całą w i e ś były z a l e d w i e d w a kożuchy 45 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57. 46 S u k m a n y : C z a r n a , samodziałowa, z w y ł o g a m i , tył fałdzisty, — rękawy i kołnierz zdobione c z e r w o n y m i z i e l o n y m s z n u r k i e m (Bronisławów). C z a r n a , samodziałowa, z tyłu 4 fałdy, kołnierz mały, stojący, w y ł o g i p r z v kołnierzu i p a t k i n a r ę ­ k a w a c h wykładane c z e r w o n y m s u k n e m .ozdoby z czerwonego i niebieskiego s z n u r k a (Chotyzie, m o d a K r z y ż a n o w i c e , o k . 1890). Biała, o b s z y t a c z e r w o n y m w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , z a p i n a n a n a kołeczki z „ a k s y r b a n d a m i " ( p o t r z e b y ? , K r z y ż o n o w i c e . o k . 1890). C z a r n a „ k a p o t o w a " , długa d o k o s t e k , w pasie wcięta, d o ł e m s z e r o k a „ s p ó d n i c a " , w p a s i e d o s z y wąna, k l o s z o w a , n a rękawach trójkątne „podłapki" z czerwonego l u b białego s u k n a (Tychów Stary). Siwa ( p o p i e l a t a ) „ p r o s t k a " , w p a s i e n i e o d c i n a n a , długa d o p o ł o w y ł y d e k , k o ł n i e r z stojący, z d o b i o n y w „ k u l a s i k i " ( z y g z a k ) c z e r w o n a nicią, ukośne p r z e ­ cięcie k i e s z e n i , o b s z y t e g r a n a t o w y m s z n u r k i e m ( T y ­ chów Stary). B r ą z o w a , d o ł e m k l o s z o w a , k o ł n i e r z stojący bez wyłogów, z d o b i o n y p o d o b n i e j a k i przód błękitnym sznureczkiem (Zawada). 47 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 56. Ryc. 20. Kobieta mienne]). w „burku na dziew" (zapasce Mirzec (pow. Starachowice). nara­ 43 �dzentyna strój wyglądem świętokrzyski, sukmany różniący męskiej, j a k i się zarówno kolorystycznym d z i e g r a n i c ę s t a n o w i Wisła z t y m , że n a P o w i ś l u L u b e l ­ s k i m u b i o r y l u d o w e posiadają p e w n e e l e m e n t y zbliżo­ układem w e ł n i a k ó w ( p r z e w a g a c z e r w i e n i n a z a p a s k a c h ) . ne do r a d o m s k i c h . G r a n i c y północnej z braku N a zachód sięgają u b i o r y r a d o m s k i e n i e m a l p o P r z y t y k n i e można w t e j c h w i l i ustalić n a w e t w sposób o g ó l ­ badań i Przysuchę, g d z i e sąsiadują z opoczyńskimi. N a z a c h o ­ ny. ; GARNCARSTWO Przechodząc artystycznej, do i n n y c h dziedzin poświęcimy W czasie o b j a z d u p e n e t r a c y j n e g o przebadane zostały g ł ó w n e twórczości k ó w z a m a r ł y c h należy r ó w n i e ż Bierdzież ( p o w . K o z i e ­ garncarstwu. nice), gdzie w I I połowie X I X stulecia pracował g a r n ­ ludowej chwilę uwagi p o p r z e d z a j ą c e g o obóz ośrodki c e r a m i c z n e tego carz wyrabiający c e r a m i k ę u ż y t k o w ą — siwą, ną gładzeniami, i czerwoną, ostatnią ( K o s z a r y i K ą t y ) i Iłża (z J e d l a n k a ) . C e r a m i k i stamtąd, w i e r z c h u (górną p o ł o w ę n a c z y n i a ) , znanej w i s k u p i e c a s k o r u p y p o k r y t e b y ł y glazurą w i omawianej już w i e l o k r o t ­ nie w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , z b r a k u miejsca n i e odcieniach bądź t y l k o w e w n ą t r z , bądź k o l o r u brązowego będziemy już t u t a j a n a l i z o w a l i . W czasie t r w a n i a o b o z u pełnie główny wysiłek g a r n c a r s k i e w B a ł t o w i e (2 nowych ośrodków, skierowany które został na dotychczas wyszukiwanie nie były względem n a u k o w y m badane. W rezultacie nych zostało k i l k a nowych się z a r ó w n o ośrodki pozycji, pod opracowa­ n a które zamarłe, j a k i c z y n n e złożyły po dzień Spośród o ś r o d k ó w zamarłych n a p i e r w s z y m miejscu umieścić należy G l i n i a n y , niegdyś m i a s t e c z k o , obecnie wieś, położona n a północnych k r e s a c h Ośrodek zamarły ten, produkował ceramikę l u b brązowo. przed Garncarz wazony z I czerwoną pow. wojną Opatów. światową, glazurowaną Ciepielewski, przybył z o k o l i c Bodzechowa, użytkowej efemerycznym i zebrane Tę i po na rumo­ różnych zgniło-zdelonego. Z u ­ zjawiskiem były pracownie 3 lata przed I wojną świato­ wą) i w Suchej (na przełomie X I X i X X w.). Z terenów d a l s z y c h , n a k t ó r y c h badań n i e p r o w a d z o n o , należy W a r k ę n a d P i l i c ą dzywojennym wymienić g d z i e jeszcze w o k r e s i e było k i l k a c z y n n y c h p r a c o w n i mię­ garncar­ skich. dzisiejszy. lono zdobio­ pobiałką. t e r e n u , t o z n a c z y D e n k ó w w r a z z ośrodkami p o b l i s k i m i z licznych wystaw glazurował malowaną na zie­ który tu w y r a b i a ł prócz c e r a m i k i plastyczną dekoracją, zabawki Istniejącym Głowaczów d o dziś ośrodkiem (pow. Kozienice), pracuje dwóch garncarzy. produkowano gładzeniem, w jest którym M n i e j w i ę c e j d o r o k u 1860 t u wyłącznie później garncarskim miasteczko, naczynia obok siwaków siwe .ozdabiane (które zaniknęły t u w r . 1917) w y r a b i a n o n a c z y n i a c z e r w o n e , malowane pobiałką w k w i a t y l u b z d o b i o n e o r n a m e n t e m d l a d z i e c i w f o r m i e m i n i a t u r o w y c h naczyń, g w i z d k ó w i ptaszków. N a techniczną stronę w y r o b ó w gliniańskich środka, bądź też i z e w n ą t r z , w g ó r n e j części brzuśca. mogła mieć w p ł y w istniejąca t u p r z y końcu X I X w i e ­ Obecnie k u w y t w ó r n i a naczyń k a m i o n k o w y c h i f a j e k . D o o ś r o d ­ c e r a m i k a użytkowa z przewagą ZDOBNICTWO W Z d o b n i c t w o w żelazie n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o repre­ wyrabiana jest w b y ł bądź stempel- k o w y m . Czerep g l a z u r o w a n y wyłącznie od Głowaczowie niezdobiona doniczek. ŻELAZIE n i e j w s w y m z a w o d z i e w czasie służby w o j s k o w e j pracy n e o k u c i a żelaznych części położonych. N a l e ż y t u r ó w n i e ż wspomnieć o k o w a l a c h wozów. J a k w y n i k a z w i e l u p o t w i e r d z a j ą c y c h się w y w i a d ó w , w I I połowie u b . stulecia n a terenie Radomskiego powszechnienie informatorzy roz­ żelaza n a w s i było dosyć słabe. S t a r s i pamiętają jeszcze „bose" wozy o k u t y c h kołach i d r e w n i a n y c h o s i a c h . im, j a k wiemy, drewniane pługi, o nie- Towarzyszyły brony, łopaty c z y w i d ł y . N i e c o l e p i e j przedstawiała się s p r a w a n a o d c i n ­ k u zastosowania rzadko, czy laza trafiały drewniane w żelaza w b u d o w n i c t w i e , a l e i t u , choć się d r z w i o drewnianym kołowrocie zamki. Szerokie rozpowszechnienie Radomskiem dopiero na w f a b r y k a c h , często w głębi Rosji f o l w a r c z n y c h , którzy n p . p o p a r c e l a c j i czy r o z w i ą z a n i u stosunku służbowego z dworem osiedlali się n a w s i . W J e d l n i był n a w e t k o w a l g r o m a d z k i , który w zamian za gruntu użytkowanie obowiązany drobnych wydzielonego był d o w y k o n y w a n i a robót gromadę chłopom bezpłatnie kowalskich. K o w a l e wiejscy trzeby przez chłopów i małomiasteczkowi nie tylko w zaspokajali zakresie wyrobów używanych w b u d o w n i c t w i e , j a k zawiasy drzwi, zamki zapadkowe z po­ narzędzi, a l e i ozdobnymi do wykładkami, ostatnie wrzeciądze (tzw. „skoble"), h a c z y k i do s k o b l i , r o b i l i o n i d w a dziesiątki l a t ubiegłego s t u l e c i a i n a początek X X r ó w n i e ż o k u c i a d o w o z ó w , k r z y ż e żelazne d o k a p l i c z e k , wieku, kiedy przypada że­ zarobkowej czy zentują g ł ó w n i e o k u c i a d o d r z w i i z a m k ó w o r a z o z d o b ­ t o p r a w i e w każdej w s i b y ł już kowal, a później i n a g r o b y . W y r o b y s w o j e k o w a l e z d o b i l i , co pracujący n a p o t r z e b y chłopów. K o w a l e c i t o p r z e w a ż ­ wedle się w y r a ź n i e nie prak­ konkurencyjną, mającą póź­ Ze sprzecznych i n f o r m a c j i n i e można tyce chłopcy w i e j s c y u kowala w którzy p o niedokończonej miasteczku 4 8 d o s k o n a l i l i się 48 P e w n ą g r u p ę stanowią „ k o w a l e z p r z y p a d k u " , k t ó ­ r z y z r a c j i jakichś s k o m p l i k o w a n y c h k o l e i l o s u z a ­ p o z n a l i się z t y m z a w o d e m . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć A d a m B y l i c a z Cecylówki Głowczowskiej, zdolny 44 i c h i n f o r m a c j i łączyło na celu zdobycie z walką odbiorców. wywnioskować, k o w a l , k t ó r e g o w y r o b y naśladują i n n i . K o w a l s t w a w y u c z y ł się w d o m u p o p r a w c z y m w Studzieńcu, g d y o d s i a d y w a ł k a r ę za k r a d z i e ż leśną w d o b r a c h hr. Zamoyskich. �a b с jS t d j e [ L к <J n m R y c . 2 1 . Wykładki do drzwi: a — d w i e wykladki do zamków (bez uchwytów), górna z Woli Soleckiej, dolna z Gródka; b — Bronisławów, с — Wola Solecka, d — Brzezowa, e — Tarłów, f — Krzyżanowice, g—Drygulec, h — Brzezowa, i —Wola Solecka, j —Chotyzie, к — Bierdzierz, l —Krzyżanowice, m — Krzy­ żanowice, n — Kłanówek (zakończona profilem twarzy). j a k przedstawiała się h i s t o r i a z d o b n i c t w a na terenie Radomskiego. kowalskiego J e d n i k o w a l e opowiadają, z d o b n i c t w o w y r o b ó w żelaznych posiada t r a d y c j e że k o w a l z d o b i , i t o r a c z e j d l a w ł a s n e j s a t y s f a k c j i niż d l a zjednania sobie klientów. Artystycznie wykonane odzie­ twier­ koracyjnie potraktowaną dzą, że j e s t s t o s u n k o w o m ł o d e i n i e sięga w i e k u u b i e g ­ wierzchnię zdobioną dziczone po poprzednim pokoleniu, inni łego. D o s y ć n a t o m i a s t z g o d n i e znów wskazują k o w a l e i i n ­ n i i n f o r m a t o r z y n a południe ( o k o l i c e S z y d ł o w c a ) , j a k o na tereny o b o g a t y m zdobnictwie w podobno i umiejętność żelazie, skąd też t a m i a ł a przyjść twierdzą, że n a j w i ę k s z e padało n a czasy I w o j n y w Radomskie, nasilenie zdobnictwa światowej oraz przy­ początek użyciu wyroby żelazne mają formę, a czasem też ornamentem stempli. Wyrób elementów wytłaczanym przy stosowanych przy wytłaczaniu jest w R a d o m s k i e m b a r d z o s k r o m n y , n a j ­ częściej będzie t o k r o p k a w y b i t a „ p u n k t a k i e m " i p r o ­ sta k r e s k a w y k o n a n a za pomocą t z w . „ m e s l a " . Orna­ m e n t y złożone z t y c h e l e m e n t ó w t w o r z ą z w y k l e proste p a s o w e układy g e o m e t r y c z n e zygzakowatych, ukośnych w p o s t a c i l i n i i łamanych, krzyżyków okresu międzywojennego. Później o d b i o r c y „nie c h c i e l i k ó w należą k o w a l e , k t ó r z y p r ó c z w y ż e j już płacić za z d o b n i e n i e " a n i n i e d a w a l i k o w a l o m t r a ­ u ż y w a l i jeszcze s t e m p e l k ó w dycyjnego w poczęstunku, t a k ż e dziś już r z a d k o który de­ i po­ postaci itp. Do wyjąt­ wymienionych o innych wykrojach, np, kółka, r o z e t k i , g w i a z d k i czy tak popular- 45 �R y c . 22. Wrzeciądz zdobiony ornamentem n e g o w p o ł u d n i o w e j Małopolsce 1 9 wytłaczanym.Jedlnia Kościelna Pajączkowski, ok. 35 lat temu. i n a Śląsku 5 0 pół­ w postaci ozdobnej księżyca o b r z e g a c h gładkich czy w y c i n a n e g o o d w e w ­ (ryc nątrz w t r ó j k ą t n e ząbki. Z p u n k t u w i d z e n i a Z bogactwa k s z t a ł t ó w p i e r w s z e ń s t w o należy w R a d o m s k i e m oddać wykładkom do zamków z a p a d k o w y c h , które n i e k i e d y przybierają interesujące f o r m y ( r y c . 21), c z y t o ściśle abstrakcyjne, czy nawiązujące do świata l u b z w i e r z ę c e g o ( g ł o w y i całe p o s t a c i e k i e d y f o r m y t e powtarzają roślinnego ptaków). Nie­ się r ó w n i e ż w k o w a l s k i c h wykładkach d o z a m k ó w s p r ę ż y n o w y c h ( r y c . 21 m , n ) . Wśród wykładek do zamków z a p a d k o w y c h d w u k r o t n i e zanotowano w Radomskiem rzadko spotykaną (pow. 21a), a l e tarczki pozbawionej wykładkami f o r m zawiasy Kozienice). z Wyk. ruchomym paluchem kabłąkowatego n i e mogą równać (najczęściej Andrzej się uchwytu. różnorodnością „pasowe", rzadziej „esowe"! czy k r a t y d o o k i e n w p o s t a c i p a s ó w z o d g i ę t y m i n a b o ­ k i zadziorami. Proste w f o r m i e , ale zdobione wytłacza­ n y m o r n a m e n t e m b y w a j ą w r z e c i ą d z e ( r y c . 22) i h a c z y k i do d r z w i . Z i n n y c h żelaznych p r z e d m i o t ó w zdobionych w s p o m n i e ć n a l e ż y "siekacze z o s t r z e m w kształcie s y l ­ w e t k i zwierzęcia, z d o b i o n e p r y m i t y w n y m w z o r e m tło­ c z o n y m babką d o k l e p a n i a k o s y . O k u c i a d o w o z ó w , k t ó r e w M a ł o p o l s c e i n a Śląsku formę stanowiły p o p i s o w e skiej, w okazy dekoracyjnej sztuki k o w a l ­ Radomskiem prezentują się m n i e j ciekawie. 49 R. R e i n f u s s : P o l s k i e l u d o w e k o w a l s t w o a r t y s t y c z n e . P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1953, s. 366. W o z u t y p u m a ł o p o l s k i e g o o d y s z l u n a stałe z a k u w a n y m 50 M . G ł a d y s z : Z d o b n i c t w o m e t a l o w e n a Śląsku. 1938, r y c . 125, 11 — 15. u Ryc. 46 1~I 23. Fragment rzeźbionej przęślicy. w śnice, stwarzające z r a c j i k i l k u pierścieni żelaznych nasady okresie Jedlnia dyszla I wojny szersze m o ż l i w o ś c i i później Kościelna (pow. zostały dekoracyjne, zupełnie Kozienice). w wyparte �p r z e z f o r m ę nowszą o d y s z l u W y j m o w a n y m , g d z i e w y ­ stępujące w n i e w i e l k i e j ilości o k u c i a , p r o s t e w k s z t a ł ­ cie, bądź w ogóle pozbawione n i c t w o ich ogranicza są ozdób, bądź się d o p r o s t e g o , najczęściej o r n a m e n t u p a s o w e g o , w y b i j a n e g o kiem" i tzw. przez umieszczonych tykamy piastę na „meslem". n a śnicach w y t ł a c z a n y żelaznych koła. W ozdobnie kowali pierścieniach, wasągach, używanych zdob­ geometrycznego „punkta- Prócz żelaz ornament spo­ wzmacniających „do wyjazdu", o k u w a n e są ściany t y l n e , s i e d z e n i a zaś m i e ­ wają o p a r c i a z k u n s z t o w n i e g i ę t y m i s p i r a l n y m i o z d o ­ bami. A ż e b y n i e w r a c a ć już d o z a g a d n i e n i a w o z ó w , n a l e ż y w s p o m n i e ć , że w północnej części R a d o m s k i e g o wozów t r a n s p o r t o w y c h bywają k o l o r brązowy (wyjątkowo deski czasem m a l o w a n e na n i e b i e s k i ) , n a t y m zaś t l e n a d e s k a c h b o c z n y c h m a l o w a n e są czarną farbą rozety c y r k l o w e , a z tyłu — a b s t r a k c y j n i e ujęte m o t y w y r o ­ ślinne, serce czy g w i a z d a . Niekiedy n a deskach n y c h zobaczyć m o ż n a d e k o r a c j ę plastyczną w wycinanki Malatury z deski przybitej te wykonują i malowanej bocz­ postaci na czarno. bądź s a m i w ł a ś c i c i e l e wozów, bądź c z a s e m k o w a l e . M a l o w a n e w o z y stanowią p e w n e g o r o d z a j u s p e c y f i k ę regionalną R a d o m s k i e g o (a zwłaszcza j e g o części p ó ł n o c n e j ) , poza k t ó r y m a n a l o g i c z n y c h f o r m zdobienia dotychczas nie notowano. P o w r a c a j ą c d o z d o b n i c t w a w żelazie, n a l e ż y nieć w paru kapliczki, słowach o k u t y c h zakończonych krzyżach, niekiedy pięknie wspom­ zdobiących wyciętymi w g r u b e j b l a s z e s y l w e t k a m i k o g u t ó w . W ś r ó d żelaznych 5 1 krzyży formy cmentarnych rzadko kowalskie. wprawdzie według Najczęściej z wiejskiej wzorników Osobny s p o t y k a się prymitywne występują t a m krzyże kuźni pochodzące, a l e sprowadzanych Ryc. 24. „Kozok" malowany (pow. na parkanie. Kozienice). Strykowice robione z miasta. dział z d o b n i c t w a w żelazie stanowią o k u c i a k u f r ó w z b l a c h y żelaznej p o k r a j a c h o z d o b n i e ażuro­ Porównując bogaty ilościowo m a t e r i a ł z z a k r e s u l u ­ dowego kowalstwa artystycznego zgromadzony w Ra­ w a n e , n a środku w i e k a przechodzące n i e k i e d y w k o l i s t e d o m s k i e m z t y m , k t ó r y został z e b r a n y w r . 1951 n a p o ­ c y r k l o w e r o z e t y . W y k o n a n i e m i c h z a j m o w a l i się z w y k ­ łudnie o d G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , n a l e ż y le s a m i stolarze. R a d o m s k i e uboższe j e s t o d K i e l e c c z y z n y 51 W n o w s z y c h c z a s a c h a n a l o g i c z n e k o g u t k i , w y c i n a ­ n e z c i e n k i e j b l a c h y c y n k o w a n e j , umieszczają w R a ­ d o m s k i e m na szczytach dachów blaszanych. skiego. Nawiązuje ono raczej stwierdzić, i że Sandomier­ do terenów środkowej i północnej P o l s k i , g d z i e z d o b n i c t w o w ż e l a z i e p r z e d ­ s t a w i a się n a o g ó ł dosyć s k r o m n i e . SNYCERKA P e w n e g o r o d z a j u niespodziankę s t a n o w i w Radom­ s k i e m wysoko rozwinięte snycerstwo, które o b s e r w u j e ­ m y n a przęślicach, będących d a r a m i składanymi p r z e z c h ł o p c ó w p a n n o m w c z a s i e z a l o t ó w . W przęślicach t y c h , t y p u przysiadkowego, jak i drążek, c z y l i z a r ó w n o górna część p r z y s i a d k i , „pióro", o p r z e k r o j u cztero- sześcioboeznym — o z d o b i o n e snycerskim o motywach lub są d r o b n y m o r n a m e n t e m przeważnie geometrycznych l u d z k i e . Najczęściej s t o s o w a n a j e s t t u t e c h n i k a p r o s t e ­ go r y t u i k l i n o w a , rzadziej wykonywane okresu k r y s t a l i c z n a . Przęślice te, p r z e d I wojną światową i z początkiem międzywojennego głównie w okolicach Jedlni K o ś c i e l n e j , M ą k o s ó w , Jastrzębiej i K o z ł o w a , mają ścis­ łe a n a l o g i e n a t e r e n i e Opoczyńskiego. Z i n n y c h przedmiotów bywały techniką (Łęczna, motywy P o d ł a z i e ) i d e s k i d o w y c i s k a n i a serów. zwierzęce i postacie do tkania, maglownice snycerską: roślinne l u b w y j ą t k o w o czółenka zdobione ( r y c . 23), a l e zdarzają się też a b s t r a k c y j n i e t r a k t o w a n e ZABAWK: G ł ó w n y ośrodek z a b a w k a r s k i (Łęczna, Ostojów, p o w . k i e l e c k i ) znajdował się p o z a z a s i ę g i e m badań o b o z o ­ wych. Z a b a w k i w postaci m a l o w a n y c h wózków drew­ n i a n y c h z k o n i k a m i , k a r u z e l i , ptaków, m o t y l i z r u c h o ­ m y m i skrzydłami czy m e b e l k ó w m a l o w a n y c h , które s p o ­ t y k a n o n a t a r g a c h , pochodziły najczęściej z Ł ę c z n e j i 47 �O s t o j ó w a (koło S u c h e d n i o w a ) . C i e k a w i e m a l o w a n e k o - ze skrzydłami i o g o n e m fete d r e w n i a n e n a b i e g u n a c h w y k o n u j e n i e j a k i n e k (Sadkowice) l u b w postaci ptaszków z k o r y w Bąkach (gm. Kozłów). Poza Wajdzik t y m opowiadano po w s i a c h o z a b a w k a c h w postaci ptaszków d r e w n i a n y c h nowej ze skrzydłami (Jedlanka. z c i e n i u t k o łupanych i drewie­ sos­ o g o n a m i r o b i o n y m i z piórek g m . T c z ó w ) , l u b też ptaszków glinianych (Policzna). ZDOBNICTWO W dziedzinie z d o b n i c t w a związanego z obrzędami na plan pierwszy Radomskiem wysuwają się p i s a n k i , u ż y w a n e — patyku w nakładanie w o s k u n a p o w i e r z c h n i ę j a j k a p r z y j a k o t r a d y c y j n y p o d a r u n e k składany n a w i o s n ę ( w czasie o d W i e l k a n o c y do Z i e l o n y c h chłopcom p r z e z d z i e w c z ę t a . D a w n i e j p o d a r e k Świąt) taki l i ­ czył z w y k l e k o p ę (60 s z t u k ) p i s a n e k , p r z y c z y m z n i c h p o w i n n a być i n a c z e j malowana. W OBRZĘDOWE każda związku z (powszechne), formą zdaje się główki szpilki w b i t e j w d r e w i e n k o żanowice, Różki), najnowszy nowszą było pomocy (Kłonówek, Krzy­ sposób s t o s o w a n y tu i ówdzie o d I I w o j n y światowej — to w y s k r o b y w a n i e wzoru na zabarwionej noża, żyletki s k o r u p c e j a j a za pomocą i t p . (Cecylówka, Sucha). Do ostrza' barwienia t y m w y t w o r z y ł się n a w s i p e w n e g o r o d z a j u profesjo­ dziś jeszcze u ż y w a j ą b a r w n i k ó w r o ś l i n n y c h (łuski c e ­ nalizm, wykony­ buli, wały gdyż b a r d z i e j utalentowane kobiety pisanki dla mniej uzdolnionych. Malowanie p i ­ s a n e k o d b y w a ł o się n a „ o d r o b e k " , t o znaczy, że w za­ berberys, listki młodego żyta), d a w n i e j zaś najczęstrze motywy t o różnego r o d z a j u „wiatraczki", m i a n za r o b o t ę p i s a n e k t r z e b a b y ł o u p i s a n k a r k i p o ­ „kurze łapki", „grabki", „drabinki", „łańcuszki", magać w p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h t y l e czasu, i l e o n a z u ­ dziej żyła a n t r o p o m o r f i c z n e (postać k o b i e c a ) . K o m p o z y c j a przy pisankach. Dawną woskowa techniką zdobienia pisanek była technika p r z y użyciu „ l e j k a " z b l a s z k i o s a d z o n e j na też k u p n e j „ b r e z y l i i " . W z o r y są n a o g ó ł dosyć p r y m i t y w n e , występują opiera motywy się n a p o d z i a l e zoomorficzne powierzchni (równoleżnikowo l u b południkowo) rza­ (ptaszki) jajka na czy wzoru połowy ćwiartki l u b ósem­ ki. W okresie Bożego Narodzenia wykonywano dawniej z k o l o r o w y c h opłatków k u l i s t e „światy" (Bronisławów, Mirzec, Strykowice) l u b „gwiazdy" (Jedlanka, gm. T c z ó w ) . Poza t y m r o b i o n o t u r o n i e ( „ k o z y " ) , g w i a z d y w y . k l e j o n e k o l o r o w ą bibułą. Z s z o p k a m i z a o p a t r z o n y m i w r u c h o m e l a l k i chodziła młodzież r a c z e j małomiasteczko­ wa Iłży, (z L i p s k a , T a r ł o w a , Wąchocka, Zwolenia). K o l ę d n i k o m składającym n o w o r o c z n e życzenia no „szczodraki", t j . d r o b n e p i e c z y w o w postaci lików, ptaszków (Dadkowice) („kaczek" czy małych — Cecylówka), człowieczków dawa­ roga­ ósemek (Jastrzębia). W śródpościu n a ścianach d o m ó w , w k t ó r y c h pozosta­ ły n i e w y d a n e dziewczęta, chłopcy m a l o w a l i smołą l u b wapnem karykaturalnie traktowane (tzw. „kozaki" (gm. Sienno) lub postacie „ c u d o k i " , r y c . 24). zachowała d y n g u s i e " z wózeczkiem się pamięć W o chodzeniu „po n a którym umieszczony był gliniany kogut z powtykanymi prawdziwymi tak wyglądał j a k ż y w y " że męskie Wodącej piórami RZEŹBA I M A L A R S T W O Rzeźba i m a l a r s t w o o r a z d r z e w o r y t są w R a d o m s k i e m reprezentowane najbogaciej dosyć n i e r ó w n o m i e r n i e . przedstawia się t u rzeźba stępująca w „pasyjek" przechowywanych przydrożnych Stosunkowo religijna, w y ­ k a p l i c a c h , czy w postaci p o d o m a c h . Większość z n i c h t o dzieła a n o n i m o w y c h t w ó r c ó w , których n a z w i s k n i e udało się już w y d o b y ć z niepamięci. D o k ł a d n e d a n e , ilustrujące d z i e j e i twórczość artystyczną, z e b r a n o o d ­ nośnie d o z m a r ł e g o w r . 1942 W i n c e n t e g o F l a k a z Z i e ­ l o n k i . Uchodził o n w o p i n i i mieszkańców w s i o k o l i c z ­ n y c h za w i e l k i e g o Ryc. 4H 25. Matka Boska. Płaskorzeźba Wyk. Zygmunt Cieślakowski ze polichromowana Zwolenia. rzeźbiarza, „ z n a n e g o w całej E u r o ­ pie". Prace jego w postaci kompozycji przeładowanych szczegółami daleko alegorycznych odbiegają od �przeciętnych dzieł s z t u k i l u d o w e j . P r ó c z r z e ź b o t e m a ­ t y c e r e l i g i j n e j c z y h i s t o r y c z n e j , z a j m o w a ł się o n r ó w ­ nież s n y c a r s t w e m d e k o r a c y j n y m . Z t e j d z i e d z i n y twórczości pozostały p o n i m : ciekawie jego rozwiązany k r z y ż n a c m e n t a r z u w Z w o l e n i u , przęślica ( o b e c n i e w M u z e u m Etnograficznym w K r a k o w i e ) oraz szkatułka. B l i s k i m sąsiadem F l a k a b y ł żyjący d o dziś Z y g m u n t Cieśl a k o w s k i ( u r . w r . 1924 w Z w o l e n i u ) , a u t o r k i l k u rzeźb w d r z e w i e nych o t e m a t y c e r e l i g i j n e j ( r y c . 25). Z i n ­ rzeźbiarzy utalentowanego wspomnieć należy Józefa Krupę, włóczęgę, który wędrował p o Powiśla Radomskiego wsiach i L u b e l s k i e g o , rzeźbiąc c h ł o p o m ś w i ą t k i d o k a p l i c z e k i o ł t a r z y k ó w . K r u p a urodził się w Woli Soleckiej przeniósł o k o ł o r . 1860; w się n a L u b e l s z c z y z n ę , w wieku podeszłym okolice Kraśnika, często j e d n a k o d w i e d z a ł r o d z i n n e s t r o n y . R z e ź b i ł p o ­ noć dużo p o w s i a c h i d o kościołów. Z r o z p r o s z o n e j jego spuścizny udało się odszukać j e d y n i e „ p a s y j k ę " z t r z e ­ m a M a r i a m i p o d k r z y ż e m , znajdującą się d o dziś w W o l i S o l e c k i e j ( r y c . 28). P r ó c z rzeźb w d r z e w i e domskiego również św. J a n a z G a w o r z y n a Starachowice), s p o t y k a się n a t e r e n i e figury kamienne, Ra­ jak np. figura czy P i e t a z K r z y ż a n o w i c ( p o w . których charakter wskazuje na dłuto a r t y s t y l u d o w e g o . B y ć może, że są t o dzieła bądź p o ­ chodzące z p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , j a k i e istniały w K u n o w i e c z y J a n i k o w i e , bądź też w y k o n a n e p r z e z z u ­ pełnych samouków. W Radomskiem, gdzie występuje m i ę k k i w a p n i a k , ł a t w y d o obróbki, n i e j e d e n rzeźbiarz s a m o u k zaczynał o d dłubania w k a m i e n i u . P r z y k ł a d e m m o ż e być C z e s ł a w S z a r y z M i r c a , k t ó r y j a k o pastuch zaczął rzeźbić w m i ę k k i m k a m i e n i u , a d o p i e r o p ó ź n i e j , g d y w y u c z y ł się s t o l a r k i , zamienił p o p r z e d n i materiał rzeźbiarski n a d r z e w o . M a l a r s t w o l u d o w e , s p o t y k a n e w chałupach w i e j s k i c h wśród m a s y bezwartościowych tują o b r a z y plastycznej oleodruków, M . B . Częstochowskiej, bogato d e k o r a c j i szat, p r z y n o s z o n e j a k o pamiątka z odpustu l u b k u p o w a n e od wędrownych z Częstochowy i Tomaszowa reprezen­ złocone, o obraźników Mazowieckiego, którzy jeszcze d o I I w o j n y ś w i a t o w e j objeżdżali w i o s k i domskiego, okazy sprzedając o b r a z y malarstwa ludowego, rysunku, płaskich szatach „na w y p ł a t " . o grubo Ra­ Ciekawsze konturowanym i dekoracjach kwiatowych n a r z u c a n y c h w t l e czy n a szacie, spotkać można w n i e ­ których kościołach na XIX-wiecznych feretronach. Przykładem tego jest k i l k a l u d o w y c h obrazów w t r o n a c h z Jastrzębiej W s o l i ( r y c . 27), c z y f e r e t r o n y z R z e c z n i o w a W kapliczkach natomiast obrazy malowane fere­ (gm. Kaznów) przeniesionych spotkać n a żelaznej można blasze, ze (k.Sienna). czasem przypominające k o n t u r o w a n i e m , fakturą malarską i d e k o r a c j a m i , w y ­ pełniającymi tło, o b r a z y m a l o w a n e n a s z k l e . D r z e w o r y t l u d o w y reprezentują d w i e o d b i t k i o d k r y t e w Cekarzewicach, przedstawiające nie opublikowane dotychczas wyobrażenie M . B . Loretańskiej oraz C h r y ­ stusa n a krzyżu w sercowatej m a n d o r l i ( r y c . 26). O m a w i a n e t u w d u ż y m skrócie materiały, k t ó r e z o ­ stały c z a s i e badań o b o z o w y c h , pozwalają na z o r i e n t o w a n i e się w l u d o w e j twórczości zebrane plastycznej Radomskiego w i w z m i a n a c h , j a k i e twórczość t a p r z e ­ chodziła w ciągu o s t a t n i e g o stulecia. Ryc. 27. Obraz olejny (pow. na papierze. Radom). Jastrzębia 4'J �UWAGI KOŃCOWE W i d z i m y , j a k p o krótkim okresie p e w n e g o bezwładu po uwłaszczeniu włościan w 1863 г., p o d k o n i e c u b . idą już w kierunku nie rozwoju dawnych pierwiast­ k ó w t r a d y c y j n y c h , a l e i c h z a n i k u n a rzecz litycznych lat) w c h o d z i wieś r a d o m s k a n a drogę p r z e m i a n , które postępującym z składały się n a t o , że p r o c e s t e n n i e p r z e b i e g a ł jednej strony zmierzają do ulepszenia warsztatu p r a c y ( u d o s k o n a l o n e narzędzia r o l n i c z e ) , z d r u g i e j zaś strony wpływają na wzrost stopy życiowej chłopów, z c z y m i d z i e w p a r z e p o d n i e s i e n i e p o z i o m u urządzenia wnętrza czy w z b o g a c e n i e się s t r o j u , o d b y w a j ą c e j e d n a k głównie n a bazie t r a d y c y j n e j . T e m p o wzrasta w pierwszych l a t a c h bieżącego zwłaszcza w o k r e s i e m i ę d z y „ w o j n ą а I wojną światową się przemian stulecia japońską" Począwszy o d tej ostatniej a (1905) prze­ m i a n y zachodzące w d z i e d z i n i e k u l t u r y w s i r a d o m s k i e j 50 treści, w n o s z o n y c h procesem n a wieś w kosmopo­ s t u l e c i a ( g ł ó w n i e w czasie o s t a t n i c h d w u dziesiątków urbanizacji. Różne związku z przyczyny zgod­ n y m r y t m e m w e wszystkich dziedzinach ludowej twór­ czości a r t y s t y c z n e j . W i d z i m y пр., że strój męski nął w c z e ś n i e j niż k o b i e c y , z d o b n i c t w o w n ę t r z a zagi­ wcześ­ n i e j niż z d o b n i c t w o w a r c h i t e k t u r z e . Przeszłość h i s t o r y c z n a i położenie g e o g r a f i c z n e mię­ dzy d w o m a d a w n y m i t e r y t o r i a m i p l e m i e n n y m i , o czym w s p o m n i e l i ś m y n a w s t ę p i e , s p o w o d o w a ł y , że skie jest t e r e n e m przejściowym, n a którym k u l t u r y Mazowsza Radom­ elementy mieszają się z e l e m e n t a m i m a ł o p o l ­ s k i m i . Widoczne to jest n p . w dziedzinie stroju, gdzie �małopolskie białe płócienne spódnice, z a p a s k i i ł o k t u - niczyć t e r e n y sze kobiece c z y płótnianki męskie — w y s t ę p u j ą „ m a ł o p o l s k i e " c z y b a r d z i e j „ m a z o w i e c k i e " . Istotną g r a ­ obok pod względem kulturowym bardziej wełniaków i n a r a m i e n n y c h z a p a s e k . M i m o że k u l t u r a nicę s t a n o w i d o p i e r o pas d a w n y c h lasów, ludowa Radomskiego się w z d ł u ż średniej i d o l n e j K a m i e n n e j , a n a południe rozwijała różnych, p r r e n i k s j y y n b s i ę się n a g r u n c i e dwóch w z a j e m n i e e l e m e n t ó w skła­ od n i c h z a r y s o w u j e d o w y c h — m a z o w i e c k i e g o i małopolskiego, s t a n o w i o n a względem całotó dość jednolitą, w której t r u d n o b y ł o b y rzan. rozgra­ się kulturalnym w ciągnących terenie odmienna pod małopolska grupa Sandomie- Fotografie w y k o n a l i : Stefan Deptuszewski R o m a n R e r a f u s s — 2, 4, 6, 9 i 10. — 5, 4 7 , 18, 19, 20, 24, 25, 26, 27 i 28. A n d r z e j R o k i c k a — 7 i 23. J a n Świderska — 8, 14, 15 i 16. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0f211802c6407872837ae5b6e20142b.pdf a46c584c08eb0821d5398886e315ec6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6528 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Fellini, Federico- twórczość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6100 Title A name given to the resource Nights of Cabiria by Federico Fellini / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.264-268 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA N ights of C abiria by Federico Fellini (Anthropological Notes) In Federico Fellini’s film Nights of Cabiria I distin­ guish three thematic sequences as well as a "prologue” and an “epilogue”. ’’Prologue” : River C abiria and Giorgio, a balloon salesman, are on a date and strolling along a river. Suddenly, the young man pushes the girl into the water and snatches her purse containing 40 000 lire. Drow­ ning, Cabiria calls out for help and sinks in the river. She is rescued by three boys, who pull her out onto the riverbank (not the one along which she was originally walking, but the opposite one). The mythological context of this scene is rather obvious. The river is a boundary whose crossing de­ notes transformation, especially considering that this is the Tiber. (In addition, Cabiria is a prostitute; cf. Latin: lupa). The incident in the film resembles a sui generis rite of submersion and brings to mind baptism. This ritual-initiation meaning of the scene is under­ lined by the comments made by the girl’s saviours and the numbers they mention: Did she go under? - Three times. - At least seven times! - Ten times! Cabiria loses consciousness, a state that depicts death (Looks dead to me - says one of the rescuers). Before she regains consciousness (She opened her eyes) she is lifted in a comical manner by her legs, which ac­ centuates the abnormal and upside-down character of the situation in which she has found herself. During the fatal crossing of the river Cabiria loses a shoe. This is an obvious suggestion that we are deal­ ing with a transformation of the Cinderella myth, from which the interpretation performed by Fellini extract­ ed deeply concealed and, as a rule, ignored strata. The prologue of the film could be interpreted as an image of an initiation experience composed of symbol­ ic death and rebirth. In this case, however, the scene is barely an "opening”, the beginning of the path, with Cabiria attempting to change her life. The loss of a slipper (similarly as in the tale about Cinderella) guar­ antees that a return to the normal world would not 264 be final. The river also concludes the story in the epi­ logue: Cabiria once again finds herself next to a river, this time on a high escarpment, together with a fiancé whose love she does not doubt. Now, however, Cabiria is at the onset of a dan­ gerous journey across a world possessing the multiple features of a menacing netherworld. This is why in the story’s composition the world of Cabiria succumbs to sui generis metamorphoses and gains the traits of an alien reality. Take the chronologically first example: when she returns home after the incident Cabiria is compelled to enter not through the door (the keys are in the lost handbag) but through a window. It is only then that she realises just how close she was to death. What if I had died? - she wonders. It is precisely the experience of death that inclines her to make a decision about forsaking her former life. (Can’t you see I had enough?), confirmed by burning all of Giorgio’s belongings outside the house (purification by water is thus followed by cleansing by fire). A t this point, Cabiria emulates the gesture (digni­ fied, by the standards of a suburban prostitute) per­ formed by the despondent Dido abandoned by Aeneas - a ritual whose purpose in the Aeneid is revenge upon an unfaithful lover (sympathetic magic of sorts) and preparation for own death. Dido asks her sister: Build a pyre, secretly, in an inner courtyard, open to the sky, and place the weapons on it which that impious man left hanging in my room, and the clothes, and the brid­ al bed that undid me: I want to destroy all memories of that wicked man ... Virgil, Aeneid, Book IV, 494-498 (In the course of this ritual, Dido has one foot free of constraint). Cabiria, who in this fashion severed her ties with the past, is now facing three trials. ALa Trial I: Hell - Heaven ( Hollywood) Cabiria is a lowly prostitute whose rank is expressed by her place of work: Passeggiata Archeologica. True, she is treated by the habitués as slightly odd and flip­ pant, but here she feels “at home” and unrestrained. On this particular evening Cabiria resolves to set off exceptionally to the exclusive via Veneto, where el­ egant prostitutes promenade next to equally stylish venues. For a girl from the provinces this is a totally alien terrain, she feels awkward and does not know how to behave (and almost falls under a car). Her es­ capade can be perceived as a first act and attempt at abandoning her tawdry life and a quest for something new and better. �Wojciech Michera • N IG H T S o F C A B IR IA This extraordinary and almost magical world appears to be conducive for Cabiria: a miracle happens. After a quarrel with his fiancée, a famous film star Alberto Lazzari (played by an actor named Amadeo Nazzari) beck­ ons her, standing nearby and observing the incident with interest, to his smart convertible. The meaning of the following scene - filmed according to a Hollywood recipe but clearly featuring the features of a pastiche (the smiling and happy girl-Cinderella rides at the side of a magnificent man of her dreams in a beautiful car, to the accompaniment of suddenly different, romantic music) - is multi-storeyed: it depicts both the true mood of the overjoyed Cabiria as well as her naïveté and the illusory character of the whole sudden transformation. During her fairy-tale journey Cabiria visits two places: subterranean hell and heaven, both extremely attractive. The first stage is an elegant NIG H T CLUB. En­ tering it is by no means an easy feat just as the unau­ thorised crossing of the boundary of the netherworlds: it is protected by fierce Cerberi-guards. A while lat­ er Cabiria is unable to extricate herself from drapes concealing a passage. She overcomes both obstacles thanks to her "divine” guide. Inside the "infernal” club a band plays exotic rhythms, with dark-skinned female dancers moving to the beat. The ambiance is rather artificial and stiff, and the behaviour of all those present is slow-motion and unnatural. The still faces of the women sitting at the tables, as if lifeless, express surprise at the presence and conduct of the intruder, who is the only person to spontaneously express her joy and feelings once the couples begin to dance. From the infernal underworld the path leads to THE A C T O R ’S HOME - a villa on the edge of town. The most sacred interior of this temple, the bedroom, is on the first floor. The steep stairs leading to it, in the manner of Jacob’s ladder or the Scala sancta in a Ro­ man sanctuary, seem to reach the sky and their upper part glistens with unusual light. Here too, along the boundary, we encounter Cerberi-guards: two dogs run down the stairs. The entire villa, in particular the bedroom, is full of assorted plants, trees, parrots and fish, comprising a setting straight out of paradise. It also brims with diverse wonders: a wall decoration resembles a mon­ strance, a wardrobe opens automatically, the music is of a variety that Cabiria has never heard before, and the served dishes are unfamiliar and strange. The bed, in the manner of an altar on which a deity reclines, has a baldachin supported by characteristically twisted columns copied from the altar in the basilica of St. Pe­ ter in Rome (this element was preserved by Bob Foss in an American remake of Fellini’s film). Partaking of supper at this bed-altar Cabiria weeps with joy: Who’s gonna believe this when I tell 'em! 26 5 BY FEDERICO FELLINI If the film were to adhere to the Hollywood con­ vention it would end right here. But then we would be dealing with yet another version of the Cinderella-story scenario for Pretty Woman. The Fellini film, however, keeps its distance towards the myth and breaks it or rather grants it the rank of existential au­ thenticity. The miracle vanishes. Illusion is defeated by truth. Alberto’s fiancée returns. Throughout the whole night the idol conceals Cabiria in a bathroom and then sends her away. The girl refuses to accept money; this would, after all, ultimately break her unexpected connections with this heavenly world, but she is to be robbed also of this illusion - Alberto insists on paying her and the festivity turns into ordinary service rendered. Cabiria leaves the netherworld, hurting her nose against the invisible glass door of the palace. She goes back home. Nothing has changed. Trial II: holy mountain this time the trial is openly religious: a pilgrimage to a Marian sanctuary. The essence of its failure, how­ ever, remains the same: falsehood, lack of authentic­ ity, and artificiality just as great as in high society styl­ ised to resemble the American cinema. Initially, when the habitués of Passeggiata Archeologica (including a cripple counting on a mi­ raculous cure) plan with religious fervour a Sun ­ day trip to M adonna del Divine Amore, Cabiria remains unconvinced. Apparently, her experiences with death (the river, the lost slipper) make it pos­ sible to suspect the unauthentic nature of the whole enterprise that, contrary to appearances, does not surpass daily life. Ridden with doubt she turns to a friend: What am I asking for? but decides to join the pilgrimage when she sees a procession walking down the street, a sight that apparently instilled some hope. The sanctuary, this time ostensibly real (i.e. un­ derstood literally), is located on top of a mountain. A crowd of pilgrims, including Cabiria, climbs the slope. Holy stairs - holy mountain: in mythological catego­ ries they signify the same, i.e. the road to heaven. Unfortunately, here too sanctity is an illusion. The cripple calculates it into money, and women succumb either to the mood of fairground fun (We’re gonna get photos!) or hysterical religiosity waiting for a miracle. Only Cabiria, just as in the nightclub, is distinctive due to the authenticity of her involvement. She prays: Madonna, help me... to change my life. Bestow your grace on me too. After the service everyone enjoys a picnic, eating, drinking, and having fun, all with the exception of Cabiria, sad and lost in thought. The dialogue with her friend, Wanda, clearly demonstrates the sense of personal tragedy: �Wojciech Michera • N IG H T S o F C A B IR IA Cabiria We haven’t changed. Nobody’s changed! W e’re all the same as before, just like the cripple. Wanda - What do you want to change, Cabiria?? Cabiria - You think this is the end? You know what I’m gonna do? I’m gonna sell the house. Everything. I’m leaving. . Good-bye... I’m through with all this! This part of the film ends just as it started: with a procession. This time, inebriated Cabiria jeers and accuses the women taking part in it of hypocrisy and falsehood, and calls them “little nuns”: Did the M a­ donna give you mercy? Fellini refuses not succumb to illusion. He traces falsehood even in those places, which claim to have exclusive rights to truth. A person desiring authen­ tic transformation cannot preserve anything from his heretofore life, even a ready-made model of metamor­ phosis. Repeatable ritual is thus treated as a bogus phenomenon. Those incapable of abandoning all (see: Cabiria’s evangelical words: I’m gonna sell the house. Everything. I’m leaving...) shall never change or reach heaven. Trial III: magic and miracle each of the trials to which Cabiria is subjected, and which she takes on, is associative with entering space possessing all the features of the mythical netherworld: alieness, distinctness marked with a boundary difficult to cross, peripheral or central location, a variously understood sacrum, strangeness, and wonder. In the third trial this space is a variety show. Here, the tawdriness and illusory character of the proposed metamorphosis are literal: the role of the priest is assumed by a magician-hypnotist in the guise of a sorcerer. It is, however, precisely in this manner - ac­ cording to the principle of mutually exclusive opposites - that the events transpiring on stage seem to assume the traits of specific authenticity, especially when they cross the limits of the commonplace tricks performed by a magician. Something whose genuine character cannot be doubted, is taking place. In this respect, the whole situation brings to mind the celebrated scene from The Master and Margarita and even more so the spectacle given by an illusionist-hypnotist in Thomas Mann’s Mario and the Magician. In the case of the Fel­ lini vision, the most authentic in the circus tackiness of the variété appears to be the magician’s magnetic force. Cabiria takes part in a hypnosis spectacle. First a group of men crosses the sea (a recurrence of the motif from the ” prologue”). As always, Cabiria is afraid and initially refuses the magician’s invitation (Mind you, I have my own house....), and then she succumbs totally to the spell and returns to the days of her youth. Right in front of the audience, the magnetiser forc­ es Cabiria to tell the truth about her feelings, and then BY FEDERICO FELLINI arranges a "fantastic” date. Cabiria, now under the as­ sumed name of Maria, experiences authentic ardent love for a fictitious young man named Oscar; they meet, she picks flowers to make a wreath, and con­ ducts romantic conversations (asking with hope: Then it’s true? You really love me? Is it really true? You’re not trying to fool me? Do you really love me?). The sincerity with which she professes her feeling is so great that the magician (wearing a carnival hat with devil’s horns) becomes disconcerted by the extraordinary outcome of his tricks and interrupts the séance. Cabiria collaps­ es in a faint, and the gathered crowd greets her while laughing heartily. The show is illusion, but Cabiria’s feelings are true - there is no doubt that the importance of this event is greater than that of the two previous trials. This impression seems it be confirmed by the unexpected effect of the séance: the released force of emotions evokes a real Oscar who by accident (As if guided by fate, to cite his words) found himself in the audience and in that part of Rome. A third chance for a miracle. Upon this occasion, a humble accountant from the provinces, an orphan, appears to be a man worthy of Cabiria and, at the same time, totally different from her acquaintances from Passeggiata Archeologica: well-mannered, dis­ creet and gentle. Most importantly, he is truly in love. Apparently, three times lucky - this time Fellini will permit his protagonist to attain her goal. Certain unrest is introduced by Brother Giovanni, a Franciscan. Met accidentally (?), he instructs Ca­ biria: Everyone should be in g o d ’s grace. Whoever lives in g o d ’s grace is happy. Since Brother Giovanni does live in God’s grace he apparently possesses nothing else or has no need for anything more. He is God’s fool, happy and free, who has truly renounced the heretofore world and experienced transformation. I’m at the San Franc­ esco Monastery, but I’m hard to find. I’m always running around. Later, it turns out that he is not even a monk and thus cannot (or: does not have to) hear confes­ sion. He remains outside all formal configuration, even the Church. We feel that he had discovered the truth, while Cabiria has only started searching for it. Meanwhile, the miracle still works and Oscar propos­ es marriage (Cabiria assures Wanda: You’ll get a miracle, like me). This is the first time that she implements the earlier, constantly repeated decision: she abandons all. She even sells her house, the frequently recalled sym­ bol of her stabilisation and the centre of her secure life, however pitiful it might appear. It is worth recalling that she already told Albert Lazzari: Mind you, I have my own house... with water, electricity, bottled gas, every convenience. I got everything. Even a thermometer. See this one here? She never, ever slept under an arch. (Note the interesting and recurring theme of the thermometer, an instrument mak­ ing it possible to check concurrence with the norm). 266 �Wojciech Michera • N IG H T S O F C A B IR IA While leaving, Cabiria takes almost nothing with the exception of a portrait of her mother. The sever­ ance is to be absolute. The gesture stressing this act involves small change handed to two poor children - a symbolic payment of all debts. Cabiria decorates her head with a wreath of sorts, a symbol of purity, and is ready to set off on genuine journey towards a new life. A bus takes her into the unknown. Epilogue. River, ° Cursed” Wood And Carnival The "Epilogue” is a sui generis repetition of the pro­ logue. Oscar, strangely changed, wearing sunglasses and smoking a cigarette, now resembles Giorgio from the opening scenes of the film rather than his earlier self. Once again, the heart of the matter is money in Cabiria’s purse, but this time the sum is 350 000 lire. Oscar takes Cabiria for a walk (Let’s go. The sun­ set is beautiful in the woods). They wander westwards, across a W OOD, which changes into the antecham­ ber of HELL. Cabiria picks flowers, just like during the hypnotic trance at the variété: Oscar - Come. I know a shortcut. Cabiria - Oscar! Where are you? What a bad boy you are! Look at these flowers. Like 'em? They stink, but still. I never saw flowers like these before... What’s wrong? Are you sad? Why don’t we carve our initials on the trees? Oscar - Let’s go. The sunset is beautiful in the woods. Cabiria - The sunset, eh? Where do you wanna go? They reach a high river escarpment. Cabiria: What a strange light. Beautiful, isn’t it? I guess there is some justice in the world. You suffer, you go through hell but then happiness comes along for everyone. You’ve been my angel. By now we know that he is a fallen angel: Cabiria is wrong once again. Oscar’s hand, which she kisses, is ice cold. The question: Can you swim? confirms our suspicions about his intentions. The reply resembles the beginning of a journey whose end is now nigh: Not me! I almost drowned once. But they saved me. Just imag­ ine! I was pushed in! Back to the beginning: at this very moment Cabiria deciphers Oscar’s intention from the expression on his face: What’s wrong? What’s the matter? You don’t want to kill me, do you? Answer me! You want to kill me? You want to kill me! Don’t just stand there. Say something! ... For... the money? For the money. Kill me! Kill me! Throw me off the cliff! I don’t want to live anymore. Oscar flees with Cabiria’s purse. Now for the last sequence of the film. Cabiria awakens on a riverbank. Holding a strange flower, a souvenir of death, she returns through the forest. 267 BY FEDERICO FELLINI This time - only now! - she has lost everything: home, money, all the support in the world known to her, and, predominantly, the wish to live, all hope. Perhaps this third trial was a success after all? Suddenly, there resounds surprisingly gay music. In the centre of the wood there appear several mer­ rymakers, dressed in costumes and wearing tall hats resembling those of a wizard; someone is playing a saxophone, someone else a guitar, someone is singing, everyone is dancing. This woodland carnival should be comprehended as a sign confirming the rejection of heretofore observed norms, but also as a symbol of hope, transformation, renascence (one of the revellers says: Maurizio, hurry up! We’re leaving! We’re gonna lose our way going home!). The whole group surrounds Cabiria. All play for her and the guitarist barks like a dog. The words ut­ tered by a girl in a hat, who smiling greets Cabiria: “Good evening”, as if welcoming her, new born, to a new world, assume special importance. Cabiria tear­ fully replies, smiling for the first time. With a small nod of her head she greets everyone, including the viewers - for a fraction of a second she gazes straight at the camera. This barely discernible smile is a sign than Cabiria’s quest has ended successfully. * Frequent mention is made of the ease with which Federico Fellini used to alter the details of his biog­ raphy recounted to journalists. His stories resembled more the creation of the part of a film character than an official life story. Particular events, activity, words and statements recalled elements of a work of art, just like metaphors in a poem that cannot be treated liter­ ally. A recognised and as it were confirmed biography denotes becoming accustomed, the subjection of one’s life to a certain scheme rendering us distant from our­ selves and our truth, full of paradoxes and contradic­ tions. This is why Fellini apparently attached utmost importance to a concession to naïveté and ridiculous­ ness, a sign of the absence of adaptation and being inured. One of the symptoms of searching for the truth is naive astonishment - so frequently demonstrated by Cabiria. She is surprised by that, which everyone else regards as obvious because it is “normal” and recurs according to an old scheme. Such naive wonder - ex­ tremely comical - is an indication of coming closer to the truth and even sanctity. Contrary to all appearances, Fellini, a master of blasphemy, was simultaneously engaged in a quest for sanctity free of convention and hypocrisy. Blasphemy, or rather a state described by some as such, possesses, similarly to laughter, a purifying power. In my opin- �Wojaech Michera • N IG H T S O F C A B IR IA ion Fellini’s films, starting with the most celebrated La Strada, tell about man’s path towards such a state. The same holds true for Nights of Cabiria, a film about a poor Roman prostitute, naive or outright innocent, who, totally unaware of the rules of the game, seeks love, happiness and feelings. The dramatic consist­ ency with which Fellini shows the tragedy lurking in the Cinderella myth is incredible. In doing so, he dem­ onstrated that naiveté is tantamount to believing in a miracle produced by a good fairy. It is just as naive to believe in the love of a prince, who having completed playing the part of a lover returns to his mundane oc­ cupations. Nonetheless, it is this naïveté, i.e. incessant roam­ ing, that can ultimately guide Cabiria to a dark forest, G iu lie tt a M a s in a in BY FEDERICO FELLINI to the edge of a precipice and the world, where she loses absolutely everything and even forsakes all hope. Is this not, however, a situation in which we finally free ourselves from the illusions created by life and re­ main with the reality of our dreams? Fellini is not a moralist but a teacher: when in the closing scene Cabiria’s tearful face displays for a fleeting moment her distinctive and meaningful smile, and her eyes for a brief, almost unperceivable split of a second look straight at the camera, Fellini appears to be turning towards us, saying: have the courage to embrace naïveté - it will guide you all the way to this point. And it is here that true life begins. Nights of Cabiria b y 268 F e d e r ic o F e llin i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6f972f885cebca027b71a4f36681dc8.pdf ec8a50b18bf8871a2b04e08530d4d014 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6529 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6101 Title A name given to the resource Tradicomedy dell'arte, or Pierrotade à la Godard / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.269-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nadgrodkiewicz, Grzegorz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t is amazing how many cultural models, charac­ ter types or masks can be used by an artist while creating his work. It is just as interesting that this enormous number of cultural models includes tho­ se that are applied most frequently, and references to which endow not only the given work but also its author with virtuosity. Such a cultural model is the mask. A t this stage it is necessary to transcend, albeit not to the very end, the most trivial comprehension of this term as part of a carnival costume concealing the face. The mask conceived as a cultural model is a specific symbol of the self, something that grants its wearer a new being, a new identity, often demonic or comical but always diametrically different from the true self of the person hiding behind it. It was precisely such a mask - helping to become a clown, a devil or anyone else - that often inspired assorted artists, as Mikhail Bakhtin noted in his essay: Characteristic here I is the artistic structuring of an image out of durable popu­ lar masks —masks that had great influence on the novelistic image of man during the most important stages of the no­ vel’s development (...) 1. Such impact was exerted by the mask not only on literature but to an equal or perhaps even greater degree upon painting, photography or film. Bakhtin stressed that a special sort of mask - the folk mask2 - could have been chosen for assorted situ­ ations, was capable of bearing merriment and tragedy, and no plot could destroy it once and for all. 269 GRZEGORZ NADGRODKIEWICZ Tragicomedy delVarte , or Pierrotade a la Godard It is exactly from the tradition of the folk mask that Harlequin, his “nephew” Pedrolino, and Pierrot, per­ haps the best known of the three, originate. The lat­ ter, a clown with a white powdered face and wearing a white costume with a ruff, became one of the possibly most widely recognised masks. It was Pierrot who was rendered a symbol of mute, unexpressed and unful­ filled love. Regarded as a tragic fool, he saddened and entertained at the same time; first and foremost, he inspired artists and apparently continues to do so up to this day. The Pierrot character attained special place in the cultural tradition of France, especially within the range of the French pantomime. It was precisely �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE À LA GODARD French artists who most frequently resorted to the im­ age of Pierrot, outfitted their protagonists with a set of features ascribed to him, and endowed the reality created by them with the traits of a world in which the tragedy of the sad clown took place. What was the source of the strong position of the white-faced clown in French culture? Naturally, there is a reason why the image of Pierrot affects artists, including Godard, to such a degree. N ot by accident is Pierrot’s name not just an ordinary diminutive of the French: Pierre. The Pierrot dramatis persona descends, albeit not in a straight line, from the seventeenth-century commedia dell’arte , i.e. an artful or professional spectacle in which clearly defined characters improvise their lines, em­ bellishing them with comical lazzi - dialogue or action. The core of each Italian comedy cast was composed of two oldsters (Pantaloon and the Doctor), ladies and lovers (Inamorati) and two zanni (e.g. Brighella and Harlequin) - the most popular and characteristic for the commedia dell’arte . The zanni were described by various names, such as Harlequin, Trufaldino, Brighella, Buratino, or Pedrolino. Robert F. Storey in his book Pierrot. A Critical History of a M ask derived from the latter the name of the sad French clown: Pedrolino is an “Italian equivalent" of Pierrot3. Storey cited several other theories concerning Pierrot’s predecessor, but he regarded the hypothesis associated with Pedrolino as best justified and proposed the most extensive argu­ ments in its favour. Storey attributed the introduction of Pierrot into French literature to Molière, who in the middle of the seventeenth century wrote and staged in Paris the comedy Le Festin de pierre, in which one of the protagonists was Pierrot - a mellow lover though wily and witty4. This is the onset of Pierrot’s presence in French drama, from which his image spread rap­ idly to other domains of the arts. The early Pierrot still possesses many features of the Italian Arlecchino. Storey described him as l’homme spirituel5, but in time French mentality and personality turned him into an unhappy Pierrot. The colourful costume composed of 270 rhombi and worn by Harlequin became replaced by a white billowing blouse and wide pantaloons. Gradu­ ally, Pierrot assumed serious psychological features and a variety of traits. Although he was most frequently known as Pierrot, in art he appears just as frequently as Harlequin, his less popular synonym. According to Storey, despite the fact that Pierrot underwent a change he is still simple-hearted, trustful and inde­ pendent, and his love is still naive6. Pierrot constantly offers proof of his Italian lineage, revealing ignorance of the people surrounding him and in certain situa­ tions even his stupidity. With a thus shaped personality Pierrot no longer fits into a single epoch but is above time. The poses he assumes and the mask he puts on not only build his image but become an outright symbol of a certain con­ dition and state of spirit inclined towards sentimental pessimism. For assorted artists Pierrot driven by pas­ sion became an inspiring dramatis persona , a form that for long has been full of contents; now it suffices to add a "contemporary face” so that he might express all that an artist might wish. Artists who acted in this way include Jean-Luc Godard with his film Pierrot le fou (1965). Taking into consideration the original title it would be difficult to seek a more direct suggestion. The director referred not only to the image of the character, aware of the extent to which it is a carrier of meanings, but also to one of the features of Pierrot’s personality. Godard’s Ferdinand not only turned into a tearful Pierrot but also contains traits of the devious and clever Harle­ quin. In the case of Ferdinand these are synonyms, since he possesses as many countenances as the number of the names of the zanni. Ferdinand is un­ able to reveal his true self because he cannot take off his mask - the role and its performer are merged into a single complex character. Ferdinand is funny not only as a result of what he does and says - he is also ec­ centric. In other words, he is one of the contemporary embodiments of Pierrot-Harlequin. Jean-Luc Godard �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD applied an interesting trick of symbolically dressing his lead protagonist to resemble the prime representative of the French pantomime. The spectator may discover the meaning of all the parallels between Ferdinand and Pierrot by justifying the presence of this particular artifice in Pierrot le fou with the assistance of a trans­ textual motivation. Reference to the convention of the commedia dell’arte (i.e. an assumption of the spec­ tator’s previous experience) is necessary in order to be 27 1 able to perceive all the similarities and differences be­ tween Godard’s lead protagonist and Pierrot. Correspondence between Godard’s film and the Pierrot tradition is realised upon several levels. A re­ ference to this tradition is noticeable already in the verbal stratum of the film - the m ost obvious example being the title. W hen Ferdinand and M arianne be­ come known as the lead protagonists there emerges a successive parallelism - the girl, despite Ferdinand’s �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L E A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD constant and failed protests, continues to call him Pierrot. There comes to the fore yet another feature of Ferdinand as Pierrot - he refuses to accept his new name and his new and adverse - ultimately tragic fate. The iconographic stratum of the film indicates even more distinctly that Ferdinand actually is Pierrot. Godard inserted snapshots of reproductions of paint­ ings either in the direct vicinity of the photographed Ferdinand or takes with Marianne, immediately fol­ lowed by the figure of Ferdinand. The paintings bring to mind assorted portrayals of Pierrot by Picasso, A u­ gust Renoir or Henri Matisse. The most characteristic and easiest to extract from the film is a reproduction of Renoir’s Pierrot, with a small boy wearing the costume of a clown. The director thus suggested Ferdinand’s childish and naive nature matching the personality of Pierrot. Pierrott le fou refers to the Pierrot tradition also in the construction of the protagonist. Ferdinand-Pierrot steers his life in such a way that each encountered sur­ prise proves to be more acrimonious than the previous and all are tragicomic. The love that he encounters is more bitter than sweet and has an inevitably tragic end. The closing scenes stress the connection between Ferdinand and Pierrot - a confirmation of his condi­ tion of a tragic “fool” who perishes in an absurd man­ ner. Throughout the entire film Ferdinand reads or carries a comic book with the curious title Les Pieds Nickeles. Although none of its fragments presented on screen actually display Pierrot, the poetic, shape and colour scheme of the characters bring to mind the appearance of clowns. Pierrot’s clumsy floundering in a strange and sad world is the comic and simultaneously tragic act of a clown. The fact that Ferdinand carries and reads this particular comic book (in other words, is somehow attached to it) suggests that his life too can be treated as a clown’s frenzied performance. A detailed description of the Ferdinand dramatis persona is rendered possible by applying Arthur Sy­ mons’ extraordinarily apt characteristic: Pierrot is one of the types of our century, of the moment in which we live, or of the moment, perhaps, out of which we are just pass­ ing. Pierrot is passionate; but he does not believe in great passions. He feels himself to be sickening with a fever, or else perilously convalescent; for love is a disease, which he is too weak to resist or endure. He has worn his heart on his sleeve so long, that it has hardened in the cold air. (...) He knows that he is condemned to be always in public, that emotion would be supremely out of keeping with his costume ( ...) . It is in this way that the scheme of the Harlequin character is realised in Ferdinand’s life. His love for Marianne is unhappy and by no means pure because it is smothered by jealousy (this is the rea­ son why he shoots her). Despite the turbulent course 272 of their relationship it is difficult to believe in great passion. The reason lies in the fact that Ferdinand becomes learned, perverse, intellectualising his pleasures, brutalising his intellect; his mournful contemplation of things becoming a kind of grotesque joy8. Why then does the spectator not become repulsed by a protagonist who complicates his fate only to ulti­ mately commit an absurd suicide? This is because the construction of the lead character in Pierrot le fou con­ tains a certain dominating feature that justifies Ferdi­ nand, i.e. a set of traits linking him with the tradition of the Italian comedy. Ferdinand is not solely an up­ -to-date version of the French Pierrot, and although he has a multitude of traits resembling the latter the prevailing ones connect him with the protagonist of the commedia dell’arte . If we were to assume that Fer­ dinand is one of the zanni then he cannot enact his lazzi alone. A tempting hypothesis suggests that we should treat the whole film by Jean-Luc Godard as a sui generis emulation of the commedia dell’arte scheme. Apparently, quite a number of arguments speak in fa­ vour of accepting this hypothesis as an interpretation­ -analytical key. This concept places emphasis on in­ terpretation rather than on analysis indicating actual relations within the film. Proving the compatibility of the commedia dell’arte scheme with the structure of Godard’s film will resemble interpretation rather than methodical analysis. The commedia dell’arte , whose characteristic fea­ tures include exceptional force and durability, is one of the few products of the theatre9, which after so many centuries are capable of strongly affecting works with lively dramaturgy10. Apparently, commedia dell’arte in­ fluences not only the epic or the drama but with equal success also film. Pierrot le fou seems to be a model­ -like example of translating the scheme of the Italian comedy into the language of film in an incompletely pure form but with the preservation of its specific fea­ tures while, at the same time, reducing the comedy aspects. One would like to say that in this version we are dealing with a specific tragicomedy dell’arte . Such a description would be justified in situating Godard’s work within a given national tradition. The French, welcoming Italian actors of the commedia dell’arte , demanded that the performances be given at least a pseudo-tragic overtone. w h en they finally began to continue the commedia dell’arte tradition, scenes main­ tained in the tragic style became very popular. The sub­ sequent tradition of Pierrot in France enforced, by the very nature of things, tragedy or outright tragicomedy upon artists who referred to the mask of a clown with a white-powdered countenance. The core of Godard’s tragicomedy dell’arte , naturally maintained in the mode of the Italian comedy, are the zanni - the spiritus movens of action. The text of Pierrot le fou provides numerous evidence that not only Ferdi­ �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC o M E D Y D E L E A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD nand but also Marianne (and in the second part of the film decidedly the latter) stimulates the action of the film. In the tragicomedy dell’arte conception Marianne (applying her entire energy) will play a different part and the mask of the zanni must be entrusted to a man. The tragicomic zanni is thus, obviously, Ferdinand. As the lead protagonist of the film he simultaneously combines the function of two zanni, since as Pierrot he comprises a peculiar combination of astuteness and stupidity. He delights in cheating others, but himself is easily cheated11. Harlequin-Pierrot can become the axis of the plot (when he drives Marianne home and inaugurates their romance), but at other times he re­ ceives only lashes and blows (e.g. when two gangsters try to drown him). Upon yet other occasions he tends to reveal the diabolical features of his ancestor, Har­ lequin (when he kills his beloved), but can also be the naive Pierrot (when he believes Marianne’s assurances about her love for him, while she casts a conspiratorial glance at the audience). He is also a servant, as befits the zanni character, when without protest he allows Marianne to embroil him into smuggling weapons. His servility is visible in the film’s opening scenes show­ ing him as the “nice” son-in-law of Monsieur Espresso, forced to take part in receptions. Within the context of this argument it becomes significant that both his wife and mother-in-law are Italian (their pretentious surname easily brings to mind Italy). Godard’s Pierrot, the son-in-law of the Espressos, thus remains within the range of the impact of Italian culture and the Har­ lequin tradition. In other words, Ferdinand-Pierrot is also a clown and a jester, increasingly involved in gro­ tesque situations and entertaining the spectator, while at the same time unable to escape the enchanted cir­ cle of self-propelling absurdities. Commedia dell’arte was constructed out of intrigues devised by the zanni and the small deceits planned by their female lovers - peasants or town dwellers known in the tradition of the commedia dell’arte as soubrettes. As a rule, they were housemaids and the multiplicity of their names equalled that of Harlequin (e.g. Smeraldina, Arlecchina, Franceschina). The most popular was Columbine, who was in love with Harlequin or loved by him. Here is her description by Konstanty Miklaszewski: She was a bonnie, comely and glib country lass; fearing nothing, she treated her masters with license, at times even with impudence, reacting immediately with word and gesture; fit and supple, she was even capable of striking a man12. Such a likeness immediately brings to mind Godard’s Marianne, a baby-sitter (she takes care of children while Ferdinand and his wife go to a party at the Espressos). As a character out of Godard’s tragi­ comedy dell’arte she too fits within the limits of the comic and tragic world and in no way is worse than columbine when she assaults a man at a gas station. 273 Nor can we negate Marianne’s physical prowess (watch her on a beach dancing together with members of her “brother” Fred’s ballet company). Marianne certainly feels more at home in the tragicomic world than does Ferdinand, although she too experiences grotesque and, at the same time, tragic situations, their end be­ ing the moment of her death. Bold, ruthless and fear­ less, Marianne takes part in gun smuggling although she becomes emotionally involved; her treatment of Pierrot, to whom she is unfaithful, is outright cynical. Her language sparkles with brilliant ripostes. A t the same time, she is unable to overcome the sui generis destiny looming over the fate she shares with Ferdi­ nand. Although Marianne seems to be courageous, their joint journey towards death contains moments of weakness (characteristically, while together with Ferdinand on an island, she cries out: What am I to do? I don’t know what to do! ). Marianne also turns out to be similar (even if only due to her name) to a character in Les Originaux, a play by Houdart de la Motte13. Marinette, the hero­ ine of this drama written in the spirit of the comme­ dia dell’arte , is the object of Pierrot’s unhappy love and just like Godard’s Marianne pushes the miserable clown to the edge of ultimate despair; helpless and distressed, he poisons her and immediately afterwards himself. Is this scenario of events identical to the fi­ nale of Godard’s film? The historical transformation of the commedia dell’arte is the reason why the Ital­ ian housemaid differs from her French successor, the French soubrette. France (...) refined the early rough Colombina into the dainty Columbine14 - wrote Allardyce Nicoll in World Drama. The French soubrette has become more sophisticated and elegant, wiser and wittier. She had, therefore, undergone a certain evo­ lution, experienced also by Marianne in Pierrot le fou . The opening sequences introduce us to a meek girl who in the course of her acquaintance with Ferdinand starts showing her true face. True, the evolution of Columbine is one from vulgarity to finesse, while in the case of Marianne it runs an opposite course, from calmness and subtlety (the conversation held in a car about life that is not a novel) to cynicism and hypoc­ risy (the glance at the camera during the stay on an island, betraying her true feelings), but it is the very fact of experiencing a transformation and becoming someone else that is essential. Just as the Italian comedy so the tragicomedy dell’arte is a sui generis masquerade. The assumption of masks and the constant changing of the protagonists’ names comprise a curious ritual of becoming immersed in mystery and altering identity. columbine too takes part in this ritual - first she is Pasquella, then Pierette, while upon another occasion she becomes Ricciolina. Similar conversions of identity, although rather in the metaphorical sense, are experienced by Godard’s Marianne when Ferdinand calls �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE À LA GODARD her by using the names of the female characters in a book he is currently reading: Marianne becomes Cassandra or Virginia. Her new name always predicts danger and is an ominous spell whose victims ultimately include Pierrot. Here is another parallel between Columbine and Mar­ ianne - their fondness for changing costumes. Marianne does so with genuine expertise, very often, and always imperceptibly for the spectator. Nicoll noted that Colum­ bine had plenty of clothes, beginning with a housemaid’s casual attire and ending with a stunning white dress known from pantomime15. Finally, both women share an outright tragic love for the hapless Pierrot. The Godardian tragicomedy dell’arte is, however, not merely a configuration of mysterious masks and complicated personalities but living people enacting their lazzi. Fleeing from Paris, the tragicomic couple, Marianne and Pierrot, incessantly takes part in as­ sorted comic episodes. Just like the protagonists of the true commedia dell’arte they constantly “stage” for the spectator assorted images. Take the example of the scene at a petrol station, with both demonstrating grotesque bravura, the scene enacted in a port - a po­ litically engagée story of a Vietnamese woman and an American man, or, finally, the sensually danced and performed song about the fate-line and the thigh-line (Ma ligne de chance, ta ligne de hanche). The lazzi col­ lection includes additional takes in which Pierrot dis­ plays assorted facial expressions (the cigarette smoked in Marianne’s Parisian home or the face of an old man speaking about the necessity of describing la vie toute 274 seule). Naturally, this is a direct reference to the tradi­ tion of Pierrot as a pantomime actor and thus to lazzi enacted by Pedrolino16. Lazzi presented by Marianne and Ferdinand obviously feature a comic trace derived directly from the commedia dell’arte albeit always ac­ companied by tragic overtones. Each scene in which they take part intensifies the tangle of ill-fated cir­ cumstances, thus creating a situation without a solu­ tion. Escaping from Paris they become involved in car thefts, shoot-outs, gun smuggling and unhappy love, which becomes the reason for their ultimate tragedy. The commedia dell’arte tradition entails clever say­ ings (bons mots) and jokes. Both Pierrot and Marianne are skilful adversaries in verbal duels and witty tete-a­ -tetes. They are also capable of conducting serious conversation (such as the one on the island, when they discuss their life needs). Even stronger than via the bons mots they are linked with the commedia dell’arte by eroticism, which in the film is realised more in the verbal stratum than the visual one. Riding in a car, Marianne tells Ferdinand: I am kissing you all over. On a moonlit beach she requests: Let’s make love. Pierrot, enthralled by her body, sings: T a ligne de hanche. Their words appear to be desultory but they contain an immense emotional load. Mutual erotic fascination can be depicted by citing Konstanty Miklaszewski’s description of the erotic element in the commedia dell’arte : Cult of the body, passionate eroticism, monstrous entanglement of dirty intrigues, pandering, adultery, jokes, expressions and gestures more than ambiguous —such is �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L E A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD the indecency of the commedia dell’arte 17. This was the appearance of a world revealing its affiliation with Godard’s world of the tragicomedy dell’arte, full of dis­ honest gangster business affairs, false love and a genu­ ine imbroglio of human destiny. Commedia dell’arte , known also as commedia popolare , was intended mainly for a wide audience composed of commoners. It was compelled, therefore, to embark upon assorted issues of interest to this particular social stratum. Nonetheless, numerous features held dear by the public were ridiculed as befits a comedy (e.g. the lascivious behaviour of the soubrettes or the brutality of certain zanni). In a similar manner, the tragicomedy dell’arte mocked the mass culture of the 1960s (by way of example, the colourised takes in the scene of the party held by the Espressos deride the guests’ captiva­ tion with pop culture). Godard, however, did not al­ low his tragicomedy to reach a member of the audience in such a facile way as the commedia dell’arte did. It is much more difficult to detect more profound meanings in his text but elements subjected by the director to a negative evaluation can be discerned rather easily. Commedia dell’arte18 is a professional, well-crafted comedy known also as commedia all’improvviso, a the­ atrical genre whose characteristic feature is improvisa­ tion of the text. Godard’s tragicomedy dell’arte is also somewhat all’improvviso. Naturally, improvisation is the domain of the actors - Marianne and Pierrot, whose entire journey from Paris to the south of France is a se­ quence of improvised incidents and situations. Talking with each other they seem to be playing a curious game intent rather on the aesthetic effect of the statements than on attaining any sort of understanding. The dia­ logues thus resemble witty and impromptu questions and answers rather than factual conversation, excel­ lently illustrated by a fragment in which Marianne and Pierrot are sailing in a boat and discussing politics. Marianne starts calculating the length of human life into the number of the seconds it contains. Although her numerical tirade possesses certain charm it does not help the conversation to make any progress. Their curious behaviour, those tragicomic lazzi that are the product of an impulse, is also improvised. Situations when both protagonists appear as actors seem to be en­ tirely devoid of any sort of rational premises. The theft of a Cadillac at a gas station and its subsequent drown­ ing in the sea by Ferdinand are deeds dictated by some sort of irrational stimuli, hastily improvised situations. The protagonists of Godard’s Pierrot le fou are not merely comedians in love. Pierrot as a zanni and Mar­ ianne as a soubrette are also nimble and agile actors in a tragicomedy dell’arte19. Writing about Harelquin buffoonery Miklaszewski indirectly offered a character­ istic of Ferdinand’s behaviour: His poses are composed symmetrically, foolish but witty, vulgar but full of charm, always strange and reflecting the state of the soul in accord­ 27 5 ance with the given situation and theme. Marianne vel Co­ lumbine - Miklaszewski wrote further on - is lively and merry, implike and limber, with a lissom body in constant motion20. Marianne and Ferdinand continuously prove how much they match the protagonists of the commedia dell’arte. Every now and then Pierrot leaps like an acro­ bat from trees or cliffs, sings and even dances with Mar­ ianne, as in the scene when singing M a ligne de chance, ta ligne de hanche they execute a mock pas de deux. They are perfect for the parts of Columbine and Harlequin, who - to travesty Nicoll - are bouncing on a stage like a spring and dodging with extravagant gesture21. In the tragicomedy dell’arte Pierrot, heir of the Ren­ aissance Pedrolino, becomes a character endowed with truly Romantic features. Storey calls him a fallen angel22, someone who suffers from inner unrest, succumbs to Romantic melancholy, experiences a spiritual rent, and is doomed. Godard’s Ferdinand is familiar with such moods. The world in which he has found himself endlessly provides him with reasons to feel torn apart and to steer his fate towards an ultimate catastrophe. Looking into the rear view mirror of his car he utters the symptomatic words: ...I see the face of a man who’s about to drive over a cliff at a hundred kilometers an hour. His Romantic nature is also confirmed by a scene in which together with Marianne he lies on a beach bathed in moonlight. Harlequin and Pierrot also fre­ quently pursued love affairs with their soubrettes in moonlight or rendered it the theme of poetic meta­ phors. Storey too mentioned this fact, thus simultane­ ously confirming Pierrot’s Romantic nature23. In Godard’s film, Ferdinand changes and evolves just like Harlequin who in the commedia dell’arte be­ comes Pierrot. From a passive husband attending flashy receptions he becomes Pierrot - Marianne’s mad lover. He is closer to Pierrot or Harlequin due to the fact that he writes and turns into a tragicomic au­ thor whose diary describes his equally tragicomic life. In this manner he starts to resemble Pierrot as a poet from a French children’s song24. Finally, yet another similarity between the Italian comedy and the tragicomedy dell’arte realised, however, not within the diegesis of the film but due to the spe­ cific function fulfilled by the director, Jean-Luc Godard, who in the context of the tragicomedy dell’arte became its initiator and director performing the part of the concertatore supervising the play. In this capacity Godard also proposed the scenario, in which, according to Nicoll, he sketched the plot and determined its climax25. First and foremost, Godard was the author of the screenplay to Pierrot le fou (borrowing only little from a novel by Lionel White). We are entitled to assume that the scenario was not particularly detailed since numerous scenes appear to be improvised (just like the lazzi in commedia dell’arte, barely marked in the scenario). Moreover, Godard-concertatore took care that the key scenes were sufficiently �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE À LA GODARD accentuated so that eventually they could transmit meanings granted by the director (in the same way the concertatore distinguished elements of the plot). Ferdinand-Pierrot is no longer a mere protagonist of the tragicomedy dell’arte. As a comedian, he becomes the participant of events transpiring in a strange and gro­ tesque world, which Storey described as le monde pierrotique26. Pierrot strides a world that is recalcitrant and bi­ zarre27. This is also the way Ferdinand behaves when he begins to live as if in an adventure story. His entire activity seems to stem from a curious (although probably uncon­ scious) need to fill the surrounding world with original events and words. This specific horror vacui is the reason why the essence of the acts carried out by Ferdinand­ -Pierrot - all those thefts, assaults, heists and murders - is a multiplication of a clown’s jokes. Ferdinand’s journey to the south of France constantly supplies him with new opportunities for performing lazzi. His conduct assumes clownish features. When it produces only laughter it becomes a clown’s performance; moments later it is an ordinary masquerade (the theatrical scene enacted in a port by Ferdinand and Marianne wearing Vietnamese and American costumes). As a rule, however, Ferdi­ nand proves to be the protagonist of a Harlequinade, a comical and tragic, grotesque and ironic Pierrotade a la Godard. Pierrot envisaged by Jean-Luc Godard proves to be the servant of Death28 (he kills Marianne), but also its victim (after all, he too will soon die). He is naive and pitiful, embroiled in a sequence of tragicomic situations crowned by his absurd demise. The Pierrotade in which he participates or rather which he creates possesses a specific Godardesque character. After all, not always did Pierrot’s sad adventures end in his death. Pierrot le fou produces such a tangle of various circumstances that the only possible conclusion of the main protagonist’s story proves to be his death (just as in classical tragedy). This is why the Pierrotade constructed by Ferdinand is a Pierrotade a la Godard - it runs its course and ends in accordance with the poetic of this director’s films. Finally, here is Mikhail Bakhtin: Popular masks (...) never perish: not a single plot in Atellan, Italian or Italian­ ized French comedies provides for, or could ever provide for, the actual death of a Maccus, a Pulcinello or a Harlequin. However, one frequently witnesses their fictive comic deaths (with subsequent resurrections). These are heroes of free im­ provisation and not heroes of tradition, heroes of a life proc­ ess that is imperishable and forever renewing itself, forever contemporary —these are not heroes of an absolute past29. Endnotes 1 Mikhail Bakhtin, Epic and Novel, in: idem, The Dialogic Imagination, ed. Michael Holquist, transl. Caryl Emmerson, Michael Holquist, Austin - London 1981, p. 36. 2 Ibidem. 3 Robert F. Storey, Pierrot. A Critical History of a Mask, Princeton 1978, p. 15. 4 Cf. ibidem, p. 17. 276 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Ibidem, p. 114. Cf. ibidem, p. 22. Arthur Symons, Aubrey Beardsley, London 1898, pp. 20-21. Ibidem, p. 21. The use of the expression "product of the theatre” is intentional since commedia dell’arte is not drama sensu stricto and a written play but rather the product of the actor, the costume designer or the stage machinist. Cf. Julian Lewański, O komedii żywej, introduction to: Konstanty Miklaszewski, Komedia dell’arte, czyli teatr komediantów włoskich XVI, XVII, XVIII wieku, transl. Sława and Michał Browińscy, Wrocław 1961, p. 5. Allardyce Nicoll, The World of Harlequin: A Critical Study of the Commedia Dell’Arte, Cambridge 1963, p. 84. Cf. also: Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre: A Study of Theatrical Art from the Beginnings to the Present Day, New York 1927, p. 108. Konstanty Miklaszewski, op. cit., pp. 51-53. Example after: Robert F. Storey, op. cit., p. 27. Allardyce Nicoll, World Drama: From Aeschylus to Anouilh, New York 1961, p. 197. Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre, op. cit., p. 107. Robert F. Storey, op. cit., p. 25. Konstanty Miklaszewski, op. cit., p. 81. Arte in Italian means not only art but also: skill, profes­ sion, handiwork. Cf. Konstanty Miklaszewski, op. cit., p. 110. Ibidem, p. 116. Cf. Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre, op. cit., p. 108. Ange déchu. Storey listed titles and quotes from books confirming Pierrot's condition as a Romantic fond of the mood of a moonlit night (with a slight dose of irony), e.g. the title of the play by Nolant de Fatouville: Arlequin, empereur dans la lune (op. cit., p. 24) or the words of Pierrot from another drama: I could never be such a fool as to agree that the moon is a world. The moon, the moon! Morbleu! And the moon no bigger than an omelette of eight eggs! (op. cit., p. 25). The lyrics of this song depict a sad and despondent clown-poet: Au clair de la lune Mon ami Pierrot Prête-moi ta plume Pour écrire un mot. Ma chandelle est morte Je n’ai plus de feu. Ouvre-moi ta porte Pour l'amour de Dieu. Cf. Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre, op. cit., p. 105. Cf. also: Guy Braucourt, “Pierrot le fou” ou les héros de Jean-Luc Godard, “Etudes cinématographiques” 1967, vol. 57-61, no. 59; Konrad Eberhardt, Jean-Luc Godard, Warszawa 1970. Robert F. Storey, op. cit., p. 73. Cf. ibidem. Robert F. Storey suggested this function was also fulfilled by Pierrot by referring to the title of Champfleury's Pierrot, valet de la Mort (op. cit., p. 114). Mikhail Bakhtin, op. cit., p. 36. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6339041df16e27baf8f3f714ec079369.pdf eb65177b1b3f283cadd0035f53bc8dc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6530 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6102 Title A name given to the resource The Work and the "Boundary of Meaning"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.277-281 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text aul Claudel wrote in his Journal from 1910 that it is important to always possess a strong feeling of reality and hard facts. This statement could be referred to assorted life situations. But Claudel was thinking of a special state of affairs: the stand assu­ med by the artist and his task. The word "reality” must at this stage bring to mind yet another note made by the poet four years earlier, when he wrote that he had been thinking not of a reality accessible to our senses but a “total reality of things visible and invisible”, the base of truly universal poetry. Claudel returned to this reflection upon many oc­ casions, i.a. in Positions et propositions, published in 1928, when he announced that the matter of poetry are not dreams, illusions or thoughts but sacred reality, in which we are enrooted for always: a universe of the vis­ ible to which Faith grants a universe of the invisible, all that gazes at us and which we contemplate. All is the work of God, lauded by the songs and poems of the greatest poets as well as the songs of the most modest of birds. Poesis perennis does not devise its themes but in­ cessantly returns to those suggested by Creation, in the manner of our liturgy, of which we never tire just as we do not grow weary of the seasons of the year. The pur­ pose of poetry is not, as Baudelaire maintained, to reach the bottom of Infinity in order to discover novelty but, on the contrary, to attain the bottom of the finite so as to arrive at that, which is inexhaustible. In a travesty of Jesus: He that is not with me is against me; and he that gathereth not with me scattereth (Matthew 12,30; Luke 11,23) Claudel added that only truth links and con­ nects all, while all that, which is not truth, disperses. We accept that an authentic work of art discloses or at least intends to reveal or render closer that, which in a domain other than reflection on art is described as the boundary of meaning. This term comes from the philosophy of religion or, to put it as extensively as pos­ sible, the study of religion. Religion in Essence and Mani­ festation: A Study in Phenomenology by Gerardus van der Leeuw disseminated this term, borrowing it from a today already less known work, namely, Types of Men by Edu­ ard Springer (published in 1914), who wrote that the religious meaning of things is the one beyond which no further or more profound meaning may hide. This is the sense of entirety, the last word. Such meaning, however, will be never comprehended and such a word will be never uttered. They shall always remain above us. Ul­ timate sense is an ever-revealed mystery that, however, keeps on being concealed. It denotes a path leading to the ultimate boundary where only one thing is compre­ hended: all understanding remains “on the other side”. Ultimate sense is thus the very limit of meaning. Karen Blixen died in 1962. Immediately before she said in an interview given on Danish Radio, i. a. that inspiration is composed predominantly of all experi­ ences comprising a unity thanks to which that, which P 277 WIESŁAW JUSZCZAK The Work and the "Boundary of Meaning” we usually find so difficult to understand suddenly be­ comes lucid and appears to have been bestowed upon us in the manner of a gift. An excellent commentary to this statement is a fragment from a biography by the writer Judith Thur­ man, who noted: the sentence “I understood every­ thing” or “suddenly, I comprehended everything” appears in the writings of Karen Blixen almost as a liturgical formula. It signifies an awareness of the great mystery that each one of us carries within, buried in the past and now suddenly discovered, describing mo­ ments that disclose the very skeleton of our identity. This sketch is an outcome of attempts at comment­ ing on Babette’s Feast (Babette’s gaestebud, 1987), Gabri­ el Axel’s film adaptation of a novel written by Karen Blixen in English in 1950. The novel was included in Anecdotes of Destiny, a collection issued in 1953. Babette’s Feast occupies an exceptional place in the oeuvre of Karen Blixen: it is her masterpiece or belongs to a group of her most complete works. A xel’s film, a faithful transposition of the original, attains the same extremely high level, so rare in cinematographic art. It is and will undoubtedly remain one of the masterpiec­ es of film. Nonetheless, due to the fact that as befits a masterpiece it is known to a rather narrow audience it seems necessary to propose at the very onset the simplest possible and, unfortunately, rather abridged introduction at least to its theme. In the story the plot takes place in the small N or­ wegian port town of Berlevaag. The film transferred it to Denmark and a seacoast village in the northern part of a peninsula. Here, probably at the beginning of the 1920s, lived a pastor who in time gathered disciples or believers from among simple fishermen and sailors. Certain features of this congregation could point to the impact of Swedenborg. A t this stage, however, it suffices to add that the movement aimed at a revival of religious life, initiated by the pastor, spread across the country, gaining followers among the high strata of the nobility and at the royal court. �Wieslaw Juszczak • THE WORK AND THE “BOUNDARY OF MEANING The pastor married late and soon became a widow­ er. Alone, he brought up two daughters, Martina and Philippa, christened after Luther and Melanchton. Their upbringing must have been stern; moreover, the pastor did not want the girls to leave home, declaring that their assistance would be always indispensable in view of his vocation. The daughters did not protest, but upon two occasions the extraordinary beauty and enchanting voice of the younger one disturbed the un­ ruffled course of their life. First there appeared at the pastor’s house Lorens Loewenhielm, a young officer from a well-born family, in love with Martina. He had gained access thanks to a pious aunt, a long-time supporter of the pastor’s activ­ ity whose country residence was located nearby. The young man, however, soon understood that he would be unable to win over the girl and after telling her that he found out for the first time that fate is cruel and that there are certain impossible things in the world, he left for always - or so it seemed at the time. N ext there arrived on a sightseeing tour a bril­ liant French singer, Achille Papin, who had just per­ formed at the Royal Opera in Stockholm. Having seen Philippa and heard her astonishing voice in church he decided to share his life and career with her. He suc­ ceeded only insofar as the pastor permitted him to give the young girl several singing lessons. Philippa, how­ ever, resigned from them, evidently uncertain about her feelings for the teacher. Many years later, Achille wrote a letter to the sisters requesting that they would take the person delivering it, a certain Babette Hersant, under their care. A t the time of the Paris Commune Babette had lost her husband and son and was forced to flee from France. Her nephew, working on a ship belonging to the Scandinavian fleet, could take her along. Achille Papin recalled the pastor’s home and presented her with a letter of recommendation informing that Ba­ bette was an excellent cook. The two sisters, living very modestly (their father had passed away a long time ago), devoted all their funds to charity and thus concluded that they could not afford a housekeeper. Babette pleaded to permit her to stay and work free of charge, claiming that this was the last chance in her life. The sisters were compelled to relent. Upon a certain occasion Babette mentioned that the only bond with her homeland was a lottery ticket purchased a long time ago and renewed yearly by one of her Parisian friends. More than ten years after hav­ ing settled down in her new place of residence she re­ ceived the news that she had won the first prize: 10 000 franks. This event coincided with the hundredth anniversary of the pastor’s birth, which his daughters intended to celebrate. Babette convinced them to al­ low her to cook a French-style dinner on that day, for which she would pay with her winnings. Having over­ 278 come their doubts, Martina and Philippa consented, especially considering that this was Babette’s first re­ quest and, they believed, the last one before her now likely departure for France. Babette had become rich and, in their opinion, the cost of a single reception would not affect her resources. Despite considerable anxiety caused by the scale and type of purchases preceding the dinner, the evening was a success. Even more so since it especially impressed, and was appreciated by a totally unexpected guest announced almost at the last moment. This was Lorens Loewenhielm, now a retired general, who had enjoyed an imposing career and for years represented his country at the court of St. Petersburg and Paris. The striking features of both the novel and the film are unusually concise narration and the simplicity of all applied means. This simplicity and aptness serve, al­ ready on the outside, the essential expressive effect of the whole dramatic construction, basically identical in both works and granting the illusion of reality to things and events that are by no means obvious but puzzling and uncommon. That which should be regarded as openly improbable is rendered credible in assorted ways, one of them being the precisely defined historical qual­ ity of facts. We know, for instance, that the closing and, at the same time, main link of the plot takes place on 15 December 1885 and thus that the pastor was born in 1785. We also learn that Martina was born in 1836 and Philippa - in 1837, that Lorens paid his first visit to the pastor’s house in 1854, and that Achille Papin came a year later, that Babette arrived in 1871, etc. This whole network of dates, given directly or eas­ ily recreated, aims, first and foremost, at rendering real all those unlikely coincidences that bring to mind an intervention of supernatural forces and that in a ra­ tional order should be regarded either as confabula­ tion or a challenge to faith. On the other hand, fate or Providence reveals its power through an improbable symmetry of events. All the sequences aim at a single point designated by the dinner given by Babette. Unfulfilled feelings and crossed plans are realized, disclosing their concealed order and meaning, becoming ultimately the reason for an explanation of the central event and finding their elucidation within it. In this manner, the despot­ ic nature of the pastor and his egocentrism, only os­ tensibly justified by noble vocation, are as if overcome and vanquished, but actually reveal themselves in the unexpected truth of their essential effects. The love of Lorens for Martina and of Achille for Philippa, timidly reciprocated but instantly stifled, now triumphs at a totally different level. Thanks to the singer Babette found herself at the home of the pastor’s daughters. Owing to the general’s seemingly accidental but nec­ essary presence at the dinner table and the experienc­ es that he pursued owing to failed love the greatness of �Wieslaw Juszczak • THE WORK AND THE “BOUNDARY OF MEANING Babette’s feast can be duly appreciated, since the meal is a great work of art and Babette - a remarkable artist. This is the way in which cards dealt by fate are shown. Suddenly, we decipher the heretofore-concealed plan and discover the essence of the game. The impact of grace can ultimately come to the fore via the artwork and in a place created by the latter. General Loewenhielm rises to say a single sentence: But the moment comes when our eyes are opened, and we see and realize that grace is infinite. In this fashion we discover the topic of Babette’s Feast, its theme and most profound contents. This is a story about a work of art and the revelation of grace - some­ thing that might be described as coup de grâce, if this ex­ pression were to be freed of its idiomatic meaning Let us repeat: according to Babette’s Feast a work of art describes and as if discloses the place that is to be struck by the “bolt of grace”. Each of the two motifs (“religious” and “artistic”) of the story and, naturally, the film, can be separated more clearly only at an analytical level, possesses to a certain extent separate sigs of recognition, and con­ trasts with the other. The text of Babette’s Feast is full of open or con­ cealed - at times travestied - Biblical quotations. Mem­ bers of the pastor’s congregation at times speak in the words of the Bible (e.g. the story about the cluster of grapes comes from The Book of Numbers, and about the treacherous nature of language - from The Epistle of St. James). The theme from Psalm 85: Mercy and truth are met together; righteousness and peace have kissed each oth­ er recurs several times. One of the hymns sung by the congregation and composed, as we learn, by the pastor alludes to sentences repeated by St. Matthew (7, 9-10) and St. Luke (11, 11): Or what man is there of you, whom if his son asks bread, will he give him a stone? Or if he asks for a fish, will give him a snake? It is said that Babette was the dark Martha in the house of two fair Marys. The feast is associated with two New Testament events the Wedding at Cana and the Pentecost, the second being recalled as follows: Of what happened later in the evening, nothing definite here can be stated. None of the guests later on had any clear remembrance of it. They only knew that the rooms had been filled with a heavenly light, as if a number of small halos had blended into one glorious radiance. Taciturn old people received the gift of tongues; ears that for years had been almost deaf were opened to it. Time itself had merged into eternity. Long after midnight, the windows of the house shone like gold, and golden song flowed out into the winter air. A t the onset Babette and the theme of artistic crea­ tivity are defined by a sombre ambiance. Karen Blixen (as well as Axel and the brilliant Stephane Audran playing the part of Babette) masterfully outlines a por­ trait of the protagonist: simple and obvious, puzzling and undefined, full of unexpected possibilities inces­ 279 santly revealed and realised. Into the world formed by the pastor Babette introduced multi-faceted outland­ ishness derived from her biography, customs, language and religion. She does not demonstrate this trait but also does not reject it. A t the same time, she enters a to­ tally new environment and almost blends with it while remaining essentially mysterious and unknown. When the circumstances allow her to disclose that what she regards as most important - her vocation and talent, there emerges also something that defines her strange­ ness to the very end: some sort of a pagan feature con­ taining the idea and form of an offering. The originally blurred outlines of this form give rise to fear and outrage among everyone. In a single mo­ ment, the whole trust that had been bestowed upon Ba­ bette for the past fourteen years disappears and someone even proposes to ignore her suspicious and undoubtedly sinful gift and to treat it with silence and indifference. A t that particular moment no one, and up to the end almost no one infers an offering in the French women’s caprice or is capable of assessing its dimensions. In contrast to the obvious grace suffusing the con­ tents of the life of the pastor’s daughters Babette’s of­ fering is - not only ostensibly - dark, impenetrable, violent and cruel. Regardless of the sophistication that ultimately comes to the fore in its outcome, its sources contain something primeval. First and foremost, it is again due to this trait that the offering is “pagan”. A t this stage, the film by Gabriel Axel adds something to that, which Karen Blixen merely suggested and which at first glance appears to be fleeting. The sequence of preparations for the feast shows mounds of slaughtered animals; next, we watch many other first-hand testimo­ nies of unrestrained extravagance, the end result being an image of frenzied wastage and destruction, a “pot­ latch” in which, as it turns out at the end, the sum of 10 000 franks, enormous at the time, simply vanishes. This “pagan” character of the feast, which, as has been mentioned, became apparent rather prior to the feast than in its course, compels us to regard Babette’s offering in religious categories. In this context, “pagan” means primarily “cult”, “religious” and belonging to a different religious order than the one universally preva­ lent in the given environment. In the novel the image of the feast is humbler than in the film and apart from the story about the gigantic turtle, which appears in the kitchen and terrifies Mar­ tha, it says little about the backstage preparations. The general recognises and admires the brands and vintage of the wines. He also knows the particular dishes: turtle soup, blinis Demidoff and cailles en sarcophage, the latter being the trademark of Babette Hersant and her artistry at the Parisian “Café Anglais” restaurant famous for her cuisine. In the story Lorens Loewenhielm reminisces but does not exteriorise his recollections. In the film, on the other hand, he speaks but his remarks do not �Wieslaw Juszczak • THE WORK AND THE “BOUNDARY OF MEANING produce any sort of reaction or understanding among the listeners. In both cases, therefore, data that would make it possible to finally unveil the mystery of the feast, i.e. to identify Babette, are not associated. The general never saw her in Paris nor will he see her here. He rec­ ognizes the work, which he once admired but does not attempt to deduce by what miracle it had made its way to the pastor’s home. In a certain sense his reaction is correct: he distrusts sensual evidence and succumbs to that, which he regards as improbable and thus cannot be considered “real” according to commonly observed rigours. In doing so, he accepts the order into which he had been introduced, although he is unable to explain it. General Loewenhielm stopped eating and sat immov­ able. Once more he was carried back to that dinner in Paris of which he had thought in the sledge. An incredibly recher­ che and palatable dish had been served there; he had asked its name from his fellow diner, Colonel Galliffet, and the Colonel had smilingly told him that it was named “Cadies en Sarcophage”. He further told him that the dish had been invented by the chef off the very café in which they were din­ ing, a person known all over Paris as the greatest culinary genius of the age and —most surprisingly —a woman! “And indeed”, said Colonel Galliffet, ”this woman is now turning a dinner at the Café Anglais into a kind of love affair —inot a love affair of the noble and romantic category in which one no longer distinguishes between bodily and spiritual appetite or satiety! The term “romantic” used here is by all means justi­ fied. The cited dialogue should be situated somewhere at the turn of the fifth decade of the nineteenth centu­ ry. Romanticism, devised as an artistic current, was still alive and although its tide was declining and becom­ ing dispersed it grew increasingly universal. Mentioning cailles en sarcophage Karen Blixen described the stylistic features of Babette’s work and evoked the historicalarchaeological predilections of the period as well as its macabre-grotesque inclination towards "creating an atmosphere”. The name of the dish contains all: from subjection to fashion to the use in culinary art of inspi­ rations stemming from the great spiritual discoveries of the epoch. Moreover, let us add, it again suggests some sort of a cult ceremony, a ritual and an offering. The speech given by General Loewenhielm disclos­ ing the moral and religious meaning of Babette‘s feast is preceded by a brief comment on the impact of wine. Once more we come across an echo of The Acts of the Apostles. The miracle of glossolalia that occurred on the day of the Pentecost was commented in two ways by those gathered around the supper table (2,12-13): And they were all amazed, and were in doubt, saying one to an­ other, What meaneth this? Others mocking said, These men are full of new wine. The novel similarly justifies and appears to use ra­ tional arguments to hide the general’s irrational behav­ 280 iour. For all practical purposes, we may perceive the influence of some sort of inspiration stemming from unidentified sources. But, as we had already mentioned, the narrator prefers to remain firmly on the ground: Then the General felt that the time had come to make a speech. He rose and stood up very straight. Nobody else at the dinner table had stood up to speak. The old people lifted their eyes to the face above them in high, happy expectation. They were used to seeing sailors and vagabonds dead drunk with the crass gin of the country, but they did not recognize in a warrior and courtier the intoxication brought about by the noblest wine of the world. “Mercy and truth, my friends, have met together," said the General. “Righteousness and bliss shall kiss one another". He spoke in a clear voice, which had been trained in drill grounds and had echoed sweetly in royal halls, and yet he was speaking in a manner so new to himself and so strangely moving that after his first sentence he had to make a pause. For he was in the habit of forming his speeches with care, conscious of his purpose, but here, in the midst of the Dean’s simple congregation, it was as if the whole figure of General Loewenhielm, his breast covered with decorations, were but a mouthpiece for a message which meant to be brought forth. “Man, my friends,” said General Loewenhielm, “is frail and foolish. We have all of us been told that grace is to be found in the universe. But in our human foolish­ ness and short-sightedness we imagine divine grace to be finite. For this reason we tremble ...” Never till now had the General stated that he trembled; he was genu­ inely surprised and even shocked at hearing his own voice proclaim the fact. “We tremble before making our choice in life, and after having made it again tremble in fear of having chosen wrong. But the moment comes when our eyes are opened, and we see and realize that grace is infinite. Grace, my friends, demands nothing from us but that we shall await it with confidence and acknowledge it in gratitude. Grace, brothers, makes no conditions and singles out none of us in particular; grace takes us all to its bosom and proclaims general amnesty. See! that which we have chosen is given us, and that which we have refused is, also and at the same time, granted us. Ay, that which we have rejected is poured upon us abundantly. For mercy and truth have met together and righteousness and bliss have kissed one another”. This moment of illumination in which everything that the general had experienced in his life appeared as a “logical whole” now suddenly assumes meaning, re­ veals its deep sense and comes into being thanks to Babette’s work. The feast, an artistic creation, delineates, as has been said, space that makes possible perception, experience and comprehension totally different from their “ordinary”, common or pragmatic counterparts. A feast conceived as a work of art places its participants vis a vis complete reality revealing all its dimensions. �Wieslaw Juszczak • THE WORK AND THE “BOUNDARY OF MEANING The densification and intensification of the sensual is such that it appears to undergo a crisis of sorts. On a daily basis, the firm cohesion of the visible cracks and ensuing fissures contain invisible perspectives of things, domains of “the invisible”. Such a work is attainable thanks to sacrifice. Each great work possesses something of an offering. It either is an offering or originates from it; similarly to the offer­ ing, it does not “communicate” anything to those who come into contact with it or, to put differently, those who find themselves within its range. The probably most prominent message of Babette’s Feast is contained in the discovery and process of ren­ dering aware of the work of art both as the concentra­ tion and liberation of a certain force and energy that it would be most correct to describe as the force of the truth - such a work takes us into its possession, embrac­ es us, and compels us to participate in it. It is impossible, therefore, to speak about the reception and recipients of that, which has taken place and emerged in the act of creation. Babette’s Feast shows how regardless of “com­ petence” and even of will, willingness and resolutions the work captivates those who had been drawn into its orbit. And how regardless of experience, knowledge, and even the state of consciousness it allows and forces to see that, which it cannot indicate even indirectly or ostensibly: to see “total reality” and the “sense of the whole”, to reach the “boundary of meaning”. When Lo­ rens Loewenhielm speaks about grace and Babette ad­ mits that if she offered all that she could give then she offered others perfect happiness they are both express­ ing the same: experiencing an infinite, limitless whole. That which we have chosen is given us, and that which we have refused is, also and at the same time, granted us. Let us repeat: great art is the reason why we become its substance, the “matter” of its works. The novel and the film end with a conversation containing a unique and artistically important creed. In this case, the text of the novel is much more extensive than the film version of the dialogue. Martina says: “We will all remember this evening when you have gone back to Paris, Babette”. Babette said: “I am not going back to Paris”. “You are not going back to Paris?” Martine ex­ claimed. “No, ” said Babette. “What will I do in Paris? They have all gone. I have lost them all, Mesdames”. The sisters’ thoughts went to Monsieur Hersant and his son, and they said: “Oh, my poor Babette”. “Yes, they have all gone", said Babette. “The Duke of Morny, the Duke of Decazes, Prince Narishkine, Generał Galliffet, Aurelien Scholl, Paul Daru, the Princes Pauline! All! “ . The strange names and titles of people lost to Ba­ bette faintly confused the two ladies, but there was such an infinite perspective of tragedy in her announcement 28 1 that in their responsive state of mind they felt her losses as their own, and their eyes filled with tears. A t the end of another long silence Babette suddenly smiled slightly at them and said: “And how would I go back to Paris, Mesdames? I have no money”. “No money?” the sisters cried as with one mouth. “No” said Babette. “But the ten thousand francs? The sisters asked in a hor­ rified gasp. “The ten thousand francs have been spent, Mesdames”, said Babette. [...] The ladies still did not find a word to say. The piece of news was incomprehensible to them, but then many things tonight in one way or another had been beyond comprehen­ sion [...] “Dear Babette”, she said softly, “you ought not to have given away all you had for our sake”. Babette gave her mistress a deep glance, a strange glance. Was there not pity, even scorn, at the bottom of it? “For your sake?” she replied. “No. For my own”. She rose from the chopping block and stood up be­ fore the two sisters. “I am a great artist!” she said. She waited a moment and then repeated: “I am a great artist, Mesdames”. Again for a long time there was deep silence in the kitchen. Then Martine said: “So you will be poor now all your life, Babette? “Poor?” said Babette. She smiled as if to herself. “No. I shall never be poor. I told you that I am a great artist. A great artist, Mesdames, is never poor. We have something, Mesdames, of which other people know nothing. [...] “But all those people whom you had mentioned,” she said, “those princes and great people of Paris whom you named, Babette? You yourself fought against them. You were a Communard! The general you named had your hus­ band and son short! How can you grieve over them?” Babette’s dark eyes met Philippa’s. “Yes", she said, "I was a Communard. [...] And those people I named, Mes­ dames, were evil and cruel [...] But all the same, Mesdames, I shall not go back to Paris, now that those people of whom I have spoken are no longer there". [...] “You see, Mesdames [... ] those people belonged to me, they were mine. They had been brought up and trained, with greater expense than you, my little ladies, could ever imagine or believe, to understand what a great artist I am. I could make them happy. When I did my very best I could make them perfectly happy”. [...] “It was like that with Monsieur Papin too" [...] “He told me so himself: ‘It is terrible and unbearable to an artist, ’ he said, ‘to be encouraged to do, to be applauded for doing, his second best’. He said: ‘Through all the world there goes one long cry from the heart of the artist: Give me leave to do my utmost!”. June-November 1992 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c30be1c082b91fe491975245e45e6faf.pdf 1ec72c944f0fc1f2f1dbd416c216b226 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6103 Title A name given to the resource The Eternal Moment / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.282-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz • MARY AND MARTHA (REMARKS ON B A B E T T E ’S F E A S T ) work upon me. For ye have the poor always with you; but me ye have not always (Matthew 26,6 sqq.). The news about spending 10 000 franks, the in­ comprehensible deed committed by Babette, came as a total shock to the practical Martina and Philippa and for a moment produced their great compassion and pity: Now you’ll be poor for the rest of your life, to which they heard the response: An artist is never poor. Perhaps one should say: Mary and Martha share this victory. The film contains the following scene: at the end of the feast the guests go to a second room for cof­ fee, Philippa sits down to the piano, Martina chooses a place next to the general, and the previously contra­ vened members of the congregation whose faces lit up during the evening and whose tongues were loosened, now exchange blessings. The camera leads us over the abandoned “supper” to the kitchen-workshop where Babette, exhausted and holding a wine glass, sits down at the table and takes a sip, deep in thought and as if even more absent. The first chords are heard from afar. She raises her eyes and glances full of comprehension and recognition in the direction from which the piano is heard, transferring us to the room in which Phillipa starts singing. This song (and scene) appears to be the summit of the evening (despite the fact that they pre­ cede the finale of the whole film). The song is about a day coming to an end, the passage of life, encroach­ ing conclusion. It also beseeches: Be for us our infinite Light in the valley of night and: Admit us to Thy mer­ cy divine (whilst Babette remains behind firmly shut kitchen doors). The cited words allude to Psalm 23: Yea, though I walk through the valley of the shadow of death, I will fear no evil and in the next verse: Thou preparest a table before me in the presence of mine enemies: thou anointest my head with oil; my cup runneth over, to the aforementioned sacrifice, startling the disciples. This is an old Protestant hymn with lyrics and music by the German poet Georg Newark: Wer nur den lieben Gott läßt walten. I believe that it also comments on the fate of all the characters (concerned with their choice or uncertain about it) and, predominantly, on the fate of Babette, her story, experiences and offering. After all, it foretells her triumph, soon to take place, and seems to be “a response given to Martha” a mere mo­ ment before the recognition of the servant not only as a great artist but also as Mary: If thou but suffer God to guide thee, And hope in Him through all thy ways, He’ll give thee strength whate’er betide thee, And bear thee through the evil days. Who trusts in God’s unchanging love Builds on the rock that nought can move. What can these anxious cares avail thee, These never-ceasing moans and sighs? What can it help, if thou bewail thee O ’er each dark moment as it flies? 293 Our cross and trials do but press The heavier for our bitterness. Only be still and wait His leisure In cheerful hope, with heart content To take whate’er thy Father’s pleasure And all-deserving love hath sent Nor doubt our inmost wants are known To Him who chose us for His own. He knows the time for joy, and truly Will send it when He sees it meet, When He has tried and purged thee throughly And finds thee free from all deceit, He comes to thee all unaware And makes thee own His loving care. Nor think amid the heat of trial That God hath cast thee off unheard, That he whose hopes meet no denial Must surely be of God preferred; Time passes and much change doth bring, And sets a bound to everything. All are alike before the Highest. ‘Tis easy to our God, we know, To raise thee up though low thou liest, To make the rich man poor and low; True wonders still by Him are wrought Who setteth up and brings to nought. Sing, pray, and keep His ways unswerving, So do thine own part faithfully, And trust His Word, though undeserving, Thou yet shalt find it true for thee! God never yet forsook at need The soul that trusted Him indeed. Endnotes 1 Statement from an interview given by Daniele Parra in: “La Revue du Cinema”, no. 437/88, cited after: material ed. Manana Chyb in “Filmowy Serwis Prasowy”. 2 In Denmark the film was received less enthusiastically. The reception was rather chilly and critics concentrated on the faithfulness of the screen adaptation, perceived as a blow against the status and sacredness of the oeuvre of Karen Bixen; emphasis was also placed on the dangers of cinematic trivialisation. Cf. Anne Jerslev, Hvad laver Babette i Vestjyland? Babettes Gaestebud —en filmatisering mellem and og kod, billeder og banaliseringer, “Satiden” no. 4/1991, pp. 63-71. 3 Xavier Leon-Dufour SJ, Słownik Nowego Testamentu, transl, and prep. Rev. Kazimierz Romaniuk, Poznań 1981, p. 254. 4 Ibid., p. 532. 5 Henri Daniel Rops, Dzieje Chrystusa, transl. Zofia Starowieyska-Morstinowa, Warszawa 1972, p. 241. 6 Origen, Homilie o Ewangelii św. Łukasza, phrase 72, in: Pisma Starochrześcijańskich pisarzy, vol. XXXVI, transl. and prep. Stanisław Kalinkowski, introduction Rev. Marek Starowieyski, Warszawa 1986, p. 168. 7 Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 151-154. 8 Origen, op. cit., p. 168. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aad9481c40333c81e06be5241dd34ff8.pdf 8917bbe265d3daef6113f3c09f96c546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6532 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6104 Title A name given to the resource The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.294-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leśniakowska, Marta Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text and become part of the genetic code. Cultural habits are our “second nature”, making itself known in the most varied situations.1 2. Babette’s Feast: a refugee fleeing France in the throes of revolutionary terror arrives in a small Dan­ ish settlement. The kindly albeit distant Danish women who offered her shelter entrust her with keeping their home and introduce her to the arcana of local culi­ nary art - simple or even primitive, frugal recipes based on a few basic ingredients (the famous recipe for rye bread soup, nota bene used up to this day in traditional Scandinavian cooking). Babette, slightly mysterious, with an obscure past, adapts herself to the new envi­ ronment but when she unexpectedly wins in the lot­ tery she spends all the money on a curious caprice - a 1. De re coquinaria by Apicius (first century A.D.)sophisticated banquet for her Danish hosts. The meal was probably the first to verbalise the view that the way becomes a demonstration of her culinary mastery as the former chef of a famous Parisian restaurant as well as a of taking nourishment is a refined “culinary art” - a skill manifestation of the refined and always slightly liber­ that belongs to the domain of art (ars techne), and thus tine French culture of dining. entails doing something according to a set of rules. Close This simple plot told in the unhurried rhythm of to Aristotelian “productive knowledge”, ars victuaria in consecutive sequences of preparations for the feast the twelfth-century classification by Radulf da Campo whose detailed presentation at a certain moment out­ Lungo, known as el Ardiente, and by Hugo of St. Victor right balances on the edge of a television cooking show was one of the seven mechanical arts. Although later it should be analysed as an out-and-out textbook exercise was excluded from classifications aimed at formulating in cultural anthropology. We are dealing with a typical a definition of art exclusively as an ability to produce confrontation of two different lifestyles - dissimilar sets beauty (the seven fine arts according to Batteax in the of daily/routine behaviour within the range of European mid-eighteenth century), thanks to idealistic aesthetics culture in which the table (the culture of dining) is, “culinary art” could find its place either among skills according to Norbert Elias, a fundamental element of still comprehended according to the classical and only Western civilisation and testimony of certain domains slightly redefined distinction (art conceived as profes­ of cultural competence (lifestyle/manner of living).2 sional knowledge, such as tailoring, medicine, trade, Obviously, “table manners” (to paraphrase the title of and “defensive capability”) , or - as Libelt interpreted it a textbook by Erasmus of Rotterdam, basic for modern in a slightly convoluted manner - among the so-called social sciences showing Platonic ideals of truth, beau­ Western civilisation) is simultaneously an expression of a certain existential thesis and, consequently, as a be­ ty and goodness in life, all enhancing the latter. Such havioural category it is an element of social stratification maximalist speculations constituted the whole sphere and a factor shaping distinctive behaviour. This makes it of material culture, of which it was demanded that it should satisfy purely practical needs on par with “supe­ possible to treat the story described in Babette’s Feast as rior” requirements, so that the useful would be simul­ part of the socio-ethnological orbis interior-orbis exterior thesis and an illustration of a cultural confrontation ini­ taneously pleasant, as Aristotle desired. This shifts the tiated by the appearance of the “stranger”. In this case, whole issue to an equal degree towards psychological we are concerned with a confrontation of two antitheti­ aesthetics (especially its Cartesian hedonistic version, rendered dynamic by basically anti-intellectual twenti­ cal European cultures: the closed, severe “town” culture and the open, refined and cosmopolitan “court” culture, eth-century speculations on the theory of satiation) as well as towards the history of culture and cultural an­ created and “civilised” by modern France, whose social thropology. Culinary art, together with the accompany­ symbol became French cuisine. French cooks (M.A. Careme), aristocrats and statesmen (e.g. cardinals Rich­ ing ritual of recipes, cookbooks, hierarchy of interiors, elieu and Mazarin or Marquis Louis de Béchamel), suc­ furniture, table setting, servants, etc., is one of the key ceeded in granting modern culinary art created during moments in manners and morals (lifestyle) embedded in social hierarchies. Today, it may be viewed in yet an­ the sixteenth century by the Italians a heretofore un­ known sophistication and diversification, propagated other, new way toppling the old, segmentary findings, subsequently by such works as the famous La Physiologie which separated the inherent from that, which is gained du Goût by A. Brillat-Savarin (1825). through culture: we know that manners and morals From this viewpoint, the story told in Babette’s Feast social experience - cultural (milieu) conventions shape assumes the features of a veritable “credo” by referring our personality thanks to their durability/rootedness MARTA LESNIAKOWSKA The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict. On the Margin of Babetteys Feast 294 �M arta Lesniakowska • THE SIN OF GLUTTONY AND THE CULTURAL CONFLICT ON THE MARGIN OF B A B E T T E 'S F E A S T - presumably - to the very essence of Kantian poetic involving the middle class (the bourgeoisie) and the higher court class. As a consequence, it evokes a dis­ pute between two moral stands: Protestant (in the ex­ treme version represented by the pietists) and Catholic, together with their dual comprehension of civilisation either as closed and internal morality (Protestantism) or its external counterpart (Catholicism). All these factors require that we regard Babette’s Feast as a morality play exploiting the immanent feature of the culture of dining, namely, that as a quintessence of a certain philosophy of life this particular culture is determined by its characteristic ethical premises. In accordance with the steadfast rules of a philosophicaldidactic tale we witness a battle waged for human souls, in which the protagonists face the necessity of making a choice between basic categories and concepts that they appear to allegorically personify: between Vir­ tue and Sin (here: Gluttony), Pride and Faith, Truth and Falsehood. The situation of the choice balances on the very edge of a cultural/world outlook conflict in its entire dimension. The decision to participate, or not, in the feast is tantamount to choosing one of two choices evaluated, however, from the Protestant point of view: to opt for tradition (stability, durability, truth) or change (revolution and motion and hence also false­ hood and illusion). Despite the referent danger of disturbing the bal­ ance, the very fact of sitting down to a table proves de­ cisive for the ultimate rejection of a conflict for the sake of participation and opening up towards the “stranger”. An examination of this process of attaining acceptance may be explained by the mechanisms of the mutual im­ pact of cultures; we know that such impact is provoked more by differences than similarities for two reasons: either because the “strange” idea becomes part of famil­ iar conceptions and ideas (“a search for one’s own”) or, on the contrary, because it is unfamiliar and thus gives 29 5 rise to curiosity (“the quest for the strange”). It is the “stranger” who introduces into the inner cultural struc­ tures that, which comes “from the outside” and causes the impulse of cultural change. The course of Babette’s feast, with its growing drama­ turgy of gradually overcoming distance and conventions, turns almost into a rite of mutual gift giving in the manner of the potlatch, a key moment of activating two authentic European cultures “towards integration”. The first bite of sophisticated French hors d’oeuvre produces an integra­ tion of different traditions; in this case, the gesture has an outright oecumenical dimension, so distant from the destructive leftist vision of the self-annihilating consumer society shown in La grande bouffe. Quite possibly, this could be also a poetical gesture if we were to consider the problem from the viewpoint of the still utopian vision of a united Europe (and, more widely, a united world, in the once again activated illusion of “internationalism”). A t this point it seems worth recalling the end scenes of Babette’s Feast: after the magnificent dinner everything becomes the same as before. The level of understanding and acceptance did not cross the limits delineated by, for example, dinner in an exotic restaurant - a mere pleas­ ant, festive episode in the routine of daily life or a tourist programme. New experiences outlined even more strong­ ly the spheres of “one’s own-ness” (“smaller homeland”), established by tradition and prejudice, in order to protect them against a successive utopia. Endnotes 1 These problems were presented in detail by Elżbieta Gieysztor-Miłobędzka, Natura, nauka, sztuka - nowy p a ra ­ dygmat, in: Sztuka a natura. M ateriały XXXVI I Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki przeprowadzo­ nej 23-25 listopada 1989 roku w Katow icach, Katowice 2 1991, pp. 15-29, especially p. 17. Norbert Elias, Przem iany obyczajów w cyw ilizacji Zachodu, Warszawa 1980. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ec0ec571b0f4f5f224a0645e2539813.pdf 942b8feb25b32d1d358029c07ae87d56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6533 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Stalker (reż. Andriej Tarkowski) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6105 Title A name given to the resource In Front of the Room (Stalker) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.296-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA In Front of the Room (Stalker) A ll truth is ancient. The stimulus of novelty lies only in variety of expression - wrote Novalis.1 True, it appears that there exist several, perhaps more than ten themes, which from antiquity give man no peace and incessantly return in the form of countless tales and successive transformations. They resemble fruit maturing each summer, whose flavour is familiar but, nonetheless, desirable. Just like the fruit, none of which can satiate our hunger once and for all, these tales never end nor are they capable of satisfying dreams or ultimately putting our anxieties at ease. Those perennially repeated attempts at formulating fundamental questions appear to be a state as natural for man as eating or sleeping and in a similar manner call for constant repetition. One of the themes are miracles, dreams about the un­ attainable - an extremely prominent symbolic figure of ’’the journey beyond the farthest horizon”. * Miracles are, as a rule, considered to be events trans­ gressing the normal laws and potential of Nature, phe­ nomena independent of natural causes and effects. A similar definition is, however, extremely dubious just as our knowledge of the laws of Nature is uncertain and incomplete.2 A thus comprehended miracle incessantly awaits to be toppled ("science is still incapable of explor­ ing it, but one day...”) and loses its gravity, thus turning into a mere outlandish trick. At the same time (due to lin­ guistic intuition) we consent without any protest to using the word “miracle” to describe phenomena surrounding us as "enchanting” but not breaking the natural principles ruling the world and explained by science.3 Miracles are just like inspiration, which (as the Fa­ thers of the Church from the Antioch school discovered) must be repeated in reading: Prophecies are mentioned when someone interprets the words of a prophet, according to the teachings of Diodore of Tarsus.4 It seems worth not­ ing that the Polish word cud is related to the verb: czuć, odczuwać (to feel, cf. the Slavonic udo) and thus also to: czuwać, być czujnym (to be watchful).5 Dziw, dziwo (divU) denotes something which we all podziwiamy (ad­ mire) and przyglądamy (observe, divati). The same holds true for the Latin miraculum, derived from the verb: miror (which, in turn, originates from the Hebrew: mareh) - to observe, to wonder, to admire. Miracles - also evangelical ones: dunameis (Latin: vir­ tues), semeia kai terata (signa et prodigia) - are not com­ pelled to clash with the natural order of the world; they struggle for man’s soul and his spiritual senses - the ability to see and hear (He who has ears...). This was the situation on Mt. Tabor: in accordance with the tradition of East­ ern Christianity: Christ did not undergo transfiguration but the eyes of the apostles opened for a moment. 6 St. Gregory Palamas (Greek theologian and mystic from the four­ teenth century) wrote: Christ is transfigured, not by putting on some quality He did not possess previously, nor by changing into something He never was before, but by revealing to His disciples what He truly was, in the opening of their eyes and in giving sight to those who were blind. 7 Elsewhere, the saint declared: This light is not sensual; the apostles were deemed worthy of seeing it with their eyes ... thanks to a special pow­ er, but not the one that comes from the senses. This vision - Palamas cited St. Maximus the Confessor - is realised through the transformation of the impact of their senses.8 Naturally, not always did the effects of the miracles according to the Gospel performed by Christ call for such unusual sensitivity of the senses (after all, everyone, and not only the chosen, could admire the regained vigour of a person who only a moment ago was blind, crippled or dying). Nonetheless, as a rule, the miraculous event requires specific inner disposition, i.e. “faith” described in the story of the centurion from Capernaum. Like many others, the centurion asked Christ to heal a loyal servant dear to him. In contrast to them, however, he did not demand the Healer to come to his home: Lord, I am not worthy that thou shouldest come under my roof: but speak the word only, and my servant shall be healed. (...) And Jesus said unto the centurion, Go thy way; and as thou hast be­ lieved, so be it done unto thee. And the servant was cured (see: Matthew 8, 5-13). A sui generis negative of the miracle experienced by the centurion is the story recalled upon a number of oc­ casions by the protagonists of Andrei Tarkovsky’s film Stalker.9 Although in no scene is the story amassed into an entity and we watch only its shreds and fragments it indubitably constitutes a profound backdrop of the film. This is the way the director described it: ...When the char­ acters in the film set out on their journey into the Zone, their destination is a certain room in which, we are told, everybody’s most secret wish will be granted. And while the Writer and the Scientist, led by Stalker, are making their hazardous way over the strange expanse of the Zone, their guide tells them at one point either a true story, or a legend, about another Stalker, nicknamed Diko-obraz. He had gone to the secret place to ask for his brother who had been killed through his fault, to be brought back to life. When Diko-obraz returned home, how­ ever, he discovered that he had become fabulously wealthy. 296 �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) The Zone had granted what was in reality his most heartfelt desire, and not the wish that he had wanted to imagine was most precious to him. And Diko-obraz had hanged himself.10 A miracle thus took place. One could say: So be it done... - but not in the way Porcupine wanted (or rather thought he wanted) although - ...as thou hast believed, even against his will. It is precisely faith, that particular "sense”, that is characteristic for the space of the Room. * What is the Zone, the unusual space of the journey depicted in the film, a journey “beyond the horizon”? It cannot be described in the same categories as the rest of the world, and it is undeniably unusualness that is its essential feature. From the viewpoint of the rest of the world the Zone exists exclusively in negative categories, as a “lack”, an undifferentiated chasm devoid of charac­ teristic properties. Stalker describes the Zone: It is so quiet out here, it is the quietest place in the world, or elsewhere: There’s no one in the Zone and there can’t be. It belongs to the category of impossible phenomena (In the Zone, the longer way, the less risk), but this “impossibility” cannot be understood as banal improbability typical for the majority of science fiction works (Tarkovsky frequently explained that in Stalker only the initial anecdote, the pretext of the story, is science fiction). Impossibility, negativity becomes (as in apophatic the­ ology) a special concept and category evoking that, which in the world is unutterable and cannot be easily enclosed in categories and conceits. It is a condition for abandon­ ing literalness (or habit) while depicting the world. The tension between the probable and the impossible, that “miraculous” innovation introduced into familiar order, endows the Zone with appropriate sense, rendering it a sui generis “metaphor” showing a different vision of that world and disclosing other, not always noticeable depend­ encies occurring between its elements.11 The miracle, in the manner of a glittering beacon, is a condition for encounter and dialogue; in a certain sense (and in accordance with what Whitman wrote) we no­ tice only that, which becomes (for us?) a miracle. * A rather universal conviction, or rather intuition, tells us that apart from that, which can be easily perceived or understood there exists something else, much more im­ portant. This reflection has always been an inexhaustible source of spiritual, intellectual and artistic efforts leading, however, towards extremely diverse conclusions. One of the forms of such a dream about transgressing com­ monplace reality was described with great enthusiasm by Cioran. Let us cleanse our consciousness of all that surrounds it, all the universes that it trails behind it, and together with it let us purify also perception so that we would become surrounded by whiteness, that oblivion of colours, apart from the single one, which destroys all others. What tranquillity from the moment when we annul all diversity, when avoiding the Golgotha of nuances we submerge into unity! Consciousness as purified form and subsequently the outright absence of consciousness. In order to set ourselves free from the unbearable let us seek another path, an escape, a region where no sensual impression pines for a name or embodiment, let us discover anew original rest, let us abandon hideous memory and together with it —the past, and, first and foremost, let us ignore conscious­ ness, our eternal foe that destroys and exploits us. By way of contrast, the unconscious is a nourisher that strengthens and allows us to participate in our beginnings, our original integrity, and we once again immerse ourselves in the blessed chaos that precedes individuation12 This ardent call reflects profound disgust with the concrete of the world and the concrete of oneself, a fear of overpowering feelings, memory, and awareness - em­ bodiment. While expressing the need for abandoning the world Cioran naturally followed the path delineated by the tradition of the Orient but also known in Europe (predominantly thanks to Plato and his legacy); he urged to discover that unique paradise of non-corporeal and dis­ passionate indifference. Can we compare this idealised domain of escape to the image of the Zone created by Tarkovsky? The author of Stalker, just as critical as Cioran of the contemporary, desacralised world, also shows the Zone as a tempting space of a blessed loss of one’s way (the Stalker character says about the rest of the world: Oh God, for me it’s prison everywhere!), which compels to renounce familiar paths, to set oneself free from ordinary knowledge and well-test­ ed habits. Is this, however, the freedom from the world desired by Cioran? Freedom from feelings and senses? Here, all similarity, unquestioned at the point of depar­ ture, breaks down - the Zone demands from the travellers (including Stalker) special tension and creates a state of constant unrest.13 Although Tarkovsky remained closer to Christian spirituality he just as readily referred to the tradition of the East.14 If the Zone was to be merely a region of refuge, a shel­ ter against the world, and free of all experiences then the travellers would not wish to return home. Even if they did want to stay (Stalker’s silent dream) they still come back. This recalls the dilemma of the mystics expressed, for ex­ ample, by William (Guillaume) of Saint-Thierry in the opening paragraph of his treatise De Contemplando Deo: Come, let us climb the mountain of God, the home of the God of Jacob, and He shall teach us His paths. Intentions, efforts, thoughts, predilections and all that is concealed in my interior — come, let us climb the mountain, the place where the Lord sees or is seen. Cares, anxieties, fears, almost slave-like toil - wait here for me with a donkey and this body, until I and the boy, reason together with understanding, go there, pay homage, and then return to you. We shall return rapidly. Love of the truth commands us to leave you, but the truth of love, owing to my brethren, does not permit me to renounce and desert you. 297 �The closing scene in a bar where the travellers meet Stalker’s wife and daughter is suffused with emotion, love and suffering; this is one of the most important scenes and, according to Tarkovsky, full of optimism. The Writ­ er and the Professor see a woman, the director adds, who suffered so much because of her husband, she gave birth to a sick child through his fault, still loves him with the same limit­ less generosity she felt for him in the days of her youth. Her love, her devotion —this is exactly the miracle with which one can counter the lack of faith, spiritual emptiness, cynicism — that is, all which the heroes of the film have lived until now. Elsewhere, Tarkovsky stated: Human love is this m i r a c le which can defy all the dry theorising about hopelessness of the world [my emphasis - W. M.]. Cioran expressed an undoubtedly intriguing thought: let us purify also perception so that we would become surrounded by whiteness, that oblivion of colours, apart from the single one, which destroys all others. One of the characteristic features of the Zone is undeniably its unique “whiteness” that has a lot in common with pre­ vailing silence, which not unlike endless variability pre­ vents the temptation to idolise this extraordinary space (I shall return to this theme). But such whiteness is not an oblivion of colours, a destruction of all others (as Cioran saw it). After all, it is the reality of the Zone that makes it possible to apply coloured film tape in contrast to the earlier black-and-white scenes. * An image - Tarkovsky declared - is indefinite in mean­ ing. Just as life carries an endless number of meanings. The Zone is also such an image (or more exactly: the im­ age of such an image). I believe, however, that defining it as “ambiguous” would be slightly misleading, a substitute stemming from intuitional hostility and fear of enclosing a complex meaning within an unambiguous conceptual construction.15 Just like in the case of the symbol the heart of the matter does not concern only, or not so much, a multiplicity of meanings. A variety of meanings always requires their coordination, since - as Aristotle correctly wrote - not signifying one thing is signifying nothing. A comparison of even the extremely numerous mean­ ings of a certain image does not render it a symbol (nor does it endow it with the properties of an original meta­ phor). That what is at stake is quite different - the ability to see and hear, that special sense, which opens ears and eyes to the mystery. The countless number of meanings of a symbol originates not from the fact that they come into being in it (simultaneously or one after another) but from the fact that the symbol exists in the dimension of possibility - memory and anticipation.16 Motion towards entity stems from absence. This is why one of the metaphors of a thus understood symbol can be also silence. It is so quiet out here, it is the quietest place in the world, Stalker says about the Zone. Silence (also a spe­ cial form of quiet) is something more than a means of ex­ pression: it is rather a word that has just been heard or is anticipated;17 it is the language of the desert and solitude constituting a condition for an encounter.18 It is as if a state of readiness - a vigil - making it possible to perceive the emergence of a miracle. Paul Celan offered a similar explanation of the existence of poetry: the poetic word, in its most evident expressions, appears to be a word rising from silence, transcending that silence, and breaking away from it, but without ceasing to move along its edges.19 The Flemish theologian Antoine Vergote wrote: The revealed meaning can be heard only along the edgings of silence.20 The Zone is a place of a meeting, involving (“disturbing”) the traveller, a concrete transformed by means of feeling, memory and dream. It depicts a state of existence most important for the world, albeit delicate, suspended between that, which is and that, which could become, and one that (as Andrei Tarkovsky wrote about the metaphor) falls apart at any attempt of touching it. * Tarkovsky maintained that art (which he identified in a certain sense with poetry) is a form of activity that allows man to express absolute truth. A poet is someone who can use a single image to send a universal message. A man passes another man by, he looks at him but he cannot see him. Another man will look at the same person and he will smile unexpectedly. The stranger has provoked an explosion of associations in him. It’s similar with art. A poet takes a small fragment as a starting point and turns it into a coherent whole. Some consider this process boring. These are people who want to know about everything in minutest detail, like accountants or lawyers. But show a toe sticking out of a hole in a sock to a poet and it is enough to produce an image of the whole world in him [my emphasis - W.M.]. Tarkovsky’s view about the toe sticking out from a sock appears to harmonise with that of another poet: To see a World in a grain of sand And a Heaven in a wild flower Hold Infinity in the palm of your hand, And Eternity in an hour.21 Both Tarkovsky and Blake sought the universal, though opening towards it is not by any means the ob­ livion of colours postulated by Cioran but the concrete, although transfigured by the light of dazzling “whiteness”; their objective is mystical “unity”, albeit embodied and producing an “explosion of associations” (“colours”) cre­ ated out of reminiscences and dreams. “The toe”, similarly to the “grain of sand” can become an image of the world thanks to the poetic ability to see, the power of symbolic imagination (Blake’s postulate: To see...). The Zone or the “Room” (also the one from Emmaus) is a personifica­ tion of this light, a “symbol of a symbol” (understood as an existential stand). “Freed from the world”, they become a void, a chasm in current reality. On the other hand, they remain “tied” to the world, i.e. perceived with the “sense of faith” they demonstrate its potential dimension. 298 �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) Almost two centuries prior to William Blake another English poet, George Herbert, also began his poem (Elixir) with a call-prayer-plea for the miraculous gift of seeing: Teach me, my God and King, In all things Thee to see (...). and went on to say: A man that looks on glass, On it may stay his eye; Or it he pleaseth, through it pass, And then the heav’n espy. Can we, therefore, be surprised by Tarkovsky’s view: The Zone is in some sense a result of Stalker’s imagination. Our line of reasoning was as follows: it is he who invented that place to bring people there and convince them about the truth of his creation (...) I completely agree with the suggestion that it was Stalker who had created the Zone’s world in order to invent some sort of faith, a faith in that world’s existence. Apparently, the twin scenes in a bar, opening and closing the journey to the Zone, possess an essential con­ nection with this reflection. It is from here that the pro­ tagonists set out for their journey and here, at the end, that they suddenly and without any effort find themselves upon their return. They stand around a table just like they did previously, and even (as Seweryn Kusmierczyk noticed) the amount of beer in their glasses had not changed. Perhaps they actually never went anywhere? Such a solution would be, however, a basically incorrect reduction of their experiences to a psychological level. The heart of the matter is rather granting the journey the expressive features of mystical experience. This particular ability possessed by Stalker - the skill of seeing, the poetic sense - cannot be rationalised as subjective, excessively abundant fantasy severing all ties with reality. The symbol (e.g. the Zone) is free but not arbitrary. Stalker “kindled” a fire that had been already burning, although in a manner that remained invisible to the Writer and the Professor. His imagination not only devised something (in that case it would have created only idols22), but was also a way of touching (discovering) the world. Poetic sense is required not only by the person who writes poems but also by the one who reads them. Not only Stalker building the Zone thanks to the force of his imagination, but also the travellers guided by him face its message; not only the author of the film but also its spec­ tators (Tarkovsky: Everything that happens here depends on us, not on the Zone). If poetry is experiencing the world, a special attitude to­ wards reality then the Zone should be treated as a written poem that cannot be completed. Stalker describes poetry: The Zone is a very complicated system... of traps, and they’re all deadly. I don’t know what’s going on here in the absence of people, but the moment someone shows up everything comes into motion. Old traps disappear and new ones emerge. Safe spots become impassible. Now your path is easy, now it is hope­ 299 lessly involved. That’s the Zone. It may even seem capricious. But it is what we’ve made with our condition... But everything that’s going on here depends not on the Zone, but on us! * Stalker is a religious work. It is about an encounter with the sacrum and its powerful and dangerous although also fascinating force. It is a Christian film, full of more or less transparent allusions to the Biblical text23 and tradi­ tion (especially Russian Orthodox). The titular protago­ nist is, after all, an Orthodox saint, an imitator of Christ - yurodivy, God’s fool. This is the way he is called in the film by the Writer, while Stalker’s wife recalls their youth: You’ve probably noticed already that he’s not of this world. All our neighborhood laughed at him. He was such a bungler, he looked so pitiful. (...) But then he approached me and said: “Come with me”. And I did, and never regretted it. I am con­ vinced that the evangelical model contains not only the formula: “Come with me” but also a circumstance basic in the film composition, i.e. the journey - that of the Master teaching the two disciples travelling with him. Naturally, I have in mind pericopies describing the meeting of Jesus and two disciples, and their joint journey from Jerusalem to Emmaus (Luke 24). The event on the road near Jerusalem appears to be just as improbable as the expedition into the recesses of the Zone. Its pretext is the premise that the disciples were incapable of recognizing their Master, whom they had seen upon so many occasions: But their eyes were holden... Stalker says about the Writer and the Professor: They don’t believe in anything! They’ve got the organ with which one believes atrophied for lack of use. (...) Oh God, what people (...) Haven’t you seen them? They’ve got empty eyes [my emphasis - W.M]. Is that the reason why they were unable to enter the Room in which they expected to find a miracle? Perhaps it was not the miracle that was missing but eyes capable of noticing it? Psychological improbability endows the evangelical story with the dimension of an extremely lucid metaphor: he who does not follow the Master on the way to the Room will not learn the Truth (will not “see” it). Note that both Kleopas and his companion end their journey in the Chamber24 and there, during supper, the Stranger took bread, and gave thanks, and brake it, and gave unto them. An only there, in that openly sacramental and thus symbolical situation, their eyes were opened, and they knew him. This situation has undoubtedly much in common with the scene of the Lord’s Transfiguration. Here too (just as on Mt. Tabor), the Lord appears to the disciples; more precisely, he is recognised thanks to the “transfor­ mation of their senses” (Maxim the Confessor), “cured blindness” (Gregory Palamas). That, which in reference to Mt. Tabor is a theological interpretation here has been already included into the text of the Gospel. In Chauvet’s opinion the story about the disciples on their way to Emmaus is based on a fundamental question: �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) how to become a believer? How to cross from disbelief to belief? Chauvet wrote: Jerusalem —Emmaus —Jerusalem: this topographically round trip is for us the symbolic support of the turn-around, the "transformation" that gradually takes place in the disciples’ hearts during the telling of the story. Compare these words with Tarkovsky’s commentary: It is important for me to create something specifically human in this film, something indecomposable which crystalizes within the soul of each of us and determines our value. Because al­ though the heroes suffer an apparent defeat, each of them gains something incredibly important: faith, discovery within them­ selves of that which is the most important. This most important is within every human being. * Does Stalker also not mention the “most important”, the “sense of faith”: You were speaking [he turns to the Writer and the Professor] of the meaning of our life, of the unselfishness of art...Take music, for instance. Less than any­ thing else, it is connected to reality, or if connected at all, it’s done mechanically, not by way of ideas, just by a sheer sound, devoid of ... any associations. And yet, music, as if by some miracle, gets through to our heart. What is it that resonates in us in response to noise brought to harmony, making it the source of the greatest delight!25 A similarly comprehended “impartiality” of poetry - one could say: its musical qualities (“an empty sound without association”) - was considered by Ricoeur: It is in this sense that poetry is liberated from the world. But if it is liberated in this sense, in another sense it is bound, and it is bound precisely to the extent that it is also liberated.26 The void, “liberation from the world”, create space for that, which cannot be reduced to a series of empiric gestures and attributes, which transgresses topicality and becomes the dimension of possibility (posse).27 It awakens that inner sense, which on Mt. Tabor and in Emmaus allowed the disciples to see the Master. A sense that makes it possible to notice the wonderful reality of that, which ostensibly does not exist, like the world in the mystical apple described by D.H. Law­ rence in Mystic: So an apple becomes mystic when I taste in it the summer and the snows, the wild welter of earth and the insistence of the sun. All of which things I can surely taste in a good ap­ ple... This extraordinary ability to savour the “miracle” is a miracle in itself, although not everyone believes in such miracles: If I say I taste these things in an apple, I am called mystic, which means a liar. The controversy concerns the criteria of reality: The only way to eat an apple is to hog it down like a pig and taste nothing that is real. 300 The miracle in Emmaus did not last long; to be pre­ cise, it did not “last” at all: Christ (recognised by His dis­ ciples thanks to sacramental and symbolic gestures, as if in a “clearance”) disappeared at the very same moment (And their eyes were opened and they knew Him. And He vanished out of their sight - Luke 24, 31). Just as “unreal” is the flavour of the summer and snow in Lawrence’s apple.28 What does this disappearance signify? The impos­ sibility of endurance in that brief moment of joy, the impossibility of rendering it inedible, almost recalls ex­ pulsion from paradise. Can it be really regarded as the defeat of the disciples? Such defeat is just as ostensible as the one experienced by Tarkovsky’s protagonists. This was rather that moment, which Kierkegaard de­ scribed as an atom not of time but of eternity. St. Luke seemed to suggest that the eyes of the disciples open on an emptiness —“he vanished from their sight" —but an emptiness full of a presence.29 Less makes it possible to achieve more. Christ - “transfigured” on Mt. Tabor and “vanishing” in Emmaus - defends Himself against being enclosed in an idolatric formula of identity, against undertakings reduc­ ing His endless transfiguration into the historical Christ.30 By way of example, He protests when Peter, John and James (in the manner of the Israelites creating the golden calf under Mt. Sinai) wish to erect tents on top of the mountain - signs of an established cult commemorating a moment. Christ compels everyone to make an ethical choice - either we treat Him as an idol, comprising a fait accompli, or we perceive in Him a challenge to carry out our transfiguration. The disappearance of Christ in Emmaus resembles His departure from the world. After all, He instructed his disciples: It is expedient for you that I go away: for if I go not away, the Comforter will not come unto you; but if I depart, I will send him unto you. And when he is come, he will reprove the world of sin ... because they believe not in me (John 16, 7-11). Due to His very essence (if one may use that term), i.e. permanent transfiguration, the Para­ clete cannot be enclosed in a hermetic idolatric cult. How are we, therefore, to interpret the fact that the Writer and the Professor hesitate to cross the threshold of the Room ?31 It seems that the two dramatis personae - who represent different human “types” and who were inclined to set out by different motives - jointly portray the tragedy of disappointment and doubt in the idolatric finity of the world. If the Writer and the Professor wish to regain that, which they renounced while setting off to the Zone then they contain the sort of despair and infinite resignation that Kierkegaard described as the last stage before faith.52 In the Zone they renounce the certainty brought from the out­ side and start to open up to emptiness full of a presence. It is precisely their failure (and even the idea of destroying the �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) Room), which testifies that during their transformation they avoided the trap of idolatric enclosure - the one into which Porcupine fell earlier. They resigned from an at­ tempt at a realisation of that, which can exist exclusively in the dimension of a calling: symbol - sacrament - icon. Their situation resembles the plight of those driven from paradise but, as Antoine Vergote correctly noted: The loss of paradise is precisely the cipher of the symbolic world.33 The protagonists of Stalker experience a dramatic act of doubt, which marks the onset of each true journeytransformation. They resemble the observer on an island in the middle of the ocean in Herzog’s film Heart of Glass: the first who “doubts” and sets off together with his com­ panions in a boat far too small on an absurd journey to the end of the world (or perhaps they bear a resemblance to those companions?). They are like Gustav Aschenbach from Thomas Mann’s novel - an artist whose “sense of order” was replaced by a “sense of mystery” directing him to the ultimate, the ecstatic. The gaze of the travellers standing on the threshold of the Room, directed towards the inner recesses of its impenetrable interior, recalls Aschenbach’s last wish to follow Tadzio’s beckoning ges­ ture into an immensity of richest expectation. The wish that Aschenbach fulfilled by dying and the Writer and the Professor by preserving life remains unfulfilled and thus persists in the dimension of a symbol. This situation recalls also the puzzling failure of Od­ ysseus, who permitted unfavourable winds to drive him away from the already near-by Ithaca. What steered him? Curiosity of the world, mentioned by Dante? Or rather despair, expressing doubt in Ithaca? Or perhaps loyalty to its essence: When you set out for Ithaka ask that your way be long, full of adventure, full of instruction. [...] Have Ithaka always in your mind. Your arrival there is what you are destined for. But don’t in the least hurry the journey. [...] Ithaka gave you a splendid journey. Without her you would not have set out. She hasn’t anything else to give you. And if you find her poor, Ithaka hasn’t deceived you. So wise you have become, of such experience, that already you’ll have understood what these Ithakas mean. Constantine P. Cavafy, Ithaca Endnotes 1 Novalis, Uczniowie z Sais (proza filozoficzna —studia —frag­ menty), transl. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1984, p. 122. 2 Walter Kasper, Jezus Chrystus, transl. B. Białecki, Warszawa 1983, p. 81. On the concept of the miracle in Christianity see: Rev. Marian Rusecki, Cud jako znak i symbol, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, vol. XXVIII, fasc. 2, 1981, pp. 80-95; Les miracles de Jesus, X. Léon-Dufour (ed.), Paris 301 3 4 5 6 7 8 9 1977. Views of ancient and Early Christian authors about miracles in: Ewa Wipszycka, Kościół w świecie późnego anty­ ku, Warszawa 1994, pp. 300-317 (chapter: Cuda). See also: Robert Wiśniewski, Cuda i świętość, "Mówią wieki”, no. 2, 1996, pp. 16-19. Mentioned by Walt Whitman in Miracles, a poem of great importance for the discussed question: Why, who makes much of a miracle? As to me I know of nothing else but miracles, Whether I walk the streets of Manhattan, Or dart my sight over the roofs of houses toward the sky, Or wade with naked feet along the beach just in the edge of the water, Or stand under trees in the woods, Or talk by day with any one I love, or sleep in the bed at night with any one I love, Or sit at table at dinner with the rest, Or look at strangers opposite me riding in the car, Or watch honey-bees busy around the hive of a summer fore­ noon, Or animals feeding in the fields, Or birds, or the wonderfulness of insects in the air, Or the wonderfulness of the sundown, or of stars shining so quiet and bright, Or the exquisite delicate thin curve of the new moon in spring; These with the rest, one and all, are to me miracles, The whole referring, yet each distinct and in its place. To me every hour of the light and dark is a miracle, Every cubic inch of space is a miracle, Every square yard of the surface of the earth is spread with the same, Every foot of the interior swarms with the same. To me the sea is a continual miracle, The fishes that swim—the rocks—the motion of the waves— the ships with men in them, What stranger miracles are there? Quoted after: Gijs Bouwman, Czy możemy w dzisiejszych czasach oprzeć nasze życie duchowe na Biblii?, ’’Concilium. Międzynarodowy Przegląd Teologiczny” (selected articles, 6 October 1969), Poznań-Warszawa 1970, p. 202. In this manner the concept of the “miracle” is also influen­ ced by the symbolic potential of “feeling” as “smell”, i.e. a sense, which permeates that, which sight does not reach Paul Evdokimov, Prawosławie, transl. Jerzy Klinger, Warszawa 1964, p. 115. Matthew 17, 2: Et transfiguratus est coram ipsis.... Quoted after: Georgios I. Mantzaridis, Przebóstwienie czło­ wieka. Nauka świętego Grzegorza Palamasa w świetle tradycji prawosławnej, transl. Iga Czaczkowska, Lublin 1997, p. 105. Quoted after: Jean Meyendorff, Introduction â l’étude de Grégoire Palamas, Paris 1959, pp. 241-242. On the Transfiguration of the Lord see also: R. de Feraudy, Licône de la Transfiguration, Etude suivi des Homélies d’Anastase le Synaite et de S. Jean Damascene, transl. M. Coune and K. Rozemond, ’’Spiritualité Orientale” no. 23, 1978; Georges Habra, La Transfiguration selon les Péres grecs, Fontainebleau 1986. Stalker, screenplay Arkady Strugatsky and Boris Strugatsky based on motifs from the fourth chapter of the novel The Roadside Picnic; director: Andrei Tarkovsky; director of photography: Alexandr Kniazhinsky; main production designer: A. Tarkovsky; composer: Eduard Artiemyev. Cast: Alexandr Kaydanovsky - Stalker, Anatoly Solonitsyn Writer, Nikolai Grinko - Professor, Alisa Freindlikh - Wife, Natasha Abramova - Martishka. Production: USSR Mosfilm 1979. �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) 10 All statements by Andrei Tarkovsky from: Kompleks Tołstoja, Myśli o życiu sztuce i filmie, selected, prep. and transi. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1989 and: Czas utrwalony, transi. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1991. 11 I use the word “metaphor” (a strictly linguistic concept) metaphorically in order to express a thought about the surplus of meaning. In doing so, I refer to Ricoeur's reflec­ tions about the metaphor, which is not an ornament of disco­ urse. (...) A metaphor does not furnish any new information about reality. The metaphorical twist (...) can be taken as the model for the extension of meaning operative in every symbol Metafora i symbol, transl. Katarzyna Rosner, in: Język, tekst, interpretacja, Warszawa 1989, pp. 133, 136. See also Ricoeur's other works on the metaphor, i.a. La métaphore vive, Paris 1975. 12 E.M. Cioran, Lindélivré, in: Le vide, Expérience spirituelle en Occident et en Orient (“Hermes” 2, Nouvelle série), Paris 1981, p. 262. 13 Cf. Gabriel Marcel on restlessness, anxiety, and anguish. 14 Nicolai Berdyaev: Toutes ces tendances vers une communion aves l’élément cosmique sexuel entraînent le renoncement â la lutte pour l’ tre personnel, pour les rapports personnels entre l'homme et Dieu et entre les hommes. Et rien ne saurait poser d’une façon plus profonde le probléme de la spiritualité chrétien­ ne. - Nicolas Berdiaeff, Esprit et réalité, transl. from the Russian, Paris 1950, p. 192. 15 Hence a different declaration made by the author of Stalker: When I create my images I use no symbolism of any kind. I want to create an image, not a symbol. That’s why I don’t believe in interpretations of supposed meanings of my pictures. I’m not interested in narrow political or social issues. I want to create images that would touch the viewer’s soul to some degree. It has to be explained that Tarkovsky treated the symbol as an intellectual formula with a strictly defined meaning and contrasted to the poetic metaphor. See: Dariusz Czaja, Tarkowski i symbol, “Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, 1995, pp. 107-113. 16 Cf. Kearney, op. cit. 17 Cf. Nancy Jay Crumbine, On Silence, "Humanitas. Journal of the Institute of Man Center for the Study of Human Development”, vol. XI, no. 2: 1975. 18 See: Marie-Madeleine Davy, Silence et contemplation, in: La vie Bénédictine - Les raisons du silence, no date, pp. 23-31. 19 Quoted after: Jean Greisch, Lâge herméneutique de la raison, Paris 1985, p. 238. 20 A. Vergote, op. cit., p. 8. On “silence” see also: Bernard Dauenhauer, Silence The Phenomenon and its Ontological Significance, 1980 (this study was discussed by Bogdan Baran, Fenomenologia amerykańska, Studium z pogranicza, Kraków 1990, pp. 115-120). On silence as a spiritual disci­ pline see: Bernard Morel, Méthode et religion. Essai sur la methodologje ouvert et l’expérience de la transcendance, Laussanne, passim, especially p. 250 sqq. 21 Beginning of the poem: Auguries of Innocence by William Blake. 22 Cf. Jean-Luc Marion, Bóg bez bycia, transl. M. Frankiewicz, Kraków 1996, p. 31: the idol with its visibility fills the intention of the gaze, which wants nothing other than to see; p. 40: The icon, on the contrary, attempts to render visible the invisible as such, hence to allow that the visible not cease to refer to another than itself, without, however, that other ever being reproduced in the visible. 23 Just a single example: in one of the scenes the protagonists climb flooded stairs leading down and then up, and become submerged in water up to their necks. Obviously, this image 302 b rin gs to m in d sac ram e n ta l im m ersio n in a C h ristian b a p ti­ stery. In th e su ccessiv e scen e th ey h a lt in a larg e in terior filled w ith sa n d (or a sim ilar su b stan ce ) d e sig n e d to re se m ­ b le d u n e s c h a ra c te ristic fo r th e la n d sc a p e o f a d esert. T h e “ b ap tistery ” fro m th e prev io u s scen e sh o u ld b e th u s in ter­ p re te d as an im ag e o f th e R e d S e a , trad itio n ally tre a te d as a p refigu ration o f b aptism . 24 T h is c irc u m stan c e is a c c e n tu a te d by L o u is-M arie C h a u v e t: It is not outside, on the road, but inside, around the table, that the two disciples have the decisive experience of their encounter - Symbole et sacrement. Une relecture sacramentelle de l'exi­ stence chrétienne, Paris 1987, p. 175. 25 A t this I p o in t I w ou ld like to q u o te , by w ay o f ex am p le, th e Czajnik (K ettle), a so n g by W o jciech Not only in me. In you too Lurks the note, the sound, Which, God once whispered, Would enable us to hear lyrics o f W aglew ski: O u r Psalm ... 26 Metafora i symbol, op. cit., p. 142. 27 Sim ilarly, th e c o n c e p t o f th e “ w orld o f te x t” p ro p o se d by R ic o e u r c o n ta in s th e sort o f d ista n ce in tro d u c e d b y literary fictio n th a t e lim in ates w ith in th e te x t th e d irect (osten sible) referen ce to reality, its referen tial d im en sio n . P. R icoeur, Hermeneutyczna funkcja dystansu, Języ k ., ed. cit., pp. 224 -2 4 5 . 28 transl. P iotr G raff, in: T h is m o m e n t o f illu m in ation , in stan tly c h a n g in g in to p a r­ ting, w as d e p ic te d b y R em b ran d t. A p e n e tratin g c o m m e n t Pilgrims at Emmaus (The Supper at Emmaus) Visage et personne. Contribution â l'éta­ blissement du statut ontologique de la représentation, “ R e v u e de o n th e c an v a s: b y M ic h e l P rieur in: M é tap h y siq u e e t d e M o rale ” n o . 3: 1982, p. 3 2 1 . 29 C h a u v e t, op. cit. T h e b rillian t F ren ch th eo lo g ian -h erm e- They open on the emptiness of the invisibility of the Lord each time the Church breaks bread in memory of him; but this emptiness is penetrated by his symbolic presence (...). Jesus the Christ is absent as "the same’”; he is no longer present except as ’’the Other”. From now on, it is impossible to touch his real body; we can touch it only as the body symbolized ( ... ). 30 S e e : R ic h a rd K earney, Poétique du possible. Phénoménologie herméneutique de la figuration, Paris 1984, p. 168. 31 A c c o r d in g to S ta lk e r th e y la c k e d faith . M e an w h ile, T ark ovsky said: Because although the heroes suffer an apparent defeat, each of them gains something incredibly important: faith... 32 For the act of resignation faith is not required, but it is needed when it is the case of acquiring the very least thing more than my eternal consciousness, for this is the paradoxical. (...) In resigna­ tion I make renunciation of everything, this movement I make by myself. - S ô r e n K ierk eg aard , Bojaźń i drżenie, in: Bojaźń i drżenie. Choroba na śmierć, tran sl. J. Iw aszkiew icz, W arszaw a n e u tist ad d ed : 1982, p. 49. 33 . A n to in e V ergote, 1974, p. 68. Interprétation du langage religieux, Paris � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86954786b874f9cf5eabe6b212881f95.pdf ce05aa57e6febf2aa4b10a470d5e4ba7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource okładka 2005/1 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6106 Title A name given to the resource Okładka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2005 rok LIX nr 1 (268) Indeks 369403 ISSN 1230-6142 Cenal5zl KONTEKSTY • A N T R O P O L O G I A KULTURY • ETNOGRAFIA # SZTUKA ANTROPOLOGIA ŻYCIA. ANTROPOLOGIA ŚMIERCI. Zagęszczanie życia Peter Brook Aldona Mickiewicz, Tadeusz Kantor FOTOGRAFIA Andrzej Łojko, Wojciech Prażmowski �Tierno Bokar Petera Brooka. Fot. Maciej Hadrych Zrealizowano przy pomocy finansowej Ministerstwa Kultury Okładka: Polacy, portrety współczesne: Józef Czapski. Fot. Krzysztof G i e r a ł t o w s k i Polacy, portrety współczesne: Portret mojego synka. Fot. Krzysztof G i e r a ł t o w s k i Redakcja K O N T E K S T Ó W : R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Danuta Benedyktowicz (sekretarz redakcji), Dariusz Czaja, Wojciech Michera, Maciej Różalski, Czesław Robotycki Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, A n t o n i Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Projekt graficzny: Wojciech Markiewicz Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26/28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, teł. (+48 22) 50 48 243 tel./fax (+48 22) 50 48 296; e-mail: konteksty@ispan.pl; www.konteksty.pl Wydawcy: Instytut Sztuki PAN, Fundacja Kultury Mrgraf TOMASZ DUKIELSKI Skład: Katarzyna Płońska. Druk i oprawa: Argraf 03-301 Warszawa, ul. Jagiellońska 76, tel. (0 22) 811 51 11 �Polacy, portrety współczesne: Fot. Krzysztof Gierałtowski PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" za rok 2005 Półroczna - 30 zł Roczna - 60 zl Warunki prenumeraty przez „ R U C H " SA O . K . D . P. Prenumerata krajowa: Wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" SA właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową - do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres rozpoczęcia prenumeraty. Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" SA Oddział Krajowej Dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33, telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819, 5328-820 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty na konto w banku PEKAO SA IV O/Warszawa Nr 12401053-40060347-2700-401112-005 lub kasa Oddziału. Dokonując wpłaty za prenumeratę w Banku lub w Urzędzie Pocztowym należy podać: nazwę firmy kolportażowej, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumera­ ty jest dokonanie wpłaty na konto „RUCH". Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy:przelewem na konto w banku w USD PEKAO SA IV O/W-wa 12401053-40060347-2700-457872-001 w EUR PEKAO SA IV O/W-wa 12401053-40060347-2700-459782-001 Po dokonaniu przelewu prosimy o przesianie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu + 48 22 532-87-32. Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesianym razem z zamówieniem, listem poleconym, na adres „RUCH". Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na prenumeratę kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http://www.ruch.pol.pl. CENTRALA HANDLU ZAGRANICZNEGO ARS POLONA 03-933 Warszawa, Obrońców 25, Polska tel.: 22 509-86-00, fax: 509-86-48 e-mail: arspolona@arspolona.com.pl VAT No: PL 5251700016 Sprzedaż prowadzi również Dział Wydawniczy Instytutu Sztuki PAN, 00-950 Warszawa, ul. Długa 28, tel. 50 48 274 www.ispan.pl iswydawnictwo@ispan.pl Sprzedaż na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za gotówkę w Dziale Wydawniczym oraz w kiosku Instytutu Sztuki. Również numery archiwalne. �W NASTĘPNYM NUMERZE * GEORGIJ IWANOWICZ GURDZIJEW Peter Brook Wstęp * Recepcja Grzegorz Ziółkowski Recepcja nauczania Geo­ rgija Iwanowicza Curdżijewa w Polsce * W stronę esencji Peter Brook Wprowadzenie: "W stronę esencji", Peter Brook Grając rolę w życiu, James Moore Wystąpienie we Wrocławiu w listopadzie 2001 roku, taurence Rosenthal W stronę esencji, Tilo Ulbricht Wprowadzenie do nauczania o wielkich prawach * Nauczanie Thomas de Hartmann Nasze życie z panem Gurdżijewem (fragment), Piotr D. Uspienski Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego (fragment), Jeartne de Salzmann Pierwsza inicjacja, Michel de Salzmann Widzenie: niewyczerpane źródło wewnętrznej wolności, Henri Tracol "Pamiętanie samego siebie", James Moore Omawiane objawienie * Belzebub i Ruchy Henri Tracol Tako rzeki Belzebub, Joanna Haggarty Niektóre aspekty Ruchów, Rola Ruchów wywiad z Pauline de Dampierre * Gurdżijew - człowiek Michel de Salzmann Georgij Iwanowicz Gurdżijew, Fritz Peters Dzieciństwo z Gurdżijewem, Tchesslav Tchechovitch (Czesław Czechowicz) Wierni dnia dwudziestego, Henriettę Lanes Rozpoznać mistrza * Biblio­ grafia Michel de Salzmann Odsyłacz do literatury na temat Curdżijewa, Grzegorz Ziółkowski Bibliografia źródeł w języ­ ku polskim na temat Gurdżijewa i jego nauczania * Henryk Jurkowski Craig w świecie Idei Henryk Jurkowski Sztuka ak­ torska jako wyraz dualizmu filozoficznego * ISTA - WROCŁAW, 2005 Maciej Różalski - Utopia, której udało się zaist­ nieć, Eugenio Barba - jak doszło do powstania ISTA, Julia Varley ISTA - Opowieść o przemianie. Otwarty list do uczest­ ników i prowadzących czternastej sesji ISTA, Wrocław, 2005, Nando Taviani Doświadczenie teatru między improwizacją i premedytacją, Roberta Carreri, Julia Varley, Ibn Nagel Rasmusen Improwizacje aktorów Odin Teatrem, Paweł Soszyński Sen Andersena, Paweł Soszyński Slow Morion, Eugenio Barba Dzieci Ciszy. Rozważania o czterdziestoleciu Odin Teatrem, Eugenio Barba Tajemnemu ludowi - przyjaciołom Odin Teatrem, Eugenio Barba Zdobywanie różnicy - List do pewnej historyczki o nieukierunkowaniu pamięci autobiograficznej � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc4b1c279fb41a03954583298e5d263f.pdf 856bf8cd4034d8c854038653b750c707 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6535 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6107 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.1-2 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • ANTROPOLOGIA KULTURY • E T N O G R A F I A • SZTUKA* 2005 rok LIX nr 1 (268). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł I N S T Y T U T S Z T U K I POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K , F U N D A C J A S P I S ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ KULTURY T R E Ś C I A n t r o p o l o g i a życia. A n t r o p o l o g i a śmierci. Zagęszczanie życia DOKTORAT HONORIS CAUSA PETERA BROOKA NA UNIWERSYTECIE ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU, 6 MARCA 2005. A N T O N I SMUSZKIEWICZ 7 Decani Oratio U c h w a l a Senatu U n i w e r s y t e t u i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w P oznaniu z d n i a 22 marca 2004 r o k u w sprawie nadania tytułu d o k t o r a honoris causa P eterowi B r o o k o w i DOBROCHNA RATAJCZAKOWA „Pomiędzy". Twórczość Petera Brooka. 9 Promotoris Laudatio GEORGES BANU Zagęszczać życie. Być sprawiedliwym. W hołdzie Peterowi B r o o k o w i ZBIGNIEW OSIŃSKI 8 W teatrze niektórzy 12 świecą jak latarnie. Transkulturowy teatr Petera Brooka. O p i n i a w sprawie nadania Panu Peterowi B r o o k o w i tytułu d o k t o r a honoris causa JÓZEF T O M A S Z P O K R Z Y W N I A K 15 O b y w a t e l świata. O p i n i a w sprawie nadania Panu Peterowi B r o o k o w i tytułu d o k t o r a honoris causa PETER B R O O K 19 Pokarm. O b i e t n i c a sensu. Zatrzymany zegar. Wystąpienie z okazji przyznania d o k t o r a t u honoris causa przez U n i w e r s y t e t A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu, 6 marca 2005 PETER B R O O K 23 Całe życie chciałem opuścić teatr... Zapis ze spotkania z Peterem B r o o k i e m - Teatr Polski w Poznaniu, PETER B R O O K M A R I E ­ H É L È N E ESTIENNE Fragment spektaklu 6 marca 2005 r. 25 Tiemo Bokar 26 O T i e r n o Bokarze 27 Tierno Bokar 28 1 �Dlaczego pan podróżuje?... Zapis spotkania z Peterem B r o o k i e m w Teatrze Polskim we Wrocławiu, przed próbą spektaklu Tiemo Bokar prezentowanego n a zaproszenie Ośrodka i m . Jerzego Grotowskiego MACIEJ RÓŻALSKI KRYSTYNA D U N I E C 29 C z y m jest prawda - o spektaklu Tiemo Bokar Petera Brooka 33 Doświadczenia Petera Brooka 39 FILOLOGIA KLASYCZNA, HISTORIA I ANTROPOLOGIA JAMES REDFIELD Filologia klasyczna i antropologia Przełożyła Katarzyna Przyłuska Y A N N I S PAPADOPOULOS 42 Potrójny logos mitycznego Sfinksa l u b zagadka psychologicznych rozstajów. DARIUSZ CZAJA Przełożyła Katarzyna Przyłuska 51 G u z i k z historii? D y l e m a t y współczesnej historiografii 58 ANTROPOLOGIA ŚMIERCI. SZTUKA I ŚMIERĆ A L D O N A MICKIEWICZ N l N A KiRALY TADEUSZ K A N T O R D w a cynowe naczynia i i n n e przedmioty 69 A r s Poetka Tadeusza K a n t o r a 77 Mówić wtenczas o śmierci było n i e t a k t e m . Sztuka jest bliska śmierci 84 JACEK L E O C I A K Spotkanie z t r u p e m : sekcja zwłok 88 JACEK L E O C I A K Spotkanie z t r u p e m . A n e k s K O N S T A N T I N BlEBL GOTTFRIED B E N N Z Wierszy zebranych Murzyna, STANISŁAW GROCHOWIAK (1912-1920) Mały Aster, Requiem, Piękna młodość, Lekcja anatomii (Rembrandta), Rozbieranie JEAN C L A I R 102 Sekcja zwłok Narzeczona 102 Krążenie Portretowanie umarłej, do snu O plugastwie w sztuce dzisiejszej - fragmenty książki De 105 Immundo BOŻENA STOKŁOSA 103 C i a ł o i sztuka 112 DOM - PORTRET ARTYSTÓW WE WNĘTRZU M A R E K JANCZYK, I W O N A S W I Ę C H WOJCIECH PRAŻMOWSKI Dom artysty. Słowa i obrazy Pornografii W i t o l d a Gombrowicza ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ JAN STRZELECKI w v w . oITH 122 Polacy, Polacy - antropologia wizualna i p o r t r e t y w i e l o k r o t n e Krzysztofa Gieraltowskiego ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ 115 Miejsca i d u c h miejsc - podróż po Polsce śladami 129 To nie stało się dzisiaj - Rozmowa z Krzysztofem G i e r a l t o w s k i m na wystawie Twarz jako znak 135 Z zapisków, listów, n o t a t e k . Szwecja 151 N o t y o autorach 157 summaries 161 Contents 167 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb0ea628c38e010cd38b58b42083c4fa.pdf d39949c74335624ea2e8c15510565ef7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6536 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource śmierć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6108 Title A name given to the resource Antropologia życia. Antropologia śmierci/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A ZBIGNIEW ntropologia życia. A n t r o p o l o g i a śmierci. Za- gęszczanie życia - to trzy tematy wyłaniające BENEDYKTOWICZ się z tekstów tego n u m e r u . Pierwszy z n i c h d o ­ chodzi do głosu za sprawą „antropologicznego", „transkulturowego" teatru Petera Brooka. W pierwszej Antropologia życia* Antropologia śmierci* Zagęszczanie życia części zgromadziliśmy bowiem teksty, laudacje i wypo­ wiedzi z uroczystości nadania d o k t o r a t u honoris causa Peterowi Brookowi przez Uniwersytet i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu, zapisy ze spotkań z Peterem Brookiem w Poznaniu i we Wrocławiu, teksty związa­ ne z prezentacją jego sztuki Tiemo Bokar w Teatrze Polskim we Wrocławiu. Właśnie ze względu na t e n an­ tropologiczny rys wszechstronnej, wielorakiej twórczo­ ści Brooka (teatr, f i l m , opera, pisarstwo) w pełni świa­ domie, wiedząc, że część t y c h tekstów ukaże się także na łamach innych, fachowych teatrologicznych czaso­ wyznaje B r o o k - „Chyba nigdy nie wierzyłem w to, że pism postanowiliśmy je t u zamieścić. Uznaliśmy, że nie teatr miałby w sobie c o k o l w i e k interesującego, gdyby tylko ze względu na wcześniejszą o b e c n o ś ć autora, je­ nie był nierozłączny o d życia. Ciągle powtarzam, że nie go dokonań o m a w i a n y c h na t y c h ł a m a c h w n u m e r a c h lubię t e a t r u . Przyciąga m n i e praca z i n n y m i ludźmi, teatralnych, szczególnie praca umożliwiająca pójście dalej, niż jest to możliwe predestynowanym by raz jeszcze je t u t a j zgromadzić w c o d z i e n n y m życiu. Interesują m n i e i poruszają w y ­ i przywołać . Teatr Brooka, to nie tylko „teatr podszy­ darzenia teatralne, w których to, co zostaje pokazane, ty antropologią" ale wypływający z samego sedna an­ głęboko m n i e dotyczy. N i e interesuje m n i e chodzenie 1 „Konteksty" są miejscem 2 tropologicznego doświadczenia. Doświadczenia „po­ do t e a t r u dla samego t e a t r u . Zawsze wolałem f i l m al­ między", jak ujęła to autorka promocyjnej laudacji bo kolację z przyjaciółmi. Teatr jest p o l e m życia". prof. Dobrochna Ratajczakowa śledząc i drążąc różne Zagęszczanie życia - (jakże przypominające a n t r o ­ wymiary owego pomiędzy, począwszy o d topografii pologiczną tęsknotę miejsca działań Petera Brooka i założonego przezeń z laudacji prof. Georgesa B a n u , który upatruje w t y m Międzynarodowego Ośrodka Poszukiwań Teatralnych, istotę i siłę t e a t r u Brooka: „Starał się zawsze «zagęsz- teatru Bouffes d u N o r d , położonego pomiędzy d w o r ­ czać» życie - to według niego definicja teatru - aby za „gęstym opisem") to cytat cami W s c h o d n i m i Północnym (Gare d u N o r d i Gare zintensyfikować, doprowadzić je podczas przedstawie­ de 1'Est) „w dzielnicy o c i e m n y m kolorze skóry", „znaj­ nia do drugiego poziomu, bardziej stężonego i i n n e g o . " dującym się zatem pomiędzy miastem świateł (Paryż) Sytuacja jaką niesie współczesne „życie" (współczesny, a dalekim o d rozświetlenia życiem emigrantów" aż po pełen „życia" teatr „krytyczny", „sztuka krytyczna" - istotę tych poszukiwań: „«Pomiędzy» współczesnego żeby użyć t u naszych l o k a l n y c h określeń) wydaje się teatru nie ogranicza się tak, jak dawniej, do egzysten­ być bardziej s k o m p l i k o w a n a . Bo przecież B r o o k nie cji między widownią a sceną, między sztukami a t w o ­ opuścił t e a t r u , uprawia go nadal, na przekór m o d o m rzywami, życiem prawdziwym a teatralną fikcją. Dziś i współczesnym t r e n d o m w ustawicznym dialogu z tra­ terytorium «pomiędzy» jest rozległe. O b e j m u j e czasy dycją, n a d a l używając środków teatralnych. Mistrzow­ i przestrzenie - egzystencjalne, społeczne, k u l t u r o w e , ski obserwator życia, twórca niezapomnianego f i l m o ­ które stabilizują różne znaki i i c h różne znaczenia wego Moderato - cantabile w swym o s t a t n i m spektaklu sięga po miasta, narody i kraje." O b o k podobieństwa Tiemo wspólnie dzielonego z antropologią swoją t e a t r a l n ą opowieść, doświadczenia Bokar n i e m a l ostentacyjnie buduje swój teatr, n i c z y m tradycjonalista, „pomiędzy", z m o t y w a m i podróży, spotkania, i n t e r e t - „anachronicznie" w mistrzowski sposób operując tra­ nicznego, i n t e r - i transkulturowego dialogu, tak cha­ d y c y j n y m i prostymi środkami (światło, nastrój, r y t m , rakterystycznymi dla poszukiwań, działań i twórczości muzyka, gest, pauza, milczenie) buduje teatr ascetycz­ Brooka jeszcze j e d n o doświadczenie wydaje się być po­ ny, czysty, poruszający, który przemawia ciszą i milcze­ dobne, znaczące i istotne. D y l e m a t i tęsknota nieobca n i e m . Teatr który ożywia tajemnicę godności życia a n t r o p o l o g o m (także zaznaczająca się już i na t y c h ła­ ludzkiego. Ostentacyjny i prowokacyjny n i e m a l jest t u m a c h ) : uprawiać swoją dziedzinę poza swoją dziedzi­ wybór samego t e m a t u : historia życia świętego męża Is­ ną, wychodząc poza jej zwyczajową, uznaną dyscypli­ l a m u , przedstawiciela, mistrza duchowego tradycji su- nę, poza jej skostnieniem, ograniczeniem, uprawiać fickiej, jego poszukiwań religijnych, drogi do Boga, „antropologię te­ drogi do Prawdy, k o n t e m p l a c j i obecności Boga w życiu a t r e m " . Zwrócenie się k u życiu. Przekonanie, że jak człowieka. Wszystkie te tematy idą p o d prąd i na prze­ poza antropologią", „teatr poza prawdziwe życie jest „gdzie indziej", tak prawdziwa an­ kór powszechnym, potocznym t e n d e n c j o m i stereoty­ tropologia jest „poza antropologią", prawdziwy teatr p o m współczesnego życia - już samo sięgnięcie do tra­ „poza teatrem". „Całe życie chciałem opuścić t e a t r " - dycji I s l a m u , wydobycie jego głębi duchowej przeczyć 3 �Zbigniew Benedyktowicz • A N T R O P O L O G I A ŻYCIA. A N T R O P O L O G I A ŚMIERCI. ZAGĘSZCZANIE ŻYCIA może m o d n y m i skrajnym tezom o nieprzejednanej ków wielkości, rozłożenia świateł i c i e n i , objawia m u przepaści i w o j n i e światów - Chrześcijańtwo (Zachód) się jakaś i n n a tajemnica? i Islam. „Czy może pochodzić coś dobrego z Islamu?" Najbardziej przejmujące doświadczenie t o d o k o n u ­ stawia przed n a m i swoje pytanie B r o o k , w którym m o ­ jący się dosłownie na oczach rozpad m a t e r i i . K w i a t y żemy słyszeć echo chrześcijańskiego, ewangelicznego więdną, mięso się psuje, draperia wiotczeje i płowieje, pytania „Czy może pochodzić coś dobrego z G a l i l e i " . kości pokrywają W Tierno Brooka chrześcijaństwo przeglądać w p r o c h . Bywa, że ów rozpad d o k o n u j e się niejako tak­ się może w zwierciadle islamu. Tak samo pytania że w procesie patrzenia. O t o oko nawykłe d o zagłębia­ o prawdę we współczesnym p o s t m o d e r n i s t y c z n y m nia się w szczególe, a p o t e m w szczególe szczegółu tra­ świecie „wielu p r a w d " , relatywizmu i zwątpienia w ist­ c i ogląd całości, gubi dystans, niejako «babra» się nienie prawdy, pytania o znaczenie i wagę doświadcze­ w mięsie m a t e r i i . N a o s t a t n i c h obrazach holender­ nia religijnego w życiu człowieka stawiane t y m spekta­ skiego malarza D i c k a Keta (1902-1940) przedmioty klem zdają się rozsypywać, rozpadać, zamieniać w popiół Bokarze współczesnemu a r e l i g i j n e m u światu, pytania się pleśnią a skrzydła i truchła, powracając jakby do stanu materia 0 przemoc, otwartość i tolerancję, o doświadczenie rozpadają prima. obecności pierwiastka boskiego w prostocie życia reli­ Rozsmakowaniu w m a t e r i i towarzyszy doświadcze­ gijnego - wszystko to wydaje się być ostentacyjną pro­ nie jej n i e u c h r o n n e g o rozpadu, kruchości a zarazem wokacją. Także i p o d względem t e a t r a l n y m Tierno przekorna i n a i w n a c h ę ć ocalenia. N a niezliczonych kar Brooka, mający w sobie coś z Mędrca Bo- obrazach z m o t y w e m Vanitas przestroga Eklezjasty 'va­ Nathana, et omnia vanitas' wydaje się raczej czu­ 1 gdy idzie o nastrój coś z Czechowa, grany na jednej nitas vanitatum strunie, wydaje się być anachroniczny, idzie także p o d łą skargą, c i c h y m opłakiwaniem śmiertelności prąd współczesnych t e n d e n c j i w teatrze, nie t y l k o , że świata. Malarze sławią k r u c h e piękno t y m m o c n i e j , że tego nie stosuje żadnych efektów specjalnych, i chociaż po­ za chwilę nastąpi upadek, rozkład, rozsypywanie się wiedziało się już, że operuje t r a d y c y j n y m i środkami, to w proch. trzeba by powiedzieć, że jest w gruncie rzeczy ateatral- O c a l i ć , ocalić choćby szczątki, zamknąć je w obra­ ny. Teatr Brooka w Tierno Bokarze ostentacyjnie prze­ zie niby w p r y w a t n y m relikwiarzu, gdzie jakieś resztki, mawia ściszonym głosem. Działania tego mistrza ciszy strzępy m a t e r i i podniesione do szczególnej godności i milczenia w dochodzeniu, podchodzeniu do życia, zaspokajają „zagęszczaniu życia", ożywiania w teatrze tajemnicy ży­ zmysłowego k o n t a k t u ze świętością. W Santa M a r i a cia mogłyby stanowić metodologiczny wzór dla a n t r o ­ delia Scala w Sienie przechowywany jest misterny ba­ pologii j a k k o l w i e k by jej nie nazwaliśmy: społecznej, r o k o w y relikwiarz chroniący 'fragment płaszcza M a t k i zaangażowanej, czy tej skierowanej i zwracającej się k u Bożej' z dziurą pośrodku. M a t e r i i t a m t y l k o tyle by życiu. Wystarczyłoby zamienić słowo teatr na słowo opowiedzieć raczej o nieobecności i b r a k u . Pochylanie ludzką potrzebę patrzenia, d o t y k a n i a , antropologia w wypowiedzi Brooka, by uzyskać c h o ć się n a d rzeczami, k o n t e m p l o w a n i e i c h materialności, cząstkę tego wzoru: bezwładu, dziwnego t r w a n i a ('...gdy rzeczy trwają, „Teatr istnieje, by poddawać my w wątpliwość wszystkie przyjęte przekonania. Dyspo­ szukamy trwania - jak powiada R . M . R i l k e ) rzeczywi­ nuje najlepszymi sposobami atakowania tabu i przeła­ ście chyba bardziej niż malowanie i n n y c h motywów m y w a n i a barier. Należą do n i c h skandal, przemoc przykuwa malarza do m a t e r i i . Przemawiające z nisko- i d r w i n a . A l e nie dziś. Już nie. 'Szokujące efekty' już ści rzeczy snują swą opowieść o przemijaniu, ale także nas nie szokują - tak bardzo zbliżyły się do codzienne­ 0 powabie zmysłów." go życia, że zmieniły się w coś całkiem zwyczajnego. Zamieszczamy Dziś nasza pilna potrzeba polega na czymś i n n y m - na również fragmenty książki Jeana Claira De Immundo: t y m , by uchwycić u l o t n y obraz tego, co utraciliśmy O plugastwie w sztuce dzisiejszej, jak nazwaliśmy tę część rozważań autora na temat w naszym własnym życiu. Teatr może n a m dostarczyć sztuki współczesnej: „Wydaje się, że współczesna twór­ ulotnego smaku d a w n o zapomnianych jakości." czość artystyczna gra w całkiem i n n y m rejestrze. N i e ­ W drugiej części n u m e r u d o c h o d z i do głosu d r u g i smak zastąpił smak. Wystawianie na pokaz i bezczesz­ temat: antropologia śmierci za sprawą tekstów Tade­ czenie ludzkiego ciała, poniżanie jego f u n k c j i i wyglą­ usza K a n t o r a na temat „teatru biednego", „teatru d u , morphings i deformacje, okaleczenia i samookale­ śmierci", zapisu n i e p u b l i k o w a n y c h rozmów z K a n t o ­ czenia, fascynacja krwią i wydzielinami ciała z ekskre­ r e m N i n y Kiraly, a u t o r k i tekstu A r s Poetka Tadeusza m e n t a m i włącznie, koprofilia i koprofagia - (...) sztu­ oraz tekstów Jacka Leociaka Spotkanie z tru­ ka oddaje się dziwacznym obrzędom, a plugastwo A l d o n y M i c k i e w i c z , podejmującej 1 ohyda piszą nieoczekiwany rozdział w h i s t o r i i zmy­ temat Vanitas, przemijania, z którym ma do czynienia słów ( . . . ) . N i g d y dotąd twórczość artystyczna nie była artysta malarz: „Czy malarz wpatrujący się przez wiele równie cyniczna i nie ocierała się do tego stopnia miesięcy w ułożone przez siebie przedmioty-modele o skatologię, nieczystość i brudy. N i g d y też - co jesz­ uzyskuje jakąś szczególną o n i c h wiedzę? Czy w i e - w i - cze bardziej zbija z t r o p u - nie była tak ceniona przez dzi więcej niż posługujący się n i m i na co dzień ludzie? instytucje, zupełnie jak w d a w n y c h pięknych czasach Czy poza zrozumieniem relacji przestrzennych, stosun­ sztuki oficjalnej. Bardziej niepokojąca o d fabrykacji Kantora, pem: sekcja zwłok, 4 �Zbigniew Benedyhowicz • A N T R O P O L O G I A ŻYCIA. A N T R O P O L O G I A ŚMIERCI. ZAGĘSZCZANIE ŻYCIA tych obiektów jest bowiem i c h recepcja. D y r e k t o r z y muzeów, organizatorzy wielkich wystaw międzynaro­ Tylko t r u p pije ze zdroju, dowych, krytycy, cały establishment smaku zdaje się który t u każdy z nas słyszy, przyklaskiwać owej sztuce upodlenia. Wszystko dzieje G d y Bóg zmarłemu milcząc skinie ręką swoją się tak, jakby wystawienie na pokaz budzących grozę cial było niezbędne i n n e m u , społecznemu ciału, dla N a p o w i e r z c h n i t y l k o wrzawa jest nasza. którego jest może nawet koniecznym w a r u n k i e m spój­ I baranek swój dzwoneczek wyprasza ności. Zdawać by się mogło, że jedność socius, u i n s t y n k t u , który jest cichszy. którą niegdyś zapewniały religia i polityka, a której nie da się już utrzymać ani w porządku religijnym, a n i w p o l i ­ W bieżącym numerze zamieszczamy również roz­ tycznym, znajduje obecnie oparcie w p u b l i c z n y m m a ­ dział fotograficzny (Prażmowski, Gierałtowski), k o n t y ­ nifestowaniu akceptowanej i celebrowanej skatologii". n u u j e m y d r u k n i e p u b l i k o w a n y c h zapisków, listów Ja­ Rozważania Claira wynikają z idącego na przekór m o ­ na Strzeleckiego. dzie prostego pytania: „dlaczego konsekracja nagiej f i ­ między antropologią a filologią i historią. Tak się zło­ Zamieszczamy teksty o relacjach zjologii odbywa się z błogosławieństwem ludzi, którzy żyło, że wiele inspiracji do tego czym jest, czym m o ­ kierują wielkimi instytucjami k u l t u r a l n y m i w Kassel, głaby być antropologia możemy czerpać z tekstów licz­ Londynie, N o w y m Jorku czy Paryżu?" nie zgromadzonych t u artystów (teatr, malarstwo, fo­ tografia) . Antropologia życia i antropologia śmierci jawią się tu w tym numerze jak dwie nierozłączne strony meda­ Doświadczenia, poszukiwania, w n i k a n i a w istotę lu: „Zaglądamy w twarz śmierci, aby wyrwać jej tajem­ rzeczy, jakie są udziałem artystów, którzy opierają się nicę życia."0acek Leociak, Spotkanie z trupem: na s w o i m instynkcie mogłyby być jakże c e n n ą wska­ sekcja zwłok.). zówką dla tego czym mogłaby być antropologia k u l t u ­ N a tle wrzawy współczesnej sztuki i współczesnej ry. Cóż mogłoby być jej zadaniem naczelnym, ważniej­ kultury ostentacyjny, ateatralny cichy głos spektaklu szym, tak niezbędnym dzisiaj jak to - powtórzmy za Brooka, teatru milczenia ma swoją szczególną w y m o ­ niezwykłym artystą t e a t r u i i n n y m i : - ocalanie znika­ wę. Zdaję sobie sprawę z ryzyka lokalności mego o d ­ jącego (?!) świata jakości. Świata wartości. bioru i łatwego zarzutu, na j a k i się t u narażam, że rzecz sprowadzam do perspektywy polskiej, ale nie cofnę się i przed t y m wyznaniem, któremu zresztą dawałem w y ­ 1 Por. bibliograficzny spis zawartości numerów „Kontekstów" raz w rozmowach zaraz po przedstawieniu: tak się zło­ poświęconych teatrowi i antropologii, jaki zamieszczamy na końcu żyło, że prezentowany w m a r c u wrocławski spektakl tego numeru islamskiego Tiemo Bokara 2 Petera Brooka zbiegł się A u t o r o m tekstów, oraz Pani Prof. Dobrochnie Ratajczakowej i Dr Grzegorzowi Ziółkowskiemu redakcja składa serdeczne podzię­ z pierwszymi k o m u n i k a t a m i o utracie głosu papieża. kowania za zgodę na druk i za współpracę w przygotowaniu publika­ N i k t z nas nie przypuszczał wtedy, że wkrótce będzie­ cji tych materiałów. Prezentowane tu teksty wygłoszone na uroczy­ my świadkami j a k wielką wymowę i moc może m i e ć stości nadania doktoratu honoris causa Peterowi Brookowi, tłuma­ we współczesnym świecie milczenie, i że będziemy czone na żywo przez Jacka Dobrowolskiego, publikujemy w przekła­ świadkami globalnego Misterium mortis. Najlepiej więc dach, które powstały z wersji autoryzowanych, jakie otrzymaliśmy wymowę tego spektaklu, j a k i późniejszych doświad­ od organizatorów tej uroczystości i spotkań z Peterem Brookiem w Poznaniu i Wrocławiu. Szczególnie zaś pragniemy podziękować za czeń i wydarzeń t a k odcinających się o d doświadczeń współpracę Wydawnictwu Naukowemu Uniwersytetu i m . Adama współczesnego świata, współczesnej sztuki i k u l t u r y Mickiewicza w Poznaniu, które przygotowało pierwotne wydanie dałoby się odnaleźć i streścić w słowach X V I Sonetu do tekstów laudacji i opinii [Peter Brook. Doctor Honoris Causa Unwe- Orfeusza (część I I ) Rainera M a r i i Rilkego: ristatis Studiorum Mickiewiczianae Posnanknsis, Poznań 2005]. Tytu­ ły laudacji oraz tekstów Petera Brooka i zapisów ze spotkań z arty­ stą pochodzą od redakcji. Wszystkim serdecznie dziękujemy! Wciąż na n o w o o d nas odrywany jest Bóg, miejsce, które leczy. Cierpcy, bo chcemy mieć wiedzę rzeczy, lecz o n pogodny jest i rozdawany N a w e t ofiarę czystą, uświęconą nie inaczej przyjmuje w swój świat: przeciwstawia d o b r o w o l n y m zgonom swój n i e r u c h o m y ład. 5 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70e71d606f5dc00a6839febe4e9d4956.pdf 7e0c1779091bda751505902b9be6aa93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6537 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Brook, Peter Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6109 Title A name given to the resource Decani Oratio / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Smuszkiewicz, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A N T O N I M a g n i f i c e n c j o Rektorze! SMUSZKIEWICZ W y s o k i Senacie! W i e l c e Czcigodny D o k t o r z e H o n o r i s Causa! Szanowni Państwo! N Decani Oratio ieczęsto nasz U n i w e r s y t e t , noszący imię n a j ­ wybitniejszego polskiego poety i wieszcza na­ r o d u w l a t a c h n i e w o l i narodowej, przeżywa tak niezwykłe święto jak dzisiejsza uroczystość. Po­ społeczności znańska Alma Mater wyróżnia godnością d o k t o r a h o ­ pięknego jubileuszu osiemdziesięciolecia urodzin. Pan noris causa najwybitniejsze osobistości współczesnego Peter B r o o k urodził się b o w i e m 21 marca 1925 r o k u świata, które z k o l e i - wyraziwszy zgodę na takie u h o ­ w L o n d y n i e , w rodzinie emigrantów rosyjskich, którzy norowanie - przydają splendoru naszej uczelni, cieszą­ po r e w o l u c j i osiedlili się w A n g l i i . T a m też ukończył akademickiej niemalże w przededniu cej się dotąd w swej ponadosiemdziesięciopięcioletniej studia w M a g d a l e n College historii licznym g r o n e m z n a m i e n i t y c h doktorów h o ­ w L o n d y n i e , w r o k u 1942 zadebiutował Doktorem norowych, tej miary co M a r i a Curie-Skłodowska, W i ­ stusem sława Szymborska czy Jan Paweł I I . swój warsztat p o d o k i e m Barry'ego Jacksona w Bir­ w Oksfordzie i t a m , C h r i s t o p h e r a M a r l o w e ' a . Potem Fau- doskonalił m i n g h a m i Stratfordzie. Dziś to dostojne grono powiększa w y b i t n y artysta, niezwykły twórca t e a t r u , Pan Peter B r o o k , o którym W k r ó t c e nazwano go „cudownym dzieckiem an­ można powiedzieć, iż N a g r o d y N o b l a nie otrzymał t y l ­ gielskiej sceny". Miał zaledwie dwadzieścia pięć lat ko dlatego, że w dziedzinie t e a t r u jeszcze tej nagrody i już spore teatralne d o k o n a n i a . Dziś jego dorobek jest nie ustanowiono. imponujący, a jego spektakle podziwiane są na całym świecie. Osiadł we Francji, gdzie założył Międzynaro­ Dziś grono doktorów h o n o r i s causa U n i w e r s y t e t u dowy Ośrodek Poszukiwań T e a t r a l n y c h . im. Adama Mickiewicza uświetnia swą obecnością światowej sławy reżyser teatralny i operowy, autor sce­ Znajduje się w gronie najwybitniejszych twórców nariuszy, filmowiec, k r y t y k baletowy i scenograf, autor t e a t r u X X w i e k u , z którymi współpracował i o d któ­ książek o teatrze i artystycznych manifestów, k o m p o ­ r y c h wiele się uczył. D o ś ć wymienić t u t y l k o postaci zytor, pedagog i eksperymentator. Edwarda G o r d o n a Craiga, B e r t o l d t a Brechta, Jeana Człowiek o renesansowej skali t a l e n t u . Louisa Barraulta, Roberta W i l s o n a , a z Polaków - Je­ Lista Jego zasług w każdej z t y c h dziedzin jest dłu­ rzego Grotowskiego i Tadeusza K a n t o r a . ga i znaczona osiągnięciami o randze światowej. Te widoczne, żywe związki artystyczne z p o l s k i m Nasz młody teatrolog, niegdyś stypendysta Fulbrigh­ teatrem również zaważyły na decyzji Senatu naszej ta, doktor Grzegorz Ziółkowski, autor znakomitej roz­ U c z e l n i , która - jako pierwsza spośród p o l s k i c h u n i ­ prawy Teatr Bezpośredni pierwszej p o l ­ wersytetów - postanowiła do l i c z n y c h nagród Pana skiej monografii poświęconej B o h a t e r o w i dzisiejszej Petera Brooka dołączyć najwyższą godność, jaką pra­ uroczystości, stwierdza, iż „biografowie naliczyli w Jego w o i obyczaj a k a d e m i c k i pozwalają jej nadawać swoim dorobku osiemdziesiąt inscenizacji teatralnych i opero­ w y b i t n y m osobistościom. Petera Broóka, wych, jedenaście filmów, dwa spektakle telewizyjne, Czcigodny D o k t o r z e H o n o r i s Causa! kilka książek i dziesiątki artykułów". A było to parę lat W t y m uroczystym d n i u , wyróżniając Cię najwyższą temu. Do dziś ten dorobek znacząco się powiększył. godnością naszego U n i w e r s y t e t u , pragniemy szczegól­ W uznaniu tychże zasług, a w istocie ze względu na nie m o c n o podkreślić najwyższe uznanie dla wagi Twe­ intelektualne i duchowe więzi Pana Petera Brooka z te­ go d o r o b k u artystycznego, ale i wyrazić najgłębszy sza­ atrologią poznańską, która proponuje i upowszechnia cunek dla postawy niezależnego twórcy, ciągle poszu­ w swej pracy naukowej i dydaktycznej takie myślenie kującego najdoskonalszego wyrazu dla naszej współcze­ o teatrze, jakie właśnie O n uosabia i reprezentuje, na sności, dla naszych niełatwych przecież czasów. wniosek Rady Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej, po Zechciej też przyjąć jak najszczersze nasze życzenia zasięgnięciu opinii Konwentu Godności H o n o r o w y c h , dobrego zdrowia, wszelkiej pomyślności i w i e l u d a l ­ Senat naszej uczelni podjął uchwałę o nadaniu Panu Pe­ szych równie z n a k o m i t y c h - jak dotąd - dokonań. terowi Brookowi najwyższej godności akademickiej Oczekujemy - jak zawsze - T w o i c h mądrych dzieł - aby w ten sposób uczcić nie tylko Jego wybitne za­ i świetnych wypowiedzi, wierząc, że przecież w żadnej sługi artystyczne i naukowe, ale również Jego wzorową z u p r a w i a n y c h dziedzin sztuki nie powiedziałeś jeszcze postawę duchowego przewodnika - Mistrza paru p o k o ­ ostatniego słowa. leń młodych adeptów Talii, M e l p o m e n y i Terpsychory; - aby wybitnemu mężowi, Viro clarissimo ac doctis- simo, zasłużonemu w wielu dziedzinach działalności artystycznej - złożyć hołd w imieniu całej poznańskiej 7 �U c h w a ł a S e n a t u Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia 22 marca 2004 roku w sprawie nadania tytułu doktora honoris causa N a podstawie art. 5 Ustawy o szkolnictwie wyższym z d n i a 12 września 1990 r. (Dz. U . nr 65, poz. 385 z późniejszymi zmianami) Senat U n i w e r s y t e t u i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu uchwala, co następuje: § 1 Senat U n i w e r s y t e t u i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu po zapoznaniu się z przedłożonymi re­ cenzjami prof. Georges'a B a n u z Université Sorbonne N o u v e l l e Paris I I I , prof. dr. hab. Zbigniewa Osińskiego z U n i w e r s y t e t u Warszawskiego i prof. dr. hab. Józefa Tomasza Pokrzywniaka z U n i w e r ­ sytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a postanowił n a d a ć Panu Peterowi B r o o k o w i , w i e l k i e m u twórcy współczesnego t e a t r u , tytuł d o k t o r a honoris causa. §2 Uchwała w c h o d z i w życie z d n i e m podjęcia. Rekt or Pro/, dr Jiab. Stanisław . Lorenc •.. Peter Brook podczas ceremonii wręczenia doktoratu honorowego, obok prof. Dobrochna Ratajczakowa fot. Maciej Hadrych Peter Brook podczas ceremonii wręczenia doktoratu honorowego, obok tłumacz Jacek Dobrowolski fot. Maciej Hadrych 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f3bdee0bbb021834b9d3de591fd3407.pdf 9e46f8f884e2ab703d2c6ca1639ce33f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:720 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA H I S T O R I I KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1973 OSSOLIŃSKICH A K A D E M I I NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA C z ł o n k o w i e K o m i t e t u : Józef B u r s z t a , M a r i a F r a n k o w s k a , Jadwiga Klimaszewska, A n n a Kutrzeba-Pojnarowa, Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia Danuta Markowska Adres redakcji: Warszawa, N o w y Ś w i a t 69, k l . С Okładkę projektował ZBIGNIEW Teksty KLIMCZYK angielskie PIOTR GRAFF Redaktor Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny Aleksandra I k o n o m u Printed in Poland Zakład N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1973. N a k ł a d : 500 + 140 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 21,20, a r k . d r u k . 17,13, a r k . A l 24. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I I I , 70 g, 70 X 100. O d d a n o d o składania 7 X I I 1972. P o d p i s a n o d o d r u k u 2 1 I V 1973. D r u k u k o ń c z o ­ n o w m a j u 1973. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 418/72 — N-15 — C e n a zł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a turze ludowej Maria Słowiańszczyzny P a r a d o w s k a daniach kultury Streszczenie w Andrzej — — Pokrewieństwo fikcyjne w próba 11 — P a m i ę t n i k i p o l s k i e i i c h wartość ź r ó d ł o w a ludów kul­ interpretacji w ba­ pozaeuropejskich 19 jęz. a n g i e l s k i m P r i nк e — 38 Możliwości porównawczego stosowania danych etnogra­ ficznych w archeologii Streszczenie w 41 jęz. a n g i e l s k i m Krystyna Ł a p i ń s k a 66 — P o s t a w y w o b e c w o l n e g o czasu n a w s i uprzemysło­ wionej 67 Maria B i e r n a c k a — Wanda P a p r o c k a — Osady uchodźców Problematyka greckich w współczesnych Bieszczadach przemian . w W i e r u s z e w s k a — Integracyjna STUDIA I Antoni K u c z y ń s k i , i wychowawcza . . funkcja . . folkloru Tomasz S k a r ż y ń s k i — Zakazy 95 105 MATERIAŁY — Spichrze o kopulasto skle­ p i o n y m zrębie n a terenie południowej Opolszczyzny Teresa K a r w i c k a 83 kulturze l u d o w e j w o s t a t n i c h p r a c a c h c z e s k i c h i słowackich e t n o g r a f ó w . Maria . 115 związane z d r z e w a m i i motywujące j e wierze­ nia 131 Część II ARTYKUŁY Aleksander stwa Psern-Zieliński rodowo-plemiennego. — Rozwój Kontrowersyjne i morfologia założenia religii teorii społeczeń­ S. A . Toka- riewa Streszczenie w 141 jęz. a n g i e l s k i m Marek Arpad K o w a l s k i — Spostrzeżenia n a t e m a t k u l t u r y 168 ludowej Danii 171 �tí SPIS TREŚCI RECENZJE R e j o n y uprzemysławiane. P r o b l e m a t y k a i b a d a n i a . W a r s z a w a ka 1971 — Agniesz­ 193 Baranowska Jarmila Štástná, Z m ě n y ve industrializace, Praha Stan Steiner, sposobu 1970 — života Wanda The new Indian, New tkalců n a Náchodsku v procesu 195 Paprocka York, Evanstone, London 1968 — Ewa 198 Nowicka Language use a n d s o c i a l change. Problems reference to Eastern A f r i c a , L o n d o n John С. D e W i l d e , Experiences with of multilingualism with 1971 — Leszek . Dzięgiel A g r i c u l t u r a l Development A f r i c a , v o l . I - I I , B a l t i m o r e 1967 — Leszek special . . W a s h i n g t o n 1965 — Anna 204 207 Dzięgiel S y l v i a Leith-Ross, A f r i c a n W o m e n . A s t u d y of t h e I b o of Nigeria, N e w Ester Boserup, W o m a n ' s . i n Tropical York, 210 Partyka Role i n Economic Development, L o n d o n 1970 — Anna 214 Partyka Africa Remembered, N a r r a t i v e s b y W e s t A f r i c a n s f r o m t h e E r a of t h e Slave T r a d e , M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968 — Anna 219 Partyka Samuel M a r t i , A l t - A m e r i k a . M u s i k der Indianer i n prakolumbischer Zeit, Seria: M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n , B a n d 2 M u s i k des A l t e r t u m s , L e i p z i g Romana Polesie Mańkowska, (Lingwistyka, Andrzej 1970 — 226 Krzanowski archeologia, toponimika), Moskwa 1968 — Alicja Bed227 narczuk G. A . S i e r g i e j e w a , Arczyńscy, M o s k w a Lew Fajnberg, Abramowicz matierinskogo 1967 — Edward Obszczestwiennyj r o d a к sosiedskoj . Pietraszek . . . s t r o j Eskimosów i A l e u t o w , obszczinie, Moskwa 1964 — Antoni 231 od Ku­ 238 czyński Ludmila Wasilewna Chomicz, Nieńcy, k w a - L e n i n g r a d 1966 — Antoni Ryszard Kukier, Kaszubi bytowscy, Konrad Wypych, 1969 — Antoni Spichlerze W istoriko-etnograficzeskie 245 G d y n i a 1966 — Leore Młyński c i e n i u fe. Śladami J a n a Stanisława K r a k ó w 1967 — Antoni wodne k ó w 1969 — Antoni Kubarego, . . . 252 Wrocław 258 w Opolu-Bierkowicach, 260 Kuczyński Opolszczyzny, 261 Kuczyński nakł. M u z e u m W s i Opolskiej, Kra­ 262 Kuczyński K s i ą ż k i nadesłane — Marek silewski . Kuczyński O p o l s z c z y z n y , nakł. M u z e u m W s i O p o l s k i e j i młyny Mos- Kuczyński M u z e u m W s i O p o l s k i e j , K r a k ó w 1969 — Antoni Wiatraki oczerki, Arpad Kowalski, Lech Mróz, Sławomir Jerzy Wa­ 264 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Казимера Завистович-Адамска — Фиктивные родства в народной культуре Славян. Попытка интерпретации 11 Мария П а р а д о в с к а — Польские мемуары и их значение как источников по изучению культуры внеевропейских народов 19 Резюме на английском языке 38 Анджей Принке — Возможности сравнительного применения этнографических дан­ ных в археологии 41 Резюме на английском языке Крыстына Л а п и н ь с к а 66 — Видыподхода к свободному времени в индустриализованной деревне Мария Бернацка 67 — Селения греческих беженцев вБещадах 83 Ванда П а п р о ц к а — Проблематика современных преображений в народной культуре в последних работах чешских и словацких этнографов Мария Верушевска — Объединительная и воспитательная функции фольклора 95 . . . 105 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Антони Кучиньски, Томаш С к а р ж и н ь с к и — Амбары с куполообразно выпуклым сру­ бом на территории южной части Опольского воеводства Тереса К а р в и ц к а — Запреты, связанные с деревьями, и поверья, обосновывающие их 115 131 Часть I I СТАТЬИ Александр Посерн-Зелиньски — Развитие и морфология религии родово-племенного общества. Спорные положения теории С. А. Токарева Резюме на английском языке Марек Арпад К о в а л ь с к и — Заметки по народной культуре Дании 141 168 171 �8 SPIS TREŠCI РЕЦЕНЗИИ Индустриализируемые районы. Проблематика и исследования. Варшава 1971 — Агнеш193 ка Барановска Jarmila Štástná, Z m ě n y v e sposobu života tkalců n a Náchodsku v procesu i n d u s t r i a l i z a c e , P r a h a 1970 — Ванда Папроцка Stan Steiner, The n e w I n d i a n , New York, 195 Evanstone, L o n d o n 1968 — Ева 198 Новицка Language use a n d s o c i a l change. P r o b l e m s of m u l t i l i n g u a l i s m r e f e r e n c e t o E a s t e r n A f r i c a , L o n d o n 1971 — John С. D e W i l d e , Experiences with with special 204 Лешек Дзенгель agricultural development in Tropical A f r i c a , v o l . I — I I , B a l t i m o r e 1967 — Лешек Дзенгель 207 S y l v i a Leith-Ross, A f r i c a n w o m e n . A study of t h e I b o of Nigeria, N e w York, W a s h i n g t o n 1965 — Анна Партыка 210 E s t e r B o s e r u p , W o m a n ' s r o l e i n e c o n o m i c d e v e l o p m e n t , L o n d o n 1970 — Анна 214 Партыка Africa Remembered, Narratives by West Africans from the era of slave i n prakolumbischer Zeit, t r a d e , M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968 — Анна Партыка Samuel Marti, Alt-Amerika. Musik der Indianer 219 S e r i a : M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n , B a n d 2, M u s i k des A l t e r t u m s , 1970 —• Leipzig Романа Манъковска, Анджей Кжановски Полесье (Языкознание, археология, топонимика), Москва Г . А . Сергеева, Арчинцы, Москва 226 1968 — Алиция Беднарчук 1967 —Эдвард Петрашек 227 231 Лев Абрамович Файнберг, Общественный строй эскимосов и алеутов, от материнского рода к соседской общине, Москва 1964 — Антоны Кучинъски 238 Людмила Васильевна Хомич, Ненцы, историко-этнографические очерки, Москва — Ленинград 1966 — Антоны Кучинъски Рышард Кукер, Бытовские кашубы, Гдыня 245 1966 — Леон Млынъски 252 Конрад Выпых, В тени фе. П о следам Яна Станислава Кубары, Вроцлав 1969 — Анто- ни Кучинъски 258 Амбары Опольского воеводства, изд. Музея оггольской деревни в ополе-Берковицах, Краков 1967 — Антош Кучинъски Музей опольскои деревни, Краков 260 1969 — Антош Кучинъски 261 Ветряные и водяные мельницы Опольскоговоеводства, изд. Музея опольскои деревни, Краков 1969 — Антоны Кучинъски Новые книги — Марек Арпад Ковальски, Лех Мруз, Славомир Ежи 262 Василевски . . . 264 �T A B L E OF CONTENTS Part I ARTICLES Kazimiera folk Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a culture. A — Fictitious Kinship i n slavinic tentative intepretation Maria P a r a d o w s k a — 11 P o l i s h m e m o i r s as sources f o r t h e s t u d y of n o n - -European cultures 19 Summary i n English 38 Andrzej P r i n к e — C a n e t h n o g r a p h i c a l d a t a be u s e d f o r a r c h e o l o g i c a l parisons Summary com­ , 41 i n English 66 K r y s t y n a Ł a p i ń s k a — A t t i t u d e s t o w a r d s l e i s u r e i n i n d u s t r i a l i z e d r u r a l areas Maria B i e r n a c k a — Settlements of Greek refugees in the Bieszczady Mountains 83 Wanda P a p r o c k a — C o n t e m p o r a r y c h a n g e s i n f o l k c u l t u r e as seen i n r e c e n t w r i t i n g s by Czech and Slovakian ethnographers Maria W i e r u s z e w s k a AND Teresa south f r o m K a r w i c k a — 105 MATERIALS A n t o n i K u c z y ń s k i , Tomasz S k a r ż y ń s k i frames 95 — T h e i n t e g r a t i v e a n d e d u c a t i v e f u n c t i o n of f o l k l o r e STUDIES ted 67 — Granaries w i t h cupola-vaul­ Opole 115 Taboos related Part to trees and the u n d e r l y i n g beliefs 131 II ARTICLES Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i g i o n o f c l a n - t r i b a l societies Summary — Development a n d m o r p h o l o g y of reli­ 141 i n English M a r e k A r p a d K o w a l s k i •— R e m a r k s 168 on folk culture i n Denmark . . . . 171 REVIEWS R e j o n y uprzemysłowione. P r o b l e m a t y k a i b a d a n i a . ( I n d u s t r i a l i z e d regions. P r o ­ b l e m s a n d researches). W a r s z a w a 1971 — Agnieszka Baranowska . . . ]93 �10 SPIS TBEŠCI Jarmila Stástná, Z m ě n y ve Stan Steiner, The sposobu 1970 — indutrializace, Praha New života Wando Indian, New tkalců na Náchodsku v procesu Paprocka York, 195 Evanstone, London 1968 — Ewa 198 Nowicka Language use and social change. reference to Eastern Africa, John С. De Wilde, Washington Ester Anna with B a l t i m o r e 1968 — Anna Woman's of multilingualism with 1972 — Leszek Leszek . . 204 Tropical 207 Dzięgiel York, 210 Partyka Role in Economic Development, London 1970 — 214 Narratives Marti, Alt Amerika. Seria: Musikgeschichte 1970 — by West Africans f r o m t h e E r a of t h e S l a v e Romana Musik der Indianer 219 Partyka in prakolumbischer i n B i l d e r n , B a n d 2, M u s i k d e r A l t e r t m u s . Mańkowska, Andrzej Poponymics), Moskva 1968 — Alicja Faynberg, metierinskogo Social System; Moskva roda from 1964 — к the 226 Antoni Archeology, 227 E d w a r d Pietraszek Obshchestviennyi sosiedskoy Maternal Leipzig Bednarczuk G . A . S i e r g i e y e v a , A r t c h y n c y , M o s k v a Г967 — Abramowitch Zeit. Krzanowski Polesie ( L i n g w i s t y k a , archeologia, t o p o n i k i k a ) (Polesie: Linguistics, ot . in S t u d y of the I b o of Nigeria, N e w T r a d e . M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968 — Anna Lev special Partyka Africa Remembered, Samuel . Dzięgiel Agricultural Development African Women. A 1&65 — Boserup, London Experience A f r i c a , v o l . 1-Й, Sylvia Leith-Ross, Problems stroy obshchinie Clan to Eskimosov (The the . i Eskimo Neighbour . . . 231 Aleutov, and Aleut Community), 238 Kuczyński L u d m i l a Vasilevna K h o m i c h , Niency, istorikoetnograficheskiye ocherki (Niency; H i s t o r i c a l a n d E t h n o g r a p h i c a l Notes). M o s k v a , Leningrad 1966 — Antoni 245 Kuczyński Ryszard K u k i e r , Kaszubi bytowscy Leon Młyński Konrad Wypych, ( T h e K a s h u b s f r o m B y t ó w ) , G d y n i a 1966 — 252 W c i e n i u fe. Siadami Jana Shadow o f t h e Fe. T r a c i n g t h e R o u t e s Antoni Kuczyński Spichlerze Stanisława the of. J . S. K u b a r y ) . W r o c ł a w 1969 of the Region of Opole). Published b y M u s e u m of O p o l e C o u n t r y s i d e , K r a k ó w 1967 — Antoni ni (In — 258 Opolszczyzny (Granaries M u z e u m W s i Opolskiej Kubarego Kuczyński . the . ( M u s e u m of O p o l e C o u n t r y s i d e ) . K r a k ó w 1969 — . 261 Kuczyński Wiatraki i młyny Region of kow Books received — lewski wodne Opolszczyzny Opole). Published 1969 — 260 Anto­ Antoni Marek by (Windmills and Water Mills of t h e M u s e u m of O p o l e C o u n t r y s i d e , the Kra­ 262 Kuczyński Arpad Kowalski, Lech Mróz, Sławomir Jerzy Wasi­ 264 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5db6c5bb4e45166c579d527274ffac15.pdf 3203f0cb9aa5de53de6fd4bb74962535 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:727 Title A name given to the resource Integracyjna i wychowawcza funkcja folkloru / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.105-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V I I z. 1 MARIA WIERUSZEWSKA INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA FOLKLORU Głębsza refleksja nad zakresem sformułowanego p r o b l e m u p r o w a d z i do przekonania, że umożliwia on zastosowanie różnych ujęć badawczych. Stwarza również szanse rozległych i w n i k l i w y c h sondaży, które z powo­ dzeniem dałyby wciągnąć w swą orbitę zagadnienia będące i s t o t n y m przedmiotem badań p r z y n a j m n i e j k i l k u d y s c y p l i n : socjologii, etnografii, pedagogiki, psychologii społecznej, a nade wszystko f o l k l o r y s t y k i . Wśród nich, p r z y ostatecznych rozstrzygnięciach problemu, zasadniczą pozycję zająć jednak w i n i e n p u n k t widzenia kojarzący w s w y m zasięgu penetra­ cję systemów społecznego i k u l t u r o w e g o . C e n t r u m u w a g i s k u p i m y n a analizie społecznych f u n k c j i , jakie w y w o ­ łuje pewna dziedzina k u l t u r y , zwana f o l k l o r e m . Mówiąc szerzej, będzie to analiza skutków i następstw, zgodnie z rozumieniem pojęcia f u n k c j i , spowodowanych i s t n i e n i e m określonych faktów k u l t u r o w y c h . P r z y t y m interesować nas będą s k u t k i w postaci działań integrujących społeczność, a więc stwarzających i umacniających poczucie wzajemnej więzi, w efek­ cie sprzyjających spoistości grupy, a także s k u t k i w postaci działań w y ­ chowawczych. To ostatnie pojęcie odnosić się będzie, w naszym rozumie­ n i u , do procesu kształtującego aprobowane w grupie modele zachowań, zgodne z p r e f e r o w a n y m i wartościami. T y m samym symptomów działań w y c h o w a w c z y c h szukać będziemy t a k w kontekście systemu n o r m a t y w ­ nego, j a k i regulacyjnego. W sytuacji empirycznej obie te funkcje podlegają dodatniemu sprzę­ żeniu z w r o t n e m u . Umocnienie więzi społecznej dokonuje się dzięki j e d ­ nolicie działającemu systemowi wychowawczemu. Przyswojenie prefero­ w a n y c h w grupie wartości stwarza b o w i e m poczucie wspólnoty, wza­ jemnej łączności. Analogicznie świadomość silnej więzi sprzyja a k c j i w y ­ chowawczej, przez unifikację systemu n o r m a t y w n e g o i minimalizację o d ­ chyleń od n o r m . Wprowadzenie pojęć f u n k c j i , integracji, f o l k l o r u i w y c h o w a n i a zobo­ wiązuje do podania i c h d e f i n i c j i , zwłaszcza że nie są one jednoznacznie rozumiane, niech jednak szczupłość miejsca u s p r a w i e d l i w i i c h brak, t y m �106 MARIA WIERUSZEWSKA bardziej że w wystarczającej mierze zrekompensowało go poczynione już wyjaśnienie celu zamierzeń. W końcu wyjaśnijmy, że nie sprawia n a m kłopotu kontrowersyjność o p i n i i na temat zakresu f o l k l o r u . Przewaga naszych materiałów empirycz­ nych, które stanowią osnowę niniejszych rozważań, dotyczy obrzędów wraz z i c h rytuałem i konsekwencjami społeczno-magicznymi oraz zacho­ wań n o r m o w a n y c h tradycją, o mniejszej niż obrzędy mocy obowiązują­ cej, a także towarzyszącej i m otoczki w postaci f o l k l o r u słownego. Nie zagłębiamy się w analizę l i t e r a t u r y ludowej jako t w o r u samoist­ nego, więc bajek, legend, zagadek, przysłów i t p . , j a k k o l w i e k , zgodnie z dzisiejszym rozumieniem, stanowią one niewątpliwie t r z o n pojęcia f o l ­ k l o r . C z y n i m y to z dwóch powodów. Po pierwsze, analiza l i t e r a c k a f o l k l o r u słownego doczekała się już takiej i n t e r p r e t a c j i F u n k c j o n u j e ona zarówno w sformułowaniach profesjonalnych badaczy, j a k i potocznej świadomości. Wystarczy wspomnieć znane komunały, że morał z a w a r t y w bajkach i przysłowiach uczy , a podania, wierzenia — jako ilustracja p e w n y c h zaleceń i n o r m współżycia — działają w y c h o w a w c z o , oraz związane z tradycją romantyczną przekonania, że przysłowia są mądrością narodów. Dość także stwierdzić, że f o l k l o r słowno-muzyczny był s w o i ­ s t y m orężem w walce klasowej. Taką wymowę mają przecież pieśni p r o ­ letariackie, pieśni ludowe okresu pańszczyźnianego, pieśni zbójnickie. I n tegrująco działały pieśni poszczególnych g r u p zawodowych: górnicze, h u t ­ nicze, wyrażając zbiorowe ideały i dążenia, będąc i s t o t n y m w y r a z e m samookreślenia g r u p y . 2 3 Nieporównanie mniejsza jest wiedza na temat społecznych f u n k c j i ob­ rzędów i zwyczajów, które częściej stanowią domenę zainteresowań et­ nografów niż t y p o w y c h folklorystów. Płaszczyzną odniesienia niniejszych rozważań będzie kontekst społeczn o - k u l t u r o w y , a w każdym razie te elementy s t r u k t u r y społecznej, które w sposób i s t o t n y determinują przekształcenie systemu jako takiego. U w a ­ ga t a wypływa z głębokiego przekonania, że czas i k o n k r e t n a społeczność to d w i e współrzędne, które w ostatecznym efekcie wyznaczają funkcje f o l k l o r u . Bezkrytyczne p r z y p i s y w a n i e m u zawsze i wszędzie walorów wzmacniających więź społeczną byłoby nonsensem. 1 C. H e r n a s , Antologia 3 polskiej W kalinowym pieśni ludowej lesie, t. 1; U źródeł ze zbiorków polskich folklorystyki XVIII N a dydaktyczną funkcję p r z y s ł o w i a z w r a c a u w a g ę J . K r z y ż a n o w s k i t y k u l e , Dzieje przysłowia polskiego w toku pięciu wieków, t. 2: polskiej; w., W a r s z a w a 1965. w ar­ „Kultura i Społeczeństwo", t.. 14: 1970 n r 1, s. 119, 120, 125. 3 wisku D. S i m o n i d e s , społecznym, 1970, s. 86. [w:] Rola współczesnych Folklor w życiu opowiadań współczesnym, ludowych w żywym środo­ r e d . B. L i n e t t e , Poznań �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 107 FOLKLORU Niezbyt odległe doświadczenia badawcze etnografów wykazały, że w r a z z wkraczaniem w s i w orbitę nasilonych wpływów urbanizacji, wraz z k r y s t a l i z o w a n i e m się nowego t y p u więzi ponadlokalnych w rezultacie procesów i n d u s t r i a l i z a c j i k r a j u , zmieniła się, mówiąc najogólniej, s t r u k ­ t u r a społeczna środowisk w i e j s k i c h , a na tle znamiennych sytuacji p i e r w ­ szego zafascynowania miastem f o l k l o r jako bagaż t r a d y c j i „wielka r u ­ pieciarnia okruchów, stanowiących margines k u l t u r y " , j a k go nazywa S. C z a r n o w s k i , stawał się symbolem separacji odłamów w s i bardziej zachowawczych, nieawangardowych, nienadążających za duchem czasu. Tymczasem wiadomo, że w i n n y c h w a r u n k a c h , na przykład w okresach zagrożenia b y t u g r u p y społecznej, dramatycznych sytuacjach w o j n y , akcji w y n a r o d o w i a n i a i represji wobec mniejszości narodowych, właśnie o d ­ woływanie się do różnych przejawów f o l k l o r u , decydowało o spoistości g r u p y , wzmagało tendencje konsolidujące, sprzyjało j e j p r z e t r w a n i u . 4 U f a m y , że przyjęcie zasady r e l a t y w i z a c j i do systemu pozwoli n a m ocenić rolę f o l k l o r u nie a p r i o r i , a po ustaleniu e m p i r y c z n y m , które j a k widać pokazuje, iż f o l k l o r może pełnić odmienne funkcje, w zależności od układu odniesienia, względem którego jest r o z p a t r y w a n y . To stano­ w i s k o metodologiczne upoważnia nas do wprowadzenia obok pojęcia f u n k ­ cji jego opozycji w postaci d y s f u n k c j i . Wiadomo bowiem, że integracja g r u p y wywołuje i pogłębia procesy izolacji w zględem g r u p obcych. Naszą zasadę potwierdzają między i n n y m i spostrzeżenia R. F i r t h a dotyczące r e ­ l i g i i . Zauważa on mianowicie, że przypisanie r e l i g i i siły integrującej sprawdza się bardziej wobec społeczeństw prostych niż złożonych, w r a z b o w i e m z postępującym zróżnicowaniem społecznym i ekonomicznym r e ­ l i g i a staje często sztandarem dla dążeń separatystycznych. Jest to więc ilustracja przejścia f u n k c j i w dysfunkcję, przy zaistnieniu określonych zmian s t r u k t u r a l n y c h w systemie społecznym i ekonomicznym . Zbieżne z nią są także u w a g i C. Geertza poświęcone zmianom f u n k c j i społecznej rytuału pogrzebowego na Jawie. Otóż społeczne i psychologiczne funkcje obrzędu, wpływające niegdyś na spoistość g r u p y i zapewniające przywró­ cenie równowagi emocjonalnej doprowadziły do wręcz o d w r o t n y c h s k u t ­ ków w w y n i k u r a d y k a l n y c h przekształceń sytuacji społecznej . 5 T 6 7 Badanie genezy f o l k l o r u wprowadza nas w czasy zamierzchłe, kiedy 4 S. C z a r n o w s k i , Studia z historii kultury, [ w : ] Dzieła, t . 1, W a r s z a w a 1956, s. 118. 5 Metoda 6 Pojęcie wyjaśnia w socjologii R. F i r t h , Function, Sztompką, 7 dysfunkcji funkcjonalna na tle metody i antropologii [ w : ] Current funkcjonalnej społecznej, Anthropology, P. Sztompka, W r o c ł a w 1971, s. 103-105. Chicago 1956, s. 242 (cyt. za op. cit., s. 66). C. G e o r t z, Ritual and Social Change: t h r o p o l o g i s t " , R. 5 9 : 1957, n r 1, s. 32-54. A Javanese Example, „American A n ­ �108 MARIA WIERUSZEWSKA to p r y m i t y w n y światopogląd skłaniał do personifikacji, k r e o w a n i a bóstw i duchów, złych l u b opiekuńczych. Poprzez odpowiednie zabiegi r y t u a l n e o magicznych konsekwencjach człowiek usiłował sobie stworzyć zabezpie­ czenie przed przeciwnościami losu. Czynił to poprzez formuły zaklęć, zamawiań, wróżb, poprzez rytuał ofiar, które w efekcie miały służyć po­ j e d n a n i u z d o m n i e m a n y m i i s t o t a m i n a d p r z y r o d z o n y m i . Były to bez wąt­ pienia cele podstawowe t y c h p r a k t y k , zamierzone i istotne, ponieważ do­ tyczące zachowania egzystencji. Zarazem jednak wiedza magiczna jako podłoże treści f o l k l o r y s t y c z n y c h realizowała także funkcje u k r y t e . Strze­ żona w kręgach starszyzny plemiennej, czarowników, była zalążkiem póź­ niejszego zróżnicowania społecznego, podstawą do wyłonienia się g r u p wtajemniczonych, s w o i s t y m narzędziem hierarchizacji. Jednocześnie była dobrem ogółu, p r a k t y k o w a n a dla wspólnych celów realizowała potrzeby zbiorowe — zapewnienie wegetacji, p r z e t r w a n i e g r u p y w okresach n i e ­ powodzeń i kryzysów. O w zbiór niepisanych doświadczeń, wskazań dzia­ łania, najskuteczniejszych p r a k t y k , składający się na wiedzę l u d u , t e n ze­ spół sprawdzonych przez pokolenia f o r m postępowania był n a t u r a l n y m zespołem d y r e k t y w w y c h o w a n i a młodego pokolenia. Zgodne przestrzega­ nie zasad wynikających z wiedzy ojców gwarantowało sukces w y c h o w a w ­ czy, kształtowało osobowość na miarę potrzeb i wymagań g r u p y . F u n k c j e te jednak nie zawsze działały w sposób zamierzony, częściej były n i e u ­ świadomioną i ukrytą konsekwencją zamierzonych celów podporządko­ w a n i a sobie sił p r z y r o d y . Właśnie w kontekście związku człowieka z przyrodą u p a t r u j e m y sens obrzędów i zwyczajów l u d o w y c h , których powszechność na w s i polskiej rejestrowały jeszcze X I X - w i e c z n e relacje etnograficzne. Żywotność f o l ­ k l o r u , a zwłaszcza obowiązujący charakter obrzędów, u w a r u n k o w a n y do­ niosłymi konsekwencjami s a k r a l n y m i , m a g i c z n y m i i społecznymi, w spo­ sób pierwszoplanowy wpływał n a procesy integracji, podtrzymywał uczu­ cie wspólnoty i wzajemnej więzi. Szczególną okazją do uroczystego przeżywania więzi grupowej było liczne uczestniczenie w akcji r y t u a l n e j obrzędów r o d z i n n y c h i dorocznych, stwarzając swoistą atmosferę nasilonej łączności, zwłaszcza że obrzędy odwoływały się w swej istocie do szczególnie szanowanych wartości u r o ­ czystych, odświętnych, mających znaczną moc integrującą . 8 N i e t y l k o doraźne uczestnictwo w r y t u a l e , ale przede w s z y s t k i m jego doniosłe s k u t k i gwarantowały w sposób ciągły społeczną więź mieszkańców w s i . Będąc zarazem manifestacją uświęconej tradycją w i e d z y grupowej spełniały funkcje wychowawcze sensu stricto, kształtując pożądany wzór Z o b . t y p o l o g i ę wartości S. O s s o w s k i e g o w p r a c y Z zagadnień społecznej, [ w : ] Dzieła, t. 3, W a r s z a w a 1967, s. 9 1 , 96. 8 psychologii �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 109 FOLKLORU osobowy p o p a r t y społeczną aprobatą. Funkcje te realizowane były bar­ dziej w sposób u k r y t y , nieuświadomiony, niż j a w n y i zamierzony. Doko­ nywały się n a marginesie działań magicznych służących wegetacji. O d m i e n n y t y p , z u w a g i na przyjętą przez nas klasyfikację, stanowiły obrzędy o wyraźnej w y m o w i e społecznej, założonej explicite. I c h główny sens polegał n a instytucjonalizacji określonych faktów w życiu j e d n o s t k i i g r u p y . Rozumiemy pod t y m pojęciem nadanie placetu grupowego p e w ­ n y m sytuacjom, które t y m s a m y m stawały się prawomocne. W p r z y p a d k u wesela społeczna aprobata i uznanie doprowadzały do powstania związku małżeńskiego. Miało to szczególne znaczenie w czasach, gdy z a w a r c i u małżeństwa nie towarzyszył rytuał kościelny a istnieć m u ­ siała prawdopodobnie określona f o r m a świecka zatwierdzająca t e n stan i uprawniająca nowożeńców do wspólnego życia. M i m o że na skutek presji kościoła f o r m a t a z czasem uległa zatarciu i przekształceniu, to pozostały w niej ślady rytuału o wyraźnej w y m o w i e społecznej. Manifestowało się to na przykład w w y k l u c z e n i u p a n n y młodej z grona dziewcząt i kręgu własnej rodziny, w przekazaniu j e j pod opiekę męża i przyjęciu przez n o ­ wą rodzinę oraz grupę kobiet zamężnych. Kojarzył się z t y m rytuał w i e ­ czoru panieńskiego, rozplatania włosów, z a t r z y m y w a n i a orszaku młodego na drodze, robienia m u sztucznych przeszkód, wiązał się z t y m również rytuał błogosławieństwa rodziców, inscenizowanych w trakcie wesela scen k u p n a i sprzedaży młodej, targowania w i a n k a , przekazywania rózgi w e ­ selnej l u b jabłoneczki, wreszcie a k t oczepin, a następnie przewiezienia do d o m u młodego. Akceptacja nowej r o l i społecznej w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j wymagała z reguły rytuału obrzędowego z o d p o w i e d n i m i formułami słownymi. Prze­ konują o t y m relacje etnograficzne dotyczące obrzędów recepcyjnych, w t y m także w y z w o l i n na parobka, przyjęcia do g r u p y zawodowej kosia­ rzy, flisaków, myśliwych . 9 Frycówka, f r y c o w i n y l u b w i l k j a k o a k t y obrzędowego przyjęcia do g r u p y zawodowej kojarzyły się z dojrzałością fizyczną adepta, były rów­ nież aprobatą jego zmienionej r o l i społecznej. Procedura przyjęcia miała wiele cech podkreślających fizyczną dojrzałość, więc także wypróbowujących siłę, zręczność, wytrzymałość i umiejętności zawodowe parobka. W w i e l u szczegółach rytuału zbliżała się do obrzędów i n i c j a c y j n y c h , które w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h miały na celu wprowadzenie młodzień­ ca do społeczności dorosłych i nadanie m u przy t y m obowiązków i p r z y ­ wilejów pełnoprawnego członka plemienia. W polskich obrzędach recep­ c y j n y c h aspekt t e n wiązał się z wyraźnym pouczaniem jednostki, z w y k l e 9 skiem, M. W i e r u s z e w s k a , Obrzędy „Łódzkie Studia Etnograficzne", recepcyjne wieku t . 8: 1966, s. 30-41. dojrzałego w Bełchatow- �110 MARIA WIERUSZEWSKA w wierszowanej f o r m i e oracji l u b przyśpiewek, co do j e j sposobu zacho­ w a n i a zgodnego z nową rolą społeczną. Pełna f u n k c j a wychowawcza realizowana była nie t y l k o przez ukaza­ nie pożądanego sposobu działań, ale również i c h egzekwowanie. Dlatego też nie bez znaczenia będzie ukazanie elementów działań sankcjo­ nujących, j a k i e dadzą się śledzić w folklorze. N i e wyczerpywały one wszystkich sposobów p r e s ji i sankcji społecznych stosowanych na w s i w sytuacjach sprzecznych z kodeksem n o r m . Pewne b o w i e m dewiacje, z w y k l e sporadyczne, nie mieściły się w zwyczajowo p r z e w i d z i a n y m sy­ stemie nagan. N a ogół j e d n a k elementy k r y t y k i w postaci sankcji psy­ chologicznych — wyśmiewania, szydzenia, d r w i n , j a k i m poddawano n i e ­ pożądane cechy c h a r a k t e r u jednostek czy i c h niewłaściwe z p u n k t u w i ­ dzenia obowiązujących zasad zachowanie, wplecione były właśnie w r y t m obrzędów i zwyczajów dorocznych. Z b i o r o w e uczestniczenie w obrzędach sprzyjało f o r m o m napiętnowa­ nia i odwoływania się od o p i n i i g r u p o w e j . Szeroki wachlarz t y c h ocen o zdecydowanej w y m o w i e sankcjonującej ad personam zawierały teksty przyśpiewek i oracji, wzbogacające obrzęd weselny, zwyczaj dyngusu — szczególnie r e p r e z e n t a t y w n y na K u j a w a c h , a także obchody świętojań­ skie . Dotychczasowe przejawy f u n k c j i integracyjno-wychowawczej, zakła­ dane w sposób j a w n y bądź u k r y t y , zamierzony czy niezamierzony —, zgodnie z M e r t o n o w s k i m rozróżnieniem — odnosiły się do więzi w ukła­ dzie przestrzennym i i n t e g r a c j i międzypokoleniowej, t y m samym trwają­ cej w czasie. Pozostał n a m jeszcze do wyjaśnienia trzeci aspekt o m a w i a ­ nej f u n k c j i , jaką realizuje stabilizujące działanie obrzędów. U j a w n i a się ono w sytuacjach przełomowych życia jednostki, j a k narodziny, osiągnię­ cie dojrzałości fizycznej, pierwsza praca, zmiana stanu cywilnego, choro­ ba, śmierć, a także przejściowych okresach t r w a n i a g r u p y , związanych z c y k l e m pór r o k u , ale i bardziej d r a m a t y c z n y m i w y d a r z e n i a m i , j a k klę­ ski żywiołowe, głód, pomór, w o j n a i t p . 10 11 A n a l i z a f o l k l o r u przekonuje, iż owe przejściowe okresy cechuje szcze­ gólnie nasilony rytuał. Świadczą o t y m wszystkie obrzędy rodzinne s k u ­ pione wokół przełomowych dat w życiu jednostki, a także wszystkie obrzędy doroczne towarzyszące n o w y m c y k l o m wegetacji roślinnej. Właś1 0 Problematyka sankcjonującej roli niektórych elementów s t e m u k o n t r o l i społecznej z n a j d u j e pełniejsze w y j a ś n i e n i e M. Wieruszewska, Sankcje systemu kontroli folkloru w osobnej społecznej wobec n a t l e sy­ pracy autorki. rodziny wiej­ A r g u m e n t y za i s t o t n y m z p u n k t u w i d z e n i a b a d a w c z e g o r o z r ó ż n i e n i e m funkcji „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e , t. 13: 1971, s. 48-59. skiej, 1 1 podaje 68, 70. R. K . M e r t o n , Social Theory and Social Structure, Glencoe 1958, s. 65, �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 111 FOLKLORU nie w kontekście naturalnego zachwiania równowagi pełni f o l k l o r rolę czynnika wewnętrznej samoregulacji, przeciwdziałając d o m n i e m a n y m , groźnym następstwom zachodzących przemian, zapewniając ciągłość życia społecznego. Taką funkcję posiadały między i n n y m i obrzędy pogrzebowe, na które powołuje się za R. S. Rudnerem P. Sztompka wyjaśniając, że rzeczywistą i c h funkcję stanowiło dostarczenie usankcjonowanych sposo­ bów przezwyciężania sytuacji kryzysowej . Tę samą argumentację za­ wierają hipotezy A. V a n Gennepa, dla którego funkcją rites de passage jest „łagodzenie zakłóceń spowodowanych istnieniem stanów przejścio­ w y c h " w. 12 Przenosząc t e n t o k rozumowania na wszelkie sytuacje grożące egzy­ stencji g r u p y społecznej łatwo wytłumaczyć s i l n y oddźwięk, j a k i w y w o ­ łuje w niej odwołanie się do f o l k l o r u jako siły spajającej wewnętrzną więź, na przykład w okresie w o j n y , akcji w y n a r o d o w i a n i a , gdy spełniał on rolę a n t i d o t u m na procesy postępującej dezintegracji. Może na t y m tle łatwiej zrozumieć m o t y w y tworzenia pieśni obozów koncentracyjnych, w w a r u n k a c h zdawałoby się najbardziej k u t e m u niesprzyjających . M a ­ m y t u przykład spontanicznego działania treści folklorystycznych, cho­ ciaż mogą one funkcjonować także w w y n i k u świadomej i n s p i r a c j i . M e ­ chanizmy te unaocznimy teraz omawiając rolę f o l k l o r u w czasach współ­ czesnych, w społeczeństwach zurbanizowanych, a t y m samym w zupełnie o d m i e n n y m kontekście społeczno-kulturowym. u D a w n y sens w i e l u obrzędów zastąpiony został z czasem przez zinsty­ tucjonalizowane f o r m y akceptujące członkostwo w grupie, sankcjonujące doniosłe dla niej wydarzenia. Wiele z n i c h przejął kodeks p r a w n y . N i e ­ gdyś zamierzone funkcje obrzędów ulegają zatarciu, gdzieniegdzie w bar­ dziej sprzyjających w a r u n k a c h utrzymują się jeszcze r e l i k t o w e f o r m y dawnego rytuału. Czasem są zwykłym przeżytkiem, n i e k i e d y jednak t r w a ­ ją nadal dzięki zmienionej f u n k c j i na skutek zaspokajania a k t u a l n y c h po­ trzeb społecznych. Potwierdzają to współcześnie prowadzone badania na terenie Polski. Otóż w y n i k a z nich, że obrzędy doroczne, p r a k t y k o w a n e dawniej świadomie w celach magicznych, k o n t y n u u j e się obecnie w spo­ sób j a w n y i zamierzony, wyłącznie dla p o d t r z y m a n i a uczuć t o w a r z y s k i c h w kręgu znajomych, w celu zabawy i r o z r y w k i . Wprawdzie obecnie zbio­ rowe uczestniczenie w zwyczaju także p o d t r z y m u j e uczucie wspólnoty, ale pozbawia je swoistego podkładu moralnego właściwego k u l t u r z e t r a ­ dycyjnej, a zatem równie silnej mocy obowiązującej. 1 2 Sztompka, 1 3 M . K . G 1 u с к m a n , Essays op. cit., s. 114. on 1962, c y t . za recenzją Z. S o k o l e w i c z , 1 4 ciu J . L i g ę z a , Folklor współczesnym, s. 79. w górnośląskim the ritual and social relations, Manchester „Etnografia P o l s k a " , t . 9: 1965, s. 515. okręgu przemysłowym, [ w : ] Folklor w ży­ �112 MARIA WIERUSZEWSKA Znamienne są obserwacje świadczące, że w e współcześnie p r a k t y k o ­ w a n y c h zwyczajach, nawiązujących do autentycznego f o l k l o r u , udział b i o ­ rą wąskie kręgi społeczne w s i , p r z y czym uczestniczą w n i c h czasem l u ­ dzie spoza lokalnego środowiska: koledzy z miejsca pracy, rodzina z m i a ­ sta. Te symptomatyczne reguły współczesnej e t y k i e t y , nakazujące zapra­ szać na uroczystości w i e j s k i e (odpusty) czy rodzinne (wesela, c h r z t y itp.) l u d z i spoza bezpośredniego kręgu sąsiadów i znajomych, świadczyłyby 0 osłabieniu wewnętrznej więzi p e w n y c h odłamów w s i i nasileniu k o n ­ taktów zewnętrznych. Równolegle jednak obserwowane w w i e l u wsiach ożywienie t r a d y c y j ­ n y c h obrzędów, dopasowywanie i c h do realiów współczesności, rozbudo­ w y w a n i e akcji i l i c z n y udział zarówno ludności miejscowej, j a k i t e j , która m a ze środowiskiem m a c i e r z y s t y m k o n t a k t y sporadyczne z okazji świąt i urlopów, przemawiałoby za tezą już sygnalizowaną, że m a m y t u do czynienia z tendencją przeciwdziałania t y m w s z y s t k i m procesom dez­ integracji, które postępują w r a z z urbanizacją i uprzemysłowieniem. Z m i a n y f u n k c j i obrzędów, j a k i e obserwujemy w r a z z i c h s t o p n i o w y m z a n i k i e m już od końca X I X w i e k u , a które potęguje dopiero w i e k X X , z i m p a k t e m wpływów ponadlokalnych, a zwłaszcza uprzemysłowienia k r a ­ j u , a zatem i recepcją n o w y c h wzorów, zmuszają etnografów do śledzenia przeobrażeń współczesnych. N a t y m tle szczególnego znaczenia nabiera miejsce treści k u l t u r y l u d o w e j w t w o r z e n i u k u l t u r y narodowej, a zatem 1 zadanie śledzenia r o l i f o l k l o r u w procesie i n t e g r a c j i narodowej. Szeroko i n t e r p r e t o w a n e zjawisko f o l k l o r y z m u jako u g r u n t o w a n y n u r t współczesnego życia k u l t u r a l n e g o , uzmysławia n a m t e n k i e r u n e k p r z e j ­ ścia od r e g i o n a l n y c h treści k u l t u r y l u d o w e j do j e j masowego upowszech­ nienia w ramach k u l t u r y powszechnej, masowej. Już m a k s y m a l n i e zwięźle przedstawiona ewolucja f o l k l o r u w różnych kontekstach społeczno-kulturowych ukazuje n a m w całej złożoności jego funkcje społeczne, a zarazem świadczy o coraz szerszym zakresie jego udziału w procesie integracji, zarówno w charakterze czynnika sprawcze­ go, j a k i p r z e j a w u nasilonej więzi społecznej. M y l n e byłyby jednak w n i o s k i , że współczesna f u n k c j a f o l k l o r y z m u t o t y l k o udział w t w o r z e n i u z u n i f i k o w a n e j k u l t u r y narodowej. Obok n u r t u , który zresztą nobilitował pewne elementy f o l k l o r u do r a n g i s y m b o l i n a ­ rodowych, spełnia f o l k l o r doniosłe funkcje integracyjno-wychowawcze w m i k r o s k a l i , życiu k o n k r e t n y c h w s i i regionów. Szczególne zasługi p r z y ­ pisuje się jego konsolidującej r o l i w procesie i n t e g r a c j i społeczno-kultur o w e j różnych g r u p etnicznych na ziemiach odzyskanych . Doniosłe są także szanse f o l k l o r y z m u w kształtowaniu n o w y c h regionów społeczno1S 1 5 polskich Zob. К. ziem Kwaśniewski, zachodnich Rola i północnych, folkloru w [ w : ] Folklor..., procesie integracji s. 90-94, a t a k ż e M . kulturowej Mace- �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA FOLKLORU -gospodarczych, które łączy „określony k l i m a t życia zbiorowego, postaw społecznych, ideałów i dążeń" . W t y c h w y m i a r a c h umiejscowić trzeba powstające na naszych oczach rejony uprzemysławiane Płocka, Puław, L u ­ bina, K o n i n a , Włocławka. Przedstawione rozważania prowadzą do następujących wniosków. 1. Rzetelne wyjaśnienie społecznych f u n k c j i f o l k l o r u dokonane być może t y l k o w powiązaniu z określonym kontekstem społeczno-kulturowym albo w odniesieniu do sformułowanych na podstawie ustaleń empirycznych modeli tego systemu. 2. Niezbędne wydaje się zastosowanie w analizie t a k i c h opozycji pojęciowych, j a k funkcja, dysfunkcja oraz f u n k c j e : j a w ­ na, u k r y t a , zamierzona i niezamierzona. Przydatność t y c h d y c h o t o m i i u j a w n i a się w całej pełni przy śledzeniu d y n a m i k i f o l k l o r u . 16 W w y n i k u dokonanych przemyśleń nasuwa się uwaga, że istotne k o m ­ ponenty f o l k l o r u , j a k : a) znamienne cechy t r a n s m i s j i ustnej (właściwe t r a d y c y j n e m u przekazowi k u l t u r o w e m u ) ; b) bezpośrednie nawiązanie do wartości uroczystych, szczególnie szanowanych w g r u p i e ; c) często r y ­ tualna postać uzewnętrznienia treści f o l k l o r y s t y c z n y c h (np. w kontekście obrzędów); d) posługiwanie się s y m b o l a m i o i s t o t n y m dla g r u p y znacze­ n i u — stwarzają dostatecznie silne przesłanki dla istnienia f u n k c j i i n t e ­ gracyjnej i wychowawczej. Natomiast b r a k p e w n y c h elementów l u b i c h niespójność w d a n y m układzie w w y n i k u różnicowania się s t r u k t u r y spo­ łecznej w skutek przemian egzo- czy endogennych doprowadza do zmian f u n k c j i f o l k l o r u w ramach zarysowanych już opozycji. w i c z - G o ! u b l i o w , kiej w obrzędowości 10 Przejawy dorocznej, integracji K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , t e r a t u r a L u d o w a " , R. V I : 1962 n r 3, s. 3-6. С — Etnografia Polska, XVII/1 mieszkańców współczesnej wsi dolnośląs­ tamże, s. 96-100. Region łódzki (założenia dyskusyjne), „Li­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d6188fc0ed1d55a7671a4bf295fb6a8.pdf 6b59e7e333eeada9935a3e7271f93c05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:790 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:726 Title A name given to the resource Problematyka współczesnych przemian w kulturze ludowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.95-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I z. 1 WANDA P A P R O C K A P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH P R Z E M I A N W KULTURZE LUDOWEJ W OSTATNICH PRACACH CZESKICH I SŁOWACKICH ETNOGRAFÓW P r o b l e m a t y k a z m i a n y k u l t u r o w e j znajduje się w kręgu zainteresowań etnografów w w i e l u krajach. W państwach socjalistycznych, w których r a d y k a l n e z m i a n y polityczne, ekonomiczne i społeczne wywołały d y n a ­ miczne przeobrażenia wewnątrzkulturowe, p r o b l e m t e n musiał stać się pierwszoplanowy w badaniach n a d współczesnością *. Jest rzeczą zrozumiałą, że w procesie współczesnych przemian zacho­ dzących w t y c h krajach, w określeniu podstawowych wyznaczników zmian, j a k i w stopniu powiązania i c h z procesem i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji, występować będą znaczne różnice wynikające z o d m i e n n y c h w a ­ runków r o z w o j u historycznego każdego z państw, a więc zależne od t y c h układów, które poprzedziły stan a k t u a l n y analizowanej rzeczywistości . N i e można n i e podkreślić różnic w i n t e r p r e t a c j i zjawisk związanych z procesem zmian k u l t u r o w y c h , wynikających z o d m i e n n y c h założeń m e ­ todologicznych i różnych t e c h n i k badawczych stosowanych w poszczegól­ n y c h krajach. Porównanie ukazujących się w o s t a t n i m 15-leciu prac etnografów polskich z p r a c a m i czeskimi i słowackimi wyraźnie wskazuje na istnienie t y c h różnic. N i e można jednak, śledząc powojenną literaturę etnograficz­ ną w Czechosłowacji, n i e zauważyć i p e w n y c h analogii z b a d a n i a m i p r o ­ w a d z o n y m i w Polsce n a d zagadnieniem współczesnych przemian, analo­ g i i wynikających z znacznych podobieństw w r o z w o j u myśli etnograficz­ nej w o b u k r a j a c h . 2 3 1 P o r . Zmiany kultury chłopskiej. i metody Problematyka p r a c a z b i o r o w a p o d redakcją K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , * P o r . W . D y n o w s k i , Etnografia społecznych, * Por. i czeskiej w aktualnych prac etnograficznych, W r o c ł a w 1973. tendencjach rozwojowych nauk „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 15, s. 15-32. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , kultury ludowej w świetle Analogie opracowań i różnice syntetycznych, rozwoju maszynopis w y g ł o s z o n e g o n a k o n f e r e n c j i w L i b i c a c h w 1971 r . (Czechosłowacja). polskiej referatu �96 WANDA PAPROCKA Zarówno w e t n o g r a f i i czechosłowackiej, j a k i polskiej po I I wojnie światowej ulegają zasadniczej zmianie założenia teoretyczne i metodo­ logiczne badań. Następuje stopniowe odejście od istniejących w e wcześ­ niejszych okresach zainteresowań archaizmami k u l t u r o w y m i , poszukiwa­ n y m i na terenach wyróżniających się zachowawczością, od i n w e n t a r y ­ zacji j e d n o s t k o w y c h wytworów zlokalizowanych w czasie i przestrzeni, na rzecz analizy przemian zachodzących w h i s t o r y c z n y m procesie roz­ w o j u k u l t u r y . J a k k o l w i e k przyjęcie tego stanowiska skierowywało uwagę i na zagadnienie współczesności t r a k t o w a n e j j a k o ostatnie ogniwo h i s t o ­ rycznego procesu rozwoju, t o szczególnie w p i e r w s z y m okresie (w Cze­ chosłowacji trwał o n dłużej niż w Polsce, p r a w i e do końca l a t 60-tych) w sposób niedostateczny analizowano sam proces współczesnych zmian. Ograniczano się często do genetycznej i n t e r p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h bez dostatecznie całościowego widzenia badanej rzeczywistości, wzajem­ n y c h sprzężeń między elementami s t r u k t u r y , j a k również f u n k c j i t y c h elementów w ramach całości. W c h w i l i obecnej zarówno w Polsce, j a k i w Czechosłowacji możemy już j e d n a k stwierdzić, że w studiach n a d procesem przeobrażeń współczesnych powszechnie przyjęte stanowisko badawcze zakłada całościowe i dynamiczne u j m o w a n i e rzeczywistości k u l ­ turowej . 4 Takie stanowisko wymagało w konsekwencji nowego spojrzenia na przedmiot badań — społeczność wiejską, która w zmienionych w a r u n ­ kach gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h przestawała tworzyć z i n ­ tegrowaną całość, stając się środowiskiem wielozawodowym, zróżnico­ w a n y m k u l t u r o w o . Zainteresowania etnografów wykroczyły więc poza kulturę ludową, kulturę powstałą w określonych w a r u n k a c h i n a określo­ n y m etapie r o z w o j u historycznego i objęły również niektóre środowiska miejskie i g r u p y zawodowe. Dążąc do uchwycenia powiązań f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y c h przedmiotem badań stawały się najczęściej m i k r o ­ s t r u k t u r y , takie j a k rodzina i społeczność lokalna. Badanie l u d z k i e j zbio4 Por. A. M e l i c h e r č i k , výstavbě gi rozwoju kami, Československa etnografia a niektóre „ N á r o d o p i s n ý s b o r n i k " , R. 9 : 1950; К . socializmu, etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki „Etnografia P o l s k a " , t . 1 : 1958, s. 72-83; B . F i l o v á , К metodologickým otázkám národopisné j vedy, s. 177-188; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , graficznych: czas i przestrzeń w badaniach t. 9 : 1965, s. 2 5 - 4 0 ; A . M e l i c h e r č i k , „Slovenský Z zagadnień kultury Tradičné otázky historii studia i socjologii, ludovej Wrocław kultury s. 39-60; O . S k a l n i k o v a , 1971, ss. 80. v K. sučasnosti, polskich a nietradičné v ludovej Studia Niektóre Nśrodopis", nau­ 8 : 1960, prac „Etnografia etnografie pri Dro­ aktualnym ludowej, „Slovenský teorii z innymi N ś r o d o p i s " , R. metody 1967, s. 6 - 3 1 ; A . P r a n d a , F o j t i к, К úlohy niektórym „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 4 : 1966, s. 63-68; K . D o b r o w o l s k i , nicza jej D o b r o w o l s k i , etno­ Polska", kultuře, z pogra­ teoretické R. současnosti, 1 8 : 1970, Praha �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 97 PRZEMIAN rowości jako określonej całości pozwalało b o w i e m zarówno na prześle­ dzenie wszystkich elementów składających się na jej strukturę, j a k i na zbadanie mechanizmu i c h funkcjonowania. Socjologiczny aspekt p r o w a ­ dzonych badań, wyrażających się m . i n . zwróceniem u w a g i na zagad­ nienia więzi społecznej, wymagał korzystania z metod i t e c h n i k stoso­ w a n y c h w socjologii. Ten proces f o r m o w a n i a się n o w y c h kierunków zainteresowań etno­ g r a f i i daje się wyraźnie prześledzić w pracach etnografów czeskich i sło­ w a c k i c h ukazujących się w ostatnich l a t a c h . N o w e tendencje badawcze nie spowodowały jednakże całkowitego odejścia od studiów z zakresu k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Badania zachowanych r e l i k t o w y c h f o r m k u l t u r y t r a ­ dycyjnej mają swoją pozycję w planach n a u k o w y c h placówek etnograficz­ n y c h Czeskiej i Słowackiej A k a d e m i i Nauk. Ogólnie można więc s t w i e r ­ dzić, że w r o z w o j u studiów etnograficznych na terenie Czechosłowacji wyraźnie dają się zaobserwować dwie tendencje badawcze. Pierwsza obejmuje studia nad kulturą ludową w procesie j e j historycznego roz­ w o j u , doprowadzone niejednokrotnie do współczesności. Druga, koncen­ t r u j e uwagę badaczy głównie na procesie współczesnych zmian w i d z i a ­ n y c h w szerokim kontekście zjawisk k u l t u r o w y c h . 5 Całą problematykę studiów k u l t u r y ludowej w Czechach i na Słowa­ cji można podzielić, j a k podaje A d a m Pranda w s w o i m a r t y k u l e dotyczą­ c y m głównych kierunków współczesnej etnografii w Czechosłowacji, na kilka g r u p z a g a d n i e ń : 1. Badania r o z w o j u k u l t u r y ludowej w ramach określonej społeczno­ ści lokalnej — w s i z uwzględnieniem zmian, jakie następowały pod wpły­ w e m różnicowania się zawodowego ludności w przeszłości i obecnie. 2. Badanie k u l t u r y ludowej przesiedleńców i repatriantów oraz zwią­ zanych z t y m zagadnień adaptacji, i n t e g r a c j i i a k u l t u r a c j i . 3. Badanie k u l t u r y ludowej czeskich i słowackich mniejszości naro­ d o w y c h za granicą. 4. Badanie k u l t u r y ludowej w przemysłowym regionie w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6 5 К. K. F o j t i k , Etnografie Fojtík, sociologie, Výzkum studia ludovej kultury s. 489-498; O. S k a l n í k o v a , sledky, vej kultury aktuality", oblasti v „Slovenský súčasnosti, K . F o j t i k , Etnografie na Slovensku a slovenskéj na konferencii v Smoleniciach, na grupy Národopis", současnosti. 1965, n r 3 4 ; československé Niektóre R. Východiska K. periodizácjí zagadnień ludovej 7 — Etnografia Polska, XVII/1 kultury o perspektivách „Slovenský przyjęty vývinu a vý­ ludo­ Pran­ národopisnéj N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 433-452. za A . P r a n d ą , v súčasnosti, rozvoja pro­ 1 5 : 1967, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 327-347; A . na Slovensku, • Podziai českéj v „ Č e s k ý l i d " , R. 56: 1969, s. 255-272; A . P r a n d a , d a , O. D a n g 1 о V a, Diskusia vedy „Národopisné průmyslových „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 131-143; J . M i c h á l e k , etnografii, blémy a O. S k a l n í k o v a , (w druku). Hlavné směry studia �98 WANDA PAPROCKA 5. Badanie k u l t u r y ludowej w mieście w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6. Teoria i metodologia (proces z m ia n w k u l t u r z e l u d o w e j , perspe­ k t y w y r o z w o j u k u l t u r y l u d o w e j , periody zaeja). 7. Syntezy (Vlastivěda, encyklopedie, atlas etnograficzny). Prace monograficzne, dotyczące w y b r a n y c h zagadnień k u l ­ t u r y ludowej, oraz monograficzne opracowania k u l t u r y l u d o w e j określo­ n y c h społeczności l o k a l n y c h stanowiły dość długo podstawową formę p r e ­ zentowania wyników prowadzonych w Czechosłowacji badań etnogra­ ficznych. Wcześniejsze prace tego t y p u można zaliczyć do m o n o g r a f i i h i s t o ­ r y c z n y c h . Postępowanie badawcze zmierzało w t y m w y p a d k u do reje­ stracji i r e k o n s t r u k c j i faktów i wytworów k u l t u r o w y c h w odniesieniu do przeszłości, najczęściej ujętych w r a m y klasycznego trójpodziału k u l t u r y . Skierowanie u w a g i na zagadnienie zmieniającej się nieustannie rzeczy­ wistości w p r o w a d z a jednak wkrótce konieczność analizy wszystkich c z y n ­ ników warunkujących badaną rzeczywistość, zarówno w przeszłości, j a k i współcześnie. T a k ujęte opracowania monograficzne uwzględniające znaczenie warunków gospodarczych i społecznych w procesie kształtowa­ nia się k u l t u r y ludowej dawały już podstawę do analizy p r o c e s u j e j zmian . 7 8 Rozpatrując drogi r o z w o j u studiów etnograficznych w Czechosłowa­ cji nie można pominąć s p r a w y różnic, jakie zarysowują się w problema­ tyce badawczej etnografii słowackiej i czeskiej. U podstaw t y c h różnic leżą niewątpliwie odmienne d r o g i r o z w o j u gospodarczego, społecznego i politycznego o b u k r a i n . Znacznie wcześniejszy i intesywniejszy w Cze- 7 N p . S. K o v a č e v i č o v á , Ludový ss. 252; V . S c h e u í l e r , Dějiny K. dějinám výroby mlýnských chodské kamenov odev v Hornom ceramiku, na strédnom d o p i s " , R. 1 2 : 1964, s. 561-605; V . U h l a r , Vřetena B r a t i s l a v a 1955, Liptove, P l z n i 1959, ss. 193; A . a kolovraty Pranda, „Slovenský Slovensku, Nśro­ „Sbor­ na Slovensku, n i k Slovenský N á r o d n e g o M u z e a " , R. 6 0 : 1966, s. 9-55. a A. Pranda, O regionalnom národopisnom bádáni na „Věstnik Slovensku, N á r o d o p i s n é společnosti československé p r i Č S A V a Slovenské] Národopisnej. spole­ čnosti p r i S A V " , 1966 n r 3-4, s. 3 - 7 ; V . F r o l e c , Perspektiva pisných monografii na Moravě s. 574-577; M . M a r k u s , Plán „Slovenský venska, regionalnych stiku ČSAV, slové oblasti monografii, napisania Slezký, „Slovenský národopisnej regionalnych monografii národopisná monografie na Slovensku, v plánach národo­ N á r o d o p i s " , R. monografie К pro etnografii — monografie tamże, s. 607; J . T o m e s , kultura Duchovni Slo­ přípravě tamże, s. 593-598; V . S c h e u í ­ Ústavu tamże, s. 6 0 7 - 6 1 1 ; O. S k a l n i k o v a , Ostravsko t a m ż e , s. 621-623. 1 6 : 1963, východného N á r o d o p i s " , R. 1 6 : 1968, s. 611-613; J . P o d o l a k , národopisných l e r , Regionalni a ve a sociální v a folkloriprůmy­ národopisné �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 99 PRZEMIAN chach niż na Słowacji proces i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji miał zasadni­ czy wpływ na stopień zachowania t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j e j s t r u k ­ turę i siłę f u n k c j o n o w a n i a w społeczeństwie. Różny stan zachowania k u l ­ t u r y ludowej determinował k i e r u n e k zainteresowań etnografów czeskich i słowackich, różne więc siłą rzeczy musiały być p u n k t y wyjścia, z j a k i c h etnografia obu k r a i n przystąpiła do badań nad współczesnym procesem zmian. Jak już wspomniano, zmiany, jakie nastąpiły po I I w o j n i e światowej, przyczyniły się do kształtowania się nowej p r o b l e m a t y k i badawczej. So­ cjalistyczna industrializacja i związany z t y m znaczny wzrost procesów m i g r a c j i , k o l e k t y w i z a c j a w s i , j a k i dokonana bezpośrednio po w o j n i e akcja przesiedleńcza i r e p a t r i a c y j n a skierowały uwagę etnografów na nową sferę zagadnień. Ruchy ludnościowe związane były zarówno z za­ siedlaniem opuszczonych przez ludność niemiecką terenów przygranicz­ nych, repatriacją o b y w a t e l i CSRS ze Związku Radzieckiego, z Węgier, w mniejszym stopniu z Jugosławii, Bułgarii i R u m u n i i , j a k i wewnętrz­ n y m i przesiedleniami ludności. Podobnie j a k i w i n n y c h krajach, m . i n . w Polsce, t a k i w Czechosłowacji procesy te dały podstawę n o w y m b a ­ daniom dotyczącym adaptacji i i n t e g r a c j i ludności. Zderzenie kultur, wzajemne zapożyczenia oraz tworzenie się nowej więzi społecznej, nowe­ go wzorca k u l t u r y , stanowiły bogatą problematykę, w której badanie p r o ­ cesu z m i a n zajmowało szczególną pozycję. Studia nad s k u t k a m i procesów m i g r a c y j n y c h wewnątrz k r a j u p r z y ­ czyniły się do zapoczątkowania w i e l o l e t n i c h badań etnograficznych n a d m n i e j s z o ś c i a m i c z e s k i m i i s ł o w a c k i m i żyjącymi poza gra­ n i c a m i k r a j u . Prowadzone one były w R u m u n i i , w Polsce, w Jugosławii (mniejszości czeskie i słowackie), na Węgrzech, w R u m u n i i i Bułgarii. P r o b l e m a t y k a podejmowanych i n d y w i d u a l n i e i zespołowo badań d o t y ­ czyła zarówno k u l t u r y materialnej (w znacznym stopniu r o l n i c t w a i b u ­ d o w n i c t w a ludowego), j a k i zagadnień społecznych k u l t u r y duchowej i f o l k l o r u . Szczególnie interesujące z p u n k t u widzenia procesu zmian są prowadzone do c h w i l i obecnej badania mniejszości czeskich na terenie Jugosławii. Zakrojone na szeroką skalę badania z zakresu k u l t u r y m a ­ terialnej i duchowej dają nie t y l k o podstawę dla analizy procesów a k u l 9 3 J . S i r á с к y , Stáhovanie Slovakóv na Dolnú t i s l a v a 1966, ss. 297; S. Z a č e v i č, Slovenská zem menšina p r i Č S A V a S N S p r i S A V " , 1964 n r 1, s. 7-10; I . H e r o l d o v a , menšiny К a národopis, „ N á r o d o p i s n é akulturačnim procesu najstarsi s. 146-159; R. В e d n á r i k , Slováci vné) kultuře, menšiny e k ý, Slováci ve Světe, Bra­ NSČS České národnostní a k t u a l i t y " R. 3: 1966 n r 3-4, s. 12-20; české menšiny, v Juhoslávii. „Česky Materiály B r a t i s l a v a 1966, ss. 386; I . H e r o l d o v a , v Chorvatsku, SAV, „Vestnik v 18 a 19 storoci v Juhoslávii, l i d " , R. к ich hmotnéj Akulturačni tenże, 5 3 : 1966 n r 3, a ducho­ proces české „ N á r o d o p i s n é a k t u a l i t y " , R. 5: 1968 n r 1, s. 8-13; J., -S i r ci­ „ S v e t v e d y " , R. 16: 1969, s. 257-260. �100 WANDA PAPROCKA t u r a c y j n y c h , ale dostarczają również materiały do studiów nad starszy­ m i fazami r o z w o j u czeskiej k u l t u r y l u d o w e j . Następna grupa zagadnień, zajmująca już od w i e l u l a t znaczną pozy­ cję przede w s z y s t k i m w czeskiej, ale również i w słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej, a w o m a w i a n y m okresie szczególnie bogato reprezentowa­ na, dotyczy k u l t u r y ludowej w p r z e m y s ł o w y m r e g i o n i e w prze­ szłości i w procesie współczesnych przemian oraz k u l t u r y ludowej w m i e ś c i e . Wobec dość znacznych różnic w sposobie widzenia samego p r z e d m i o t u badań, problematyce tej poświęcono wiele artykułów d o t y ­ czących t e o r i i i m e t o d y k i badań . 10 Poszukiwanie i odtwarzanie elementów t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej funkcjonujących jeszcze w społecznościach mieszkańców miast i regio­ nów przemysłowych było p o d s t a w o w y m celem dawniejszych, prowadzo­ n y c h od l a t 60-tych prac n a d kulturą robotniczą. Porównując jednakże kolejno opracowywane i w y d a w a n e monografie: Banicka dedina Zakarovce , Kladensko , Rosicko-Ostravansko , oraz szereg m o n o g r a f i i z tego zakresu poświęconych w y b r a n y m zagadnieniom, wyraźnie można zaobserwować z m i a n y w sposobie widzenia badanej rzeczywistości, j a k również dążenie do bardziej całościowego j e j ujęcia, w miarę r o z w o j u w a r s z t a t u naukowego w tej nowej dla e t n o g r a f i i dziedzinie. n 13 12 W myśl n o w y c h założeń badawczych, sprawdzanych i k o r y g o w a n y c h niejednokrotnie w t o k u studiów, p o d s t a w o w y m celem badań staje się poszukiwanie i rejestracja cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h k u l t u r y powstałej w aglomeracjach przemysłowych i m i e j s k i c h oraz badanie wpływu t y c h aglomeracji na wsie położone w i c h pobliżu . 14 Należy jednak pamiętać, że daleko zaawansowany S. К г 1 1 etnograf", pisného e m e n š e k , Industrialízacija, premysloveho města n r 4, s. 413-430; t e n ż e , Problemy a průmyslových doslovenkej cké studium mésta jako teoretické otázky (1900-1950), centra průmyslové studia studia [ w : ] Kolokvium oblasti ludovej sociální kultury к otázkám oblasti, tamże, s. 5 9 - 6 0 ; A . Pranda, „Slovenský v sučasnosti, к teorii etnografie Kladensko 1 1 K . F o j t i k , O. S i r o v á t k a, Rosicko dedina Zakarovce, život v kamenouhelnem a kultura revíru, K . F o j t i k , Dum v Brně), nouzové Národo­ současnosti, teorii etno­ B r a t i s l a v a 1956, ss. 665. Banicka 12 Pražské výchoEtnografi­ P r a h a 1971, ss. 80. současnosti, domu velkých 1967; V . T ů m o v á , kultury 11 1 4 ve vymedzenia „Česky l i d " , R. 5 8 : 1971, s. 113-115; O. S k a 1 n i k o v a, K . F o j t i k , К ního národo­ Košice p i s " , R. 1 8 : 1970, s. 39-60; J . V a ř e k a, Příspěvek grafie „Slovenski vidik, a metody „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 3 : 1965 a oblasti, etnografického oblastach, premyselne) Niektóre i etnoloski R. 18/19: 1965-1966, s. 133-134; K . F o j t i k , Problemy výzkumu městach urbanizacija w momencie p o d - v průmyslové oblasti, — Ostravansko. P r a h a 1959. Život a kultura lidu P r a h a 1961. na předměstí [ w : ] Brno kolonie, lidu (Etnografická v minulosti a dnes, studie o živote obyvetel B r n o 1964, s. 45-68; V . „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 189-191. činžov­ Tůmová, �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 101 PRZEMIAN jęcia badań n a d kulturą robotniczą proces i n d u s t r i a l i z a c j i ziem czeskich zmusza badacza do w i d z e n i a retrospektywnego. A n a l i z a ź r ó d e ł h i ­ s t o r y c z n y c h m a w dalszym ciągu podstawowe znaczenie w proce­ sie poznawczym i k i e r u j e wysiłki badacza w dużym stopniu k u r e k o n ­ s t r u k c j i historycznej. Proces f o r m o w a n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, n o w y c h stosunków społecznych w ośrodkach i miastach przemysłowych zasiedlanych w znacznym stopniu przez ludność pocho­ dzenia wiejskiego nie jest sprawą c h w i l i obecnej, j a k n p . w w i e l u k r a ­ jach obozu socjalistycznego, ale początkami s w y m i sięga niejednokrotnie przełomu X V I I I i X I X w . N i e znaczy to jednak, że w kręgu zaintereso­ wań etnografów czeskich nie znajdują się zagadnienia związane z p r o ­ cesem w s p ó ł c z e s n y c h z m i a n zachodzących pod wpływem so­ cjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Świadczą o t y m prace prowadzone w po­ wstających i rozwijających się dopiero po I I w o j n i e światowej regionach przemysłowych . W większości jednak przypadków trwający wiele l a t proces kształto­ w a n i a się ośrodków przemysłowych daje badaczowi znaczną perspektywę historyczną w spojrzeniu na szereg zjawisk k u l t u r o w y c h występujących na t y c h terenach. Ta perspektywa czasowa daje podstawę etnografom do podjęcia próby w y t y c z e n i a granic n o w y c h regionów i określenia i c h społeczno-kulturalnego t y p u . A n a l i z a s t r u k t u r y etnicznej ludności umoż­ l i w i a badanie r o l i l o k a l n y c h t r a d y c j i w procesach integracyjnych, wza­ jemnego stosunku w i e j s k i c h i m i e j s k i c h społeczności w t w o r z e n i u się n o ­ w e j więzi społecznej i nowej t r a d y c j i , badanie wpływu k u l t u r y masowej i inne . Również w podjętych na szeroką skalę i prowadzonych od k i l k u l a t badaniach na terenie jednego z największych ośrodków przemysłowych Ostrawsko-Karwińskim zagadnienia te są przedmiotem szczegółowych studiów. Z przedstawionych w szeregu artykułów założeń badawczych w y n i k a , że autorzy przygotowywanej m o n o g r a f i i r e j o n u o s t r a w s k i e g o dążą nie t y l k o do w y k o r z y s t a n i a z d o b y t y c h p r z y opracowaniu po­ przednich m o n o g r a f i i doświadczeń, ale zdają sobie sprawę, że dla u z y ­ skania pełnego obrazu zmieniającej się rzeczywistości konieczne jest k o 15 16 1 5 Np. badania prowadzone 1(1 K . F o j t i k , O. S k a l n í k o v a , průmyslu ního m u z e a otázkám na vytvářeni, jihovýchodní Předpoklady к Gotwaldowa. Výzkum průmyslových oblasti v českosloven­ „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1961, n r 3, s. 1 3 1 — 1 4 3 ; O. S k a l n í k o v a , ské etnografii, rozvoje w rejonie vytvořeni vymedzenia 1967, s. 68-74. vývoj Moravy kulturního a zánik etnografických oblasti, v G o t t v a l d o v é " , 1966 n r 4-5, s. 182-190; typy východoslovenskéj nové průmyslové premyselnej oblasti, oblasti Vliv „Zprávy oblast­ [w:] (1900-1950), tenże, Kolokvium Košice �102 WANDA PAPROCKA rzystanie w zakresie stosowanych metod i t e c h n i k badawczych z osiąg­ nięć i n n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , głównie socjologii. W y m a g a tego rów­ nież bardziej złożony niż w badanych dotąd rejonach charakter tego przemysłowego ośrodka. Specyfiką t e r e n u jest jego n i e j e d n o l i t y pod względem narodowościowym skład ludności (wynikający z istniejącego w przeszłości podziału na Ostrawę Morawską i Śląską) oraz znaczenie Ostrawy, zarówno dawniej, j a k i obecnie, nie t y l k o jako c e n t r u m prze­ mysłowego, ale również j a k o ośrodka k u l t u r a l n e g o i handlowego na t y m obszarze . 17 J a k k o l w i e k całościowe opracowanie m o n o g r a f i i w y m a g a jeszcze dość długiego czasu, ukazujące się w czasopismach etnograficznych opracowa­ nia dotyczące zmian, jakie nastąpiły w niektórych dziedzinach życia go­ spodarczego i społecznego w s i na t y m terenie pod wpływem i n d u s t r i a l i ­ zacji, dostarczają bardzo ciekawego materiału porównawczego dla badań prowadzonych na terenie Polski . I n n y charakter posiadają badania prowadzone na terenach u p r z e m y ­ sławianych na Słowacji. Związane jest to z różnym w stosunku do Czech rozwojem gospodarczym t y c h terenów, a zwłaszcza z w o l n i e j s z y m t e m ­ pem r o z w o j u przemysłu i dominującym do I I w o j n y światowej r o l n i c z y m charakterem t y c h ziem. Stopniowo następujące z m i a n y s t r u k t u r y z a w o d o w e j po­ zwalają śledzić proces przejścia ludności wiejskiej od t r a d y c y j n y c h zawo­ dów pozarolniczych, dających dochód uzupełniający budżety gospodarstw rolnych, do kategorii chłopów-robotników z a t r u d n i o n y c h w p r o d u k c j i przemysłowej. 18 Różnorodność zajęć d o d a t k o w y c h ludności wiejskiej na Słowacji do­ wodzi, że odejście od pracy na r o l i do pracy w przemyśle nie nastąpiło tak r a d y k a l n i e i szybko j a k w Czechach, a dwuzawodowość była charak­ terystyczną cechą s t r u k t u r y społecznej na t y c h terenach przez długi okres. Stąd wiele miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej ostatnich l a t poświęcono opracowaniom dotyczącym zajęć pozarolniczych, i c h znaczeniu dla kształ­ t o w a n i a się procesu z m i a n s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej i zawodowej wsi . 1 9 1J O. S k a l n í k o v a , Problem Ostravska jako etnografické „Český l i d " , oblasti, R. 5 1 : 1964 n r 5-6, s. 358-365. 1 8 na O. S k a l n í k o v a , Ostravsku, hospodařeni 19 „Český dělníku J. Š ť a s t n á , Současná forma svatby v nowých l i d " , R. 5 3 : 1966 n r 1, s. 23-32; J . Š ť a s t n á , na Ostravsku, A . P r a n d a , Příčiny vzniku městach Zemědělské „Český l i d " , R. 5 4 : 1967 n r 1, s. 1-15. a rozvoja doplňkových zaměstnáni na Kysuciach, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , I čast. R. 13: 1965, s. 1-64, I I čast. R. 14: 1966, s. 3-64; t e n ­ że, К problematika ský N á r o d o p i s " , R. výskumu dvojitého 15: 1967, s. 3-43. W b i b l i o g r a f i a dotycząca t e g o z a g a d n i e n i a . zamestnania pracach (t. zv. kovorolnictvo), tych zawarta jest bogata „Sloven­ biblio- �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 103 PRZEMIAN Analizując okres po I I w o j n i e światowej szczególną uwagę zwrócono na towarzyszące szybko postępującej i n d u s t r i a l i z a c j i wszelkie rodzaje procesów m i g r a c y j n y c h : od m i g r a c j i wahadłowych — poprzez sezonowe — do m i g r a c j i stałych oraz na wzrost znaczenia małych miasteczek i t w o ­ rzenia się n o w y c h skupisk ludności i t p . Studia nad t y m zagadnieniem stanowić będą niewątpliwie p u n k t wyjścia dla dalszych badań nad k u l ­ turą robotniczą na Słowacji. W rozważaniach nad p r o b l e m a m i t e o r e t y c z n y m i i m e ­ todologicznymi dużo u w a g i poświęcono w o s t a t n i m okresie spra­ w i e dokładnego sprecyzowania zakresu p r z e d m i o t u badań etnograficz­ nych. Tematem szczegółowych analiz są m . i n . pojęcia , , l u d " , „ludowa k u l t u r a " , „społeczność w i e j s k a " , które wymagają nowego sformułowania wobec poszerzenia pola badań etnograficznych o zagadnienia dotyczące k u l t u r y robotniczej, m i e j s k i e j , kolektywów r o l n y c h i t p . Przedmiotem d y ­ skusji jest też pojęcie współczesności, a szczególnie jego zakres czaso­ wy . 20 S t u d i u m współczesności według niektórych badaczy to s t u d i u m h i ­ storycznego procesu r o z w o j u k u l t u r y robotniczej, przykładem tego są m. i n . badania r o z w o j u k u l t u r y górniczej od c h w i l i powstania tego prze­ mysłu, według i n n y c h badaczy pojęcie to odnosi się do procesu zmian związanych z socjalistyczną industrializacją i kolektywizacją, a więc do ostatniego dwudziestolecia. Stanowisk t y c h nie należy uważać za sprzecz­ ne, zostały one b o w i e m sformułowane na podstawie badań odmiennie rozwijających się pod względem gospodarczym terenów Czech, M o r a w i Słowacji. Jeżeli więc pojęcie współczesności związane jest ze zmianami, które występują pod wpływem industrializacji, urbanizacji, masowych m i g r a c j i , zmieniających w sposób zasadniczy tradycyjną społeczność w i e j ­ ską, to różnice w czasie musiały być znaczne. Rozwiązania szeregu problemów teoretycznych i metodologicznych wymagało również podjęte przez etnografię czeską i słowacką zadanie opracowania a t l a s u etnograficznego. J a k k o l w i e k potrzebę opracowania atlasu postulowano już przed I I wojną światową, a metody badań atlasowych znane i stosowane były jeszcze wcześniej, do realizacji czeskiego i słowackiego atlasu etnogra­ ficznego doszło dopiero w ostatnich latach. Pomimo, że przyjęte przez czeską i słowacką etnografię zasady opracowania atlasowego wykazują pewne różnice, o b y d w a p r z y g o t o w y w a n e atlasy mają przedstawić rozwój i wykazać charakterystyczne cechy k u l t u r y ludowej Czechosłowacji . 21 20 Skalníkova, Fojtik, К 2 1 D. S t r á n s k á , Historycko-národopisný s. 3 0 0 - 3 2 1 ; M. B e n ž a , teorii etnografie... S. K o v a č e v i č o v a , atlas Československa, J . P o d o l a к, NVC Etnografický 33, 1956, atlas �104 WANDA PAPROCKA Do opracowania atlasu czeskiego w y k o r z y s t y w a n e są również mate­ riały z dotychczas prowadzonych badań monograficznych pracowników Ústavu pro E t n o g r a f i u a F o l k l o r i s t i k u ČSAV. Badania n a d słowackim atlasem etnograficznym (prowadzone w r a ­ mach Národopisného Ústavu S A V ) w y k o n y w a n e są na podstawie jedne­ go kwestionariusza zawierającego 5 głównych tematów: r o l n i c t w o , b u ­ d o w n i c t w o i wnętrze mieszkalne, strój i tkactwo, stosunki społeczne i r o ­ dzinne, k u l t u r a duchowa i f o l k l o r . Prace nad atlasem słowackim mają być zakończone w 1974 r. Zgromadzony dotychczas przez etnografię czeską i słowacką bogaty materiał faktograficzny pozwolił przejść do szerszych uogólnień, do opra­ cowań o charakterze s y n t e t y c z n y m . Pierwszą próbą tego rodzaju było przygotowanie d l a w y d a w n i c t w a radzieckiego Narody mira opraco­ wanie zbiorowe Czesi i Słowacy (1964). Dalszym k r o k i e m do całościowe­ go ujęcia obrazu czeskiej i słowackiej ludowej k u l t u r y była w y d a n a w 1968 r. Československa vlastivěda t o m I I I Lidová kultura. Jest ona trzecią w h i s t o r i i etnografii czechosłowackiej publikacją, w której doko­ nuje się pewnego podsumowania stanu wiedzy o przedmiocie badań tej d y s c y p l i n y . Pierwsza w f o r m i e katalogu ukazała się z okazji czechosło­ wackiej w y s t a w y , która odbyła się w Pradze w 1895 r. D r u g i m był t o m zatytułowany Etnografia w ukazującym się w okresie międzywojennym w y d a w n i c t w i e Československá vlastivědě (Czechosłowackie k r a j o z n a w ­ stwo). Jeżeli chodzi o t o m ostatni, należy stwierdzić, że n i e m a w czecho­ słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej prac, które b y pokusiły się o b a r­ dziej całościowy, syntetyczny obraz k u l t u r y l u d o w e j . Publikacja ta, na którą złożyły się opracowania w i e l u autorów, stanowi nie t y l k o d o k u ­ mentację obecnego stanu etnografii, ale dąży do wyjaśnienia zjawisk k u l t u r y ludowej w j e j h i s t o r y c z n o - s t r u k t u r a l n y m aspekcie. Ten krótki przegląd prac etnografów czeskich i słowackich nie w y ­ czerpuje n a t u r a l n i e bogatej p r o b l e m a t y k i badań etnograficznych p r o w a ­ dzonych w t y m k r a j u . M a o n je d ynie na celu zasygnalizowanie głównych kierunków zainteresowań e t n o g r a f i i czechosłowackiej i zwrócenie u w a g i na te zagadnienia, które wiążą się pośrednio l u b bezpośrednio z zagad­ nieniem z m i a n y k u l t u r o w e j . Należy p r z y t y m podkreślić, że omówione zostały przede w s z y s t k i m prace prowadzone w ramach Czeskiej i Sło­ wackiej A k a d e m i i N a u k i p u b l i k o w a n e w i c h w y d a w n i c t w a c h . Slovenska (ideový zamer), „ N á r o d o p i s n é i n f o r m a c i e " , R. 1 : 1969 n r 2, s. 5-27; S. К oV a č e v i č o v a. Atlas ludovej kultury na Slovensku, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 17: 1969 n r 3-4, s. 413-420. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a7a39a09ff9b8eebd8c927c426e757.pdf d513971acce1794d0173baf266994e09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:789 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:725 Title A name given to the resource Osady uchodźców greckich w Bieszczadach / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V Í Í z. i MARIA BIERNACKA O S A D Y UCHODŹCÓW G R E C K I C H W BIESZCZADACH W zróżnicowanej s t r u k t u r z e ludnościowej współcześnie kształtujących się w s i bieszczadzkich na uwagę zasługują osady zamieszkane przez l u d ­ ność pochodzenia greckiego. Ludność t a należy do g r u p y greckich uchodź­ ców politycznych, którzy prześladowani za współudział w postępowym r u c h u powstańczym zmuszeni b y l i po r o k u 1949 opuścić swoją ojczyznę i szukać schronienia w i n n y c h państwach, przede w s z y s t k i m zaś w k r a ­ j a c h socjalistycznych . Przybywająca do Polski ludność grecka skierowa­ na została głównie do miast i w s i Dolnego Śląska . Ośrodkiem c e n t r a l ­ n y m dla t y c h uchodźców stał się Wrocław, gdzie do tej p o r y ma swą sie­ dzibę Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce oraz redakcja jego pisma p t . „Dimokratis", wydawanego w języku g r e c k i m i mace­ dońskim. 1 2 W 1951г., po w y m i a n i e granicznej pomiędzy Polską i Związkiem Ra­ dzieckim (na o d c i n k u województw lubelskiego i rzeszowskiego), w w y n i ­ k u której został u t w o r z o n y w w o j . rzeszowskim n o w y p o w i a t u s t r z y c k i , do n i e zamieszkanych w s i tego p o w i a t u s k i e r o w a n i zostali również uchodźcy greccy przebywający na D o l n y m Śląsku. Pierwsze g r u p y tej ludności po 50 i 100 osób napłynęły w Bieszczady już w listopadzie i g r u d ­ n i u 1951г., osiedlając się w Krościenku oraz wsiach sąsiednich, położo­ n y c h na szlaku d r o g o w y m prowadzącym z U s t r z y k D o l n y c h do P r z e m y ­ śla (przez B i r c z ę ) . J a k w y n i k a z relacji Greków, obecnych mieszkań3 1 Greccy mieszkańcy K r o ś c i e n k a z p o w i a t u u s t r z y c k i e g o i n f o r m o w a l i , że ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w p o l i t y c z n y c h z G r e c j i p o 1949 r. wynosiła o d 75 d o 100 t y s . , z cze­ go d o P o l s k i przyjechało o k . 10 t y s . W e d ł u g i n f o r m a c j i zaczerpniętych z W a r s z a w ­ s k i e g o K l u b u Z w i ą z k ó w U c h o d ź c ó w P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w P o l s c e z 1972 r . ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w z G r e c j i w a h a ł a się o d 60 d o 65 t y s . , a l i c z b a G r e k ó w przybyłych d o P o l s k i n i e przekraczała 8 t y s . Uchodźcy w y w o d z i l i się z t e r e n u całej G r e c j i , a l e najwięcej pochodziło z M a c e d o n i i , T r a c j i i T e s a l i i . a P i e r w s z e p a r t i e uchodźców greckich w Polsce s k i e r o w a n e zostały na obszar z i e m zachodnich, gdzie z a t r u d n i a n o i c h głównie j a k o robotników w f a b r y k a c h . M n i e j ­ sza część uchodźców J przeszła Badania w bieszczadzkich do pracy w państwowych gospodarstwach o s a d a c h zamieszkałych p r z e z G r e k ó w rolnych. przeprowadza- �84 MARIA BIERNACKA ców w s i bieszczadzkich, ogólna liczba osadników greckich w Krościenku oraz wsiach najbliższych wynosiła w 1952 r. ok. 2000 osób, a w 1953 r. sięgała liczby 3000. Liczby te ulegały stałym w a h a n i o m , ponieważ Grecy szukając na terenie Polski odpowiednich dla siebie regionów k l i m a t y c z ­ n y c h i najwłaściwszych warunków pracy, dość często z m i e n i a l i miejsca swego p o b y t u . Ponadto po r o k u 1956 część ludności greckiej opuściła t e ­ r e n Polski, przenosząc się na stałe do Bułgarii, R u m u n i i , A l b a n i i , Jugo­ sławii, Węgier oraz Czechosłowacji. Owe wędrówki Greków d y k t o w a n e były zarówno chęcią przybliżenia się do granic swej ojczyzny, j a k rów­ nież potrzebą łączenia się ze s w y m i rodzinami, rozproszonymi po różnych krajach Europy. Wydaje się również, że o ile początkowo górskie regiony Bieszczadów mogły przyciągać Greków do osadnictwa, to z czasem odstra­ szały i c h trudności, j a k i e się t a m do tej p o r y piętrzą przed większością osadników. S t r u k t u r a społeczno-zawodowa osadników greckich w Bieszczadach była dość j e d n o l i t a . Według i c h r e l a c j i główny t r z o n tej ludności stano­ w i l i chłopi, którzy uprzednio uczestniczyli masowo w r u c h u partyzanc­ k i m . Sądzić można, że do tego właśnie wyłącznie rolniczego osadnictwa w Bieszczadach zgłosiła się przede w s z y s t k i m ludność grecka pochodząca ze w s i . Reprezentantami i n n y c h g r u p zawodowych b y l i ponadto różnego rodzaju rzemieślnicy oraz d r o b n i handlarze. Uchodźcy t o r o d z i n y z dzieć­ m i , młode małżeństwa zawierane często już w Polsce (na ziemiach za­ chodnich) oraz ludzie samotni. Przeważali wśród n i c h mężczyźni, w t y m znaczny odsetek nieżonatych l u b o d e r w a n y c h od własnych r o d z i n pozo­ stawionych w Grecji. Zdecydowana większość uchodźców wywodziła się z północnych p r o w i n c j i greckich — Macedonii i Tesalii. Ośrodkiem c e n t r a l n y m osadnictwa greckiego w Bieszczadach stała się wieś Krościenko i sąsiadująca z nią wieś Liskowate. Nieznaczna część ludności greckiej była przejściowo rozrzucona w i n n y c h jeszcze p o b l i ­ skich wsiach, j a k Jureczkowa oraz W o j t k o w a . W r o k u 1959 ok. 50 r o d z i n greckich z Krościenka i okolicy opuściło t e n teren i przeniosło się do w s i Trzcianiec, położonej w odległości ok. 28 k m od miasta powiatowego U s t r z y k i Dolne (w k i e r u n k u Przemyśla). O b i e k t e m badań i obserwacji n a d środowiskiem uchodźców greckich n o n a p r z e s t r z e n i l a t 1964-1970 w m i e j s c o w o ś c i a c h : K r o ś c i e n k o , L i s k o w a t e i Trzcia­ n i e c . P o n a d t o k o r z y s t a n o z m a t e r i a ł ó w i o c e n ekspertów p o w i a t o w y c h w U s t r z y k a c h D o l n y c h . B a d a n i a te p r z e p r o w a d z o n o na marginesie prac badawczych prowadzonych o d 1963 r . (na o b s z a r z e p o w . u s t r z y c k i e g o , l e s k i e g o i częściowo s a n o c k i e g o ) , cych w p r o b l e m a t y k i współczesnego Bieszczadach. Prowadzono je w kształtowania ramach prac się nowej Zakładu w W a r s z a w i e , p r z y u d z i a l e studentów e t n o g r a f i i U W . społeczności dotyczą­ wiejskiej Etnografii I H K M PAN �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 85 BIESZCZADACH w Bieszczadach stały się wsie Krościenko i Trzcianiec , w których do ostatnich czasów g r u p u j e się najwięcej tej ludności. Podejmując próbę przeprowadzenia analizy i oceny stosunków panujących w w y m i e n i o n y c h wsiach, zwrócono uwagę zarówno na stopień przystosowania się Greków do nowego środowiska fizjograficznego oraz n o w y c h warunków gospodar­ czo-społecznych i k u l t u r o w y c h , j a k również na zakres i c h współuczest­ n i c t w a w kształtowaniu się aktualnego życia w t y c h ośrodkach. P r o b l e m ten jest o t y l e interesujący, że Bieszczady, podobnie j a k ziemie zachod­ niej i północnej Polski, są od czasu I I w o j n y światowej żywym przykła­ dem t w o r z e n i a się n o w y c h społeczności l o k a l n y c h i regionalnych. 4 5 Napływająca w 1951 r. i w latach następnych do bieszczadzkich w s i Krościenka, Liskowatego i częściowo i n n y c h miejscowości ludność grecka zajmowała opuszczone zagrody i z miejsca przystąpiła do zorganizowania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „ N o w e Życie". Początkowo główny trzon ludności w t y c h wsiach s t a n o w i l i Grecy, z czasem jednakże osiedla­ l i się t a m na stałe l u b t y l k o na okres w y k o n y w a n i a prac sezonowych, także Polacy. Możliwe t o było z tego względu, że znaczna część uchodź­ ców greckich opuszczała Bieszczady, szukając zajęć i własnej stabilizacji w miastach ziem zachodnich l u b w t a k i c h ośrodkach przemysłowych, j a k N o w a H u t a . Poza t y m , j a k już wspomniano, pewna część uchodźców grec­ k i c h wyjechała na stałe do południowych krajów s o c j a l i s t y c z n y c h , a znaczna część przeniosła się z Krościenka i najbliższej okolicy do Trzciańca i Grąziowej. 6 Następstwem owej ruchliwości społecznej Greków, spowodowanej n i e ­ wątpliwie trudnościami a d a p t a c y j n y m i do n o w y c h polskich środowisk, były z m i a n y w składzie narodowościowym ludności bieszczadzkich osie­ d l i greckich. J a k w y n i k a ze spisu ludności przeprowadzonego w 1960 r. w Krościenku na ogólną liczbę 181 r o d z i n przypadało 128 r o d z i n greckich i 53 polskich. Ogólna liczba ludności wynosiła wówczas 755 mieszkań­ ców (715 stałych i 40 czasowo przebywających) w t y m 494 Greków i 261 4 Krościenko odległe o d U s t r z y k D o l n y c h o k . 10 k m j e s t położone w okolicy górzystej i z a l e s i o n e j . P r z e z w i e ś p r z e p ł y w a r z e k a S t r w i ą ż , która łączy się z D n i e ­ strem i M o r z e m C z a r n y m . Według r e l a c j i starej m i e s z k a n k i w s i miejscowego dzenia (urodzonej w pocho­ 1892 r.) p r z e d ostatnią w o j n ą w i e ś liczyła o k . 300 r o d z i n . N a j ­ liczniejszą grupę ludności s t a n o w i l i w n i e j Ukraińcy, następnie Ż y d z i , a najmniejszą Polacy. 5 T r z c i a n i e c , w e d ł u g r e l a c j i d a w n e j m i e s z k a n k i t e j osady, j e s t wsią, która w o d ­ różnieniu o d t e r e n ó w w y m i e n n y c h z 1951 r . z n a j d o w a ł a się p r z e z jenny w g r a n i c a c h p a ń s t w a p o l s k i e g o , z przynależnością cały o k r e s do p o w i a t u powo­ przemyskiego. P r z e d ostatnią w o j n ą była t o w i e ś t y p o w o r o l n i c z a , duża, licząca o k . 380 g o s p o d a r s t w chłopskich i gospodarstwo dworskie. Ponadto żydowskich, których w ł a ś c i c i e l e b y l i 0 Według relacji informatorów był t a m t a r t a k także p o s i a d a c z a m i ze w s i K r o ś c i e n k o Bułgarii o k . 50 r o d z i n , a d o Jugosławii o k . 10 r o d z i n . oraz kilka karczem gospodarstw rolnych. i Liskowate wyjechało do �86 MARIA BIERNACKA Polaków. Podobnie kształtowały się owe proporcje w Trzciańcu, w któ­ r y m grupa uchodźców greckich przejęła w swe użytkowanie istniejące t a m od l a t powojennych Państwowe Gospodarstwo Rolne (Trzcianiec do 1951 r. wchodził w skład p o w i a t u przemyskiego i nie należał do strefy w y m i a n y granicznej pomiędzy Polską a ZSRR). W 1960 r. w Trzciańcu i Grąziowej było 40 rodzin greckich i 15 polskich. O ile jednak w K r o ­ ścienku osadnikami p o l s k i m i b y l i przeważnie chłopi z a t r u d n i e n i w l a ­ sach, na drogach czy na kolei, to w Trzciańcu i Grąziowej b y l i n i m i i n ­ d y w i d u a l n i r o l n i c y p r z y b y l i t a m po 1947 r. z ubogich powiatów pod­ karpackich. Osadnicy greccy w Trzciańcu i Grąziowej przejęte przez siebie Pań­ stwowe Gospodarstwo Rolne postanowili użytkować według zasad obo­ wiązujących w spółdzielczości p r o d u k c y j n e j . Ogólny obszar ziemi u p r a ­ wianej przez spółdzielców w y n o s i ok. 300 ha ziemi ornej, ponadto p a ­ stwiska, lasy i nieużytki. Gospodarstwo to nastawione jest głównie n a hodowlę owiec i krów oraz uprawę zbóż, rzepaku i k o n i c z y n y . Wszyscy członkowie spółdzielni mają p r a w o do 0,5 hektarowej działki przyzagrodowej, składającej się na ogół z 25 arów ziemi ornej i 25 arów pastwisk. Członkowie spółdzielni mogą ponadto hodować i n d y w i d u a l n i e 1-2 k r o w y , kilkanaście owiec oraz t y l e t r z o d y chlewnej i ptactwa domo­ wego, ile zechcą. P r z y wypasach l e t n i c h swego d o b y t k u mogą korzystać za opłatą ze wspólnych pastwisk. Do w y p a s u bydła i owiec wynajmują zazwyczaj pasterza, którego wynagradzają miesięcznie pensją w wyso­ kości ok. 2000 zł. 7 Gospodarstwa i n d y w i d u a l n e osadników (których jest w e w s i zaledwie pięciu) wahają się w granicach od 5 do 11 h a . Podstawą i c h u t r z y m a n i a 8 7 K o n f l i k t y ideologiczne wśród greckich uchodźców politycznych spowodowały, że g r u p a t z w . „ s t a l i n o w c ó w " p r z y b y ł a d o Trzciańca przejęte p r z e z s i e b i e P a ń s t w o w e Gospodarstwo go w w R o l n e nazwała oparciu spółdzielni o zasady Spółdzielczym spółdzielcze produkcyjnej). Było Gospodarstwem ( n p . podziału to właściwie dochodu Rolnym i użytkowała dokonywano postępowanie bez tak, j a k precedensu, w ł a d z e m i e j s c o w e sytuację tę d o o s t a t n i c h l a t h o n o r o w a ł y . O s t a t n i o C e n t r a l n y zek Rolniczych Spółdzielni P r o d u k c y j n y c h tego gospodarstwa za Rolniczą ctwa Wydziału Rolnego P r e z y d i u m gospodarują dobrze, produkcja s p r a w ę tę r e g u l u j e Spółdzielnię w kierunku Według uznania oceny kierowni­ P R N w Ustrzykach Dolnych, Grecy w Trzciańcu r o l n a stale Produkcyjną. ale Zwią­ się u n i c h p o d n o s i . T a k n p . przeciętna wydajność zbóż w 1968 r . w y n o s i ł a 30 q z 1 h a , p o d c z a s g d y w g o s p o d a r s t w a c h pań­ s t w o w y c h t e g o p o w i a t u kształtowała się o k . 16 q . 8 T a k n p . sołtys t e j w s i (1968 r.) j e s t o s a d n i k i e m i n d y w i d u a l n y m , p r z y b y ł y m d o Trzciańca w Í949 r. z p o w . strzyżowskiego. O t r z y m a ł 5 h a g o s p o d a r s t w o życzek p a ń s t w o w y c h długoterminowych rolne, z po­ n i e korzystał, gdyż lękał się obciążeń. D o ­ robił się j e d n a k n a t y l e , że myśli o b u d o w i e n o w e g o d o m u , a p o z a t y m kształci s w o ­ ją córkę w s z k o l e rachunkowości r o l n e j w B r z o s t k u p o d Jasłem. M i e s i ę c z n y koszt u t r z y m a n i a córki n a s t a n c j i w y n o s i o k . 500 zł. P r z e c i ę t n a s y t u a c j a i n n y c h g o s p o d a ­ r z y i n d y w i d u a l n y c h j e s t n a ogół p o d o b n a d o s y t u a c j i sołtysa. �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 87 BIESZCZADACH jest hodowla i r o l n i c t w o oraz dodatkowe (choć sporadyczne) zarobki w l e ­ sie. Gospodarstwa te hodują znacznie m n i e j owiec niż r o d z i n y greckie. Owce wypasają i n d y w i d u a l n i e , natomiast bydło oddają do wspólnego wypasu. Współczesne Krościenko posiadające komunikację drogową (PKS-em U s t r z y k i Dolne — Przemyśl) i kolejową ( U s t r z y k i Dolne — t r a n z y t przez ZSRR — Przemyśl) położone w odległości ok. 10 k m od U s t r z y k D o l n y c h , z e l e k t r y f i k o w a n e od l a t 1952/1953 — stanowi centralny ośrodek życia go­ spodarczego i społeczno-kulturalnego dla najbliższej okolicy. Oprócz spół­ dzielni produkcyjnej, która zrzesza ok. 8 0 % mieszkańców (przeważnie Greków) i jest główną instytucją gospodarczo-społeczną tej w s i , znajduje się t a m ponadto: P r e z y d i u m G R N , d w i e 8-klasowe szkoły podstawowe, stacja kolei i P K S - u , poczta, kino, b i b l i o t e k a gromadzka, d o m k u l t u r y , ośrodek zdrowia, k i l k a sklepów G m i n n e j Spółdzielni „Samopomoc Chłop­ ska", stołówka d l a pracowników spółdzielni produkcyjnej (i zarazem go­ spoda) oraz inne p u n k t y usługowe. Ponadto działają t a m także organiza­ cje polityczne i społeczne, j a k : PZPR, ZSL, Koło Gospodyń, Związek Mło­ dzieży Wiejskiej, Związek Harcerstwa Polskiego oraz Związek Uchodź­ ców P o l i t y c z n y c h z Grecji w Polsce. Głównym i n s p i r a t o r e m aktywności gospodarczej i społeczno-kulturalnej w s i jest ludność grecka, o czym świadczy m . i n . to, że najważniejsze funkcje w miejscowych władzach, i n s t y t u c j a c h i organizacjach spełniają Grecy (łącznie z funkcją przewodniczącego i jego zastępcy w P r e z y d i u m G R N ) . Osadnicy ci będąc od 1951 r. nie t y l k o p i e r w s z y m i (po leśniczym), ale p r a w i e j e d y n y m i mieszkańcami w s i do l a t 1956-1957 i później, wzięli na siebie cały ciężar odpowiedzialności za całokształt spraw ogólnych. Największy wysiłek zespołu greckiego skierowany został na rozwój spół­ dzielni p r o d u k c y j n e j , która stanowiła i nadal jeszcze stanowi podstawowe źródło u t r z y m a n i a dla ludności. W r. 1964 ogólny obszar w s i wynosił ok. 3000 ha, z czego na spółdzielnię produkcyjną przypadało 2298 ha, w t y m z i e m i ornej 474 ha (głównie k l . I I I i I V ) , lasów 331 ha, łąk 330 ha, pastwisk 1076 ha. Pozostały areał stanowiły działki przyzagrodowe w w y ­ sokości ok. 0,5 ha na jednego członka oraz różnego rodzaju nieużytki. Po­ nieważ w niektórych rodzinach greckich należy do spółdzielni więcej niż jedna osoba, p r a k t y c z n i e więc działki przyzagrodowe przypadające na jedną taką rodzinę były większe. N a działkach przyzagrodowych można było hodować nawet 2 k r o w y i jedną jałówkę oraz kilkanaście owiec, 9 9 w Sytuacja, że p r z e w o d n i c z ą c y m i zastępcą przewodniczącego Prezydium K r o ś c i e n k u są G r e c y , j e s t bez p r e c e d e n s u , p o n i e w a ż z p r a w n e g o p u n k t u n i a n i e są o n i o b y w a t e l a m i p o l s k i m i . I w t y m w y p a d k u niem PGR w Trzciańcu według s c o w e tolerują t e n s t a n r z e c z y . zasad spółdzielczości GRN widze­ (podobnie, j a k z użytkowa­ produkcyjnej) władze miej­ �88 MARIA BIERNACKA które za d r o b n y m i opłatami p o b i e r a n y m i od i c h właścicieli (70 zł od k r o ­ w y i 15 zł od owcy) w y p a s a l i pasterze wiejscy na pastwiskach ogólnych dzierżawionych od spółdzielni produkcyjnej przez właścicieli owiec. Ogra­ niczeń w zakresie h o d o w l i t r z o d y chlewnej i domowego ptactwa nie było. Gospodarka spółdzielni produkcyjnej nastawiona była od samego po­ czątku głównie na hodowlę i t y l k o częściowo na u p r a w y zbożowe. T e n k i e r u n e k gospodarki spowodowany był z jednej s t r o n y n a t u r a l n y m i w a ­ r u n k a m i tego t e r e n u (wielka ilość łąk, pastwisk i lasów), z drugiej zaś strony g r e c k i m i t r a d y c j a m i gospodarowania, które również związane było z hodowlą i pasterstwem. N i e m n i e j jednak gospodarka spółdzielni skie­ r o w y w a n a była okresowo również na takie gałęzie p r o d u k c j i , j a k ogrod­ nictwo, u p r a w y roślin przemysłowych, uprawę czterech podstawowych zbóż. Przedsięwzięcia te n a ogół nie zdawały egzaminu, co wynikało prze­ de w s z y s t k i m z warunków k l i m a t y c z n y c h . Niezawodną natomiast per­ spektywę gospodarowania stwarza t a m zawsze, do l a t ostatnich włącznie, hodowla . Placówką dochodową spółdzielni był poza t y m t a r t a k . O sta­ łym podnoszeniu dochodowości spółdzielni produkcyjnej świadczy fakt, że dniówka obrachunkowa w 1964 r. wynosiła 45 zł n a osobę, w 1967 r. — 65 zł, a w 1970 r. — 76 zł. 10 Owo stałe podnoszenie dochodowości płynącej z pracy w spółdziel­ niach p r o d u k c y j n y c h , na działkach przyzagrodowych oraz z i n n y c h poza­ rolniczych zajęć sprawiło, że w ciągu ubiegłych 20 l a t nastąpiły n a w i e l u odcinkach życia Greków bardzo g r u n t o w n e przemiany. Równolegle z t y m dokonywał się t a m również proces zbliżenia się Greków i Polaków, spo­ wodowany przede w s z y s t k i m napływem osadników polskich. Stosunkowo jednorodne pod względem swego początkowego składu narodowościowego wsie greckie w Bieszczadach stawały się z czasem w s i a m i mieszanymi, ostatnio nawet z wyraźną przewagą r o d z i n polskich. T a k n p . według spi­ su ludności z 1970 r. w Krościenku zamieszkiwało 173 rodziny, w t y m 100 rodzin polskich i 73 greckie. Liczba stałych mieszkańców polskich w y n o ­ siła 408, a Greków 240 osób. W t y m samym czasie w Trzciańcu na ogólną liczbę 38 r o d z i n było 20 r o d z i n greckich i 18 polskich. Ogólna liczba sta­ łych mieszkańców osady wynosiła 162 osoby. Tendencja zmniejszania się liczby uchodźców greckich w Bieszcza­ dach zaznacza,się zarówno w ilości, j a k i w wielkości rodzin. W Krościen­ k u n p . na przestrzeni l a t 1960-1970 liczba r o d z i n greckich zmniejszyła się o 55 (mieszkańców o 254), a przeciętna liczebność r o d z i n spadła z 35 do 2-4 osób w rodzinie. Zwiększyła się ponadto liczba osób samotnych. 1 0 Już w 1964 r . s t a n h o d o w l i w spółdzielni p r o d u k c y j n e j p r z e d s t a w i a ł się nastę­ p u j ą c o : bydło 440 szt., cielęta 60 s z t , k o n i e 51 szt., o w c e o k . 2000 szt., p o n a d t o c h l e w n a i pszczoły. trzoda �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W BIESZCZADACH 89 Uległa również zmianie s t r u k t u r a zawodowa ludności. Początkowo Grecy z a j m o w a l i się p r a w i e wyłącznie r o l n i c t w e m , a Polacy p r a c a m i pozarolniczymi. Ostatnio (1970 r.) na 73 r o d z i n y greckie z prac wyłącznie rolniczych utrzymywało się 21 rodzin (polskich 15), z r o l n i c t w a i zajęć d o d a t k o w y c h 20 (polskich 36), z prac wyłącznie pozarolniczych 12 (pol­ skich 45) i z rent 20 r o d z i n (renty w ogóle pobierało 26 Greków i 4 Po­ laków). Z odnotowanych zmian, dotyczących osad greckich, na szczególną uwagę zasługują zagadnienia związane z poziomem wykształcenia jej m i e ­ szkańców. Zestawienia sporządzane na podstawie spisu z 1970 r. w s k a z u ­ ją, że w Krościenku wśród rodziców pochodzenia greckiego znajduje się obecnie 49 osób z pełną szkołą podstawową (Polaków 102), 62 osoby z nieukończoną szkołą podstawową (głównie po klasach 3 i 4, Polaków 38 osób, głównie po klasach 3, 4, 5), zasadniczą szkołą zawodową 2 osoby (Polaków 12), z średnią nieukończoną 6 osób (Polaków 3). Wyższe n i e ukończone wykształcenie posiada 1 G r e k (Polak 1). Jak z tego w y n i k a , zdecydowana część tej k a t e g o r i i Greków przybyłych do P o l s k i miało za­ ledwie szkołę podstawową, w większości przypadków nieukończoną. Wśród najstarszych znajduje się jeszcze 8 analfabetów. Znacznie lepiej natomiast przedstawia się sprawa wykształcenia dzie­ ci i młodzieży greckiej w Krościenku. Szkołą podstawową objęta jest wszystka młodzież pozostająca w w i e k u szkolnym. N i e ukończyła szkoły podstawowej 1 osoba, po szkole podstawowej pozostawały w d o m u r o d z i ­ ców (nie ucząc się dalej) 3 osoby. Po nieukończonej szkole średniej była we w s i 1 osoba i po szkole zawodowej 4 osoby. Ponadto aktualnie prze­ bywały w szkołach znajdujących się poza Krościenkiem 24 osoby, w t y m w szkołach zasadniczych 12, średnich 8 i wyższych 4 osoby. W t y m cza­ sie po szkole podstawowej niepełnej było wśród Polaków 6 osób, po szko­ le podstawowej pełnej 3, po zasadniczej 3, po średniej pełnej 2, po śred­ niej nieukończonej 1 oraz po wyższej pomaturalnej 1 osoba. W szkołach poza wsią przebywało 12 osób, w t y m w zasadniczej 7, w średniej 3 i po­ m a t u r a l n y c h 2 osoby. Podobnie w zakresie wykształcenia kształtuje się sytuacja w Trzciańcu, w którym również liczba ludności greckiej maleje na rzecz ludności polskiej. Jak już wspomniano owo zmniejszanie się liczby ludności greckiej spowodowane było j e j wielką ruchliwością spo­ łeczną (wyjazdy na ziemie zachodnie, do i n n y c h krajów, do miast), a p o ­ nadto stałym i k o n s e k w e n t n y m odpływem młodzieży greckiej do szkół zasadniczych, techników oraz szkół ogólnokształcącących i wyższych. U z y ­ skanie wykształcenia czy w ogóle p r z y g o t o w a n i a zawodowego pozarolniczego sprawia, że młodzież t a z reguły nie w r a c a do s w y c h d a w n y c h baz r o d z i n n y c h . Obserwuje się wręcz, że przejście do miast dorosłych dzieci powoduje często przenoszenie się również i c h rodziców do m i e j - �90 MARIA BIERNACKA skich osiedli. Należy p r z y t y m mocno podkreślić, że kształcenie dzieci stało się w większości r o d z i n greckich j e d y n y m z podstawowych zadań i obowiązków rodziców. Wiąże się t o zresztą z ogólną postawą współczes­ nego „bieszczadzkiego" Greka, który swój przedłużający się p o b y t w ob­ cym, choć p r z y j a z n y m m u k r a j u , w y k o r z y s t u j e w sposób najbardziej r a ­ cjonalny z p u n k t u widzenia jego rodzinnego interesu. Rodziny greckie wykazując dużą pracowitość, zapobiegliwość, oszczędność, podniosły znacz­ nie swój standard życiowy. Oszczędności swoich nie przeznaczają na i n ­ westycje trwałe, mogące i c h związać na stałe z t y m terenem, lecz na za­ k u p rzeczy ułatwiających i m wyższy stopień życia, równocześnie nadają­ cych się do ewentualnego przewiezienia na nowe miejsce p o b y t u . N a skutek takiej postawy w ciągu ostatnich l a t obserwuje się: bardzo r a ­ dykalne zmodernizowanie gospodarstwa domowego (które n a początku p o b y t u w Bieszczadach cechował często znaczny p r y m i t y w i z m ) , podnie­ sienie poziomu wykształcenia ogólnego i profesjonalnego młodzieży, w i e l ­ ką elastyczność w p o d e j m o w a n i u różnych decyzji dotyczących życia oso­ bistego i ogólnego społeczności oraz nagromadzenie poważnych oszczęd­ ności f i n a n s o w y c h . Środków t y c h nie inwestuje się natomiast w nowe b u d o w n i c t w o , czy nawet r e m o n t s w y c h starych domów. Postawa t a zre­ sztą jest bardzo podobna do postaw ludności przybyłej na te t e r e n y rów­ nież w drodze w y m i a n y granicznej z ZSRR (w 1951 r.) z b. p o w i a t u hrubieszowskiego i sokalskiego. ludność ta przez wiele l a t żyła życiem tymczasowym, nie podejmowała również prac i n w e s t y c y j n y c h , p r o w a ­ dziła gospodarkę rolną t y p u eksploatacyjnego i starała się nade wszystko wykształcić swoje dzieci tak, b y mogły przejść do i n n y c h pozarolniczych zawodów. N i c więc dziwnego, że każdego przeciętnego turystę, o d b y w a ­ jącego po 1951 r. swą podróż po Bieszczadach trasą prowadzącą z U s t r z y k D o l n y c h w k i e r u n k u Przemyśla, Leska czy też na południe do L u t o w i s k , uderzało zjawisko zewnętrznego zaniedbania oraz wyraźnej tymczaso­ wości w osiedlach w i e j s k i c h . Dotyczyło to właśnie zarówno ludności „lu­ belskiej", j a k i szczególnie greckiej. Ostatnio „lubliniacy" bardzo wyraź­ nie z r e w i d o w a l i swoje dawne stanowisko i przystąpili do i n w e s t y c j i p r o ­ d u k c y j n y c h zarówno w r o l n i c t w i e , j a k i b u d o w n i c t w i e . P e w n a popra­ w a następuje również wśród Greków, którzy zaczynają przystępować do najniezbędniejszych remontów s w y c h zagród . 11 12 B r a k u większej stabilizacji wśród r o d z i n greckich w Bieszczadach n a » G r e c y najczęściej zakupują: p r a l k i , l o d ó w k i , m o t o c y k l e , r o w e r y , t a p c z a n y , r a ­ dia, telewizory i t p . 1J W a r t o zauważyć, że p o c z ą t k o w e r e m o n t y s t a r y c h d o m ó w i zagród n a t e r e n a c h w y m i e n i o n y c h o d b y w a ł y się n a k o s z t państwa. A b y z a p o b i e c gród w dalszej dewastacji za­ 1966 r . państwo udzieliło p o w a ż n y c h b e z z w r o t n y c h k r e d y t ó w i dzięki t e m u w y g l ą d z e w n ę t r z n y zagród z m i e n i ł się w y r a ź n i e n a korzyść. �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 91 BIESZCZADACH leży również doszukiwać się w trudnościach adaptacyjnych. Górzystość t e r e n u była dla w i e l u uchodźców rzeczą atrakcyjną i zachęcającą. Jed­ nakże znaczne n a w i l g o t n i e n i e i duża lesistość t e r e n u okazały się dla p o ­ kolenia urodzonego w G r e c j i niekorzystne ze względu n a częste zaziębie­ nia, skłonności do gruźlicy, r e u m a t y z m u oraz i n n y c h chorób. N i e odczu­ w a natomiast t y c h dolegliwości pokolenie młode, urodzone już w Polsce, które według r e l a c j i rodziców jest doskonale zaadaptowane do t y c h w a ­ runków k l i m a t y c z n y c h . Charakteryzując sytuację Greków n a terenie określonego regionu gór­ skiego Bieszczadów szukamy równocześnie odpowiedzi na pytanie, j a k i jest stopień przystosowania się g r u p y uchodźców greckich do nowego środowiska narodowego i społeczno-kulturalnego, z którym współżyją od lat dwudziestu. P r o b l e m t e n r o z p a t r y w a n o w aspekcie Grecy a Polacy, ponieważ na terenach zajmowanych przez Greków b r a k jest przedstawicieli ludności ukraińskiej, zamieszkującej t a m przed ostatnią wojną. J a k w y n i k a z r e ­ lacji informatorów, zarówno pochodzenia polskiego, j a k i greckiego, l u d ­ ność grecka po p r z y b y c i u do Polski była wewnętrznie skłócona, ale łą­ czyła ją solidarność narodowa i uchodźcza, która nie pozwalała wobec osób postronnych, a zwłaszcza obcokrajowców, obnażać wewnętrznych tarć i nieporozumień . W t y m p i e r w s z y m okresie obie g r u p y ludności „chroniła" przed wza­ j e m n y m i wpływami i u j a w n i e n i a m i s w y c h słabości b a r i e r a językowa. Do przełamania j e j w poważnym stopniu przyczyniła się szkoła. W szkole podstawowej w Krościenku dzieci greckie i polskie j e d y n i e w I i I I k l a ­ sie uczą się oddzielnie w s w y m ojczystym języku, a w klasie I I I już są łączone (mając dodatkowo po 2 godziny t y g o d n i o w o na język grecki). Dzieci zarówno polskie, j a k i greckie, które najłatwiej uczą się języka s w y c h kolegów, są d o b r y m i łącznikami pomiędzy rodzicami p o l s k i m i i g r e c k i m i . B a r i e r y językowe dość szybko p o k o n y w a l i mężczyźni greccy, pełniący w e w s i różne funkcje urzędowe czy też społeczne. N a j t r u d n i e j uczyły się języka starsze k o b i e t y zajmujące się t y l k o domem i pracą na własnej działce przyzagrodowej. Łatwiej było również Polakom nawią­ zywać k o n t a k t y z Macedończykami, których język zawierał pewne ele­ m e n t y słowiańskie. 13 1 3 J a k w y n i k a z r e l a c j i P o l a k ó w stykających się z t y m r e j o n e m B i e s z c z a d bez­ pośrednio p o i c h z a s i e d l e n i u , w w e w n ę t r z n e k o n f l i k t y uchodźców g r e c k i c h n i e m o g l i interweniować n a w e t przedstawiciele władz państwowych. Grecy bowiem kierowali się W t y m czasie w ł a s n y m i , p r z e z s i e b i e p r z e n i e s i o n y m i z G r e c j i l u b t u t a j już u s t a ­ l o n y m i n o r m a m i postępowania. Z c z a s e m p r o b l e m t e n przestał istnieć, g d y ż musieli się częściowo stępowania. podporządkować ogólnym, p r z y j ę t y m w Grecy Polsce n o r m o m p o ­ �92 MARIA BIERNACKA W latach ostatnich p r o b l e m językowy przestał być ważny, gdyż w y r o ­ sło całe młode pokolenie Greków, które w szkołach średnich i wyższych opanowało n i e t y l k o znajomość języka, ale zapoznało się z polską histo^ rią i kulturą. Starsze pokolenie Greków często u t y s k u j e z tego powodu, że młodzież i c h zatraca własne tradycje narodowe i ludowe n a rzecz nie t y l k o k u l t u r y polskiej, ale nowoczesnej uniwersalnej k u l t u r y świata . • W okresach wcześniejszych procesy te były hamowane poprzez różno­ rodne f o r m y działalności kulturalno-oświatowej, m . i n . greckie zespoły pieśni i tańca, świetlice, k l u b y i t p . Z odpływem młodzieży do szkół i p r a ­ cy w miastach działalność ta ulega ograniczeniu. Istniejący w Krościenku od 1968 r. d o m k u l t u r y , wzniesiony z i n i c j a t y w y i p r z y w y d a t n e j pomocy Greków, nie pełni już w stosunku do s w y c h greckich o b y w a t e l i t y c h f u n k c j i , jakie pragnęli o n i widzieć. Siłą najbardziej cementującą ludność grecką jest Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce. Koło tego Związku w Krościenku p r o w a d z i przez cały czas żywą działalność. Zajmuje się organizowaniem odczytów, akademii i z a b a w z okazji świąt narodowych, p r o w a d z i poszukiwania osób zaginionych za posredx n i c t w e m radia budapeszteńskiego i P C K w Warszawie, organizuje zbiór­ k i pieniędzy na rzecz pomocy więźniom p o l i t y c z n y m w Grecji, u t r z y ­ muje k o n t a k t y z przywódcami greckiego podziemnego r u c h u k o m u n i ­ stycznego, udziela pomocy w kształceniu dzieci i t p . Fundusze na tę dzia­ łalność pochodzą również ze składek członkowskich oraz z dotacji pań­ stwa polskiego. .r 5 1 4 Koła Związku Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Bieszczadach są obecnie jedyną organizacją zrzeszającą samych Greków. W działalności wszystkich i n n y c h organizacji i i n s t y t u c j i gospodarczych, społecznych i p o l i t y c z n y c h uczestniczą zarówno Grecy, j a k i Polacy (początkowo czy­ niono próby zakładania oddzielnych wyłącznie greckich organizacji). Według r e l a c j i mieszkańców w s i (Greków i Polaków), najbardziej prężną organizacją w e w s i jest PZPR, licząca w latach ostatnich ok. 150180 członków. Działają także t a k ie organizacje, j a k Z S L , Koło Gospodyń Wiejskich, Z M W oraz Związek Harcerstwa Polskiego. Współżycie g r u p narodowościowych — greckiej i polskiej — układa się coraz bardziej h a r m o n i j n i e na- zasadzie wzajemnego poszanowania odrębności n a r o d o w y c h oraz zrozumienia f a k t u , że postępowanie t a k ie jest n i e t y l k o możliwe, ale i konieczne. O w o zbliżenie manifestuje się najbardziej w z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych grecko-polskich. Ilość t y c h małżeństw wynosiła do 1968 r. w Krościenku ok. 30, a w Trzciańcu ok. 10. Małżeństwa te p r a w i e z reguły zawierane były pomiędzy G r e k a Z p o w o d u bójek, j a k i e zdarzały się n a z a b a w a c h w K r o ś c i e n k u , . w ł a d z e w y d a ł y z a k a z urządzania z a b a w n a 4 l a t a ( i n f . z 1970г . ) . 1 4 �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 93 BIESZCZADACH m i i P o l k a m i . Najczęściej związki zawierano na podstawie p r y w a t n y c h umów między małżonkami. T y l k o niektóre z n i c h rejestrowano w urzę­ dach stanu cywilnego. Ślubów kościelnych nie było. Ludność miejscowa uważa, że Grecy dlatego nie biorą ślubów kościelnych, że w większości swej są b e z w y z n a n i o w i jako komuniści. Z drugiej zaś strony w i e l u G r e ­ ków wiążących się n i e o f i c j a l n y m i małżeństwami posiada r o d z i n y w G r e ­ cji. J a k i e k o l w i e k są przyczyny tego stanu rzeczy, f a k t e m jest, że są to już teraz r o d z i n y z dziećmi polsko-greckiego pochodzenia. Dzieci te są na ogół dwujęzyczne, podobnie j a k dwujęzycznymi stali się i c h rodzice . 15 Stosunki polsko-greckie nie są jednakże b y n a j m n i e j bezkonfliktowe. Zdaniem niektórych informatorów l i n i a podziałów społecznych przebiega w Krościenku nie t y l k o według narodowości, ale również w zależności od sytuacji materialnej, pozycji społecznej, członkowstwa w spółdzielni produkcyjnej, odrębności w y z n a n i o w y c h i t p . Polacy na ogół nie aprobu­ ją bezwyznaniowości Greków i w t y m fakcie widzą przyczynę b r a k u w e w s i kościoła i przeznaczenia b u d y n k u starej c e r k w i greckokatolickiej na salę kinową. Równocześnie jednak o b i e k t y w n i e przyznają, że wkład p r a ­ cy Greków na rzecz całej w s i jest znaczny. Polacy są przeważnie praco­ w n i k a m i składnicy drzewa, służby leśnej i drogowej względnie zarobkują p r z y w y k o n y w a n i u i n n y c h robót najczęściej sezonowych. Grecy n a t o ­ miast poprzez masową przynależność do spółdzielni produkcyjnej są f a k ­ t y c z n y m i gospodarzami w s i . Istnieje wiele okazji do wzajemnych kontaktów między P o l a k a m i i G r e k a m i . Okazję taką stanowią przede w s z y s t k i m różne uroczystości, wiejskie, urządzane z r a c j i świąt narodowych, państwowych, szkolnych i rodzinnych, w czasie których odbywają się zazwyczaj również i zaba­ wy . i e T r u d n o określić stopień powiązania uczuciowego uchodźców greckich z regionem bieszczadzkim. Wydaje się, że narzucona konieczność o p u ­ szczenia swej ojczyzny i niemożliwość p o w r o t u do niej będzie zawsze rzutowała na postawę emigranta i ograniczała stopień jego zaangażowa­ nia w nowe, t a k zasadniczo różne środowisko fizjograficzne, narodowe i społeczno-kulturowe. 1 S Jako argument n a dwujęzyczność Polek podaje się, ż e niektóre z n i c h t a k d o b r z e o p a n o w a ł y j ę z y k g r e c k i , że potrafią n i m n i e t y l k o p r z e m a w i a ć n a z e b r a n i a c h g r e c k i c h , a l e także kłócić się m i ę d z y sobą. 111 Ponieważ Grecy n i e obchodzą żadnych świąt kościelnych, okazją mogą być t y l k o święta n a r o d o w e i państwowe, zarówno polskie, j a k i d o spotkań greckie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c9ad77a75e6e10b473e7a17b1eade39.pdf b62710e9216d13281868b6eb4e40480b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:728 Title A name given to the resource Spichrze o kopulasto sklepionym zrębie na terenie południowej Opolszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.115-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni; Skarżyński, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I z. 1 ANTONI TOMASZ KUCZYŃSKI, SKARŻYŃSKI S P I C H R Z E O K O P U L A S T O S K L E P I O N Y M ZRĘBIE N A T E R E N I E POŁUDNIOWEJ O P O L S Z C Z Y Z N Y W zespole zabytków d r e w n i a n e j a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j związanej z krajobrazem ziemi opolskiej n a p l a n pierwszy wysuwają się spichrze z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X stulecia. W zróżnicowanym k a t a ­ logu t y c h obiektów oddzielną grupę stanowią masywnie zbudowane spich­ rze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie p o l e p i o n y m gliną, często d w u - l u b t r z y ­ kondygnacyjne, rozplanowane na rzucie prostokąta l u b k w a d r a t u . B u ­ d y n k i te tworzą jeszcze obecnie charakterystyczny element zagrody w w i e ­ l u wsiach południowej Opolszczyzny — n p . w e w s i Pilszcz, pow. głubczycki, w e w s i Łany, pow. kozielski, oraz wsiach Bolesław, B o r u c i n , K r z a ­ nowice i Wojnowice, pow. raciborski. W północnej części w o j . opolskiego, na terenie w s i L i g o t a Górna, pow. kluczborski, oraz Domaszowice, pow. namysłowski, zachowały się piętro­ w e spichrze o k o n s t r u k c j i zrębowej, rozplanowane na rzucie prostokąta o dachu d w u s p a d o w y m , z dużym okapem biegnącym wzdłuż ściany f r o n ­ t o w e j . Pod okapem znajduje się galeryjka, którą podtrzymują pionowe słupy zaopatrzone w ozdobnie profilowane miecze. Ciekawe są również zrębowe spichrze parterowe, rozplanowane na r z u ­ cie prostokąta, o dachu p o k r y t y m słomą, który wysunięty jest znacznie nad frontową ścianę. Dzięki t a k i e m u rozwiązaniu k o n s t r u k c y j n e m u t w o r z y się n i e w i e l k i e podcienie. Spichrze takie występują na terenie w s i Sternalice, pow. oleski. Obok spichrzy chłopskich zachowało się na Opolszczyźnie parę spich­ rzy d w o r s k i c h w miejscowościach — G r u d y n i a Mała i Sławięcice, pow. kozielski, K a n t o r o w i c e , pow. brzeski, oraz Strzelce Opolskie — miasto. Są t o duże, m a s y w n i e w y k o n a n e budowle piętrowe, rozplanowane n a r z u ­ cie prostokąta. Poszczególne kondygnacje rozdzielają na zewnątrz zadasze­ nia gontowe. Najstarszy w t e j g r u p i e jest spichrz ze Sławiecie pochodzący z 1610 r o k u . �lit; ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI Artykuł t e n oparty jest na materiałach zgromadzonych podczas badań terenowych na przestrzeni l a t 1967-1969, kiedy to autorzy przeprowadzali inwentaryzację drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego dla potrzeb i na zlecenie M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h pod Opolem. W terenie posługiwano się kartą materiałową opracowaną przez pracowników wspo­ mnianego m u z e u m oraz kwestionariuszem Zakładu E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j Polskiej A k a d e m i i N a u k w e Wrocławiu . Podczas k i l k u t y g o d n i o w y c h pobytów w terenie sporządzono wstępną i n ­ wentaryzację architektoniczną 410 d r e w n i a n y c h budynków — chałup, chlewów, stodół i spichrzy. Zebrano także materiał etnograficzny uwzględ­ niający drogi r o z w o j u starego b u d o w n i c t w a , w zależności od warunków geograficznych, a przede w s z y s t k i m s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej. Przebadane o b i e k t y pochodzą w 8 5 % z drugiej połowy X I X stulecia, cho­ ciaż spotkano także starsze — zwłaszcza spichrze — budowane pod k o ­ niec X V I I I w . Datowanie ułatwione było w w i e l u przypadkach przez i n ­ formacje otrzymane od miejscowej ludności oraz przez znajdujące się 1 Rye. 1. S p i c h l e r z chłopski z p o ł o w y XVIII w . Domaszowice, pow. Na­ mysłów Fot. A. 1 z J . G a j e k , Kwestionariusz udziałem pracowników d o 44 t o m u c z a s o p i s m a do badań nad budownictwem Zakładu Etnografii „ L u d " , W r o c ł a w 1959. IHKM PAN Szczodrak wiejskim we Wrocławiu, opracowany dodatek �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ZRĘBIE 117 w b u d y n k a c h mieszkalnych, na belkach stropowych, a w spichrzach nad d r z w i a m i wejściowymi oznaczenia r o k u b u d o w y . Oprócz materiałów pochodzących z własnych badań terenowych uwzględniono w a r t y k u l e w y n i k i wcześniejszych prac penetracyjnych p r o ­ wadzonych przez pracowników M u z e u m w Raciborzu, M u z e u m W s i Opol­ skiej oraz Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w e Wrocławiu. P r z y okazji w a r ­ to nadmienić, że c e n n y m uzupełnieniem do materiałów zgromadzonych w terenie były ilustracje znajdujące się w czasopismach wychodzących na Śląsku do 1945 r o k u , na podstawie których uzupełniono sieć wystę­ powania spichrzy na obszarze Opolszczyzny. Ponadto uwzględniono w ar­ t y k u l e literaturę przedmiotu, a zwłaszcza te prace, których autorzy zaj­ m o w a l i się kwestią genezy spichrzy O' kopulasto s k l e p i o n y m zrębie. 2 Artykuł powyższy nie wyczerpuje całości p r o b l e m a t y k i związanej z t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w e m Opolszczyzny, lecz jest skromną próbą zwrócenia u w a g i na ginącą z dnia na dzień drewnianą architekturę w i e j ­ ską tego obszaru, architekturę, w której poważny zespół stanowią cieka­ we z u w a g i na konstrukcję i teren występowania spichrze o zwężających się k u górze ścianach, n i e k i e d y nawet tworzących sklepienie. Spichrze te, niegdyś t u t a j powszechne, są obcnie szybko ginącym r e l i k t e m , którego geneza n i e została ostatecznie jednoznacznie wyjaśniona i nadal b u d z i szereg k o n t r o w e r s j i . C h a r a k t e r y s t y k a o g ó l n a . B u d y n k i e m odgrywającym nieg­ dyś poważną rolę w gospodarstwie był na o m a w i a n y m obszarze, obok stodoły, spichrz służący w zasadzie do przechowywania wymłóconego zbo­ ża. Pomijając tę podstawową, spichrz spełniał szereg ubocznych f u n k c j i ; służył do przechowywania mięsa, nabiału oraz i n n y c h produktów spożyw­ czych, zwłaszcza owoców i w a r z y w . Ponadto składano w jego wnętrzu różne narzędzia gospodarcze, drobne drewno na opał i uprząż. Każde po­ mieszczenie wewnątrz spichrza spełniało określoną funkcję. W sąsiekach oraz na gładkiej podłodze pierwszego piętra suszono i magazynowano zboże. N a drugiej k o n d y g n a c j i przechowywano również ziarno, zwłaszcza tuż po omłotach. Głównie jednak znajdowały się t u t a j w y r o b y wędliniar­ skie, mięso i słonina. W w y p a d k u istnienia trzeciej k o n d y g n a c j i magazy­ nowano w j e j wnętrzu owoce i w a r z y w a . Spichrz u s y t u o w a n y najczęściej w obrębie zagrody spełniał jeszcze jedną poważną rolę. W świetle t r a d y ­ cji ustalono, że spełniał on funkcję skarbca, w którym na parterze prze­ chowywano drogocenne przedmioty — w y r o b y ze srebra i złota, często pieniądze. W u s t a w i o n y c h tutaj szafach i skrzyniach znajdowała się odzież Oprócz c z a s o p i s m u w z g l ę d n i o n o także szereg k a l e n d a r z y r e g i o n a l n y c h w y c h o ­ dzących w ó w c z a s n a Śląsku. P e ł n y w y k a z t y t u ł ó w znajdujących się w z b i o r a c h Biblioteki Uniwersyteckiej w e Wrocławiu zawiera p u b l i k a c j a : W. Reychmanow a, Śląski index ikonograficzny, cz. 1-2, W r o c ł a w 1963, cz. 3, W r o c ł a w 1964. s �118 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI R y c . 2. S p i c h l e r z z d a c h e m przesuniętym n a d jedną ze ścian s z c z y t o w y c h . Sternalice, p o w . Olesno. Obecnie o b i e k t u s y t u o w a n y n a terenie M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach Fot. M . K u r e k odświętna, zdobiona misternie w y k o n a n y m i h a f t a m i . Z funkcją tą wiąże się niewątpliwie zaopatrywanie spichrzy w masywnie w y k o n a n e d r z w i , okute blachą l u b sztabami m e t a l o w y m i , oraz solidne z a m k i r o b o t y k o w a l ­ skiej. Masywność t y c h b u d o w l i , solidne zamknięcia, małe o t w o r y okienne podobne do otworów strzelniczych, r u c h o m y dach, który można było szybko zrzucić w razie pożaru, zrąb oblepiony gliną utrudniającą podpa­ lenie spichrza od zewnątrz oraz i c h rozmieszczenie koncentrujące się głów­ nie na obszarach przygranicznych, przez które przebiegały niegdyś szlaki handlowe, wskazują na to, że spichrze t e posiadały w odległej przeszłości charakter obronny. Drugą funkcją, która również zupełnie zaginęła, było poświadczone przez tradycję miejscową (wieś Pilszcz, pow. głubczycki, wsie Bolesław, Wojnowice i R u d y W i e l k i e , pow. raciborski) umieszczanie zwłok zmarłego gospodarza na parterze spichrza, skąd po 2 l u b 3 dniach następowało wyprowadzenie na cmentarz . Stąd też wyruszał orszak pogrzebowy. Czę3 a F a k t t e n p o t w i e r d z i ł o t r z e c h i n f o r m a t o r ó w ze w s i R u d y W i e l k i e , j e d e n ze w s i Bolesław i c z t e r e c h ze w s i W o j n o w i c e na terenie pow. raciborskiego. W i e k i n f o r m a - �SPICHRZE Ryc. O KOPULASTO SKLEPIONYM 3. S p i c h l e r z d w o r s k i z r o k u Koźle. Obecnie usytuowany na 119 ZRĘBIE 1610. Sławięcice, p o w . terenie Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach Fot. M . K u r e k sto także podczas w i o s n y i lata spano w e wnętrzu spichrza. Obecnie t r a ­ dycja ta p r a w i e zupełnie zanikła, a t y l k o sędziwi gospodarze śpią od czasu do czasu w spichrzach, tłumacząc to w a r u n k a m i h i g i e n i c z n y m i — „nie m a w spichrzu t a k i e j duchoty, j a k w chałpie". Sumując podkreślić należy, że obecnie sporadycznie zachowała się także podstawowa funkcja spichrzy jako budynków do przechowywania ziarna; w większości b o w i e m spełniają one rolę podręcznych składzików w obrębie zagrody. Ponadto spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, t a k j a k i inne i c h rodzaje, coraz częściej rozbiera się. Proces t e n rozpoczął się w latach 20-tych naszego stulecia i postępuje szybko w czasach współ­ czesnych, a znaczny postęp w tej dziedzinie rozpoczął się po I I w o j n i e torów — 60-75 l a t . U m i e s z c z a n i e zwłok zmarłego gospodarza na parterze w y z n a c z y l i o n i n a k o ń c o w e l a t a X I X s t u l e c i a , podkreślając że już w ó w c z a s spichrza zwyczaj t e n n i e b y ł t u t a j p o w s z e c h n y . Część z n i c h i n f o r m a c j ę tę oparła n a t r a d y c j i r o d z i n ­ n e j , m ó w i ą c że „ t a k było za pamięci m e g o o j c a " . �120 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI światowej. Wiąże się to częściowo z zasiedleniem niektórych rejonów Opolszczyzny przez ludność pochodzącą z okolic w o j . tarnopolskiego, sta­ nisławowskiego i i n n y c h , która n i e posiadała t r a d y c j i użytkowania t a k d u ­ żych pomieszczeń, j a k i m i są zastane t u t a j spichrze. Stąd też bardzo często b u d y n k i te przeznaczano na chlewy, z czasem zaś w miarę powolnego z u żytkowywania się i c h rozbierano je zupełnie. Proces t e n jest bardzo ła- Ryc. 4. S p i c h l e r z o kopulasto sklepionym zrębie i dachu luźno nałożonym. B o r u c i n , p o w . Racibórz Fot. A . Kuczyński t w o dostrzegalny na przykładzie dwóch powiatów — głubczyckiego i r a ­ ciborskiego. W p i e r w s z y m z n i c h znajduje się właśnie bardzo wiele l u d ­ ności napływowej. Częściej zatem w t y m powiecie znikają z zagród chłop­ skich charakterystyczne niegdyś dla n i c h spichrze. W powiecie racibor­ s k i m natomiast, gdzie przeważa ludność pochodzenia miejscowego, spich­ rze znikają w o l n i e j , a w w i e l u miejscowościach użytkowane są zgodnie z i c h p i e r w o t n y m przeznaczeniem. W sumie zanik spichrzy na t y m tere­ nie jest procesem n i e o d w r a c a l n y m , t y m cenniejsza jest zatem i n i c j a t y w a władz konserwatorskich województwa opolskiego i M u z e u m W s i O p o l ­ skiej idąca w k i e r u n k u zabezpieczenia najcenniejszych obiektów w tej grupie zabytków drewnianej a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j . W dosyć zróżnicowanym katalogu spichrzy występujących do n i e d a w ­ na w stosunkowo dużym n a s i l e n i u n a terenie Opolszczyzny najciekawsze są spichrze z południowych powiatów tego obszaru. Tworzą je masywne budowle o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, rozplanowane na rzucie k w a d r a - �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM 121 ZRĘBIE t u l u b prostokąta o w y m i a r a c h boków 3 X 3 m do 4 X 5 m , p r z y k r y t e d w u - l u b czterospadowym dachem, luźno założonym na zrąb, z wejściem u s y t u o w a n y m w ścianie szczytowej i ścianach oblepionych z zewnątrz gliną zmieszaną z pociętą słomą l u b p l e w a m i . T e r y t o r i a l n e występowanie Ryc. 5. S p i c h l e r z części, c z y m o ścianach z w ę ż a j ą c y c h się w upodabnia się d o s p i c h r z y typu górnej kopula­ stego. B o r u c i n , p o w . R a c i b ó r z Fot. A. Kuczyński tego rodzaju spichrzy ogranicza się w Polsce do południowych rejonów Opolszczyzny, częściowo i S p i s z u , poza j e j g r a n i c a m i natomiast wystę4 4 ziarna J. B o h d a n o w i c z , w gospodarstwach Spichrze chłopskich na tle innych w Polsce pomieszczeń na przełomie „ L u d " , t . 4 7 : 1961, m a p a n r 8; D . T y l k o w a, Drewniane pione w Południowej Opolszczyzny, Kraków Sądecczyźnie, do XIX-XX spichrze przechowywania w. (1860-1960), beczkowato „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 338-347; skle­ Spichrze nakładem M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , t e k s t y E. G i l , 1967; Z. Z i e l o n k a , Spichłerze naszej ziemi, „ O p o l e " , n r 1 : 1971, s. 27. �122 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI pują one sporadycznie w Czechach , Słowacji , Czeskim Lesie i Oldenburgii . Spichrze te posiadają szereg odmian chronologicznie młodszych, w których istotną różnicą jest pozorne sklepienie zrębu. W y n i k a t o z f a k s 6 7 8 R y c . 6. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu z z e w n ę t r z ­ nym wejściem do p i w n i c y . L i g o t a Książęca, p o w . Racibórz Fot. M . K u r e k 5 K. R h a m m , Zur c y t . za —• Przyczynek Entwicklung do historii des slavischen rozwoju spichrza Speichers, „ G l u b u s " , t. 7 7 : 1900, słowiańskiego, „Wisła", t. 15: 1901, s. 60-74. 6 Š. A p a t h y , Sposób uskladnovania hospodářských plodin v severnom šariši, „ S l o v e n s k y N á r o d o p i s " , z. 4 : 1958, s. 347-380. 7 8 Rhamm, B. ęuropa, op. Schier, Reichenberg cit. Hauslandschaften 1932, s 399, T und Kulturbewegungen im ostltchen Mittel- �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ZRĘBIE 128 t u , że ściany w górnej części zwężają się, a p r z y k r y c i e t a k i e j k o n s t r u k c j i n a m i o t o w y m daszkiem upodabnia ją do b u d o w l i o s k l e p i o n y m zrębie. Ponadto występują t u również t a k i e spichrze, które posiadają w górnej części nieznaczne zwężenie ścian szczytowych, czym upodabniają się do spichrzy t y p u kopulastego. W r a m a c h podanej powyżej c h a r a k t e r y s t y k i pierwszoplanowych cech spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, zaliczanych w l i t e r a t u r z e etno­ graficznej do t y p u śląsko-spiskiego , nie mieszczą się takie zagadnienia, j a k rodzaj i k o n s t r u k c j a ścian oraz dachu, rozplanowanie wnętrza, a t a k ­ że inne podrzędniejsze dane z zakresu f o r m y , materiału i t e c h n i k i w y k o ­ nania. S p r a w y te zostaną zatem kolejno przedstawione w dalszej części artykułu. F u n d a m e n t . W z i n w e n t a r y z o w a n y c h spichrzach stwierdzono w y ­ stępowanie dwojakiego rodzaju fundamentów. Formą najpowszechniejszą, a zarazem najstarszą jest umieszczenie p o d w a l i n y zwanej t u „przyciesią" bezpośrednio na z i e m i l u b na k a m i e n n y c h w s p o r n i k a c h ułożonych pod n a ­ rożami ścian oraz w miejscach, gdzie słupy o d r z w i wpuszczone są w pod­ walinę. Nieraz pod spichrzami występują obmurowane k a m i e n i a m i l u b cegłami n i e w i e l k i e p i w n i c e — znacznie mniejsze od r z u t u poziomego spichrza. P i w n i c e te, do których wejście p r o w a d z i z wnętrza b u d y n k u , służą do przechowywania ziemniaków oraz w a r z y w , l a t e m natomiast gro­ madzi się w n i c h nabiał. Jako d r u g i potwierdzony, bardzo r z a d k i rodzaj ustawienia spichrza, wymienić należy u s y t u o w a n i e go na podmurówce w y k o n a n e j z cegły. P i e r w o t n i e j e d n a k spichrze te posiadały opisany powyżej rodzaj f u n d a ­ m e n t u , który na skutek późniejszych przeróbek zastąpiono podmurówką, dobudowując często piwnicę. W o b u przypadkach p o d w a l i n a w y k o n a n a jest z d r e w n a dębowego i posiada grubość od 20 do 30 cm, a w węgłach połączona jest na nakładkę. P o d ł o g a . Poświęcając k i l k a u w a g podłogom, podkreślić trzeba, że i c h k o n s t r u k c j a wspólna jest dla wszystkich obiektów tego t y p u , z i n w e n ­ t a r y z o w a n y c h podczas badań. W y k o n a n e są one z g r u b y c h desek, często pozacinanych w t e n sposób, że zachodzą na siebie. Dzięki t e m u z l i k w i d o ­ wane są wszelkie szpary i o t w o r y , przez które mogłoby wysypywać się ziarno. Zazwyczaj deski podłogi wygładzone są t y l k o od s t r o n y zewnętrz­ nej, n a którą rozsypuje się ziarno. D e s k i p r z y b i t e są za pomocą gwoździ, rzadziej d r e w n i a n y c h kołków, t j . „ćwieków", do poprzecznych belek w p u ­ szczonych na piętrze w zrąb, na dole natomiast w podwalinę. W p a r u spichrzach, które n a przestrzeni ostatnich 30-40 l a t przechodziły remont, drewnianą podłogę n a parterze zastąpiono betonową l u b ceglaną posadz9 9 B o h d a n o w i c z , op. cit, s. 306-315, �124 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI I TOMASZ 7. S p i c h l e r z z X I X w . , k o n s t r u k c j i SKARŻYŃSKI zrębowej z belek połączonych w narożach n a t z w . z a m e k . M i e s z k o w i c e , p o w . P r u d n i k Fot. M. K u r e k ką. Z m i a n a t a łączyła się z nowszą funkcją tego pomieszczenia, które służy za magazyn na narzędzia gospodarcze oraz miejsce do u s t a w i a n i a parnika, w którym gotuje się z i e m n i a k i dla zwierząt. K o n s t r u k c j a ś c i a n . Wszystkie spichrze t y p u śląsko-spiskiego z t e r e n u południowej Opolszczyzny posiadają ściany zrębowe połączone w węgłach na tzw. obłap l u b jaskółczy ogon, często z d o d a t k o w y m w z m o c n i e n i e m wewnątrz w postaci p r y m i t y w n e g o zamka. O b i e k t y star­ sze w y k o n a n e są przeważnie z g r u b y c h b a l i , na których widać ślady ob­ róbki toporem, nowsze natomiast budowano z belek przecinanych piłą tracką. Nierówno obcięte ostatki zrębu wystają nieraz poza lico b u d y n k u , co jest szczególnie widoczne w obiektach ze zniszczoną polepą glinianą. W celu łatwiejszego przylegania zaprawy do ścian w b i t e są w nie d r e w ­ niane t y b l e o długości około 10 cm, często tkwiące także między b e l k a m i . P o w a ł a . W zależności od tego, czy b u d y n e k jest d w u - czy t r z y k o n ­ dygnacyjny, możemy mówić o jednej l u b d w u powałach p r o s t y c h i j e d ­ n y m sklepieniu. Powały te w y k o n a n e są z desek p r z y b i t y c h z w i e r z c h u d r e w n i a n y m i t y b l a m i l u b za pomocą gwoździ r o b o t y k o w a l s k i e j do belek pułapowych wpuszczonych w zrąb. B e l k i te posiadają nieraz ozdobnie fazowane brzegi, a belka środkowa, na której w s p a r t a jest powała, n a d pomieszczeniem na parterze posiada często wycięty na niej m o t y w zdob- �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM Rys. 8. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu, n a k r y t y d a s z k i e m Wojnowice, 125 ZRĘBIE czterospadowym. p o w . Racibórz Wg Spichlerze Opolszczyzny, K r a k ó w 1967 niczy w f o r m i e rozety l u b krzyża z oznaczeniem r o k u b u d o w y . Bardzo często sklepienie oblepione jest wewnątrz gliną zmieszaną ze słomą. K o n s t r u k c j a i k s z t a ł t d a c h u . K r o k w i o w e dachy spichrzy o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu nie są związane k o n s t r u k c y j n i e ze ścia­ n a m i . Założone są one luźno na zrąb, z którego łatwo je zsunąć. K r o k w i e wzmocnione b a n t e m złączone są w szczycie na zwidłowanie l u b nakładkę. Z u w a g i na kształt dachu obszar objęty zasięgiem spichrzy t y p u śląsko-spiskiego nie różnicuje się w sposób wyraźny na terenie Opolszczyzny. Bardzo często w jednej w s i występują spichrze o dachu d w u - i cztero­ spadowym p o k r y t e łupkiem. C i e k a w y m szczegółem k o n s t r u k c y j n y m w t e ­ go rodzaju spichrzach jest maleńki daszek umieszczony n a d d r z w i a m i wejściowymi, który w g J . B o h d a n o w i c z a s t a n o w i formę przejściową między przyczółkiem a podcieniem, co może wskazywać na zachodzące między n i m i powiązania genetyczne. 10 D r z w i i o k n a . Do wnętrza spichrza prowadzą jednoskrzydłowe d r z w i umieszczone w ścianie szczytowej, zawieszone na s o l i d n y c h żelaz1 9 J. B o h d a n o w i c z , spodarstwach chłopskich Różne na terenie formy Polski s. 160, m a s z y n o p i s — p r a c a d o k t o r s k a . przechowywania w drugiej wymłóconego polowie XIX zboża i w XX w go­ wieku, �126 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI n y c h zawiasach r o b o t y k o w a l s k i e j . Obramienia d r z w i są często fazowane, a nadproże ociosane na kształt oślego grzbietu. Próg t w o r z y część podwa­ l i n y , w którą wpuszczone są d w a słupy — odrzwia, połączone u góry za pomocą „ocapu", n a którym wycięty jest nieraz r o k b u d o w y spichrza. Same d r z w i w y k o n a n e są często z d w u w a r s t w m o c n y c h desek połączo­ n y c h za pomocą g r u b y c h gwoździ o dużych główkach. Deski zewnętrzne ułożone są w różne w z o r y , raz pionowo l u b poziomo, d r u g i raz ukośnie. Hyc. 9. H i p o t e t y c z n a e w o l u c j a s p i c h r z y śląskich Wg J. B o h d a n o w i c z a , S p i c h r z e na tle innych ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na „ L u d " , t . 47: 1961. pomieszczeń do przełomie XIX-XX przechowywania w. (1860-1960), Nieraz płaszczyznę d r z w i dzielono na cztery równe części, które wypeł­ nione były p i o n o w y m i , p o z i o m y m i l u b ukośnymi deseczkami. Stosując podział d r z w i na równe części pionowe, deseczki ułożone ukośnie t w o r z y ­ ły m o t y w jodełki. Uzupełnieniem zdobniczym d r z w i są nakładki zamkowe oraz gwoździe o dużych spłaszczonych główkach w y k o n y w a n e przez m i e j ­ scowych k o w a l i . Nakładki te r o b i l i kowale według własnych upodobań, stąd przedstawiają one dużą mozaikę f o r m i motywów zdobniczych. Czę­ sto spotyka się również d r z w i okute blachą z poprzecznie ułożonymi że­ l a z n y m i sztabami, co skutecznie zabezpieczało ongiś drogocenne przed­ m i o t y złożone w spichrzu. Spichrze posiadają małe o t w o r y okienne wycięte w zrębie, podobne do otworów strzelniczych. O k n a te nie posiadają szyb, jedynie w s t a w i o n e są w nie żelazne pręty — proste l u b esowato wygięte, co zapewnia swo­ bodny dostęp i cyrkulację p o w i e t r z a Rozplanowanie w n ę t r z a . W zespole o m a w i a n y c h spichrzy spotyka się o b i e k t y o d w u , a n a w e t o trzech kondygnacjach, nie licząc p a r t e r u . Wszystkie z t y c h pomieszczeń służą do przechowywania zboża i produktów żywnościowych. N a parterze umieszczone są sąsieki na mąkę, otręby i kasze. D o wnętrza prowadzą d r z w i umieszczone w ścianie szczy­ towej, a na każdą z k o l e j n y c h k o n d y g n a c j i wchodzi się po schodach u m i e ­ szczonych wewnątrz b u d y n k u . Sąsieki umieszczone na górze służą do 1 1 Z a r ó w n o nakładki z a m k o w e , j a k i „ k r a t y " o k i e n n e charakteryzują się w i e l k ą różnorodnością f o r m . �SPICHRZE O KOPULASTO 127 S K L E P I O N Y M ZRĘBIE p r z e c h o w y w a n i a ziarna, natomiast druga kondygnacja pozbawiona jest i c h w ogóle, a ziarno magazynuje się t u t a j rozsypane na podłodze, odgra­ dzając poszczególne jego g a t u n k i deskami. Kondygnacja ostatnia, którą w zależności od wysokości spichrza jest druga l u b trzecia, nie posiada sąsieków, a obok ziarna przechowuje się w niej w a r z y w a , mięso i owoce. N a ostatniej k o n d y g n a c j i suszono także podczas lata różnego rodzaju owo­ ce i w a r z y w a . Mięso i w y r o b y wędliniarskie umieszczano n a drążkach za­ wieszonych u stropów. Hipotezy Ryc. g e n e t y c z n e . W sprawie genezy i zasięgu spichrzy 10. S p i c h l e r z o k o p u l a s t o s k l e p i o n y m zrębie. Obecnie o b i e k t z n a j d u j e się n a t e r e n i e M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach F o t . J . Michałowski �128 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI t y p u śląsko-spiskiego w y p o w i a d a n o się już k i l k a k r o t n i e , podobnie j a k w sprawie pochodzenia oddzielnych pomieszczeń do przechowywania ziar­ na. Stosunkowo fragmentaryczne źródła archeologiczne pozwalają s t w i e r ­ dzić, że spichrze znane już były neolitycznej ludności rolniczej , a z n a j ­ dowane dość sporadycznie u r n y przypominające wyglądem spichrze do­ wodzą doniosłej r o l i , jaką w czasach przedhistorycznych spełniał t e n b u ­ dynek. Istnienie spichrzy na terenie E u r o p y Środkowej i Wschodniej potwierdzone zostało dopiero na podstawie źródeł wczesnośredniowiecz­ nych. Początkowo na Słowiańszczyźnie były to prawdopodobnie j a m y oraz napalowe p o j e m n i k i koszowe. Później natomiast, w związku z roz­ w o j e m r o l n i c t w a i stabilizacją osadnictwa, p o j e m n i k i te stawały się coraz większe i przekształciły się w normalne b u d y n k i . 12 Przedstawione w a r t y k u l e spichrze o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu wiązać należy genetycznie z b u d y n k a m i o k o p u l a s t y m dachu. Przykła­ dem tego może być opisany przez K. Rhamma spichrz z M a r g o n i , który według niego uznać należy za pierwowzór „sypańców" c z e s k i c h . Był to b u d y n e k pleciony, oblepiony gliną, posiadający kształt kopulasty. P r a ­ wdopodobnie za jeden z następnych etapów w e w o l u c j i spichrza można uważać b u d y n k i , które jeszcze na początku X X stulecia spotykane były na terenie południowej Opolszczyzny, zbudowane na planie sześcioboku i n a k r y t e luźno ułożonym daszkiem . 13 14 Analogie z terenów Węgier, a n a w e t A f r y k i , mogą upoważniać też do stwierdzenia, że spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie wiążą się z formami walcowatymi l u b u l o w a t y m i o ruchomym, zdejmowanym da­ chu. Zasadniczą b o w i e m cechą t y c h spichrzy jest posiadanie luźno ułożo­ nego dachu. Proces e w o l u c j i od glinianej j a m y , poprzez kopiec do spi­ chrzy naziemnych, t j . budynków, opisany został szczegółowo przez G. N a gya, n a podstawie faktów i n d y w i d u a l n y c h z t e r e n u Węgier . 15 Zastosowanie k o n s t r u k c j i zrębowej w spichrzach, i co za t y m idzie wzrost wielkości tego b u d y n k u , spowodowało częściowo zmianę f u n k c j i , a właściwie j e j rozszerzenie. Dotychczasowy p o j e m n i k na zboże zaczęto wykorzystywać również j a k o pomieszczenie do przechowywania cenniej­ szych przedmiotów oraz j a k o miejsce do spania. Ponadto masywność t y c h b u d o w l i , sklepienie z bali, m a s y w n i e okute d r z w i oraz ściany oblepione 1 2 J . G . D . C l a r с, Europa przedhistoryczna. Podstawy gospodarcze, Warszawa 1957, s. 172. 1 3 H h a m m , op. cit., 1 4 S p i c h r z t a k i z n a j d o w a ł się w e w s i B i e ń k o w i c e , p o w . R a c i b ó r z i r o z e b r a n o dopiero w s. 65. 1955 r o k u . Z o b a c z : B o h d a n o w i c z , Spichrze na tle innych go pomiesz­ czeń..., s. 308, t a b l . 1, r y c . 1. 1 5 G . N a g y , D i e s p e i c f i e r i m g von E t n o g r a p h i c a " , t . 1 3 : 1964, s. 284-289. Kornerfriichten (getreide) in Oroskaza, „Acta �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ŽREÉIÉ 129 gliną skłaniają do przypuszczeń, iż mogły być one w y k o r z y s t y w a n e j a k o o b i e k t y obronne. Małe okna przypominają strzelnice, a r u c h o m y dach można było łatwo zrzucić w razie pożaru. Obronna f u n k c j a spichrzy tego t y p u mogła mieć duże znaczenie właśnie n a t y c h terenach, które były regionem charakteryzującym się wzmożonymi r u c h a m i ludności — b l i s ­ kość B r a m y M o r a w s k i e j , a więc narażonymi w dużym stopniu na wystę­ powanie częstych starć z b r o j n y c h . Powyższe u w a g i na marginesie genezy tego t y p u spichrzy tłumaczą do pewnego stopnia, dlaczego właśnie na obszarach południowej Opol­ szczyzny i Spiszu koncentruje się i c h zasięg występowania. T e n t y p s p i ­ chrzy rozwinął się również n a s t y k u terenów, na których występowały p o j e m n i k i gliniane i gliniano-koszowe, z terenami objętymi b u d o w n i ­ c t w e m zrębowym. Wydaje się zatem, że właśnie na skutek tegO' bliskiego sąsiedztwa zaczęła powstawać f o r m a pośrednia łącząca w sobie kształt — łukowe sklepienie — i sposób ułożenia dachu charakterystyczny dla po­ jemników gliniano-koszowych. Stopniowo, prawdopodobnie dzięki wpły­ w o m przenikającym z południa poprzez Bramę Morawską, p r z y jedno­ czesnym rozszerzaniu f u n k c j i t y c h b u d o w l i , zaczęły powstawać duże, zrę­ bowe, oblepione gliną, łukowo sklepione, t z w . spichrze śląsko-spiskie. Na podstawie t y c h krótkich u w a g na temat pochodzenia spichrzy i genezy omawianego t y p u można w uproszczeniu stwierdzić, że począt­ kową formą spichrza była j a m a zbożowa, następną b u d o w l a gliniana l u b gliniano-koszowa, która wreszcie pod wpływem b u d o w n i c t w a zrębowego przekształciła się w spichrz sześciokątny, a następnie czworokątny o łu­ k o w y m sklepieniu, j a k i jeszcze obecnie występuje w w i e l u wsiach połud­ niowej Opolszczyzny . 16 Nakreślony t u obraz spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, z uwzglę­ dnieniem i c h k o n s t r u k c j i , rozplanowania i wyposażenia wnętrza, będzie zapewne s k r o m n y m uzupełnieniem do nielicznych prac z tego zakresu, a łącznie z materiałem i l u s t r a c y j n y m może posłużyć za materiał uzupeł­ niający do dalszych studiów n a d genezą t y c h obiektów. B o h d a n o w i c z , op. cit, ża w gospodarstwach..., s. 232. 1 8 3 — Etnografia Polska, XVII/1 s. 313; t e n ż e , Różne formy przechowywania zbo­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1db05ddd4b238bf8eb622849cedb71e3.pdf 821f7473d52d8000ef378fd1320ad25d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:265 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:234 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.I-IV Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L D ORGAN POLSKIEGO l'O'VARZYST"~ LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCUtTE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM L ZA LATA 1964·65 WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK ill WROCŁAW POLSKIE TOW A RZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł A W 1966 �i.;" I \t", WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD cena zł Tom Tom Tom Tom XL _ Indeks 39 tomów, pod red. J. Gajka XLI - za rok 1954 2 cz. . XLII - za rok 1955 (ku czel oskara Kolberga) 2 cz. XLIII - za rok 1956 Supl. H. Pitlner-Szewczykowa Mater. do bibli~grafii etno Tom XLI V - za rok 1957 Tom XLV - za rok 1958/59 Tom XL"I - za rok 1960 Tom XLVII - za rok 1961 Tom XL\'III - za rok 1962 (na Kongres Slawistbw w Sofii) Tom : LIX - za rok 1963 2 cz. Tom L - za rok 1964 2 cz. . PRACE I MATERIAŁY LUD ETNOGRAFICZNE Tom XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki p~d red. K. Zawist~wicz-Ada:nskieJ. Wrocław 1959 Tom XIV Prace zbiorowe. Sląsk Cieszyński, p:.>d red. M. Sub~czowej, Katowice-Cieszyn 1959 (wyczerpany) Tom X St. Wall i s i J. C n d r u s z, Przysłowia śląskie pol red. St. Bąka i M. Suboczowej, Wrocław 1961, 2 cz. . Tom XVI Prace zbi:>rowe. Tom szczeciński pod red. J. Gajka i Z. Jank~wskiego, Szczecin 1959 (wyczerpany) . Tom XVI! W. Łęg a. Ziemia Chel:nińska p~d red. J. Gajka i M. Znamierowskiej-Prdferowej, Wrocław 1961 • Tom XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajk~wej Tom X Ill, cz~ść II, Anna C z e k a n a w s k a: "Pieśni Eilgorajskie" Tom XIX - Prace zbiorowe - Olsztyńskie • Tom xxn - Konferencja Pomorzoznawcza w Szczecinie Tom XXI n - Prace zbiorowe. Tom śląski pod red. St." Bąka Tern XXIV Z. S t a s z c z a k, Budownictwo chłopski~ w woj. lubelski:n Tom XXV, J. P a w ł a w ska. Dolnośląska wieś Pracze w powiecie ml1ickim w latach 194:;-1960 (Studium etnograficzne, cZ. I) (w druku) PRACE 87.14~.130.75.55.85.88.88.85.85.100.100.- TOM L 68.16.- 7a.20.72.46.32.45.15.- ao.45.- ETNOLOGICZNE Tom lIT Marian P l e z i a, Gro;ckie i łacińskie źródła do naj starszych dziejów Sl~wian cz. I (d~ VIII wieku), Poznań-Kraków 1952 . Tom IV Edward Kar wat, Katal()g magii RuIoHa (wycz~rpany) T~m V F. H. N o C o ń. 07ieje, kultura i upadek Inków (wy-z'r~any) Tom'I J. Czekanowski, W gląb lasów Anwimi Tom vn Ch. Va kar e l s k i, Etno[rafia Fulgarii . Tom VIII K. P i e t k i e w i c z, Kultura ludowa Łotwy (w druku) 37.14.4'.4'.·80.- CZĘŚĆ I ,~• '0 .~ �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORCANE DE LA SOCIli:TE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM L ZA LATA 1964-65 POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł A W Lt'DOZNAWCZE 1966 �SPIS RZECZY KOMITET K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, I J. CZEKANOWSKI, Część I. REDAKCYJNY W. AKTO;\,IE\VICZ I J. GAJEK, I. Rozprawy A. L. GODLEWSKI M. ZKAMIEROWSKA-PROFFEROWA ~-ii"1',\ -,.\ ," ! 41. ~. 1~ ~/1'- _~~~" "1'. LI.. ..: , , . O j 3 .. REDAKTOR JÓZEF GAJEK W 70-lccie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (J. Ga}ek) . S t a n i s ł a w P o n i a t o w s k i, Dziennik wyprawy (do Kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku) . F r a n c i s z e k Wok r o j, Ludność Nadarnurska w świetle antropologicznych materiałów SL Poniatowskiego (2usammenfass,mg, KpaTKoe co.uep)f(aHHe) J ó z e f G l i n k a, Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjocio'laJn'l) grup nadamurskiej ludności Galdów i Oroczonćw (2usammenfassung, KpaTlwe cOl1ep)f(aHl1e). T a d e u s z L e w i c k i, Przeżytki starych kultów i wierzeń pogańskich u śre:1niowiecznych Berberów doby muzułmańskiej (Resume, KpaTKOeco.uep)f(aHHe). T a d e u s z M i l e w s k i, Ziemia niebo w poezji Azteków (Summary, KpaTKoe COlIep)f(aHlfe) II. R e c e 11z j e (K. l POLSKIE TOWARZYSTWO REDAKCJA, IXDOZNAWCZE - \YROCL\W WROCŁAW, "ANKIER A 4 Nakład 1200 egz. Ark. wyd. 49,5, druk. I i k!. III, 100 g, 70X100. Oddano do składania czono w lutym 18 II 1966 r. Cena zł L\KL\DY KARTOGHAFJCD1E, 1965 II tomu 52,00 Papier ilustr. 18 II 1~64 r. Druk ukor,100. 2am. 199/64 (0-12) WROCŁA \Y, l"L. T. KOSClCSZKI 29 121 191 230 297 i s p r a w o z d a n ia Sztuka Kamerunu, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Kraków 1961 r., s. 11, tabL 12 (J. Gajek) . E r n e s t o Ve i g a d e O l i v e i l' a i F e r n a n d o G a l h a n o, Casas da zona central do litoral portugucs, Porto 196]·--1962 H en r y dan, Dov N sche 7 321 322 Wolski) F i e l d, Camel brands and graffiti from Irac, Syria, JorIran and Arabia (Krzysztof Wolski) . o y, Jefet Schwili erzahlt hundertneunundsechzig jementiVolkserzahlungen aufgezeichnet in Israel 1957--1960, Berlin 1953 (Konrad WYPuch) . P e t e l' F u c h s, Die Volker der Siidost-Sahara, Tibesti, Borku, Ennedi, Wien 1961 (K. IV.) . R e i n H e l m u t, Die Insektennahrung dcl' australische.1 Ureinwohner, Berlin 1962 (K. W.) . lVIa l' i e R e a y, The Kuma-Freedom and Conformity in the New Guinea Highlands, Carlton 1959 (K. W.) . 323 324 326 328 329 �III II BEITRA.GE ZUR V(jLKERFORSCHUNG, Hans Damm zum 65. Geburtstag, Veroffentlichungen des :\Iuseums fur Volkerkunde zu Leipzig, Berlin 1961 (Konrad WY1Jych) G Ot t f r i e d O o s t e r wal, People of the Tor, Rotterdam 1961 (K. W.) A. L. Kro e b e r, Anthropology, l'~ew York and Burlingame 1948 (Wanda StęśLicka) . ANTHROPOLOGY TODAY, Chicago 1953 (Wanda Stęś/icka) CURRENT ANTHROPOLOGY, Chicago 1956 (Wanda StęWcka) CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE, Paris 1963 (Wanda 331 ( 340 341 345 348 M a r i a n P o kro p e k, Niektóre tradycje historyczne a współczesne przeobrażenia kultury wsi północno-wschodnich terenów Polski (Summary, KpaTKoc cO,L(ep)f(aHHe) E d war d P i e t r a s z e k, Problematyka kultury robotniczej a etnografia (Summary, I<paTKoe cOUepJKaHl1e) B r on isł a w a K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Problematyka karpackiego szałaśnictwa i chowu owiec w czechosłowackich publikacjach etnograficznych z lat 1959-1962 . II. Stę- ślicka) 350 352 ski) 353 354 357 •• I. R o zp r a w y Pietkiewicz) Burszta) 1962 Roma1tska) P r i m o v s k i, Ii jJ . '. 634 635 636 641 646 pesni, Sofia 654 655 657 665 672 1962 Romańska) (K. Simiczijew) 652 673 . Trudnovo-pomynacni D i n e k o v P e t ar, Brat'ja Miladinovi v istorijata na balgarskata folkloristika, Sofia 1962 (Henryka Romańska) . IZWESTIJA NA ETNOGRAFSKIJA INSTITUT I MUZE.J, ~ofia 1962 j 629 647 (Henryka (Henryka 601 639 PRACE I MATERIAŁY MUZEUM ARCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI, Łódź 1957-1962 (Irena Tmnau) PRZEGLĄD HISTORYCZNY, Warszawa 1962 (Irena Turnau) . NARODOPIS V HISTORICKE EXPOSICII VLASTIVEDNEHO MUZEA, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) SBORNIK SLOVENSKEHO NARODNEHO MUZEA, Bratislava-Martin 1960 (HaLina Bittner-Szewcz)Jkowa) . ETHNOGRAPHICA, Brno 1fJ59 (Halina Bittner-Szewczykowa). KRATKIJE SOOBSZCZENIJA, Moskwa 1962 (Barbara Bazielich) P e t r o v P e t a r, Kragovidni pametnici v Zapadna Balgarija, Sofia Atan as 585 zj e i sp r a w ozd a n ia G i u s e p p e C o c c h i a r a, Istorija fołkłoristiki w Jewropie, Moskwa 1960 (Aleksander Zyga) . RUSKIJ FOLKŁOR, Moskwa-Leningrad 1962 (Kazimierz Strzala) DEUTSCHES JAHRBUCH FDR VOLKSKUNDE, Berlin 1962 (Józef CZĘSĆ II J a n C z e k a n o w s k i, Zagadnienie praojczyzny Słowian w slawistyce polskiej a wyniki antropologiczne (Zusammenfassung, 365 KpaTKoe coueplKaHlle) R o d e ryk L a n g e, Kinetography Laban (Movement Notation) and 378 the Folk Dance Research in Poland (KapTKoe coueplKaHl1e). A n n a C z e k a n o w s k a, The Diatonic Melodies of the Narrow 392 Range in Slavic Countries . B o h d a n B a r a n o w s k i, Zanik użytkowania wolów jako siły pociągowej w Polsce i w krajach sąsiednich (Summary, KpaTKoe 411 cOUepJKaHl1e) T a d e u s z W l' Ó b l e w s k i, Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiałów etnograficznych (Zusammenfassung, KpaTKOe 431 cOUepJKaHlle) S t e f a n L e w, Dom przysłupowy w górnym i środkowym dorze467 czu Sanu (Swnmary, KpaTKoe couep)Kamle) J a n u s z B o h d a n o w i c z, Analogie słowiańskie i odrębności kultury ludowej Pomorza Zachodniego w świetle atlasowych opracowań etnograficznych (Smnmary, KpaTKoe couep)f(aHl1e) 526 W Ol f g a n g J a c o b e i t, Agrarethnograph'sc'he Forschungen in dfr Deutschen Demokratichen Republik 557 11 R i c h a r d Wei s s, Hauser und Landschaften der Schweiz, Erlenbach-Zurich und Stuttgart 1959 (J. Gajek) . H e n ryk Z w o l a k i e w i c z, Etnografowie i regionaliści w badaniach kultury ludowej Lubelszczyzny, Lublin 1962 (J. Gajek) P i o t r Ś w i e l' c, Pieśni Józefa Lampy ze zbioru Juliusza Rogera, Opole 1963 (Henryka Romańska) . L i n d a D e g h, Marchen, Erzahler und Erzahlergemeinschaft, Berlin 1962 (Maria Fryczowa) ŁATYSZSKIJE NARODNYJE PREDANIJA, Rjga 1962 (Kazimierz M. O. K o s wen, Etnograficzeskije Rezultaty Wielikoj Siewiernoj Ekspedycji 1733-1743, Moskwa-Leningrad 1961 (Antoni KuczY1iZ. P. S o koł o w a, Zamietki ob Ewienkach bas3iejna Keti, Sibirskij etnograficzeskij sbornik, Moskwa 1962 (Antoni Kuczyński) ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ ATł_AS SIBIRI, Moskwa-Leningrad 1961, (Antoni Kuczyński) Contents of part I . Rece 568 673 674 675 �::, Ie S, ~ j , ,; j'w,c'ojen~::~=:·w::.::'=-'-----r styczne RO:vIANOSLAVICA, Bukareszt 1963 (J6zcf Gajek) PRZEGL\D HU:vIANISTYCZNY, Warszawa 1953 (:l1al'ia Frurzo1c'o) Kir i a n o v A n g e l, Narodnostni elementy v ezika na "Istorija slavjanobalgarska", Sof Li 1962 (H, R.) RUSSKU FOLKŁOR, t. VIII, ::-.:oskwa-Lenmgrad 196,3 (Hen)'yka Ramańs.1w) 677 690,' ( 694 I 695 096 III. M u z e a M a r i a Z n a fi i e l' O W S k a - P r li f f e r o seum Collections in Poland . IV. Kro VIi a, Ethnographk Mu701 n i Je a Wspomnienie o drze Tadeuszu Delimacie (J. Gajek) . Sprawozdanie z całoksztaltu prac Polskiego Towarzystwa Ludoz~;a'vvczego w 1963 r. (O. G.) . SprawozQmia z działalności naukowej i dyGaktycLnej Katec'r i Zakładów Etnografii (zestawili K.W. i T.S.) . Seminarium amerykanistyczne zorganizow:cne przez krakowski Oddział Folskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Tadeusz Milewski) V. R ó żn e Indeks L t. Ludu (O. G.) . Spis rycin i map . Contents of part I. and. part II PROF. I # l I i i ł, DR JAN CZEKA:"JOWSKI 1882-1965 Dnia 20 VII 1956 r. zmarł w Szczecinie PROF. DR JAN CZEKANOWSKI - czlonek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, członek Towarzystwa Artropologicznego w Brnie Morawskim i Zurichu oraz członek koresponde:lt Societe d'Anthropologie de Paris i Royal Anthropological Institute oi' Great Britain and Ireland, przewodniczący Komitetu Antropologicznego PAN. prezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, FO'sk'ego Towarzystwa Antropologicznego, rektor Uniwersytetu Jana Kaz'mierza we Lwowie, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, profear Uniwersytetu w Poznaniu, doktor honoris causa Uniwersytetów w Poznaniu i Wrocławiu. Członek Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Ant~'oPO]ogicznych i Etnologicznych, przewo~niczący Polskiego Komitetu Narodowego MUNAiE, członek honorowy wielu innych towarzystw naukowych w kraiu i za granicą. O:lszedł wybitny antropolog, etnolog, twórca antropologicznej szkoły ]\\'O\\'sl,izj, reprezentan~ kierunku historycznego w etnologii, a zarazem \\'ybiL'y afrykanista i slawista. Zao''''i Towarzystwa i Redakch "Ludu" składaj, hold pc'mięci jed:'err.u z najwybitniejszych uczonych polski~h XX stuie:ia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fad8e4b96471eb79ec689a97df88bdf9.pdf 23965e21380d4cb1bac94a64b10857e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:267 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource Poniatowski, Stanisław (1884-1945) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:236 Title A name given to the resource Dziennik wyprawy (do Kraju Goldów i Oroczonów )/ LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.7-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text r ,j l t ':. .... r~ > "Z. 1:9.)yarZJ~stwalud , Pl~~~te.mieaię~~e li l lt1doz1!a\Ycze~(), odbylf! (t 1,ł(ld6w g-cogralIczny<)ltna dlli!o dQM znaeztl~H\lzbę .t\złont.6;,/ 40 os6b). Zgl'iJtrllMli:f'lde Kri.lin:1 kt'ótką llrY-clnO\'llh w zgromu;l,;otiyeh zda!, RI;r:li'l'lę r, czynuolHll Zf41'zllr~a, le;)%c Uk:(l!tH\f(Ue )~OZI)f)01;a-ł ra.;~nie dzi:uah1o§:ć e:¢!efu (lzł~~k6;V i w ty.m cela p:t':t.yg.o~r#ał pi:mn~ po polsku i po. lUi>kuj k~~¥Ał¥ cznl;w r07.e~(t(ją. bęrble 1'0 zgłOllił:;, sir:. doty('hczas 80, wy en. (~e!etn z()r~aniZo,vIUlja Ę~l1e.V' u:a<1. ll¢h)\~;.li~U kon,~(ytll()W\\61'e!'\lj(l1 ~:l..rm()\~l\łj'P~;WIItIMkQwą,k.I\;i<1a ". Vi n{)t.yi:!h()~II$··· •.•·••. 11Bt~nóWi()lJ,Q .•.•...... S()1ięj\~ jJt~oWocl{I[(~~;;.(\rm . VrzQw., J:!XI~\;JJ;~!lq;~ll~~!t1r., •tusto!l\lJ:lIU..l. ·!,~Skl!ll. rg I 1.11 I ';vą> DZIENNIK WYPRAWY (DO KRAJU GOLDOW Wstępem i OROCZONOW zaopatrzyła w 1914 ROKU) B. HEIDENREICH'" Spis rzeczy: I. Wst~p od Redakcji, życiorys, opis i zawartość dziennika, historia i cele wyprawy, kalendarz wyprawy. II. Dziennik wyprawy: 1. Wstęp S. Poniatowskiego, 2. Dziennik wyprawy (od lO.V.-31.VIIL19H r.), 3. Dodatek, II redakcja dziennika od lO.V.-16.VLl914 r., III. Słownik Goldów . .orof;łt~ ;:')1"J5f(z ST ANISŁA W FONIATOWSKI źpt L Wstęp tl~em Biege c:':.. by wedłtl~ uJló ~'ekcY.i, kt.óh~\y tliJ' salll(Jj. . lJ().;i..e~jZI0td'a.. /o-i .\.7itiltQplU)Q o ilC'ty bt. dr., 'YŚ\,Mfl·ZQ3Pyd,., t:i¢r~~o;kj'Ch~V h1g.cil.K 1',~Y,J'l\l}jK;}rOI' od Redakcji .li P)·7.~IV\ . IIw, tit",!;!, Redakcja "Ludu" od lat nosiła się z myślą wydania dziennika podróży S. Poniatowskiego oraz luźnych materiałów zebranych w terenie (a więc r.otatki, szkice rysunkowe, fotografie). Materiały te są ściśle związane z dziennikiem - jest on w dużym stopniu jedynym kluczem do zrozumienia rysunków i fotografii, te zaś z kolei umożliwiają zrozumienie skrótowego tekstu dziennika. Materiał sam w sobie ze względu na autentyczność i niepowtarzalność posiada dużą wartość naukową. Autor przed wybuchem drugiej wojny światowej rozpoczął porządkować materbły i redagować dziennik. Między skrótowymi zapisami w dzienniku, a tekstem opracowanym na czysto zachodzą pewne różnice treściowe; autor w oparciu o anamnezę interpolował dziennik, czasem opuszczał fakty znajdujące się w autentycznym dzienniku. Redakcja postanowiła wydać całość autentycznego dziennika, późniejsze zaś opracowanie załączyć jako dodatek. Opuszczenia i interpolacje S. Poniatowskiego wynikały z tego faktu, że badania terenowe wypadły w innej epoce, a porządko- .Ę(lha.l'tllt;f!v!,~y ~p~iwb( 1.1 !i!;91,Y'.~>~nk.~·<1S 'tf\i ii+1U, ,( tyP:(i 'ui:lp!~I'>~\?l,sJnęi.ale .TL"Y{~~ eię ",ilQ~Y je'!YJ1iQ, byixJ,etodr ic();~ri<;jw Jednym dualc" ilif} (h;ilth~}!.~dLl" \:'olli:c()~nll; jSiri;) );0 pO>Y7di1p~d, !;ntlt~ 8iJh~a.l, terllli«){Y;l,iJQ~lłtlist7t~~t\(ł' 'lL syU'llh)1F ")·e.Y;llt) o1)s~etuiei Hl'i.j~r:J.cyjH\~":Jd$~t,\r;~9zn'J: ,".":"'::""".. '," ,'.,,~ ią') k,~(\dllj z,lli"h' <,wielki,," z~~h'gi. (,k,('!O , }t.;(L')~,~,n~~t1!'7,nv~t', ~it~rtr:)1'~'Vlli{},~'~o'iTJl3,vJ'!1l',.zai<l·esl~, i "'\"YJj!~ain,:i!!\j}'i,dr, jakisi\? 01J()<}lĄjO •••D.lifJdzJ niemi ,tl.)e~'y",j:;tk ..~~,skuto,k l'd~6rz;n0ani3 tllettHlyantroplJ"" l(,,&;,'~,z'nt~j,~:r'l?tio~h:.inę,~kt6r:1 mU.:~i badauit\ hil:Jt")l;r~1ZiHj ...~it.e'i'd,cldemu.· v7Y8tu.nhali. ..,:d,~;~"y~il z~ ;"'leicka.n.iem j pn~lo~gQt~.~n: o... ldaJk,tmi. ~)ye;;u:tji n<\~ ~)yl:~.~ - Fragment protokółu pierwszego posiedzenia Towarzystwa 28 II 1895 r. (Korekta w szpalcie, Arch. PTL, • * Pracę wykonano \dan Ludoznawczego nr inw. 496). z dnia we Wrocławiu na Seminarium pod kier. prof. w Katedrze J. Gajka. Etnografii Ogólnej i Sło- �8 wanie w innej. Sprawy i ludzie odpłynęli, to zaś co było ważne, obowiązujące, stało się błar..e i nieistotne. Właśnie to przesunięcie dwu epok widoczne jest w dwu wersjach dziennika. Materiał ilustracyj:::y z9.warty w "L'zie~'mik:J wypraw" przekalkowano i wedle oryginalr:ego wzorca oddano do druku, pomniejszając lub powiększając rysunki. Pc prawki wprowa::lzono jedynie w tym wypadku gdy zauważanJ błędy perspektywiczne. Wydani::: dziennika jest dalszym ciągiem USHOWR1'l Redakcji wydania pozostałych materiałów po S. Poniatowskim (poza wydrukowanymi w XXXVI, XXXVII, XXXVIII tomach Ludu). Zamierzenie to wydaje się koniecznością de wymagającą dalszego uzasadnienia. J. G. Stanisław Poniatowski urodził się 6. IX. 1884 r. w Ceranowie na Po::llasiu. W roku 1894/95 - zaczął uczęszczać do Szkoły Realnej na Nowym Zajeździe w Warszawie. Po ukończeniu szkoły średniej w' 1902 r. studiował nauki matematyczno-fizyczne i techniczne na Wydziale Mechaniczpym Politechniki Warszawskiej. W latach 1904-1905 jako członek PPS brał czynny udział w życiu politycznym, kierował biblioteczką dla agitatorów. Rozdawał bibułę na wiecach, oraz uczestniczył w zebraniach i wiecach organizowanych przez tzw. grupę "Kuźnicy". Działalność polityczna i studiowanie literatury filozoficznej i spolecznej skierowały zainteresowania Poniatowskiego na inne tory. Przerwawszy studia na skutek strajku szkolnego w 1905 r. wyjechał S. Poniatowski w 1906 r. do Szwajcarii, by wstąpić na Wydział Filozoficzny uniwersytetu Zuryskiego na studia antropologiczne. W tym okresie zuryski ośrodek antropologiczny przeżywał okres odrodzenia, po kryzy<:ie jaki panował w tej dziedzinie nauki w Eur~~,pie. Główna pIL:yczyna tego kryzysu leżała w metodologii, w niemożliwości rozwiązania zagadnienia określeni"" przynależności rasowej. Właśnie w Zurychu Rudolf Martin dał podst!lwy pod metodologię antropologii. Martin zajmo\vał się też ctn:,'gn:iią o czym ś,via:lczy jego dzieło Die Inlandsstamme der Mahyisch::m Halbim;el wyd,am: w Jenie w 1905 r. W tym właśnie okresie S. Po- \ fi ! ; : "i'I. 'i I 'l , l '1 ~ " l J niatowski rozpaczyna studia antropologiczne pod kierunkiem Martina, zaś studia etnograficzne w Katedrze Geografii, gdzie profc;sorami byli StolI i Heierlie. Mniej więcej w tym samym okresie odbywali w Zurychu studia J. Czekanowski, E. Loth i M. Reicher - późniejszy profesor anatomii Uniwer3ytetu Stefana Batorego i Akademii Medycznej w Gdańsku, T. Woyno - późniejszy profewr Politechniki Warszawskiej, W. Gondzikiewicz - późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego a później Poznańskiego oraz A. Wrzosek - późniejszy profewr Uniwersytetu Poznańsldego. W takim środowisku studiował S. Poniatowski od 1905 r. do 1911 r., ukończył studia stopniem doktora filozofii z najwyższym odznaczeniem. Po powrocie do kraju pracował w latach 1912 do 1913 jako asystent Pracowni Antropologicznej w Warszawie. W 1914 r. zakłada Pracownię Etnologiczną przy zbiorach etnograficznych Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w 'Warszawie. W maju tegoż roku wyjeżdża na wyprawę naukową do kraju Nadamurskiego. Gdy w je~ieni 1915 r. otworzono pC'llownie Uniwersytet Wanzawski został mianowany dyrektorem Biblioteki Uniwersyteckiej. Na tym st3.nowisku pozostał do 1919 r. poczym zrezygnował z zajmowanego stanowiska, prace bowiem bibliotekarskie pozostawialy zbyt mało czasu na pracę naukową. Jeszcze w roku 1916 objął katedrę etnografii na Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Od 1921 1'. wydawał wspólnie z K. 8tołyhwą Archiwum Nauk AntTOpologicznych, był redaktorem działu etnologicznego. W 1934 r. został miarnowany profesorem nadzwyczajnym etnologii i etnografii ogólnej na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Wybuch II wojny światowej zastał Poniatowskiego w Warszawie; od tej chwili z'O'częły się tragiczne losy profesora i jego rodziny. W pierwszych tygodniach wojny zginął jedyny jego syn Andrzej, a w 1943 r. umiera żem .. Mimo tych przeżyć S. Poniatowski pro\vadził potajemnie semim,ria dla studentów aż do 10. XI. 1942 r., kiedy to został aresztowany przez Gestapo i uwięziony na PawiGku, a nast'~r;nie przewieziony do J\Iajdanka stamtąd do Litomierzy c - oonu w Sudetach, gdzie zmarł 5. VI. 1944 r. �10 Zmienne koleje losu przechodziły prace i materiały naukowe profesora Poniatowskiego. Po aresztowaniu wszystkie książki i l'ękopisy uległy ni~zczycielskiej rewizji hitlerowców i tylko dzięki prof. W. Antoniewiczowi udało się urabwać z zapieczętowanego mieszkania prace, książki i kartoteki profesora. Uratowane materiały umieściły szwagierki profesora Poniatowskiego - panie Lubeckie w Bibliotece Uniwersyteckiej, tam przetrwały do końca wojny. Po wyzwoleniu uczeń rofesora - ks. dr Edward Bulanda został powiadomiony przez panią Lubecką o życzeniu profesora, aby zajął się wydaniem pozostawionych prac. 12 listopada 1945 r. w obecnoici Zofii Lubeckiej, K. Zawistowicz i J. Świątkowskiej - uczennic profesora oraz profesora Borowego przekazano E. Bulandzie rękopisy S. Poniatowskiego. Prace, materiały i kartoteki zostały najpierw umie~zczone w bibliotece przy ul. Rakowieckiej w Warszawie, zaś w 1946 r. przekazane Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. W przekazanej Towarzystwu spuściźnie znajduje się "Dziennik wyprawy S. Poniatowskiego do kraju Goldów i Orocz~nów". Materiały te stanowią dotąd rękopis i znajdują się w ArchIwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu (nr inw. 293-295, patrz Aneksy). Analizując dziennik podróży trzeba zaznaczyć, że część dziellnika, którą autor przepisał na czysto przed 1920 r. różni się od za~ pisu dokonanego w terenie, jest to różnica objętościowa, gdyz 34 stronom czystopisu odpowiada 7 stron brudnopisu. Zostały włączone do drugiego tekstu rysunki, których nie ma w dzienniku terenowym. Jak z tego wynika druga wersja dziennika została rozbudowana informacjami o celu wyprawy i jej inicjatorach, o przygotowaniach do wyprawy, objt;ła opisy wrażeń z podróży i opisy życia przyjaciół poznanych w Petersburgu i Chabarowsku. Zapis dziennika prowadzony jest w formie sprawozdań i spostrzeżeń z każdego dnia wyprawy. Dla opracowującego materiały największą trudność stanowiło odczytanie samego tekstu, spisanego przez badacza w różnych warunkach obozowego życia (i przy różnym oświetleniu). Zapis dziennika sporządzony był na żywo, na kolanie, przy kolyszącej 11 I ·1 I się łodzi, musiało się więc to odbić na jego czytelności. Większość stron pisana jest ołówkiem, a po upływie pięćdziesięcio-Ietniego okresu czasu i różnych kolei losu dziennika, zapis niejednokrotnie stał się nieczytelny. Odczytanie zwrotów i nazw miejscowości zapisanych przez badacza w języku rosyjskim stanowiło dodatkową trudność. Przypisy autora umieszczone zostały pod tekstem na danej stronie. Ilustracje włączono w tekst tak, jak to ma miejsce w dzienniku, w celu zachowania jak największego autentyzmu. Niektóre nieodczytane zwroty lub wyrazy umieszczono w navIiasach klamrowych. W nawiasach kwadratowych umieszczono uzupełnienia opisów niepełnych, w wypadku zaś stosowania przez autora skrótowych znakówpodano całe brzmienie skrótu. Pisownię dostosowano do wymogów obecnych. Na wyprawę antropologiczno-etnograficzną do kraju Nadamurskiego we Wschodniej Syberii do Goldów nad dolnym Amurem i Oroczonów nad Chungari wyjechał Stanisław Poniatowski z ramienia Unitet States National Muzeum w Waszyngtonie z początkiem maja 1914 roku. Inicjatorem wyprawy był profesor Ales Hrdlicka, działający z ramienia Smithsonian Institution w Waszyngtonie, która wyprawę finansowała. W 1912 r. A. Hrdlicka udając się na wyprawę do Syberii, przebywał krótko w Warszawie i wtedy zaproponował S. Poniatowskiemu badania we Wschodniej Syberii. Termin wyprawy ustalono na rok 1913, jednakże z powodu opóźnienia korespondencji z A. Hrdlicką jak i z powodu żądania by Poniatowski udal się- do prof. Matieski w Pradze, w celu poznania metody robienia odlewów masek -termin wyprawy uległ zmianie. Ostatecznie termin ustalono na na wiosnę 1914 r. Celem wyprawy do kraju Nadamurskiego miało być "odszukanie pośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych pokrewnych Indianom amerykańskim"l. Ponieważ badania przeprowadzone wśród niektórych ludów Wschodniej Syberii mianowicie wśród Czukczów jeszcze przez W. Bogorsza w 1909 r. oraz Korial St. Poniatowski, Dziennik wyprawy II, 1914 r., s. 1. �12 ków przez W. Jochelsona w 1906 r., a Indianami północno-zachodniej Ameryki wykazały wiele związków kulturowych, wysunięto hipotezę o azjatyckim pochodzeniu Indian amerykańskich. Przypuszczalna jedność obu kontynentów mogła umożlhvić rozprzestrzenianie się człowieka w Ameryce, w wypadku zaś gdyby kontynenty nie miały być złączone prawdopodobieństwo żeglugi na łodziach przez Cieśninę Beringa zdawało się możliwe. Pierwsze wędrówki na kontynent ameryl<:ański datowano na młodszą epokę kamienną· Jednakże same tylko związki kulturowe nie mogły być llW3ża" ne za wystarczające poparcie powyższej hipotezy ze względu na możliwo~ć zapożyczeń. Również i stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszkałymi Czukczarni i Koriakami z jednej strony a Indianami północnych wybrzeży Pacyfiku nie mogły być dość silnym argumentem wobec możliwości (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludów do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejszym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indisnami amerykań~kimi a ludami syberyjskimi możliwie daleko od nich zamieszkałymi"2. . . W celu wykrycia pokrewieństwa fizycznego między IndIanamI amerykańskimi a ludami zamieszkałymi w Środkowej Syberii, zwolennik hipotezy azjatyckiego pochodzenia Indian Ales Hrdlicka udał się w lecie 1912 r. w podróż naukową na Syberię przy czym dotarł do Mongolii. Ten sam cel miała wyprawa Stołyhwy nad Jenisej. Badania S. Poniatowskiego ograniczone co do terenu według Smithsonian Ir:stitution w Waszyngtonie, miały objąć dalsze grupy ludności Syberii tj. Goldów, Oroczonów, Giljaków i Olczów, w nawiązaniu do związków kulturowych pomiędzy ludami Amery:d i Azji. Czas trwania wyprawy miał obGjmować okres od półtora do dwóch miesięcy, na zbdani2 każdej grupy etnicznej przez'c:acZ:lno 3 tygodnie. ~ 1. c. , 'j I l J 13 10 maja 1914 r. wyjeżdża Stanisław Poniatowski z Warszawy pociągiem do Petersburga, gdzie zatrzymuje się przez okres jednego tygodnia wypełnionego naj pilniejszymi zakupami, nawiązariem znajomości z Sternbergiem i Piekarskim oraz czekaniem na zezwolenie na pobyt w Kraju Nadamurskim. Ostateczni2 13 maja badacz zaopatrzony w list polecający od Sternberga do Arsenjewa wyjeżdża z Petersburga do Chabarowska przez Wiatkę, Perm, Czelabińsk, Omsk, Krasnojarsk, Irkuck, Władywostok i Nikolsk Ussuryjski. Podróż w rezultacie trwała prawie dwa tygodnie. Nazajutrz po przybyciu do Chabarowska 3 czerwca 1914 r. składa Poniatowski wizytę Arsenjewowi dyrektorowi miejscowego Muzeum im. Gro:1kowa, gdzie poznaje Łopatino. - tamtejszego nauczyciela i etnografa, który wraz z żoną będzie mu później towarzyszył i pomagał w nawiązaniu stosunków z tubylcami. Przygotowania do badań terenowych zajęły dwa tygodnie, dopiero 15 czerwca na wypożyczonej motorówce Poniatowski wraz z Łopatinem i jego żoną oraz trzema ich uczniami Gryszą Strzyżewskim, Kolą Delle i Zenią Woropajewem dotarli do pierwszej osady goldzkiej - Sakaczialan. Od tej pory zaczynają się systematyczne badania trwające do 8 sierpnia 1914 r. Badania przeprowadzono w następujących miejscowościach: Sakaczialan 16.VI-4.VII Niźni Mari 4.VII-9.V II Muchu 9.VII-ll.VII Dade 12.VII-14.VII Dajerga 14.VII-15.VII Najche 15.VII-17.VII Targon 17.VII-29.VII Troickoje 20.VII-21.VII Barkas bo acan 21.VII Manga 22.VII-26.VII Chungaria 26.TI badania penetra2yjne w osadach oroczońskich nad rzeką Chungarią 27.VII-31.VII Wniczenskoje l.VIII-2.VIII Srednoje Tambowskoje 5.VIII-7.VII Badania zakończono S.VIII.1914 r. Wybuch I wojny światowej przerwał badania Stanisława niatowskiego i zmusił go do powrotu do Warszawy. Barbara Po- Heiden reich �15 mE 1 MAPA (Z objaśnieniami I 2!:;:;':\iq:1 I I II •• 3 '." (") 6_ 1 1 5 7 ::t: - b []]] . r- :;e ~ t=:=J ---~---~ 7/)C TS ETNOGRAFICZNA SO l' C lO"km Mapa etnograficzna Kraju Ussuryjskiego. KRAJU USSURY.JSKIEGO dla Stanisława W. ARSENIEWA Poniatowskiego z 1906-1912 r. w 1914 r.) 1. Giliacy. 2. Ludność mieszana: Olczy i Giliacy. 3. Olczy (Ulga) - Mandżury. 4. Tunguzi przechodzący na brzeg morza z lewego brzegu Amuru. 5. Oroczy - Gawani. Różnią się językiem od ude(he). Noszą jeden warkocz Odzież mężczyzn bez ornamentów, nie ma barwności. Trochę inna konstrukcja kołyski. Morska łódż, żagiel ze skóry rybiej. Kobiety nie noszą kolczyka w nosie. Inna forma namiotu. W zimie mieszkają w domach drewnianych. Doskonali żeglarze morscy. Narty krótsze i szersze. Trzymają dużo psów. Sanie pasażerskie innej konstrukcji. Brak burc/wnów. Inna ornamentacja niż u ude(he). Na czapce nie noszą ogona bielicy. 6. Goldowie Amurscy. 7. Ude(he) właściwi. Najliczniejsi 1110 głów. Prosto wyszywane kostiumy. Zamiłowanie do ornamentyki. Kobiety noszą w nosie kolczyki. Doskonale wyprawiają skórę rybią. Pierścienie, bransolety. W uszach mężczyzn niekiedy kolczyki. Kostiumy z rybiej skóry. Świetni narciarze. Pływają w omoroczkach po wartkich rzekach. Mieszkają wyłącznie w namiotach. Na polowcnia wyruszają z rodzinami. Mówią po oroczońsku, po chińsku umieją tylko rachować i znają oddzielne słowa. Włosy zdobią muszelkami, guzami i paciorkami, uCzesani są w dwa warkocze. 8. Oroczoni właściwi ude(he). Ani słowa nie umieją po chińsku, mówią tylko po oroczońsku, ale znają wiele słów z języka oroczi-gawani tak, że mogą dość dobrze się z nimi porozumieć. Sposób życia, odzież itd. jak u Oroczonów, 9. Gołdowie Ussuryjscy. 10. Tazy mniej podlegali wpływom chińsldm. Ubiór jest mieszaniną odzieży chińskiej ioroczońskiej. Znają poszczególne wyrazy oroczońskie, mówią jednak po chińsku. Starcy umieją jeszcze jako tako robić łodzie, ale pływać po rzekach (górskich) już nie potrafią. Mieszkają w fanzach. Trudnią się rolnictwem. Noszą jeden warkocz. (Liczebność w 1914 r. 39 głów). 11. Oroczoni - oroczi, którzy nazywają siebie ude(he). Mają odzież narodową, noszą dwa warkocze. Mówią po chińsku, a gdy chcą, aby ich nie zrozumiano, mówią wówczas po oroczońsku. W zimie mieszkają w fanzach, w lecie w namiotach. Mają ogrody, obrabiane przez wynajmowanych Chińczyków. Rolnictwem się nie zajmują. Większą część czasu zajmuje im polowanie i rybołówstwo. Nie mają ani koni ani bydła. (W roku 1911 niektórzy zaczynali trzymać konie). W zimie przewożą ciężary na saniach, zaprzęgają się do nich wraz ze swymi psami. Budują łodzie, dobre, zręcznie pływają po rzekach. Robią narty. Robią zapasy juko/y. (Liczebność 301 osób około 1914). Ornamentyka na brzoście. Magazyny palowe. Wyprawiają skórę rybią tylko starcy. Używają samostrzałów. Polują na sobole po oroczońsku. 12. Tazy czyli Da-czi. Są to Oracze ude(he) zupełnie zchinizowani. Zajmują się rolnictwem, mówią tylko po chińsku, mieszkają w fanzacll. Nie używają nart, nie robią łodzi i nie potrafią pływać po górskich rzekach. Ubierają się po chińsku. Noszą jeden warkocz. Jedyna cecha - obecność kobiet i dzieci. (Liczebność 165 głów). Chińczycy zowią ich Cżagubaj. 13. Ludność mieszana. Wyłącznie Rosjanie, Chińczycy i Koreańczycy. Ślady pobytu tubylców w latach 1850-1870. �16 II. DZIENNIK 1. wstęp WYPRAWY S. Poniatowskiegol. Zadaniem wyprawy do Kraju Nadamurskiego było odszdmnie rośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych, pokrewEych Indianom amerykańskim. Nieliczne badania etnograficz.ne w północno-wschodniej Syberii, a mianowicie Bogoraza wśród Czulegów i Jcc':elsona wśró:1. Ko,:-jaków wykazały liczne związki kulturalne między powyższymi ludami syberyjskimi a Indianami wybrzeży Pacyfiku Ameryki Północnej. Stąd łatwo nasuwa się wniosek, postawiony zresztą już dawniej jako hipoteza o azjatyckim pochodzeniu Indian. Jednakże same tylko kulturalne związki nie mogły być uważane za wystal'czające poparcie powyższej hipotezy, ze względu na możliwość zapożyczeń. Również i stwierdzenie pokrcwienstwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszkałymi Czukczami i Korjakami z jednej strony a Indi:J.nami północnych wybrzeży Pacyfiku nie mogły być dość silnymi argumentami wobec możliwo~1ci (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludóv; do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejó:zym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indianami amerykańskimi, a ludami syberyjskimi, możliwie daleko od nich zamieszkałymi. \'! celu zoriento\'.1ania się na terenie badań w Syberii, mogących . zucić światło na omówione kwestie zwolennik hipotezy azjfltycbego pochodzenia Indian amerykańskich Dr. Ales Hrdlicka udał się tam w lecie 1912 r. w podróż naukową na Syberię, przy czym ciotarł do . . . . . . . . . . . . . . w Mongolii. Rezultatem krótka broszura "Remains in northern Asia of the Race that peopled America", w której wyraża swe przekonanie a syberyjskim pochodzeniu Indian amerykańskich i o potrzebie badań antropologicznych wśród niektórych dotąd mało poznanych ludów syberyjskich. Po drodze na Syberię Hrdlicka zaproponował w Warszawie Stołyhwie wyprawę do jaskiń nad Jenisejem i za l Wstęp ten wyjęto z drugiej redakcji dziennika. Informuje on o przygotowaniach wyprawy GO dnia 10 maja 1914. Jest to 1-4 str. 2 redakcji. pośrednictwem Stołyhwy mnie wyprawę do Wschodniej Syberii. Stołyhwa udał się nad Jenisej do ujścia rzeki Abakanu (kilkadziesiąt wiorst od Krasnojarska) w lecie 1913 r. Moja wyprawa uległa zwłoce do roku następnego zarówno z powodu opóźnienia w korespondencji z Hrdlicką, który w pierwszej połowie 1913 r. był na wyprawie w Ameryce Południowej jak i z powodu żądania jego, bym udał się przed wyprawą do prof. Matieski w Pradze Czeskiej w celu zapoznania się z jego metodą robienia masek z otwartymi oczami. W końcu grudnia wyjechałem do Krakowa, stąd po paru dniach do Lwowa, a stamtąd via Kraków do Pragi. W Krakowie poznałem Piłsudskiego, ale skąpe wiadomości od niego otrzymane nie na wiele się przydały. W ciągu tygodnia pobytu w Pradze nauczyłem się robić maski. Wróciłem stamtąd wraz z instrumentami, przysłanymi tam dla mnie przez HrdliCkę. W kwietniu przysłane zostały" ", na których mam odbyć wyprawę, a następnie $ 1 000 = 1943 rb. 63 kop., co wraz z 25,85 pozostałymi ze 100 rb. przysłanych mi na drogę do Pragi, dało 1969 rb. 48 kop. jako sumę ogólną na koszta wyprawy. Sądziłem, że suma ta starczy na 1112-2 miesięcy podróży wraz z 2 tygodniami pobytu we Władywostoku, skąd miałem wysłać do Waszyngtonu schematy, klisze i zbiory po ich uporządkowaniu, oraz na zbadanie 4 grup, a mianowicie Goldów, Olczów, Gilaków i Oraczonów, rachując 3 tygodnie na każdą grupę. Plan bliższy miał być ułożony w Petersburgu, dokąd miałem wstąpić po drodze. W marcu rozpocząłem zakupy do wyprawy, ukończone przed wyjazdem. Naturalnie kupionych zostało sporo rzeczy, które okazały się później nieprzydatnymi, natomiast wyekwipowanie naukowe było b. celowe. Oprócz instrumentów antropologicznych Hrdlicki wziąłem własne instrumentaryum martinowskie i oprócz aparatu amerykańsk· lego 5" X 7" z 1 : 6,3 i 7 = 13 aparat z Pracowni Etnologicznej 13 X 18 cm. z Doppel 1 : 6,3 i 7 = 21,5. Klisz Agfa 40 tuzinów o rozmiarach 12 X 16,5 cm. 2 �18 19 i 13 X 18 i 3 tuziny błon Bruna. Oprócz tego chemikalia fotograficzne, ciemniec do zmiany klisz i ciemny namiot, zajmujący połowę namiotu zwykłego, nabytego w Petersburgu. Praca organizacyjna w założonej na początku 1914 r. Pracowni Etnologicznej przy M.P. i R. oraz inne zajęcia zarówno przeszkadzały przygotować się do drogi jak i wpływały na opóźnienie wyjazdu. . . Po parokrotnych odkładaniach wyjechałem nareSZCIe 10 maja o 5 pp. pociągiem pośpiesznym do Petersburga, dokąd przybyłem następnego dnia w poniedziałek koło południa. 2. Dziennik wyprawy od 10.V.-31.V. 1914 r. Wyjazd z Warszawy 10.V. o 5 pp. pospiesznym. Przyjazd do Petersburga w poniedziałek 11. V. o 12 pp. Petersburg od 11 do 18 maja, pokoje umeblowane "Anglia", róg Władimirskiego i Newskiego. Tegoż dnia (11) wieczorem byłem u Piekarskiego w mieszkaniu. Wtorek 12.V. Z rana na pocztę, gdzie karta od Jasi, potem T.owarzystwo Geograficzne: Szokalski, po południu Wasiljew w ~uzeum Aleksandra III. Wieczorem do sklepu Kebbego na Sadowe). Sroda 13.V. Rano tramwajem do fabryki Kebbego, po czym do Muzeum Etnograficznego Akademii, gdzie rozmowa z Sternbergiem, Piekarskim, Lemieszewskim. Wieczorem w Górniczym Instytucie po adres . . . . . . . . . Czwartek 14.V. Kupowanie map w sztabie na Newskim i książek u Rikkera. Kupowanie książek w Towarzystwie Geograficznym, gdzie obejrzałem mapę Amuru i wziąłem do domu Szrenka., . Piątek 15.V. Wysyłam książki do Warszawy, byłem w MmIsterium Komunikacji, a później u Hjina po mapę. Później pojechałem do Muzeum Etnograficznego Akademii. Oddałem broszurę Ster nbergowi i moje prace, prosiłem o przysłanie wydaw~ietw dla pracowni i wziąłem:onpoCHbIJlJ1CTKI1: 162, 163, 164. Widziałem SIę w Muzeum z Piekarskim, Lemieszewskim, Petrim, ten obiecał postarać się o mapę. Sobota 16. V. Odebranie schematów od Hrdlicki, kupno Potkanowa W Towarzystwie Geograficznym i oddanie tamże Szrenka. Obiad, jak zawsze w kawiarni polskiej na Michajłowskiej (60 kop. za 4 dania). Kupno biletu na poniedziałek 18.V. Wizyta u Wasiljewa i Wołkowa. Drobne sprawunki przed wieczorem i kupno butów. Wieczór u Piekarskich: między innymi sprawa A. Szymańskiego. Piekarski opowiada swoje dzieje i życie wśród Jakutów. Niedziela 17.V. Kościół, Ermitaż, Muzeum Aleksandra III, obiad, pakowanie, ostrzyżenie. Poniedziałek 18.V. Wyjazd z Petersburga a 10 rano. Wagon bez przesiadania do Irkucka. 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24 droga do Irkucka. Za Czelabińskiem poznaję się z A. O. rOpHaMlI, ekspedycją norweską, oraz gleboznawcą N.N. 25. poniedziałek 2 godziny w Irkucku, po czym dostaję przedział wspólny z rOpHaMH do Mandżurii. Koło 12 spędzamy nieoczekiwanie 2 godziny nad Bajkałem wskutek zasypania szyn. 26. V. Droga ładna doliną Ingody za Czytą. 27. V. Mandżuria: od rana step i tak 2 dni aż do Charbina. Od Mandżurii do Nikolska Ussuryjskiego. Jadę z oficerem artylerzystą z Nikolska. Step - pustynia - step. Za Charbinem: sopki, urże chińskie, masa zieleni. Piątek 29.V. Dowiaduję się w Nikolsku, 5 pp. o Gondattim i jadę do Władywostoku, dokąd przyjeżdżam o 12 w nocy i staję w hoteliku "Ermitaż" i na ,,1 morskiej". Sobota 30. V. Zamawiam rano bilety wizytO\ve, odbieram na poczcie list od Hrdlicki, oglądam Muzeum, gdzie dowiaduję się a Łopatinie i robię spis zebranych przez niego "burchanów Goldów". Popołudniu chodzę po mieście: morze. Niedziela 31.V. Kościół katolicki i ewangelicki w 3 językach. Obiad na stacji: krab (niech go!), chodzę po mieście, szukając cukru. Banany. Wieczorem choroba z rygą. Poniedziałek 1.VI. Rano Gondatti, potem konsulat Amerykań- �20 ski, potem siatka od komarów u Kunsta i Albersa, gdzie spotykam brata Stołyhwy. Odprowadza mnie do hotelu i z rana a 12 wyjeżdżam do Chabarowska. W przedziale ze mną typ a'la . . . . ., mam podejrzenia względem niego całą noc i nie śpię, trzymając rewolwer na pogotowiu. Nad ranem a 4 "typ" wychodzi w Ussuri i jadę do Chabarowska. Wtorek 2.VI. Śliczna droga do Chabarowska. Wspaniałe i coraz inne widoki; tajga raczej zapuszczony park niż las. Wieczorem przyjeżdżam i staję w najszykowniejszym hotelu "Esplanadzie" . Środa 3.VI. Rano idę do kancelarii jenerał-gubernatora, gdzie widzę się Z BH.TarrH.M ArreKCaH,lIpOBIPleM 3aKpeBCKHM. Potem na pocztę, nic. Potem obiad. Potem do Arsenjewa do Muzeum a 3112. Siedzę w Muzeum do 71/2 i poznaję też Dombrowskiego. Czwartek 4.VI. O 12 idziemy z Arsenjewem i Dombrowskim kopać kości: błędne informacje, spotykamy za to Oraczów i Arsenjew zamawia ich na rano następnego dnia do Muzeum. Potem obiad z Arsenjewem i siedzi u mnie do 5 pp., po czym jedziemy z nim do Łopatinych. U Łopatinych 11/2-2 godzin, po czym ArsenjEw stawia kinomatograf wieczorem. Piątek 5.VI. Z rana szukam po mieście gipsu, potem idę z instrumentami do Muzeum. Oracze nie przyszli, ale robię odlew ucznia dla demonstracji, pokazuję następnie Arsenjewowi, Łopatinym i Dombrowskiemu, pomiary i moje instrumenty. Po obiedzie zajmuję się pakowaniem i trochę się przeziębiam, ale maść Burgeta i spocenie się pod grubą kołdrą w nocy pomaga. Sobota 6.VI. Poczta: list od konsula amerykańskiego; potem YnpaBrreHHe BO,llHbIX ITyTel1: gdzie dowiaduję się o mapę· Potem do domu gdzie spisuję obecny dziennik od samego początku aż dotąd. Przychodzi Arsenjew, radzi kupić kołdrę chińską za rubla, umawiamy się a 5 do Łopatinych. Idę na obiad, potem po sklepach chińskich, ale kołder nie mają. O 6 pp. idziemy z Arsenjewem do Łopatinych, gdzie trochę gramofonu, a potem z nimi za miasto do 21 czasowego mieszkania Arsenjewa, gdzie aż do 11 oglądamy mapy Amuru i mapy Arsenjewa. Kapitalne dzienniki Arsenjewa! Niedziela 7.VI. O 101/2śniadanie, po czym jadę do kościoła: bieda, rosyjskie dzwony, procesja: Japończyk niesie baldachim, Moskale i Chińczyki na ulicy zdejmują czapki. Obiad, potem pisanie listu do Hrdlićki aż do 71/2 wieczorem, wysyłam list, kolacja, list do Janki. Poniedziałek 8.VI. Idę do Łopatinów, gdzie Łopatin robi odlew Arsenjewa pod moim kierunkiem, później omawiamy wyprawę. Obiad, po obiedzie czytam Arsenjewa: MaTepHaJIhI itd. Przychodzi on sam i opowiada przygody ze swych podróży: Stary Dersu, purga przy ujściu Lifu, napad tygrysów, etyka mieszkańców tajgi, wdzięczność Dersu i jego śmierć; poszukiwacz żeńszenia, 46 lat bez ludzi na puszczy, nocleg Arsenjewa i śmierć Chińczyka; animizm Dersu itd. itd. Kończę szyć siatkę. Herbata w domu. Wtorek g.VI. Gwoździe w butach, próby usunięcia. a 111/2 idę do Banku, gdzie odbieram 1 000 rb. i w tym 207 drobnymi, siedzę w Banku do 2. Wracam do domu, telefonuje Arsenjew, że jest Orocz. O 3 idę do Muzeum. Oracz z nad Onuja: suchoty, pluje krwią, już nie ma siły do ciężkiej pracy. Opowiada: w zeszłym roku wszyscy jego wymarli na czerwone plamy (ospa?), 6 osób: y MeRn H 6a6YIlJl<a (żona) H .L\eTH Hen,. W całym "cTorr6YIIIY" został sam z bratem. Ubranie już obce, również włosy nie plecione, lecz puszczone swobodnie, twarz typowa; 38 lat, bardzo miły, spokojny człowiek. Za mierzenie He Ha,110,lIeHer Przyprowadził starego chorego na oczy. Oglądanie Muzeum z Oraczonem. Po obiedzie układanie ruloników z drobnymi. Środa 10.VI. Notuję w sobotę wieczór: nie było kiedy. Rano mierzę Oracza, robię z niego zdjęcia (nagi). Później zakupuję prowiant u Kunsta i Albersa, tamże naczynia kuchenne. Arsenjew dostaje odmowną odpowiedź w sprawie svvej wyprawy. �23 l Strzyżewski jedzie ze mną kupujemy dla niego płaszcz i buty. Po Kunscie i Albersie znów Muzeum, stamtąd wieczorem do domu, gdzie przynoszą 3 paki z prowiantem. Czwartek l1.VI. Rano robimy w Muzeum odlew Orocza. Kupujemy jeszcze prowiant: mleko, masło i gips (140 [funtów]) oraz latarki i łopatę. Pakowanie. Wieczorem składam kartę u rOpHa i wizyta pożegnalna u Łopatinych. Piątek 12.VI. List od Jasi. Kupujemy wojłok, papier, worki itd. Pakowanie, żeby zdążyć na wieczór. Po obiedzie przychodzi rOpHa. Nie zdążyliśmy się zapakować, zostajemy. Strzyżewski znakomicie mi pomagał. W Muzeum zostawiłem Dombrowskiemu 15 rb. (Brun) na wysłanie zbiorów do Warszawy. Sobota 13.VI. Rano pakowanie. Później do Muzeum. 9 listów. Po obiedzie strzyżenie włosów. Jadę do Arsenjewa, chlop czyta mi wyjątki ze swych dzienników, idziemy do Łopatinych, umówić się co do ewent[ualnegol wspólnego wyjazdu. Wieczorem piszę dziennik i listy. Niedziela 14.VI. Rano listy, potem 11-121/2 kościół, potem obiad i listy. O 5 wizyta u Strzyżewskich: całkiem zruszczały Polak, żona Rosjanka, 6 dzieci, bieda. Chmurzy się, żeby nie było źle na jutro. Wieczorem listy do Janki, później przyszedł Strzyżewski z wiadomością o wyjeździe jutro i pił ze mną herbatę. Chłopak ma chęć do nauki. Poniedziałek 15.VI. Rano deszcz. Przychodzi Grysza, nie wiemy czy Łopatiny pojadą. Wyjeżdżamy o 21/2 na motorówce danej przez p. P. J. DelIe. Motorówka spora (mały "KaTcp") Z kajutą. Rzeczy mamy masę, więc cała kajutka zapchana. Dwóch maszynistów, nas 6: Łopatin z żoną i dwoma uczniami DelIe i Woropajew oraz ja i Grysza. Motorówka pędzi całkiem prędko i w ciągu 4 godzin przyjeżdżamy do Sakaczialanu. Jazda Amurem pyszna. Cały czas stoję z tyłu na burcie, trzymając się ramki przy daszku. Rzeka wspaniała, mnóstwo zielonych wysp z zaroślami i lasami i ,! '.:1' ~I .1 , I , I ", .. I 23 (uba) wprost nie do przebycia. Mijamy dziesiątki wysp, niektóre po kilka wiorst długości i więcej. Jedziemy bądź głównym łożyskiem, bądź czasem tzw. "rrpOTOKaMIi" tj. między wyspami. Pogoda: chmury, wiatr, chwilami deszcz, chłodno, ale powietrze czyste i brzegi widać dobrze. Nie spotykamy statków, ni rybaków. Przegryzamy wędlinę, później suszone owoce, ogórki, rzodkiewkę. Pośpiewujemy, wszyscy w wesołych humorach, chłopcy bawią się obchodzeniem kajutki po burcie na dziób łodzi. Woda w Amurze brudna, miejscami spieniona, bo przybór na fale, ale nasza motorówka nie buja i jazda ,odbywa się pomyślnie. Po 6 spostrzegamy w oddali na prawym brzegu Sakaczialan. Podjeżdżamy, wzywając świstami Goldów. Motorówka siada na mieliznę, podjeżdżają Goldy, przechodzimy na ich łódź i wychodzimy na brzeg, witamy się z Goldami. Jest między nimi znajomy Łopatinych Gawriła, u którego mieszkali w zeszłym roku oraz drugi znajomy Dmitrij. Idziemy do Gawriły, ale buduje fanzę, więc u niego nie można i idziemy do Dmitrija, u którego wybieramy miejsce koło domu i zabudowań nad zejściem do wody. Chłopcy jadą po rzeczy, reszta z paroma Goldami bierze si~ do łopat i oczyszcza miejsoe, na którym staną namioty. Przywożą w łodziach część rzeczy, resztę przywozi motorówka, którą udało się zepchnąć z mielizny. Rzeczy nasze ciężkie i sporo ich więc długo i z trudem odbywa się wnoszenie ich na brzeg wysoki na 30 kroków nad przystanią z łodziami. Chłopaki bardzo silne i sami wnoszą walizy i kufry, zdarza się jednak Gryszy wywrócić kozła i moja wielka waliza leci z góry na łeb, na szczęście po rozmiękłym, oślizgłym, gliniastym gruncie. Rozbijanie namiotów zabiera sporo czasu, chłopcy z Goldami przygotowują drągi, naciągają, przywiązują do palików. Ciemno, deszcz, robota przy latarniach. Nareszcie pałatki gotowe. Łopatina robi nam zupę z baraniny i herbatę, której wypijam coś 5 czy 6 szklanek. Zapraszamy na herbatę Dmitrija i jego gościa Golda, który przyjechał go odwiedzić w jakieś kilkadziesiąt wiorst. �Goldowie w ogóle bardzo lubią się odwiedzać i często to czynią. Dmitrij człek lat 38, był za młodu 8 lat na służbie jako lokaj u naczelnika powiatu, więc dobrze mówi po rosyjsku, ale nie umie czytać. Mówi jednak, że lepiej mu się żyje między swymi niż w mieście. Zona ty od 3 lat, żona 20 lat, dzieci nie mają. Mieszka z nimi jego babka przeszło 80 letnia, szamanka oraz ciotka. Ma oprócz fanzy 3 aM6ap~HKH i stajnię na konia, którego kupił za 70 rb. w Chabarowsku przed 8 laty. Dmitrij nosi nóż, który sam zrobił ze starego pilnika, oprawa drewniana, pociągnięta skórą kety. Kolacja przeciąga się do U-tej, po czym spanie. Pada deszcz. Całą noc nie mogę spać. Grysza wstaje o 31/2 i razem z drugimi chłopcami jadą łodzią na polowanie. Grysza dostał z Muzeum dubeltówkę, Kola Delle ma trójrurkę, a Zenia Woropajew rna pancoltę. Po wyjściu Gryszy ledwo się zdrzemnąłem, ale o 6 obudził mnie silny deszcz. Pałatka nasza bardzo dobra, nie przecieka. Lopatiny mają bardzo dużą pałatkę, ale cienką i przeciekającą. Wtorek 16. VI. Wstałem, umyłem się na dworze. Wracają chłopcy, str:z;elalisporo, ale bez skutku, zabili tylko słowika do wypchania (okazał się zbyt pokiereszowany), ale za to przywieźli wiadomości o rysunkach na skałach nad rzeką niedaleko ode wsi. Przychodzi Dmitrij, który z rana coraz to siada na łódź i przegląda swój "nepeMeTl,": sznur z wędkami na mniejsze ryby. Pytam Dmitrija o rysunki na skałach, opowiada: dawno bardzo kiedy jeszcze były 3 słońca na niebie, woda była bardzo gorąca i kamienie w wodzie były tak miękkie, że ludzie mogli z nich robić różne figury, ale nie byli to Goldowie tylko inni ludzie. Dmitrija interesują strzelby, strzela do pala na rzece. Trafia bardzo celnie. Później rozpalają chłopcy ogień, gotujemy wodę na kakao, ja piszę dziennik. Po śniadaniu robię porządek w namiocie. Przychodzi sporo Goldów. Daję papier: rysują. Na stronie 10 i 13 rysunki 12 letniego Szurki (Aleksandra) Onenki. Daję im cukierki, papierosy, później oglądam splichlerz Dmitrija, próbuję kupić skrzynkę z kory brzozowej, ale 6a6yllIKa chce za nią rubla, więc daję pokój. Widzimy tamże burchany 2 m. dachu "solbony". Dmitrij daje mi kilka solbonów:"solbon-buczon" z 9 gałązek, zakończony burchanami. Szamanka kładzie choremu na głowę i zdejmuje przez nogi, przy czym chory rozrywa łyczko, którym jest solbon przewiązany .. Tt> ~ cD CA' mi+1D WJIW Rysował Szurki, 12 lat, był w szkole 1 dzień, "Mać nie puskała". sander Onenko). (Alek- Oprócz tego podarował mi Dmitrij 2 gjazda, które używa szamanka przy komłanieniu, kładąc sobie na głowę. Byłem u Dmitrlja w domu. Ma sporo burchanów. W domu względnie czysto, na narach każdy ma swoje miejsce, w głowach porządnie złożona pościel. Obiad dyżurny Lopatin, pomocnik Woropajew. Ucha z kasatek po tym ryż na mleku, kompot i herbata. Po obiedzie jedziemy łodzią do kamieni z ornamentami. Znajdują się na lewym brzegu powyżej Sakaczialanu a 11/2 wiorsty. Ogromne kamienie, dość miękkie. Ornamenty na wielu z nich, parę rysunków zrobiłem z ornamentów w formie twarzy ludzkiej. Pojechał z nami Dmitrij i Michajił, który sam wziął miękki kamień i zaczął rysować na skałach. �27 26 Mówili, że kiedy były 3 słońca za dawnych czasów to kamienie kipiały w wodzie i ludzie Goldowie (rano mówili, że nie Goldowie) rysowali te figury kijami (fotografia). Cokolwiek dalej ma być miejsce, gdzie tych zdobionych kamieni jest znacznie więcej i mają być rysunki, przedstawiające zwierzęta. Ładny był spacer na brzegu· gęste zarośla i ogromn3 trawa, w której miejscami człowiek się prawie chował. Chłopcy strzelali i zabili 2 mewy. Po powrocie poszedłem rąbać pałki do namiotu i przysiadłem się na łódkę do 3 małych Goldziąt (8-12 lat), którzy z jednym starszym (18 lat Mitrafim) pojechali zdejmować kasatki z "peremeta". Złapali 4 kasatki, założyli świeże robaki, a później zrąbali mi malcy drążki. Tłumaczyłem im po co mierzę Goldów. Mitrofin skarżył się na szubrawca nauczyciela: Mitrofin chodził 3 lata do szkoły i nawet się czytać nie nauczył, choć inteligentny chłopak. Przyszliśmy wszyscy do namiotów. U Łopatinych w namiocie pełno: stara Goldka opowiada bajkę, Dmitrij tłumaczy, Łopatin zapisuje, kupa starych i młodych Goldów usiadła w kucki koło starej i ciekawie przysłuchują się. Pod wieczór pogoda ładna, słońce, ale silny ostry wiatr. Siadłem na deski pisać. Dmitrij jadł z nami obiad, b[ardzo] delikatny chłop: wymawiał się i dziękował. Wtorek 16. VI. Zaledwie zacząłem pisać zebrało się sporo dzieci i kilka starszych. Dałem ołówek i kajet. Trofim zrobił 2 górne rysunki na str. 14, po czym gość Dmitrija zrobił dalszy rysunek lewą ręką w ciągu bardzo krótkiego czasu oraz niedźwiedzia na str. 15, później rysował Nikołaj na str. 16 i 17. W czasie rysowania inni przyglądali się, robią uwagi i śmieją się, dają swoje rady, czym rysujący bynajmniej się nie miesza.* Pod wieczór robi się zimno, chmurno. Ściemnia się, zapóźniliśmy * Dotąd przepisałem przed 1920 r. się z kolacją. Pomagamy wszyscy (w paltach) rozpalić ognisko. Zenia robi kluski. Z chaty Dmitrija słyszymy uderzenia szamańskiego bębna. Rzucamy gotowanie kolacji i idziemy do fanzy. Na narach siedzi gość - szaman z bębnem i robi tzw. "małe kamłanienie" . Śpiewa cicho, smętnym przeciągłym tonem, od czasu do czasu bije (takt ?) to słabiej to mocniej w bęben. Skupiliśmy się w milczeniu przy drzwiach, Goldowie leżą lub siedzą na narach, stara szamanka leży z fajką w ustach i spluwa od czasu do czasu w kubek. Szamanienie trwało koło pół godziny, w celu poprawienia zdrowia jednej kobiecie chorej na rękę. Siedziała ona z boku spuściwszy głowę, przysłuchując się szamanowi. Niektórzy Goldowie słuchają w skupieniu, inni przechodzą po izbie i rozmawiają. W końcu szamanienia głos coraz smętniejszy przechodzi w szlochanie. Wrażenie czegoś poważnego. Po szamanieniu kolacja, po czym Łopatin idzie do fanzy, gdzie ma dopisać do końca bajkę, a ja z Gryszą idziemy koło 101/2 spać. Noc ciemna, błyska się silnie na zachodzie. Zasnęliśmy dość szybko. O pierwszej w nocy obudziła nas ogromna burza. Pioruny walą jeden za drugim coraz bliżej, w pałatkach prawie wciąż widno od błyskawic, deszcz coraz mocniejszy. Szybko kombinujemy, że niebezpiecznie zostać w naszych namiotach, rozbitych na otwartym miejscu i mających metalowe ostrza ra drągach. Ubieramy się pośpiesznie. Deszcz wali. coraz mocniejszy, pioruny, błyskawice bez przerwy. Zarzucam z Gryszą komarnik na nasz namiot i razem z Łopatinami i ich chłopcami idziemy do spichlerza Dmitrija. W fanzie Dmitrija goście i inni domownicy, więc on z żoną śpi w spichlerzu. Wpuszcza nas, siedzimy u niego koło 2 godzin w paltach i płaszczach deszczowych. Tymczasem burza wściekle huczy i miejscami w spichlerzu przecieka przez słomianą strzechę. Siedzimy w milczeniu, rozmowa się nie klei. Pytam Dmitrija a burzę. Mówi: że Goldowie mówią, że burzę wywołuje wielka żmija (czy smok), rzucająca błyskawice. �29 28 Dmitrij w ogóle i inni niechętnie opowiadają o swych wierzeniach, podejrzewając, że wywoła to śmiech i uwagi krytyczne. Potem Dmitrij opowiada jak podobna burza zastała go raz na rzece. Przystał do brzegu, przewrócił w górę dnem omoroczonkę i przespał się pod nią. Burza trochę przeszła, ale deszcz pada. Pałatka chłopców całkiem przemokła, u Łopatinów sucho tylko pod komarnikiem. "Anban" Ze swej pałatki zanosimy do "ambara" kufry, aparat i trochę drobiazgów. Próbuję robić porządek, ale chaos u nas w pałatce szalony, Grysza przeziębiony, mnie i Łopatina bolą głowy. Po śniadaniu robię rysunki paru Goldziaków, wywołuje to ogromną wesołość. Każdy chce być portretowany. Rozdaję im papier i ołówki, "Olgomi" Rysował: Dwa górne rysował Trofim, lat 19. Onenko. W szkole był. Dwa (rysunki - dod. red.) obok rysował lewą ręką Kaja z NIuchu .. lat 45-50. Rysował Koja BeIda, szaman, lat 37, starosta, stolbiszcza NIuchu, Pożehoj wołosti, gość Dmitrija. Łopatiny idą do siebie, bierzemy chłopców do nas i kładziemy się w czwórkę, kropnąwszy porządnie rumu na rozgrzewkę, bośmy wszyscy przeziębli. Koło 8 budzę się, czuję że z prawej strony przecieka i kołdra i prześcieradło porządnie zamokło. Wstajemy. Zimno, chmurno od czasu do czasu deszcz. Fatalna pogoda. Robimy śniadanie, po czym Łopatiny i chłopcy przenoszą się do śpichlerza, który Dmitrij bardzo wygodnie przygotował, wynosząc swoje rzeczy i rozkładając na podłodze n'.aty, bardzo starannie plecione. Nikołaj Aktenko, 17 lat, Sakaczialan ani razu nie był. 15. VI. 1914 r., w szkole idą robić rysunki. Później idę pisać dziennik w "ambarczyku", Dmitrij podarowuje mi koszyczek podwójny. Szaman Koja przynosi narysowane prz:ez niego burchany, mówi że go boli głowa, wypytuję go a zdrowie i obiecuję dać lekarstwo po obiedzie. Łopatin z Kolą szykują obiad, deszcz idzie coraz mocniejszy. Ba zapomniałem: zaraz po wstaniu byłem w fanzie Dmitrija "kamłaniła" stara szamanka, żeby zażegnać silny wiatr, miała też i tańczyć, ale wicher był mniejszy, więc do tego nie doszło. Stara szamanka babka Dmitrija ma sławę bardzo wielkiej szamanki. Jeździ na gościnne występy do odległych wsi. Obiad robią Łopatin i Kola. Po obiedzie idę z Kolą na kaczki nad jezioro, ale kaczek nie ma i mokro, wracamy z niczym. Czatuję na mewy, zabijam "stryża", wielkości gołębia po czym daję razem z Dmitrijem cały szereg pudeł. �30 Deszcz coraz większy. Daję szamanowi aspirynę na głowę, pomaga mu. Kolacja, idziemy koło 9 spać. W stodole szpary w ścianach, ciągnie, komarów też wlazło. Środa 17. VI. Dyżur mój i Gryszy. Deszcz pada cały dzier't bez przerwy, błoto okropne, wilgoć, zimno, rzeczy nasze rozmiękły od wilgoci zwłaszcza papiery. Wstaję a 8, po czym Grysza i ja rozpalamy ogień. Po śniadaniu oglądam czoło szamana: blizna od uderzenia siekierą, smaruję mu jodyną, również i twarz Gryszy, który dostał f1ukcji w zęby. Potem idę z Żenią i Gryszą po wsi. Odwiedzamy trzy fanzy, oglądając i rozpytując a różne rzeczy. Dostaję "pacza" (pudełka z kory) i próbkę z lipowego łyka. U Gawriła oglądam chorą rękę i bolące oko córki. Obiad: ciężka niemiła robota w błocie. Grysza rozpala ogień i gotuje, ja z Żenią oprawiałem kasatki, wczoraj wieczór złowione przez chłopców. Po obiedzie deszcz jeszcze większy. Siedzimy w stodole, przychodzą Goldy. Młody Michaił opowiada bajkę, którą zapisuje Zenia, ja nastawiam z powodzeniem palec Gawriłowi, potem rozmawiamy sobie. Przychodzi jeszcze paru, zbiera się ich koło dziesięciu, pokazujemy parę sztuk, co ich bardzo bawi. Po kolacji idziemy wcześnie spać i długo gadamy, śpiewamy, deklamacja, chłopcy robią sobie kawały itd. Namioty zamykamy szczelnie na noc przed psami. Dmitrij ma ich 4, czy 5, inni mają po więcej. Dmitrij karmi psy co drugi dzień, inni co dwa dni, bo ryby suszonej (jukoły) zostały małe zapasy. Psy wobec tego są bardzo głodne i zjadają co znajdą. Przed wieczorem ukradły nam rondel, który pięknie wylizany znalazł się a kilkadziesiąt kroków na dole poniżej naszej górki. Po obiedzie szaman przyniósł 15 burchanów, objaśnił który na co pomaga, dałem 40 kopiejek (Brun). Czwartek 18. VI. Deszcz od samego rana, rzeczy nasze rozmiękły od wilgoci, zwłaszcza papiery, dobrze, że klisze w blaszankach. 31 Myjemy się w Amurze; wygodnie stojąc na kamieniach. Po śniadaniu robimy porządek w szopie, po czym piszę dzienr.ik, karty do domu, które Grysza ma zawieźć do Wiatskowo, jadąc tam z Goldami. WczorajsZ€ fanzy: Afanasij wybudował sobie dom, który obecnie wykańcza. Do budowy domów wynajmuje Chińczyków cieśli. Afanasij zapłacił za swój 140 rb., dając swoje drzewo. Dom Gawriła będzie droższy: 400 rb. Afanasij wykleja sufit i ściany tapetami, jedna ściana tymczasowo wyklejona przez dzieci papierkami od karmelków. Chodził z nami Nikołaj, chłopiec lat 17, dobrze mówiący po rosyjsku. Pokazywał nam i objaśniał różne rzeczy. Przechodziliśmy koło fanzy Jakowa, Nikołaj mówi, że do niego Goldy nie chodzą i on nikogo nie odwiedza: lubi wypić i wówczas w całej wsi robi awantury. Goldowie bardzo lubią dzieci, Dimitrij nie mając własnych, nosi często na rękach cudze. Wyrostki wcale się nie wstydzą bawić z małymi chłopcami, jeżdżą z nimi na rzekę i pokazują jak łapać ryby. Bawią się w łapanie wiązki trawy na rozczapierzone na końcach tyczki i długości 11/2-2 metrów. Ojciec Nikołaja ma w swym domu gramofon. W każdym domu jest fuzja tzw.: ..f''i'OHif:;a'' lub rzadziej coś lepszego np. winchester. Idąc na polowanie biorą zawsze podpórkę pod fuzję. �32 33 Nikołaj pokazywał nam jak zakłada samostrzał na sobola. W zimie noszą na spodniach drugie ze skóry "kety", takie spodnie starczą na jedną zimę, podczas gdy butów ze skóry linka wychodzi 30 par na zimę. W fanzach sporo chińszczyzny np: kufry, ale są i szafki czysto goldzkiej roboty z ładnymi ornamentami. Chińczyków robotników dawniej było dużo, obecnie Moskale ich puszczają bardzo mało i każdorazowo też z oddzielnym pozwoleniem. Tabaczniki::'=====~i I duże płaskie owalne pudełka na tytoń w liściach czasem z ornamentami. W fanzie u Dimitrija stoi "fania" zmarłego. pod nią ubranie Przed "fanią", stawia się jedzenie i wtyka w nią fajkę. Eola chciał rysować, ale zasłonili. U Afanasija ciekawe ornamentowane drewka do podnoszenia kotła. Łopata oprawiona tyka jako mo- Wi03ło zwykle Piątek 19. VI. Przed południem przyjechał leśniczy Winogradow po drodze z Wiatskoje. Po obiedze zaczęło się przejaśniać niebo, zapowiadając pogodę, tymczasem koło 6 przyjechał Kłoczko i zaszła awantura: trwała 6-8. O 8 Żenia z Dimitrijem pojechali po motorówkę, ja z Łopatinem zaczęliśmy się zbierać do drogi. Sobota 20. VI. Z rana przyszła motorówka z Winogradowym. O 12 pojechaliśmy z Łop[atinem] do Chab[arowska], dokąd przybyli o 81/2 i wieczorem byli u Arsenjewa, nie zastawszy pp. Delle w domu. Niedziela 21. VI. Z rana u Della, później u naczelników akcyzy, potem przyszedł Arsenjew, potem obiad u Della, potem byłem u roplloa potem wieczorem pisanie raportu. Poniedziałek 22. VI. Odnosimy raport do Zakrzewskiego. O pierws:rej w południe wyjeżdżamy na motorówce razem z rewizorem akcyzy Pawłowskim i pomocnikiem naczelnika powiatu Machniborołowem. Przyjeżdżamy o 5, herbata i obiad, Machniborołow zapisywał zeznania Goldów. Wtorek 23. VI. Rano: mycie brezentowej podłogi. Obiad. Przygotowanie rzeczy. Zdejmuję Dmitrija i Fi1emona. Przygotowuję filmy do fotografii. Środa 24. VI. Nasz dyżur. Śniadanie. Fi1emon przynosi wycinanki, piszę dziennik od 19. VI. Przed obiadem kąpiel z łódki, woda daleko nas znosi. Dużo czasu idzie na powrót, bo woda ciągle znosi łódkę. Obiad późno, po czym rozbijamy naszą pałatkę i urządzamy wnętrze. Ko~o 5 nasi jadą fotografować kamienie, ja z Kolą zostajemy pisać nasze protokóły. Robię zdjęcie dżonki na Amurze. Śpimy w pałatce, nie dają nam spać psy, które całą noc robią piekło. Dmitrij ma 5 psów, tanie 3-5 rubli sztuka, na Torgonie Goldowie mają psy dobre, płacą za psa po 15 rubli. Czwartek 25. VI. Rano mierzę trzech Goldów, przyjeżdża Machniborołow utonął Chińczyk. Szukali go sieciami, ale nie znaleźli ciała. Obiad, nieudana próba lemoniady. Zmierzyłem 8 Goldów. Foto 1 Aleksieja Onenko (stajbiszcze Susu, Wyższe Torgana 3 wiorsty). Foto posłać obiecałem na ręce Dmitrija w Sakaczialanie. Grupę robiłem, posłać parę foto na ręce Dmitrija. Potem jedziemy łodzią do kamieni z ornamentami. Długa pyszna kąpiel. Wracając przejeżdżamy się trochę. Kolacja. Pokazuję gwiazdozbiory. �34 Piątek 26. VI. Po śniadaniu wyjmuję klisze w namiociku: do luftu. Przychodzi Kłoczko prosić przebaczenia, Mierzę dzieci. Obiad spóźniony. Po obiedze zawijam \V papier zbiory, pomaga mi mały Fiodor. Obok siedzi Łopatin i wypytuje a zabawy dzieci. Kupka Goldziąd urządza nam demonstracje sv'1,vch zabaw: 1. zabawa w tygrysa, 2. w skakanie dłuższym krokiem, 3. w skakanie nad obracanym sznurkiem itd. Goldowie b[ardzo] lubią dzieci, sympatyczny stosunek starszy-ch do małych dzieci. Dzieciaki śmiałe, nas się nie boją i przychodzą do nas kupami. Potem mierzę, ale słychać śpiew w fanzie i Dmitrij uprzedza, że będą "upominki" po zmarłym. Obok naszych namiotów rozkładają ogień, przed nim kładą mat<=:. W izbie przed "fanią" stoją rzeczy zmarłego oraz rozmaite potrawy i sm~kołyki w ładnym koszyczku. Częstują się obficie wódką, ale w swoim kółku, sąsiadów tylko paru co byli z nami i jak my nie biorą udziału. Nastrój dość obojętny. Wychodzą z fanzy, stawiają "fanię" przed ogniem, baby siadają, inni stoją, piją ciągle wódkę, przed "fanią" stawiają jedzenie, potem powoli jedno za drugim rzucają w ogień, ciastka z całym koszykiem. Rzucają też tytoń, butelkę wódki i niektóre drobne rzeczy zmarłego. "Fanta" pali fajkę. O kilka kroków nasza paczka i kupka widzów. Robimy z Łopatinem zdjęcia, co uczestnikom wcale nie przeszkadza. Wieczorem zakładanie klisz do kaset w namiocie do 11. "Pominki" co miesiąc robią. Sobota 27. VI. Wstajemy późno a 9--91/2, śniadanie po 10. Przyczyną tego długie siedzenie w nocy, bo trzeba czekać aż stanie się ciemno do fotografii. Nasz dyżur. Przed obiadem pomiary. Po obiedzie wszyscy pierzemy bieliznę do 51/2 pp., później mierzę parę dzieciaków. Wieczorem zakładam klisze. Spać a 12. Niedziela 28. VI. Wstajemy a 9. Rano robię parę pomiarów. PÓŹniej fotografuję "ambar" Wasilja z burchanami. Burchany stoją z tyłu "ambara". Małe leżą w pudełkach brzozowych. Niektóre na 35· ~tAVO) /.,:/ I ~;; i~ • " ,-~" . ',./ f' l·.J,l.,'t.~..c.... . 3 ••.. 71---..,-, :Jy r. •... ~" , i' t ~fI./ ziemi poniszczone. Wasilij daje mi kupę bur chanów za co jemu 0,50 kop. Robię kilka zdjęć. Wasilij buduje nowy dom, rodzice jego przenieśli się do letniku (2 zdjęcia), on zaś z żoną i córką mieszka w szopie (zdjęcie). Szaman polecił zrobić 2 burchany eJ' i S? (stoją na foto u dołu szopy), za co po wybudowaniu domu dostanie 1 rb. srebrem, oprócz tego zabiją świnię i będzie uczta, na którą zaproszą i szamana. Małe szamaństwa robią z lada powodu np. dziś szamanił jeden stary Gold, bo mu zginęła {. . . . . . . . . .). Zarówno do burchanów jak i do szamaństw odnoszą się bez większej powagi a często z kpinami. �37 36 Mierzyłem Koję i robiłem z niego foto z "gjazda" i bębnem. Burchan "Ogena" (malutki) na brzuch. Drugi "ogena" (świnia) z gjazdą też od choroby brzucha, przyniósł je Grysza. Grysza przyniósł strzały 9 sztuk, dziecinne (laka). Szurka pokazywał jak się strzela. Główka strzały dość tępa (laka), ale dzieciaki zabijają nimi ptaki. Samostrzał (marali) na chulu od szamanki dostał za niego 35 kop. z Bruna. Wieczorem stara robiła duże szamaństwo, tańczyła. Kobieta z chorym dzieckiem siedziała w izbie. Stara główną część odegrała w sieni po ciemku przy zamkniętych drzwiach. Szamaniła bardzo długo 11/2-2 godzin, nad ranem w dalszym ciągu. Blisko 90 lat. Poniedziałek 29. VI. Rana Żenia jeździł do Wiatskowa, dałem mu list do Janki, list do Zakrzewskiego w sprawie Kłaczka i kartę do Mamy. Potem poszliśmy z Gryszą na wieś. Naprzód mierzenie rodziny Gawriła. Gawrił buduje dom. Od żony jego kupiłem worek sazana dla Bruna. Potem z St:mką dalej do Semena i Marka. Mark pyszny typ: Indianin. Zmierzyliśmy obu z żoną Semena. U Semena 4 lisy w jamie w ziemi przykrytej deskami, chce za nie wziąć w zimie 500 rb., obok lisów drzewo, na którym czaszka niedźwiedzia, pod drzewem szopa z dużymi burchanami, obok na ziemi masa małych starych burchanów. Semen dał mi 50 burchanów. Obiad, potem mycie burchanów w Amurze, potem foto Semena, Gawriła i żony tegoż z córką, potem a 71/2 jedziemy z Żenią, Gryszą i Filemonczikiem do petroglifów, odkąd płyniemy za łódką aż do końca wsi. Wieczorem późno kolacja, po czym do pierwszej w nocy siedzę w ciemni. W nocy pchły, nie możemy spać, a 3 wszczyna się burza. Nie śpimy, czekając, że trzeba będzie wychodzić z namiotu. Śpimy do 101/2 rano. Wtorek 30. VI. Nasz dyżur. Śniadanie a 12. Czytamy gazety, przywiezione przez Żenię. Chmurno, wilgotno, meszki, komary kąsają, musimy ciągle palić papierosy. Piszę dziennik. Zdjąłem 2 małe szopy: a następnie babę z dzieckiem przed małą fanzą z zielenią na dachu. Po obiedzie jazda łodzią wszyscy do petroglifów, robię parę zdjęć. Jedziemy w stronę Małyszewskowo lewym skalistym brzegiem, na którym pyszna tajga. l ·1 i " Wracamy, Żenia z Gryszą, później i ja z Gendzu, płyniemy kawał drogi za łodzią. Woda dość zimna, a nad nią wprost gęsty śnieg motyli {(" ")}. Sroda 1. VII. Rano idziemy z Gryszą mierzyć do domu Afanasja. Jego nie było ale mierzymy tam staruszka Iwana, Semena (brata Michaiła) i Leontija. Później robię zdjęcia, na filmach Semena, Nikołaja, Michailę i 2 grupy. Namawiam Semena na odlew; ojciec mu nie pozwala (17 lat). Michaił mówi, że do maski w Muzeum będzie przychodził w nocy czort (amba); Michał sam już dwa razy widział cZJorta,raz w nocy podobny był do psa, a drugi raz we śnie. Czortów jest bardzlo dużo i pełno ich w nocy w lesie. Tygrysa ("amba") Goldowi zabijać nie wolno, bo to czort. Po obiedzie przychodzą Goldowie, umawiamy się z dwoma starcami co do odwiezienia nas do Marina w piątek rano. Łopatiny ze swoimi chłopakami pakują się i odjeżdżają a 7 wieczorem. Robimy porządek w szopie Dmitrija wnosimy się do niej. Noc zimna, wiatr, deszcz. Śpimy w komarniku. Czwartek 2. VII. Wstaję a 9. Zimno: 12° R., ale bardzo silny wiatr, więc całkiem zimno. Po śniadaniu piszemy dzienniki ja od początku obecnej strony. Wczoraj rano Konstantin przyniósł mi 2 łuki i 9 strzał, dostał 30 kop. Łopatin strasznie przepłacał w zeszłym roku: bęben szamański 15 rb. pas z brzękadłem 17 rb. Targowałem wczoraj łódź od Wasilja, ojciec jego chce 35 rb. Poszanowanie dla rodziców i starszych bardzo wielkie. Jeden z naszych sąsiadów lat blisko 50 ma 2 żony, jedna stara a drugą kupił za 100 rb. przed 2 laty. Młoda Orinka pracuje na oboje. Obie żony żyją w zgodzie. Kałym za żonę wypłacają ratami np. Filemończyk winien jeszcze 40 rb., a żonę dostają po wypłacie kałymu. Na tle kałymu różne �38 39 ~ I {), 5a 5b 6 U 7 Burchany: 1. Caania, pomocnicy Dugdermari; 2. Dante-pukani - kiedy serce boli; 3. Man(g)ja - kiedy brzuch boli; 4. POkOl'i - kiedy brzuch boli dziecko, to kładzie się go głową w ogień, bo kąsa dziecko w brzuch. Głowa opalona; 5a i 5b. Echchenungnuni - główny drewniany burchan (widok z przodu i z profilu). 2 dzieci jego wieszają mu na szyję, u rodziny Semena są te dzieci ze srebra; 6 i 7. Kałgama: para. Na drzewo wieszają: 1 główny, 2 dzieci, innych po 9 albo po 9 X 9, "innych 9 raz 9 dełaj"; 8. Odźha hazarku człowiek z kryljami w rodzie angieła, 9 X 9; 9. Olgia - świnia; 10. More(n) - (koń); 11. Mu(c)ha - (mucha), zwierzę symboliczne w nocy może przejść parę tysięcy wiorst ,...; 12. Dugdermari glówny szamański burchan (dod. wy jaś. autora - u góry - oczołani, prostokąt na tułowiu - skrzydła); 13. Fuuntiłka - jeż. sprawy np. Arsenjew l'ozpowiada taką: żona umarła kiedy mąż wiózł ją do domu po zapłaceniu ostatniej raty. Filemończyk 23 lata dowcipniś, przy tym jąkała. Wielu z nich jąka się mówiąc po rosyjsku. l l ! c.~ 10 20 Rurchany: la i lb. Dante - lakani - brzuch boli, ryba łaka; 2a i 2b. Chawa - brzuch boli (z boku i od dołu); 3a i 3b. Łaka (z boku i od dołu); 4:> i 4b. Gasa (utka) - (kaczka), 9 X 9; 5. Kaila - żółw, Dante i jego rebjata; 6. Kutu - żaba (chara); 7. Naadzeni ... Pijaństwo ogromne, zwłaszcza na weselach "nI1KJT CTHXaHHO" a potem po pijanemu bójki. Dmitrij do spółki z drugim najęli Chińczyka, który zasadził i uprawia małe sady przy domach, za co na jesieni otrzyma połowę zbiorów. W ten sposób Chińczycy wprowadzają ich na wyższy stopień kultury. Domy też budują Chińczycy. Goldowie bardzo słabi, licho ale zręcznie zbudowani, do ciężkiej pracy nie zdolni. Każda rodzina ma w Sakaczialanie obecnie po 15 dziesięcin ziemi. Piątek 3. VII. Klasyfikujemy burchany. Semen opowiada o swym domu: raz do roku na jesieni święto: na drzewo wieszają burchany, zabijają świnię, modlą się. Mają dużo burchanów w skrzyni w domu ale nie wolno ich ruszać i pokazywać. Dawniej wyrzucali burchany, zaczęli chorować, szaman kazał zrobić dwa srebrne burchanczki, wieszają je na szyi starszemu burchanowi, który jest "car" dla innych burchanów. A więc dwie grupy burchanów: jedne mają znaczenie religijne, drugie lekarskie. Pakujemy się pogoda zła, zimno. Wieczorem odwiedzamy chorych i żonę Iwana (40 oC), matkę Iwana i ojca. Zona Gawriła bie- �41 40 rze papier na ornamenty. Wracając do chorych rozmawiam z "batiuszką", który raz na rok wizytuje i obecnie wracając z wizytacji wstąpił po { }. Głupia pałka, żałuje, że nie biorą Goldów do wojska. Stosunek do popów: poprzednik jeszcze gorszy, odbierał bębny szamańskie, burchany itp. Obecny spokojniejszy. Wieczorem herbata u nas z Semenem (Gendzu = "bałownik"), Dmitrijem i Filemończykiem. Spać a 11. Sobota 4. VII. Rano do chorych i żegnamy się. Zona Gawriła daje mi ornamenty do kostiumu goldzkiego, oraz skrobacz kościany do skóry sazana, drugi kupuję dla Bruna za 20 kop. Pakowanie, wszyscy znajomi Goldowie pomagają. Rozdajemy podarunki, Filemończyk przynosi róg do przywoływania izjubra. Dmitrij dostaje 5 rb., stara 0,50, Iwan 11 lat co nam pomaga 26 kop. Wyjeżdżamy 21/4. Wiatr dobry. Dzień śliczny. Brzegi przepyszne lasy. Do Wiatskowo a 5. Robimy sprawunki i wysyłamy skrzynkę Nr 1. Wyjeżdżam a 4112, piszę w łodzi dziennik. Zaczyna zbierać się na burzę· Na rzece podnosi się fala, przelewając się od czasu do czasu przez burty głęboko zanurzonej łodzi. Na wyspie spostrzegamy ludzi, przystajemy do brzegu, kobieta ucieka, Gendzu idzie do nich, są 2 bałagany, na drugim brzegu, odjeżdżamy. Zagiel niesie nas bardzo prędko, bez wioseł. Mijamy ogromne stada mew, siedzących na mieliznach. Od czasu do czasu przelatują kaczki, czaple, jastrzębie "Boenb". Próbujemy strzelać ale bez skutku. Gendzu cały czas steruje i kieruje żaglem. Zjadam "byczki" i zgęszczone mleko. Wiatr mocniejszy chmury coraz bliżej, obawiamy się burzy, ale wkrótce widzimy, że przeszła ona bokiem. O 8 przyjeżdżamy do Niżnowo Mari. Wychodzi ślepy starowina, potem drugi, dzieci i zaczyna się wyładowywanie z łodzi. Rozbijamy namiot wewnątrz budującego się domu u braci: Sergieja, Nikołaja, Alel<sandra i Timofieja Paskar. Pałatka stoi pysznie, na ziemi słoma, spanie zapowiadało się dobrze, tymczasem straszne wycie psów a w drugiej połowie nocy niedźwiadka nie dawała spać. Niedziela 5. VII. Po śniadaniu oglądam chore dziecko Nikołaja, daję leki, piszę dziennik. Niedźwiadek (mafa) ogromnie zabawny, jest u nich już 4 miesiące. Dają mu ryby, ale psy kradną mu jego porcje. Z psami żyje w zgodzie i bawi się z szczeniętami. Ssie dany mu palec i bardzo to lubi. Dali mu na obiad zająca. Goldowie lubią trzymać dzikie zwierzęta: sąsiad Dmitrija miał małego borsuka, Dmitrij (pentcha = "n~TyxaH") miał w ostatnich dniach malutką dziką kaczkę; trzymają też dziki i ptaki. Zwierzęta domowe: psy, koty, (wszystkie ryże) świnie i koni.e. Zmierzyłem przed obiadem 6, po obiedzie zaczęło się zbierać na burzę, poszedłem spać. Lunął ogromny deszcz, podmoczyło pałatkę mimo, że staliśmy pod dachem. Suszenie. Wieczorem zimno. Gendzu miał 3 żony: pierwszą 11 letnią kupił mu ojciec, kiedy Gendzu miał 14 lat. Po 2 latach wygnał ją, bo mu się nie podobała. Drugą kupili mu za 160 rb., kiedy miał 18 lat, ale po roku i tę wygnał. Oddali mu BO rb. Niedawno (rok temu) wybrał sobie sam żonę, ma ona obecnie 15 lat. Gendzu zamierza kupić jeszcze drugą żonę, bo roboty dużo, a Moskale nie pozwalają brać robotników Chińczyków. Gendzu opowiada skąd się wziął jego ród Aktenko: żona jednego Golda poszła do lasu i tam porwał ją tygrys, który wziął ją do swego domu i żył z nią. Kiedy po pewnym czasie kobieta wróciła do domu, narodził się syn i od nazwy ojca (amba = tygrys) nazwano go Aktenko. Goldowie nie zabijają nigdy tygrysa, bo to wielki grzech. Jeśli w nocy myśliwy weźmie tygrysa za inne zwierze i przypadkiem zabije, to musi potem postawić różne towary i jadła i butelkę wódki w lesie w miejsce, które wskaże mu tygrys we śnie, i tygrys przyjdzie i weźmie to sobie i wówczas już nie będzie karać Golda za zabicie. Zdarzyło się bardzo dawno, że myśliwy Gold usłyszał w lesie ryk tygrysa, poszedł w to miejsce i zobaczył jak ogromny wąż z rogami na głowie (obecnie już takich nie ma) owinął się około ., l i ;i �43 42 nóg tygrysa. Gold złapał nóż i przeciąl węża na kilka cześci. Uwolni:ny tygrys upadł przed nim na kolana, ukłonił mu si~ trzy razy na podziękowanie i odszedł w las. Jeżeli tygrys walczy w lesie z niedźwiedziem, Gold pomaga tygrysowi. Tygrys nigdy nie napada na Goldów, bo zna swoich ludzi. Niegdyś bardzo dawno poszedł Gold do lasu daleko i spotkał ludzi bez głowy, mających oczy w piersiach. Zląkł się, ale oni mu nic nie zrobili i zaprowadzili do swego miasta, gdzie WSZyscytacy i bardzo małego wzrostu. . Dawniej rody Goldów ciągle ze sobą walczyły, dopiero Rosjanie zaprowadzili porządek. Noc zimna: "Bia" (księżyc), czyste niebo z "ose kta" (gwiazdy). Poniedziałek 6. VII. Zakładałem klisze, wczoraj nie mogłem, bo skaleczona ręka. Nikołaj robi ściany domu, koń kopnął świnię. Armatnia kula na ziemi. Mafa wrzeszczy wody. Zimno. Psy kradną wszystko - jedzą świece, mydło, a nawet trzeba przed nimi chować kalosze i płaszcz gumowy. Wczoraj skradły nam rybę, co była kupiona za 10 kop. na kolację. Wtorek 7. VII. Rano mierzę. Sergiej pijany daje mi "fangafu" burchan, pokazujący wszystko co daleko, mówi mi co robią znajomi w Sakaczialanie. Wczoraj mierzyłem, leczyłem staremu oczy, robiłem zdjęcia. Jeden bardzo stary, siwe rozczochrane włosy, bardzo wygląda na Ajna. Zdejmowałem Nikołaja, 2 starych i 1 <j? [kobietę]. Dziś od rana mierzę. Sergiej pijany daje "fangafa" : nikomu tego nie daje i nie sprzedaje. Obiad. Ładna pogoda. Grysza zapisuje "onpocTHblli JII1CTOK" Siedzi koło nas kupa Goldów, dzieciaki zbierają owady itd. Po obiedzie mierzę. Wieczorem 5 zdjęć: 2 grupy i 5 foto szamana Siergieja. Siergiej mały szaman nie ma czapki. Wieczorem jedziemy na drugi brzeg kąpać się. Zbiera się na burzę. Zimno. Okopujemy pałatkę po kolacji. Błyska się ciągle, ale przeszła bokiem. Nikołaj pije z nami kakao. Zaczynam notować słownik ze słów Gendzu. Dmitrij, który dyktował Łopatinowi przyszedł z dołu, ma język zepsuty golaskim i mówi dialektem "niżowym". Po południu uporządkowałem schematy z pomiarami. Gendzu podyktował mi tablicę genealogiczną Aktenków. W nocy koło Ph budzą nas krzyki, po czym Gendzu, który spał w bałaganie przychodzi, mówiąc że Sergiej z Aleksandrem i Timoszką biją się· Bójka trwa około :3/4 godziny, Gendzu siedzi w namiocie. Zapalamy latarnię, Gendzu opowiada jak Dmitrij opowiadał ludziom, a szlwrlliwości powtórnych pomiarów i a tym, że człowiek, z którego zdejmą maskę umiera po 2 latach. Rozmawiamy z Gendzu, opowiadam a Indianach. Między innymi zaprz.€cza istnienie u Goldów gościnnej prostytucji. Mówi a wielkiej wstydliwości kobiet, d' [mężczyźni] też są bardzo powściągliwi, myśliwy jadąc na parę miesięcy z domu nie utrzymuje stosunków płciowych, bo to zaszkodziłoby powodzeniu na polowaniu. Sroda 8. VII. Rano pakujemy się. Zakładam klisze do kaset, z czym zawsze dużo roboty. Wkładki do kaset Hrdlicki bardzo niewygodne. Obiad na prędce. Żegnamy się. Żonie Nikołaja 1 rb., szamanowi Sergiejowi 30 kop. za "fangafu" (Brun). Chadan za noszenie lO kop. i Chińczykowi też 10 kop., dzieciom 4 kop. i cukierki. Odjeżdżamy a 2. Droga bardzo ładna, lekki wiatr a 71/2 przystajemy do wyspy, szukamy jaj czajek, łapiemy małe czajki (mewy) i kuliki, ale puszczamy wolno. Na wyspie około godziny. Nocujemy na pobliskiej wyspie. :Namiot na piasku 30 kroków od brzegu. Ogniska. Łódź do połowy wyciągamy na brzeg, rZECZyczęściowo do namiotu. Gotujemy kolację, Gendzu robi "lepiszki", coś w rodzaju racuchów. Spać a 11. Czwartek 9.VII. Gendzu i Grysza o 41/4 na polowanie, ja wstaję a 5. Polowanie bez rezultatu. Śniadanie o 5112. Odjeżdżamy po 6. Przyjeżdżamy do Muchu o 71/2, Stawiamy namiot bardzo wygodnie koło domu Gawriła Onenko, brata Jefy, żony Gawriła ze Sakaczialanu. Gawriła bardzo "c/ooll1peHHbllł 'JenoBeK" daje nam kupę burchanów słomianych, wyrzuconych przed dom. W izbie Gawriła maSa tandetnych portretów cesarskiego domu i extra komicznych w swej prymitywności obrazków w rodzaju "OXOTa Ha KaGaHa", "Cl.(eHa BO 3arOpO):lHOM peCTopaHe" �45 44 Po drodze do Muchu Gawriła opowiada bajkę "Mopra 11 cTapyxa" bajka bardzo długa, nie kończy. Opowiada pysznym językiem. Wczoraj rano opowiadał 'podania: 1) o tym jak Gold Mandzu podbił Chiny, 2) jak przyjechali do Goldów ludzie z olbrzymimi nosami*, którzy łapali Goldów i piekli na rożnach jak ptaki (prawdopodobnie podanie o pierwszym przybyciu Rosjan), 3) jak jego dziad ocalił tonącego Murawjewa-Amurskiego. Oglądam chore dziecko Gawriła, zapisuję dziennik, przychodzą Goldowie, zabieram się do pomiarów. Mierzę 3, potem obiad, po obiedzie znów mierzę. Oglądam i daję lel{arstwa 3 olej rycynowy w oko, liszaje, wrzody, chora baba z wrzodem w ustach, chłopak prawdopodobnie z tyfusem, dzieciak z trądem czy coś w tym rodzaju, chłopak z wrzodem na łokciu, chłopak z liszajem na twarzy itd. Brud w niektórych fanzach okropny, rany utrzymują strasznie brudno. Za lekarstwa i rady nie dziękują, odchodzącego nie żegnają. Wieczorem zdjęcia foto (2 grupy, 2 Abia), potem w łódkę i 3 małych bąków 10-12 lat wiezie nas na drugi brzeg do kąpieli. "Garmokła" kąsa co nie miara, więc się myję z łódki, inni i malcy lezą w wodę. Wracamy o 9, "ucha" z kasa tek, złowionych przez Gryszę, herbata. Ładna księżycowa noc. W domu Gawriła gaszą światła i wypędzają diabła z chorego dziecka. Dużo ludzi w izbie wołają "amba parde-ani ga" czort wyłaź precz, a głównie "ga, ga". Trwa to około godziny. Gendzu idzie pomagać drze się ile wlezie. Śmieją się przy tym i wogóle nastrój bardzo mieszany. Czort ten był mały, więc się go nie boją. Spać po 11. Piątek 10.VII. Wstajemy a 8. Śniadanie. Dzień gorący. Piszę dziennik, potem odszedłszy w krzaki spostrzegam ciekawe burchan y na sąsiednioh szopach, idę wzdłuż tyłów wsi. Masa cieka* Nanośnik do chełmów. wych rzeczy. Bierze ochota przyjechać na dłużej dla etnografii: wziąć a canto od paru muzeów po kilkaset blatów i gotowe. Daję lekarstwa, sprawdzam małego Dihę z wrzodami na plecach. Gendzu tłumaczy. W paru domach mają dzikie gąsięta w prymitywnych klatkach. Koło domu Gawriła w lesie o 50-40 kroków na drzewie nisko skrzynka "MaJleHKa", bardzo prymitywna, otwarta, w niej obrazek chiński: Anduri z 2 pomocnikami (Gendzu). Modlą się rzadko, raz - dwa do roku. Kupują obrazki te u Chińczyków w Chabarawsku za 2 rb., to straszne zdzierstwo, ale dla nich całkiem jasne, że bóg musi być droższy od zwykłego obrazka. Piszę dziennik, 11112, Grysza jedzie z malcami łowić owady, ja piszę, Gendzu bierze się do gotowania obiadu: amur, kasza i herbata. Wiatr, kurz zasypuje kajet i stół, komary i meszka kąsa, koło nas wciąż pełno dzieciaków, chodzą za nami pomagają i dobrze się bawią naszą obecnością. Starsi przeciwnie nie zwracają na nas uwagi, z wyjątkiem pierwszych godzin po przybyciu: tak wymaga ich dobre wychowanie. Po obiedzie mierzymy, w tym celu idziemy do domu Uan£o. Mieszka tam córka jego, wdowa Duba z 2 synami, z których starszy Piotr chłopak 11 letni ma żonę 15 letnią Dankę (mierzona). Duba sympatyczna kobiecina, twarz indiańska, tylko oczy bardzo chińskie. O 10-15 kroków od domu znajduje się grób, ogl'lOdzony kratką drewnianą, bez krzyża (jak w Sakaczialanie). Na drzewie koło grobu wiszą niektóre przedmioty zmarłego. Jeszcze prymitywniejszy grób znajduje się przy chacie na końcu wsi za domem Duby. Na drzewie koło grobu wisi skóra łosia, kocioł, czajnik, ubranie zmarłego, narty itd. Później idziemy do domu Fady ("Indianka"). Baba lat 40, bardzo wesołe cygańskie oczy, typowa Indianka, zrobiłem z niej tegoż dnia 4 foto: 2 en face, profil i %. U Fady mierzymy jej syna, 9 jeszcze znajomych i synową Bajdę. Wracamy, robimy zdjęcia: Gawril, Duba, Fada i Fada z rodziną. Bajda nie chce zdejmować się bez męża. �47 46 Po kolacji odbywa się gonienie czorta w sąsiedniej fanzie, gd1.ie chora starowina i jej syn. Grvsz:l i Gendw idą pomagać. 'Wrzeszczą \'" niebogIosy, co 'xywołu:ie wielką wesołość u Goldów, mówią im po 1/2 godziny, że czort już uciekł, ale potem gonią go w dalszym ciągu, p8 ich wyjściu. Ładna księżycowa noc. Patrzymy przez lunetę r.a księżyc. Gendzu widzi tam człowieka. Sobota 11.VII. Pakujemy się, po czym robię maskę z Abia. Pół wsi przypatruje się z wielką wesołością, ale żaden nie chce poddać się tej operacji, choć Abia dostał 2 rb. Abia siedział bardzo spokojnie, wyrwałem mu sporo włosów, wskutek rza::lkości wąsów i brody, oraz długich rozczochranych włosów. Obiad na prędce, robię zdjęcia Bajdy z jej d" [mężem] i jedziemy. Droga rękawem dość wąskim, brzegi zarosłe, gorąco, vviatr bardzo słaby, potem cichnie. Jedziemy parę godzin, pa drodz2 zatrzymując się celem obejrzenia domu opuszczonego przez Danfu, co teraz w Muehu. Zabieramy z szopy 3 burchany i chanie. Meszka i komary bardzo dokucza. Pod wieczór Grysza chybia do orła, patem przejeżdżamy koło palącej się trawy. Koło 8 widzimy "bałagan" rybacki. Podjeżdżamy, wszyscy uciekają, co Gendzu bardzo nie daje spokoju, i ciągle do tego wraca. Noc w kiepskim miejscu, masa meszki i komarów. 2 ogniska, lepiszki i herbata. Siedzimy długo przy ognisku, czyste gwiaździste niebo. Gendzu opowiada a łajdactwach, jakich dopuszczali się na Oraczach i Goldach dwaj bracia Onenko Sergiej i Semen, zamieszkali w Chabarowsku. Dobrzy Goldowie idą po śmierci "do buni", która jest w dole (pod ziemią) i tam żyją sobie tak jak na ziemi, ale czortów już taLU nie ma. Zli zostają zatrzymani po drodze. Stryjecznemu bratu Gendzu Igorowi włożono do trumny 1000 rb. w złocie i papierkach. Pogrzeb trwa tydzień i na ucztę prz:'chodzi nie tylko swoja wieś, ale i sąsiednie. W nocy kąsają komary i nie dają spać. Gendzu ma pyS'l:ny moskiewski język np.: "Jefim acta" ojciec Jefima, My;KHK" niedźwiedź samiec, ",lIonS! HnYT" ktoś idzie, felczer itd, itd. Niedziela l2.VII. Nad ranem niE.: śpię, Gcndzu krzyczy przez sen, budzę go, opowiada, że śniło mu się, że Goldowie, którzy uciekli przed nami, chcieli go zabić. Sen ten bardzo go przejmuj",. Po śniadaniu droga bardzo wolna, bez wiatru, żar wściekły. Jedziemy do 11, trafiamy na 6 bałaganów. Przybijamy do brzegu. Jedni zwijają bałagan, zdążam zmierzyć 1 d' [mężczyznę] inni boją się i chowają przed nami. Jeden d" [mężczyzna] :31y czas .śpi w komarniku (zrobiłem foto) czy też udaje, że śpi. Zal' okropny, wychodzi nam cukier. Obiad, parę zdjęć, jazda 2 godziny dalej. Wolno, wolno, upał szalony. Owijamy głowy ręcznikami, które co parę minut maczamy w wodzie. Było chyba 40° R, bo a 6 kiedy wyjmowałem bieliznę z walizki, na termometrze w bieliźnie było "cjJcpaJe;lb" "MCABcnb = 24° R. Przyjeżdżamy do Dada. Szukamy u kogo stanąć. Ludzie wyszli na rybę zostały Q [kobiety] i dzieci. Znajdujemy czysty ~om, gdz~e pozwalają zostać i dają nam wygodną ~~nar, z czystyml dywamkami, po których uwija się jednak sporo francuzów. Dają na~ t~·ochę cukru, pijemy herbatę, po czym idzi2my do 2 oroczonEklch 1:ałaganów, gdzie chore dziecko i chłopak na suchoty. Wypakowanie, kąpiel. Plan sytuacyjny wnętrza "bałaganu" oroczońskiego: 1. Chory, 2. Małe ognisko. 3. Dzieciak śpi. 4. Dziewczyna siedzi. 5. Kaila - Słup. 6. Szamanka. 7. Ojciec oracz. 8. Gendzu. £l. Grysza. 11). Ja. 11. Świeca. Potem do domu, porządki w walizach, tłukę latarkq (w Muchu zapomnieliśmy łopatkę), wieczór, piszę dziennik do 10, po czym rzucam pióro, bo ryba na stole. J eden z bałaganów oroczońskich zupełny wigwam z kory b:-zozowej i po części z tkanin. Wewnątrz bardzo biednie. Po kolacji �48 49 .~ , idziemy do Oraczów, początkowo czekamy przed drzwiami, przez ten czas chory chłopak zapalał chińską świeczkę i robił pokłony. Wch,odzimy. Szamanka śpiewa, w bałaganie ciasno, bo nie większy od naszej pałatki 3 X 3 arszyny, a jest nas 8 osób. Szamanka"kobiecina lat 45 z bardzo dobrą sympatyczną twarzą. Spiew trwał 30-40 minut, chory twarzą do ściany, trząsł się w febrze, płakał, kaszlał. Oglądając go przedtem, radziłem koniecznie jechać do miasta, stary odpowiedział, że nie może. Dziecko też trzebaby do miasta. Wychudłe okropnie, ślepe od urodzenia i chore. Brud większy niż u Goldów, koło chorych stoi { } woda. Wachlują się ogromnymi skrzydłami orlimi, z lekka oprawionymi u dołu w skórę. Orocz ten przyszedł ze swoją rodziną z Oniuja i wskutek choroby został tu, Goldowie nie robili mu żadnej opozycji, Gendzu umie trochę po oroczsku, bo jeździł do Oroczów kupować futra z Igorem. Dom z sienią i izbą. Ściany i sufit wyklejone tapetami. 1. Okno. 2. Drzwi. 3. Ognisko. 4 Stół. 5. Szafka. 6. Słup. U naszych gospodarzy dom bardzo czysty. Na ścianach masa okropnych obrazków wielkości lI:! m2 albo i więcej. Poniedziałek 13.VII. Wstajemy o 8. Gorąco, meszka. Piszę dziennik w izbie, przychodzi Gekta Beldy trędowata. Starowina lat 50, rany otwarte na lewej ręce, palec wskazujący odpadł bez bólu, rany też nie bolą. Siedzi w izbie. Zapisuję nazwisko, żeby dać znać do gminy, mówię, żeby byli z nią ostrożni, bo choroba nieuleczalna. Smieją się, siedzi sobie obok kobiet, dzieci bawią się, łapiąc ją za ręce, a potem drapiąc się po swych głowach z liszajami, lub raną za uchem (jedna mała dziewczynka). Trąd w górze rzeki. W Sakaczialanie był jeden trędowaty z domu Dmitrija, żył oddzielnie na wyspie. W Łamani jest obecnie dwoje trędowatych, żyją we wsi. Idziemy po wsi mierzyć. Ludzi w domach bardzo mało, niektóre domy puste, w innych kobiety, lub starcy i dzieci. Wielu zwłaszcza kobiety nie dają się mierzyć. Umawiam się a kupno 2 kaftanów ze skóry sazana. Kąpiel przed obiadem. Próbuję płynąć na wyspę. Po obiedzie znów mierzymy, kupujemy parę rzeczy: ryba, chonia, silczu itd. Gorąco bardzo. Pod wieczór przynoszą parę rzeczy do domu na sprzedaż Noc pełna komarów i meszki Wtorek 14.VII. Mierzę trzech, robię 4 zdjęcia. Zbieramy się i jedziemy. Wiatr silny niesie nas bardzo szybko. Wyjechaliśmy 12 i 112 byliśmy w Dajerga przed Ph Zatrzymujemy się przy domu starosty, nie rożumiejącego po rosyjsku. Dom spory, ale bardzo prymitywny. 1 2 3 4 1. Dom Wasilja Onenko w Sakaczialanie, zburzył go przy nas. Sam dach. 2. Dom ze ścian i dachu ale bez sufitu. 3 Dom z sufitem ale dach nie ma bocznych ścian (w szczycie - dod. red.) i przewiewny. 4. Dom z sufitem i bocznymi ścianami do szczytu ale bez podziału wewnątrz. 5. (Brak ryc. 5. dod. red.): Dom z podziałem na sień i izbę. przyczym ogni8ko w sieni. Ściany drewniane. 6. (bez ryciny - dod. red.). Dom z 2 izb i rozdzielającej ich sieni z ogniskiem. Np. u rodziców Gendzu. �51 50 Wiatr, niebo pokryte chmurami. Niezliczone masy meszki obsiadają nas i namiot, zapisuję dziennik, Gendzu robi obiad. Dziś rano zacząłem pisać list do mamy. Typy domów stałych, zimowych: Jako przykład może służyć ,,3eMJUlHKa" np. w Niżnom Mari, gdzie mieszkał czasowo Nikołaj. Letnie bałagany budują obecnie przeważnie tylko wówczas jeżeli osiadają w lesie na innym miejscu, żeby łowić ryby. Orocze i zimą mieszkają w bałaganach. Po obiedzie mierzymy w domu starosty jego, jego brata ich ~r9C- ~? m'~- ! : 'f Plan domu starosty w Dajerga: typ 2. 1. Okno. 2. Drzwi. 3. Barjerka. 4. Piec-kocioł. 5. Szafka. 6. Słup. I ~ ~ ~IG " maty ~. ~ , ~ k?:'SJ =5 5 ~6 żony. ~tJ--; ~ r. \ I I 1__ v \ , Bałagan: plan (obj. wg St. Poniatowskiego - red.). Naprzeciw drzwi - małe ognisko. Po bokach maty. Przy ścianie przeciwległej drzwiom, ławka a raczej półka '- Ryc. obok przedstawia usytuowanie pieca (4) oraz słupa (6) z planu domu starosty(wyjaśn. red.). Słupy podtrzymują belkę poprzeczną; jest to zaczątek ściany, która odgrodzi w typie wyższym sień od izby. Szopy: 2 1. Typ prymitywniejszy dnie i to na słupkach. bez baniek od nafty. Niższy typ. 2. Bez nóżek na Np. u Dmitrija. Wprost na ziemi: budowali taką w Muchu. Podłoga 3 Piwnice (ładownie) zapożyczyli od Rosjan, w Sakaczialanie jest kilka. pleciona, tylko w najwyższych pach 2 ty- ..Starosta ~ brat typy indiańskie. Uszy u typów indiańskich praWie zupełme bez lobulus'a. Ręce i nogi bardziej mwskuliste niż u typów chińskich. Już na zasadzie obserwacji widać różnice w obu typach. �52 53 Typ indiański chiński prosty albo haczykowaty wklęsły malars bardzo duże duże ręce mus kuliste bardzo wzrost wyższy niższy ! włosy dark brown lub czarne z rdzawym odcieniem czarne i ( l oczy i I-b-rw-i---·I I lusz:r. __ I ust~ __ " ! Typ nos charakter !----- ------.-----lub duże I I prawie )'.. ~ Mi. b. nieznaczI na lub wcale nie ma duże cieńsze spokojny, ściągnięte I skóra b. jasno I włosy cieńsze brązowa .-1 wargi grubsze, dolna wysuniętaj ruchliwy, leniwy Abia Indianin starosta w Dajerga itp. Poza przy robocie sieci (po lewej złożona pościel, po prawej tabacznik - wyjaśn. autora). czoło· prostel słabe z lobulusem I przykłady I oczy wąskie Mf. b. duże skośne . bez lobulusa wargi .... _ .... - i -------------1 czoło po- I nie ma lub b. słabe b. słabo pochyłe lub średnie chyle ---- cienkie Potem Gendzu zaczyna o 10 robić obiad, my z Gryszą idziemy do lasu, dzieciaki z nami. W lesie o 150-200 kroków od domu stoją liczne miao" niektóre stare leżą na ziemi. Na sąsiednich drzewach '~viszą 'kości w koszykach. Zrobiłem foto 1 "miao", potem do domu i dziennik. I pracowity Filernon biało-płowa lub żółtawo-płowa grubsze , i ! i I l ! Od starosty idziemy z nim do sąsiedniego domu, gdzie mierzę [mężczyznę] i ~ [kobietę], Colo i jego ~ [żonę] i kupuję koszyczek za 15 kp. Wracamy do domu. Przenosimy się spać do fanzy. Ó' Zaczyna padać deszcz. Nocujemy w fanzie, podścielają nam na maty dywany. Pchły. Noc nie bardzo spokojna. Sroda 15.VII. Wstajemy o 7. Herbata, potem robię zdjęcia 4 Ó' [mężczyzn] w domu Colo, w tej liczbie ojca Colo, starca prze;:;zło 90 letniego. Trzyma się bardzo dobrze, ale męczy go kaszel. Twarz typowa Indianina. Proponuję staroście i jego bratu maski, ale nie chcą o tym słyszeć. Pakujemy się, robię foto brata, starca ojca Colo i wyjeżdżamy o 2. Wiatr b[ardzo] dobry w ciągu godziny dojeżdżamy do Najche. Najche duża wieś około 20 domów. Parę domów krytych cynkiem. Jest szkoła misjonarska rosyjska, 2 klasy, dwóch nauczycieli, 16 pensjonariuszy, otrzymujący wszystko bezpłatnie. Tylko paru Goldów i to w niższej klasie, reszta Korejcy, przewożący swe dzieci czasem o 500 wiorst do szkoły. Zatrzymujemy się u Aleksandra, pośrodku wsi. Komary i meszka największa jaka kiedykolwiek bywa. Najche i Dajerga mają pod tym względem najgorszą opinię. Dom Aleksandra dość czysty, izba mała. Dają nam jedną ścianę, ~z~czy stawiamy przy drugiej, dla domowych zostaje tylko jedna snana. �55 54 W domu: matka, Aleksander lat 25 z żoną lat 8-9, żona 35 lat brata Aleksandra (nieobecny) i tegoż troje dzieci. Kolacja przy gramofonie, który Aleksander kupił za 16 rb. w Troickom. Kładziemy się spać a 11, ale słychać bęben. Gendzu i Grysza idą naprzód, mnie się nie chce, ale później wstaję i idę na koniec wsi na szamaństwo. Szamani młoda kobieta (żona Andreja, któremu oglądałem plecy, dobrze mówi po ros[yjsku], Indianin). Nieduża izba, ciemno, przed burchanami pali się chińska świeczka. Szamanka śpiewa i tańczy ale początkowo tylko na miejscu. Chora przyjechała z mężem z Targanu, bolał ją brzuch, leżała koło nas na narach. Gendzu opowiada nam na drugi dzień: Szamanka posłała swego Ajami, ażeby szukał duszy chorej, Którą porwał czort. Ajami poszedł daleko w górę rzeki i zobaczył wysoką górę, na niej były trzy drzewa, a u każdego trzy dziury nad ziemią. Ajami bał się tam wejść i stał przy drzewach. Zobaczył jak z jednego drzewa wychodziła dusza, ale nie chorej a innego człowieka, więc jej nie ruszał, z drugiego to samo, z trzeciego wyszła dusza chorej i wówczas Ajami zaczął ją gonić do domu. Szamaństwo trwało bardzo długo z przerwami, bo szamanka karmiła dziecko. Tańczyła też na narach koło chorej i parę razy dookoła izby. Wróciliśmy późno do domu. Czwartek 16.VII. Chodzimy po domach po śniadaniu. Zbieramy statystykę i mierzymy. I jedno i drugie idzie b[ardzo] ciężko. Boją się, rozeszła się bowiem wersja, że z pośród zmierzonych przez nas w Sakaczialanie 10 ludzi biorą do wojska. Kupuję parę rzeczy. Koło 1 idziemy do szkoły, gdzie bawimy koło 11h-2 godzin. po czym obiad w domu (kasza bez cukru) i idziemy mierzyć w górę. wsi. Mierzenie idzie jeszcze gorzej niż wczoraj. Przychodzimy do domu rodziców wczorajszej chorej. Świątecznie ubrana odprawia ona dziękczynne tańce przed 3 burchanami, naokoło (wewnątrz) swego domu, a potem idzie do sąsiednich do- mów. Tańczą i inni, zwłaszcza jeden d' [mężczyzna] bardzo umiejętnie. Gendzu mówi, że kiedy tańczy duży szaman, to razem z nim i wielu mężczyzn. Kupujemy małą kaługę (9 [funtów] na kolację 80 kop.), po czym gramofon z płytek z sąsiedniego domu i potem znów na szamaństwa, dalszy ciąg dziennego, ale już mało ciekawe i po 112 godziny - wracamy do domu. Piątek 17.VII. Dwie strzały Z żelaznymi ostrzami. Gendzu': ,,cTapUKU y Hac CKa3YTb "dzabdo" a Mb! "niaro", w Targanie mówią wszyscy "dzabdo". Jedna z tych strzał od Aleksandra. Pakujemy się, Aleksandrowi 3 rb. przyjeżdżamy do Targanu. Stajemy w szkole, gdzie są Łopatiny i ich uczniaki. Nauczyciel YrrrrapMoHb MUarrOBU'lb prosty chłop, ale niczego sobie. Dzieciak ich 31/2 lat bardzo rozwinięty. Kąpiel. Herbat~. Jedziemv z Gendzu do wsi, kupujemy parę rzeczy, pytamy a Oraczów i ()1czów: po powrocie porządkujemy w kufrach, Grysza na polowanie Iwan Aleksierin chory. Porządki długo. Śpię w komarniku, ale kiepsko. Sobota 18.VII. Rano do obiadu kończę pakować rzeczy, potem mierzę 2 ludzi, piszę list. Gendzu kupuje dla mnie różne drobi~zgi. Niedziela 19.VII. Mieliśmy jechać, ale za silny wiatr, przy tym poczta i urząd gminny (Gendzu) w Troickim zamknięte z powodu niedzieli, więc zostajemy do jutra. Rano piszę list do Hrdlicki. Pożyczyłem Łopatinom 25 rb., mają odesłać do Władywostoku. Obiad, strzelanie do celu. Po obiedzie zakładam klisze i mierzę l d' [mężczyznę]. List do Janikowskiego. Wykaz przedmiotów posłanych w skrzynce N. l do Muzeum w Chabarowsku dla Warszawy z Wiatskowo. Burchany: 5 koni-moren 5 gasa 2 kryłatyje ludzi I chawa 2 małe kałgama 3 czopki I caania l donte z "koczki" 2 olgia 16 3 1 1 burchanów od Koja enchenunguni pokori muxa �56 57 2 małe kaila 1 duże kaila 1 duży składany dante 1 dante lakami Inne rzeczy: 1 woreczek-potsa 1 giazda 1 pacza Razem 51 sztuk. Listy wieczorem Erch, Brun itd. Poniedziałek 20.VII. Silny wiatr z dołu, decydujemy się jechać. Bierzemy 1 łódź (podwoda), na którą część bagażu, reszta na naszej łodzi. Na goldzkiej łodzi 2 baby, 1 chłopak i 2 starszych mężczyzn. Nas trzech. Wyjeżdżamy o lI. Fatalna przeprawa przez rękaw Najchiński P/2 wiorsty szeroki: fale co chwila zalewają łódkę. Semen z Gryszą u wioseł, ja steruję. Potem prawym brzegiem Amuru 25 wiorst do Troiekiego jedziemy 6 godzin. Silny wiatr przeciwny. Najgorsze tzw. "nepeKaTbl" W Troiekim stajemy na tzw. "ziemskiej kwatirze", gdzie już są dr Koppel, lekarz powiatowy Chabarowski i starszy Stancza Pristaw - felczer weterynarski, daje nam swój pokój na mieszkanie. Dostaję dla Gendzu kartkę z Wołostnom Uprawlenii, na poczcie telegram od Czernyszewa, potem przychodzi do mnie jego żona z prośbą o wstawiennictwo. Poznaję się z Kopplem i Pristawem. Koppel obiecuje dać znać { } i opowiada a mogile w Średni Tambowskom, Pristaw proponuje mi jechać z nimi na Gorczeń. Przenosimy rzeczy z łodzi do szopy. Grysza z Gendzu idą do wsi goldzkiej. Wtorek 21.VII. Wyjeżdżamy o 10 z Troickowo, zrobiwszy zakupy. Słaby wiatr przeciwny. Jedziemy ogromnie wolno. Spiekota, coraz to rzucamy wiosła i ster, oddając łódkę na prąd. Gendzu źle znosi gorąco, robi mu się !).iedobrze, pomaga sobie szczypaniem szyi. Mijamy Sławienkę. Koło 1/2 6 przyjeżdżamy do wyspy "Barkas boacam", na której nocujemy przy wsi goldzkiej. Stawiamy przy brzegu namiot, Goldowie przenoszą nam rzeczy, dzieciaki pomagają. Kupujemy ogromnego amura za 30 kop., Gendzu go czyścił i zo- stawił przy namiocie, pies porwał uciekł z rybą. Kupujemy 112 za 16 kop. Dużo meszki. Środa 22.VII. Kąpiel, śniadanie. Oglądam starą omoroczkę z kory brzozowej do pół zasypaną piaskiem. W Barkas boacam już tylko ta, w Sakaczialanie tylko jedna, wychodzą całkiem z użycia. Waga 40-50 [funtów]. Wewnątrz z deseczek. Oglądaliśmy wieś, b[ardzo] biedna, nie do kupienia. Droga znów pod wiatr z dołu, gorąco. Jedziemy bardzo wolno. Obiad w Djuda niedaleko od Małmyża. Po czym z żaglem do Małmyża, gdzie pytam czy Koppel nie zostawił czego dla mnie. Nie. Jazda dalej. Niebo zaciąga się ogromną czarną chmurą. Trudny przejazd około wysokiej skały, bo akurat silne fale od statku. Dalej widzimy na Amurze kaczkę, gonimy, znika, ale nie może latać, bo widać raniona. Grysza pudłuje. Kaczka w górę rzeki my za nią, Gendzu zabija. Trzeba nocować, wiatr z dołu coraz mocniejszy, nigdzie dobrego miejsca. Przejeżdżamy na drugą stronę, bo Gendzu boi się Moskali. Amur szeroki na 21/2-3 wiorsty, długa przeprawa. Ściemnia się, wicher, jedziemy wzdłuż wyspy, ale nigdzie nie można przystać. Położenie zaczyna być groźne, podnoszą się fale, ciemnieje, trzeba przystać do brzegu bo nas wywróci. Naciągamy żagiel i w mały rękaw oddzielający dwie wyspy, w górę. Jedziemy 1/4 wiorsty 20 minut. Gendzu wjeżdża w trawy przy wyspie i przejeżdżamy kawałek po trawach do twardej ziemi. Daleko od łódki stawiamy namiot. Masa meszki i komarów. Część l"Zeczy (2 żółte kufry, gips itd.) zostaje w łódce. Gotujemy zabitą kaczkę, a 11 spać. Budzę się o 5 słyszę ogromny deszcz. Budzę ich. Gendzu zaciąga komarnik na namiot, po czym idziemy z nim do łodzi i przynosimy oba żółte kufry. Przemakamy do szczętu. Trwa to godzinę. O 6 rano zdejmujemy zupełnie mokre ubrania i bieliznę i wpakowawszy wszystkie rzeczy do namiotu kładziemy się spać. Położenie fatalne, deszcz i wiatr silny mogą potrwać długo, parę dni. Do ludzi 6-8 wiorst, prowiant minimalny. Podnoszę ich a 10. Śniadanie, deszcz trochę ustał, a 1 wyjeżdżamy i wleczemy się na wiosłach contra wiatr z dołu wzdłuż wyspy, po czym pod żaglem na drugą stronę Amuru. �58 O 6 przejeżdżamy do Chari i do leżącej blisko (na drugim brzegu) wsi Manga, gdzie spotykamy Oraczonów. Stajemy u Golda, rzeczy do fanzy, namiot przy niej. Obiad: herbata i kasza. Głodnym porządnie. Mierzę 2 Oraczów, ściemnia się, siedzimy w fanzie, gramy z Oroczonami i Goldami w karty (dureń i 66), potem piszę dziennik 9 wieczorem. Deszcz pada od przyjazdu. Czwartek 23.VII. Deszcz od rana. Śniadanie zając za 50 kop. Potem do fanzy, gdzie piszę list do Janki: Oracze robią dla mnie rysunki. Stary Mafa wyrzyna z kory brzozowej i obwodzi później ołówkiem. Oracz N 2, szaman, ma bęben ale bez rysunków. Mieszka na Chorze, przyszedł na Chungari z wizytą. Miał młodą żonę, 25 lat, która uciekła z młodym Oraczem lat 24. Rodzice i mąż szukali pół roku, ale nigdzie śladu. Teraz mówią, że młodzi mieszkają koło Nikołajewska. Na ten temat rozmowa z Gendzu a kobietach. Mówimy a poj~dynkach, praktykowanych na zachodzie. Gendzuz pogardą mówi: "EMO Hapo~ :no m'pe'lb! KaKJIll y6HBaTb~pyroro" Samobójstw u Goldów nie znają. 121/2 gotujemy ryż, ryby nie ma, jeść się chce mocno, zmierzyłem jednego Orocza i dwóch Goldów. Potem zapisuję na czysto 11 kartek dla Hrdlicki. Wieczorem Gendzu zapytany a swe prawosławie i co wie o Chrystusie opowiada*: A w jakim celu was chrzczą { } Burchany szamana Orocza N 4. II I III 1. Burchan szamana oroczońskiego w rodzaju ajanu u goldzkich szamanów. Bo(H) godziani. 1. Gasa. 2. Pandzia. 3. Dzeli. 4. Ngala. 5. Pandzia (dwa). 6. Bagdi. II. Burchan Gajagdziani ~. 1. Niukta (warkocz). 2. Ngala. 3. Gaja-gasa. 4. Toga-rubaszka. 5. Amugda-brzuch. 6. Bagdi. III. Izubr (nie burchan). Ni ~. Kiania (Orocz) - boća. Bogodziani. 1. Fui - pas szamański. 2. Gaja. 3. Je-giarda. 4. Usta 5. Amma (kolo pyska). 6. Gilne (kołatuszka). 7. Bagdi. (Pomiędzy 3 i 4 - dili (głowa), pomiędzy 5 i 6-untu (bęben). Nazwy oroczskie. Robota Orocza. Gospodarz Mieczka * Brak rosyjskiego opowiadania. �60 61 Orocz też ochrzczony, a niczym nie mają. stary nosi nawet krzyżyk, ale pojęcia Spaliśmy w domu, bo deszcz. Pchły wściekłe, 1/2 nocy albo i dłużej nie dały mi spać. Pieski proszek nic nie pomaga. Maok dobry, ale już się nam skończył. ,::::=o===o===o===o===o===o===o=:::~~::: Sobota 24.VII. Deszcz od rana. Wstajemy i herbata. Po śniadaniu zapisuję gramatykę dzu, a potem według { .. 'cm ~- •. _- 1 o 8112. Śniadanie: ryż goldzką ze słów Gen} 2 O ---l -----'-- .3Dem IH'~ I T10t:m '-- ~--+r-----;f1(m 1ltOcm ~ I ,-- - J 2 ;<1 "'cm dno łodzi: .. po goJcfzku:"kiconi .•• (JO oroczSku: II chof'll Wiosła do aana. 1. Wiosła do wiosłowania. Zrobili tylko dla Amuru, przybijając z boków koło z każdej strony giauukeni. 2 i 5. Pałka długości 49 cm, szerokości po środku 5 cm, przybita dwoma gwoździami, przytrzymuje pręcik długości 17 cm., na którym opiera się wiosło gian (po goldzku giecol). 3. Sterowane wiosło do aana - sieu. 4. Wiosło przednie. ~.------590 ,m _ I Łódź Oroczów aana, wydłubana w całości z amigda. Każden Oracz umie ją zrobić, kosztuje 15rb., służy na 3-4 lata. Może jechać 10-12 ludzi. 1. Prze}:rój podłużny. 3-4 ludzi robią 2112 dnia taką łódkę. Zaczynają robotę od środka, a potem stronę zewnętrzną. Drągi szesty, któremi się odpychają nazywają się gan i mają 31/2 5 m długości, grubość nieduża 3-4 cm. w średnicy. Są i większe do 6 sążni długości. 2. Spód łodzi (dod. wyjaśn. autora: ana ch(o)oni - dno, po goldzku kieoni), aana - po goldzku bierolni. 3. Widok z góry: pręt poprzeczny ukini po goldzku solha. (Pręty) mało wystają na 1 cm, grubość prętu 3 cm. Wszystkie pałki okrągłe z wyjątkiem ostatniej, która z ornamentem. Najszersze miejsce zewnątrz na 85 wewnątrz 80. I I Omaroczka po oroczsku utunge - po goldzku dziai. �62 63 Kupujemy amura za 40 kop. Gendzu gotuje obiad. Gospodarz wraca pijany z wesela i zaczynają pić w domu. Piją spirytus zmieszany z wodą. Przychodzi kilku Goldów, piją wszyscy, gospodarz b[bardzo) wesoły i pijany ciągle nas zaprasza, po czym kładzie się spać, ale wkrótce jedzie do rygi. Po obiedzie Oracz szaman nazywa mi wycinanki (następne strony), potem idę z Gendzu po domach. Kupuję "enchenunguni" na stołku z 4 nóżkami za 10 kop., potem mierzę oroczską "Aana" i jestem na "upominkach" od razu za 7 "fań". Sobota 25.VII. Piątek gdzieś mi się zapodział. Byliśmy w każdym razie u Monga. Noc ze środy na czwartek 'N pałatce, z czwartku na piątek w domu, a z piątku na sobotę znów w pałatce. Niedziela 26.VII. Rano wstajemy a 6, pogoda ale wiatr z dołu. Oracze wyjeżdżają naprzód, my później. Jedziemy prawym brzegiem, po 3 godzinach przystajemy do brzegu przy ujściu "rapYHa", Upominki, ~ I ue ~ =r::1 CbID' c:=J \ o o, plan: \ \ \t3 /fl I 0 l! Q t o O -fc.n;e ~ _ uczestnicy 6 _szaman O wog"isi<O E?1 ~ . . _ jedzenie ~ -ryba c:J - u6fanie 6) /' / zm wódka / Nastrój bardzo rozmaity, dość wesoły. Wśród widzów jeden z nich wybiera drugiemu wszy z głowy. Piją: obchodzi i nalewa w 1 kieliszek młody chłopak (A), macza usta i podaje komuś (B), ten macza i podaje dającemu (A), który znów macza usta i podaje temu komuś (B), ten macza i podaje któremuś z obecnych (e), który macza usta i podaje (B) i dopiero (B) wypija od razu wówczas. gdzie nasi Oracze momentalnie zbudowali wigwam dla żon i dzieci. Bata nie ma żony, za to szaman jego stryj (N 4) ma 2 żony, starą i młodą. Stara ma 2 dzieci: Burchi lat 9 b[ardzo] żywy chłopaczyr.a (Burchatik), drugi mały 2-3 lata zezowaty, brudny, pełzający po ziemi. Zony i dzieci zostały w tym wigwamie. W trakcie rozpalania przez nich ognia naprędce pomierzyłem obie kobiety i pojechaliśmy dalej .. We wsi Chungari na chwilę do brzegu, gdzie był Orocz z żoną, po czym dalej do Wniczenskowo. Po drodze dogonili nas nasi Oracze. W Wniczenskim o 2,40 idę na pocztę, 2 listy od Janki, list od Mamy, potem do szpitala. Felczer bierze mnie za lekarza, nadzwyczajnie ujrzejmy. Pokazuje mi szpital: 2 pokoiki, 1 apteka i jego mieszkanie. Budżet roczny 400 rb. przychodzą tylko bardzo ciężko chorzy po to by umierać. Leży latarnik chory na szkorbut, straszny wygląd, jęczy że chce coprędzej umierać. U felczera herbata, potem z nim do domu starosty, gdzie chłopak chory ma dezynterię. Potem znów felczer, zostawiamy u niego nasze rzeczy. Piszę kartę do domu. Kupuję prowiant u Chińczyków, a potem u Moskala. Dwa parostatki, po czym późno wieczorem podjeżdżamy na łodzi Oraczów do Chungari na kijach. Jazda 40 minut, po drodze Moskale daj~ nam gratis jesiotra, nie chcę darmo, daję 60 kop., dokładają drugiego. a lO w nocy przybijamy do brzegu. Ładna noc, ognisko, herbata. Stawiamy namiot, śpimy od 12 do 7. Poniedziałek 27.VII. Wstajemy a 7. Sniadanie z jesiotra. Bierzemy dwie podwody (80 kop.) do ujścia Chungari. Fatalna droga \V 3 łodzie, bo silny wiatr z góry. Łodzie zalewają fale. Ja z 2 Goldarni w najgorszej, łamie się wiosło, jedziemy a jednym i na kijach. Koło 10 jesteśmy w ujściu, przenosimy rzeczy do łodzi Oraczów i szybka jazda na kijach. Prąd ogromnie bystry, mnóstwo zakrętów, na których zwały drzew. Jazda około }112 godziny do Stołbiszcze, gdzie 5 wigwamów. Wychodzimy na brzeg, suszymy rzeczy, obiad, piszę dziennik, �64 zgubiłem piątek 24. VII. 1914 r. i nie mogę go znaleźć. Grysza się trzęsie. Obiad, po czym całe popołudnie 3-81/2 mierzenie, 9 osób. Pomiary idą łatwo, płacę po 10 kop. Nastrój wesoły. Wigwamy bardzo prymitywne. Mieszkają tu po raz pierwszy, byli w Sakaczialanie, przyszli z góry. Ubranie wszystko z materii kupowanych, ale znacznie więcej ornamentów niż u Goldów, za to ornamenty prymitywniejsze. Włosy w dwa lub jeden warkocz [zaplecione]. W wigwamach tylko najpotrzebniejsze rzeczy. Wtorek 28.VII. Pogoda zła, rano był deszcz, pochmurno. Nie śpię od 5. Śniadanie, rachunki, dziennik. Potem mierzę dwie kobiety i jedną małą. Komary okropne, przy mierzeniu kąsają, a to nie można się ruszać. Potem zaczyna się deszcz, drobny, całe niebo obłożone chmurami. Oracze mówią, że komary kończą się w początku września, biorąc i inne rzeczy pod uwagę widać, że najlepsza pora na wyprawę: jesień - zima - wiosna; latem przeszkody: 1) wielu nie ma w domach, 2) komary, meszka i gnus, 3) deszcze, 4) komunikacja tylko po rzekach i to nie wszystkich. Zimą jazda na psach znacznie szybsza i mniej zależna od pogody. Zimą prowiant latwiejszy, bo: 1) polowanie, 2) wszędzie duże zapasy ryby z końca lata i jesieni. Poczta po Amurze zimą codzień, latem tylko na parowcach co 2-3 dni. Do przeszkód letnich dołączają się: wielu inoradców najmuje się Moskalom do sianokosu, a potem jako robotnicy na rybałki, przy tym w końcu lata idzie ryba i sami są zbyt zajęci, by ich badać. Obiad, potem szybkie pakowanie i a 2 wyruszamy. Jazda b[ardzo] wolna, prąd b[ardzo] szybki, brzegi coraz to inne, są i skały z lasem cedrowym u góry, pod wieczór wjeżdżamy w długie jeziorko. Oracze próbują łapać ryby siecią, przegradzając nią w poprzek jeziorka, ale bez powodzenia. W trawach na brzegach jeziorka wielokrotnie widzimy tzw. drogę niedźwiedzia. Bata bez powodzenia bije ryby ostrogą. Pogoda, ale pochmurno i zimno, podnosi się zimna mgła i staje nad rzeczką. Przystajemy do brzegu, gdzie miliony komarów, wię- 65 cej niż w Najche. Stawiamy namiot. Kolacja: lepiszki, ryż. Herbatę trzeba pić w siatce na głowie, wprowadzając pod nią czarkę. Noc kiepska, bo w namiocie ogromnie gorąco i pełno śpiewających bez ustanku komarów, włażących nawet pod komarniki. Wstajemy a 7. Sroda 29.VII. Śniadanie, wyjazd a 8. Jedziemy przeważnie bocznymi ramionami, parę trudnych miejsc: trzy przejazdy pod zwalonymi pniami, przegradzającymi w poprzek rzekę, w jednym miejscu my na brzegu a Bata i Mafa sami taszczą łódkę w cieśnince o szerokości 4 kroków przez 50-60 kroków długości, w innym znów trzeba odrąbać gałąź zwieszającą się nad wodą· Przyjeźdżamy do miejsca zamieszkania naszych Oroczów o 12. Stoją tam dwa wigwamy i jeden pusty (naszego Mafy). Stawiamy namiot, kąpiel, obiad, po czym foto Bata (3), Mafa (2), Kiła (2) i Daniela (2) od 3 do 5. Potem mierzę dwóch mężczyzn i wcześnie idziemy spać. Rozmawiamy z Gendzu o położeniu kobiety u Goldów. Mąż ją bije bo "takoj zakon". Dziewczynki mogą się bawić z chłopcami do 10-12 lat, potem zabawy wspólne (właściwie rozmowy wesołe, śmiech) tylko przy starszych. Również zamężne kobiety mogą rozmawiać dla zabawy z innymi cI' [mężczyznami] tylko przy swoich mężach. Ciąża według Goldów trwa 10 miesięcy. Na 3 miesiąoe przed i w czasie 3 miesięcy po porodzie coitus jest niedozwolony. Dla rodzącej kobiety robią osobny bałagan, pomagają jej inne kobiety. Specjalistek babek nie ma. Kuwady również nie ma. Pożądani są chłopcy, za chłopca cI' [mąż] mówi ~ [żonie] cnaclł60 (nat[uralnie] po goldzku). Dzieci kalekie ojciec może zabić. Podanie o olbrzymach. W dawnych czasach po Amurze chodzili "kalgama", mali niewidzialni dla zwykłych ludzi (sewo - duchy), którzy rozpalali wieczorem na wyspach ogniska. Ogniska te było widać ale samych kalgama nie. Niektórzy Goldowie chcieli ilpaKaTb Z tymi kalgama. Jeden odważny Gold ubrał się w mocne grube ubranie, obwiązał wszystko u dołu rzemieniami i skórą i poszedł wieczorem na wyspę, gdzie było ognisko. Kalgama zawołał 5 �66 67 Zaczęli się mocować. Gold kalgama nie widział,. ale czuł pod rękami. W czasie walki Gold namacał "sileczu" , złapał go, oberwał schował do kieszeni i porwał do domu. Przez trzy lata kalgama ciągle szeptał mu do ucha "oddaj sileczu", ale Gold nie dawał. Wówczas kalgama stał się b. dużą kobietą i Gold się z nią ożenił, ale prosiła ona męża, żeby nigdy nie zdejmował czapki, którą ciągle miała na głowie. Gold miał z nią dwóch synów olbrzymów, każdy po 40 arszynów wysokości. Kiedy starszy chłopak miał 10 lat pytał ojca, dlaczego matka zawsze chodzi w czapce. Ojcie powiedział, że jak zdjąć matce czapkę to umrze. Chłopak nie uwierzył i kiedy matka zasnęła zdjął jej czapkę. Pod czapką była w głowie duża dziura. Matka obudziła się i zaraz zmarła. Chłopcy wyrośli na znakomitych myśliwych. Jak wracał z polowania do domu to tak prędko, że kiedy on przyszedł w ciągu jednego dnia, to pies przyleciał do domu dopiero po tygodniu. Młodszego olbrzyma złapali raz ludzie na cudzołóstwie i zabili, wówczas starszy wziął łuk i zabił od razu strzałą 7 ludzi. Raz poszedł starszy do lasu ze sługą i kazał mu zawołać sobie starszą żonę (miał 2). Przyszła młodsza. Stał się wypadek i zabił ją, potem wrócił do domu, żył jeszcze długo ze starszą żoną, ale dzieci nie mieli. Potem Gendzu opowiada a { . . . . . . . . . .} i polowaniach na "żywkij zwer" Oracze: burchany = Pudanhu, robi je szaman z siana kiedy człowiek jest chory. Czwartek 3D.VII. Narysował Bata, który rysował w czasie zapisywania przeze mnie podania a olbrzymach. ,1J,aBaH co MHOił ,1J,paKaTb. Rysował Bata. Pudanhu - Ni Pudanhu kuti, bui albo kuti - amba. Przychodzi Mafa i całe audytorium. Mafa mówi a burchanach. "Bogodziani" są to burchany szamana w rodzaju "ajami" u Goldów. Modlą się tylko do chińskich anduri, burchanów innych oprócz medycznych nie ma. Poród: ¥ [kobiecie] budują odd:uielny mały wigwam, w którym leży 10 dni, rodzi sama, tylko zaraz po urodzeniu ci' [mąż] i inni ludzie przychodzą zobaczyć dziecko. Jeżeli ojciec nie popatrzy na dziecko, to bedzie mu się źle żyło i nawet umrze; po porodzie kobieta leży przez 5 dni w drugim osobno w tym celu zbudowanym wigwamie i dopiero po 15 dniach wraca do swego wigwamu. Foto: jak mierzę. Potem mierzę Daniela i 3 ¥ [kobiety] (po 10 kop.). Koło 1. godz. jadę na drugi brzeg, skąd robię 4 zdjęcia. Obiad, po nim podjeżdżają 2 łodzie z dwoma rodzinami, udającymi się w górę rzeki. Jednego mężczyznę mierzę, ale żona jego i druga uciekają, mówiąc Gendzu, że nie dadzą się zmierzyć, choćbyśmy ich chcieli zabić. Robię parę zdjęć = 3 ¥ [kobiety] miejscowe, (środkowa trzyma kołyskę z dzieckiem tej co stoi z lewej strony od siebie, od widza z prawej), 2 razy łodzie i ludzie przy nich. Zrywa się silny wiatr. Daję perorę Gryszy. Jadę z Gendzu, Daniel i Chongro (10 lat) na polowanie. Daniel na przodzie, za nim Gendzu, potem ja siedzę z wiosłem. Chongro steruje. Jedziemy po jezior~e zabijają kijami małą kaczkę, pudłują do dużych, szukamy zajęczych śladów na brzegu, wracamy kiedy już ciemno po 9 do domu. Wiadomości a łosiu, Gendzu ma jechać na niego jutro z miejscowymi mężczyznami. Piątek 31.VII. Gendzu wstaje przed 5 i jedzie na polowanie. My z Gryszą wstajemy a 7. Śniadanie. Strugam 4 ramki. Przyjeżdżają 4 łodzie z dołu ze starym Mafą i jego synem, szamanem (foto) i jego bratem. Fotografuję Mafę (78 lat) oczy kiepskie i b[ardzo] zmrużone, prawym nie widzi, cały ogromnie pomarszczony. Następnie zdejmuję Dangdzielu - syna Mafy. (Mierzymy w Chungari 1). Potem zakładam klisze do kaset. �68 69 Koło 1 przyjeżdżają z polowania, szli za łosiem 1a wiorst, wczoraj ranionym przez Nikołaja, w końcu zgubili ślad. Na obiad 2 kaczki kupione za 2 [funty] cukru. Przed obiadem puszczam Gryszę z Batą i Oroczami na dalsze szukanie wczorajszego łosia. Po obiedzie porządek w namiocie, po czym reperuję ubranie, po czym piszę dziennik. Przychodzi Gendzu i Mafa (N 4). Zapomniałem: wczoraj wieczorem nasz Mafa opowiadał: "dawniej było b[ardzo] dużo Oroczów, ale była też taka wielka woda (..60JlbWoe TOnJleHl1e") że wszystko zalała i ludzie i zwierzęta zginęli. Tylko na jednej górze został brat z siostrą i zwierzęta. Zyli oni tam długo, ale chcieli dowiedzieć się; czy są inni ludzie i wysłali w świat wronę i kazali jej przyjść po 7 latach. Czekali 7 lat i 10 i dłużej, ale wrona nie wracała, a wówczas posłali w świat kruka i znów na 7 lat. Przeszło 7 lat i 10 i nie wracał, ale potem wrócił i powiedział, że ludzi nigdzie nie ma i tylko w jednym miejscu leży dużo zepsutych ciał ludzkich i poprzed1nio wysłana wrona je zjada. Widząc, że nie znajdą ludzi i nudząc się tak żyć jak dotąd i zaczęli żyć jak mąż z żoną i mieli syna i córkę. Dzieci te poszły na jedną rzekę i tam mieli syna i córkę. Ta para poszła znów żyć na drugą rzekę itd., itd. i w ten sposób na każdej rzece powstał jeden ród Oroczów. W obrębie jednego rodu żenić się nie można. Siedzimy w namiocie: Gendzu, Mafa i ja. Wypytuję ich o różne rzeczy. rają i idą do nieba "Boa" i tam żyją razem z Anduri i karmi ich Boa-mamani, a po pewnym czasie spuszcza ich napowrót na ziemię, gdzie stają się ludźmi lub zwierzętami lub roślinami. Źli ludzie zostają za karę świniami lub psami, głupcy suchymi pałkami. Tygrys ma takie oczy, że w każdym zwierzęciu od razu pozna jaki człowiek w nim żyje. A dlaczegoż zjadacie zwierzęta, kiedy w nich siedzi człowiek? Dagama Oroczonów. na zewnątrz. Pałki poziome Wigwam. Belka szczytowa od wewnątrz, sposób jej podparcia. f Senge - Mafa = And uri. sekani setani mama = żona Anduri Sekani setani aniga = matka. Oracze l Goldy {Boa lBoa Anduri mama ni = żona Anduri Orocze (od lVIa fy (N.4' via Genzu)). "Buni" i u Goldów i u Oroczów znajduje się pod ziemią, lepiej żyć na ziemi niż tam, choć jeden dzień. W "buni" ludzie umierają po pewnym, ale długim czasie i wówczas idą do "jetao", gdzie żyją krócej niż w buni, tam umie- Wyższy typ dagama. Dwie palki poziome przywiązane są nie bezpośrednio do 4 pałek nośnych ale leżą na widełkach, którymi kończą się 4 nóżki pianowe przywiązane u góry do pałek narożnych. �70 3aKoH" (Ger-dzu). U Goldów też te same wierzenia. Jako potwierdzenie ich podają, że często u małych dzieci lub nowonarodzonych są znaki i z ich przeszłego życia np. u jednego chłopca było 5 dziurek w uchu, a więc w poprzednim życiu był on Cfl [kobietą] i nosił kolczyki, inne znów dzieci mają znaki na rękach lub ciele w miejscach, gdzie były dawniej zranione itd., itd. 7 wieczór, niebo całe pokryte chmurami, bardzo silny wiatr z dołu. Polowanie na łosia znów było bez skutku. Przed obiadem chodziłem do lasu, gdzie Grysza znalazł szopę "TaKoM 71 Ruszczyzna Gendzu, próbki: "Zwer spriatiłsia". HcrryraTb" zawsze bez "CH" np. JI CTOJIbKO HcrryraJI "TIyraTb, 1. Płaski chiński kocioł używany przez Oraczów i Goldów. 2. Łóżko z kory 2 dla małych dzieci. Sobota: 1. VIII. Rano deszcz, potem rysuję dagama, robię foto Nikambu (2 osoby), 1 dzali i 1 dagoma (isolaI' (12 X 15), pakujemy się o 12 w drogę. a 41/4 jesteśmy już o 100 kroków od Chungari. Po drodze dowiaduję się, że zmierzyłem Kekarów (Bikin, Iman, Char), a nie Oraczów, którzy jednak przychodzą z góry Chungari nad Amur, ale mało ich i rzadko. na palach tzw. "dzali", gd.ZIe dobytek jakiegoś Oracza. Dzali z grubej kory, robota bardzo prymitywna. Zamiast baniek od nafty są u góry umieszczone poprzednio kawałki kory. Takie "dzali" budują zawsze w lesie w pewnej odległości od wigwamu. Zostawionych rzeczy nikt nigdy nie ruszy, choć wejścia otwarte i wewnątrz rzeczy dla Oracza dość cenne; strzelba, piła, narzędzia, ubranie itd., itd. Mafa opowiadał dziś Gendzu, że mężczyzna, który wczoraj jechał w górę i nie dał się mierzyć bardzo wymyślał Oracza, że nas tu przywieźli i groził, że nas zabije, jeżeli sami pojedziemy w górę rzeki. Wczoraj wieczorem Gendzu opowiadał, gdyśmy się położyli o polowaniach na "żykij zwer". 10 letni Czoko Onenko ze Sakaczialanu zabił niedźwiedzia, komiczna historia a tym, jak polował na niedźwiedzia Pentcha (Dmitrij) itd., itd. ("Serc = lIJepCT, zwer = 3Bep ale równie i ,,6Bep", "Kypa" lIJKypa). Przyrząd do obrabiania skór. Zimno, wiatr silny z dołu, pod Chungari do brzegu, bo wały na AmuTZ€ i jechać na {. . . . . . . . . . . .} nie można. Idę z Siemionem do wsi, bierzemy dwie podwody i jedziemy do Wniczenskowo przez 2 godziny 4 wiorsty. Droga fatalna, fale ogromne, zalewają łodzie, moczą Goldów i bagaż. W Wniczenskom jemy* kolację u felczera, potem z pościelą na ziemskaju kwartiru. * Jedzą chińskimi pałeczkami lub z bardzo prymitywnemi. lub własnej roboty z kości, bez rysunków �72 Na ziemskoj kwartirze czytam o wojnie. Niedziela: 2. VIII. Śniadanie, chcemy iść do cerkwi, ale zamknięta, bo pop z dziakiem wyjechali w dół. Popem jest Olcza, ojciec Nikita, miał pierwszą żonę Rosjankę, po jej śmierci trzyma ekonomkę, młodą Rosjankę, z którą ma 3 dzieci. Obiad u felczerów, potem piszę list, kolacja nocujemy na ziemskoj kwatirze. Poniedziałek: 3. VIII. Mamy jechać parostatkiem i rzucić łódkę, ale ostatecznie decyduję się jechać dalej na niej, najmując wioślarzy. Rano starosta prosi mnie, bym zbadał jego chore dziecko,. ano badałem. Obiad u felczera, pakowanie, wyjeżdżamy o 2112, po 40 minutach zmieniamy wioślarzy Rosjan z 2 Goldami. Jedziemy bez wiatru na wiosłach do wsi rosyjskiej Orłowsko je (16 wiorst), po czym zostawiamy Goldów i bierzemy Moskala z chłopcem, którzy nas wiozą do wsi goldzkiej Choni (21 wiorst). Moskale w Wniczenskim i Orłowskim i wielu innych wsiach tzw. staroziły mówią bardzo dobrze po goldzku, i zawsze bardzo się korzystnie o Goldach wyrażają· W Chanie przybywamy po 9, stawiamy namiot, herbata, moc komarów. Wtorek: 4. VIII. Wstajemy późno o 81/2 czy później, po śniadaniu z 1 Goldem do następnej wsi goldzkiej o 4 wiorsty. Jedziemy prawym brzegiem koło wzgórzy porosłych lasem tak gęstym, że z daleka zdaje się jakby trawą. Jest tam mnóstwo koników polnych, b[ardzo] dużych, czerwonych. Tak głośno śpiewają, że już z odległości 1/4 i 1/2 wiorsty od brzegu słychać ciągły szmer. We wsi Berandani bierzemy 2 Goldów i wiozą nas do następnej 13 wiorst, skąd korzystając z wiatru wyjeżdżamy już sami i przejeżdżamy prawym brzegiem, zostawiając Perwskoje na boku po lewej stronie. Jedziemy koło prawego górzystego brzegu, wiatr wkrótce słabnie, i wleczemy się dość wolno, przyjeżdżamy do Wierchne Tambowski około 7 wieczór. Odbieram listy, jedziemy dalej, ściemnia 73 się, ale noc księżycowa, decydujemy się jechać w nocy, puszczając łódź na los prądu. Jedziemy prawym korytem, o 10 Grysza i Semen idą spać, ja siadam na sterze. 11 ~ budzę Siemiona, bo wjeżdżamy między wyspy i trzeba zmienić kierunek, Siemion trochę wiosłuje później znów woda nas niesie. O 121/2 do brzegu na wyspie i stawiamy namiot. Herbata. Zaledwie zasnęliśmy Semion widzi we śnie diabła, zaczyna krzyczeć, Grysza w strach, a później pękaliśmy ze śmiechu. Środa 5. VIII. Wstajemy o 9, śniadanie. Jedziemy wolno bez wiatru, dopiero na parę wiorst przed Srednią Tambowską wszczyna się wiatr z góry i szybko nas niesie. Stajemy w szkole. Nauczyciel Dmitrij Semionowicz Burin, niedawno przed 3 tygodniami ożeniony z córką miejscowego batiuszki OTl\aI1HHoKeHTJ.llf. Gościł u nich nauczyciel misjonarskiej szkoły w Naanie na Goriunie Aleksander Petrowicz N. sympatyczny stary pijaczyna"HaaHCKJ.lH l\Y,lJ:OTBOpel\" N. stary kawaler, bo został raniony w nocy na tureckiej wojnie przy przechodzeniu Dunaju, kilka lat chorował i "TIOlIIeJIBHapO,IJ:" zostawszy nauczycielem ludowym. Na Syberii bawi od 1897 r., w którym przyjechał na Amur do swego brata politycznego zesłańca. Drugi brat generałem w Rosji. Poznajemy si€; z batiuszką i starowiną Potarinem, jednym z nielicznych ludzi, co mieszkają we wsi od czasu jej założenia. Wersja Koppla o dużej mogile okazuje się mylną, radzą udać się a 3 wiorsty w górę, gdzie była niegdyś wieś goldzka i o 2 [wiorsty] w dół, gdzie dziś stoi ". . . . . . . . . . . .". Potarin opowiada historię wsi. Przysłali ich 50 rodzin w końcu września. Zbudowali parę tymczasowych domów na zimę, przy czym do roboty zachęcano kolonistów rózgami, które co wieczór uriadnik z żołnierzami wymierzał leniwo pracującym. Na drugi rok zaczęli budować oddzielnie domy. Po paru latach z 50 rodzin zostało tylko 17, inne przeszły na drugie miejsce i założyły Ni[żnoje] Tamb[owskoje] i W[ierchnije] Tamb[owskoje] i Orłowsko je. W pierwszych latach siali zboże, dostawali bardzo �74 dobre urodzaje, obecnie nikt zboża nie uprawia, wzięli się tylko do lekkich zarobków: trzymają konie dla poczty (rząd za 4 miesiące zimowe płaci za najem 2 koni 550 rb.), dostarczają drzewo dla opału parowozów i głównie łowią rybę jesienią. Chłopstwo b[ardzo] zamożne, ale bardzo się rozpiło i zdemoralizowało, chuligaństwo kwitnie w najlepsze. Przychodzi 2 Goldów z Gorima. Nauczyciel opowiada o Gorimskich Goldach. Antropologicznie nieciekawi, to mieszanina, etnograficznie ciekawi, ale też mieszanina. Czwartek 6. VIII. Rano jedziemy z batiuszką i krajowcem 3 wiorsty w górę. Szukamy w lesie mogił, ale napróżno, na obiad wracamy z powrotem. Po południu pakuję rzeczy, czytamy gazety z wiadomościami o wojnie. Burza. Czytam książkę: IIocce. "opaK. ceMHlI Ił IIIKOJla" Wiadomości nie nowe, ale książka całkiem kulturalna i warta przekładu na polski. Piątek 7. VIII. Kończę pakowanie. O 101/2 wyjeżdżamy przy słabym wietrze z góry. Piszę w łodzi dziennik. Mijamy koło 2 N[iżnoje] Tambowskoje, listów nie ma. Jedziemy dalej, zatrzymujemy się we wsi Cholsan, (cztery domy "letniki" z kory), a później do wsi Ady, gdzie Goldy Gejhar nazywają siebie Gilakami, aGilaków - "Gilami". Wiatr z dołu, nocować! Jemy o 5 obiad, stawiamy namiot, potem idę na spacer. Sobota: 8. VIII. Sniadanie, oznajmiam powrót. Pakowanie. Silny wiatr z dołu, wyjeżdżamy o 43/4. Badania skończone. Koło 6 stajemy na ziemskoj kwatirie w Niżnie Tambowskom. Niedziela: 9. VIII. Pakowanie. Piszę pomiary. Czekamy na statek. Poniedziałek: 10. VIII. Pakowanie. Piszę pomiary. Czekamy na statek. Wtorek: 11. VIII. Noc z ID-go na 11-go na brzegu w deszcz pod wąskim daszkiem szopy w oczekiwaniu na statek. O 3 wsiadamy na statek, łódkę oddajemy Goldowi. 75 Podróż na statku. Poznaję się z Baloziem. Środa 12. VIII. Przyjeżdżamy o 5 do Chabarowska, o 7 staję w Esplanadzie, o 10 do Arsenjewa, błądzę. Znajduję go o 11, wracam przed 12. Czwartek: 13. VIII. Telegram od .Janki. Przywożę rzeczy z przystani. Balozowi nie wolno opuszczać Chabarowska, Szukam ciemni na próżno. Piątek: 14. VIII. Wysyłam pieniądze, wizyta u Lopatinów, przychodzi Arsenjew. Jedziemy do Baloza, obiad u Lopatinów, kinematograf, wieczorem wywołuję 7 klisz: 2 dobre, 5 zepsutych. Sobota 15. VIII. Wywołuję: upał i wilgoć zupełnie psują klisze. Niedziela: 15. VIII. Kościół. Wizyta u Zakrzewskiego. Obiad; rachunki. Dr Wacław Brun dał 275 rb. - wydałem na zakup zbiorów 27.47, zostało 247.43, które wziąłem jako dług na moje potrzeby. Z Hrdlicki zostało 642.24. Poniedziałek: 17. VIII., Wtorek 18, Środa 19, Czwartek 20: Pakowanie zbiorów dla Hrdlicki, porządkowanie zostawionych rzeczy u Arsenjewa, z którym układam plan badań w latach 19151916. Piątek 21. VIII. Sobota 22. VIII: Słucham wykJadu Baloza o nowej transkrypcji fonetycznej. Niedziela 23. VIII. Czekamy na Azadrewskiego i młodego Balcza, ale bez skutku. Poniedziałek 24. VIII. Wyjazd z Chabarowska o 10 wieczór razem z K. K. Biełkinym. Wtorek: 25. VIII. Wieczorem w Nikolsku Ussuryjskim. Sroda 26. VIII. Droga. Czwartek 27. VIII. Piątek: 28. VIII. w nocy w Mandżurii. Sobota: 29. VIII. Droga Mandżuria - Irkuck. Niedziela: 30. VIII. Wieczorem o 7lf2 stajemy w Irkucku czekam do 12lf2 w nocy na pociąg. Poniedziałek: 31. VIII. Rano z Tułuna kartę do Mamy, potem dziennik za czas od 17. VIII. [1914 r.] �77 76 List polecający lamy Bodijewa spod Ołowiannoj do lamy Sanduja w Petersburgu. Jesień 1914. (Dopisek u dołu St. Poniatowskiego). Portret autora dziennika. Pod nim znajduje się następujący dopisek St. Poniatowskiego: rysował p. Tadeusz Pluciński, architekt z Petersburga, z którym wracałem od Uralu do Petersburga. 3. D o d a t e k, I I r e d a k c j a d z i e n n i k a od 10. V. - 16. VI. 1914 r. Zostawiwszy rzeczy na dworcu udałem się do miasta, gdzie nająłem pokój w hotelu na rogu Newskiego i Władimirskiego. Sprowadziwszy rzeczy, udałem się tegoż dnia wieczorem do p. Edwarda Piekarskiego, do którego zwróciłem się jeszcze w lutym czy styczniu z rekomendacji Czekanowskiego i który zajął się przyjęciem mnie na członka Towarzystwa Geograficznego Petersburskiego. Na drugi dzień z rana idę na pocztę po listy, stamtąd do Towarzystwa Geograficznego, gdzie widzę się z sekretarzem Dostojewskim i wiceprezesem Szokalskim. Okazuje się, że podania mego o "KoMaH,UHpoBKy" nie otnymali i że przed wakacjami wydać już takich KOMaH,UHpOBeK nie mogą z powodu braku zebrań zarządu. Szokalski obiecuje mi jednak posłać list od siebie do jenerał-gubernatora Kraju Nadamurskiego Gondattiego z prośbą o poparcie mojej wyprawy. Popołudniu udaję się do W. N. Wasiljewa w Muzeum Aleksandra III, który daje mi dużo cennych rad i wskazówek odnośnie do wyprawy. Wieczorem oglądałem namioty w składzie Albersa i Kebbego na Sadowej ulicy. We środę rano jadę na koniec miasta do fabryki Kebbego, gdzie staluję namiot z ciemnią; stamtąd idę do Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk. Poznaję się tam ze Sternbergiem "starszym etnografem", pomocnikiem dyrektora Muzeum Radłowa. Sternberg, jako zesłaniec polityczny, spędził kilka lat na Sachalinie, gdzie zajmował się etnografią Gilaków. Później już i z Muzeum wyjeżdżał na kilkumiesięczne badanie do Gilaków i Goldów. Oddałem mu list polecający i książki od Krzywickiego," dostałem zaś od niego list polecający do Arsenjewa, dyrektora Muzeum w Chabarowsku. Oglądałem następnie bogate zbiory muzealne, przy czym poznałem eks-chemika archeologa Lemiszewskiego i młodego etnografa Petriego. Wieczorem tegoż dnia napróżno dowiadywałem się o adres { } w Górniczym Instytucie. Następnego dnia kupiłem mapę, przewodnik po Syberii na Newskim i parę książek w Towarzystwie Geograficznym, gdzie również oglądałem dokładną mapę Amuru i stąd wziąłem do hotelu - llipHeHKa:, 06 lIHopO'ulIax AMYPcKoro Kpall dla wynotowania pewnych szczegółów z mapy. W piątek napróżno starałem się wydostać dokładną mapę Amuru w Ministerstwie Komunikacji, a następnie u I1jina, po czym udałem się do Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk, gdzie widziałem się z Sternbergiem, " Z książek przeczytanych przed wyjazdem najwięcej dały mi llipel1nep'l ll. H. TIaw nanbHblit BOCTOKTIeTepc6yp - 1897, książka napisana z dużym talentem literackim. Autor był na wschodzie 3 lata podczas budowy kolei \Vladywostok-Chabarowsk. �78 Piekarskim, Lemiszewskim i Petrim. Sternberg dał mi tzw. cnpOCHbleJlHCTKH CH6HpCKefr Ilo,n:KoMHc/łH.P .r.o." W sobotę z rana odebrałem w { } publicznej przysłane dla mnie przez Hrdlićkę schematy do badań, oddałem IllpeHKa d·o biblioteki Tow. Geogr., kupiłem tamże: "TynrYHcKllenJleMeHaCH6HpH"IloTKaHoBa, a następnie kupiłem bilet na poniedziałek i udałem się do Muzeum Aleksandra III., poznałem Wołkowa i widziałem się jeszcze raz z Wasiljewem. Przed wieczorem drobne sprawunki, po czym na wieczór do pp. Piekarskich. Bardzo miła wizyta, on opowiada swoją historię: pochodzi z Mińszczyzny, w królestwie nigdy nie był, z I czy II kursu uniwersytetu czy też instytutu weterynaryjnego poszedł jako "Hapo,n:oBeAu/ł 06 HapOJla i został pisarzem gminnym pod przybranym nazwiskiem gdzieś w Tombowskiej gubernii. Stamtąd uciekł w ostatniej chwili przed swym aresztowaniem i przez kilka miesięcy ukrywał się w różnych miejscach. Aresztowany - został niesłusznie posądzony o udział w przygotowaniu zamachu na Aleksandra III, nie mógi się zaś tłumaczyć ze swego pobytu, ażeby nie wsypać ludzi, którzy go ukrywali. Po roku czy dłużej więzienia tego, który grozil karą śmierci, dostał dzięki jego własnej obronie tylko dożywotne osiedlenie wśród Jakutów. Wśród ostatnich spędził Piekarski 18 lat, dopiero w r. 1905 głównie przez Sternberga i Radława udało mu się wrócić do Rosji i dostać się naprzód do Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk. Piekarski jest "XpaHI1TClI IleTpOBCKO OT,n:eJleHl1l1 do oddziału etnogr. Muzeum Aleksandra HI a następnie najlepszym znawcą Jakutów, zebrał olbrzymi materiał słownikowy, na zasadzie którego rozpoczął wydawanie ogromnego szczegółowego słownika Akademii Nauk. Początkowo mieszkał u Jakutów wraz z innymi zesłańcami, ale urażony docinkami Jakutów, że żyje u nich na łasce, zażądał dla siebie ziemi i pomimo przeprosin i próśb Jakutów nie odstąpił od swego zadania. Z wielkimi trudnościami prowadził w pierwszych latach gospodarkę wśród Jakutów, z pośród których zwłaszcza bogacze uciskający biednych byli mu niechętni ze względu na branie przez Piekarskiego w obronę tych ostatnich. Wreszcie wyrobił sobie ogromną powagę wśród Jakutów, zaprowadził u nich sądy polubowne, pomagał im w stosunkach z wladzami administracyjnymi itd. Zegnano go z żalem i b. owacyjnie. Z Jakutką miał syna, o typie mongolskim, który był podczas mego pobytu na I kursie oddziału języków wschodnich Uniwersytetu Petersburskiego. Następnie Piekarski ożenił się z Rosjanką z Jakucka, ale dzieci z nią nie ma. W 1913 jeździł w swe rodzinne strony, zaś w 1914 wybierał się do Warszawy, ale bodaj że w niej nie był. Po polsku mówi b. kiepsko, a i to zawdzięcza Czekanowskiemu, który zaczął go douczać i pod którego wpływem zaprenumerował sobie Dziennik Petersburski. Mówiłem z nim o Sieroszewskim ,,12 lat w kraju Jakutów". Piekarski widzi tam liczl1(~ błędy, wynikające z niedostatecz- 1 $ .~ .t 79 nego opanowania języka. Powzięliśmy projekt drugiego wydania tej książki pod redakcją i z dodatkami Piekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewski. Następnego dnia w niedzielę wstąpiłem na sumę do kościoła po czym przeszedłem przez sale Ermitażu i Muzeum Aleksandra III. Na zwiedzanie zarówno tych jak innych zbiorów czasu nie było, po obiedzie pakowalem moje b. liczne manatki: 2 kufry, 1 b. duża waliza, 1 średnia waliza, 1 mała z aparatem, 1 torba z aparatem, 1 tłumok z namiotem i podłogą do niego, 1 paczka i pudło z wagą, 1 tłumok z pościelą i bodaj 2 jakieś mniejsze paczki. Rzeczy w ogóle wziąłem za dużo, błędnie rachując, że na miejscu a raczej w miastach po drodze nie będzie można wielu dostać. W poniedziałek 18 maja wyjechałem z Petersburga o 1015 rano, mając miejsce w wagonie II klasy idącym bez przesiadania do Irkucka przez Wołogdę, Wiatkę, Perm, Czelabińsk. Bilet do Chabarowska z plenkartą do Irkucka kosztował tylko 111 rb., ogółem zaś z plenkartami dalszymi niecałe 120 rb. za 8799 wiorst. Na drugi dzień wieczorem byłem już w Wiatce, we środę w nocy w Permi, we czwartek w nocy w Czelabińsku. Droga przez północną Rosję prawie cały czas idzie lasami, młodymi lub nie b. starymi. Lasy mokre, bagniste zwłaszcza, że był tam dopiero początek wiosny. Wielkie rzeki, przez które przejeżdżamy zwłaszcza Wiatka Wietługa, Kama ogromnie rozlały, Wiatka tak bardzo, że jedziemy przeszło godzinę jakby po grobli wśród ogromnego jeziora, którego bl:zeg~ nie widać nawet. Za Permą zaczynają się niewysokie odnóża Uralu. Lasy rzadsze, miejscami pagórkowate, gdzieniegdzie w zagłęb.ieniach i lasach leżą jeszcze wielkie płaty śniegu. Na stacjach zwłaszcza większych wszędzie sklepiki z wyrobami przemysłu ludowego i kamieniami uralskie mi. Ostatnie bardzo drogie. Do Wiatki jest nas 4 w wagonie, na dole inspektor (towarzystwo) kooperatyw, inteligentny postępowy Moskal, naprzeciw niego jakiś milczący skromny typ, który okazał się głuchawym gleboznawcą, jadącym do Turkiestanu, na górze naprzeciw mnie studentka petersburska z Wiatki. Pierwszy dzień w milczeniu, na drugi towarzystwo rozgaduje się, za Permą zostajemy we dwóch z gleboznawcą, przenoszę się na dół. Za Czelabińskiem poznaję się z jadącym obok A,l:\oJlb$oM OC,l:\OnOBH'IeM rOpHOM inspektorem leśników w Kraju Nadamux;skim, jadącym z żoną do Chabarowska. Daje mi on trochę informacji dotyczących Chabarowska i Kraju Nadamurskiego. Poznaję się też z jadącą obok ekspedycją norweską nad górny Jenisej, 4 młodych przyrodników: Kierownik zoolog docent umiejący trochę po rosyjsku, botanik, geolog-student i preparator. Wydatki na jedzenie minimalne: mam ciągle imbryczek z herbatą na stoliku, kupuję prowianty na bazarach, znajdujących się na każdej prawie stacji i zjadam od czasu do czasu obiad w butelkach za 75 kop. albo tamże czasem i po 2 razy dziennie ,,{o }" z kawałkiem mięsa za 50 kop. Podróżuje się więc całkiem tanio i wygodnie. �so Od Czelabińska prawie aż do Krasnojarska droga idzie 2000 wiorst przez stepy, właściwie laso-stepy, bo wciąż rozrzucone mniejsze lub większe kępki niewysokich brzózek. Krajobraz bardzo jednostajny. W sobotę w nocy jestem w Krasnojarsku. Za Krasnojarskiem zaczyna się droga b. rozmaita wśród pagórkowatej a nawet miejscami słabo górzystej okolicy. Droga idzie lasami, przy czym mnóstwo wypalonych kawałków lasu, często las tli się po obu stronach drogi. W poniedziałek 25 rano przyjeżdżam do Irkucka, kupuję plenkartę do jednego przedziału z { } do Mandżurii, po czym czekamy 2 godziny na pociąg. Tłok, ścisk, na stacji pełno "rrepeCe):lJIOHbIX" których wiozą specjalnemi pociągami z wagonów 4 klasy albo przerobionych towarowych. Od czasu do czasu mijamy na stacjach pociągi z tymi emigrantami:. Na każdej stacji wywieszona wielka tablica ,,):IllliXO):laKOB"to jest dele'gatów wysyłanych przez grupki emigrantów zwykle z jednej wsi w celu zajęcia parcel. Tablice te pokazują właśnie ile niezajętych parcel jest w danym czasie w każdym z kilku obecnie kolonizowanych okręgów. Na którejś ze stacji naliczyłem w sumie przeszło milion tych parcel, a więc dla tych rodzin już są gotowe odmierzone działy. Naturalnie z każdym rokiem przygotowują coraz nowe działki. Za Irkuckiem poszła ładna droga nad Angarą do Bajkału, który objeżdżaliśmy do jakiejś 5 czy 6 pp. Bajkał, przepyszny. Po stronie wschodniej łańcuch gór w śniegu, podczas gdy na spuszczających się ku wodzie zboczach już zielono i sporo kwiatów, miejscami aż granatowo bodaj że od rozchodników. Na samym południowym końcu jeziora, bodaj na stacyjce { } zatrzymują pociąg, mówiąc, że osunęła się skała i zasypała tor. Czekamy więc na oczyszczenie toru koło 2 godzin. Wchodzę na górę po kwiaty, potem schodzę nad wodę. Woda w Bajkale bardzo czysta i zimna. Dp.o' p,r;zy brzegu z odłamków narzutowych skał, oglądam je i znajduję na 'brzegu bardzo prawidłowe owalne otoczaki drewniane. Droga dookoła Bajkału posiada na 244 wiorstach długości 40 tuneli 224 mosty, biegnie często w odległości kilku - kilkunastu sążni wśród ciągłych zakrętów, widoki śliczne. siedzi się więc cały czas w oknie. Za Bajkałem przyszły lasy, przeważnie jednak wypalone, coraz częściej widać też było tlejące się lasy w pobliżu plantu lub całkiem duże pożary na odległości paru wiorst od plantu. Na drugi dzień we wtorek 26, jesteśmy pp. w Czycie, za którą droga' idzie kilka godzin ładną doliną Ingody. Następnego dnia koło południa przyjeżdżamy do Mandżurii. Pokazuję moją "KoMaHAupoBKy"Anglikowi siedzącemu na chińskiej komorze więc nie oglądają mego bagażu. Dostaję przedział z jakimś oficerem artylerii z Nikolska Ussur. Wagony nowe i całkiem wygodne. Droga przez Mandżurię strasznie jednostajna: od Mandżurii do Charbina wciąż step lub pustynia bez żadnych krzaczków nawet. Dopiero za Charbinem rozpoczynają się pokryte lasami "capku" (wzgórza), a na nich i między nimi w dolinach pola uprawne i wsie chińskie. Wszędzie masa 81 świeżej zieleni, więc było to dość ładne, ale również bardzo jednostajne aż do Nikolska Ussuryjskiego, dokąd przyjechałem w piątek 29 koło 5 pp. Zaledwie zdążyłem kupić plankartę do Chabarowska, gdy dowiedziałem się od Garna, że Gondatti bawi obecnie we Władywostoku. Wobec tego zostawiłem część ręcznego bagażu na przechowalni na stacji w Nikolsku, kupiłem bilet i plankartę i jazda do Władywostoku. Jechałem teraz razem z dwoma Niemcami i młodym chłopakiem, wysłanym do Chin i Australii przez którąś szwajcarską fabrykę zegarków, i opasłym majstrem fabrycznym, jadącym do Władywostoku wprost z Frankfurtu czy Magdeburgu. Porządnie zmachany przyjeżdżam do Władywostoku o 12 w nocy i staję w jakimś bardzo lichym hotelu "Ermitaż" nr ,,1 morskoj". Na drugi dzień sobota 30N idę na miasto. Na poczcie odbieram list od Hrdlicki, potem zamawiam bilety wizytowe, które mi przygotowują na popołudnie. Oglądam Muzeum miejscowe, etnografia i zoologia prowincji nadmorskiej reprezentowane wcale nieźle, ale pierwsza słabiej niż w Chabarowsku, w każdym bądź razie wartoby tamte rzeczy gruntowniej poznać. Oglądam szafkę z burchanami Goldów, zebranych przez Łopatina i dowiaduję się od starego woźnego kto to jest Łopatin. Woźny ten zna Piłsudskiego i żywo się o niego dopytuje. Po południu chodzę po mieście, siedzę nad zatoką patrząc na morze. Władywostok dość brzydka mieścina, nad którą dominują gołe wzgórza w środku miasta zajęte portami. Ładny widok na zatokę Złoty Róg, w której sporo okrętów, oraz na morze. Niedziela 3I/V.: Rano kościół, mały drewniany, publiczność przeważnie żołnierze. Ewangielia w 3 językach polskim, francuskim, niemieckim. Potem jadę na stację zjeść obiad: podają kraba, ale nie bardzo mi idzie. Po obiedzie chodzę trochę po mieście, objadam się bananami, których funt kosztuje coś 8 czy 9 kopiejek. Wszystkie sklepy zamknięte napróżno staram się znaleźć cukier na mieście, wracam więc do domu. Choruję, odsyłając kraba i banany do "Rygi". Poniedziałek INI. Idę przed 9 rano na stację do Gondaittiego, M~eszka podczas swych przyjazdów do Władywostoku w wagonie na stacji i w tymże wagonie przyjmuje codzień rano interesantów. Przed wagonem czekała już kupka ludzi, ale oddawszy mój bilet nie czekałem długo i poproszono mnie przed innymi. Gondatti skończył przyrodę w Moskwie, gdzie zajmował się antropologią u { }, potem skończył jednak prawo i zaczął robić karierę w administracji. Był bodajże naczelnikiem powiatu na półwyspie Czukowskim przez 4 lata i posłał stamtąd { } sporą kolekcję czukockiego materiału antropologicznego. Karierowicz udający wielkie sympatie dla nauki, i odgrywający rolę protektora względem badaczy we Wschodniej Syberii. Przyjął mnie nadzwyczajnie uprzejmie, rozpytywał a zamiary, udzielał małowartościowe rady i prosił ażeby w każdej potrzebie zwracać się do niego, a on zrobi wszystko co tylko może ażeby pomóc. Wyszedłem naturalnie bardzo zachwycony taką uprzejmością i do- �82 pi ero później w Chabarowsku dowiedziałem się, źe to w gru.ncie. rzeczy blagier, na którego nie ma co rachować w razie potrzeby .. pO~le.waz Go~datti powiedział mi, że w kancelarii jego w Chabarowsku Jest JUZ dla mme gotowy tzw. {" "}, więc zdecydowałem się nie tracić czasu i jechać na południe do Chabarowska. Poszedłem jeszcze do konsulatu amerykańskiego, dowiedzieć się, czy dostał konsul list od Hrdlicki, któ~ego pro: siłem ażeby uprzedził konsula o mojej wyprawie i by mi pozwollł wysłac zbiory na przechowanie do konsulatu. Okazało się, że listu konsul jeszcze nie dostał a do przechowywania zbiorów wymawiał się brakiem suchego pomieszcz~nia. Z konsulatu na główną ulicę Swielańską ażeby ku~ić siat.kę od komarów. Spotykam się z Bradłymkim, bratem Stołyhwy, ktory POJ~.chał przed rokiem ze Stołyhwą nad Jenisej, a następnie został na Sybern. Kupuję z Bradłynskim siatkę, oglądam "iczegi" (długie buty z mi.ękkimi podeszwami, używają je w Tagórze), po czym odprowadza on mme do mego hoteliku, zbieram manatki i na kolej. O 12 wyjeźdźam do Chabarowska. Droga początkowo idzie nad samym brzegiem zatoki. Wido~ na morz: przepyszny, nie odrywam się od okna. Koło 6 odbieram zo~ta':'.lO.ne w ~:kolsku rzeczy i jazda dalej. W przedziale siedzi ze mną tylko Jakls Jego~osc o. podejrzanej minie, więc całą noc nie śpię, trzymając rewol.v.:er w kle~zem na pogotowiu. Dopiero koło 4 rano "typ" wychodzi w Ussun l trochę Slę przesypiam. . Wtorek 2/VI: Jest pyszny wiosenny słoneczny dzień, stoję wciąż w okme, bo droga do Chabarowska bardzo ładna. To jedziemy przez step z kępami drzew, to dalej przez tajgę, ale wcale nie wyglądającą na dziką puszczę, ale raczej zapuszczony park. Wieczorem staję w Chabarowsku odbieram rzeczy i jadę do miasta odległego co najmniej 2 wiorsty od stacji i zatrzymuję się w najwytworniejszym hotelu Eksplanadzie w samym centrum miasta. Sroda 3/VI. Ładny słoneczny dzień. 2 okna mego pokoju mają widok na miasto, a właściwie dachy, a dalej na zakręt Amuru, na Ussuri i zniebieszczony oddaleniem łańcuch Chichcyru za Ussuri. Idę do kancelarii generał-gubernatora, poznaję tam zarządzającego kancelarią. Jest to pan Witali Aleksandrowicz Zakrewski zapewne tzw. "IIepeKIlHqIIK"bo jak mi opowiadał chodził do szkoły, a następnie na prawo w Warszawie i przyjaźnił się z Przybylskim komediopisarzem, z którym utrzymywał jeszcze w Rosji korespondencję. Wypytuje mnie o Warszawę, aktorki z Nowości itd. Jest arcyuprzejmy ofiarowuje mi swą pracę "CeJIbCKlIe X0311llCTBaDplIaMYPcKoro KpalI" którą wykonał jako uczestnik tzw. Amurskiej Ekspedycji mając zresztą wyłącznie cele praktyczne i administracyjne na widoku. Otrzymawszy "OTKpblTblllJIllCT"idę na pocztę na końcu głównej Muranjewo Amurskiej ulicy, ale nic tam jeszcze dla mnie nie przyszło. Zjadam obiad w Esplanadzie, gdzie się też i następnie przez czas pobytu w Chabarowsku stołowałem i idę do Muzeum. Byłem już tam przed 83 kancelarią, ale nie zastałem Arsenjewa, więc zostawiłem tylko bilet i list polecający od Sternberga. W Muzeum zastaję już Arsenjewa. Szczupły, trochę wyżej niż średniego wzrostu lat 40 (jak sam później powiedział), twarz o trochę surowym, ale bardzo sympatycznym wyglądzie. Rozgadaliśmy się, przy czym od razu wytworzyła się atmosfera jak między dobrymi znajomymi. Arsenjew oprowadza mnie po Muzeum, objaśnia, mówi trochę o własnych badaniach. Muzeum odnośnie do miejscowych rzeczy bardzo bogate. Zajmuje oddzielny dwupiętrowy budynek, postawiony przez jednego z byłych generał-gubernatorów, Grodekowa, którego też nosi imię. Zawiera niewielką galerię obrazów w sali posiedzeń, przyrodę, etnografię, i archeologię. Ostatnia głównie z badań własnych Arsenjewa. Przed Muzeum stoją stare pomniki grobowce chińskie, jeden z nich w kształcie ogromnego żółwia (symbol nieśmiertelności) pochodzi z Nikolska Ussuryjskiego, gdzie znaleziono go w ziemi. W zakresie etnografii naj bogaciej reprezentowani Oroczonowie, w ich dziale nadzwyczajnej wartości posąg szamana z wszelkimi akcesorjami, ofiarowany Arsenjewowi z grobu szamana przez jegoż syna. Oglądam zbiory od 4 do 7112, poznaję tamże pana Wincentego Dombrowskiego. Jest to zrusyfikowany Polak z Ukrainy, nie rozumiejący już prawie po polsku, więc muszę z nim mówić po rosyjsku. Z zawodu agronom, obecnie zaś kustosz Muzeum. Domorowski mówi, że słyszał, jakoby w pewnym miejscu w mieście znajdują się kości przy kopaniu ziemi, umawiamy się z Arsenjewem i Dombrowskim pójść w to miejsce następnego dnia o 12 w południe, po czym wracam do hotelu na herbatę, którą pijałem zwykle w numerze. Czwartek 4/VI.: Idziemy o 12 z Arsenjewem i Dombrowskim kopać rzekome kości, nic podobnego nie ma i nie było, wracając spotykamy Oroczor.ów. Arsenjew zaczepia ich, idziemy do zajazdu, właściwie szopy, w której się zatrzymali, Arsenjew zamawia ich ażeby przyszli następnego dnia rano do Muzeum. Zaczyna padać deszcz. Idę z Arsenjewem na obiad, potem siedzi u mnie do 5pp., wreszcie jedziemy do Łopatinów, którzy mieszkają niedaleko za pocztą. Zajmowali tam coś 3 bardzo skromnie urządzone pokoje. On jakieś 26-27 lat, jasny blondyn z miną wesołego "rrplIKawllKa"Jho60B rpllropeBcKa też jasna blondynka z długim nosem i wąskimi oczami ale niezbyt szpetna. Wyjeżdżali oni w 1913 w lecie do Oroczonów i Goldów na Iman, ale tam nie bardzo im poszło, więc udali się potem na Amur i byli w kilka czy nawet kilkunastu wsiach między Chabarowskiem a Dogoszem. Zapomogę dostał na tó I1BaH AJIeKCaHAPOBUqz Władywostoku, więc tam też oddał do Muzeum burchany, o których mówiłem wyżej. Bawimy u Łopatinych około 2 godzin, dają mi trochę pożądanych wiadomości. Okazuje się, że i w tym roku wybierają się do Goldów zaczynając od Sakaczialanu, przy czym biorą ze sobą dwóch uczniów ze szkoły realnej miejscowej, w której Łopatin jest nauczycielem przyrody. Łopatin sam z pochodzenia Sybirak, uczył się w szkole realnej w Chabarowsku a następnie skoń- �84 85 czył przyrodę w Kazaniu, gdzie też zajmował się etnografią u Adlera. Ponieważ Łopatinowi wypadła lekcja, więc Arsenjew proponuje jej i mnie kino, gdzie też spędzamy wieczór na { } nędznym programie. Piątek 5/VI: Szukam rano gipsu zdatnego do odlewów, ale na próżno. Potem idę do Muzeum z instrumentami, które niesie "Bajka" tragarz chińczyk, których zawsze kilku stoi przed miejscowymi magazynami uniwersalnymi Kunsta & Albertsa, Czuryna. Są to duże, największe firmy na wschodzie, każda z nich ma wielkie magazyny uniwersalne we wszystkich większych miastach wschodniej Syberii. W Muzeum oprócz Arsenjewa i DOffibrowskiego są Łopatinowie, natomiast Oroczani zawiedli nas, robię więc dla pokazu odlew ucznia, a następnie demonstruję moje instrumenty i martinowską technikę pomiarów. Po obiedzie pakuję, jestem trochę przeziębiony (cały dzień deszcz), ale opijam się herbatą z cytryną, wysmarowuję się maścią Borgeta, którą wraz z innymi lekami wynotował mi przed wyjazdem Sternberg, i na drugi dzień wstaję zdrowy. Sobota 6/VL: Pogoda, ważne to, bo mi mówiono, że wkrótce zaczną się parotygodniowe deszcze, występujące tu na początku lata. Idę na pocztę, gdzie odbieram list od konsula amerykańskiego z Władywostoku, nic ważnego zresztą nie zawierający. Potem jadę do Zarządu Komunikacji Wodnej po mapę szczegółową Amuru, ale nie chcą jej tam sprzedać, wracam do domu i dopiero wówczas spisałem dziennik za czas od wyjazdu z Warszawy. Przychodzi Arsenjew, radzi kupić kołdrę chińską za rubla jako podkładkę do spania i umawiamy się na popołudnie do Łopatinów. Idę na obiad, potem szukam kołdry po chińskich sklepikach, ale nie mają. O 6 popołudniu idę z Arsenjewem do Łopatinów, gdzie trochę gramofonu, a potem z nim do Arsenjewa. Arsenjew mieszkał w tzw. oficerskiej stobowki za mostem w willi swego przyjaciela topografa, pułkownika Achmanietowa. Własne mieszkanie przed niedawnym czasem zwinął i wysłał żonę do swego majątku w Tombowskiej czy Saratowskiej gubernii, ponieważ miał jechać na wyprawę do Oroczonów i Goldów, czekał na decyzję ostateczną Gondattiego, który obiecywał dać mu środki już w marcu a tymczasem wciąż zwodził i w końcu, jak się wkrótce okazało, to nie dał, odkładając tę wyprawę do 1916 roku. Arsenjew syn obywatela ziemskiego, 'Skończył szkołę realną, potem ojciec oddał go do szkoły wojskowej, choć sam nie miał do tego ochoty i chciał zająć się przyrodą. Skończywszy szkołę wojskową służył w Ostrołęce, a później w ciągu pary miesięcy na Powązkach pod Warszawą. Już jako oficer zabrał się do solidnego uczenia się przyrody z książek kursu uniwersyteckfego, zakładał sobie akwaria i { } hodował zwierzęta, robił zbiory itd. Inne rzeczy wcale go nie interesowały. Służąc np. na Powązkach, był zaledwie 2 razy w Warszawie, której naturalnie wcale nie poznał. Zajmował się za to wówczas gorliwie pająkami, które łapał po zakątkach i hodował u siebie w domu. Mówił, że ciągle go wówczas interesowała i bardzo pociągała Wschodnia Syberia, przenosi się więc tam bodaj w 1900 r. i z początku na własny koszt robi ekspedycję, a potem dostaje na nie zapomogi od rządu. W czasie wojny japońskiej przebywa we Władywostoku jako "Ha'1aJlbHIIKOXOTHlIbIX KOMaHA"po czym znów wraca do badań i wypraw. W czasie swych wypraw poznaje jak nikt dotąd cały kraj Ussuryjski, robi mnóstwo zdjęć topograficznych, zbiera kolekcje geologiczne, zoologiczne. etnograficzne, archeologiczne. Robi spis i plany wielkich ruin, robót ziemnych, przypuszczalnie z czasów tzw. średniowiecznego państwa "Bochaj", spisuje ogromny słownik języka Oroczonów-udihe (przy czym nie znając innych transkrypcji, obmyśla własną transkrypcję fonetyczną), wogóle zbiera mnóstwo pierwszorzędnego materiału ze wszystkich dziedzin. Udaje mu się to z powodzeniem, bo jak mi naiwnie mówi! z 33 wielkich podręczników kursu nauk przyrodniczych uniwersytetów rosyjskich przeszedł sam bardzo gruntownie coś 2B czy 29 i niewątpliwie przeszedł o wiele gruJlto"'niej od przeciętnego studenta. Poważnych środków do wypraw dostarczył mu ze swego { } funduszu dawniejszy generał-gubernator Unterbeizer, solidny Niemiec, rozumiejący znaczenie badań Arsenjewa. Srodki te były niemałe, bo jedna z ostatnich wypraw, która trwała blisko 2 lata kosztowała 14000 rubli. Jako jeden z rezultatów swych badań wydaje Arsenjew książkę: ,,80eHHoe lICTOplI'1eCKHeli reorpal!>lł'leCKHeO'lepTbI YCcypbIl1cKoroKpalI", gdzie obok geologii, geografii, botaniki, zoologii i etnografii itd. niepotrzebnie wsadził uwagi o charakterze strategiczno-topograficznym, wskutek czego książka została wydana jako "ceKpemalI" naturalnie dla publiczności niedostępna. Zaś autor dostał zaledwie jeden egzemplarz. Obok tekstu książka ma atlas z mnóstwem własnych map Arsenjewa pierwszorzędnej wartości. Kapitalniejsze są jego dzienniki z podróży, częściowo drukowane w Chabaro\vskich dziennikach, a które przygotowuje obecnie do druku w formie książkowej. Siedzimy u Arsenjewa do 11 wieczór, oglądając jego mapy, mapę Amuru i omawiając ewentualny wspólny wyjazd i pobyt w Sakaczialanie. Niedziela 7NI.: Wstaję później, o 10112 śniadanie, na 11 jadę do kościoia. Malutki drewniany, przed nim w ogródku z boku trzy dzwony rosyjskie na czymś w rodzaju szubienicy. Publiczność w znacznej części żołnierze. Procesja: Japończyk z źołnierzami niosą baldachim, przechodzący ulicą Moskale i Chińczycy ciekawie się przyglądają zdjąwszy czapki. Wracam na obiad, potem wypacam angielski list do Hrdlicki aż do 7'/1 v;ieczorem, odnoszę go do skrzynki, zjadam kolację i piszę list do Janki. Poniedziałek BNI: Na 11 idę do Łopatinów, gdzie Lopatin robi pod moim kierunkiem odlew Arsenjewa, później omawiamy wyprawę. Obiad, po czym czytam daną mi przez Arsenjewa broszurę "MaTepHaJT!lo I1CTOplllllIKcYPhlllCKoro KpalI" . Koło 5 przychodzi Arsenjew, gadamy sobie, opowiada mi niektóre przygody ze swych wypraw, pochłaniam jej z ogromnym zainteresowaniem. Opo\via- �87 86 da a starym Goldzie Dersu Uzała, który kiedyś w nocy przyszedł zgłodniały do jego obozowiska w tajdze i odtąd przez kilka lat towarzyszył mu w wyprawach, dzieląc wspólne przygody i nieraz ratując życie. Opowiada a nim z prawdziwym wzruszeniem: "HeMary naTb TO'iKIJ: BCnOMIJ:HaTb 06 KpIJ:CTaJlIJ:'ieCKH 'ibICTOM 'ieJlOBeKe". Obozowali raz póżną jesienią niedaleko ujścia rzeczki Lifu do jeziora Chanka. Arsenjew zaproponował staremu, by poszli razem na kaczki. Dersu odradzał, bo było dość wietrzno i wskazywał na jakieś dalekie chmurki, ale skoro mu Arsenjew powiedział, że sam pójdzie, poszedł z nim razem. Polowanie potrwało kilka godzin, przy czym dość się oddalili od obozowiska, niejednokrotnie przeskakując małe strumyki wpadające do Lifu lub jej drobne rozgałęzienia. Tymczasem pod wieczór, kiedy trzeba było pomyśleć a powrocie, wiatr się zaczął wzmagać, coraz bliżej przeciągając czarną śniegową chmurę. Wzięli się do odwrotu, ale już było za póżno. lVlalut!de strumyki, które poprzednio przeskakiwali, zamieniły się teraz w szerokie rzeki, bo dmący od jeziora wiatr coraz bardziej rozlewał ich wody, Wkrótce zaczęło się robić zimno, ciemno i padać coraz gęstszy śnieg. Obaj byli lekko ubrani i rozumieli dobrze, że straszna purga, która się właśnie rozpoczęła i mogła potrwać ze trzy dni, może ich stąd już nie wypuścić żywych. Dersu zwrócił się: "jeżeli nie będziesz mnie teraz słuchać, zginiemy" i zabrał się żywo do ścinania pęków sitowia i trzciny, każąc Arsenjewowi robić toż samo. Pospiesznie zaczęli ścinać i zgarniać na kupę przy coraz większym śniegu i zwiększającym się mroku. Arsenjew wkrótce zgubił nóż, Dersu kazał mu rwać sitowie rękami, ale przemoczony i zziębnięty Arsenjew nie długo mógł to robić. Zresztą zaczynał już tracić nadzieję, by się to na co zdało i wkrótce upadł na ziemię na pół zmarznięty. Teraz dopiero zrozumiał na co była potrzebna trzcina. Dersu zaczął go mianowicie zarzucać tą trzciną i sitowiem, a kiedy nawalił już wielką kupę, sam się wczołgał pod nią i położył obok niego. Śnieg zawalał ich coraz bardziej, ale leżąc koło siebie pod kupą trzciny i sitowia, ocaleni byli od zasypania śniegiem i zaczęli się powoli rozgrzewać. Przeleżeli tak pod śniegiem całą dobę i dopiero na drugi dzień popołudniu purga ustała, chwycił silny mróz i już po zamarzniętych strumieniach i jeziorkach wrócili do obozowiska. To znów opowiadał Arsenjew a różnych spotkaniach w tajdze. Raz np. odszedł sam daleko wieczorem na polowanie i spostrzegł w tajdze samotną nędzną lepiankę. Wszedł do niej i zastał starego Chińczyka poszukiwacza "żeńszenia". Stary już 46 lat mieszkał samotnie w puszczy, zupełnie nie widząc ludzi z wyjątkiem odwiedzającego go 2 razy do roku Chińczyka, przynoszącego trochę prochu, nabojów i żywności wzamian za nazbierane przez samotnika korzenie "żeńszenia". Lepianka i jej urządzenie pokazywało ostatnią nędzę, stary był chory, leżał zgorączkowany na tapczanie nie mając sił zapalić ognia i przygotować sobie strawy. Widząc stan gospodarza Arsenjew został przy nim na noc, rozpalił w piecu, zrobił staremu kolację, przykrył go ciepło i położył się spać opodal. Z przyjemnością słyszał jak stary znacznie się uspokoił i wreszcie całkiem uciszył. Z rana nie chcąc budzić Chińczyka, cicho wstał i poszedł z lepianki, nie żegnając się z gospodarzem. Po kilku tygodniach zdarzyło się Arsenjenowi przechodzić ze swymi ludżmi koło tej samej lepianki. Zapragnął zobaczyć jak się ma przypadkowo poznany jej gospodarz, wszedł więc do niej i z wielkim zdziwieniem zobaczył, że wewnątrz pozostało wszystko tak samo, jak w chwili, kiedy z niej po cichu wychodził, nie chcąc budzić gospodarza, który teraz leżał w tym samym miejscu i tak, jak go otulił Arsenjew, ale już umarly. I mówił Arsenjew dużo jeszcze a wysokiej etyce mieszkańców puszczy, o tabliczkach umieszczonych przez Chińczyków, poszukiwaczy żeńszenia i myśliwych, na samotnych dróżk::lch lub przełęczach z napisami jak np.: przechodniu w takiej to a takiej odległości stąd znajduje się moja lepianka. Jesteś gł;dny, idż tam i weż czego Ci potrzeba" i jako podobno gościnność nigdy nie bywa nadużywana. Opowiadał a polowaniu na tygrysa lub na jelenia, kiedy poszli z Dersu czatować w nocy koło polany, na którą miało wyjść stado. Jelenie zawiodły, natomiast rozległ się niedaleko potężny ryk tygrysa, co i najdzielniejszego myśliwego zimnem przejmuje. Arsenjew oczekując napaści, skierował lufę w stronę skąd zaczął się ryk coraz wścieklej powtarzać, ale Dersu położył strzelbę na ziemi, upadł na kolana i zwrócił się do tygrysa z przemową. Przepraszał go, że tu przyszli, nie wiedzieli bowiem, że to miejsce na którym tygrys poluje, tłumaczył tygrysowi, że puszcza jest wielka, miejsca dość dla wszystkich, więc i oni zaraz pójdą poszukać sobie innego. Arsenjew miał wielką ochotę zmierzyć się z tygrysem (zabił potem dwa jeszcze), ale przez wzgląd na Dersu zaniechał zamiaru i odeszli stamtąd nie napastowani przez tygrysa. (Goldowie nigdy na tygrysa nie polują, jest on bowiem wspólnego z nimi pochodzenia, vide dalej Aktanka od Amba, jest ich totemem ale już mocno bodaj wykluczonym). - I jeszcze jedna opowieść o Dersu. Po paru latach włóczęgi z Arsenjewem zdarzyło się Dersu, że spudłował kiedyś do zwierza, zmarkotniał stary i zaczął sobie półgłosem rozważać, że to już starość idzie, a on sam na świecie i wkrótce nie będzie miał kto polować dla niego zwierzyny lub złapać ryby. Arsenjew wzruszył się i przypominając staremu ile to razy ocalił mu on życie powiedział, że za to on już go od siebie nie puści. Dersu nic nie odpo\viedział, ale kie'dy zdarzyło im się być po pewnym czasie w okolicach ujścia Lifu, zaprowadził Arsenjewa do tajgi i wskazując na maleńką polankę po\viedział: "w to miejsce od wielu lat znosiłem znalezione przeze mnie "żeńszenie"l, weź je sobie wszystkie za to coś mi wówczas mówił" i przypomniał 1 Zeńszeń b. rzadko w tajdze rosnąca roślina, której korzenie uchodzą za ogrom"ic mocne lekarstwo u Chińczyl<6w, dając podobnie jak "panty" (młode nalane larwie rogi jelenia) środek silnie podniecający. Korzeń żeńszenia zależnie od wielkości )<osztuje od 100 do 300 rubli. �88 89 swoJ chybiony strzał. Dersu przyszedł wprawdzie z Arsenjewem do miasta, ale nie mógł w nim długo wytrzymać, już po paru tygodniach wybrał się na polowanie do niedalekiego od Chabarowska pasma Chichcyr. Niestety sam padł tam ofiarą, zabity przez jakiegoś podmiejskiego włóczęgę, albo i kolonistę Moskala, który mógł się obłowić zaledwie paroma rublami i dubeltówką. Zabójstwa Chińczyków lub Goldów czy Oroczonów w tajdze przez Moskali zdarzają się, jak mówił Arsenjew coraz częściej. Po wyjściu Arsenjewa skończyłem szyć siatkę i wypiłem herbatę. Wtorek g/VI: Po śniadaniu robię próby usunięcia gwoździ z nowych kamaszy kupionych w Petersburgu, ale bez powodzenia. O 11112 idę do Banku, gdzie odbieram 1000 rb, w tej sumie 207 rb. drobnymi. Odbiór drobnych zajmuje mi 2 godziny. Wracam do domu, telefonuje Arsenjew, że do Muzeum przyszedł Orocz, idę więc tam o 3. Oroczon Sulendża Batani z nad Oniuja albo Troickoj rzeczki (vide Oroczoni - udihe" N 1.) Twarz bardzo indyjska, całość również, za to w ubraniu i wyglądzie trochę naleciałości, np. włosy obcięte. Ma suchoty, przyszedł zasięgnąć porady lekarskiej, gorączkuje, sił nie ma, płuca bolą. Przyprowadził brata starszego od siebie, któremu niedźwiedź strasznie pokiereszował twarz i rozerwał oko. Z całego domu (2 rodzin) zostało ich tylko dwóch, rodziny obu wymarły w zeszłym roku na ospę. Epidemia ta grasowała z ogromną siłą, opowiadali mi później Goldowie w Sakaczialanie jak kilku Moskali z Troickowo wybrało się potem na Oniuj, ograbiać wymarłe "stoibizna" Oroczonów. Arsenjew pokazuje Oroczonom Muzeum, obstalowuje ich na jutro rano, potem wracam do domu i układam ruloniki dzięki czemu, przesyłka moich zbiorów do Chabarowska była bezpłatna, a z Chabarowska znów z naklejkami muzealnymi zbiory miały wędrować do Warszawy. Z muzeum wracamy z Gryszą do domu na herbatę, przynoszą nam w tym czasie 3 duże drewniane paki z prowiantami od Kunsta i AIbert sa. Czwartek 11.VI. Rano robię w Muzeum odlew Oroczona, po czym dokupuję jeszcze u Kunsta trochę prowiantu oraz biorę 140 [funtów] gipsu w dużych blaszankach. Kupuję też latarnie do namiotu. Pakujemy się, Grysza pomaga. Wieczorem składam kartę wizytową u Gornów, których nie zastaję w domu, oraz wizytę pożegnalną u Łopatinów, mamy bowiem jechać z Gryszą w piątek wieczorem statkiem do Troickowo i stamtąd w górę łodzią do Sakaczialanu, podczas gdy Łopatiny ze swoimi uczniami mają jechać motorówką w poniedziałek wprost do Sakaczialanu. Piątek 12.VI. Rano kupujemy z Gryszą wojłok do namiotu, worki na prowianty itd. Jadę na pocztę, gdzie odbieram list od Jasi. Gorączkowo pakujemy się, źeby zdążyć na wieczór na statek, ale się to nie udaje, więc zostajemy. Następny statek idzie w dół dopiero w poniedziałek wieczór. Po obiedzie składa mi krótką wizytę pan Gorn. Sobota 13.VI. Rano kończymy pakowanie, później na chwilkę do Muzeum. Potem piszę 9 listów i kart, strzygę krótko włosy. Na wieczór jadę do Arsenjewa, który mi czyta wyjątki ze swych nadzwyczajnie ciekawych dzienników. Potem idę z nim do Łopatinów, z którymi umawiamy się jechać wspólnie w poniedziałek. Wieczorem piszę dziennik i listy. z bilonem. Środa ID/VI. Rano mierzę Oroczona, robię zdjęcia z niego i ze starego Golda Dżen (Dzian) z Torgonu, który przyszedł razem z Oroczonami. Dzian przyjechał również do lekarza, ale nie wziął ze sobą pieniędzy. Ni on ni starszy Oroczon nie rozumieją po rosyjsku, jeden tylko Batani, ale i ten bardzo słabo. Po obiedzie zakupują prowiant u Kunsta i Albertsa; mleko zgęszczone i cukierki, kakao, masło w puszkach, konserwy mięsne, jarzyny, kompoty, sucharki itd., ogółem blisko za 75 rb. Kupuję też trochę naczyń kuchennych i narzędzi obozowych (łopata, czajnik, kociołek, kubeł, kubki). Przychodzi Strzyżewski, uczeli 6 klasy miejscowej szkoły realnej, który został się umyślnie na drugi rok, ażeby towarzyszyć Arsenjewowi na wyprawę. Mówi mi, że Arsenjew dostał już odmowną odpowiedź od Gondattiego. Wobec tego biorę Strzyżewskiego ze sobą. Idziemy do Czuryna, gd~ie kupuję mu płaszcz gumowy i długie buty, po czym wstępujemy na chwilę do Muzeum. Grysza dostaje stamtąd dubeltówkę z warunkiem ażeby strzelał ptaki do zbiorów muzealnych. Zostawiam Dombrowskiemu pieniądze na koszta wysyłania do Warszawy zbiorów zakupionych z funduszów W. Bruna. l\Iianowicie przed wyjazdem wręczył mi Dr. Wacław Brun 275 rb. na kupno zbiorów, które przeznaczył dla Zbiorów Etnograficznych Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Arsenjew dał mi naklejki z firmą muzeum Chabarowskiego, ", \ Niedziela 14.VI. Rano piszę listy, potem kościół 11-121j2' potem obiad i listy. O 500 idę do Strzyżewskich. Ojciec koło 40, całkiem zruszczały Polak, piekarz cukiernik, matka Rosjanka, prosta kobiecina. W domu bieda. Wieczorem piszę listy, przychodzi Grysza, pijemy razem herbatę i rozmawiamy o jego nauce. Chłopak duży, silny, bardzo lubi nauki przyrodnicze, uczy się dość dobrze kolekcjonuje owady itp. Brak mu dobrego wychowania i dlatego musiałem mu później nieraz ostro wsiąść na kark, co za każdym razem dobrze nań oddziaływało. Już po południu zaczęło się zbierać na deszcz, wróżąc kiepską pogodę na dni następne. Poniedziałek 15.VI. Deszcze od rana. Przychodzi Grysza, nie wiemy czy Łopatiny jadą dziś, ale kolo 11 przychodzą ich realiści, mówiąc, że o 200 motorówka nasza odjedzie. Zabieramy się na wóz, regulując hotel i jedziemy na tzw. "MI1HłICTOPOBCKOro".gdzie stoi dana do naszej dyspozycji motorówka przez ojca jednego z jadących z Łopatinami uczniów p. ITeTpa 11BaHosa 1lemIe, zarządzającego majątkami państwowymi: ITpl1aMYPcKoii06JlaCTl1 bardzo wysoką figurę. Syn jego, Kola, dość nieśmiały spokojny chłop:)k przeszedł właśnie do 5 klasy, zaś jego kolega Zenia Woropajew syn leśni- �90 czego bardzo wesoły, silny chłopak przeszedł bodaj do 4 po długich perypetiach i siedzeniach w niższych klasach. Przyjeżdżam na przystań, Łopatiny już czekają, nie ma tylko chłopców. Ładujemy rzeczy na motorówkę, przyjeżdżają chlopcy i państwo Delle. Ona mówi do mnie jak najlepiej po polsku, ale jak póżniej slyszałem. nie uważa się już za Polkę, choć podobno miało to miejsce dawniej. On Łotysz, a dzieci naturalnie wychowane po rosyjsku i w prawosławiu. Motorówka rządowa dana nam przez pana Delle jest sporą łodzią z kajutą. Z prądem idzie bardzo szybko, bo 18 wiorst na godzinę, pod prąd robi do 14 wiorst na godzinę. Obsługuje ją palacz (motor naftowy) i sternik, szumnie nazywany kapitanem. Kapitan ten Białorusin, katolik służył w wojsku w Królestwie, dużo się najeżdził po Amurze i opowiadal mi różne rzeczy, gdy wypadło raz jeszcze póżniej z nim jechać. Rzeczy mieliśmy moc, zawalona nimi cała kajuta, nos i tył na którym skupiliśmy się w sześcioro na naszych pakat.:h i paczkach. Jazda bardz.o miła. Amur olbrzymia, wspaniala rzeka. Oprócz głównego koryta szerokIego na 2-4-5 wiorst, mnóstwo bocznych odnóg " odd . l' h . k .,npoToK . Zle ~Jącyc ':"'l~ sze wyspy oraz mnóstwo wysp mniejszych. Wyspy l .brze~l pr~ewazme porośnięte gęstymi zaroślami wysokiej "iwy", gdzienl:gdzle zn~w ;vysoka trawa, mielizny i wyspy piaszczyste rzadkie. Jed~lemy bądz głownym łożyskiem, bądź odnogami. Niebo pochmurne, ostry wIatr, od czasu do czasu zaczyna pokropywać. Woda w Amurze brudna żółta, spie.nion~, bo pr~Ybór. Czuję się doskonale, cały czas stoję na tyle: przyglądaJąc SIę rzece l brzegom. Inni też w najlepszym nastroJ'u P zamy dl' . k' . . rzegry wę mę, ogar l, rzodkIewkę. Chłopcy bawią się obchodzeniem k ' 'l' po burcie ład zi. aJ u t {l Jedz.iem~ nie. spotykając ni statków ni rybaków. Mijamy tzw. "bazę" flotylll .w~JenneJ w odległości 12 wiorst w Chabarowsku, przed nią zaś jeszcze dzwlgary nowobudowanego mostu na Amurze, mającego być naj dłużs~ym ~ostem w Starym Świecie, następnie mijamy wieś rosyjską Worom e.wk0.Je, po :zym brzegi zupełnie puste. Po przeszło 4 godzinach drogi nie nuzące~, bo mImo fali motorówka nie buja, dostrzegamy na prawym brzegu sa~acz.lalan. Jest to spo~a wieś goldzka, bo licząca przeszło 20 domów, k~ore Ja~ zwykle we wSIach. goldzkich (również i kolonistów rosyjskich), c~ągną SIę. s.znure~ nad brzegIem, w niedalekiej odległości od wody. Znacz~le rzadZIeJ, a m.lan~wicie mniejsze wioski na niedużych wyspach mają mny rOzkła? d~mow Jak ~p. w Niżni Mari, albo w Mynzen, gdzie domy rozrzu.cone dosc l1leregularme. Sakaczialan ciągnie się przeszło na 11 wiorsty stoJąc na wys~kim .(20.-35 kroków) brzegu, przed którym ciągnie' 2Się wąsl~~ (60-~00 metrow) mS~1 pas brzegu gęsto zarosły iwą. Odległość między do~ar:ll s.tosun~owo .wl~ks~a ni.ż w innych wsiach, czasami po kilkadziesiąt l wlęce~ krok.ow. VIs-a-VIs kazdego domu leżą na brzegu wyciągnięte łodzie lub stoJą UWIązane do pala. T i 91 Podjeżdżając do Sakaczialanu zaczynamy' wzywać Goldów świstaniem. Kilku wychodzi z chat na brzeg. Motorówka zbliża się do brzegu i siada na mieliźnie. podjeżdżają 'Goldowie przewożą nas w swej łodzi na brzeg, a potem pomagają załodze zepchnąć motorówkę z mielizny. Witamy się z Goldami, mówiąc "baczkafu" i podając ręce. Jest ich kilku, twarze puste, spokojne, uczciwe, ale wyraz dość mongolski. Jest między nimi Gawriła, u którego Łopatinowie mieszkali zeszłego roku, obecnie zatrzymać się u niego tj. kolo jego fanzy nie możemy, bo Gawrila stawia sobie właśnie nową fanzę, przy pomocy najętych Chińczyków, a sam z rodziną mieszka tymczasowo w szopie. Przychodzi Dymitrij Onenka (Pentcha) i proponuje stanąć u siebie, idziemy więc do niego i decydujemy się rozbić namioty koło jego domu. posyłamy chłopców z paroma Goldami po motorówkę z rzeczami, tymczasem zaś oboje Łopatiny, ja, Dmitrij i jeszcze jakiś Gold bierzemy za łopaty, ażeby oczyścić ze śmieci placyk kolo szopy, gdzie mają stanąć namioty. Zwijamy się co żywo, bo już zmierzcha. Chłopcy przywożą rzeczy z Goldami wnoszą je na górę· Część bagażu oddajemy Dmitrijowi do schowania w szopie. Rozbijamy namioty, zabiera to sporo czasu, ściemnia się a jednocześnie zaczyna padać deszcz. Kończymy przy latarniach urządzenie namiotów, po czym dobrze już późno wieczór kolacja w namiocie Łopatinów. Zapraszamy na nią Dmitrja i jego gościa szamana Koja z Muchu. Dmitrij (Pentcha) Onenka, lat 38, a wielce niemiłej fizjognomii pochodzi z dołu rzeki, jest w Sakaczialanie przybłędą (jak mi później mówił Gendzu); który przylgnął do rodziny starej szamanki. Służył dawniej 8 lat u naczelnika powiatu, mówi więc dobrze po rosyjsku, ale też nabył w tej służbie i dużo wad. utrzymuje, że lepiej mu żyć na wsi ze swymi, niż w mieście. W domu Dmitrja mieszka stara 80 kilkuletnia szamanka, jej córka 40 kilkuletnia jest podobno ciotką Dmitrja. Ciotka ta robi doskonałe ornamenty i pysznie wyszywa. Oprócz nich mieszka Sergiej z żoną i Dmitrij z żoną. Ta ostatnia (pukcze) ma 20 lat, od 3 lat jest żoną Dmitrja, który ją często obija, zwłaszcza po pijanemu, co mu się zdarza dość często. Dmitrij ma przy domu 3 szopy (z tych 2 na palikach), piwnicę i stajnię na konia, którego kupił sobie przed 8 laty w Chabarowsku za 70 rb. Posiadanie konia to już duży postęp w gospodarstwie Goldów, którym służą za zwierzęta pociągowe wyłącznie psy. W każdym domu mają ich od 5 do 10 sztuk, przypominają one psy owczarskie. Do polowania używane nie są. W zimie żywią ich jako tako, bo są duże zapasy ryby, ale w lecie, kiedy jadło jl'Ż na ukończeniu, psy dostają jeść co drugi dzień tylko. Głodne więc bestie szalenie i czyhają na około domu, żeby co ukraść. Mieliśmy z nimi i w Sakaczialanie i potem sam miałem dużo nieprzyjemności. �93 92 Dla psów żadnych bud nie robią, śpią gdzie mogą: pod szopami, w stertach suszących się gałęzi na opał itd. Obok konia drugim postępem gospodarstwa Dmitrja jest posiadanie sadu warzywnego i małego pola z kartoflami. Nowości te powoli zaczynają dopiero przenikać do Goldów, którzy zresztą i jarzyny i kartofle od dawna już podobnie jak mąkę, ryż, fasolę itd. kupują od Chińczyków lub Rosjan. Uprawą kartofli i jarzyn zajmują się przeważnie u Goldów najmici, Koreańczycy, którzy dostają za to połowę zbiorów. Kolacja przeciągnęła się do 11, po czym spać do namiotu. Pada deszcz, ale namiot doskonały nic nie przepuszcza. Wtorek 16/VI: Pierwszej tej nocy w namiocie całej prawie spać nie mogłem. Grysza wstaje o 112 4 i jedzie z chłopcami łodzią na polowanie. Dali mu z Muzeum dubeltówkę, ażeby strzelał i wypychał ptactwo do zbiorów. Kola Delle rna trój rurkę, a Żenia frankoltę. Zdrzemnąłem się trochę po jego wyjściu, ale już o 6 zbudził mnie silny deszcz, więc wstałem i poszedłem się umyć. Wkrótce wrócili chłopcy, strzelali dużo, ale zabili tylko słowika, przywieźli za to wiadomości o rysunkach na skałach nad wodą o wiorstę wyżej ode wsi. Przychodzi z nad rzeki Dmitrij, który to siada do łodzi i przegląda swój "premiot": sznur z wE;'dkarni na mniejsze rybki, zarzucany na kilka godzin lub cały dzień. Pytam go o te rysunki na skałach. Opowiada, że niegdyś były 3 słońca na niebie na skutek czego było, że woda w rzece gotowała się, a kamienie były tak miękkie, że ludzie palcami i patykami robili na nich rysunki. Mieli to być jednak nie Goldowie lecz inni ludzie. Dmitrja interesują strzelby chłopców, próbuje je i trafia bardzo celnie. Potem chłopcy zabierają się szykować śniadanie, ja zaś piszę dziennik. Po śniadaniu robię porządek w namiocie. Tymczasem schodzi się paru Goldów. jest wśród nich Filernon, Michał i Nikołaj Onenka, Szurka Onenka i inni, sporo też dzieciaków. Porozumiewamy się dqść łatwo po rosyjsku, ponieważ w Sakaczialanie spora ilość Goldów już trochE;' zna ten język, a wśród wyrostków i dzieci są i umiejący pisać nawet, bądź jako wychowańcy szkoły misyjnej w Najche, bądź wskutek uczęszczania do szkółki miejscowej. Szkółka ta mieści się w domu niejakiego Andrjeja, blisko Dmitrja, nauczycielem jest chłop rosyjski, podczas me·go pobytu szkółka była jednak już nie czynna z powodu wakacji. Częstuję starszych narysowali: 12-letni żołnierza, marynarza, papierosami, dzieci cukierkami. Proponuję, żeby mi co Szurka Onenko robi mi parę rysunków w dzienniku: konia, dom i parowiec. Potem oglądam szopę Dmitrija. Szopy Goldów wznoszą się na 4 okrągłych palach wysokości o Il/2 m. Pale te mają bronić przed myszami i szczurami (no i niewątpliwie psami), przy czym dla uniemożliwienia szczurom wdrapywania się nakładają na górną CZE;'Śćokrągłego pala kwadratowe blaszanki od nafty. Szopy zbudowane są bardzo prymitywnie: prosta podłoga z desek, ściany z żerdzi i desek, dach kryty słomą. Zrzadka tylko trafiają się ozdob- ne drzwi, malowane albo z ornamentem wyrzynanym w drzewie. W szopach bywa skład naj rozmaitszych rzeczy: sieci, samostrzały, skóry ZW1~rZE;'ce, statki domowe, rozmaite drobnostki w pudełkach brzozowych na]rozmaitszych wielkości i często pięknie ornamentowanych itd. Chcę nabyć jedno z pudełek brzozowych z szopy Dmitrja, okazuje siE;',że należy do jego ciotki która chce za to rubla, więc dajE;' spokój. Wy~zedłszy z szopy spostrzegam na dachu domu Dmitrja kilkanaście szczególnych wieńców z gałązek wikliny. DowiadujE;' się, że są to tak zwane solbon-buczon". Każdy z nich zrobiony jest z 9 gałązek wikliny, zakoń'~zonyCh burchanami, wyobrażającymi głowę ludzką. "Solbon-buczon" jest początkowo przepasany we środku łyczkiem, łączącym oba rami.ana .. Sz~manka kładzie choremu "solbon" na głowę i opuszczając go ku Zleml WYJmuje choremu spod nóg. Przy tym przechodzeniu chorego przez "solbon" łyczko zostaje zerwane, po czym "solbon" zostaje wyrzucony na dach domu. Dmitrij ściągnął mi z dachu coś z 10 takich "solbonów", by~y .tam i bardzo duże najmniej po l m długości i inne mniejsze zapewne d~leCll1ne po jakiejś 50 cm. długości. Parę zużytych solbonów .wisi na ?łOCle, ~oł? jednego spostrzegłem coś w rodzaju wieńca z długich uszkow. DmltrlJ objaśnia, że jest to "gjazda", przepaska którą szamanka wkład~ na gło~ę w czasie wypędzania choroby (nie zawsze zresztą). Duchy: k:ore wesz~y w chorego mają wchodzić w "gjazda" i wraz z nią wyrzu~aJą Slę po. sko~,clOnym "kamłanienju" tj. szamanieniu. Dmitrij daje mi dWie nowe "gjazdy . Jedna z nich (kol. Bruna. W.) ma następujące wymiary: . Poszedłem następnie do domu Dmitrja. Składa się on z sieni, w której znajdują się dwa ogniska kuchenne i izby. Dookoła izby ciągną się niewysokie ale za to szerokie nary, jak zwykle w goldzkich domach, ogrzew~ne dookoła rurami idącymi od ogniska i wychodzącymi za domem do oddZielnie na zewnąt;z domu stojącego komina. Plan domu gol~zkiego. zr?biłe~ później, omówię go więc niżej. W sieni wisi trochę burchanow. W lzble dos c czysto. Nary wyłożone matami. Każdy ma swoje miejs.ce, n~ którym. w głowie przy ścianie znajduje się w dzień pościel porządme złazona. W Jednym miejscu stoi "fania": Burchan przedstawiający człowieka bez rąk i nóg na drewnianej czworokątnej deseczce. Po śmierci każdego członka rodziny robią "fanię", k,tó.rą stawiają na miejsce zmarłego a za nią leży zwinięta w tłumoczek p?sc~e~ zmarłego. Przed "fanią" stawiają miseczki z pokarmami, oraz wtykają J:J od czasu do czasu w usta zapaloną fajkę. W domu Dmitrja "fani a" wyobraza ojca Sergieja, zmarłego przed paroma miesiącami. "Fania" stoi zwykle w domu około roku, urządzają przed nią "pominki", a po ostatnich pominkach usuwają ją z domu. Dla każdego zmarłego robiona jest nowa "fania". Wracam na obiad, zrobili go dzisiejsi dyżurni Łopatin z Żenią. Mamy zupę z kostek, ryż na mleku, kompot i herbatę. Po obiedzie jedziemy wszy- �95 94 scy łodzią do kamieni z ornamentami. Znajdują się na prawym brzegu Amuru w odległości 11,'2 wiorsty od Sakaczialanu niedaleko odnogi prowadzącej ze wsi rosyjskiej Małyszenskoje. W miejscu tym podchodzą do rzeki ciemne skały, tworząc na pewnej długości stromy brzeg. Od skał tych poodłamywały się duże głazy, często prawidłowej kanciastej formy, leżące na piasku, na brzegu lub wystające spod wody. Na równych powierzchniach tych głazów wyryte są niezdarnie twarze ludzkie, zwierzc:ta, ornamenty. Rysunki te wskutek zwietrzenia kamieni cżęstokroć słabo są już zaznaczone. W paru miejscach tylko częściowo wystają nad ziemią, na innych znów głazach, leżących obecnie w wodzie, widoczne są tylko przy niskim poziomie w rzece. Na brzegu za głazami z rysunkami gęste zarośla i bardzo bujna łąka. Trawa miejscami sięga mi po szyję i wyżej. Chodząc pod krzakami trzeba się mieć na baczności: siedzi na nich mnóstwo kleszczy, które przy pierwszej sposobności spadają na człowieka i wpijają się w ciało. Szczęśliwie udało mi się uniknąć takiego wypadku na wyprawie, parę razy jednak zrzucałem kleszcze z szyi, ręki albo ubrania. Chłopcy strzelali do mew, których sporo kręciło się koło brzegu, zabili dwie. Po powrocie z przejażdżki do kamieni zeszedłem do zarośli narąbać pałek do namiotu. Widząc wchodzących do łodzi 3 małych Goldów (8-12 lat) ze starszym chłopcem Mitrofimem przysiadam się do nich i odjeżdżamy trochę od brzegu zobaczyć, czy na "pieremiocie" nie ma kasa tek. Były 4 sztuki, malcy zdjęli je, nałożyli świeże robaki na haczyki, a potem narąbali mi palików do namiotu. Objaśniałem im po co się mierzy ludzi. Dzieciaki miłe i śmiałe. Mitrofim użalał się na nauczyciela: 3 lata chodził do szkoły i nie nauczył się nawet czytać, choć wcale inteligentny chłopak. Wracamy na górę z palikami, zaglądam do namiotu Łopatinów. Zebrało się tam duże towarzystwo: ciotka Dmitrja opowiada bajkę, Dmitrij tłumaczy ją zapisującemu Łopatinowi, a dookoła na ziemi siedzą starzy i młodzi Goldowie, mężczyźni i kobiety, ciekawie słuchając. Pod wieczór pogoda robi się dość ładna, pokazuje się słońce, ale od rzeki idzie silny ostry wiatr, sprzed naszych namiotów śliczny daleki widok na olbrzymią rzekę, na wyspę w wiorstowej od nas odległości, na siny brzeg przeciwległy, na którym na horyzoncie widać pasma górskie. Siadam na deski pisać dziennik, ale zaraz zjawia się koło mnie sporo dzieci i kilka starszych. Proszę by mi narysowali. Rysują mi w dzienniku naprzód Trofim: Później rysuje Szaman Koja lewą ręką polowanie na jelenie i niedźwiedzia (str. 35), potem wreszcie ołówek z dziennikiem przechodzi na Nikołaja (str. 36). W czasie rysowania inni przyglądają się ciekawie, robią uwagi, śmieją się, co zresztą wcale nie krępuje rysującego. III. GOLDZKI SŁOWNIK I ETNOGRAFIA zapisane ze słów Gendzu Aktenka ze Sakaczialan(u)l grzmot księżyc, miesiąc ajgania rok bolo - jesień bono - bardzo duży grad bu(O)a wszechświat, również i "bóg", jakkolwiek jest Bóg Anduri chadu wiatr; nie ma osobnego słowa na "powietrze" czemi - ranek czemi rde wczesny ranek dalbo - noc dalbondole północ dzod - lato germotiitf błyskawica inid - dzień kure burza śnieżna; purga (ros.) mukd (powsz.); woda mud (wymowa w Torgonie) na ziemia (jako całość i część) agdi - bia - tydzień wiosna spadająca gwiazda; p(F)atalmeni mówią, że c! idzie spać ze swą żoną posek(H)ta jutrzenka pik(H)si burza salari jeść obiad sak(H)sa szron semana, śemana śnieg sesak(H)ta grad śeuntoko południe; patrz: salari śeuntoko laha 12 godzina w południe sikse wieczór silok(H)sa - rosa siu - słońce tewokse chmura toguhd obok tuó - zima tugde deszcz nad alta - niangnid osek(H)ta - Anatomia boja(O) afi - ciemię aseni kobieta bagdzi stopa, noga - bosok(H)to cha(m)da Wyjaśnienia dotyczące ciało źołądek brzuch - fonetyki a) St. Poniatowskiego: 1. u = pośrednie między 2. 3. 4. 5. 6. h ~ pośrednie ił = a krótkie, pe ~ mówią i l = zdaje się. t = glęboko z u i o. między k i h. trochę zbliżone do e. fataimeni że l, podobnie jak p = f i bodaj gardła k-h i z-c b) redakcji: e, ó ~ SI. poniatowski nie wyjaśnia wymowy tych samog!osek n (g) ala. more (u), jef (a) ra i in. St. Poniatowski nie wyjaśnia wymowy samoglose': i spólglosek ujętych w nawias u, k, p = zastosowano następujący zapis graficzny z powodu braku odpowiednich czcionek: u (O), k (H), P (F) l zapisał st. Poniatowski �97 96 płuca dłoń chuk(H)ta - ząb chauta choro - - - n(g)ala (lac.) palec darma plecy do(g)dzia twarz tlzala łokieć dzele głowa germasa kość gia policzek gugw wąsy ho"ekta paznokieć cziczu phallus czuomczo eko ręka nukta włosy oforo nos ongo tyłek (dupa) ongasasani anus (łac.) poje czoło poni(g)a. kolano puchi kiszka sabalu uwłosienie sromowe sa(O)rmckta rzęsy sia ucho simuk(H)sa tłuszcz singak(H)ta sierść; vulva (łac.); patrz katu, katu buru sirmu język sok(H)sa - krew sosha broda, podbródek tunga pierś ulok(H)sa mięso nasau - - katu buru sierść; (łac.); patrz też: singak(H)ta ku2 sutka miala serce mojra - ramię mango szyja nai mężczyzna 7:asau-kumukteni powieka vulva adzi (łac.); katu; - Zoologia - Acipenser orientalis ryba; odm. jesiotra a(E)cu duża mewa; przen. jaja w kępie traw na gnieździe amba - tygrys amukta - jajo artenica. wróbel bocza żubr cabdza duży wąż chacekta jaskółka; kasatka (ros.) chango karaś chara - żaba; kutu - mylne określenie informatora Domitrija choro węgorz amurski (Angulliformes) chulu 2 2 - - k - tylnojęzykowe; i - długie jaskółka dana vel dala - Oncorhynchus u - długie keta (łac.); keta - (ro~.) ryba rodz. łososiowatych dilokta mucha do(U)gdoa skrzydło dziadzichi - hropterus (ros.) tych dzeli - ryba Etrythroculter ery t- (łac.); wierchoglad z rodziny karpiowa- Salmonidae. Hucho (łac.); tajmeń (ros.); ryba łososiowatych dzeo(U) pająk fic(z)u(O) - jastrząb ogon wiewiórka chuseinda pies chujgu obok keniuli miejska, jerzyk czoko dziób ptaka czolcziJ tchórz czefiako dżdżownica; przynęta na zakładana na wędkę garmakta komar gasa kaczka gin kozioł; wzgl. kozica; odm. antylopy gormahu zając guajdima mały niedźwiedż; murawiatnik (ros.); śpi w dziupli gucza szczupak gl.lś orzeł inda - pies; patrz też: chuseinda isola jaszczurka ;andaku Procyon (łac.); zwierzę futerkowe - P. lotor (łac.); en ot (ros.) jangur wilk jef(a)ra jaskółka; przen.: dziura w ziemi (j)eha. krowa ka czi - Cyprinus carpio (łac.); odmiana karpia ka(E)ska(E) - kot kajla żółw keca mała mewa; przen.: jajka na piasku keiczka szczeniak keniuli jerzyk; (rodz. jaskółki); por. czefiako fuenta - ryby k(H)ari, Abramis chari (łac.); leszcz piowatych kirJu jesiotr kokom motyl ko(Li)ra Oae.'; -- ryba Ctenopharynljdon amur (ros.); brama z rodz. kar- ryba taimen idella z rodz. karpiowaty'~h sum meta -- niedŹ\viedź 'H1.areka ~::(;bak mare(u) _.. ko:, mnki -- wąż n~31y, czarny nacz7u1- -- czapla nanui-mafCl ._. duży niedźwiedź; śpi v..' ziemI nicca -- ptak niemu Brachymystax lenok (łac.); lende (ros.); ryba z rodz. łososiowatych n,',un(g)nia'· .- gęś nogkta -chik oca płetwa ocz a suk'l ohsara ćma (?)5 ryja bol'.>U;< olgiu sw'nia paczki - płetwa ogonowa pa(U)rnukta rój muszek ewent. mszyc laTta - safargi - SCardinus crythrophthal- (łac.); krasnopiórka, z rodziny karpiowatych sefru gąsienica sefa. soból singra - my~z, szczur sagdata ryba solaki lis ryba tandzo litrix mo- mus - Hypophtalmichthys (łac.); tolstolobnik (ros.); ryba z rodziny karpiowatych to - łoś umodu - wydra Botanika z rodz. chabdata - liść • St. Poniatowski elgacha wyjaśnia: "Grube, 71 - ńugńnia - kwiat mylnie z azerb. lepiej z mong.: 11unńna" , znak zapytania postawiony przez st. Poniatowskiego - przyp. red. �99 98 igła sosny iwa; ta1nik (ros.) = zarośla karłowatych iw (wierzb) na torfowiskach: błotnistych łąkach, brzegach rzek (przyp. red.) piczeha tungda trawa giera las mo - drzewo mogarani gałąź mojkate korzeń nuta grzyb fakta - - - uprząż dla psów wieszadło do torebki po si - rączka do noża, uchwyt pośka (w Torgonie) - narzędzie kościane do gładzenia selwiako drewniana ozdobna sprzączka, do niej worek na tytoń silczu mała torebka myśliwska; patrz orocz. fadu kidi - oLgumi - sobgeku7 łódka duża łyżka umczufu - bęben tomcza ujka - - v. goczi trzydzieści goczi amu - trzydzieści - ...... chore - chore amu - ....... da dwadzieścia dwadzieścia jeden .. etc. , St. poniatowski 7 jak wyżej nie podaje znaczenia jeden etc. - soze - . . . . . . . etc. duicia amu minga dziu(a)r - minga ....... tysiąc jeden dwa tysiące etc. dziesięć tysięcy dza tuman sto tysięcy tuman - tego slowa Materiały z tej wyprawy znajdują się w czterech tekach. T e k a p i e r wsza zawiera: l. Zeszyt w płóciennej oprawie zawierający 100 stronicowy brudnopis "Dziennika wyprawy", formatu BO, całkowicie dwustronnie zapisany. W dzienniku obok dziennych spostrzeżeń mieszczą się również rysunki Goldów na stronach 10, 11, 14, 15, 16 i 17, oraz szkice i rysunki Poniatowskiego. II. 34 stronicowy czystopis "Dziennika podróży", w tekturowej teczce, pisany jednostronnie, ręcznie, atramentem na luźnych arkuszach gładkiego papieru formatu 4°. Na odwrotach zapisanych arkuszy przyklejone są widokówki Chabarowska, w różnych ujęciach, 2 widokówki krajobrazu Nada.murskiego oraz 2 wizytówki, w tym jedna Arsenjewa. Czystopis zawiera rysunki i szkice wykonane lub przerysowane przez Poniatowskiego umieszczone jako ilustracje do tekstu; są to a) "Plan sytuacyjny wsi goldzkiej" s. 26. b) "Plac obozowiska w Sakaczialanie u Dmitrija Onenki" s. 2B. c) "Nóżka szopy części górnej" s. 30. d) Burchan "fania" s. 32. e) Pomiary rysunku naskalnego s. 33. f) Rysunek zwierzęcia rysowany przez Golda - przerysowany przez autora, s. 34, 35. g) scena polowania rysowana przez Golda - przerysowana przez autora. Do czystopisu "Dziennika" dołączona jest mapa Kraju Nadamurskiego, obrazująca rozmieszczenie poszczególnych ludów na tym obszarze, wykonana przez Władysława Arsenjewa oraz objaśnienia do mapy pisane w jęz. rosyjskim, na dwóch arkuszach. III. a) Tablica ornamentów Goldów Nadamurskich z rybiej skóry. b) Wycinanki goldzkie z kory brzozowej, naklejone na pięciu arkuszach kartonu: 1) wycinanki szamana znad Chungari. 2) wycinanki goldzkie nad Amurem. 3) wycinanki szamana znad Chungari . 4) wycinanki szamana znad Chungari. 5) wycinanki goldzkich kieszeni - robota żony Gawriła; \vycinanki na ucho czapki zimowej. a czterdzieści pięćdziesiąt niunguingu sześćdziesiąt nadaingu - siedemdziesiąt dzabkuingu osiemdziesiąt chujungu dziewięćdziesiąt amtangu sto amtangu amu sto jeden amtangu dachi ela sto czterdzieści trzy dziutangu dwieście elatangu trzysta diutangu czterysta toingatangu pięćset dachi etc. - - ANEKSY kadaraku6 Liczebniki jeden dziu(a)r dwa eLa trzy dui cztery toinga - pięć niungu sześć nada siedem dzabku osiem chuju dziewięć dzoa dziesięć dzoa amu jedenaście dza diu(a)r dwanaście amu nada tangu dziućia elecia Varia kaftan ze skóry cuiro nożyk coko szydło chonia - mała łyżka V da, da mała łyżka v. chonia dzabdzo strzała fadu (orocz); silczu - mała torebka myśliwska giasuposini - kościana oprawa noża giesu długi nożyk giersu - nóż używany przez kobiety gisH grzechotka do wypłaszania zwierzyny amiri sześćset siedemset dzabkatangu osiemset chujutangu dziewięćset minga - tysiąc niungutangu �100 101 c) 20 tablic z ornamentem ubraniowym, wycięte na papierze: 1) ornament Goldów, 2) ornament na "mongen" (kołnierz) robota żony Gawrila, 3) ornament na "datku" (pudełko) - Goldowie Nadamurscy, 4) rękawiczki - robota żony Gawrila, 5) ornament na kołnierz - Goldka z Muchu 1914, 6) ehotu - robota żony Gawriła Sakaczialan l.VII. 14, 7) ornament goldzki nad Amurem - robota Filemona, 8) ornament na rękawice, 9) ornament na poduszkę z Muchu 1914, 10) ornament - wycinał nożem Filemon, 11) ornament na opaskę na nogę w kostce, 12) Goldowie Nadamurscy, 13) robota Filemona, 14) zabawka ("falu") dziecinna, wyobrażająca kaftan, 15) zabawka dziecinna, 16) zabawka dziecinna, 17) zabawka dziecinna, 18) zabawka dziecinna, 19) zabawka dziecinna przedstawiająca Utesu, 20) skarpetka - Muchu 1914, r d) luźne ornamenty ubraniowe wycięte na papierze ale nie naldejone na tablice - 11 sztuk, 1) ornament do kaftana, 2) ornament na kołdrę, 3) ornament luźny (zielony na białym tle), 4) fioletowy kaftan z czarną obwódką, 5) ornament do koszuli, 6) ornament do kołnierza koszuli, 7) kieszeń, 8) pojedyńczy ornament z nieczytelnym rosyjskim objaśnieniem 9) ornament luźny, 10) wycinanki dla zabawy zrobione w Najche, 11) ornament luźny, 12) ornament na narękawnik, e) w osobnej teczce znajdują się ornamenty przerysowane na arkuszach bristolu przez panią Alicję Dołęgowską i rysownika podpisującego się inicjałem "F" w ilości 23 sztuk. Ponadto w teczce tej są luźne przerysowane ornamenty na kalce technicznej w ilości 18 sztuk. f) Osobną teczkę stanowią ornamenty zawarte w tzw. "Kolekcji Bruna" w ilości 20 sztuk. Są to ornamenty rysowane tuszem na kalce technicznej i naklejone na arkusze bristolu. Teka druga zawiera: I. Teczkę zatytułowaną "Burchany" z rysunkami wykonanymi tuszem na arkuszach bristolu różnego formatu, rysowane przez Alicję Dołęgowską ilustrujące wyroby z drzewa, skóry i metalu. 1) Rysunek naczynia prostokątnego z kory brzozowej 1/4 naturalnej wielkości. 2) Rysunek spodni 1/4 naturalnej wielkości. 3) Torebka skórzana. 4) Rysunek przedmiotu o kształcie ptaka 1/2 naturalnej wielkości. 5) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 6) Łyżka myśliwska. 7) Rama bębna szamańskiego. 8) Róg z kory do wabienia jeleni. 9) Kozubka z kory. 10) Rękawica. 11) Hebel. 12) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 13) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 14) Strzała. 15) Strzały. 16) Pudełko z kory brzozowej. 17) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 18) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 19) Kozubka z kory. 20) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 21) Śmigło. 22) Rysunek nieokreślonego przedmiotu (2 X ten sam). 23) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 24) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 25) Pas szamana. 26) Ozdoby. 27) Maska z kory. 28) Torba. 29) Rysunek torby. 30) Rysunek nieokreślonego przedmiotu.. 31) Burchan. 32) Zabawka (wiatraczek). 33) Zabawka. 34) Rysunek wozu. 35) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 36) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 37) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 38) Nauszniki zimowe. 39) Burchan "Kalgama". 40) Figurka. 41) Burchan. �103 10~ 42) Figurka świni. 43) Zabawka. 44) Burchan "Kalgama". 45) Zabawka. 46) Zabawka. 47) Ryba. 48) Zabawka. 49) Ręka. 50) Rysunek kaczki "gasa". 5l) Zabawka. 52) Ryba. 53) Zabawka. 54) Zabawka. II. Teczkę zatytułowaną "Rysunki Goldów": 1) 3 tablice z rysunkami oroczońskimi przerysowane w ołówku. 2) 19 kartek różnego formatu --.....;;::..- tuszem z oryginału Plan wsi goldzltiej; D domy ~ szOpy .••••• łodzI. Oszalosy letnie ::: Jfojoki do suszenia ryb z rysunkami Goldów, rysowane ołówkiem Ryc. 1. Plan wsi goldzkiej. i kredkami. 3) 3 kartki z rysunkami Oroczonów. 4) 2 kartki zeszytowe z kopiami rysunków znajdujących się w kamieniach i na skałach, rysowane przez St. Poniatowskiego. 5) Teczka zatytułowana "Fotografie wyjęte z archiwum po Stanisławie Poniatowskim do sprawozdania o budownictwie i sztuce Goldów". Teczka ta zawiera: a) mapę sztabową przygranicznej części Rosji, przylegających rzek Ussuri i części Amuru od wsi Małyszewsko. b) mapę południowej przygranicznej części Azjatyckiej Rosji cz. VIII. bis. Mikołajewski. c) mapę części Amuru od 136° 30-130° długości wschodniej do i 49° 40-51° 20 szerokości północnej. d) list prof. Poniatowskiego do prof. A. Hrdlicki ze sprawozdaniem z badań _ brudnopis niedokończony na 2 luźnych kartkach. e) rejestr zawartości "Gabloty z burchanami" - 1 kartka. f) rejestr zawartości kolekcji dr W. Bruna (Goldowie) - 2 kartki. g) rejestr burchanów - podawał szaman Koja z Muchu - 1 kartka. h) rejestr "Bursche"-"Burchany" - 1 kartka. i) 47 luźnych zdjęć w kopercie. Są to duplikaty zdjęć antropologicznych zawartych w teczce III. III. Teka trzecia zawiera: 1) 72 kartony z naklejkami zdjęciami Goldów - formatu 11 X 15,5 2) 13 kartonów ze zdjęciami Oroczonów - format 11 X 15,5. 3) 64 kartony ze zdjęciami obrazującymi kulturę Goldów i Oroczonówformat 11 X 15,5. IV. T e k a c z war t a z a w i e r a tablice antropometryczne, RY~: 2. Bu~O:va goldz~iego domu w Niżnii Marii. Budowę prowadził cieśla Chmczyk, .scIany .pl~ClO?e są z powróseł i trawy, moczonych w rozrobionej tłustej ZIemI, poczym są znów obrzucane ziemią. 1914 r. �105 104 t, ,r 3 5 Ryc. 3. Goldzki dom zimowy (fanza) w Sakaczialanie. Za domem szopa na palach. 1914 r. Ryc. 4. Goldzkie obozowisko letnie koło Dada na wyspie Amuru. 1914 r. Ryc. 5. Oroczoński szałas dwuspadowy na wyspie Chungarii. Przed szałasem szaman z bębnem szamańskim. 1914 1'. 4 �107 106 9 Ryc. 6. Oroczońska szopa napalowa tzw. dzali. 1914 r. Ryc. 7. Szaman goldzki przed swą szopą w Niżnii Marii. Ubiór rytualny: czapka, pas na szyi, fartuch. W prawej ręce pałka do bębna, w lewej bęben. 1914 r. Ryc. 8. Miao - kapliczka z obrazkiem chińskim w Dajerga. Według Goldów ma to być Anduri ze swymi pomocnikami. 1914 r. Ryc. 9. Rama bębna szamańskiego. 6 7 8 �108 109 ".'~.ł"'u;,~ rl:7: 'f,(~ ~t l ki d"r k&;f.ll'''~ , ,lclc.- Ryc. 12. Róg z kory brzozowej Ryc. 10. Kozuba do wabienia z kory brzozowej. I. Ryc. 11. Pudełko ornamentowane z kory brzozowej. ¥; li. Ryc. 13. Strzała do łuku. Ryc. 14. Strzały do łuku. I jeleni. �111 110 . , , , .. ., . .. Ryc. 18. Pas szamański. ,~ Ryc. 15. Ornamentowana Ryc. , 16. Zdobione goldzkie. rękawice łyżka goldzka. Ryc. 17. Goldzkie spodnie kobiece z przyszytym napierśnikiem. Ryc. 19. Rodzaje zakończeń pasów szamańskich �113 112 Ryc. 20. Ornament Ryc. 21. Ornament goldzki goldzki o układzie mon, Sakaczialan o układzie Ryc. 22. Ornamentacyjny motyw rośliny. Ryc. 23. Ornamentacyjny motyw rośliny. promienistym. promienistym. W~'konał nożem File23. VI. 1914 r. Ryc. 24. Ornament na nagolenniki. �114 115 TABL.!. ~ •••••••••••••••••••• , .. •• 1 2 3 25 26 Ryc. 25 i 26. Wycinanki z kory brzozowej. 6 5 Ryc. 1, 2, 3; 4, 5: Ornamenty Wycinanka zoomorficzne Goldów Nadamurskich. wykonana z rybiej skóry Ryc. 6. 27 Ryc. 27. Ornament Goldów Nadamurskich. Kolorowy haft na płótnie. �116 28 EO Ryc. 28 i 29. Wycinanki z kory brzozowej. Wykonał szaman Oroczon udihe z nad Chungarii. 1914 r. Ryc. 30. Wycinanki z kory brzozowej. Wykonał szaman Oroczon-udihe z nad Chungarii. 1914 r. �118 119 ~ / L 32 R ye. 31, 32, 33. Rysował lewą ręką szaman udihe. 1914. Kanehoga Kuila, Oroezon 33 - Ryc. 34. Dziewczynka w stroju świątecznym. z Muchu 1914 r. Ryc. 35. Gold Onenko ozdobnym kaftanie. Sayanga 1914 r. w �120 ...~~ .H! , I FRANCISZEK WOKROJ LUDNOŚĆ NADAMURSKA W ŚWIETLE ANTROPOLOGICZNYCH MATERIAŁÓW STANISŁAWA PONIATOWSKIEGO Ryc. 36. Kobieta goldzka z trzema kolczykami w jednym uchu i kaftanie ozdobnym. ~-,-_.". ••--~.-".- ..........•'>"'~, ... - Ryc. 37. Oroczon Konchoga Kuila w kaftanie ozdobnym 1914 r. '. Ryc. 38. Gold Beldy uczesany w jeden 1914 r. z ::\Iuchu, warkocz. Ryc. 39. Gold Gendzu Onenka stroju świątecznym. w Rozległe przestrzenie kontynentu Azji, a zwłaszcza jego egzotyczne tereny północne i północno-wschodnie, tak stosunkowo niedawno poznane, budziły wielkie zainteresowanie podróżników i badaczy. Przedostające się sporadycznie wiadomości o zamieszkałych tam ludach, ich zwyczajach, sposobie bycia, wędrówkach, poczęły interesująco niepokoić badaczy "zachodu", w tym słowiańskich i polskich. Wiele sensacji wzbudziła teoria, iż pierwotna ludność Ameryki - Indianie, pochodzenie swe wywodzi z Azji a tzw. "czerwonoskórzy", to odłam pokrewny bądź identyczny z żółtolicymi mieszkańcami wschodniej czy północno-wschodniej Azji. Mieli oni stamtąd poprzez Aleuty i Alaskę przybyć na kontynent Ameryki i z czasem szeroko rozpowszechnić się daleko na południe, po Ziemię Ognistą włącznie. Zawrzało wśród badaczy mających żyłkę podróżniczą tymbardziej, że wielu (w tym słowiańscy i polscy) przyjęło tę teorię za pewnik. Postanowiono wreszcie zbadać ten fakt, organizowano coraz liczniejsze ekspedycje. Największy w nich udział wzięli podróżnicy i badacze słowiańscy, zwłaszcza rosyjscy, docierając do najodleglejszych zakątków. Wśród nich wymienić należy: Nadarowa 1887), Schrencka (1683), (1891), Maak'a (1889), czeskiego antropologa A. Hrdlickę, z polskich zesłańców na Syberię i z kraju macierzystego: Al. Czekanowski, J. Czerski, W. Godlewski, B. Dybowski (1886-78), który był na Kamczatce (1889), A. Czcżowski (1918-22), J. Talko-Hryr.cewicz (1891-98), M. WitkO\vski (1873), � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26c1ededa0bd9d61c9eb3b59e3d22e5a.pdf ee9991071a78b0a4e48d99db1e7412f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:231 Title A name given to the resource Muzea/ LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.751-786 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 751 750 p:;baba znana mi jest w znaczeniu ostatniego d:lia pracy przy jesiennych zbiorach, zakOllczonej obfitszą niż zazwyczaj kolacją z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem; \vieczerza ta slano\vi jedyny ekwiwalGnt dla pracujących w tym dniu ochot:1ików spoza grupy zgodzo:1ych do pracy robotników; poczynać - ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie aniżeli w nr 2·151 i 2695, oznacza bowiem pysznić się, naclymać się; smykać się znaczy ra::zej włóczyć się; tak określa się również tzw. chodzenie z osobą pIci odmiennej; s7.lapa objaśniona jako łapa, noga, oznacza również st0pę; Telijan - wymav;ia się również Talija:L którym to epitetem obdarza się osobę słuchającą kogoś z rcztargnieniem; wurszt kiełbasa, ma w nr :3983 inne znaczenie, mianowicie obojęt:lOŚĆ; warzonka to grzana \vódka z palrmym cukrem, cynamonem ; gożdzikami, rzadziej z miodem i masłem (krupnik); przysłowie: Zabija::zka bez warzónki... (nr S016) oznacza: Świniobicie b2z krup:1iku ... wymieszyć posiada częstszą formę wymiszyć, a i łudowa nazwa kastrJtora brzmi: miszkorz; zocny ---:- nie oznacza dostrzegalny, lecz ceniony, cenny, snnowany, t.Ylko takle znaczenie mają wszystkie pJZycje wymieni:xle przy tym hasle. Ponadto w powiedze:1iu nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le·· rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany soi. . Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich: pod nr 3332 zamiast: Każdy ..., wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy wyraz v..; nr 6145 zdaje się być zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano błędnie 4047; w itldek,ie hasło "bulaty" zawiera objaśnienie "niedotF;żny" zamiast "niedołężny"; nazwisko Szczyrba z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba, ale umieszczono je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych wy!)adkach hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów, nie zawierających przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon 1776-1781 mora '31'>4 h ' ' napac ac 5844, noczniak 4192, nóż 6065, ojciec 4'15, pański 22.71, pytany 4111, smutny 16, stodoła 2271, wróbel 875, Wysznia Brona 732 natomia~t J;~lsl() _,. ko!1ót nie odsyła do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa '. Slę na nr 150:1, :hoc w.ystępuJe ono jeszcze wielokrotnie tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528, 5530, 6203, 6434. oJ Alojzy Prcissller , WANDA z u M A E JOSTOW A MUZEUM TATRZAŃSKIE Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem powstało w r. 1883; założone przez grono entuzjastów Tatr i Podhala, dla uczczenia zasług dr Tytusa C h a· ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem. Aby zrealizować ten pomysl powołano Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Protokół pierwszego posiedzcnia Towarzystwa znajdujący się w archiwum Mu'cum podaje nazwiska założycieli: prof. dr Ignacy B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław F l o 1'k i e w i c z, Robert H e l' s e, Henryk K u c h a r z e w s k i, 'Władysław K u d e l s k i, dr Konstanty Kar wow s k i, Michał ]\'[ u t n i a ń s k i, prof. Antoni Ś l ó s a r s k i, dr Feliks S o m m e 1', Adolf S c h o l t z e. Statut Towarzystwa uzyskał zatwierdzenie w sierpniu 1888 r. Celem towarzystwa określonym w § 1. statutu było "gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych odnoszących się do Tatr Polskich, a także zbieranie wytworów przemysłu miejscowego oraz okazów przyredy z Tatr i najbliższych okolic i utworzenie z tychże lVIuzeum pod nazwaniem "J\luzeum Tatrzańskie imienia Dra Tytusa Chalubińskiego w Zakopanem" L. Przyszłe działy Muzeum zostały przewidziane w § 2 statutu. W skład Muzeum wchodzą stcscwnie do jego przeznaczenia: a. Zbiory mineralogiczne, zoologiczne, botaniczne, etnograficzne, archeologiczne b. Zbiory it.p. przemysłu licznej. c. Książki, rysunki, i produktów plany i mapy wytwórczości dotyczące Tatr miejscowej i Podhala i oko ..· Tatrzań- skiego" 2. W ówczesnych warunkach galicyjskich bodaj pierwsze w Polsce Muzeum regionalne nosilo w zaczątku swym charakter prywatny. Istnienie Muzeum opieralo się na środkach finansowych pc chodzących z: a. z wkładów jednorazowych i periodycznych od członków. b. z opłaty za zwiedzanie Muzeum. c. z ofiar dobrowolnych i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów na rzecz Muzeum urządzanych 3. Członkowie Towarzystwa dzielili się na członków: założycieli, którzy na urządzenie lub utrzymanie Muzeum ofiarowali jednorazowo w zbiorach �752 753 lub gotówce dwicście lub p:mad dwieście złotych austriackich, członków J'Zeczywistych opłacających corocznie dziesięć złotych austriackich i korzystających wraz z rodziną z bezpłatnego wstępu do Muwum oraz członków honorowych nie wncszących żadnych epłat i korzystających z prawa bezpłatnego wstępu do Muzeum ". Członkowie założyciele wybierali z pomiędzy siebie Komitet składający się z pięciu osób, stanowiący zarząd Towarzystwa. Następny wybór miał się cdbyć l września 1889 r. i w tymże terminie corocznie 5. Do eb:Jwiązków zarządu należało: "a. Wyszukiwanie środków i sposobów urządzenia i rozwoju Muzeum. b. Rozkład zajęć w Muzeum pomiędzy cdonków Komitetu oraz zaproszonych cdonków hon::>rowych, rzeczywi. stych jako też osoby p:::stronne. c. Mianowanie lub zapraszanie na urzędy: Kustcsza, Podskarbiego, Gospodarza, Konserwatora i innych osób ::nających c bsługiwać Muzeum, craz ułeżenie instrukcii dla tychże i postanowienie prawideł określających sposób korzystania z Muzeum. d. Układanie katalogów objaśniających przedmioty um'eszczone w Muzeum. e. Sporządzanie corocznego sprawozdania oraz przedstawianie dorocznemu zgromadzeniu Członków Założycieli budżetu dochodu i wydatków. f. Komunikowanie się z instytucjami i csebami, których współudział może się okazać potrzebnym i p::>żytecznym dla rozwoju Muzeum". St2.tut przewidywał powołanie kustcsza mianowanego lub "uproszonego przez Komitet z pomiędzy osób posiadających ku temu cdpowiednie uzdolnienie". Ob::>wiązki jego określa § 11. "Kustosz ma bezpośredni nadzór nad p:rządkiem w Muzeum, odpowiada za c2łość zbiorów, przedstawia Komitetowi wnioski dotyczące potrzeb Muz um w razie gdy te przekn:czają granicę władzy, nadanej mu pnez Kemitet, układa corocznie projekt budietu wydatków niezbędnych na p::>l11ieszczenie i utrzymanie zbioróVI Muzeum, jakoteż sprawozdani~ zC" swej ddałaln::>ści" 6. Towarzystwo Muzeum Tatrz"ńskiego liczyło w roku 1888/9 - 48 czło:1ków, w roku 1889/90 - 26 członków, w roku 1890/1 - 34 c:'.łonk6w 7. Działajacy na podstawie powyższego statutu z,Hząd Towarzystwa w',najął pomieszczenie na Muzeum w domu Krzeptowskich przy ul. Kr~pówki, w miejscu, w którym obecnie znajduje się Bank Narodowy Polski. Pcmieszczenie składało się z dwu większych i dwu małych izb. Pierwsze zbiory zgromadzone zostały drogą darów i kupna całych kclekcji z rClk prywatnych zbieraczy. Po roku pracy organizacyjnej nastąpiło otwarcie ••_U_O,,1':.:, "cs~(:_o VI becnosci ara T. Chałubi!1skiego, (który w kilka miesiĘCY p6źniej umiera) Najstarsze zbiory pozyskane w początkach istnienia Muzeum skladają się z kolekcji botanicznej i ge:logicznej, ofiarowane nowo powsta~ącej placówce przez Chałubińskiego. Stanowią je: zbior mchow tatrzanskich zebranych i opracowanych wraz z preparatami mikroskopowymi dotyczącymi budowy morfologicznej około 400 gatunków ziełnik t:trzańskich re·ślin jawno-kwiatowych (około 1300 gatunków). P~nadto L :VIuzeum ot;-zyn13ło kolckcjl'; geologicznq tatrzańską (320 okazów). Dar Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności obejmował zielnik roślin tatrzańskich obejmujący około 900 gatunkó\v roślin. Podstawę zbiorów zoologIcznych stanowił" zakupiona od Antoniego Kocjana. leśniczego z Zuberca na Orawie, kolekcja ssaków i ptaków w ilości 500 okazów. Por;adto przejęto bądż ]{upiono mniejsl.e kolekcje mineralogiczne i zoologicz:·'l-. Dział etnografii inicjo\\"a:o .5~ yozycjl i,nwenl8.rzo\\'~·ch ofiaro\\',,:l?ch pn:cz Drohojowskicgc' z Czorsztyna. )la bibliotckt; ~kłada!c się 279 pLlZYC~j książeK i map ", Ten skromny zaczątek \Tuzeum przetrwal na Krupówkach d:J roku 1892, Frckv':cncja Ó\"czcsnego Muzeum w 1891 r, \\'~'ncsiła .50J osjb. Od roku 18!H po ustąpieniu z prezesury Towarzystwa hr. E. Raczynski'ego bowi'IZki prezes:, obj,jl dr \Vl<'.~:y>h;w Fj(!~kit'wi('z, pozosta:,ący :',,; tym st,!l1()WI,:~~Udo 19U2 roku. Za Jego p.-zcw:::dnictwa zostalo :',[llzeum przenie~ione do własnego 10kc.lu. Przeniesienie to ul11::>żliwila darowizna parceii z przeznaczeniem na budowę '\l11zeum, dokonana przez córkĘ Jddwigę z Chałubińskich Surzyckq i ~yna Lud\,'ika Chałubińskiego. Kosztem 5 799 złr zbudowano parterowy drewniany dom. w którym rolę sal wystawowych pełniły dwie duże czterookienl~e izby i przedsionek. \". izbic na lewo od wejścia pomieszczono Lbiory geol"Jgic:zne, b::>taniczne i zo::>logiczne, \V izbic na prawo zbiór mineralogiczny, resztę przyrodniczych zbiorów oraz zbiory etnograficzne 9. Izba w tyle budynku oraz dwie izdebki na poddaszu służyły początk::>wo jako mies:kanic kustcs::a, Z czasem prywa Lne jego mieszkanie przeniesiono dCl budynku. który \vybudowano poza Muzeum, zaś użytkowane przez niego poprzednio izby zuźyto na pomieszczenie biblioteki i pracowni. Sale muzedne były w ZImie nieopalane, dopiero w roku 1904 doczekało się Muzeum instalacji piccow, Przy Muzeum znajdowała się stacja meteorologiczna. pomieszczenie dl::\ niej z (;!asem stanowił strych w domu mieszkalnym. OboI'.riązki pierwszego kustosza Mu'~eul11 pelnił Walenty Staszel, miejscowy nauczyciel. Lcsy TOW'1fZ,\stwa .\1\.izeum Tatrzal\skiego były podobne do losó", ~vszystkich to,van:ystw. Gd~" budYJlEk :Vluzeum st2.nął, Lbiory zostały przenipsione, linba członków TJwarzystwa zaczęła sil'; zmniejszać, co w skutkach podągnęło obniżenie funduszów Ii tak skr: mnych) na organizacje: l\luzeum '0. Dalsze dzieje :Muzeum Tatrza!'1skiego w cstatnich latach XIX \~'. i w pierwszych XX w. zdają się b,-ć okresem zmniejs-:enia intensywności pracy nad organizacjq piacówki, o czym ~wiaduy. brak artykułów \\Zmicl1(K o ;\Tuzcum oraz o działalności Towarzystwa w okresie :kuj-) o~miu i 't. (1802-'000). W miarę skromnych środków oraz w wyniku d',rowi%n powil;kszaja ,.i<; ni~c,-· :'oi(,r~ J\'!uz,·'nm. W roku 189i opraco'.var;,' I)~WY sralUI 'lowarzystwa. wpro\\'<ldzaiący nową kategorię członkó\\' Z'N)'"zajn~'Cf', placqc.''Ch roc ....n[e 2 złr. ", Stull i:Wl"Cji :v1uzeum zaczął oko!) rOk:l ,.L;,(\" l, XLIX �755 754 1900 budzić poważne wątpliwości, o czym świadczą artykuły w "Przeglądzie Zakopiallskim" :~, "Kurjerze Warszawskim", "Wiśle" 13, przy czym szczególnie krytykuje się dział etnografii, na którym w roku 1900 składało się około 100 pozycji inwentarzowych. Jednakże sprawozdania z Walnego Zgromadzenia Towarzystwa w dniu 22 sierpnia 1900 dowiadujemy się, że Towarzystwo liczyło w owym czasie 72 członków wszystkich kategorii i że finanse jego przedstawiały się nicżle, gdyż pozostałość z ubiegłego rOJ<u wynosiła 640 złr. minus dług bankowy 300 z!r. za budowę domku mieszkalnego dla kustosza 14. W 1901 r. pojawia się jako cdbitka z "Przeglądu Zakopiańskiego", wydany nakładem "Związku Przyjaciół Zakopanego" a opracowany prwz Bohdana Dyakowskiego przewodnik po dziale przyrodniczym Muzeum 15. Wymieniony przewodnik i artykuł Dyakowskiego w "Przeglądzie Zakopiańskim" I~ oraz artykuły Weyberga w "Wiśle" 17 i "Przeglądzie Zakopiańskim" 13 odtwarzają obraz ówczesnej ekspozycji Muzeum wraz z całokształtem pracy placówki. Z wymienionych publikacji wynika, że wśród działów reprezentGwanych w Muzeum najwyższy poziom osiągnął dział geologii. Wystawę zebranych okazów, opracował Mieczysław Limanowski, późniejszy geolog i pro·· fesor Uniwersytetów w Wilnie i Toruniu. O pracy Limanowskiego wyraza się Z. Weyberg: "w zbiorach Limanowskiego widzimy szer:;ką kulturę muzealną, widzimy uczynienie zbiorów żywemi, informacjami i nauczającemi". Najsłabszą stronę Muzeum stanowił dział etnograficzny, który razil ubóstwem, przypadkowością doboru zbiorów i brakiem wszelkiej pomyslowości w ekspozycji. Już w 1901 r. Weyberg podnosi "larum" nad zmniejszaniem się bazy materiałowej etnografii Podhala: "pod brutalnem tchnieniem szarej kultury wszecheuropejskiej w oczach nikną prześliczne pierwiastki twórczości góralskiej. Periculum in mora". Nawołując do organizacji działu etnografii i biblioteki, jako podstawy pracy naukowej apeluj~ do Towarzystwa Tatrzańskiego, o przejęcie i zabezpieczenie Muzeum Tatrzańskiego w nowo Powst£ljącym budynku. Dalsza działalność Muzeum w latach przed pierwszą wojną światową rozwijała się w dwu kierunkach: gromadzenia drogą darów i zapisów środków finansowych na budowę murowanego gmachu muzealnego oraz powiększania zbiorów muzealnych, jakkolwiek jeszcze skromnych lecz już wymienianych w publikacjach naukowych. Koszt budowy gmachu muzealnego obliczano pierwotnie na 70 000-80 000 kor., w latach zaś bezpośrednio poprzedzających pierw~zą wojnę światową na 120000 kor. Fundusz Towarzystwa w owym czasie wyrażał się kwotą: w roku 1909 - 26000 kor.19, w roku 1911 - 47 000 kor. 20. Środki finansowe wzrastały dzięki ofiarnym zapisom społeczeństwa, z których wymienię kilka najpoważniejszych: zapis Zygmunta Gnatowskiego prezesa Towarzystwa w latach 1902-1906, w kwocie lO 000 kor., zapis dra Władyslawa Florkiewicza z 1902 r. w kwo- ~ , I , de 4640 ker. zapis Jarnus,kiewiclOwcj w kw:cie ;; 0)0 kor., dr Kazimierza Dłuskiego i 'jego żony Bronisław] w kw:cie 4.500 kor. i wielu innyc:1. C. k. Ministerstwo Oświaty przyczynił') się d) budowy Muzeum Jedyme jednorazową subwencją w kwocie 1 000 kcr. ,J<.:kkolwiek śr~dki finans~w~ w 3rastały iąC:en z l.arządów nie przystf;p:wal d) budowy. ogoln:1 kwota 00Niem była niEwystarczająca. Równ:::le:;ne z gromadzeniEm środków finan.s')wych prowadzono prace nad projektem [machu muzealnego. Dr D:us.k~, prezes Towarzystwa w latach bezpcśrednio poprzedzających w.oJnę SWlcltewą pewien y! (pracowanie Stanisławowi Witk:ewiclOwi, tworcy "stylu 7.; kopiańsld'2r:o". Do współpracy 7. nim p:w::>hno 7awodowego prchitekta inż. Franciszka Mączyńskiego, W"półpraca obu projektantów dla spraw artystycznych i technicznych nie kszt"łtowała się pomyślnie. W projekcie 'VIuzeum Tatrzańskiego Witkiewicz zrealizował przeniesienie zasadniczych idei "tylu, wyrosłego z tradycyjnego, budownictwa górals'kiego. Pracujący w Towarzy::twie Muzeum Tatrzańskiego, Bronisław Piłsudski, etnograf, świetny znawca ludów północnej Azji, z którymi zetknął się w c~asie z'2słania na Sybir, reprezentcwał stanowisko muzeologa. ZWYCIężyło jednakże stanowisko artystyczne i gmach otrzymał swa obecną postać. Decyzja budowy Muzeum zapadła ·dzięki energicznemu stan?wisku prezesa Dłuskiego i jego żony na posiedzeniu Towarzystwa w dmu 29. IV. 1913 r. Zarząd rozpatrzył 'Sprawę zakupu parceli o pow. około 800 m", położonej w centrum miasta przy ul Krupówki, obok gmachu Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, stanowiącej własność Towarzystwa Tatrzańskiego, tej na której obecnie stei budynek Muzeum. Zakup został zaakceptowany. Równocześnie rozpatrzono projekt budynku i upoważniono Zarząd do rozpoczęcia budowy 21. Równoc3eśnie Zarząd Dóbr Kużnickich otworzył kredyt na budowę gmachu na kwotę 20000 k:·r. w materiałach budowlanych. Dnia 3 sierpnia 1913 r. ,odbyła się w Zakopanem uroczystość peświęcenia kamienia węgielnego pod nowy gmach mu:ealny. Prezes Towarzystwa dr. Dłuski w przemówieniu podkreślił zasłu:;i założycieli, func~atorów oraz kolekcjonerów, którzy cenne swe zbiory ofiarowali l\'iuzeum. W uroczystości wzięli udział prze:istawici€le uc:elni, muzeÓw, Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i miejscowego społeczeństwa. Kwota zebrana na budowę Muzeum w czasie obchodu wyniosła 1420 ker. \Vmurowanie:n pt;s~k: p,miątk: wej z pergaminem ~akońcył się pierwszy etap budowy Mu' cum 22. Wraz z przystąpieniem do budowy gmachu rozp~c£;ł'y się tr~dności finansowe. Zarząd odwołuje się do ofiarności publicznej, rozsyłając odezwę pióra Kazimierza Tetmajera "". Rozpoczętą budowę gmachu przerwał wybuch wojny światowej ~'. Równole.!;!e z ,-keją budowy nowego gmachu Muzeum prowadzono prace nad powiększeniem zasobu zbiorów muzealnych. W stanie zbiorów etnograficznych należy zanotować poprawę. W roku 1906 l'vIu-cum przejęło w drodze zapisu cenną kolekcję Zygmunta Gnatowskiego, w i1Jści �,57 756 pozycji inwentarzolvy(;[l. złeżoną ze staryci, (·ksponatów. wkrótce je::::' zuppInie nieosiągalnych: obrazków na szkle-. łyżników, czc·rpak6w, spinek do koszul, mebli. Katalog zbiorów t'tnogr3ficznych Muzeum z roku 190':" wykazuje 757 poz~'(;ji imvcntarzov,:ych ". Wśród innvcr. kolekcii. które przejęto w owym c/.asie wymienić należy zbiory Br~nislawy KondratC'wil:wwej, Wojciecha Brzegi, Stanisława Witkiewicza. Muzeum jako inst'·, tucj~ nie prowadziło w tym czasie żadnych prac nauk:wych. perscmel je~' .. bowiem składał się z jednej osoby, zajętej czynnościami administracyjnymi, jedynie Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego uozie!alo subwencii n" bad~nia w Tatrach! na Podhalu. W f'Gku 1903 np. udzieliło ich Zygrnunt.oWI Wcyberg0wi na badania petrografiCZnE' i I\'Iieczyslawowi Limanowskiemu na badania geo!ogicwe. Przystąpieeie do budowy gmachu muzc:"lncgo spowodowalo dysk li> 1f, nad strukturą Muzeum Tatrzańskie!?o IV C"ólnośd Projekt Org~nil"~'; działu elnograJiezncgo. Muzeum opr:cował ~rO:1iSła'\V Piłsudski ~~i ~-r'~~~ swoj,ą rozpoc.;:.\·na uzasadnie:licrn p:.Jtrzeby ~tworz('nia ..poiężnej i żywej placowkl 11'.1 Podhalu. ktora utrwaliłaby II' LbL)rach i eks:Jozyeji ca:o':szlalt kultu:'y ludcw(-j Podhala, a l13wet nie 1 vlko dzi<i~is'" <>0'0 Pod I)"c...lc '. ale t"KżC s'lsicdnich krain Spisza i Orawy". należCjcych polilvclni w owym ccasie do Węgier. lecz złączonych więz<lmi etnicznymi z [;OohaI~m. Zadania dzi,'du ujmuje B. Piłsud,.ki"" spasób niejednokrotnie wpe!nle . ,nowoczes'~v st'II\"aJ'''c rn ln. . • .. • < ,q '. po t rze b ę ,.systematyczme ' pracujaec"g(· dZlaiLI nauk()wt~g(). i instytucji oświato\vej", Poprzez omówienie pO~:Jl:Y' naukcw.\ch teC'hlllkl pracy etnografa. sp;sob6w ma~azynowania i kons~rW~CJI zb.lorow. docl1c(i;:i do zakresu i rodzajów działania w pJSLczc"ólnvch d~lałac!l pracy. d,jżąC'cj do utrwalenia kultury ludowej regionu. n;zwa'żama zam:.ka slll'i<'rd7.cni~m lwniE'czności współpracy iVluzcum z s,"ere""ic:!i ll1S1ytUCJI l organi'·.8C'ji na terenie Podhala. "Vśród roZWaŻ,lI1 nc:d strul~'~'Jr<. M.uzcum wymicni(' !laIdy gks ;\1icczysiawa Swierza wysuwaj<,:cego pro_o .leKt utw:lrZCnia 1'.- Muzeum Tatrzańskim dzi,J!u poświE;conl'p'O turvs·,·c' . ""1 ~ •. c. ..~1a wzor "',llzeum Al!)ejskiego w Monachium "', ' \'v rck u 1918 ~\'luzeum Tatrzańskie D'n1'o<zc"0"(' J'es"('z" n ~d'"ul \V d a"\\'n::m budynKU, .pn.y .dmclze do KUŻ,lic ·dost:aj" ;:i"; po·d o",ie'kę władz poiSJuch, Jakkcl\l:lCk nK z'_'5talo uparisiwmvione. niemniej ctrzymuje aż o:) wybuCh,U drugJcj I\'ojny światowej subwcnejc P3I1st\l/owe. llil'jedl;okrom:'c d.o.kliwle obeinanL' lub otrzvl11Vwan" ninr""u'"'rlll'" Z CJ1"'I'lą wysunlęcl<': .. ' '. ,a ZE; stron~ p.CJlsklC')ros:;,czen do Soi'za i Or'"\\'v " H' -ze' ·e".o'lno'c· , . . • .~ u. S I po aecvzJ: R~dY i\mbasadorow w Paryżu w roku 1920. na m::icy której Państwo Poiskle o'DJęło sw:;mi grHr,icami dwadzieścia cztEry wioski spiskie i oraw'ski~ pOWIĘkszy! SI<; zasięg dLlalalnośei Muzeum. Po u'·'·'niu Q'zl',olan'IVa'lcnnvcr;. ~lo:~'_arzystwo prz.'·s:ępuj~ nadal do budowy gma(;hu l\Iuo:cum, lecz ~v .iakz:'· .J.ęZ'dch . 1'.'<:'~u:lk:-,c!1.Truun<: ~ytuacja gospodar('za kraju zniszCI.O:lcg( \\ .')n". lll'W:1.!U'](',!" stanuwia . ist::l!nic ))Ol"~z'nó trudno""'c" I)'rac~ prowau,,:' . '.u c' 300 • _ •.•. '-oJ' - ••...':1 l ~ . '. _ • . ..'" _., .'- .. ' :.. 'b .. <C. <1 ., U CI. ~ ,,~ ",I. .•• ~'- . ~ '" (;l . <c nadal korzy'stając z pomocy Rządu. Samorządu. a przede wszystkim fiarn2ści społecznej. \\' tymże czasie· Bronisława Dłuska ofiarowała \!u,:cum 100000 i\'Ikp. oraz parcelę o pow, l iDO m'. przylegającą bezpoś~cdnio do tej. na której budowano CI'Iuzcum z myślą o rozbudowie plaC'ówki. poszczególnych dlarodawców wyiTIi~ni.;l czasopismo "Zakopane" 'Jr"z .,Gazeta Zakopiańska" w rubryce .,kronika·· ;:'. Wymienię jedynie dar Ig:1acego Baranows.kiegu \1 kwocie .) 000 rubli, dar Polaków z Ameryki 'x kwocie 140 GOO l\'Ikp. oraz i\-lariana Lindego IV kwocie l 000000 Mkp. Budvnek Muzeum ukoiJczony' ::ostal w reku 192f) IV tym stopniu. że przeniesienie do niego zbiorów było możliwe. Przez przeciąg jednakż~ H120-1922 r. Muzeum bylo zamknięte ,d.la publiczności. W latach zamknięcia r)rowadzon') nadal nietylko prace budowlane ale także (użyję tutaj słów Juliusza Zborowskiego) "wc\vnętrzne życic i;lstytucji stawało się coraz ż.~'wsz" Z')iory zwla.szcza etnof,;raficzne wzrosły poważnie na skutek prze· .'~cia '~i1ku kolekcji. \\. szczegó;noścj kolekcji Dernbo\\'skich. w ilośe( :ć . d\T. 90nad ,':00 pozycji in wentarzov.'ych ,\1'. \V prawym skrzydle sa.li 'pDmies7;czono v:nętrzc chaty góralskiej. Crząd-~enie czarnej izby. izby bialej oraz sieni opracowano starannie operując cennymi zbiorami Muzeum. Lewe skrzydło sali 'zajęły usystematyzowane kolekcje łyżników. IJbrazkÓ\\i na s.zkle. ins!rumentóv,' m'uzycznych. sprzętów !)d.sterskich i gospodar-czych. ceramiki. wyrobów metałowych, stroju i odzie'~v chlopskiej oraz mieszczal1skiej, nowotarskie,i poda~le zgodnie z ólvcześnie obo,;viązującymi w muzealnict,wie zasadami. Salę na pierwszym piętrze t)oświęcono ekspozycji przyrody Tatr i Podhala. Operując analogiczną zdsadą zwiększania powierzchni ekspozycyjnej pomieszczono tutaj: dzia! ~eologiczny. w uj(~ciu stra.tygraficznym oraz działy zoologiczny i bc,taniczny w kcmbinowan yrn układzie syslematycz!1o-środowiskowym. W reku 1921 Towarz,'stlvo ogłosi.Jo konkurs na stanowisko kicro','inika \'[uzeum, W wynj.l{u konkursu obejmuje kierownicle stanowisko oraz kustoszem dział.u etnografii zost3ł Juliusz Z b o r o w s k i świetny znawca glvary podhalańskiej i kultury ludowej Podhala. pracujący od dwu Lit w Towarzystwiel\1uzeum TatrzaI1s-kiego. Stanowisko ku:;tosza dział~ przyrody objąl dl' 1(on;;tat~t\· Steck!, obecnie profe:;or Uniwersytetu Po/.,:a:1skiegu. Nowy uchwalony'.': roku 1912 statut rozszerzył zadania Towarzystwa. Postanowił on prowadzenie Cl\I"Udziałów: etl~ogrdficzncgo i przyrodniczego. \\'edług statutu, członl·:arni c;;ynnymi z glosem di:'cydującym na puledzcniaeh mogą być tylko osoby pracując0 tIa poiu naukovvym lub szczec;óhic zasłużone dla rozwoju :\Iu:eum. Xa cwk' I\Iuzeum ustanowion" Kuratorium Naukowe. Rówllocze';ni", powoiano organ wykonawczy Dy:'ekcję zlożoną z trzech Kuratorium i dwu kU5tOSZYl\iluzewn;l1 Pierwszym Kuratorem do roku 1926 b\'ł prl)f. dc' Władysław Szafer drugim -- pro!'. '.:~ St"ni~la\\- Sokołowski. �759 758 Muzeum nawiązało kontakty z uniwersyteckimi ośrodkami naukowymi. Dysponując lokalem, zapewniało badaczom pomieszczenie w Zakopanem, oddając im w sezonie letnim pokoje na II i III piętrze. Uroczyste otwarcie Muzeum odbyło się 23 lipca 1922 r.32• . Ohvarcie Muzeum w roku 1922 nie oznaczało zakończenia trosk. Lata międzywoJenne,. to ,nieustający ciąg wysiłków związanych z instalacją elektryczną, WOdOClągOW. budową pieców, uporządkowaniem terenu otaczaJąc:gO ~uzeu~, które t? inwestycje na 'tle braku stałego budżetu i zbyt S:C,,"UPłY.Ch,.meregularme napływających dotacji cbciążają niezmierniekle~own:k~ mstytucji, jedynego stałego pracJwnika Muzeum, oprócz waż· nycn, gayz na opłacanie etatu przyrodnika cc:ęsto brakow~ło kredytów. Dotacje Samorządu były bardzo niskie 33, Trudności prac:, w tych warunkach charakteryzuje Zelechowski. "Mówiąc o Muzeum Tatrzańskim trudnJ byłoby nie mówić o jego administratorze i kustoszu działu etnograficznego prof: Juliuszu Z b o r o w s k i m, Profesor Zborowski 'umie robić rzeczy ~zlwne. Muzeum trzeba tu wyznać, nie posiada żadnych stałych dochodo~. Czasem dostanie zapomogę rządową, lub też znajdzie się szl3.~he~n~ ~flarodawca i złoży pewną kwotę na bieżące wydatki. Trzeb3- umieć Istmec I opędzać bieżące potrzeby z prob1ematyc3nego CLęStO budżetu. W tych to warunkach umie prof. Zborowski znależć zawsze wyjście ":' o~resjac~ f~nansow~ch, to ;wydawnictwem, to sprzedawanymi fotograilaml, ~oplaml lub tez ad hoc wymyślonymi, a sprężyście wykonanymi planamI. SwoJe osobiste sprawy podporządkowując zawsze interesowi M~zeum umiał ten świetny ltUstosz wzbogacić i pomnoży6 kilkakrotnie Z~lOry, Godnego współpracownika w dziale przyrodniczym znalazł w osobl,e p~of. Kons.tantego S t e c k i eg o" 34, Celem zilustrowania stanu dcchodow mstytucJJ podaje się, że w roku 1923 wyniosły one 52 290 000 Mkp oraz 2.0 ~3 .drzewa opałowego ofiarowanego przez Dyrekcję Zarządu Dóbl~ Z~koPlansklch: W roku 1926 budżet Towarzystwa Muzeum wynosił 20 000 zł. NI~Jedn~krotme ~ latach miedzywojennych powstawała sytuacja, w rezult~cle ~tore) ,:",y~!ata pensji dyrektora Zborowskiego zalegała przez przeClą~ kll~U mieSIęcy a na. ~okryCie potrzeb Muzeum trzeba było zaciągać pozyczk! wekslowe. Na)Clęzszy kryzys finansowy przeżyło Muzeum w latach 1925-1926, r Pomim? je~n~kże tych ~asadnic~ych trudności postępowało naprzód g omadzeme zblOrow etnografIcznych 1 przyrodniczych oraz zasobów bibliote.c~ych. Biblioteka IMuzeum, która liczyła w roku 1918 zaledwie 400 volum~no~' rozrosła się w ciągu jego pracy na stanowisku kierowniczym do rozml,arow pokaź~ej biblioteki naukowej, liczy bowiem obecnie ponad 12 000 vOl~ml~o,:. (N~e posiadam danych dotyczących poszczególnych etapów roz~O)~ bl~lIotekl z lat międzywojennych). Zaznaczyć należy. że zakupy do biblIotekI prowadzone byly i są osobiście przez dyr. Zb:>rowskiego ze szcze- , " gólną starannością mającą na uwadze dobranie publikacH współcześnie wydanych oraz antykwarycznie dostępnych, odnoszących się tematycznie bądź to do regionu Podhala, Spisza, Orawy i Gorców oraz peryferycznych obszarów, bądź też do pozycji ogólniejszych, krajowych i zagranicznych. Wśród tych ostatnich uwzględniono specjalnie literaturę doŁyczącą Karpat, jako całości i krajów w ich zasięgu leżących, w szczególności Słowacji, związanej ścisłymi powiązaniami kulturalnymi z Podhalem. Nie brak też wśród pozycji inwentarzowych literatury węgierskiej :Z czasów, gdy Spisz i Orawa wchodziły w skład węgierskiego organizmu politycznego. Do biblioteki Muzeum włączony został na podstawie darów prywatny księgozoiór dyr. Zborowskiego, bibliofila z zamiłowania. Niezmiernie cenną pozycję stanowi zbiór lokalnej pr<lsy zakQpańskiej, podhalańskiej i słowackiej. Przedmiotem osobistej, niezmiernie troskliwie i z własnych prywatnych funduszÓw prowadzonej pracy jest zbiór wycinków prasowych w ilości kilkudziesięciu tysięcy (nieopracowany). Cenną pozycję stanowi archiwum, na które składa się około 500 rękopisów. Przedmiotem osobistej troski dyr. Z bo r o w s k i e g o są również zbiory specjalne nut, klisz, filmów li fotografii. Przy Muzeum Tatrzańskim istniała założona jeszcze przed rokiem 1880 Stacja Meteorologiczna, do której instrumenty ofiarował prof. Ignacy B a r a n o w s k i. Stacja Meteorologiczma I rzędu pomieszczona w nowym budynku Muzeum i wyposażona w nowoczesne aparaty otrzymała poparcie Tymczasowej Komisji Uzdrowiskowej, która wstawiła ,w swój budżet etat obserwatora. Stanowisko to objął obecny kierownik stacji PIM w Zakopanem - Józef Fedorowicz. \Vspomnieć jeszcze należy o alpinarium "wtgetującym" Muzeum. Obecnie dzięki pracy kustosza prof, Steckiego przy dawnym osiągnęło ono właściwy poziom naukowo-dydaktyczny. W trudnych warunkach materialnych pracujące Muzeum, istotnie osiągnęło poziom instytutu regionalnego. Świadczy o tym wysoki poziom wydawnictw, 1914-1921 które Rocznik wymienię: Podhalański (projektowany jako wydawnictwo perio- 1926 dyczne). Konstanty S t e c k i Ludowe ob7'azy nct szkle, Odbitka z Rocznika Podhalańskiego. Konrad Gór s k i - Tatry i Podhale w twórczości Jana Ka- 1927 Adolf Ch y b iń sk i - 1927 Julian K r z y ż a n ow sk i - 1914-1921 sprowicza. " 1!J28 nej nędzy. T. E. M o d e 1s k i - krakowskiej od strony O muzyce Spory Spisza. górali Pieśniarz podhalańskich. krainy o południowe kęp i wiecz- granice djecezji �1 760 \~ładysław .s e m k a II; i c z - ,11ateriaiy źródio/.l-·e do d.liewa Górnej Orawy. Cz. I. Jan i Stefan R e y c h m a n o o,. . . ,. l. e - Przemysł (CleJski na Podhalu. JOU' 1937 7151 ::,leży: 1. organizacjE; działu turY5tyki, 2. organizację skansenu dla regionu ?0dhala, 3. budoWE; bądż rozbudowę gmachu, 4. organizacj(; muzealnej stacji naukowej tatrzańskiej w górach. Pomysł ten zdawał się być bliskim ~~dlizacji na skutek daru parceli na polanie Palenłca, przy drodze do \lorskiego Oka. ofiarowanej przez Sronisławę i Kazimierza Dluskich przeznaczeniem na budowę odpO\\'iednio zaprojektowanego budynku Stacji '''. Trudne \\"arunki finansowe uniemożliwiły realizację tych nadal osadnict WładYSlaw "' . '., .s c m ; . ~ a w l c Z Jlateriai1,iródlo;xe do d.~i<?Gorliej Orawy. Cz. II. .Ponadto w:,dano popularno-naukowe prace: ,.Z Tatr i PodhaL!·· 1930 Mar'an S l) koł ' k' - . 1936 ' .',.', o \\. S I Swta roślinna Tatr Polskich. StClnJ~ław S o koł o w ~ k i La" Tat 'k' J ' r.zans 'I. ,G!.<\: Ivy•.;:azuJE' J. C-z e k a l" o'" - l-; ,,,, "" I' . 19?0-19:ł0 b'ł ,,' ." ~" , ,.1•..zea mctwo ,pols:ne w latach \~,-, ." ~~~ l o "mInImalne postępy. Jakkolwiek Polska posiadała . ' o Nym cza~Ie dose duzo wartościowych zbiorów nic b,",y onc jednak ~J]ę:e, w ramy ,wspołezesnej organizacji muzealnej. Instvtu'ej'(' te I" wipk' ~zosel wypadkow nie rozporząd ~l' d ,. ..' '<i techn' '... . .. Za} O powlednim personelem nauko\vYn\ braku rP)Ol~I~ladaIY, oparcia w stałych budżetach. Dowodziło' t(J muzeow przez owczcsne \ . tym t' t -. l _. . czynni. 'Jn. ,';:Ierownicze Na Ie au or . t aC.!1 " Muzeów r,:cgionalnych przeL . , M . , mowl ' . o,." pięknej. r eprczcn ,uzeum Tatl zan:;kle Analogicznie prcf Wł d" . ' w i c z sta\via Muzeum Tatrzańskie; '" ~ Zlmlerz A n t a n l e, 1 a 'lIZOl' Innvm muzeom l' . ),a nym w Polsce "';. Zd"nie '" .-.;hCrlF'V-'C"a ,\ , '. . eglo'" 111 ;vluzeum ' ł 5zy poziom d 'k' , t ' . ~ '. - ~ oSlągn~ a powvżswego d ' ł z:ę I, za,s Osowatllll następujących zasad: 1. ustalenia obsz~rLt Z13 ama l konsekwentnego opr" . wych granic szczegółowych ogólnie wyró::;~:ma n~ podstawach .naukoE'kazów muzealnych (\\':;1)0 ,;,' " '.,C ~ go regIOnu, 2,systematyzacji " . m1.. (0 . dca' n,uez'\' O kolek'" 't ' muzvczn I'ch dobran ., . :' , . CJI 111Srumento'Ą "O . ora; o 'k I k "eJ kIoprac~waneJ przez prof, Adolfa C h y b i ń s k i e"Zofię P a c . o" e CJl e " sponatow daty'· . cząc;.c, l1 pasterstwa zebranych przez l \\ l C Z a \~ ą), .'l, na stworZE:niu inst t t b' d go obszaru dZI'. ł ' 4. '. y u u a awczego dla swea_ama " na pos'a\'ITIel'i ,. ' dvd kt.". C. LI ZOlOrow na wysokim poziomi . a, }CZIl}m, .J. na stworzeniu b'bl' t l'" ( ułatwianiu naukowej prac\' bad ,I 10 e \1 na~kowcJ regionalnej, G, n:; lania, 7. na podjeciu akcji w ;wcz~J, na tercl1le własnego obszaru ri:dClz zakresu proble~atYki regiOn~. aWl1lczeJ. 8. na popularyzacji zagadnic!1 1939 • JI)1), 'J.,adlnctwa I . - .:ldualnych pri)jektó\\'. Po ~zczegolnie ciężkich latach 192,3-1926. \\' któr~'ch dzięki wysiłkom dyr. Zborowskiego ,.Muzeum nie rozlaLło się" i których atmosferę oddaje parodiCl pióra Orkana 3e nastąpi! według \"yrażenia dyr. Zborowskiego ..rok tłusty" 1927/1928, Muzeum ,;piaciwszyokolo 50"/" długu bankoweg,-' zdołało uzyskać powiększenie i stabilizacj~ zasilkaw wpłacanych przez Departament Nauki Mini·sterstwa Oświaty oraz subwencję z Funduszu Kultury Narodowej, W 1928 r. zos,td obsadzony etat kustosza działu ;przy~cdniczego. Stanowisko to objął prof. Janusz D a ma n i e \V s k i. były ku"tosz Państwowego Muzeum Prz;:rodniczego \1' \;Varszawie. Pracowai do roku 1930 po czym pracę objqla dr Irena D o m a n i e w s k ,\ zajmu;aca się uprzednio alpinarium li (lbionuni bot<Jnicznymi. Wraz z pomyśh~iejszą sytuacją finansową .Muzeum wiąre się poważny wzrost zbiorów zarówno etnograficznych, ja,k .przyrodniczych i bibliotecznych "'. DziałalnoŚl' :\'Iuzeum w latach międzywojennych objęła ·oprócz opisanych uprzedni~-' 'viele różnorodnych akcji. 'wśród nich \V,spomnieĆ' jeszcze należy ,o przejeeiu pod opiekę w roku 1937 przyszłego Muzeum regionalnego orawskiego \\- dworze Moniaków Vi Zubrzycy Górnej. Rolę oświatową Muzeum ilustrują c:rfry dot~'czące frek\\"encji. W rnk;;,; " :~~~~I:;C~;~ J y\, Glosy uznania Idla naukowe"o. -,; • . ' d~lebst\l-ęm, Istotnie .pełn;/o o pO~,o,nu :\luzeu:l1 me byly czczym po. ,ono role In5t\·tutu Nauko" nalnego, utrzymywało ż w' k t ;, . ',_, '.'.ego Regiopracowało z państwow: ~ad onoakht z Za"ładaml Umwersyteckimi. wspól, ą c ronI' Przyrody z 1,,yo' .' d k' • dem Konserwatorskim. z Pol k' T' -, Je\\O z 'lm Urzę,s. lm owarz\'stwem T t 'k' ności z Sekcja Ochrony Tat " ,' a rzans 'lm. W szczegól, . • I' oraz mnyml muzeami Ku t ' Muzeum współpracował przy o '. . .. . s os:~ owczesneg(l wych (np. Kong'res Geografów iri~~~~o;~'~~~,'-ls~Jaz.dó,w kongresów naukodydaktyczna znalazła wyra' v; or' , " oWIanskich \\. r. 1927). Praca tatrzaliskiej i be."idzki~J' -, ; 926gamZCiCJl wysta\I' np, wystaw'y fotografi: • . -.... '10\-. r, DYr. Zborowski w - , K . );auKowI'm I\\'orzl'/i orojekt\' . l . . raL. z uratonun~ , '.. • . oa szeJ rozbudow." Muzeum, Tutaj wymienic 192223 zwiedziło Muzeum 13289 oSc)b .~Okres okupacj: przeszedł dla :\Iuzcum Tatrzailskiego stosunkowo pomyślnie. Ocz:rwiście o jakimkelwid.;: rozwoju placówki nic mogło by':' mowy _ jednakże ~\luzeum straciło jed,l-nie nieliczne' pozycje inwentarzowe \\' zbiorach i archiwum, Pozostający \\' tym czasie nada l na stanowisku kierowniczym dyr, Zborowski zdola! pomim~ ::rozumialych trudnOŚCI l)owiększyć niceo zbiory bibliot~czl1C o publikacje dotyczacc' Pcdhab, wydane przez istniejący w Krakowie hitlerowski. p~elldonaukowy .,Institllt :ur Ostarbeit". Ponadto zgromadził cenny zbiór !okalnei pr:lsy podziemne.' 'Jowiększył zbior wycinkóv, praso\vych i materiałów archiwal1:ych dot:,-cz<\- ! l', I \ L'\-ch okresu okupacji. \V okresie organizowania \vladz polskich \\. roku 1915 c\Iiniswrstwc' Kultury i Sztuki przyszło natychmiast ",ruzeum z pomocą w postaci staiyct! "ubwencji. Muzeum w wymienionym okresie nosiło nadal charakter instytucji prywatnej opartej o Towarzystwu I\luzeum Tatrzallskiego. W owyn1 czasie pGwiększa się personel :\'Iuzcum o drugi etat ctnograf:l. 'IV rok;" 194<' 'i'o\varzyst \\'0 ~Vluz('um Tatrzd1'lski. ..:·go !ć.)cz;y 5i~ z To\\·arl:·~t '.t,r,,_,-:", T;:~~"7:!. ~"~- �762 I I I· I skim, zachowując stanowiska samodzielnej jedncstki tegoż Towarzystwa. Wraz z ogólnym upaństwowieniem muzeów krajowych w roku 1950 mającym 'swe żródło we właściwej ocenie roli społecznej muzeów. M~zeum Tatrzańskie zostało upaństwowione. Odtąd Muzeum otrzymało stały budżet. W rezultacie upaństwowienia następuje znaczne powiększenie etatów. Obecnie skład personalny Muzeum przedstawia się następująco: etat dvrektor~ s.amodzielnego pracownika naukowego w stopniu profesor~; etat klerownI:ka działu etnografii w stopniu adiunkta; etat praktykanta muzealnego sIły pomocniczej w dziale etnografii; etat kierownika działu przyrody w stopniu adiunkta; etat kierownika biblioteki w stopniu kustosza; etat siły pomocniczej \V bibliotece w stopniu asystenta; etat kierownika Park~ Etnograficznego wspólny z etatem kierownika biblioteki; półetat techl1lka muzealnego, siły pomocniczej w pracach nad organizacją skal1senu; etat konserwatora w stopniu asystenta; etat pracownika oświatowego w :~topniu asystenckim; półetat pracownika oświatowego w stopniu as:vs~~ncklm; etat dyspozytora muzealnego. Omawiając pracę działu etnografII wsp::;mnieć naleiy, że w latach 1950 - 195.5 pracJwała w Muzeum Tatrzańskim w charaktErze asystenta Helena Roj - Kozłowska zmarła w roku 1955, gó.ralka, świetna znawczyni kultury ludowej Podhal'a, artystka ludo.wa. ktora wielce zasłużyła się w pracy nad organizacją dziaJu etnografIcznego. . Ustabilizowanym i polepszonym znacznie warunko:n finansowym odpJwI~daJą nowe inwestycje: częściowa przebudowa wnętrza, w rezultacie ktorej uz.yskan:> salę na pomieszczenie biblio:eki, instalacja cetralnego ogrzewanIa. Zwiększony znacznie zespół muzealny pod sprężystym kierownictwem d 'rektora Zborowskiego przystąpił do ważkich zadań opracowania zbioro.w. ZblO~y Muzeum ze względu na minimalną obsadę personalną w latach mlędzywoJ_en~yCh przetrwały do końca drugiej wojny światowej nieoprac~wane. W pIerwszych latach !poslugiwano się prowizorycznymi katalogamI. Praca ~becn.a ~Iuzeum od szeregu lat polega na odrabianiu zaległości. ~pracowanIe zblOrow etnograficznych przedstawia się następująco: wszystkIe eksponaty w liczbie 5530 (stan z dnia 31. XII. 1961 r.) są zarejestrowane około połowa z nich została zinwentaryzowana. W opracowaniu pozostaj~ ~artoteka rzeczow~ i topograficzna. Opracowanie biblioteki polega na ~lI1w~ntaryzowal1lu I skatalogowaniu alfabetycznym i działowym. 8467 ksiązek I b:oszur oraz. 760 tytułów wydawniczych czasopism. Pozostaje 111 tytUł~w wydawl1lczych czasopism nieopracowanych. Również nieopracowany J:~t OkOło..trz~?zieści kilka tysięcy liczący zbiór wycinków prasowych. ZblOr 'archlwallOw opraCOwano w połowie. Zbiory kartograficzne oprac.o,,;ane są w całości. Wymienione prace obciążają niezmiernie praCO~l1lko~v Muzeum, .ut~udniając im pracę .nad badaniem regionu, niemnIeJ Jednak odrabIanIe tych wieloletnich zaległości jest podstawą d:) 7 I~ 763 panowania nad cennymi zbiorc:mi, gromadzonymi pieczołowicie przez dyrektora Zborowskiego w ciągu czterdziestu pięciu lat pr~cy. . Oprócz wymienionych uprzednio zapisów wymienić nalezy dra Jozefa Lesieckiego z roku 1920 'obejmujący około 200 eksponatów, dar Komitetu Plebiscytowego Spisko-Orawskiego z roku 1920, dla którego gromadził zbiory dyrektor Zborowski, dar Ksawerego Prausa, Mieczysława Jeromina, Bronisławy Kondratowiczowej, Stanislawa i IgnacegoWitkiewicza, Wojciecha Brzegi, Juliusza Zborowskiego, Adama Krasińskiego, Bronisławy Giżyckiej. Kilkadziesiąt wytworów współczesnych twórców ludowych ofiarowało w roku 1951 Ministerstwo Kultury i Sztuki. Oprócz wymienionych uprzednio darów - Muzeum zakupiło zbiory Konstantego Steckiego, Stanisława Barabasza, Adama Liberaka oraz Wojciecha Brzegi. Pozostaje jeszcze do wymienienia cenny zapis dokonany już po drugiej wojnie światowej przez dra Stefana, Tadeusza i Janinę Szymańskich, na który składa się parcela o pow. 1 ha, położona na Bystrem u s,tóp Nosala oraz wyposażeni2 wnętrza zabytkowej chaty złożone z 259 eksponatów. Wymieniony obiekt jest oddziałem Muzeum i miniaturą skansenu. Charakterystyka zbiorów etnograficznych Muzeum Tatrzańskiego sprawdza się do oceny wartości, j2ką zwykle posiadają zbiory stare i pochodzące w dużej mierze z kolekcji prywatnych. Stanowią one niezwykle cenna dokumentację sztuki ludowej Podhala, natomiast wykazują ]:;raki \V ~?kresie kultury materialnej. Eksploratorzy, dyletanci zainteresowani ur~kiem ludowej sztuki podhalańskiej główny nacisk położyli na ten dział kultury. Specjalnie cenną pozycję w zbiorach Muzeum przedstawia zbiór obrazów na szkle; jest to 549 obiektów, 'Spinek i klamer góralskich, Wymienione kolekcje stanowią poważne materiały do pracy naukowej. Obecne zakupy materiału dotyczą m. in. współczesnegio malarstwa na szkle, zdobionych wyrobów metalowych, haftów itp. Ponadto ponieważ, kultura materialna jest słabo reprezentowana w zbiorach Muzeum prowadzi się zakupy Imające na celu wzbogacenie działu rolnictwa, komunikacji i transportu. Niewystarczająco jest reprezentowany gospodarczy s'przęt kuchenny. Praca nad problematyką różnych <działów rzemiosła i Iprzemysłu, tak charakterystyc.znego dla Podhala, Orawy i Spisza w okresie samowystarczalności gospodarki wiejskiej napotkałaby na trudności ,w postaci braku dostatecznych materiałów w zbiorach l\Iuzeum. Uzupełnia się !również zasoby obiektów związanych z obrzędowością j folklorem. Zbiory Muzeum Tatrzańskiego pochodzą przeważnie 'ze Skalnego Podhala. Nowotarszczyzna, Spisz, Orawa południowe Gorce wymagają wytężonej pracy eksploratorskiej. Wspomnieć tutaj należy, że Orawa posiada zbiory etnograficzne i ,to pomieszczone w uroczym, naturalnym swoim środowisku, 18-wiecznym dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej. Zbiory Muze'um w Zubrzycy Górnej jakkolwiek nieliczne (o 359 pozycji inwen tarzowych),stanowią jednak dzięki koszystnym warunkom, jakie daje im środowisko, zorganizowane w postaci" �705 764 Parku Etnograficzn~go, dobrą ze stclil0wiska dydaktycznego reprezentacjq .kultury ludowej Orawy, Sprawa własności mienia muzealnego, ze stanov.riska społecznego nie jest sprawą zasadniczą, Zbiory \\" Zubrzycy Górnej sCi ,;\'lasnośclą PTTK, Muzeum Tatrzańskie zaś sprawuje nad iVTuzeum Orawskim patronat i kieruje stroną merytoryczną, przy ·,'.:s~óipracy ·Z Podhala11~ką Komisją Opieki nad Zabytkami. Oddziału PTTK Zakopanem, W .poI,vyższej sytuacji Muzeum postanowiło skierować swoje wysiłki na Spisz' oraz zagrożone zalaniem tereny wschodniej ;\i'owct"rszczy,my, I.••.• rvluzeum Tat.rzańskie jest placówką o te;o rodzaju usytuowaniu gco~:'a.ficzn,\'m, które z natury rzeczy -,':,':suwa postulat silnego ośrodk~ muzeal):eg(), Do k011sumowania dóbr kultli!'y trzeba dysponować wC'ln~'m et.<iscm, Wypoczynkowy cllarakter ZClkopanego narzuca myśl o rOibudowic: :\Iuzeum Tatrzańskiego, st,jd też Ustawa o rozwoj u Zakopanego i Okrę~u 'i'atrzańskiego z roku 19.i8 uchwalJna przez Prezydium HZc!du s:worZ\~ci realne \\'arunki do urzeczywistnienia idei podhalańskiego skansenu, pr~(;z wstawienie budowy Podhałal'1skiego Parku EtnograficZI"cgO. jako jedncj z inwestycji, w ogólny program rozwoju Zakopanego, W ten sp:s6b \VI'marzona myś~ dyrektora Zborowskiego, inicjat.ora idei Parku Etnografic;'ncgo dia regionu Podhala znalazła rcdne m:>żliwości, li'iuzeum, wśród ogromnych trudności związanych z !okallzacia Podhaiariskiego Parku Etnograficznego pracuje nad or"'anizacia n ~we~'o dZl'''łu b J. ::;)' a Hez:llt~tem tej akcji 'N dziedzinie wzbogacenia zbioró\v jest zaku~ urządzen kilku chlopsl.;:ich zakładów przemysIowych t.j, browaru, mlyna, olc,iarni i folusza wraz z budynkiem, Wymienione obiekty zestaly rozebrane i znalazły pcmicszczcnie w prowizorycznym b:J.r2.ku w Kuźnicach, Stale rozwijające się Muzeum odczuwa brak magazynów, Obecnie prz,' z\~'iękS'Zonych etatach równolegle z pracą nad inwentaryzacją, katalogo,.l'a'n~em i powiększaniem zasobu .zbioró'.,,: przystąpiono do 'organizacji magazynaw muzea.lnych, Wzorowy projekt. magazynó\v, budzący uznanie w krajl: I za granIcą opraccwał nieźyjący już starszy konserwator Muzeum inż, Jar', :Ylarksen. pod którego kierunkiem przeprowadzono realiza<:ję koncepcji .\Iagazyn:l· Muzeum znajdują się 1A' budynku muzeaLn,vm w Oddziale Muzeum" \\' willi :pcd Jedlami, i w innych pomieszczeniach paza Muzeum, \\' ktorych prowizorycznie ulokowano eksponaty ,nie znajdujące miejSCa w magazynach właściwych, VI budynku Muzeum magazyny zajmują dwie ,;ale, Podst.awowy magazyn znajduje się na drugim piętrze :.vluzeum, lirządze:1ie magazynu złożone ze specjalnie skonstruowanych, stelaży, :'egalol\' I odpowiednlo dostosowcmYC;1 szaf umożliwiło maksymalne wykol'zyst;lnie przestrzeni magazynowej, lJoz\\'oliło na rozmieszczenie eksp~natO\\' według podziału rzeczowego. przy zachowaniu zasady dostępu de Pl'szczególnych obiektów, Orientację \'. magazynie ułatwia .specjalnie opraCO\\'aI1Y sv tern k"rtote-k topograficznych oraz plan sytU:H:,vjny. Drug-ie po- . mieszczenie magazynowe znajduje się n2. drugim piętrz.e :VIuzeum, w ścięte: . "'l' ~rl' '''l;e~cl' Sl'ę tu kolekcja. kilkuset łyżników ""ustawionych " m. ~d I pvudasza, ,v. ~ stelażach, Trzeci magazyn, przeznaczony na pomieszczeme mebu I WIęKszych sprzętów gospodarczych znajduje się l\' willi pod Jedlami. czwarty \\' prowizorycznym baraku w Kużnicach, Pomimo zaabsorbowania pncov.;nikó\\' prac,] iJnventaryzacyjna, katalogowaniem i pcv-:if,k3zaniem zbiora"'; ",luzeum Tatrzańskie prowadz' prace terenowe, którymi kieruje osobiścit' dyrektor Zborowski. W, rok,l' 1953 i 1959 pracownicy Muzeum przeprowadzili akcję inwentaryzacJI ponhalaI'1skieg.o budow:1ictwa mieszkalnego i gospo<:larczego, spisano 198 zabytk:>wych zagród. Wyniki w postaci systematyzacji bud~wnictwa zostały opublikowane", Ponadb oprac()wano dokumentację pomIarową 43 zab~'tkowych zagród, l piwniczki. 2-ch bram 'wjazdowych, lO-u chłopsklen icakiadów przemysłowych 9-u dawnych typów pieców oraz zgr?mad~Ono 800 zdję:: felogr;1ficz:1yc:h zabytt<:owego budownictwa, Poniewaz buetov.;nictwo pastcr,kie w Tatrach <.ostal0 nadzwyczaj. starannie opraco\VanE' oxl kieru:1kie:n uro£. Włodzimierza Antonie\Vicza'2. Muzeum T8tTzansklE :v reku 1960 op;'acc.\vało wstępną inwentaryZflcję opi.sową budownictw,,: pa,ster,;kiego w G.or:::Cl!ch, Na materiały uzyskane z badań składają się opisy budynków oraz inwentaryzacje pomiarowe lO-u obiektów, Ró\\'nG,cze~niEo w reku 1960 i 1962 j\>iuzeum Tatrzańskie p:-owadzn, .•, : bc.;'dzie kO'1tynttO\\'ai: !1<ldal, prace ')[:0. inwentaryzacją opisową chłopskiej-: Lakladów prZEmysłowych w pcw, nc.v,'otarskirn. Pcwyźs.a akcja prowadzona przy współpracy z Muzeum Techniki NOT w Wa:szawic oraz PodhaJat'lska ILmisja Opieki nad Zabytkami, Ocld'.idu P, T, T. K. w Zakopanem ma' do)row2dzii: do opracowania Kat<41'Jgu Zabytków budownictw., przemysłow~~O w pJW, nowotarskim. jak:) jednc~o tomu katalogu obejm\;.' .iące:;o cał<l Polsk~ '0, \\' roku 1961 Muzeum prGwadziło i będzie prowadzit nadal przy w,;pó!pracy z Oddzialem PTL 1\ Zakopanem ill'vventaryzac.l(; i{apliczek, dZ-""'C:111ici fig·ur kamiennych, Oprócz prac il;-,,\'('ntaryzacyjnych prowadwno badania terenowe n"d n"'~ stępującymi zolgddnieniami specjalnymi: strojem~piskim, zdobnictwem metalow'.'m,:1ad rzeźba fi.guralną i dekoracyjnej. nad malarstwem na szk1[·. prow~dzi prac,," hist'ory~zno-archiwa1r;e o tematyce: Historyczne POdUI1'" góralskie i ich edbicie 'x piśmiennictwie XIX i XX w, Dzieje badań etn'.'graficzc1y-eh na Podhalu, Dzieje :YIuzeum Tatrzailsidegc ". W ramach wsp6łpracy naukowej dyrektor Juliusz Zbore\\'skl ki~rUJe badaniami terenowymi i archiwalnymi Jlad dziejami dawnego gc,;'nictws i hutnictwa tatrzaliskiegc. prowadzollymi z kredytów Zskiad, Historii Nauki i Techniki PA:\', Równ:czl'Śnie "-1uzeum Tatrzanskie bil'''',' udzia: \\' pracach Komisji Badar'1 KuHur~' Karpackipj PAN, opracow,,:,;;' aktualn," stan pastersl .•'.'a na Orawie i Spiszu �767 766 \\'śród pn.c polegających na zbieraniu dokumentów do dziejów Podhala wymienię ciekawą akcję podjętą przez Muzeum w roku 1958 i 1959, przy finansowym poparciu Ministerstwa Kultury i Sztuki. Na Spiszu w tamtejszych majątkach wielkiej własności przetrwały do lat międzywojennych relikty pańszczyzny, które zniesi~ne zostały dopiero uchwała sejmu w roku 1932. Muzeum korzystając z okoliczności, że we wsiach spi~ skich, w szczególności w Niedzicy i Falsztynie żyje kilkanaście osób d3.wnych "żelarzy" czyli pcddanych tamtejszej wielkiej własności o~łosiło konkurs z nagrodami na pamiętniki tychże. Wynikiem konkursu było d~i~więć pamiętników oraz dziewięć odpowiedzi na kwestionariusz, uzupełmaJących swobodnie spisane wspomnienia .• Jeden z pamiętników zostal cpublikowany 4'. Muzeum Tatrzańskie przystąpiło do własnych wydawnictw, publikując pr.lew~dniki: po stałej wystawie kultury ludowej Podhala "\ po wystawie geo10g1cznej ~7, ,oraz kilkujęzyczny w związku z organizacją Międzynarodowych Zawodów Narciarskich FIS w Zakopanem ~8. Ponadto Muzeum za?o.czątkowało serię wydawnictw popularno-naukowych. Serię inicjuje kSIązeczka Hanny Pieńkowskiej pt. "Podtatrzańskie obrazy na szkle" .1". W opracowaniu pozostaje przewodnik po Muzeum w Zubrzycy Górnej na Orawie. O żywotności pracy Muzeum Tatrzańskiego pod sprężystem kierownictwe~ dyrektora Zborowskiego świadczy poważna ilJŚĆ konsultacji. Dyrek'~~r Zboro",:ski, świetny. znawca literatury dotyczącej Tatr i otaczających atry kram, prowadzI n:estrudzenie dział kwerend bibliografic.n ycn l archiwalnych, udzielanych ustnie lub pisemnie zainteresowanym badaczom w kraju i zagranicą. R.ównolegle z ~romadzeniem materiałów, działalnością naukową i wyda~V'mc;1:ą,postępuje praca dydaktyczna. Muzeum Tatrzańskie nie dysponUJe korzystnymi warunkami dla ekspozycji oraz organizacji ruchu zwiedzających. Dwie duże sale na ,parter,ze i pierwszym piętrze odgrywają rolę sal wystawow~ch. Na pa~terze mieści ,się stała wystawa kultury ludowej Podhala, na pIerwszym pIętrze stała wystawa przyrody regionu. Obydwie wystawy uległ~ w latach po drugiej wojnie światowej przerobieniu. Wystawa :tn~gr.af.Iczna została dwukrotnie przerobicma, przy czym jednakże zasad~~czeJ Jej postaci nie zmieniono, dział przyrodniczy z wyjątkiem zoologu został podany w nowym układzie; brak pomieszczenia na wystawy ozasowe. Mimo tych trudności odbyły się następujące wystawy: "W~stawa meblarstwa witkiewiczowskiego" zorganiz<Y\'1ana w roku 1953 w OddZIale Muzeum w "willi pod Jedlami". "Pokaz współczesnej sztuki ludowej" pokaz prac twórców ludonych, uczniów szkół zawodowych l spółdzielni .artystycznych 19-5 r ~. N d . ;) . Oze aro zel1le w sztuce ludowej i obrzędach pod Tatrami w 195iJ r. "Biały haft podhalański" wg sceniariusza dr Anny Kowalskiej-Lewickiej w 1957 r. Malarstwo na szkle" Scenariusz wystawy zestawiał w układzie history~znym 19-wieczne m;larstwo na Podhalu oraz uwzględniał twórczość współczesną w tej dziedzinie. Wystawa została zorganizowana przez Muzeum Tatrzańskie wspólnie z Centralnym Biurem Wystaw Artystycznych w sali C. B. W. A. w Zakopanem w roku 1960. "lVIalarstwo Nikifora", pokaz wybranych prac Nikifora znajdujących się w zbiorach Muzeum w Nowym Sączu, eksponowany w hallu Muzeum w roku 1961. Lata powojenne przyniosły pokażny wzrost frekwencji muzealnej. Cyfra zwiedzających Muzeum przekracza w ostatnich latach 90000 osób rocznie, przy czym 75/'/0 stanowią turyści zwiedzający wystawy grupowO. W tej sytuacji zaistniała konieczność odpowiedniego ustawienia działu oświatowego, aby podołać zadaniom dydaktycznym. Pracownicy oświatowi Muzeum są wyrobionymi popularyzatorami. Władają również biegle kilkoma językami obcymi, co pozwala lm na oprowadzanie coraz liczniej napływających wycieczek zagranicznych bez pośrednictwa tłumaczy. ? N' Przypisy l Statut Towarzystwa Chalubińskiego 2 3 4 5 Statut... Statut... Statut... Slósa lubińskiego Muzeum w Zakopanem, j. w. j. w. j. w. r s k i Antoni, w 6 Statut... 7 Muzeum Zakopanem, Tatrzańskiego (Kraków, Muzeum Kraków, imienia Dra Tytusa 1888). TatrzaiLskie imienia Dra Tytusa Cha- 1891. j. w. Tatrzal'tskie imienia Dra Tytusa pane", Zakopane, 1891, Nr 3. B S l ó s a r s k i A. ... op. cit. • (B ę d z i k i e w i c z Sebastian), b, Muzeum lubi1'tskiego w Zakopanem, "Kurier Zakopial1ski" Chalubińskiego, Tatrzaliskie Zakopane 1892 r. l" (B e k Dionizy), t Dr. Wladyslaw piańskl", Zakopane, IV, Nr 34 s. 323-324. Florkiewicz, Tytt!sa "Zako- Cha- z dnia 22 lipca "Przegląd Zako- �769 Muzeum 30 :: St.atut T0i(:(lr=y~,lC:! iilllcnia Dni Tl'til:,(l u; Zak()pc- C;w!uhi'lsklepu KrClkóv.'. 189i. '" Prz. O ~.lu:cli;n Tfltrzrlilsk1m 'nr,u" parę. "Przeglqc) ZakopiL'nski Z<lkopanc, II, HIOD. :';r ~'ti.s. 331. " We y b c r g Z~'grnunt. ,"\'1ilZ('ilHl Tatr:al'tskie im. Clw!ubiJ't::;1,:ir,):,. ., Wis/a", X'V, 1901 (przedruk z .,Kurie!'" Warszawskiego" 1901. Nr 2. G:. ',; W,.s.S" iW u::eu m Tar.rzn liski" 'm. Tut ~l!'[( Cha: ubi ńsk lego, . "Prz?gląC: Zakopiański", ZakOpcil1e. II. 1900, Nr 36. ". 363. IS D y a k o w s k i Bohdan, Muzeum Tutrwiiskie. Dzia! PrzyroclniC:li. Odbitka z "Przeglądu Zakopialiskiego". Kraków. 1901. ' I" D yak o w s ki Bobdan, W sprflwic Muzeum Tfll.rz(I'''18kic(jo .. ,przegląd Zakopianskj", Zakopane. V. 1903. Kr 15. ". 10fj-llO. " W e y b e r g Zygmunt. op. ci\. J3 We ..•.b c r g Zygmunt. Towarzystt~·() Tatr:a)'lskie i ;l,luZCIl'll im. CI1HI1I.bIiLskie(jo u; ZakOpallClil. (Przedruk z \\'szcchswidta" 1901) .. PEcgl<' •..: Zakopial1ski. Zakopanl, III, 1901. Nr 52. s. 51~-51f). '" 'vV'E.'.v b (' r g Zygmunt. T()lrar::ustu;o Tat.,·zańskie i ,vluz.elL!It im. Cllall/.bUl.~kił!Uo u: Zakopanem ... Przegląd Zakopianski", Zakopane IV. !iW:!. Nr l, s. :'i-ii, Nt· 2. ~. 14-15. Nr 3, s. 27-28. Nr 4. s. 37·-;30. Nr;) s. 48-·HL Nr 6. ~. 5i--59. Nr 7. s. 'iS-if). . lOa \i\1U::CL:m Tatrzańskiu ... Znkopant'·. Zakopane. 11. J90n. 21 kL11:. "" (i\Ill7.~um Tatn:anskic), ,.Zakopam'''. Zakopane, IV. 1911, Nr 20. " Muzeum im. Dra T. CllalubiJ'lskicgo .. Zakopane", ZakopanC'. R \'1. un:!, Nr 9. z dnia 16 rnaj", 1913. :," MU.zeum Ta(,rzllIl.skie nn. Dm Tyli/sa Ciw/ubi./"tskicgo w Zakopane:,.;. PC'8więcenie kamienia wfi9ielneqc, pod i:Olqi [1JJ1nc/l IIlIL:;;e.11ny l!' dnill .'ierpnia UIL 1'. Zakopane. "' (Tl':tma.j(·r Kazimierz). Ode:'~:·(l .. ,zllk opa li e". Zakcpa:'lc. VI. 1912. b. nem, -" Statu/. !.;u,,)(lnern. :1; tt:~a 1'(I'((:o1':::U51.1CI: Kraków. ChałubiJisi<:iego ::" :\ll1~'e,nrt Cl1a/.u/)l1iskie;lo CllH;(/ro.fic.:·'QiCIi. :\·luzC'um Tatrl.aJi~kir ';'nlr.:'or'j"kic ... r1rzt'~2'};:1ci '- Bwnisla\\·. Zakopanem. im. Dr. T:" Z(tt':.(:piań~ki··, Zakopane, I(r,,].;ow, 181.'1. c·, S w i l r z :\l;cczysi;,w H. \'L, . Tctr:all.skic Jl'tZCUIIl Zac/oHin i sposoby imienw prowadz'enia T. CIl(i- Dra Dziofu LLldo:- '1(1'!'C~('rJl;. : ::;·:cksjil ... Taternik', tV .'n"(lI.,;ie ;:><.1!'" <L::ia/!/ Zakopane. .,. i~\!l17.('un) Kraków. tntcTl!icki('i/O '>.1112('110: uipcjskie 'vlI. s. 103-113. IHl:J /l: ,'HIl:eltlll im. w jYICJIlllC!lilll'H. Tatrzcn1skic). .:Zak.(lp~i!)l··. Z;:.;kopanc. IKilK:. Ś \\. i L' r z :\liecl\'sia'.':. Cilall1bi1\sldcoo VII. 191-+. 1 192], 1 "Nauka .. .'Z(Lkc" i\r :~. Polska", Muzeum 32 Nr 30. 33 T. Cha!ubińskiego, s. 59-60. Muzeum Warszawa, Tatrzańskiego Zb or ow sk i Dra im. Kraków, "Taternik", T. Chałubińskiego, IV, 1923, s. 399. "Gazeta Tatrzańskie, Juliusz, R. XIV, 1929, Nr 11. 34 Ż e l e c h o w s k i Zakopiańska", Przegląd Władysław, Zakopane, Muzealny, Placówka "Orli lot", Kraków, R. 4, 1923, s. 139-142. 35 C z e k a n o w s k i Jan, Refleksje "Ziemia", naukowa II, Warszawa, u stóp "Nauka muzeologiczne, 1922, Tatr, Polska", Warszawa, X, 1929, s. 556-565. 36 A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Wzór Muzeum Regionalnego w Polsce (Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem), "Ziemia", Warszawa, R, 11, 1926. 37 Z. Stacja wysokogórska Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, R. XIV, 1929, Nr 2. 38 Or k a n Władysław, w O kołtunie i kołtunach o dwóch albo "Wierchy", Kraków, II, 1924. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie, muzeach Zakopanem, 39 R. 5, 1927. 39. Z b o r o w s k i Juliusz, przyszłość, ,,'Wierchy", Muzeum 40 Muzeum Kraków, Tatrza·ński.e Tatrzańskie. "Wierchy", Kraków, R. 1928/29 plany Kronika w Zakopanem, Muzealna, budownictwa "Przemysł, podhalańskiego, "Etnografia Polska", Wroclaw, Warszawa, Kraków, V, 1961. 42 A n t o n i e w i c z Włodzimierz, (red.) Pasterstwo Tatr i Podhala, T. I, II, III, Wrocław, 1959, 1960, 1961. 43 Katalog zabytków budownictwa przemyslowego H Zbor ow sk i Z dzialalności w Zakopanem, "Etnegra-fia T. Chalubińskiego na R. 7, 1929. Rzemiosło, Sztuka", R. IV, 1924, Nr 4. 41 J o s t o w a Wanda, Z zagadnie7i u; 7.(1. w Zakopanc:n. " P i ł s u ci ~ ki te TY/lisa " 1~FL=). ~~r 10. s. 7.j-r(i, il:li'r,,.,sk'<'fJ'; DHI HIll. zi)iorólc K:J.ta[og J\-1l1zeum nn. 31 im. Tatrzańskie 1922, Nr 3-4, Towarzystwo R. IX, Juliusz, w Polsce, Muzeum Polska", Kraków, V, 1961. 45 J a n o s Jan, Pamiętnik żelarza, "Wierchy", 46 S t a rek Edyta, Przewodnik po dziale kultury Polskich T. L z. 1, Tatrzańskiego im. Wroclaw- Warszawa, Kraków, T. 30, 1961. materialnej Podhala, Zakopane, 1953. 47 Kor o s a d o w i c z Zbigniew, Tatry i ich dzieje. Przewodnik po zbiorach geologicznych Muzeum Tatrzańskiego, w Zakopanem, Zakopane 1955. 48 pane, Tatrzańskie im. Tytusa Cha!ubińskiego Zakopane, Zaku- 1962. 49 szawa, 49- Muzeum P ien kow sk a 1961. "Lud". t. XL!X Hanna, Podtatrzańskie obrazy na szkle, War- �770 171 LITERATURA 1. A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Wzór Muzeum Regionalnego Tatrzańskie w Zakopanem). 5. B e k Dionizy, t Dr. Władysław Zakopane, IV, 1902, s. 323-324. 6. B ę d z i k i e w i c z Sebastian, tusa Cha!ubińskiego Ftorkiewicz. "Ziemia", w Pol- r. 11, 1926, nr 11. 2. A. Ch., W sprawie Muzeum Tatrzańskiego. "Wierchy", Kraków, II, 1924. 3. B. J. M. Muzeum Tatrzańskie im. Cha!ubińskiego w Zakopanem. "Wierchy", Kraków, R. 17, 1947. 4. B. M. Z przeszłości Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. ,,'Wierchy", Kraków, R. 22, 1950-1951. sce. (Muzeum Warszawa, "Przegląd Zakopiański", Stanisław, Muzeum Tatrzańskie Ty"Kurier Zakopiański", Zakopane, w Zakopanem, 1892, Nr 2. i-I " :': il,:] !i ;:-1 !:"! .1 t-i 7. "Biuletyn Informacyjny Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków" (później) "Biuletyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, r. 1955, Nr 1, str. 7, str. 10-11, str. 11, Nr 2, str. 2, r. 1956, Nr 3-4, str. 12, str. 16, Nr 5, str. 4, str. 7, str. 15, str. 29, Nr 6, str. 6, str. 24, str. 36, Nr 7, str. 24-25, str. 33, 1957, Nr 10, str. 22-23, Nr 12, str. 19, 24, 36, 52, Nr 14, str. 20, 23, 55, 1960, Nr 30, str. 42-43, 1961, Nr 33, str. 3D, Nr 34, str. 17, 41, 42, Nr 36, str. 20, Nr 37, str. 62. 8. B o h u s Ivan, Na navśteve v Zakopanom, "Pamiatky a muzea", Bratislava, IV, 1935, C. 2, s. 83-85. 9. B o h u s Ivan, V depozitaroch Muzeum Tatrzańskieho v Zakopanom. "Muzeum", 1955, nr 4. 10. C z e k a n o w s k i Jan, Refleksje muzeologiczne, "Nauka Polska", Warszawa, X, 1929, s. 556-565. 11. (D ą b l' o W s k i Zdzisław), 25-lecie Muzeum Tatrzańskiego w Zako"Taternik", Warszawa, R. XXII, 1937/38, z. 6. 12. D yak o w s k i Bohdan, Muzeum Tatrzańskie. Dzia! Przyrodniczy. Odbitka z "Przeglądu Zakopiańskiego", Kraków, 1901. 13. D yak o w s k i Bohdan, W sprawie Muzeum Tatrzańskiego, Przegląd Zakopiański", Zakopane, V, 1903, Nr 15, s. 109-110. 14. "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, 1921, I, Nr 3, s. 3, Nr 6, s. 3, Nr 8, s. 3, Nr 10, s. 3, 1922, II, Nr 19, s. 3, Nr 23, s. 3, Nr 24, s. 3, Nr 27, s. 3, Nr 30, s. 3, 1923, III, Nr 49, s. 5. 15. "Giewont", Zakopane, R. I, 1902, Nr 7, s. 11, Nr 8, s. 12, Nr 9, s. 11. 16. "Giewont", Zakopane, R. I, 1924, s. 29-30. panem. 17. "Glos Zakopiański", Zakopane, R. II, 1924, ~r 2. s. 4, Nr 2'4, s. 5, Nr 9, s. 3, R. IV, 1926, Nr 12, s. 3, Nr 23, s. 2. 18. (G o e t e l Walery), W. G., Muzeum Tatrzańskie im. dr. T. Cha!ubińskiego. Z życia instytucyj zakopiańskich. "Wierchy", Kraków, R. 4, 1926. 19. G l' Z e g o l' z e w s k i Jan, M'lzeum Tatrzań,kie, .,Wędro\viec". XXI, ser. IV, t. 42-43, s. 674-676, t. 44, s. 689-691. 'W.. J o s t o w a Wanda, Organisatiansarbeiten ube', die Grundung der Freilichtmuseen cwf dem Gebiete von Orawa, Podhale und Spis,? "Rocenka Moravskeho iVlusea v Brne", Brno, 1959, Nr 1. 21. .J o s t o w a Wanda, Praca nad organizc!cjq Podhalańskiego Parku Skansenowsldef]o,' ,,'Wierchy", Kraków, XXVIII, 1959. 22. J o s t o w a Wanda, Sl,an prac 01'az zalożenia metodologiczne Podhalaitskiego Parku Etnograficznego. "Biul2tyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, 1960, Nr 31. 23. KatCllog zbiorów etnograficznych. Muzeum Tatrzańskie im. prof. dra Tytusa Cha!ubi1'tskiego w Zakopanem. Kraków, 1908. 24. Katalog zbiorów etnograficznych. Muzeum Tatrzańskie". rec. "Na ziemi naszej", I, 1909, Nr 18. '25. K o l' o s a d ow i c z Zbigniew, Tatry i ich dzieje", Przewodnik po zbiorach geologicznych Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chalubińskiego. Zakopane, 1953. 26. L i m a n o w s k i Mieczysław, List otwarty do Przewodniczącego Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem p. dr. Florkiewicza. "Przegląd Zakopane, III, 1901, Nr 39, s. 374-377, 27. L i t y ń s k i Alfred, Zjazd Muzeów Polskich, "Zakopane", Zakopane, VII, 1914, Nr 7. 28. L u t o s ł a w s k a lVI. J., Czterdziestolecie Muzeum Tatrzańskiego. "Tęcza", Poznań, R. II, 1928, Nr 2. 29. M i l e w s k i Witold, 50-lecie Muzeum Tatrza7l.skiego. "Wierchy", Kraków, r. 16, 1938. Witold, Dzial Turystyczny w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, ".Jedziemy na FIS", \Varszawa, 1939, Nr 23. M i s z e w s k i Piotr, Lubicz, O zagrożony byt poważnej placówki, "Gles Zakopiański", Zakopane, R. I, 1923, Nr 10, s. 1-2. M ł a d z i e j ()w s ki .Jerzy, Muzeum Tatrzańskie, Odbitka z "Tęczy" Poznań, 1938, Nr 9. Muzeum Tatrzańskie, "Biuletyn Oddziału Warszawskiego P. T. T." (maszynopis powielany), 'Warszawa, l, 1946. Nr 1. Muzeum Tatrzańskie, '"Gazeta Pcdhalańska", Nowy Targ, R. I, 1913, Nr 45. 30. 1\1 i l e w s k i 31. 32. 33. 34. �773 772 ~ 35. 36. 37. 3B. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. im. dra Tytusa Chalubińskiego "Kurier Lwowski", Lwów, R. VI, 1888, s. 260-261. Muzeum Tatrzańskie, "Kurier Zakopiański", Zakopane, 1892, Nr 1. s. 2, Nr 4,5, s. 4-5. Muzeum Tatrzańskie, "Kuźnica", Warsrawa, I, 1945, Nr l. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, "Muzeum", Vol. XI, 1958, Nr 3. XI, 1958, Nr 3. Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytuw Clwlubińskiego. "Nauka Polska", Warszawa, V. 1925, s. 450. Muzeum Tatrzańskie im dra Tytusa Chalubińskiego, "Nauka Polska", Warszawa, VII, 1927, s. 160-161. Muzeum Tatrzańskie, "Przegląd Muzealny", Poznań, 1920, Nr 4. s. 64. Muzeum Tatrzańskie im Chalubińskiego, "Taternik", Kraków, VII, 1913, s. 75. Muzeum Tatrzańskie, "Zakopane", Zakopane, VI, 1913, Nr 18, s. 2-4. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, "Ziemia", Warszawa, XV, 1930, s. 381-382. Mu:<eum Tatrzańskie, "Ziemia", Warszawa, XXX, 1946, 6. Mu:<eum 46. Muzeum Tatrzańskie Tatrzańskie Poświęcenie 3 sierpnia im. kamienia dra Tytusa węgielnego Chałubińskiego pod nowy gmach w Zakopanem. muzealny w dniu .':;' li ;li ';": .)) 'j' ':t,. 'I bińskiego Zadania i sposoby prowadzenia Dzia/u Lu- doznawczego. Kraków, 1915. parę uwag. "Przegląd Zakopiański", 58. p l' z., O Muzeum Tatrzańskim Zakopane, II, 1900, Nr 36, s. 331. .j9. "Przegląd Zakopiat'tski", Zakopane, I, 1899, Nr 3, s. 3, Nr 5, s. 8, Nr 6, s. 7; II, 1900, Nr 43, s. 405; IV, 1902, Nr 14, s. 133, Nr 28, s. 250-251, Nr 35, s. 241, Nr 38, s. 373; R. V, 1903, Nr 4, s. 30, Nr 8, s. 61; R. VII, 1905, Nr 19/20, s. 159, Nr 15, s. 122, Nr 10, s. 75-76. i Przewodnik Turystyczny", Kraków, 60. "Przegląd Zdrojowo-Kąpielowy XII, 1913, Nr 3, s. 10-11, Nr 9, s. 14-15. z Przeglądu Zakopiańskiego, "Głos Wolny", Paryź, 1899, 61. Ro;,maito~ci R. I, 5 września, s. 7. imieniaDra Tytusa Cha62. Ś l ó s a r s k i Antoni, Muzeum Tatrzańskie lubińskiego w Zakopanem, Kraków, 1891. Edyta, Przewodnik po dziaLe kultury materialnej PodhaLa, 63. S t a rek (Muzeum Tatrzailskie im. T. Chałubińskiego), Zakopane, 1953. Tatrzańskie im dra T. Chalubińskiego 64. S t a l' e k Edyta, Muzeum w Zakopanem, "Lud", T. XLII, Cz. 2, s. 846-851, Wrocław, 1956. Muzeum Tatrzańskiego imienia Dra Tytusa Cha65. Statut Towal'zystwa lubińskiego w Zakopanem. (z r. 1888), Kraków, (druk). 66. Statut 1913, Zakopane. w Zakopanem, Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego imienia Dra Tytusa Cha- dra Władysława Florkiewicza, "Giewont", Zakopane, 1902, 7. 48. N u c k a w s k i Jan ks., Malpoczlowiek w Zakopanem, "Przegląd Powszechny", LXXI, 1901, s. 434-442. lubińskiego w Zakopanem, Kraków, 1897. Muzeum im. Dra Tytusa 67. Statut Towarzystwa panem, Kraków, 1911. 49. (Kilka ref68. S w i e r z Mieczysław, Muzeum alpejskie w Monachium. leksji). "Taternik", Kraków, VII, 1913, s. 108-113. W sprawie działu taternickiego w Muzeum 69. Ś w i e r z Mieczyslaw, im. Chałubińskiego, (z dopiskiem redakcji). "Zakopane", Zakopane, VII, 1914, Nr 16. Kazimierz), Odezwa, "Zakopane", Zakopane, VI, 1913, 70. (T e t m a jer 47. Śmierć (Odezwa Mu:<eum TatrzaiLskiego w sprawie funduszów na budowę Od Zarzqdu Muzeum im. Chałubhl.skiego w Zakopanem otrzymaliśmy, "Ziemia", Warszawa, IV, 1913, s. 466-467. 50. Or k a n Władysław, O kołtunie i kołtunach albo o dwóch muzeach w Zakopanem, "Wierchy", Kraków, II, 1924. 51. Otwarcie Muzeum TatrzaiLskiego w Zakopanem, "Ziemia", Warszawa, VII, 1922, s. 255. 52. Ogród roślin tatrzańskich Instytutu Ochrony Przyrody P. A. N. (przy Muzeum im. T. ChalubiIlskiego w Zakopanem), Kraków, 1'. 1955. 53. Otwarcie Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, R. XXX, 1946, z. 1/2. 54. P a w l i k o w s kiJ. G., Reorganizacja Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. I, 1923. 55. (P a r y s k i Witold), W i P a r. Muzeum Tatrzańskie, "Biuletyn Oddziału Warszawskiego P. T. T.", I, 1946, 5/6. 56. P i I s u d s k i Bronisław, W sprawach Muzeum Tatrzańskiego. "Rocznik Podhalański", Zakopane, I, 1921 s. 147-188. 57. P i ł s u d s k i Bronislaw, Muzeum Tatrzańskie imienia Dra T. ChalumUTowanego gmachu). Chałubińskiego w Zako- Nr 12. Muzeum Tatrzaliskiego im. dra Cha/ubińskiego w Zako71. Towarzystwo panem, "Nauka Polska", Warszawa, IV, 1923, s. 399. "Muzeum Ta.trzańskie" im. dr. T. Cha/ubińskiego tV Za~ 72. "Towarzystwo kopanem, "Nauka Polska", 'Warszawa, VII, 1927, s. 424-425. "Muzeum Tatrzańskie" im. dr. T. Cha/ubińskiego w Za73. Towarzystwo kopanem, "Nauka Polska", Warszawa, XII, 1930, s. 291-292. im. Tytusa Cha/ubińskiego. "Przegląd 74. W. S. S., Muzeum Tatrzańskie Zakopiański". Zakopane, II, 1900, Nr 39, s. 368. Muzeum Tatrzańskie im. dra T. Cha/u75. War g o w s k i Mieczysław, bińskiego w Zakopanem, "Kurier Literacko-Naukowy", dod. IKC, Kraków. VI, 1929, Nr 19. �774 775 76. We s o ł o w s k i Eugeniusz, (Muzeum Tatrzańskie), "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, I, 1921, Nr 10. 77. We y b e r g Zygmunt, Muzeum Tatrzańskie u' chwili obecnej "Przegląd Zakopiański", Zakopane, III, 1901, Nr 35, s. 333-334, Nr 36, s.344-345. 78. We y b e r g Zygmunt, Muzeum Tatrzańskie im. Chalubińskiego .,Wisła'·, War5zawa T. XV, 1901, (pr,zedruk z Kuriera Warsz~l\vskiego), 1901, Nr 2, r. 6, s. 613-116. 79. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo Tatrzańskie i Muzeum im. Chalubińskiego w Zakopanem, (Przedruk z "Wszechświata", 1901) "Przegląd Zakopiański", Zakopane, III, 1901, Nr 52, s. 517-519. 80. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo Tatrzańskie i Muzeum im. Ch9.lubińskiego w Zakopanem, "Przegląd Zakopiański", Zakopane IV, 1902, Nr l, s. 5-6, Nr 2, s. 14-15, Nr 3, s. 27--28, Nr 4, s. 37-39, Nr 5, s. 48--49, Nr 6, s. 57-59, Nr 7, s. 78-79. 81. (W i g i l e w Borys), W., Muzeum Tatrzańskie, "Echo Tatrzańskie" Zakopane - Nowy Targ, II, 1919, Nr 6, s. 6. 82. t Wladyslaw Florkiewicz, "Biblioteka Warszawska", \Varszawa, IV, 1902, s. 409-410. 83. W ó j c i k "Taternik", Zbigniew, Warszawa, O taternicki dzial w Muzeum Tatrzańskim, R. 35, 1960, z. 2, s. 30-31. 84. Wystawa malarstwa na szkle, Katalog, Zakopane, 1960. 85. "Zakopane", Czasopismo poświęcone sprawom Zakopanego, Zakopane, I, 1908, Nr 24, s. 10; II, 1909, Nr 19, s. 4, Nr 21, s. 5-6; III, 1910, Nr 15, s. 5-6, Nr 16, s. 2-3, Nr 22, s. 5; IV, 1911, Nr 18, s. 4; Nr 20, s. 3--4; V, 1912, Nr 21, s. 1-2; VI, 1913, Nr 8, s. 4, Nr 9, s. 2, Nr 21, s. 5-6, Nr 23, s. 5-6; VII, 1914, Nr 7, s. 5. Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", VII, 1922, s. 254. 87. \Z b o r o w s k i Juliusz), Badania Naukowe Tatr i Podhala, "Zakopane", Warszawa, 1921, Nr 4, kron. 88. (Z b o r o w s k i Juliusz), Cenny zapis ella Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. 22, 1953, s. 234-236. 89. Z b o r o w s k i Juliusz, Dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej na Orawie własnością Państwa, "Ziemia", Warszawa, XXVII, 1937, s. 223. 90. Z b o r o w s k i Juliusz, Kronika etnograficzna z Podhala, "Lud", XXI, 1922, s. 77-80. 91. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum Tatrzal1skie), "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, R.!., 1921, Nr 2, s. 4, Nr 4, s. 3, Nr 6, s. 3-4, Nr 8, s. 3, Nr 15, s. 3; II, 1922, Nr 16, s. 4, Nr li, s. 3, Nr 18, s. 2, Nr 19, s. 3, Nr 21, s. 3, Nr 23, s. 3, kron. 92. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum Tatrzańskie), "Głos Zakopiański", 86. Zarząd. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. Zakopane, II, 1924, kron. Nr 2, s. 4, Nr 3/4, s. 5, Nr 6, s. 3, Nr 9/10, s. 5, Nr 11, s. 4, Nr 32, s. 9, Nr 37, s. 4. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie i Ochrona Przyrody Tatr, "Ochrona Przyrody", Kraków, V. 1925, s. 20-33. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie. Rok 1928/1929 i plany na przyszlość, "Wierchy", Kraków, R. 7, 1929, s. 154-169 . (Z b o r o w s k i Juliusz), Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, (w dziale Kronika Muzealna), "Przemysł, Rrzemiosło, Sztuka", Kraków, IV, 1924, z. 4, s. 98. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzai~skie, "Wierchy", Kraków, R. 5, 1927, s. 185-192. (Z b o r o w s k i Juliusz), Muzeum Tatrzańskie im. dra Chalubińskiego, "Wierchy", Kraków, II, 1923, s. 288-289. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie im. T. Chalubińskiego, "Taternik", Kraków, IX, 1922, s. 59-60. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie a ochrona przyrody tatrzańskiej, "Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, s. 127. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie i jego współpraca z P. R. O. P., Sprawozdanie za czas od 1. VII. 1925 do lO. VI. 1926, "Ochrona Przyrody", Kraków, VI, 1926, s. 144-145. (Z b o r o w s k i Juliusz), Z. Z., Nowy gmach Muzeum Tatrzai~skiego, "Zakopane", Warszawa, 1921, Nr 3, kron. (Z b o r o w s k i Juliusz), Ochrona przyrody a konferencje międzysekcyjne w Zakopanem, "Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, S. 127. (Z b o r o w s k i Juliusz), Odczyt Dra Wład. Szafera, "Głos Zakopiallski", Zakopane, IV, 1926, 16, s. 2. (Z b o ro w s k i Juliusz), J. Zb., Otwarcie Muzeum Tatrzańskiego, "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, R. II, 1922, Nr 30, s. 3-4. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", Warszawa. XIV, 1929, Nr 8, s. 123-124. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", 'Varszawa. XIV ,1929, Nr 11, s. 184-185. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", Warszawa, XIV, 1929, Nr 15-16, s: 283. (Z b o r o w s k i Juliusz), A. B., Siedziba malarska, "Przegląd Turystyczny", Kraków, R. III, 1927, z. 5/6, s. 43-44. (Z b o r o w s k i Juliusz), Stacja wysokogórska Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, XIV, 1929, Nr 2, kron. (Z b o r o w s k i Juliusz), W sprawie Muzeum Tatrzallskiego. "Glos Zakopiański", Zakopane, R. I. 1923, NI' 17, S. 2. (Z b o r o .,.;s k i Juliusz), W sprJwi<: oyrodu tatrzailskiego, "Gazeta Zakopia!'Jska", R. II, 1922, Nr 24 s. 2. �.77 776 112. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zb. Wystawy czasowe Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. 22, 1953, s. 236. 113. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zakopane, Muzeum Tatrzańskie, Komunikat Związku Muzeów Polskich. "Rzeczy Piękne", R. 10, 1931, z. l, 2, 3, s. 3, kron. 114. Z b o l' o W s k i Juliusz, Z Muzeum Tatrzańskiego, "Przegląd Turystyczny", Kraków, III, 1927, z. 5/6, s. 33-35, kron. 115. Z b o r o w s k i Juliusz, Z działalności Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chałubińskiego w Zakopanem. "Etnografia Polska", T. V, 1961. 116. Ż e l e c h o w s k i Władysław, Placówka naukowa u stóp Tatr, "Orli lot", Kraków, 1923, s. 139-142. 117. Ż y c h o ń Józef, D i e h l Józef, Pamięci Bronisławy Dłuskiej, "Zakopane", Zakopane, R. XII, (2), 1939, Nr 10, s. 1-3. 118. (Ż y c h o ri Józef), Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego, "Zakopane", Zakopane, R. IV, 1911, Nr 20, s. 3. I" .'., STEFAN LEW ETNOGRAFIA W MUZEACH UKRAINY Poszukiwania za materiałami interesującymi młodego etn :Jgrafa z Polski na terenie Ukrainy rozpoczE;ły się dość nieoczekiwanie i atrakcyjnie. Lwów, taksówka z dworca do hotelu "Inturista", ("To panie dawny George"; uprzejmi lwowianie czują się jakby w obowiązku informować o daw-nych, przebrzmialych nazwach przyjezdnego Polaka). W registr,,-cji prcszą poczekać "cdnu minutku". Wychodzę na przylegający plac. Kieruję się w pierwszą lepszą ulicę, kilka przecznic i przy trzeciej z kolei podnoszę przypadkowo wzrok na okazały narożny portal. Napis na tablicy, przymocowanej d) grubej, kutej kraty głosi wszem wobec, że wnętrze dużego dwupiętrowego, secesyjnego gmachu (dawna siedziba Galicyjskiej Kasy Oszczędności, informowano mnie póżniej) przy Prospekcie Lenina, mieści Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Tak nastąpiło moje pierwsze zetknięcie z muzealnictwem radzieckim i przy tym z ukraińskim muzealnictwem etnograficznym na samym początku. Muzea Ukrainy, podobnie zresztą jak i na całym obszarze ZSRR dzielą się na kilka zasadniczych typów, zależnie od swego charakteru oraz posiadanych i eksponowanych zbiorów. Są to więc Muzea: historyczne, artystyczne, lieracko-pamiątkowe, poświęcone wybitnym .postaciom historycznym, przyrodnicze, krajoznawcze i tzw. zapowiedniki - pomniki architektury l. Muzeom, a może lepiej będzie powiedzieć zbiorom etnograficznym, przypadło w udziale zająć miejsce wśród grupy muzeów artystycznych. Chociaż, jak się póżniej przekonamy, eksponaty etnograficzne znależe można i VJ \nnego typu muzeach, zwłaszcza w historycznych, jak też w krajoznawczych. Całą półnccno-zachodnią l UkraL1i; 2 a więc Bojków, Huculów, Podole, Wołyń i Polesie po Prypeć z wyłączeniem Kijowszczyzny i Połtawszczyzny, reprezentuje Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego A. N. U. S. R. R. we Lwowie, zwane dalej Muzeum Etnografic:nym w,~ Lwowie. Zważywszy zaś, że poza regionalnym Muzeum Twórcz:ości Ludowej Hucułów w Kołomyi, nawet Kijów czy Charków nie posiadają odrębnych muzeów etnograficznych, można śmiało powiedzieć, iż w chwili obecnej Muzeum Etnograficzm~ we L\vowie jako jedyne reprezentuje ukrairiski �779· 1',8 folklor i etnografię. Powstało ono w 1951 r. na mocy decyzji Rady Ministrów USRR i KC KP Ukrainy 3. Podstawą stały się połączone zbiory :\Iuzeum Towarzystwa Szewczenki (zai. w 1895 r.) i Miejskiego Ivluzeum Przemysłowego (zał. z inicjatywy rzemieślników lwowskich w 1873 r.) 4. Muzeum Towarzystwa Szewczenki, podobnie zresztą jak i późniejsze Ukrańskie Muzeum Narodowe (zał. w 1912 r.) 5 powstało z inicjatywy i dzięki pracy tak zasłuźonych ludzi dla etnografii ukraińskiej i kultury ukraińskiej wogóle, jak 1. Franko, F. Kołes czy W. Hnatiuk 6. '; rybołówstwo i narzędziu do obróbki surowców, naczynia, stroje i ubiory' ludowe, tkaniny wzorzyste i wyszywane, ceramika i artystyc;,na obróbka metali. Uwagę zwracają unikalne prymitywy z zakresu kultury m3.terialnej, jak czółno-dłubanka z Polesia, a J=.rzede wszystkim ogromny dział przebogatych strojów i ubiorów, przy czym reprezentowane są prawie wszystkie regiony kcstiumologiczne Zc:chodniej Ukrainy. Urzekają swym piĘknem artystyczne wyroby huculskie: biźuteria mct"l:;wa, ceramika, snycerka (naczynia drewniane, skrzynie wianne). Postarano się również odtworzyć wnętrza izb wiejskich z dwu odrębnych regionów: huculskiego i podolskiego (por. ilustr.). Dalszy ciąg ekspozycji stanowią na I i II p. dwie. wystawy stałe: 1) ukraińskiego i rosyjskiego rzemiosła artystycznego XVI-XIX w., 2) radzieckiej sztuki ludowej i sztuki stosowanej. Wystawa sztuki ludowej i sztuki stosowanej radzieckiej Ukrainy to raczej zbiory (szkło, ceramika, tekstylia itp.) repre::entujące osiągnięcia przemysłu radzieckiego, którego wzornictwo czerpie ogromną ilość wątków artystycznych z tradycyjnych motywów ludowych. Tutaj należy podkreślić, źe radzieckie wzornictwo przemysłowe jest ściśle powiązane ze sztuką ludową narodów i p:Jszczególnych grup etnicznych. Tak więc muzea, a w tym Ryc. 1. Rekonstruowane wnętrze izby huculskiej z okolic Woroch~Y. Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we LwowIe. (Fot. ze zbiorów Ukr. Muzeum Etnograf. i Przem. Artyst. we Lwowie). 'W w\'niku intensywnych prac penetracyjno-badawczych w terenie, prowadzo'nYCh w ciąg~ ostatnich lat przez pracowników Muzeum EtnOgr~~ Hcznego we Lwowie, zbiory ogromnie zostały powiększone, tak, ze w ChWIli obecnej sięgają około 70 tys. eksponatów. Stałą ekspozycję ści~le et~ograficzną, urządzoną na parterze gm3chu, stanowią kultura matcnalna l sztuka ludowa, a szczególnie bogato reprezentowane zbieractwo, łowiectwo, Ryc. 2. Rekonstrukcja wnętrza izby podolskiej (Fot. jak ryc. l). z okolic Borszczowa. �781 780 .: wypadku szczegól:1i~ muzea etnograficzne, współdziałają i są silnie powiązane z instytutami wzornictwa przemysłowego. We Lwowie z braku katedry czy instytutu etnogr8fii ciężar prac badawczych w tym zakresie spoczywa na barkach Muzeum Etnograficznego. Prace działu naukowego, który z kolei rozpada się jeszcze na oddział wystaw i cddział magazynów (fondy), oprócz działalności o charakterze ściśle muzealnym (przygotowywanie wystaw, pozyskiwanie nowych eksponatów, opracowywanie zbiorów), koncentrują się również wokół :lbierania, opracowywania i publikowania materiałów z zakresu tradycyjnej kultury wiejskiej i współczesnych przemian na wsi w okresie władzy radzieckiej. W zasięgu zainteresowałl etnografów radzieckich, a etnografowie lwowscy nie stancwią wyjątku, znajdują się również zagadnienia związane z życiem i kulturą klasy robotniczej. Dla zobrazowania przemian społecznych w opracowaniach bierze się pod uwagę zarówno okres kapitalistyczny jak i epokę władzy radzieckiej. stan taki wynika raczej z założeń metodologicznych etnografii radzieckiej, wlączającej problemy kultury klasy rob::>tniczej w orbitę zainteresowań etnografów, potraktowanej jako jeden z działów kultury ogólnonarcdowej. Z drugiej strony nie wyodrębnia się sflcjologii jako takiej (brak ka:edr socjołogii na Uniwersytetach), tym samym poszerzona zcstaje etnograficzna problem "tyka badawcza a zagadnienia kulturowe i socjalno-bytowe klasy robotniczej. wypadają czasami z zasięgu zainteresowań twórców ekspozycji problemy sztuki, a więc stylu i klimatu danej epoki w rozumieniu artystycznym. Zbiory etnograficzne jako materiał pomccnic~y wystawiane są również w muzeach krajoznawczych (krajewiedeczeskieje muzieji), w przybliżeniu b~dących odp8wiednikiem naszych muzeów regionalnych. Służą tu z reguły d8 zobrazoVl.-ania życia chłopstwa okresu przedrewolucyjnego. Wreszcie rozwinięta sieć muzealnictwa radzieckiego dotarła również do wsi kołchozowych. Siłą rzeczy w muzeach tego typu, w mniejszym lub większym stopniu, zależnie od posiadanych zbiorów posłużono się td eksponatami etnograficznymi. Etnografia podobnie jak w muzeach krajoznawczych, znalazła tu zastosowanie w ciągu eksp:)Zycyjnym poświęconym historii wsi okresu przedrewolucyjnego. Przykładem niech będzie otwarte przed paru laty Muzeum Historii W~i w Lubeni Wielkiej pod Lwowem 7, W przeciwieństwie do Lwowa, Kijów nie posiada odrębnego muzeum etnograficznego. Niewielkie grupy eksponatów Etnograficznych wystawiono w Muzeum Historycznym, gdzie stanowią materiał pomocniczy dla zobrazowania epoki feudalizmu (radła, pługi, brony, stępy i tp.). Tutaj też po raz drugi - pierwszy raz w Muzeum Historycznym we Lwowie - spotkałem odtwarzanie i z·estawianie epok historycznych na zasadzie kontrastów. Oto np. sala ekspozycyjna jakby podzielona po przekątnej na dwie części, na dwa światy. W jednym rogu świat zbytku i przepychu - ,stylowy salon arystokratyczny, w drugim rogu nędza i ubóstwo - odtworzone realistycznie wnętrze izby wiejskiej, to świat chłopa pańszczyźnianego. Przy odtwarzaniu wnętrz izb chłopskich oparto się na materiałach etnograficznych z końca XIX aub początku XX w. Niekiedy jednak zbyt rażąco wypadają zestawienia kontrastów obrazujących różnice klasowe w danej epoce historycznej, w danej formacji społecznej i gdy w lVIuzeum Historycznym we Lwowie tego rodzaju zestawienia zostały skonstruowane z pewnym umiarem, to do form naturalistycznych zostały sprowadzone w Kijowskim Muzeum Historycznym. Można też mieć pewne zastrzeżenia przy rozpatrywaniu układu ciągu ekspozycyjnego wystaw, gdzie za podstawę bierze się podział według następujących po sobie formacji społecznych, a eksponaty często są mechanicznie wtłaczane w zgary założone ramy. Przy tego rodzaju układzie a zwłaszcza wskutek rygflfystycznego jego przestrzegania, ZBIORY, PRACE NAUKOWO-BADAWCZE I POPULARYZACJA WIEDZY DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO MUZEUM W PRZEMY3LU W LATACH 1958-1962 W tym miejscu chciałbym szczególnie serdecznie podziękować ws·zystkim kolegom pracownikom muzeów Lwowa, KijQwa i Moskwy za niezwykle serdeczne przyjęcie i nie szczędzenie czasu przy wprowadzaniu mnie i zapoznawaniu z przebogatymi zbiorami i problemami badawczymi muzealnictwa radzieckiego. .' W wielodziałowym Muzeum w P r z e m y ś l u na czoło wybija się ekspozycja etnograficzna, zarówno rozmiarami jak bogactwem i różnorodnością nagromadzonych obiektów. Zasięg terytorialny ziem, które znalazły się w ,orbicie zainteresowań Muzeum Przemyski'ego mają swoją dawną historię. Muzeum Ziemi PDzemyskiej przemianow.ane później na Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, a obecnie (od r. 1950) Muzeum w Przemyślu, powstało z inicjatywy założonego w 1909 roku Towarzystwa Przyjaciół Nauk Etnografia w owym ckresie nie stanowiła zresztą podstawy zbiorów, lecz nie była też całkowitym kopciuszkiem. Dość p'owiedzieć, że większa część eksponatów, a w niektórych wypadkach i całość kolekcji np. druków na płótnie, desek do druku płótna, ceramiki pisanek czy malarstwa na szkle została skompletowana w tym pierwszym pionierskim okresie, lub w czasie pózniejszego rozwoju, kończącego się wybuchem II wojny światowej. W latach 20 i 3D-tych powstają; w sąsiedztwie nowe placówki muzealne (Rzeszów, Jarosław, Sanok). Niektóre z nich, jak n:J. Rzeszów, za cel wyrażnie stawiają sobie, ob:>k innych oczywiście działów, szczególnie rozbudowę etnogirafii. Następuje już wówczas pewien podział kompetencji �783 782 ogólnej ekspozycji pod I13.ZWą "X wieków Przemyśla". Wystawa działu etnograficznego, wg scenariusza autora, pomyślana jest jako problemowa, obrazują.ca wybrane zagadnienia z Z[,kresu ,kultury materialnej i sztuki ludowej pogranicza polsko-ukraińskiego w południJwo-wschJdniej Polsce. Wystawa obejmuje zasadniczo 7 głó\':nych zagadnień (podaję wg układu ekspozy.cyjnego): rybołówstwo, obróbka roślin włóknistych i tkactwo, narzędzia rolnicze, przygotowywanie pożywienia, pszczelarstwo, stroje i ubiory oraz sztuka ludowa. Ekspozycja ponadto bogato uzupełniona jest materiałami ikonograficznymi, kartogramami występowania przestrzennego różnych zjawisk kulturowych na terenach obecnego w::>j, rzeszowskiego oraz napisami informacyjn>wprowadzającymi.. Dużą trudność sprawiał) rozmieszczenie odpowiednie eksponatów, wg właściwej kolejności poszc ególnych poddziałów kultury materialnej przy istniejących warunkach lokalowych (układ sal). Na podkreślenie zasługuje fakt umieszczenia na wystawie wielu nowych eksponatów, czy to wydobytych z magazynów, czy też świeżo pozyskanych w czasie penetracyjnych badań terenowych (narzędzia rybackie, stroje, warsztat tkacki, narzędzia do obróbki lnu i konopii i inne), Znaczne pcstępy poczynione zestały w dziedzinie inwentaryzacji i katałogowania zbiorów. W chwili cbecnej zinwentaryzowane są wszystkie eksp:maty, prowadzi się natomiast k;;.talogowanie, które zostało wykonane dla około 1/3 zbiorów. terytorialnych, który wyrażnie zaznaczył się p::>1945 r. Ooecnie w ogólnym zarysie teren pow. pow. przemyskiego, jare sławskiego i lubaczowskiego stanowi bazę penetracji i eksploracji eksponatów etnograficznych oraz prac terenowych i badawczych Muzeum Przemyskiego. Nie znaczy to wcale, że prace naukowo-badawcze prowadzone przez dział etnograficz.ny sprowadzają się do tego wąskiego kręgu terytorialnego, wręcz przeciwnie, obejmują swym zasięgiem znacznie większy obszar obecnej Rzeszowszczyzny, wkraczając na teren Rrz.es~owiaków, Las:.wiak6vv, Pcdgórzan czy Bojków. !vluzeum w Jar o s ł a w i u, to muzeum historii kultury mieszczar'lskiej teren pow. jarosławskiego znalnł się więc w ścisłej sferze 'zainteresoWal') dz.iału etnograficznego Mm.eum w PrzE:myślu. Doprowad.wno poniekąd do dużego zawężenia terytorialnego w porównaniu z okresem poprzednim, co jednak wcale nie wpłyn~ło ujemnie na samą ekspnycję i jakość zbiorów. Nastąpiło b:.wiem za\vężenie do pewne g::> określone.;'::> regionu etnograficznego, a w pewnym sensie i etnicznego, regionu CJ prawda o cechach odciętego kadłubka, który przyjęło się ostatnio ekre3lać może niec::> przydługą nazwą "Dawne pogranicze etniczne pdsko-ruskie" 8, Jeśli jeanak cebwe jest rozgranic"anie terytoriów p::>d kątem penetracji i eksploracji nastawionej na pozyskiwanie nowych eksponatów, zupełnie niecelowe li błędne wydaje się stwarzanie barier wyznaczających granice zasięgu badań naukowych zespołom czy pojedyr'lczym pracownikom, a takie tendencje niestety czasami są forsowane, Oczywista nie może być i pod tym względem zupełnej anarchii, gdyż dużą rolę odgrywa tzw, "zamówienie społeczne" czy potrzeby lokalne, dyktujące w pierwszym rzędzie uporządko\vanie spraw własnego pcdwórka. Nic zaw .. sze jednak opracowanie przestrzenne będzie się pokrywać z kompetencjami terytorialnymi danego muzeum, .często wykracza iPoza jego ,ramy, a już choćby poszukiwanie etnogrnficznych materiałów porównawczych na terenach sąsiednich jest równie nieodzowne. Odbiegłem tu może nieco od .zasadniczego tematu, łecz postawienie tego problemu było konieczne przy dalszym omawianiu zagadnień bezpośrednio związanych 7. działalnością działu etnograficz.nego Muzeum w :Przemyślu, w okresie ostatnich paru lat, przy tym może stanowić przyczynek w toczącej się dyskusji na temat celów i zadań muzealnidwa regionalnego w Polsce. " Ir I;: I E k s P o z Y c j a i z b i o r y m li z e a l n e. N a czoło :prac wewną trzmuzealnych, wystawieniczych wysunęła się organizacja nowej ekspozycji stałej ped nazwą "Kultura materialna i sztuka wsi regionu przemyskiego". Organizacja i otwarcie wystawy zbiegła się z obchcdami Tysiąclecia Przemyśla i Ziemi Przemyskiej w czerwcu 1961 r., przy czym stanowi ona część 7 ", P r a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Wśród indywidualnie Iprowadzoprac naukowo-badawczych na czoło wysuwają się badania zmierzające do opracowania b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o w d o r z e c z u g ó rn e g o i ś r e d n i e g o S a n u. Należy liczyć się z tym, że jest to tymczasowy temat roboczy, podobnie i zasięg przestrzenny prowadzonych badań może ulec poszerzeniu względnie przesunięciom. Podkreślić należy, iż mimo stosunkowo dużej ilości materiałów i rozrzuconych publikacji, żaden 'z regionów etnograficznych czy fizjograficznych Rzeszowsz.czyzny nie doczekał się jeszcze wyczerpującego opracowania monograficznego w tym względzie, Tu wyłania się problem metodyki opracowywania omawianych zagadnier'l. Czy brać na warsztat poszczególne grupy etnograficzne lub etniczne, a więc dla przykładu pogranicze polsko-ukrair'lskie, takie jak Rzeszowiaków, Podgórzan itp., czy też kryterium ,podziału stanowić mają odrębne typy budownictwa, występujące na interesującym nas terytorium. Typy budownictwa nie zawsze pokrywają się z regionsmi etnograficznymi, natomiast zdradzają dużą więź z regionami fizjograficznymi. Jedynie swego rodzajl.l osobliwością jest wypadek wyrażnego dysonansu między typem zabudowy a otaczającym środowiskiem geograficznym, mam tu na myśli system budowy (konstrukcja ścian) panujący w okolicy Przemyśla. Otóż rozpatrując konstrukcję ścian budynków we wsiach środkowego biegu Sanu, należ y pCldkreślić ogremną przewagę nie:.cwykle tandetnej na tym terenie kon- �784 735 strukcji sumikowo-łątkowej, będącej w zupełnym kontraście z bogactwem budulca (stosunkowo duże zalesienie). Sytuacja byłaby częścioWJ wytłumaczalna w strefie dawnej twierdzy przemyskiej (granice strefy biegną średnio w promieniu 10-15 km od Przemyś13.), gdzie nastąpiło prawie 100% zniszczenie wsi w okresie walk 1914/15, Drugim zaś kataklizmem dziejowym w okresie zaledwie kilkudziesięciu lat była równająca z ziemią całe ~ołacle tych terenów niszczycielska ddałalność band UPA \V latach 1944-1917. Licząc się jednak z dawnymi nawykami ludności ni0 mogła nastąpić zupełna zmiana upodobań nawet w obliczu konieczności szybkiej i natychmiastowej odbudowy, kosztem gorszej jakości budulcr\ i solidności konstrukcji. Zresztą sami informatorzy - autochtoni (nie zapominajmy, że mamy do czynienia z dużym nasyceniem elementu napływowego po II wojnie światowej), przyznają, że sumik-łątka jest konstrukcją powszechnie stosowaną od tak zwanych "niepamiętnych" czasów. Sytuacja zaczyna ulegać zmianie, gdy przekroczymy na półn:cy prawy dopływ Wiszni rzekę Szkło, zaś na południu środkowy Wiar, prawy dopływ Sanu. W obu wypadkach rozpoczyna się pow~lna lecz ciągła przewaga zrębówki, która przechodzi do absolutnej przewagi od północnego zachodu na pogranic'zu z Lasowiakarni w rejonie Sieniawy 9, a .od północy ,na pograniczu administracyjnym rzeszowsko-lubelskim. Na południu konstrukcja zrębowa zaczyna być dominująca na linii Rybotyc~e - Bircza, zdobywając sobie bezwzględną przewagę w strefie pogranicznej z Bojkowszc~yzną· Na zachód przewaga zr~bówki rozpoczyna się za linią Bircza - Pruchnik - Jarosław, Zresztą w lapidarny sposób wyraził się inform.,tor w jednej z podprzemyskich wsi (Kruhel Wielki): We wuhla budujut Mazury, tam pid Babicami, Dubieckom. Odrębny problem czekający omówienia, stanowi z a s i ę g p r z estrzenny i geneza ibudownictwa przysłupowego i to zarówno tej znanej grupy r.zeszowsko-przeworskiej, jak i ,niewzmiankowanej dotychczas nigdzie grupy w trójkącie PrzemyślRybotycze - DobromillO. Ostatnie fOI'poczty budownictwa przys~upowego grupy rzeszowskoprzeworskiej sięgają na południowy wschód w rejon Przewo.rska i Kańczugi, brak go już pod Dynowem czy Dubieckiem. Zwarty zasięg grupy budowinktwa przysłupowego rpod 'Przemyślem da się schematycznie ująć w granicach trójkąta, którego wierzchołki stanowią PrzemyślRybotycze - Dobromil, z najlepiej do dziś zachowaną enklawą w Kalwarii Pacławskiej i najbliższej okolicy. Przemysko-rybotycka grupa, (nazwijmy ją tak dla odróżnienia od rzeszowsko~przeworskiej) ma wiele cech wspólnych z tą ostatnia, lecz i różni s'ię (pod wieloma względami, których nie sposób omawiać bez przedłożenia matedału ilustracyjnego. Budynek przysłupowy gru,py rprzemysko-rybotyckiej zespolił w sobie wyrażnie cechy dwu a może -i więcej odrębnych typów budownictwa. Zaznacza się to szczególnie jaskrawo przy rozpatrywaniu rozplanowania wnętrza. Chałupa jest tu z reguły słuPo,wa w spółwystępujo z cało~ci::: bucty'nku, zdarza si i.., ~1 7C Z częSC18 gosp~dornza p~d ""l' . ę ,o_no ..;:,~,~ wyst,,wspc :Jym Gachem prz" , !" ' ' puje tylko w związku' ". ,y cz}m ;:onsLrul.;:cJJ,przyZ CZęSClą mieszkalną (sień - izba lk' '-Le, o~'u ,"~~ d' ~~r d' .. " , a lerz), a nad _.~_,! :lcn opiera Się na ści~n~"1 '..- "'" \" ' . czy będzie wspomniec" o bard?o . k ' .0<, _,.1 ". ~,~u. ,reS::212 nle od 1'ze- Cle aweJ mfor ... k nikach pod Kalwarią Pacławska; w t.ż maCJl: Ja ą u~ysk.a~o w Huw1 "'/ •. 1 ~\"i""" hL -'J l..JU""\-iu " "',, "g eJ oe ' . miały tu, lstmee do czasu .•. p ... ·.c.j.SiU1J ¥rI. z chrustu oblepiona gliną) I' ,. c: ~,Cl"llaCl1ry&10wych (pieeicnk..l . \.weSlla gen czy budo 't· na omawianych terenach J'e~t 'd l t' . Wl1lC wa przysłupowego _ .. na a o ,warta l w"mag , b d . omowienia, OSJbnogo omo' . . J ac ę Zle osobnego Wlel1la wymagalby rów " bl niektórych rozplanowań wnetr h ł mez pro em zasięgu ·(staJnia , ' za c a uny zwłaszcza' ' . ch 'ew) p d' • , .. Z CZęSClą gospodarczą , l, o wspolnym dachom \Vs ') .. . ... ludności p:lskiej WSi nads' ' k' h : p,mnę tylko, ze w sWla:1cmości _ • ans lC kOJarzą S1" one z l -' . Procz prac naj budo . t ,.," e emen;ern ruskim, wmc wem wleJ-klm p""wad ' nia nad strojem lud~wvrr ' -. lu lOne są rownież b)d~l' I pogranlcza PJISKO-ul ,'" k' '. mysko-jaroslawsl-'im wzhJg , t. u:nns lego w reJonIe prze" . aCJne os atmo mnteri"łam' b kwerendy prowadzoneJ.' , a .1 ze ranymi w czasie , w magazynach l arc'-i h ' I kijowskich. I, wac muzeow lwowskich , .. c,', , .. - ol <od J ~ , •• , , u , .~ .. ••••..••..•.•.. .l J 'J J CI 'Wreszcie skiego Aitasu - rok rocznie prowadzone s t t .ą prace badawcze dla potrzeb Po/' os a mo nad transDo t . k zagadnieniami innymi. • r ~m lomunikOleją Etnograf'icznego " . " .. l c;dową l mektorymi ,,,:'~ ..pula.ryzacja wiedzy. W dziedzin'c n ' taj. ~l"eu. ':y 1111,"1l1'~ rnoill ~'o y'" P" "n ' L, p_czynan" populs,ryzav;:, v!Plc,2t~ Z p·t·.",.~" "I., . ....~,' . Szowsklmi", gdzie publikowane' t k - ....., •.......""..., -. "c-, JW!"lULll 1.Z2ą Rozwinięta jest również akcJo sd art y uły o. charakterze ludoznawczym. · , . a a czy owa zarowno w P .. 'l' . Cle, Jak l w inn"ch ml'ast"C!l or az WSlac . h' rLeemyS u l powle, J c .", d , wspJłpraca nawiązana zastal a z ob -d w~J.e,;:o ztwa., W ~rzemyślu stala tową, z Towarzystwem Wied P y wu ~:bllotekaml MlCjską i PowiaS ł zy owszechneJ U'kraiń-k' T po cczno-Kulturalnym Pol k' ,~lm owarzystwem , s lm Towarzystwem Tur" t ...., czym i Wojewódzkim Ot.'rodk· S. ys yczno-KraJoznawlem portu l T t' wygłaszane są C7f'sto prelek' . 'urys yln, w dwu ostatnich . , -, cJe l pogadanki dla uc"est 'k' wo' d l1lkow turystycznych. W 1961 . nI ow r.ur50W prz"" rzystwem \Viedzy Po _ h '. roku nawlązany został kontakt z To'..va, w~zec neJ l Referatem K lt P" Cc) ooprowadziło do wygłos eni k'lk . u ury PRf~ w Łailcucie " ' ., a l u OdC7yiow dla l h ' we . h s ue aczy Uniwersyt erow Powszechnych ,_, WSlac pow lańcuck' g N' . mOZllwe jest zorganizowanie prelekc'; ,J.e o. 112 zawsze jednak przyczyn składa się na t . "J' a tematyce lud~znawczi2j. Kille , '., o, m. m. tematyka arch ol " ' LllaJQ\,.e więcej chqin\'ch Slo ... ~ ,_, e oglczna, lub hIstoryczna . .UCl1",CZ}, 1 ewną r,l" cd-t~ spo ł cczne dużej częś-i mies' k ". -, ywa pochodzeni,' · '- . z ancow mIast wOJ' SIę ze wsi któ~?\' w\'k'-~u' J ' rzeszowskIego wywod ących · _ ' <... • "'~ ją zupe.nv brak zai', .-. SIę rownie:~ zauważ\" pe .. , ... ,. .herosowan kUlturą wsi. Da;' J -. '\',one Opozmel1lC w publii, , " . LeUi_c.ny brak wyd-wnict t' -,O,V_I1lU, U. często wręc? wenograficznych o charakterze popularno-na u: l","!·," CI l. ' 7 =.. 7 .. J- h CI 50 -- "Luci", t, XLIX �787 786 kowym, a zarazem frapujących tematyką. Porównanie np. z naprawdE: świetnymi wydawnictwami tego typu z zakresu archeologii, spełniającymi świetnie rolę propagatorów wiedzy o archeologii, zwłaszcza w okresie obchodów Millenium, wypada wybitnie na niekorzyść ludoznawstwa. Dlatego ze wsz.ech miar wydaje się pożyteczna inicjatywa PTL wyrażająca się utworzeniem wydawnictwa "Biblioteka Popularna". Dalsza kontynuacja i roz'>z2rzanie prac w tym z9kresie jest oe;romni-= pożądane i przyczyni się nil:!\vątplhvle cd spJpularyzowania wiedzy etnograflc.mej wśród szerszego ogółu. Należy dodać, iż w 1961 roku autor był realizatorem wysbwy "Meblarstwo ludowe województwa rzeszowskiego" wg :scenariusza prof. dr. R. Reinfussa, zlokalizowanej w Łańcucie, a organizowanej pod patronatem i z funduszów Wydziału Kultury PWRN w Rzeszowie. Wc~eśniej jeszcze - bo w 1960 roku Polski Związek Wędkarski (Oddział Przemyśl) wspólnie z Muz.eum w Przemyślu zorganizował wystawę: "Rybackie narzędzia kłusownicze". Fakt zasługujący na uwagę, gdyż większość eksponatów o charakterze etnograficznym, będących własnością Przemyskiego Oddziału Polskiego Związku Wędkarskiego, dzięki obywatelskiej postawie Zarządu, przekazana została w formie daru do zbiorów działu etnograficz- R o N I K A nego Muzeum w Przemyślu. Organiczny związek między nauką a życiem jest naczelną zasadą. która przewija się wśród wszystkich prac pJdejmowanych przez dział etnograficzny Muzeum w Przemyślu. Stefan Lew WSPOMNIENIE 1 M i e z e n c e waG. G.: ••iteta. 1959. s. 158 i n. 'a F i s c h erA.: Rusini. 'Op. cit. str. 1· a Muzei Lwo\va. Kniżkowo • Op. cit. str. 22. , P a p e e F.: Historia szawa, 1924, s. 254. • M i e z e n e e waG. 1 1 rackie, 1 Ukrainy. MU2ei Z. N. im. Ossolinskich - Żurnalne miasta G. op. Lwowa cit. str. Muzei Lwowa ... s. 37. K o t u l a Fr. - Z sandomierskiej Kraków. 1962. Zasięgi wyznaczam dla Izctalielstwo łatwiejszej ehociaż mog'! 'ię zdarzyć przez to pewne : Miasto Dobromi! obecnie po stronie Lwów. \Vydawnict\\"O. w zarysie. l<ijowskogo 1928, s. 5. L';..riw, Polska, op. s. 7 kartogram. orientacji odchylenia Radzieckiej. wg HOROSZKIEWICZL W. g~udniowy szary dzień 1962 roku odszedł spośród roszk1ewlcz, jeden' nas Roman Hoz naJruchhwszyci1 ludzi nowej społeczności l'polskieJ' przydający jej w trudn h . . ' rumielica. yc powojennych latach niewątpliwie najwięcej s. 22. Ksi'!żnica 129. F i s c h erA. puszczy Uniwer- O ROMANIE cit. s. 170-171. Wydawnictwo większych w terenie. 7 km na Lwów-War- wschód Litt'- miejscowości. od granicy ~łYłłn~es:rul dzonym uczestnikiem każdej zespołowej inicJ' atywy m l'n . ' . . WSPO za ozycle em i . '. w O l Z Jeanym z pierwszych wiceprezesów Oddziału PTL okru~~ u. y;O reagował n~ .każdy społeczny sukces, schylał się po każdy k-us'e ~aro owej przeszłoscI, upar,~ie prowokował nie kończące się dysch \: o samego 1945. roku stał się nieodłączną postacią każdej ważnej ,\:'1.1,. czy s~arego dnIa opol,.kiej ulicy najpierw w żywym mars u POzl11eJ w nIezmordowanym kusztykaniu c l asc~. ~ P racownIk..- nIejednej .' czy 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a11afa531df16c7a62d26bc4fb10c66.pdf adb3120c9c33f6005d15f2447b929073 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:263 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:233 Title A name given to the resource Różne / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.833-890 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 832 S, P. Tcl'itow (ZSRR), sekretal'~at prowadzi L. Krader (uSA). Sądzić należy, że w sierp:1iu 1964 r. w czasie Kongresu w Moskwie zapadną ostateczne d8cvzle 'ii tej sprawie, Y," ~,';u 1'.::[;:;"U2g0 zurkntowania I10lskich ucz(}nych - podaje siG ważniejsze aarcsy: Prze\~'od"iczący Komitetu Dyrektorów rC-AES - Prof. ell' H. V. V?lIe's ,,,IU"F'e dr j·Hutl1P.1e Palais će Chaillot, Paris XVle. • '~(;],:';;tarz' IU-Ai.:S ~- Pro£. dr Bosch - Gimpera. Private de OlivO 81-4 Cel Agricola, Mexico 20 D. F. Sskretarz Komisji do spraw polączenia IU-AES i CI-AES Dr Lawrence Krader. Secretary U. S. Delegation to Permanent Council of International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, National Academy of Sciences. NatLnal Hesearch Council USA. \Vsshington 2;) D. C· 2101 Constitution Avenue. Komitet Org8nizacyjny VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Moskwa, Czeremużskaja 19. Józef Gajek o R J1ABl1rA ż E N KYXAPCKA I1CC.J1EAOBAHI1J1. KOnnEKTI1BHOrO IlPJ.1óEPDKHoro PhIóOnOBCTBA B KAlllYóJ.1J.1 MeTO,ll.bl J.l pe3YJlbTaTbl 3THorpaąll1'1eCKall Boli '1eTBepTH npH TonbKO XX mITepaTypa, BeKa pa3pa60TKe 'lecKoli np06J1eMaTI1KH. peHua, A. C PIOJle, E. pbl60nOBCTaa, 3TOM caHAeTenbcTByfOT TPYAax TaK KonneKTHBHoro Jr. TPY,lJ.bI r, 3erepa, BeKe li: B nep. pbI60nOBCTBa rOJl3M6HOaCKOrO, rupn, nCpeBO)l'lHKa) C nOAoK. 3aCTbIBWHX rrpHMeHlleMbIMIi a KpoMe - A, Toro, O,lJ.Ha In (OT Cem!, no- <1>, r, BfOHwa. B npJ16CpelKHOM cnOBa He3aTpOHYTa B 3TliX Tpy,lJ.aX BCTpe'laeTClI matschanp06J1eMa Onm60'lHall' KaK 06'be,ll.HHeHHI1 KOMMYHJ.lCTI1'ł.CCKOrO cBoeJ1" opraHIl3aUHOHHoli <popMe. 3THorpa<paMIl 03HaKOMJleHHlI <POpM KoneKTHBHoro rOJlnaH,ll.CKoro H cOBeprueHHo Mawonepl1li nOA3liHCKIIMI1 ueJlb 60nbwee, IlpJ1Me'laHHe apTenel1 IlpC,lJ.rrpl1HlITble caMoe "MaworrepHlI" ynoBa npeCJleAOBanH Onl1CaHa, Ha3blaaeMall pbI6a'IbHX xapaKTepa, B XIX KOJlJleKTHBHoro J.lCTopJol'leCKO-3KOHOMH'IeCKOli Hm! 3THorpa<pH'IeCKo-reorpaqm_ 06 TOBapl1weCTBo. TpaKToaKa TaK H HeMel\Kall, npo6neMaTHKOM EeHeuKoro, B ynoMlIHyTblX pij - KaK nonbCKall, 3aHHManaCb T. nep-CnJlaBI1HCKOrO, <l>Hwepa, J.lCCJJe,lJ.OBaHl1f1 I1ccneAOaaHHlI C OCHOBHbIMli pbI60nOBCTBe 1947-1960 B opraHli3aUl10HHblMIl OT KOfll\a XIX ro,ny rrpliHUHnaMH. BeKa AO ceroMlIwHerO BpeMeHH. MeTo}:]b1 Ii Kpyr H3MeHeHI1l1M no nOABepraJlOCb Bce no(epelKbe nonyocTpoaa OCTpOBe )THOrpa<pll'leCKliX Mepe rem-I. Anll cpaBHeHHlI' MHOrO'lIlCneHHbIM C TeppliTOpl1eJ1". ~lOpll OT r,lJ.aHCKa '10 ne6bI, J 960 B J.1ccne,ll.OBaHHIO C OC06bIM y'IeTOJ'.ł ro}:]y 6bIJlH npQ}13BeAeHbl IlCCne.ll.OBaHHlI Ha PymH. Ilp0l13aeAeHHall B CB1I3H C )THM pbl6a'lbl1X aaTeJlbcKol1 np06JleMaTHKH, CTaUHCHapHbIX apTeJlcl1 - I1p06J1eMaTHKa KOTopalI CTaUI10HapHblx Bl1ll, pbI6aUKO-3C~IJle.aenb'łCCKOli Horo cOTpynHH'IecTBa Ha reJlbCKOM yrpel1 no.allcpra.1HCb pbl6aKOB nOJlyocTpoae 6blJla li T. n. KpoMe ao nOTOM eil\e IICcne}:]oaaHHM ):(epeaHC, np06J1eM, 60nee XaJlynax, 6bIJla pa3pa6oTaHa ,ll.J1ll06il\eH pa3pa60TaHa PeBe 6bJJla ;:IJlll .aaHHoli npl1HUl1nbI )Ke onpOCHOrO J1HCTa. BO BpeMlt K KOHKpeT- HanpHMep np06J1eMa H HeBOIlHbIe Mawor:epJolH. xapaKTCpHbIX rpaHI1Ubl Ilccneno- JolXJlanoBe. npl1HopOBJleHa HCTOpl1CI1 MawonepHH, opraHH3aUHOHHble 11 Toro COBpeMeHHble MaTepHaJl OT):(eJlbHbIX }:]cpeBeHb. C 3eMJle.aenbuaMI1 Bce.X IlepeBHllX t. XLIX onpeAenHna H )lana KY3Hl1ue, ycnOBl1l1M 3aHIIMaJIIlCb nOaCTB l Ha OCHOBaHI1H O,ll.Horo "Lud", pa3Be}:]Ka MaWOnepl111 HCCJlCLIOBaHHli B KapaMII, HblM COUl1aJlbHO-3KOHOMH'IeCKHM 53 - nO.ll.BepraJII.Jcb 03HaKOMneHHlI EaJlTl1l1cKoro BbICTynaHllll ynoBa IlCCneAOBamUi 60JlbWerO B Kap.- X0311I1cTBeHB KY3Hl1ue,. OpraHI130aaHHblX .aepeBHH, )lJllt pa3pa6oTKe' KOJlneKTHaHoro. pbI6o.- �835 834 B cTau,IWHapHbIX HCCJle;J,OIJaJn1iIXnpH:vtemL111 B ilonHoli TO;J,a IICCJIen;OBaHHH:Ha6moJl,emle BceMlI pbr6aKaMH C06paHHblll crpllpyI<mIJ{x: li paccnpOCbr, Mcpe ilBa OCHOBHblX ~le· XpllCTOcjJOP MUTepHu,r 6b1.'Tpa3pa6oraH B <jJopMe ra6.rHU, HJlJllO- rOBlly::a npocjJeCCIIOHaiJbHbIC 6110rpa<jJIHl OTJJ:eJlbflblX pb16aKOB, HCTOplllO OTue!!b- HLIX KOJUleKTHBOB,a TaKiKe llJlll 1I1BCCTHoro nCpHOJIa Hcropmo pbl60JlOBCTBa B Hccne- '1ro KOnJleKTHllHOCpbl60nOBcrBO Bpe~'lSl rJlaBHblM 06pa30M MpOHrOBIlYC Ił 06meCTBO nepllll (aprenell, pbl6a'lal..Ll,llx C nO)lKI!. Bo BpeMlI IlCCnc):{oBallJ'lH 6b!nll pbl6a'lal..Ll,HX OCo6h1MlI cerllMIl-JKaKa~m), oco6eHHocTII B KaTlly61111 BhlcTync.eT HeBO,1lHbIXMaUlOnepl1i1 li aponpe)lenCHb! pa3HIllla KacanaCb opraHH1alll10HHblX rJlaBHblM 06pa30M .lCOJJJJeKTRBa, opraHH30BaHHoro npmn.IHnOB :HHX KonneKTIlBOB ;J,OJliKHOCTIlIUKHncpa (T. ecrb JJ:nll YJlOBa), Bep60BKH nOKa3aJlIl, 'ITO opraHH3allHlI B 06CTOllTeJJbCTBax. Bcex pbl6a'lamllX KOnJJeKTHBOB :no pbl6a'laWllX JleHIlli ;J,pyrolf ManeHbKall rroTpe6HocTH, B JIO,l('3H onpOBeprJlll KOnneKTI1BM COCTaBHall '1aCTb 3 'lenOBeK. pacnpOCTpaHeHHoe xapaKTepe Ha3b!BaeMall TOHb) li 06mee COBMeCTHo 3KcnnoaTllpycMall BJla,1leHlle lIml 06ulee II He:lpO'lHOCTI! Teppl!TOpllll yrroTpe6JleHlle yJlOBa (TaK opy,l(lIH: phI60noBcrBa npll6epeJKHOrO pbI60nOBCTBa npOI!CXO;J,lIT B HaCTO- llmee BpeMlI rro;J, BJllłllHl!eM pa3BHTlł1l ,1laJlbHeMOpCKoro KaTcpHOro ITpoUecc H3MeHeHIlK HapymaeT KaUly60B. pbl5Horo rrpOMbICJla. OCHOBHhle OpraHH'3allHOHHb!C YCTOl! KonneKTIIBOB, In- MeHlIeT IlX CTpyKTypy Ił <jJyHKUIllO,COxpaHlIl! 0,1HaKO nOKa HCKOTopble ,1laBHlte <jJOpMbl B HacTollmeK I. I CKoro onHcaHHe 'lero B 1826 rO~Y B XPI1CTOC1>OPOM HaUlloHanhHble PAHOHE CJIynCKA' MPOHrOBI1YCOM CO)lepJKaHlle II KyJJbTypHble np06neMhI BeKa. YCIłJleHlle npouecca repMaHI!3aUlll! COTpyn;IłIl- II ero B KOHUC XVIII KOTopble B Te BpeMeHa COCTaBnllJJH nonbITKa Tpy,LIbl no 06mall oueHKa KOHonnll npll,1leHlle BOJlOKHa. Ił pa'3Be.I\eHIf;M OBeą 3aKnlO'IellHe no cpaB:łeHHIO IlX C nOJlOJKeHHeM B CTpaHax lllTeHli) Ił ~aIlIlIl' .3Ha'lllTeJlbHoi1 KaK B 06nacrll AHaJll!3 aBTop II CyKOHHblX MaTepHaJlOB. II JIHTBe, 6accellHa BapMI!H, TaK KaK 3ana;J,Hoe TeppHTopHlł, CbJpbll, 3aTeM CJleA)'e1 TKaUKIlX np06rreM repMaHI1l! IloMophC 3Toro 6acceHlia (!\1eKJleH6ypr lIBrrlleTClI cBoero xapaKTepY3YlOmel1ClI npOA)'KUHH Cblpbll TaK l! nepepa60TKH Ilocne 3aHHMaeTClI MeTO;J,aMII paHoHa EanTl1llCKOrO UlBCl.{IłIl, <I>HHJlllH,LIIlH, B COBCTCKIIXpccrry6mlKax B Ma30BHIl, Ea.nurlf:· BorrOKHHCTblX paCTCHHll II lllCpCTI!. B npc.!I- Opy;J,IlK H TKallKolt lIBnlllOTClI np06neMbl TKaHHlI norrOTHa MOplI, T. e. B HopBenlll, CHHrerll'leCKOrO npoH3Bo,UcTBeHHblx no cpaBHeHHIO C ,npyrHMIl crpaHaMI! 3CTOHIlH, li UlJ1e1Bllr-ronb- pOLla oTpe3KoM MHOrHMJI 06mHMII 60JJee rrpli'3HaKaMlI, l! npOH3BO,1lCTBarOTOBblX npoLlyK- TOB. HaCTOllmee BpeMlI TKallKoe peMeCJIO B 3ana;J,HO\1 IloMopbe BepeTeHa, EanTHllCKoro npllnKI! 6bIJlO Il TKallKlle MaCTepclme, He BJllłlllOmlłe HO ~TO nl!Wb nOJlOJKeHlłe Hapo)UłOro TKa'leCTBa. B Koe-r;J,e pa60TalOT 060c06neHHble, Ha 6hICTPO pa3BIIB:llOml!llCll IlCXO,LIHbIMMOMeHTOM ,LIJJllnpOIl3Be;J,elł.HbIX B :Hoił HacTollw.ee l! B OCTaJlbHblX CTpa- MOpll HaXO,LIHTClIB CTa,LIIIH3aMlIpaHIllI. npouecc IICKJlIO- JlHKBlI,LIallJlH. CTaTbe yM03aKnlO'IeHlłił ;J,anbHeHmell nocne;J,OBaTenb- ROCTIł Ol1liCaHbl npeJKIlHe COl.{lIa.nbHO-3KOHONIR'ICCKHe <POpMb!. aHa.nll3a lIIeHll1! npOIl3BO;J,CTBa OTJlll'laeTClI 60JlbllllłM B 3ana,l(HOM ITOMopbe Kawy60B, JIopeK CO.!lepiKaHHC pa3Bl1THlI Pe3YJlbTaTOM npOll3Be;J,eHHoro KpaTKoe MpOH- ,nl1anCKTax . 6hIJl npoll3Be;J,cH Il03TOMY KYJIbTYPE J{ KpaTKIlM 06pa30M rrp06JleM rrpC;J,BapIlTC.1bHOll o6pa60TKl1 'IlITeJlbHb!e npJlMepbl, EEHbKOBCKI1 ITP0I13BE~EHHbIE CTaTbe onHcaHa npe;J,cTaBneHO ewe HAPO~HOH IlaCTOp noe3;J,Klł MpoHroBHyca. KynbTypc CB1I3aHHble C KyJlbTIłBlłpOBaHlleM JlbHa, B ITO 1I0 BpCMlI nyreUlccrBHlI MOplI. l1CXO.!lHbIM MOMeHTOM B ,LIOKnall.e aBTopa Hax 6acceHHa llCCJIE~OBAHł1K II 3Ha'leHl!e no Kamy6cKoll. TeXHHKIl B 3anaJJ:HOM 110Mopbe KOJlneKTHBHoro TpY;J,a. BECJIAB Pe3ynbTaTbl CTaBJleHHlI BaiKHe!lmllX JIaTBIlH (JlO;J,KI!, HeBo;J,b!). 113MeHeHI!ll B OpraHll3au,HR KynbType II K06epUlTaHHOM. KpaTKoe BO Bcex KOJlJleKTHBOB,TaK KaK Ha lIX npO'IHOCTh ,1laJKeB Te'leHHe HeCKonbKHX nOKO- BJll-!lIJlH Y3bl pO,l(CrBa, IlepcnHCKa Ha3brBaeMOH B Te BpCMeHa "Ka6aTKH". JIopel<OM Tpy;J,OB !\1poHroBllyca O'lCHb :maCTłI'lHa Hepa3;J,enbHall y6eiK;J,eHl-!e O ce30HIIOM HCTOPIiI! B UlreTlIHC. A. <jJOH3aKOM, B lIHBapC 1926 rO;J,a. PYKOBO,1lI1TeJlll 3KI!naiK o;J,Holf nO,1lKIł, COCTOlllllHll 1!3 I1ccne,1l0BaHHlI ł1HcTHTYTa 3THorpa<jJI!H B 3THorpa<jJH'IeCKoll. mlTepaType xapaKrep. pl1rOpHCUI'IeCKH npl1MeHlIeMblMn 3aBl1CIlMOCTIl OT TOH lInH COe,1lIlHlIlOrclI. CaMall 3THorpa<jJlill Ma- 1825) l! B rCpMaHHH. HCCnell.OBaHIIH: n;Cpe9!-1HIJ,eueHoBO II LrYB'fI1Ue (B palfOHe CJlyncKa), KaUly6cKoH rpynnoll, '1eCTBO C naCTopaMH B 'mCTO MPOH- Ilc'IaTHbJc I1cC,'IC,1l0BaHI111,KpOMe KOJlnCKTHBHoro pbl60nOBCTBa 'H He PYKOBO,1lIlTClICyXIlMll npe,1lnllcaHHlIMH, .pa3,1leJJlIlOTClI lInH HaceneHHble KaUly6cKoH Hay'lHall Hape'lHlI. PYMlIHueB - li ~pe:JHc}j .J{ HmlllllaTHBa rOJJ:a. '1neHOB KOnJICKTI1Ba, llX npaB H 06113aHHOCTelf, a TaKJKC npHHllHnOB pa3,1lCneHl1113apa60TKOB. 'Toro, TeppHTopHlI HeKOrOpbl;) .phI6au,KHX ;J,epeBHlIX li B ;J,cpeBHlIX, lIMelOmHX 3eMJle;J,enb'leCKo-phl6allKHH: .3Ta nCJlarOlH'IeCKall Kawy6cKoro J{ npOBHIlUHI1, H. HCCne,l(OBaHHH no JleTOM 1826 rOBllyca, ::JIHX KOJlJleKrl1BOB Il KOllCTaTHpOBaHO HaJlH'IHe cymecTBeH- .HbIX pa1HHLI, B npeLlenax ero CbICKOB, H. 110MopcKoi1 C ry6epHaTopOM ITporpaMMa .B <jJopMe TaK lIa3blBae:-1LIX iKUKOBblXMawo- TeneH, 'xapaKTepHb!e 3TIlX Tpyn;OB B POCCHIi (A. MpollroBHyca I1cCJle,1l0BaHIl1l nOKa3aJlIl, (1764-1855), MpoHroBHyc B IlCCneLlOBaHl-IHHapO,l(Holf KyJlbTypbl "repl1allbl A)'eMhlX JJ:epeBHlIX. .B HacrOllmee IJ,e,re::TllH ,l(ClIrCJlbHOCrh (neKCI!KOrpacjJlI'ICCKlle li rpaMMaTI1'fCCKIIC TpYJlbr). ,'laHHOH: ;J,cpeBllH. TaKli M 06pa1o:-1 II IlX TCppl1TOpHlI ÓKOJlO 1800 rOLla. 60JJbUlIIHCTBO HaCeJleHlIlI. KOJ1lI'leCTBO Kamy60B npH'IC:vt nOC!ICllHHe npOIl3BO,!\iCrH CO 6blJl BbIBO,LI,'ITO TKaUKoe peMeCJlO BOTHaKOHCepBarI!3MOM, npl!MepOM '1ero MoryT cnYiKllTb, KaK YiKe 6bWO CKa3aHO, apXaH'IeCKIle 0PYll.l!lI Tpyn;a I! npllMIlTHBHble cnoc06h1 o3pa60TKIl, npllMeHlIeMble ;J,OceroIJ;HlIlllHerO BpeMeHI1. 3TI! Opy;J,Hll rrpHMCHlIJlII C O,1lHO~ �836 837 CTOpOHbl H3-3a npHBSl3aHHOCTH K HH:V·f,C npyroii 6blJJO ynoTpc6JJeHHC 06yC.l0BJlCHO CTOpOHbl BC,lcnCTBHC Toro, CyWCCTBylOllHlMH 'ITO HK COI.\I1<LlbHO-JKOHOMH'lCCKI1MtI IlOJlB.l11lOl1IlfCCJlB pa3HbIX HCTOpn'lCCKHX ncpnonax Hnp. npHlHaKII B o6.1aCTH npOIllBO!lCTBCHHbIX cpenCTB (npliMCHeHlie npSlJJKII, JleHTO'lHOrO MOTOBII.la) BHcnplJnliCb, CTHoro HaCe:IeHI111 JlHllJb C 60JlbWliM TCXHHKll 3ana)lHOrO HaMH 6accciiHa Ha CCBep mm SlB.1CHHiI: 1) npHcaocHHc 2) BBCJlCHHC pa3HblMH yCJJOBHHMH. rpccca, paKTCpHblX IloMophSl B 06paTHOM CTBOBaJJIi IOJKHble paiiOHbl, Hbte OC06CHHOCTH, 06umc rpe6Hll- aHaJIln TKaUKQK nyTllMll npOHllKaJIll C lOra BOl,!\CI1- npHHM'lHBbIC JJlI'lHOCTH, 'lTI1 BnOCJJC.:ICTBHlfB:II!SlJJOHa illlHaMHlM 6blTa )H!." 60Jlee po)].a (TaK Ha1blBaCMble paHOHOB, a TaKiKC Ha cnellll<IJH'lCCKOC npOTCKaHHC LlCevlOrpaq)}l'lCCKHX npOI.\CCCOB, DblpalKalOWHXCll 3Al1CJlAB międlke H cierce), TpCrraJla, COUHAJlbHO-3KOHOMI14ECKOE ll.\CTKJoI AJllI npllJKJoIJolTKaHci{ CTaJlIf B Ha- TC3HCb[ 2. PhI6aKH, CHla, 3ArIAAHOM npellCTaB~lllCT JlOBlIWI1X pbl6y lil Cl(y)lHOCTH CBSl3CiiB npOwnOM PC3IOMC Ha OTBoeBaHHbIX B Ilo'l,[laMcKOM ABTOp palJlI1'laeT ąl1X Ha r.PI1HYL\lueJlbHbIX pa60Tax ncpeCCJleHUeB 11'3 6blBWIIX rrOrpaHIi'lHblX naTpOHaTOB. 3aypllnHoro rTllOHepa, BCTpe'laeMOrO OTBOCBaHHblX :'CMJlSlX. BTOPbIM 1136paHHble 06weCTBCHHble CJIcL\YlOllIHe rpyrrnhl aBrycTa 06pa3CU) 1945 r. Imo- li ,[IOKyMcHTal.\l111 MaXJlHHKH) - L\CneraTOll Jol OpraHJoI3aUl1l1 re,l11) B nyuKoii B MllrpaI.\JoIOHHO-IIOCCJJeH'leCKllXKaMIIaHllllX aHanHla 6hIJlIi cneUH<lJI1'lCCKl1eyCJlOBlIll Tpyna laBC)lCHllSl, a TaKJKCy'lpeJKL\CHHSl BHIIMaHI1C Ha ABa xa.- OHH COCTaBJ111IOT98-100% rnc KOJJI1'lCCTBO:noro rrOCeJlCHUbl COCTaBJJlllOT 87,5o,~ Hacenemlll. yCllla rIYUK) npOJKIIBalOT (Ja BCCX phl6aKoB, HCKJlIO'leHJ1eM nOBllll\llX pbl6y pO)la pbl6aKOB OrpaHH'lCIłO (5), CxmKHe UH<lJPbI aBTOp nOJJy'lHJI JlaHHblX lID;llllOTCll IłCCJJenOBaIHlSl,KaCalOUll1eCR KOTOpbIC nOKa3aJlll, 'lTO 98,7o,~ pbl6aKOB (B no- npCL\CTaB.lllIOT nocToSlHHylo 6) paBHblM 06paloM Horo npH51CTap- (64,7-100~:)). ,LlononHCHI1CM .JJlll BblweyKalaHHblx 35,5°~) If npo- H BOlpacTHoi{ BeCb, KapBSl, CBaiKeBO, OCJJOlłllHO, (Ha TCppllTOpl1H ccro,LlHllWHero MCCTOiKHTC,lhCTBapbI6aKOB B 1939 rony, Ił Tpy)lOBbIC Y'lpeJKn.CHllll). ABTOp YKa3bIBaeT 3THX yąpeA<JlCHlIii, o6pawaH BJJanbICJlaBOBO, Be;lhKa npOHCXOlK.JCHHll; B nOCCJlKaX IlO,lyocTpoBa 6yxTe .!J.,lll KaTcpHblX pbr6aKoB CC.1KCfenb TCppHTOpHaJlMIOrO npUWCJJ K CJlC.i\YIOll.\HMBblBon.aM: C J10n.OK; TOJJbKO B nOCC.1Ke fe.lb, CntpblC H3 orpaJlH'lCHHOCTlt H npOlłlBO):;CTBeHHbIX rro- H npOlł3Be)].elłHblX palBe,i:(OK B pllile nOCeJIKOB (feJlh, a) Ha CTapOM n06epelKbH aBTOXTOHHoro a,!\MlIHllCTpaUIłI1, 6ClonaCHOCTIł I{ nOJJI1TI1'lCCKO- (npC)lnpIUITliJl aBTOp phl6aKH rrpe,!lMCTOM COUI10J10fH'leCKOrO pe;l-lCCJJy H noCe!lK)', npOHCXOJKL\CHHll,MHrpal.\HOHHHOH npo6.1CMbl HlI-OYP, KY'3HI1ua, X,Llynbl, " C Hlt)l(CC.1CL\YIOWi'lMH 06- lJO.10;KeHHlI IIX MCCTOJKHTeJJb- TaKJKe Hl CneUlJ(pH'lCCKHX 06bI'IaCB Ha)lJJeJKHOCTHpb16aHOB, - nHOHepOB: pa60- KOJIII- B rrpH6epC)I(HOM pbI60JlOBCTBe. C TCppl1TOpJolIł rCpMaHI1H, SlB,~llCTCSlO)lHOBpCMCHHO npe,JlCTaBHCHI1CM ro ynpaBJJCHlIll, BOCnl1TaTCJJbHble 11 06palOBaTCHhHble ell 2 rpynny OCHOBalłHH lICCJlCL\OBaHHii, KacaIOWHXClI: - $cccHOHaJJbHoro y'lpeJK,!lCHlili. KOTOphIC Ha'laJJI1 CBOIO L\CllTeJlbHOCTh B III{O- HCpCKIfHnepHOJl KaK Hanpl1MCp: opralIbl )1.;QIlOMI1'leCKOrOxapancpa OT TOrL\aIlJHlISl rrpecca paHOHOB, rpynnbI XapaKTepl1CTJoIKa )TlIX rpynrr Tlma LlorOBOpc 11miU, BOlBpallIalOwHxCll 3. Ha opraHlłlaUIłOHHo-no- XpHCTaJJJJHlOBaJlaCh MOL\CJJh (lIn.caJJhHhIH OTBOCBaHHhlX 3e~:CII.h, KOTOpyIO 3aKpCmrna 06UlCCTBCHHblX opraHlIlaUHH. Ha Tpc6HOCTeii rrepBhIC MeCllUhl 3CMJJllX, npCJlWCcTBylOII\JoIX<jJopMaJJhHOii ncpc,!\a'le JTHX 3CMCJlh lIO,[I nOJlhCKOC ynpaBJlcIII1e OneTJJIIBO aBTOp C Ca:vlb[M 60JIhWHM C JKI1TC.l11:'vIH 6JlIIlKJiiWIIX H 60JJce OTn.aJ1CHHbIX OKpCCTIlOCTCH, Hl npI1BlI'3aHHOCTII K cBoeMy IlOMOPbE TCppllTOplllO BbITeKalOll.\HMH 113: ItlOJll1pOBJHIIOrO lIX CTpaHCTBOBaIHlH, a IlIłOHCPCKJoIM rrepJolo)].OM HalhlBaCT c060i{ C J10,!lOK. COCTaBnmOWHe npo¢eCCHOHaJlblIYIO llIHMI1 'lepTaMI{, HA Pb160JlOBCTBE Chlphll. 3. AY JlbtIEBCKI1 IlEPHO,Ll B KAWY6CKOM rIOJlO)l{EHHE IlPI16EPE)l{HOM B HOBbIX co- 1. IlYUKHH yelp ncpl10Jl BbICOKO:VleCTCCTDeHHOM npHpOCTe 6ATOPOBl14 'lCCTBOM pbl6al(OB, B :nOT D IICK.llO'llne.lI>HO HaCCJlCHHH. OTn.aJleJłJłbIX OT MOpli rrpllCJlHUbI If BepCTCHa C YTOJJll.\CJłI1CMBHlny. Ul1aJJbHO-3KOHOMłI'lCCKllXycnoBJoIllx npCJKHHCrrpO)lyucHTbI Hepa MOJIO,LlbIC H npcf-(- COUHa;lbHo-Ky.lI>TyP· 11J11fCKaMeC'lHl>rCKapL\O'lCCaTCJlbHble YCTpoii- CTOllll.\ee BpCMll nO'lTJoI yCKJlIO'lJolTCnbHOnpO)lyucHTaMi'I CCJJCH'lCCKHX pa60T HC' xapaKTepHbl COBCpWCHHOHOBOH npo<IJcccHH Ha OT- BOCBaHHblX nCMJlSlx). Ha pHCK iKH3Hfl nJ10Hepa W.1H f.laBHbI:V' 06palO\f Horo 3aHllTHii, ncpHOlla B HClHa'lIITCJlbHOii CTerreHI1 L\c<lJop- Ha BCCH JoICCJJeL\yeMoJłTCppI1TOpJHI, 0PY,!\HllM rrp0I13BO)lCTBa CJlCL\YCTOTHCCTllnaJlbueBblC Ill10HEPCKl1l1 ilo6aBO'lHb1X ,Ll.1SlJToro B He~f COXpaHHJJI1Ch HCKOTOpblC cncUIf<IJI1'leCKI1CKyJJhTyp6aJlTlfHCKnM CTpaHaM, TCppl1TOpl1ii. K 06WeyrroTpe6HTC,%HbIM 'JCCaHHll JlbHa, 060'!\0'lHbJC TaKiKC 'laCTbl,) ncpCMCHbl npo<IJecclHI (Hl6paJlHC HCCMOTpll Ha TO, 'lTO Ha IlOMophe Ml1pOBaHHblC BJll1l1HHlIMH, pacnpOCTpaHllIOll.\HMJoICSl In CTBa, MlIJlKH palHoro lKC,lelHoro o6HapyJKHJl ee Ky.lhTypHblC CBlllll C OCTaJlbHblMll paHO- HanpaB,lCHHI1. HX Hop:V1a.lbHoił ilellTC.lbHOCTI1 H KOMncTeHuHIf, :VIHorHX pa3HoponHblx :SlBJlSlIOII\HXCSl HX \lPSlMOii C.1YiKc6Ho~r 06SllaHHoCTblO. CpaBHlneJlbHbli'\ baJJTHHCKOro ~10pSl; CB1l3HJTll palmt'lHbIMH opraHa'H1 TCXHH'ICCKOronpo· rrOJTOMy, B rrOBCe,!l.HCBHblii06llXO,!\ MC- onOlnaHllC'.1. pa3Hbl:VHf y'lpC:-KilCHHSl:VlH:vlHOfHX 3aMCHSllOWHX $YHKUl1ii HCBXO,LlSlWliXB nporpaMMy KopeHHylO rpynny HaccnCHHll. npC.i\CTaB.lllIOTCll UH<lJPbr, KOTopble KacalOTCR TeppllTOpHaJlh- npOHCXO)l(.i\CHlUlOTUOB CerO,[lHSlWlll{XpbI6aKoB, pbI6a'lall.\lIx C .10L\OK (88-10J~'~ �••• 838 839 pO lll'l.1HCb B .)CrC 3HHX, B KOTOphIX ;KIlByT CCr01l,H51I1X CbIHOBbn); COOTBeTCTBYfOUil~e llH<PPbl, OTHOCHlI\:IeC51 K KarcpHbl:\1 66,3%, 72,6(;;" B KlanbIc:raBoBc Ha pbJ6aKaM - 91,6-100(>~, clcnylOwl1e: 75% B KapBH OCHOB:1fIHHl1CCnC,'IOB:ne.lbCKIIX MaTepllanOB, MMKonAM ,1JITYX BHEIllHI1E MI1rPAUI1I1 Ha fe.le COÓpaliJlblX Ha :\,:e:lTe, a TaK;Ke COITYTCTBYłOIUI1E corn aCHO 3anHCK'1,'! 1l 1C\1C.lbHbIX Ka)laCTpUX MO;KHO onpe1l,CJIJHb, 'lTO nt:eDf:1l CCrO,'lHHU1HliX KaWYÓCKHXpbI6aKOB HOBbIC npl1WeJlblJhl npO;KIlBanH B 'JTOM pai10Hc CO£J1EHrUI BCTpC'łaIOTC5I pe)lKO. ABTOp paCOlBTpI1BaeT lfBJJllCTC5Inc~n! npaBHJlo:vr (87,5-100%); 'ITO KUCaCTC5IKaTCpJlblX pb16aKOB, TO HYiKHO30IV.eTl1Tb, 'ITO 3nCCb nO.10- iKeHlle llpyroc, TaK KaK 60.lec nO;lOBHHbl pbl6aKOB :no l) CTpyKTypy rpynn B noccnKax UI1<!JPbl1l00nllhl nOJlyocTpoBa B rCnb CCJlbllHlHCTBO iKCHIl'I1H rC,c,CM 111 pbI6a'łbllX nOCCJlKaX, KOTOpblC He COCT05lTI1CKJlIO'll1TCJlbHO113 pbl6al;OB B OCT<lJ1bHbIXpbI6a'lbl1X MHrpaUH51 lla6!1I0,!laJlaCb c) Ha nOCeJlClIl1iiX H pelKC H KaCaJlaCb, r;oce:lCJlHllX nr;CiK.n:e BcerC', CI\:CJlJumcro liqbrEa'lbhX pbl6a'IbCH rpynnbl, O CC 60raThlX Tpa,!lHU,H5IXH ropHBH-' ,!la 30 JleT). J1y'lwc 4. lIeoc06clUIO YJla'lHO (liJ 06CTOHT Bonpoc B03paCTHblM rpynna:Vl -- po.n:a rM6HOM pbJ60JiOllCTBa npOI\Lb!Cne li cnCUI1!jlH- 6. npo<!JCCCJ:OHanbHYIO CTpyKTypy D Mope npOnInaIlH51, oc06eHHO npI1BJlCKaTeJ1bHOCTb JIO,lIO'lHOrO pbr60JlOBCTBa pbl6aKOB, paHbWC H Tenepb. x0351ikrBa. r) CTupwcro 10 nCT, apTCJleH - 63,3~':' Pbl60JlOBCTBC - TOJlbKO 25,5~~ B .~O.rrO'JHOM BonpOCbl, np0l13BeCTlI TCopCTl1'rccKylO H rrpaKTlI'IecKylO "MawoncpHW' npOó:leMu, (OT rO.TLlaH,'\CKoro c.rIOBa "rnatschapir' OllCHKy- pbl6a'lbHX 06weCTBO) (a CBH3H c npOnCTapl13aUHeH HOn Ha Me.1KOM KamITa.10BJ10)j(eIlHH) D OTKpblTO\l :\10pc. B npll6cpClKHOM TO, 'ITO IlCTOpl151 CYW.CCTJ3YIOIIl,cli B HaCTOilwo;:e lraCCneHII5I 3ana.n:Horo flpH:\lOpb51 - 3TO B TO ;KC BpCM5I HCTOpH5I 1950 ro,L\y 2/3 }E\CCJlCHHiICOCTaB.15lJlI1Jll0.n:Il, HhIe )j(HTCJlI1- li3 3apy6c)I(IIbIX JlHIllb Bcc 3TIl rpynfJbI B 6%. 061J.(CCTBO- 3TO npH6bJB- IJCpCHCCCJlHblC 1I3 .n:P:THX Boe- CTpaH DMCCTCC pC1:\1I1rpaHTaMlI - 28%, MeCT- OTJlH'IaJllICb ,!lpyr OT .n:pyra KUKJ\CMorpaqll1'1CCKoi1, TaK II COUHanb- 1950-J 955 IT. BblcTyna.l HeKOTophlli 3acTof! a ncpCCCnCH'ieCKOM llBH1955-1959 rI'. CHJJbHCenp05lallJlOCb JlBH)j(eHlIe BHCllIHCii i\.mrpaUIUi. no KOJUI- nCplIO,L\ rKCHIlH.B '(eCTlly OHO KOMnCHCl1pOBaJJOCbII JJI1LUb TCII,!lCI1Il,HHnoccncHl1ii rpaUHlI npOI'IXCOL\ll;1<\3a c'Jcr C CO- II Ma.lbIX 11 <!JOPMOHXO'JHfICTBa, OCJIOJ3aIfpl>16o),IOBCTBeII pbl60JlOBCTBe 6blJJH ,!lpyniC. Bb1C1;:(a 113 ,!lepenCHb 11 D CBocii Macce KaCanaCb 3MH"aKI(Hlł COC;:\lUlClIll51CC~,1CHCTE". B f10:IblllY. OIB! Ha 3ana;U-lOe IlpHMopbC npllBJleKJJa 3a):lep;Kam1Cb npC;KJ\C Bccro 3aTC:\! aBTOp ncpcxo.n:Wf K rpynne AllTOp B OKO.10 ropo.n:ax 17% BCCXrrepeCe:JCHHblX li rrOCC"-Il<ax, nOCJlCJ,lIHXHM.lIIirpaHTOB B 3ana.n:HOC npIl'\10pbC, ,'\acT IlX ;:\el\lOrpacjJłI'JccKylO H npocjJeCC][OHanbHylo Bee wlcTymlllllJHc KacalOUlaRCH 113:\1CHCHH51 MCTO,!lOBnpO,!lYKUI1HB 60nbWHX KO.l.leKTIlIlHbIX rpynnax ITPHMOpb51 J1 penaTpJ1allTOJ3, CB5I3aHllble C penaTpaUHei1, 06palJ.(UCT BHJlMaHI1e lIa H:\BmrpaUH51 pbIOO- UHUJlbJIOti Jl 3KOHOMl1'lCCI<OnTO'lKJI lpeHH5I. 8. ,L\pymc lilHC JlIO.n:H.B 11 l\'IOJlO):lOro KO,lJlCKTI1BHOrOTpY,!la B TCXHH'JeCKOMpa3BI1THH npl16epe;KHoro JlOnCTna. nOnbITKa pcnaTpHaH- HX CIl5l3HC pO)lHbIM KpaCM H 3apy6cl[(HbIMII ncpeCeJJCH'ICCKOrO nBI1)j(eHI1Jl Ha 3THX 3CMJJHX. HaCTORwec pbI60JlOBCTBC. POJlb ncpeCCJleH'ICCTBa lIo-npo<!JeCCIIOHa.Tlblloi1 CTpyKTypoif, OTXOJl pbl6aKOB-JlOJlO'lIlHKOB K JlPyrHI\! OTpaCJl5lM MOpCKO- Y'IaCTI1C MOJlO,lIe)j(H B JlO.n:O'IHOMIf KaTcpllOM npHHH:\1aCT y'lacTHC B J10,!lO'f}fOMH KaTepllOM pbI60nOBCTBe, 7, rI'. a TaK;Ke COUllaJlbHO-fJpcqJeCCllOHanblla51 CTpyKTypa li ec H3Mel1eHI151Ha 3TIIX ABTop HaCCJlCIIH51pbI6a',bllX B nOCJlell.HHe ,lIJliI 01'- nOKOJleIlH51H 'ICM OHa 06b5lCIl5leTC5I; npOllCIITHOC COOTlIowellHC KaTepHbIX 11 JlOllO'lllbIX ro CTpaJIaMlI, BOJ~CTB,perraTpl1allTbI 5, BnJ1i1Hl1e pa311blX 06CTOnTe;TbcTB, npClKJlC BCerO pa3DI1TI1C pbl60JlOBCTBa B lia 113 npouCCCOB, no B03pacTY Ii nO;1Y HaCeJlCJIH5I3anaJ\Horo BpCM5I CTpyKTyphl 'leCKliMII COUHaJlbHblMI1 npH'IJmaMIl, n.JflIOlJ\i),; 1955-1958 paCC!vlOTpCH rrOCJle.n:lll1i1113 BbiWC- I1MemlO: a) CTpyKTyP[' CCMCHCTB penaTpHaHToB, 9,7°;, C B03paCTOM KaTcpHblX pbl6aKoB. 06bilCH::ICTC5I MeJ\JlCHHblM Te.\1nOM pa3BHTI1i1 :noro KpblTOM Mope, a TaK;Ke npH6blBWI1X B nepHo,r( 06CT051TCJlhCTBa, BblTeKalOwHe 6) pa3łUlua CorJlaCJlO' pbf6aKOB B B03r;acTC CBbIlL;e 60 nCT, HeH3MCHHlOlJ.(eeC5I nOJJO)j(CIIHe B .n:aBHI1WHCI'.1nOLrO'mOM J\epeBCHb,J\o6blBalOwero npH 3CMH5IX, )j() paCnpe,!lCIlCHHC pbI6aKOB-JJC',!lO'lHlfKOB no 1959 ro.n:a a rr., Ha 3ana)lHOC HaCCJlCHII5I1950 rO)la. nepemłCH rOB H HX cnOC06110CTJI OCHOaaHI151HOBOH cpeJ\hl, CCI\:ei't, 3aHHOCTH K CBOCMy peMCCJlY. ,!laHHbIM a) OCHOB:mHH BblWeH3JlO)l(CHllblX <!JaKTOB MO)j(HO rOBOpl1Tb O 3a,1KHyTOCTI1 li O):lHOpOJl,HOCTHKawy6cKoif Bcco6weii B HaCT()}IlJ.(eli CTaTbe [\BTOpOM npeiK.n:e Bccro YKa3aHHbIX nonpOCOB, B HH)j(eC.le,!lYJOweM nOp5lJlKe onpOCOB, npOBe,!leHHhlX l1HCTI1TyTo;vl 06w:eCTBCHllOrO X0351llCTBa cpe.n:11 penaTpHaHToa, ,3TH I1H)j(e 110 I1HTeHCHBHoe. rO,QAX npl1CrrO- CPE,QE HaCCJ1eHH51,npH6blBwero 2) nepCCCJJCH'łeCKOe ,ll,BII)j(CHHeB 1955-1959 ;1l0LlH, '1b51 npc<jJeCCI151He HacneLl- ):I) nOCJlC DOHHLI MI1rpa1ll10HIIoe ,'lBI1)l(eHl1e B BJJa.n:lIc.laBOBe 11rCJlC 6bIJlO ilOIlC.~bTlma, I1M}\[paUHoHHylO np06JJeMy 3) HCKOTopl.:e pC3ynbTaTbl (80-97,7'}~». BOnpOCbl K HOBOM TPMAHTOB MHrpauHolllloro MOpbC, Ha OCHOBaHl1l1Marepl1a"OB CTB~ i -{1~I. r) PErrA B 1955-1959 npl1MOPhE M HEKOTOPbIE y)/(C D IipCW.~()M CTOneTI111. D) TY3e\1HOe npOI1CXO;KLlCJlI1Cpbl6aKOB-C10)l0'lHI1KOB ceMei1 B 3AITA,QHOM MM flEPEMEHbI xapaKTepHCT/iKy, liC'IlICJliler 3-,\CCbIn~.'CHeHHH BC.1C-,\CTBHC p:r1EllDaKlweHC5I aKKO:\lOJJ,alIIUl !, HOBOi1 CpeLlC. BbfBO;:ILl aBTopa npOBC;~CHJ(bl:\I C lPHUC, CTaprapJ BbITeKal0r II3 PC3Y:lbTarOB, lIo,ly'lemlbIX 6clarOll,ap51 onpOca\!, 1097 CC;vlciiCTllaMII Il 179 a.J,MIIJ·i\ICTpaTllllllbIX nyHKTax WClIlIHCKH, WellllllCl< II C.'yncK. pal1oHoB: fpll- �840 841 B CTaTbe OCBeweHbl Te BonpOCbl, CywCCTBeHHbl~H H,lSl npoueccSl KOTOpbIC, no ~-1HCHfIIOaBTopa HHTcrpaUl1H, 13. npCIł3BClLlCTBO KOp3HH - SlB:JlIIOTCSlca~lblMU []PH'łC~1 ,eL1Sl nOC.leilHlfX pcnaTpHaHTOB CTB)'lOwHe OHH :HIWb Ha'łaJlHCu. AHKeTHblC 14. TKaUKoe CBe,i:CcllJSI JlOKa3bIBaIOT, OUCHHBalOT HaCTOSlwce BblBOllbl aBTopa nOCC,lCHlle li 'ITO 60,lbWHHCTBO He Cc~rCHCTB n01l0;ł<HTC,lbHO npOSlBIISlIOT )ł(eJlaHIISl )'e3n<aTb OCHOBaHbl Ha 60raTO"vl KYL1a-:JH60. CTo'JHoll COCTOSlHliSi HapOnHOf! l. - M. cpeAa MCCTHOCTH. 3THI1'leCKHe 365). (I1CTOpHSI. C06HpaTerrbcTBo Te.%HbIX n.'101l0B, 3nlOrpa<!Jml "HJlIC- KOTOpblC ewc yueJleml OxoTa B paMO- KOJlOHH3aUHOHHblC - rpe6HSl K. P. KYKep (CTp. 3(1). 11 opy,!!UlI (CnCD,bl 60pTHIt'lCCTBa, 20. KpaHHbl - P. KYKCP ,lOR). ,uJlll c06HpaHl151 lIro,u, Co6HpaHHc c06HpallHe paCTll- 9. PacreHeBoAcTBO M. 3HaMcpoBcKa-OpfO<p<!Jep pbI60noBcTBa, K. ,JoD). (fJpHMHTHBHbIC KOHCTpyKuHIl cwe CYIllCCTBYIOIllH~ rrollPo6HOCTI1 yTBapb, - M. B oc06eHHOCTIl 3Ha'l.1epOBCKa- pacnHcHblc CyH- P. KYKep (erp. - BeHua Ha 400). (npOucAypa, CBSl3aHHaSl C pOlK- OT 3J1a). cBlAe6HblH: 402). (CBaToBcTBO, IOpSlA, BblcTynJleHIHI nHpUlecTBo, ucpe~lOHHlI C pe- HaKna- [OJlOBy HeaecTbl). 06bl'łaH - M. (CTp. 407). fJcTIOKeBH'I (raA<\l{HC, ll,yWH YMCP- Jol T. ,U.). 06bI'IaH H elKerO,UHbIC 06pJIn:bI (ElKero,!!HIIH: 06PSl,'lHblH UUKJl. ranaHHe 21. TaHUbl - P. JlaHre CSI Tpa,!!HUHU. HapOAHaSl - K. CKnOAOBCKa-AHTOHOBII'l H Maru'łeCKHe 4 12). (TaHUbl, (erp. Kane.',"Ia 410). (eTp. npHe"vlbl): H3BeCTHblC 6"aron:apSl eoxpaHHBIllCH.· Ii MY3bIKaJTbHblC I1HcTpYMeHTbI). OXOTHl1'lbl! conOMeHHble - M. 113BeCTHblC no npHMeHlICMb1C B HaCTOSlwee M. 3HaMepoBcKa-ITploljJljJep 3 7 ~). (crp. nltlllH 37H). (TpaAHI.\HOHHaSl TCXHHKa pa- - M. fJOJlSlKeBH'I (crp. 382). Ha OTKpblTOM orHe, KOTopalI B 30.le, <!JOpMbI MacneHoK.) - (,JJ:aBHSlSI3arrpSllKKa 11 Tpa,!!I1I.\HOHHble CpcllcTBa K. CKJlOIIOBCKa-AHTOHOBII'ł TpaHcnopra, B 60IIbUlHH- ClBC C.1Y'laeB ylKe HecyweerBylOwHe). np06neM lleno - M. COBcpweHHOC I1C'łC3HOBeHHe rrpl1T\II1THBHbIXMaCTepcKHx. MaClepCKaSl B 3JTO'łYBC). fJo"S1KeBU'ł (CTp. CywecTByeT ewe :H\~)). TIoMopbe TO;]b' 2 B pe3y"bTaTe B. Eopxcpc, H HHlKHee noce,leHueB. Ky"brypbl AO peK" Teppl1TOpHH: pbl6a'łaSl MO)ł(HO rOBopHTb K. KaH3ep fJoMoPbe, 3arra,uHoro BKpbl Ha6JllOrrCllHe OOMOpbSl 11 )KapoBbl, .uo peKU Jle6bl. Clle:TaJl B. noSlc OBU pa3pa60' OOMopbe, AO peKH TpU 30Hbl MOlKHO pa3lleJll1Tb JI BH)'TpeHHHH nOllc. BO BTOpOM 3eM,leAe,lb'łeCKaSl. o KyJIbTypHb{}( paH:OHax. neccep, pa3;re,lSleTCSI Ha Tpl1 30Hbl: lleHTpa,lbHoe Bce OAHI1M H3 BaA<- I;YWCCTBOBaHI1S1BeCKOJlbKlIX li IIp. Bce fJo~IOPbe npu6epelKHblH. KyJIbTypa, Ha BO- IIci1.cTBI1TenbHOCTb, nOC5TeBOCHHOfl rrO,lbCKOH. KUJ10HI11aUHH 11 KynbTyprpyrrrr AOCTHlKeHHH. SlB.'1S1eTClI06HapylKeHue 3a OtlepOM, IllHpOTHblC o6na.uaeT pa3HbIX TeppHTOpUH. Ii paWOHOS. 3TO Tan <1>.rOJlCTeH, ABC OTllerrbHblC np06JI~MhI: OCTaTKH KOTOPOM cywecTBylOr 2) COBpe:l<1eHHall 3THorpaljJl1'IeCKaSl n:aBHef! HaporlHOH Hei1UlH:X Hay'lHblx ITapceHTbl 12. KOJlCCHOe npOH3BOACTBO H 60HLIapCKoe KO Tpa,LIuuUOHHaSl 60H;rapHaSl C03AaeTClI Ky.'lbTypHbrx co06lUcmuI OO,,",OpbSl MOlKHO paJ,lH'łI1Tb OOMOpbSl; npHcrroc06neHl1Sl l'h (TpallHUlloll- ne'łeillle COAeplKaHIle KOMnnCKC AaBHHIllHeH. aBTOXTOHHOfl KynbTypbl, CTO'lHbIX py6elKax HaCJlblWKC. BapelIHC cpcnCTBa 3arraAHoro I1CCJlE,JJ:OBAHHJI1: fJOMOPbE KpaTKoe TpaAI1UI1OHH<lll YJ1bSl). (CTp. 3THOrPA<1>114ECKI1X 3AfJA,Ll.HOM BpC"vlSl. il72). B 3THorpa¢HlI - OeTIOKCBIt'ł H cyxonyTHble 11 OEPCfJEKH1BbI B Horo 11. TpaHcrropT (nO'lTlI llpynlc II P. KYKCP (erp. cro KopTelK, 37fi). ITPHMHTHDHbTe crroc06l>[ (erp. CKJlOAOBCKa-AHTOHOBl1'I (erp. 10. ITpHroTOBJleHI1C 11 xpaHeHHe 387). :H):l). (CTpomwbHble (CTp. nTH'lbHK cTeHeBoAcTBa). (erp. WHX, npOlllaHHe 11 C03bIBaHl1e lKHBOTHbIX. pa3Hopo.uHblC 06bl'ł.au ,ublBaHHSI cBaAc6Horo OE30P - EOPTHH'ICCTBO 11 n'łeJlOBO.llCTBO Hble 6J1loAa, BTOpOH: 'I.1I1POBOH:BOH.Hbl. Ha- Ha 3aCOB H ilPyme) H HapO:lHaSl H oxpaHCHlICM 18. CBaAe6HbIc H COUHaJlbHO-3KOHOMH'leCKUe npoueccbI). CKJTOAODCKa-AHTOHOBH'I (CTp. 7. )K"BOTHOBOACTBO - 8. :1(11). (Tpa.JHUIlIł MHKy.10BCKa (erp. Ha'łana 103E<1> EYPlllTA - 6. Pbl60rroBcTBO nacTb6a (Cywe- 11 T. )l.). llrpywKH '1blO IIPYlKeK, cBallc6Hblfl rpynnbl. 3rroToBcKoil: K. CKJlOIIOBCKa-AHTOHOBI1'l (erp. C npHMeHcHHcM - OPYll.HSI). pbl6a'leHHSI <1>. KnoHoBcKII (Me6c;Tb 19. fJorpe6anbHble 11 3THorpaqm'IccKHe TeppHTopHH r. i10 (1amlpalOWHCClI yCTpOHCTBO H36bl 307). ACHHeM pe6CHKa YHI1BepCH- MaTepl1aJlbl, JIliU 1! T. A.). 5. - 17. 06bl'l<UI rrpH pO)ł(lIeHHIl - KOJlJlCKTI1B Hay'lHblX B paMoHe TepPHTOpl1H 3J10TOBCKOHKpaHHbl 3. ,JJ:eMorpaljJl1'lCCKI1C np06J1CMbl 4. ,!!YKH, pe3U6a, npOI.\eCC CHJIbHOM yp6aHlnawm. reorpaljJl1'lCCKaSl TonOrpaQlHSI (CTp. c06paJII1 MaTepHa;loB. TIplO<!J<pep (CTp. B 1960 r.) MY3eSl B TOPYHC 11 Ka<!Jenpa B 1960 rony UeHTpa"bHo-BO- (pe1lOMe 3£511). (erp. OCTaTKI1 naMSlTHHKOB HapO,1(HOH KyJlbTypbl, nepCTepnCBweM 2. HaCeJleHHlI KOWaJ1liHCKOro BceBoAcTBa 3HaMepoBcKa-ITplOljJ<!Jcp 11M. M. KOnCpHI1Ka B TopYHe erpHpylOume He, 15. CTpoHTe.lbcTBO 16. BHyTpcHHcc KopellHoro Ha OCHOBaHl1H KOrrJlCKTHBHOHpa3BeL[KI1 B paHoHe BCTynJleHl1e p<:60THI1KOB 3THorpa<!JI1'JeCKOrO Tcra CyWCCTB)'IOWlle 39fl). (erp. npoIBBoncTBa). B paHoHe). cOnCpA<aHHC KyJlbTypb[ 'łaCTH 3J10TOBCKoro nOBeTa, c06paHHblX npOlBBOLICTBO H onen<L1a - npOH3BOllCTBa, Jol nOCTpOHKH Ha CTO;16ax, KpaTKoe 3Ha"vlepOBCKa-OplO¢¢cp KOp3HHO'łHOrO pOJ.HblH KOCTIO"vlCOBCpWCHHO I1C'iC1). .~laTepJotanC, rrpenCTaB,lCHHO"vl B CTaTllerH- 'JCCKHX Ta6JII1uax. 0630p T KaUKorO M. <!JOp.~lbl TpanHuHoHHoro B nepBoM B rrperreJ,ax B03HHK.1U B pe3y,1bTaTC Ha npe- 3TUX 30H pa3,111'łHbIX �842 843 ljJaKTOpOB: reorpaqlJ1'leCKI1X, X0311HCTBeHHbIX(PbI60;WBCTBO H 3eMne,[le,1I1e), 1l0Ce:ll)iI- 'leCKI1X (Bnl111Hl1epa3HllWI1XCll B 3THI1'leCKOM OTHOIlleHlfIf rpyrrn nOCCneHUeB), COl\l1anh;) IIoxon<lfe TYT 51BJICHl-lllcywecTDyToT TaKJKC, Hap5lny HO-1KOHOMI1'lCCKOrOnOnOlKCHHll (MOHaCTblpCKIfe ,[lepeRHH H ,[lepeBHH, npI1Ha,[lnelKaBIllII- H CTH;len (cpeil.HCBeKOBaR, peHcccaHca, K phIUapCKOtl yca,ll,h6e) CKlie )TllOrpacPU'IeCKv.c HeMeuKlfe Ha :ny M T. ,ll,. Y'leHble, KaK npaBJUIO, perl1oHanbHylO He 3a""le'lanlI BnlIllHIfll cnaBllHCKoro ,[l1i<jJ<jJepeUl\l1aUMIO.IIonhcKaR l-iayKa CTapaeTCll ):IeHCTBHe Bcex <jJaKTopOB, B TOM 'lMC!!e TaKn<e 3Ha'leHMe nonbCKoro BblXOL(IIT Ta)(lKe M3 )lpyrOH: TO'lKIi 3peHHR Ha CYWHOCTh npouecca B033peHI111 Ha :ny np06ne.'Vly ,ll,aBHIiWHIIXHCMel]KI1Xy'leHbIX. Ha C)(all HayKa npOJnBO,ll,I1T nO)lp06Hble CTpOR M npOl\eCca CnJl:lBllHCKOro, AP06HblM repMaHl13aUl1l1. r. Jla6YAbl, K. C.l11CKoro M ,ll,p. IIoJlhcKaR HCCneL(OBaHHCM OT,ll,CJJhHhIXEy:rbTypHblX onpe,ll,e,lllTb cy6cTpaTa. 'leM 3TOM OCHOBaHl1l1nonbnneMeHHoro HCCne,ll,OBaHMRT. Jlep- 3THorpacPMll 3aHMMaeTCR no- llB:reHlIll, 1I3 (POPMbl OT- 'IT06bl ,ll,eJJbHblXJneMeHTOD, H1lOrpa In HeMHorllX coxpaHHBIllIfXClI peJ/IiKTOB, CAenaTb BhIBO,[lLI KUKO CJIaBllHCKOHKynbType JTOrO pallona TaK, nOJTOMY, HCCnC,ll,OnaHHll B 06'laCTH Diclenhaus), tore B no6cpelKHOH nmOB Hapon,Horo 'faK Ha3hIBaCMoro 30He, nma, ABOpOM (Vicrkanthof) li cnaBilHCKoro ,ll,OMa. HeMel\l<l1e y'leHblC (A. ,Q06pOBo,lbcKa, b. CTCTlbMaXOBcKa, 3. Paf\<luKll li T. Bpy6.~eBcKl1) BI1,ll,llTTaK)l(e lIBCTBeHHOCrOJI:raH,1cKo-ljJpH3cKoe H CJlOB5IHCKO-nOJTb- CKOCDJIi1mme. aH~1 YTBeplKA~HOT,'ITO THnbl AOMOB, BCTpe'laeME.1X B 3anaAlwM m3n5ll0TC51 nlmlMH, o6pa30BaBwHMHclI apXl1'reKTOHH'leCKHX KOHuenulllf, na MccTe, B TO~1 'mcne BCJ1CX\CTBHC cnflilHIiR T<IK)KeH cTapeJ1wclf - pO,ll,HMOii, cnaBilH- CKOH. 3dnallHo-no.\lOpCKOM lK<Iml TOnl>KO Te nlflbl HapOilHoIH )loro Hoii cTpoHTe.1bcTlle 6aii,QapOK .'10,ll,OK,KOTOPb!C cyuleCTBoBanH KOHCTUTHpOBaHO, 'ITO coopyTaY! cw,e B cnaBllHCKHH nepHOil. KOCTIOM 6blJl T:lK)l(C ,ll,llljJtjJepC]{l\~lpOBaHKaK II CTpOI1TeJlbCTBO, y KalK- paHOHa 61>iH, TaK CKa'3aTb, cBOll co6CTBellH:bli{ CTHJlb (nblplKl1l\Klti{, ilMHeHcKlli1, Kawy6cnti1). TO.lbKO B omra"'l HCMcuKalI KdWy6cKO:\1 1>. CTC.ll>,~taXOBCKOi1H oco6eHIlO JTHOrpaljJHll npJ!3IlaD<I,la KOCTJOMC. nO:JbCKaR pyrl1llcKliiL C:1aBilHCKlie JneMeHThl JTHOrpatjJHII A. Llo6pOBO_lbCK0i1) 06HapylKll.1a (IfccnC.'J,OBaHI111 B OTlIe;lbHblX pai1o- a T(I}:A<eB C60pHliKax 06Hapy;loIBaHlllo OÓ30P l\!eCTHblX HCCJJc;:IOBaJlllii itBTOXTOHHl'fI Ky.lbTypbl KpblBa.l0 C rO.lODHbTM YKpaWCHllC~I (czółko) gębnik) pym1H n.-laTKa, py6axy. KOTopyłO HOClUlI H nOB1I3KOll non KOTOpblii HOCIl.ll[ 110-,\ ,.Ha DulrIyCK·'. 3nl ,\lbllllKOIl nOA60pOAKOM (pod- (Regenrolle) pC.1UKThl HaXOI(T1.11!Ha KOTopalI COOTBeTCTllOBaJla JOHC pacnpOCTpaHCHllll CTByłOT O C.laBp.!lCKO.\l n.-1I1il[[T11!Ha OilClKil.Y)TOn TeppllTOpJU!. KpOIOTClI TPY::l no nOKal;,IBaeT, IfX 'ITO OHlI ][ npOJ1:lJJO:JIUJHCbC'fapiU-TI'illMHpa3HblX l\CHTpOB. HaH60Jlce Kynb7ypy aKT.1B- HccnCnOnaJla, CJIOBUHUC,>H K<IliJy60D. IIOJICBblC JlCCJIC;.(OBaHlHT lIpmnD UiTe",-;lHC BC,l Hccne.J,OBaJ-11l5l,KacalOlIUIC{:H cpCgCTB 3Hf!~~eHoucl\ofi·f1plO(I)(I:ep, B 3"0TODClCOM YC3nc. Ka¢e.lpa BC.o.CTW:CJlc.non<IH!llI !lO HCKOTOpblM BO- ap'<HTcKTypbl Jl nnaHHpOBKH gcpcncHb rn<lHh- CKoro f10JlHTCxHHKyMa npOH'lBO}lH'f D;OKY~:C[(T<llllIIO HapOJJ.Horo CTpOIfTC:rbCTB::tHa TeppliTOpl1H Bcera fIo\\opL5T. f1<'j(hCKOC 3T:-lOrpa(tJll'ICCKCe aGw.ccma npOH3BoAHT TaM Cl!CTC_.\taTJi',eCKJ.IC lICCJ:.CiIOBaHll11,CBfnallHhlC c f10JlbCKIIM 3THOrpa(pH'lCCKl-l""I ATJlaCOi\I. B TICC,lC;:IHCC BpeM5I Ha'!<łm{ npoTnDonHTb KOMI1JlCKTCa:JTHorpa<]ni'lCCI(I'IX np06JleM Hl{e, D pCly ..lbTa":e caCTCM3TI1'1CCKl1enCC..le1l0naHJ11I npyroro 3ana,1:wro 11OCJlCBCCH.Hoi1 nO.%cKoil f10.~lOpblf, a V.~CHHO: B03HHKHOUC- KO;ll)HH3aW1H, HODO~! KynbTyp£'1 ::ICpenHH B,aH~11I0rr nplicnoco6m;eMCCTi1 pa"lllOpO;lJ-lbIX rpYl1n J.1 pyl(OBOIlH, 'JbIX CJICLIOBaH1HIX, oprałiH30B~tHHbr;( aOIlICCTU'l n nporpaJ\lMe 3TjIOrp<,!pI1~ccKoro l-13pOJ11!OTO COBl:Ta B KOLlianHHe. f1P'iWiJ10 y';<ICT:-:C13 ":cneBeK. CTal\I10HapHblc ..J.OBaJnHi~npo ..'10.1/:{''-B:!.HICC5lUC.lh!il CKO~l nOBeTC. Kar.c:w ..Sł lU }-t-HX nCl:eileHb cTpyKTYPoli. Hanplly.cp, 111 JlKl6.'1HHCJ>:cro 11BeHTJ1HC In He lEv:CJ-()T .i\-:CC5E.!: oxn:~ r!.JtBU.l!l B "3e~L'H!: B 5I\llIC 8cpnlWC3C. TaK JH13bIBHC:..•lhIC rpatPll'leCKOH TeppHTopflH, pOBKa l3 npCJC:ia.x c rpyKTypOH. L'1C..JYIOUHI.\1 oóp:rJo!''''l: HCC,'C- llepCBeHb B KOlll(\.:lMH- HHOH 3THorpaqnflłecKoH j"lcTHuax 1:1 nOllH1HbCKoro LC;:CB':.'ca KaKoE-.'lH50 ficpece.lcHUbI. H ł:Y'.lbTypHcn.1 B B()CBO,UCTB3, rpynnhI CU511Ji c nocc:rCHOTHOWeHHJ1 palHolf o6pa'311~1 Oflpe,c:.C:lllIOTC>JKy"lbTypHalI OT;:re_1bHhI.X..Jepc.oCHI> --- B Ca\!O\1 60.1bUIO\1 cOKpallcclIIlll HeCt\O~'IbKO ł3 KO.;111\.:C::TBC;H\O~1 .• 1ZtÓYiKCł\!1C·· paJ;II;'1Hhl~l 6 paHoH BccnonCKoro npO:'KIlBJ.IOT npCH~1YU1CCTBCl!HO I1cpcce:reHllbl H KC~leUI~oro 80C:1()llC'd~~ B BC.r1łOllCKott nO,1 [!CI;pOBlnCII>CTllO'.1 0T_'1IP'I~~CTC~ l3 ilej:'CJJIC Jla6y~u 1C1MC'--IaC-,C5T, 1aTO nepCECC II nOCC1CHIlcn. B 11C- npoQ1 . .np 5f. bypurrOJ1 nO,lbCKOfO U MylKCKyfO il.peBHHX C.laBill-! U OHI! CBTlI(eTe.lb- IIoMopbii, TaM npol]J. np E. CTeilh.\1a;,;ollcKa (Yi\u:pnf! D 1956 rO}ly). aHa M. npo¢eccvpa npocaM lien no- Bccro TpaHCnOpTi! r; C,-pOI(TeJlbCTBa, 3"HOrpa(IJI1lJeCKHi1 My"x'li B TOPYHe, nOA pyKOBOAcTBOM Tophle TpaypHoc ntnepaTypbI JI TOnKOD<lJlIiIO. 6blJJJ! palHOpO)lHbI B nOjIOTHllHOe 6enoe Haponnoi1 pa3Hb!C C;12BlIH'.:KI1CMOTHDb!. B )TOM C.1Y'laC y'fCHblX OlKli,ll,aeT 60.1bIllOH lIax AaBHHe, MeCTHbTCTHflbl KOCTIOMOBCJlaB5IHCKOrOnpOHCXO;.KgCHHiI,a TaK)Ke HeKOpenHKTbl B lKCHCKOM 11 MyA<CKOMJiaplIlle: J1i1TepaTYPY, K<I- TCppHTOpJ1H IlpH3HaCT I1X C.lallilHCKCC npOHCXOlK,:JeHJ:e. Mey.CilY TC;,', B HpaBax H 06bl'lalIX, B npOl:ecce B 60,lhWYIO HereH,U, f!OCJ10BI1il, TaHI.(CB ł! HapoLlHoi1 My3bTKlI, O).lHaKO peaKO If TO TOJlhKO B BOCTO'l- IIoMopbe HeCKOJlhKHX JTOrO TaK lKe calOlI.lyloclI 06bi'l<lCB, CCMCHJlb[X[1 Llpyrllx elKcronHblX 06pil,ll,OB, CKa30K, f10BeCTBOBaHHH:, BO}lH;1Jl Tf!K)'{e _\IY3CIl. MY-len BbIBO,ll,lllllCrOCll OT H11/1meCaKCOHCKoro aHaJlOrlill np06.1C!\1bI - B nOJlbCKOH TrHOrpaljJIfIf l\!a:lO HCC.le- .nOBaH. HC'VICUKall JTHOrpa<jJi111HaKOflH.,a B :Hoi{ OTpacml [JJaBJlbIM 06pa10;vl, (mar- J110X Tpe6YlOT ClUC .Ja,lhHei:fWI1X IIccne,r:IOBaHHH CTpOlITCnhCTBa )(,:.caIOTCR npli)l.ep)KHB::tIOTCll MHCHll11O llCKJIIO'IHTenbHO HCMeUKO~1npOllCXO)K.'J,eHIIHJTIiX J(OMOB. IIOJlbcKlie I1CC,leLlOBaHlHl OTKpblBalOT pm!, Ky.lhTypHblX nblp)KI1UKOro TJma BCTpC'laCTCll TaK)Ke Y3KoqJaca.'J,HbIHAOM co CBOL('1aTOHraJ1J1epeeK. y'leHblc Ha no- IIO~lOphil. IfCTOpWlecKHx 6apOKKO) MCWaJlCKof! If BoeHHof! MO:lhI, nO.lb- CeKTOp COUHaJlhHOlf H l.lyXOBHOi1j;y.lbTyphl !lO pa60Tana H lIIHpOKo<paCa,ll,HOrO C Ilp5lMoyronbHoIM Ha nO~10pblI cy6cTpaTa. rCI-!C3IiC<l HCCKonbKłlX TlmOB ,ll,0!\10/l kisches OCa,ll,eBlIIIfXHa TeppHTopHH BJJJlllHTlllMH pa3J1Ii'lHblX CJ1aBllłlCI(\(MH H nO;lbCKI1.\1H paH:OHaMH. 3Tli KaK H npcnblLlYll.lHe .- TaK li o JTHH'leCKOM npolicXOlKAeHl11i OT,ll,enb- HblX MHrpaUIfOHHblX BO.~H nepcce:reHueB, 'lUC cnaDllHCKoro paH:OHa C npynl!\'!H aHa repMaHl13al\HI1, I1CCne,ll,OBaHI111 ,ll,aBHero C,laBllHCKoro 3,ll,eCb Cne,ll,yeT ynoMllHyTh cy6CTpaT:l B HapOnHO;.\1 HCKyCCTBC3ana.QHoro C pa3HOpOllHhL~lJl CDoero p('Ja ~lOJKHO pe3y.1bT'P:" JTllOrpaqlll'lCCKHK 3THO- HIfBe.1HCIlHTe1. HCC.1C..J.OlliHlIlf! n('cncTaBIITb �845 844 1) npouecc COW1aJJbHOi1 HHTCrpaUHH y;Ke HOBall 06wHHa, n.l0CKOCTlIX: CBlIlaHHall Bblpa60TKa 06WCCTBCHHall HOBoro H coccnCKall TliDa CBlIlb, pa60Tbl npl1 :vlOB, B01HHKWHX KOnalHlIl BHa'£a.le xopowcro WHnaHHe nyxa, K Cpe;:lHeMY 2) CHJlbHO pa3BHTblii. 'JelHOBCHHJl 3THX <POpM H 06bl'laCB), 06weCrBeHHoii. Hy)f(HbIMH B CCMeHHblX npOHCXO)f(AeHHlI H KyJlbrypHoro 06bl\fallX opy,'HH (Hnp. n '£acTcii. npeJKHHX cB:ln,e6HbIX HaplILl,a 11 HC'IelHOBeHlIll pllJm HOBblX C KaraHY1eM Ha calIlIX ,1leCTBa, pll)f(ellbe CTax (opynIlH, nCpCHI1MaHHC H 6blJlH 3JJeVleH'TOB, npl13HaHHblX norpC6aJ1bHbIX), - (Józef y, 3nCMeHTOB ·11 B031lHKHOBCIHle HOBblX nJJaTKa ,!IpyrHX 11 T. A. <pOpM, Króle, 06pll,1lbl, 4) Wig'liarzc) C)f(CrOL(Hi,IX rOJJOBe), II B CBlIlaHHblC Hnp. C npalUHHKoM CHnbHOC 3aKopeHeHHC Marll'leCKHX yJKC C HOBbl"! '£1'0 6C)lHhle, CTBe - )l,OJJ)KHbl 6blJlll ;VleTOM I1HTepcca, rOBopllTb B !'taCTepa, O yMepwlIx 3aHHMaJJIlCb OnHaKO, '!TO 31'0 yMeHHe 06pal0M /I Ha TaK KaK BblWllBaTb nO'!TH BMeCTC co CTapOI! nonOMy CerO,llHlI npCnTPYi1HO O HX MaCTCpCKI1X. OCHouallllll KpenocTlloi1 BbIWHnaJ1H 06pa3uaMfl yMena KOpO- nOBHHHOCTH L1J1l1no- C06CTBCHH0i1 ,LlCpeBHH 6bl.10 Ka)f(,UaSI KpCCTbllHKa TeXHIlKOH, H3BeCTHO, 'tTO )THM TaK)f(C lKeHWHHbl. B paMKax B nOJlb3Y npCiIaHliH 11.111 cneI:JoIa,lbHbIC BbIWHBaTb, 11 cnoc06aMI1 )KeHll{HH B nO)l,60pe KpeCTHKOM caMbl~l Bnepen, nO'lT1I Ha'laJJaCb nporpaMMe HaH60nee KOTOpoii BbIWI1BanblUHubl Ha y'leHHe J1MeK>T TaK)Ke Kpl!6blJ1\! J1 MOHa- H, KpOMe Toro, <paKT, nOMOWHHUaMY1 B X0311H- nOilXOAlIll{ci1 pa60Toii 6blelO cnOC06Hb[e, B Ka)KLlOli 'ITO TaM BblWI1BaHlIH rJ1aBHblM 06pal0M BHlIX 'lalUe !UHHbl. BpeMeHa, npe)l,nHCaHI1H BbIWHBan.blUHU cep60a, n0J1b30BaJlllCb non.b30BaTbClI UBCTHbIC. BbIWHBalOT npH60pOB, na- nOJJb30BaJJI1Cb npOllBJlSIn.l1 c06CTBeHH"rc KpeCTlIKOM, TKaHlIMH c pa3Bl1Tl1eM TOnll{HHbI; npH orpa- 11 TBOP- o6Hapy)f(l1Tb B TpaLlliuHH. 11)KeHll{I1!f, 60nrap HaCTOllwce YMelO!Ul1x BblWlfBaTb CYLllecTBylOT CneuHa!Jll- nOnO)KeHHe xopBaToB, <pa6pH'IHbIMlI KpOMe J1 3aKOHOM on,I1HaKOBOC, C TOri Jol CJ10BaKoB) coxpaHlt- BblWHBaHl1l1. ł\cerll,a TO.ąbKO B 3TOM OTHOWCHlm, ,D,pyrHx y 06bl'laeB !fHTKI1 H nOJ101JlO onpe,1leJleHHoii. UlfpOBaHa B HaWII CJJaBlIHCKHX CTpaHax (Hnp. H3 JlbHa. Tpa,'lHUl1ci1 CJ1en,SI3a HCii. MO)f(HO O,UHaKO, OT )l,pyrllx Tpan,I1UHOHHbIX npli llIa6JJOHaMH, B pa3BIITHJ1 KOHuenUHH O,1lHaKO, He Bce JKeHll{HHhl r)l.e BCTpe'£aCTClI lllHThe V1 B 06JJacnl. 60nbwe Bce oc06eHHO 111BeCTHblX lIMeH TCppI1TOpHH, B X03SIHCTBell- rrOJlb30BaJJIICb HapHCOBaHHbIMJ1 OCBlIll{eHHble CBOIO HCTOpllK>, HeOTKJlOHlIJOll{HeClI, nOTOM npenllTCTBHeM wa6n.OHaMll: I1MeeTClI J\tHoro a Hn.11nOMOll{blO LlJ1l1ce611. OHIi H1BeCTHble paJ\,U<1ITBOp'leCKY1X B03MOJKHOCTeH f{ 0651- 111MCHeHI1SIB BbIWHBKax. 60n.ec HaTypoii BblWHBano MOTI1BOB. 6b[JJIi l1AeanbHblM Toro nOMOllll! nOBI1,LlI1MOMY. He If HHTRMH CaMO,'lenbHOli npOMbllllJ1eHHOCTH TOBapaMI{. 60nee HOBall KpeCTHKll I1rOnKl1, OLlHaKO, BCCr,'la BblWHBKa pa60Tb!, Ha'£aJ1H B )l.epc- 60JJce nO,'l6HpaJJl1 )l.11<p(jJepeH- 60JJbWC Y1 OHI1 '1aCTO HCp~BHble, npeIlMyll{eCTBeHHO ynoTpe6JllllOT, Cpe)lHel1 TO,l- )l.aJKe HOJKHl1Ubl He HMelOT 3Ha'£eHH5I. KaK Bcerna BH,lIHO 111CTaTbll, TeXHI1'1ecKHe npH60pbl '1CM-TO HenonJle)f(alllHM Bocnpe- n03HUHlI nOToMy H 3Ha '1eHIIC. 111MCHlIJlClI HlrOTOBJlCHHSI B He MOrJ1H 6bITb )KHTb, nonoMy panJJeJJbHO fl)lyll{IIC a HIITKH 3aHliMaJ1I1Cb pa6bl yCTHblX BpCMeH a KpeCThllllKH BblWllBOK KOTopble CHa'£aJJa BbIWi1BHb[MH, npaBI1J10 illa6JJOHb[ nOCb HapOLlHblX rJ1aB- OT 6a6ywKH, npOABllraeTCSI npo<peCCHOHan.bHble npel1MYlUeCTBeHHO MHoro łlHn,HBHll,yaJJH3Ma. TaK KaK HC 'ICJ1onCK 6bm np0l13BeLleHllll. BeKax BbllUHBaHHeM B uexax. OKalbIBaeTCiT, I1X TBopUaM, cro nJlaTHJlH O)l,JlaKO, 'leCKOrO npl1 J1CCJlCIl,OBaHHlIX H OnJ1CaHlIlIX C HelanaMlITHblX MewallKH, ycaLlb6bl, nop BhlWI1Ban.bWlluax 06bCL(IIHeHHble )lBOpllHKH, I\lelllll'£bei1 weHO. HO rJ1aBHblM Il,peBHOCTH H B cpenHHX peMeCJlO'vl "leBhl, n,o CllX HI1KaKOrO BHII,"laHHlI C '{erO-TO cneUl1aJlbHhlMH, 3aTe"1bHOe !l. KPECTYf KOM BbIWHBa!ll1 CTpO'lKH cno060- ,!IJlSI HHX BbIWHBaHHe. 11 V1X OPY,D,V15I TPY,D,A npOH3Be,'lCJlHbIX ropO,Llax 60JJC1HeHHble H xpOMble, CTKH B )Toii. BbIWYfBOK BpeMlI ceroLlHlI BblWlIBaJlbWHUbl WKOJJa, nlO,LlH OTjI,aBaJ1H ,Llo'lcpeii Ha HOBblX MC- :\':CCTOM. 3TOMY B TOJJbKO palHflueii., B npO<pCCCHSI ll,epeBeHCKOH 3a)KHTO'lHble BhlWliBaHlill T. npHMCHeHI1H pyKon,eJlHIO, HH'IeHHlI II n,nll lapa60TKa. nOTOM BblWHBKa no :nOM EA3EJIl.1X He nOCB5I.lUCHO nO'lTH BeKa PO)f(- 06pll!lOB npH TKaHH - KOTopoe Y'lI1JlHCh OT CTapWHX - Kyll,a _ XY,D,O)l(ECTBEHHbIX naCCHHH. HlnOK n[larOnpl1l1TCTBOBaJJI1 3a BblwHBaHHC 11-.leHHHHble L1eBywKlI CTblpl1, BpeMlI npO,D,YLI,EHTbI npll npH'£eM 3aHlITHlI KOHUenuHI1, ];API>APA XIX KOHeu HblX pa60Tax. pacnpOCTpaHCHIIH B KpcnOCTHoe MeXaHH'ICCKIl. 06pllJlax, <POpMbl, B cnoc06c 06pllnllblX npe,'lpaCCYLlKOB, 3J1CMCHTOB, CBlIlaHHblX 3JleMCHTOB 06JJaCTH, pa60TalOlllylo KOTOpblC COCTaBJJlIaH, TaK CKalaTb, 6bITOBblX 3R'v10ii. (kulig), BepOnaHI1i1, Ha B: a) HC- HCraTI1BHOii HeKOTopblX B noii. HJJI1 OT nOLlpyrH noll, OLle)tCJ.bl, 06pllLlHblX npcn,MeTOM OT .apyra (Ilnp. MaTCpl1 nonOMy B ,1lepCBHe HCH1BeCTHO KaK nOHlITHe, OCCHbK>H lHMOH, BaJKHblM SIBJllleTClI paC'IeT OT:1H'IHlI, OH Ha6n.IO.aaCTClI 6blJ10 CneUHaJlHCTKy CTaJJJJH30BaTbClI. HHBCHTapll, npyr H CO- aHrarOJlln- 06paluy. KyJ1bTYPHOi1 ananraUHl1. 3Ha'laeT HblM 06pal0'vl y .1eMKOB) npllHopOBIHb- H nCKCI1Ke, r.ae n06C)f(L1aIOT ueHTpanbHO-nOJlbCKHe B01HIIKHOBeHI1C 06pll,'lbr laMeTHalI CJJHWKOM ornl1'£a;lIICb Hnp. CKOTa, 06bl'laii. C YHaCJ1e.aOBaHHoii. Tpa,LlHUHeii.. BO BblWHBaJJblllHua naTpHOTH1~1, HC'IelHOBCHHe OUCHKII; 6) B 06MCHe CO,LlCpJKaHHlIlI KyJlbTypHblX HOWCHl1l1 HeKOTophlX HeKOTopblX Bblnac OHI1 npH06peTanli B palHblX BlaH~lonO.\lOWH laTCM cOUHa.ąbHO:\1y 3,lCMeHTOB KOTopble 11 n0J1e3HbIMH, n HOMcHKnaType 3) npouecc Ky,lbTypHblX npOllB.ll1CTClI <pop Max 06WHH n.), KOpHCnJlo.aOB 11 T. Ha nO'£Ee palHoro OTHoweHHlIX 'uCpCBHC o6pal0Ba,lacb MC:THbIH B palHblX a TaK)I(C CIIJlbHO Bblpa)f(eHHa51. TeHLlCHU.HlI (OC06CHliO {;1I BO Bcex KailCIOH XOll1Hlla, Ha6J11o'uaeMall (O'lCpt:LJ.HOCTb B BblTICKaHHH xJJc6a, B'vlecTHoii. B laBcpWCH. co CBOIlM MeCTO)f(HTCnbCTBOM, 'no 6bL1H a.IJb>1O ilPyroii. H3MeHlIIOWHMClI 3JJeMeHTOM: TaK)I(C c HaM JIII'l110CTbJO. H caMO yMeHHe 113MeJleHI1K>; 3aTO Bblp~)I(eHllble H3MeHlIIJaCb MaCTep, KOTOpblit LlcnaTb HX <popMa, 6blJ! CTe)f(KH 6b1"'H HJ111 MOTHBbl H KOH- UBeT, npl!MeHeHl1e KaJK,Ublli pa3 l1H,'lHBllJlY- �846 847 BAH,QA HOCT li nepeMeH, KaKHC npOH10WJTIł D 3TOll c<pcpc Ha npOTlllKCHHH B CBOCMCTaThC nplłHllJT BO BHIiMaHIiC He TOJThKOnpOIIecc MATEPMAJlhI rIO BODPOCY KPECTh5IHCKOro HA'3bIBAEMOM X035I11CTBA "bOPhI B PA110HE, Ha TCppHTOpHH ClB<:po-1ana,!\Horo DOJ(raJlbSl KyJIbTyphI AepCBHłI Dpa'Ic, li BCPXHCM OpaBbl 3<lJlClKlI, no1;;;"'HbIC Jlyra, npocTHpacTclI B COCTaB JICC, Y'mCTKH naXOTHblX nOJlCH łI 3CMJlłI, HCrO,Ll,llUlcl1ClI ,!J;Jlll 06pa60TKIf. TCMOH HaCTOllUlCIł CTaTbH lIBJIllCTClI KpCCThSlHCK<lll3KOHOMHKa l3 "Dopax", OpaBa. B 06CHX ynoMllHyTblX HOCTbIO. 3a J(epeBHllX - <jJOpMbl nOCJTC BTOpOM MJolpOBOH.BoiiHbI bOpbI Ii 1:- r llBJIlllOTCll KOJIJTeKTHBHOH c06cTBeH- C06CTBCHHOCTIi Ka3Hbl - C06CTBCHHOCTblOTaK Ha3blBaCMblX "yp6apon", I 1848 HOCTH oCBo6olKAeHHbIX B co6cpBeHHOCTh. rOAY KpcnOCTHbIX KpCCThllH. KpoMc łlMeeTCll KOJIJIeKTłlBHall co6cTBeHHocTb (J>łl3Horpa<jJWlecKłlM xapaKTep BaHHlI OTACJlbHbIMH 3eMJlebHblMH Y'IaCTKaMli B bopax. nOJlb30- 1. 4. I1CpBhlX pOAa X031IikTBa. 3KCI1JTOa;au:III Top<pa, JTCCHOeX0111IłCTBO. Ha OCflOBaHIHl apXHBa (JTHTCpaTypa no 3TOMY rrpcAMeTy nO'ITH HC CYUICCTBYCT) 11 nOJTCBhIXpa3BCAOK aBTOp cxapaKTcp1130BaJT TCXHHKypa60T MHoro TaKlKC HHAłlBłlAyaJIb- BJIlUlHHe Ha cnoco6 nacTywccKO-3CMJle,llCJTb'ICCKOCX0311llCTBO, 3. BhllIac OBCll, CTaThH lIBJllllOTCll Tpl! co6llBJTll- B HX llpe,!J;e,lax BeAyTcll HJII1 BCJlHCb B HCA:··JlCKOMnpOWJTOM CJTCAylOUII!CBHAhI X0311i1cTBa: TeMoli yp6apcKoit OT,!J;eJTbHblX llawcH, H cnCUH¢H\ICCI\l1e OC06C~HOCTH, KOTophle CB:3 ~HhI C co6CTBeHHOCTblO HMCIOT pCIllalOUlce yp6apoB pc. lIBJlSlIOTClI T. CCTh X0311licTBeHHblx TOBapłlweCTB, IOUlI1XCll caMOCTOllTeJlbHhfMI1 X01JlHCTBeHHhIMlł eAJolHllilaMH, a 2. DOPbl B HaCTOllWee BpeMll B Ka'IecTBe rrpOJ(OJIlKCHłlllKOJTJTCKTHBHOIł c06CTBeH- CTBeHHOCTHB bopax Hall Haxo- ,!\CpCBCHbJI6J10HKa H XłllKHC, B npOBHHUlfl1 HCKJTIO'IeHJoleM He6oJThIllOM, B03HJolKllIerl JIJollllb BCJTC,!\CTBHe arpapHOM cywecTBylOwłlX MeCTa I! IOpHAH'ICCKHCHOpMhI 3KCI1JTOaTaUHHTOp¢:t. rrOCBllwCHO naCTbIpCKO-3eMJTCACJThąCCKOMY X0311lrCTBYB £'opax, pCCHOMy C TO'lKH 3peHłllI BhlweynoMllHyToil: coxpaHHBllIHXClI TCppHTOpHIł. Dpo6JTeMa B CB1I311C ,!J;eMorpa<plł'leCKIłMH 4laKTopaMI! HHTC- apxaHąCCKHX CHCTCM X0311HHHąaHHlI Ha ncpCMCUlCHlIll rpaHHUbl CeJTbCKOro X0311IłCTBa B npOBHHUHIł OpaBa, OTC'ynJTCHlrc ero pacnpocTpaHcHilll C B!.I,!\BliHYTbIXn03HUIlH COCTaBJIlICToCllomIylO 3a,ll3'1Y ynOMlIHyTolł TeppHTOpHli. JI,QBHrA TIABHOBCKA COIU1AHhHO-KYHhTYPHhIE B DPAt-IE HaCTOlIWall DEPEMEHbI MHHMl(KOM CTaTblI DOBETE B HH)KHECJ1HE3CK0I1 B 1945-1960 llBJTlleTCs! KpaTKHM COAeplK'lHlleM r. r. o6WllpHoro )J.eCKoro Tpy,!\a rrOA Ha3BaHHCM "HHlKHCCHJTe3CKaSl,!\epCBHll Dpaąe, 'Ie, B 1945-1960 r. r.", a)lanTal\HH nOCDllUlcHHOro cOBoKynHocTłI HO TaKlKC H npOl\ecc aBTOp npC)lCTaBłlJI Becb MeXaHJol3MrrcpeMCH, BMeCTCC <\JaKTO- ,QEPEBHE 3THorpaljJlł- B MJiJlHIIKOM yC3- npOOJTeM KyJTbTypbl AcpeBHIl H HHTerpaIIHH 6blcrpee Bccro npOllBJTlIJTClIB 06.laCTlI MaTepHaJlbHOM KyJTb- TYPbl, B CB1I3Hc 3KOH0!\1Ił'leCKIiMHHylKAaMłI ncpeCeJleHIICB, a 3Ha'I1UCJTbHO MC;:rJTCHHC6 B 06JIaCTH COl\J-laJlbHOIł J-l ,nyXOBOMKyJlbTyphl, CTpOro ,!J;llUlllXClll3 a,Ll,MHHHcTpaTHBHbIXrpaHHuax 3KOHOMlI'IeCKOIłH KyJlbTYPHOH cpe)le, paMH, KOTOpbIMJ-l3TH ncpeMCHb[ 6hlJTll 06yCJlOD.1CHbf. OH KOHCTaTHpOBaJT,'ITO npouecc KOMnJlCKCyro,!\HH, Jla3hlBaCMblX MCCTHblMłl lKłlTCJIllMłl "bOpbl", KOTOpblX BXO,Ll,llTTOP¢/IHblC r. r. ABTop HHTcrpaUHH, KOTOphlH CUle npO)lO.lfKaeTClI. KpOMe O11l1CaHHlICOBpCMCHHoro COCTOllHłlll OPABCKE" KpaTKOC cOJ(Cp)f\UHHC 06WHpHblli CCJTCHHlIK reorpa¢liąeCKOH, J 945--1960 npHMcHcHHlI rrpJ1lW10rO Ha- nplłcnOC06JlCHHll nepece.~eHueB rAe HC 6bl.10 K HOBOH cpe)lc. HC06XO)lIłMOCTH TaK 6b{- �849 848 JADWIGA KCCHARSKA RESEARCHES 0:;-; COASTAL COLLECTIVE KASHUBIAN PROVINCE FISHING IN THE ?>Iethods and results of investigations. The ethnographic literature, both Polish and German one, was dealing in the XIX th and in the £irst quarter o'f the XX th century with the problems of collective fishing only on marge of a historic~l and economic or ethnographic and geographic set of problems. Witness to that bear the works of H. Golębiowski, F. Lorentz, A. Fischer, T. LehrSplawiński, J. Seeger, Girth, A. SelL H. WUnsche, S. RUhle and B. BeneckL Above works take account at most of one of the forms 'of collective fishing -the so called mashoperie (Dutch: matschapij _ society, company) passing over in silence the question of collective boat fishing. What is more, we find in those works erroneous ideas about mashoperies which are considered as communistic associations, hardened in their organization form. Research works initiated by Łódź ethnographers in 1947-1960 aimed to learn the fundamental organization prineiples applied in coastal fishing frem the end of the XIX th century to the present tine. The methods and the range of ethnographic researches were undergoing numerous modifications as the region was becoming better known. The. investigations embraced the Baltic coast from Gdańsk up to Łeba, speCIal attention being paid to the peninsula of Hel. For comparative purposes investigations have been carried out in 1960 on the island of Rugia. Penetration researches have determined the contemporary range of mashoperies and the general set of research problems, which was afterwards widened during stationary investigations carried out in Karwia, Kuźnica, Chałupy, Rewa and Chłapowo. The problems of stationary investigations were adapted to concrete economic and social conditions of particular hamlets. In Karwia, for instance, which is a mixed village ·)f fishermen and farmers, the researches concerned the economic collabc,ration between fishermen and farmers and the queestion of mashoperies fishing by means of trail nets. In Kuźnica, on the peninsula of Hel. the history of mashoperies fishing eals has been studied. In addition to problems characteristic for a certain hamlet, in all villages investigations were carried out concerning organization pdnciples of collective fishing, on base of the same question sheet. Instationary re5earch work two basic investigation metods were fully applied: observation, the latter being carried out with all fisher- men of a given village. The material collected in this way has been elaborated and made apparent in tables ilustrating: professional Curricula of particular fisherman, history of particular collectives and for a certain period-history of fishing in villages where inwestigation have been carried out. The researches revealed that the collective fishing in the Kashubian Province makes its appearance at presel1t time mainly in form of mashaperies for fishing by means of nets called żaki, trail nets, and for boat fishing. During the investigations scmecharacteristic features of these teams have been determined; it has beenalso stated that then here are eSsential differences as to organization principles of those teams from fishermen's villages. Above differences concern mainly the status of the skipper i. e. the chief of the fishing team, the recruitment of the merabers of the team, their rights and duties, as well as the principles of the partition of the gain. The researches revealed furthermore that the organization of collective· fishing is very elastic and does not have strict rules rigorously applied in all circumstances. When necessary, the fishing teams unite or part. The smallest indivisible component part of all fishing teams is a three-hand-crew of a boat. The researches of the Etnography Department in Lodź refuted the very popular view in the ethnographic Iiteratureas to the 'seasonal and unstable character of the fishing teams, because the question of their durability even for several generations was influenced by kinship Jinks, common exploitation ci the fishing ar€a (called ton) and fishing tackle possessed or used in common (boats and nets). Changes in the organization of the inshore fishery take place now under the influence of the developing deep-sea cutter fishing. The process of modifications affects thee basic organization principles of the teams, changes their structure and function keeping in the meanwhile some ancient forms of collective work. WIESŁAW STUDIES BIEŃKOWSKI OF FOLK CULTURE IN THE REGION OF SŁUPSK BY CHRISTOPHER MRONGOVIUS IN 1826, The national and culturd problems in West Pomerania at the end of the XVIII th century. The increasing Germaniz,ation of the Cashubians, who at that time constituted the majority of the population. The number and territory ci the Cashub:ans about 1800. Christopher Celestin Mrongovius (1764-1855), his pedagogic and scientific activity (1exicor:raphic and grammatic works). Mrongovius initiative on investigations 51 - ..Lud". t. XLIX �850 ·851 of folk culture and Cashubian dialect. The copy-print of these i!1vestigations in Russia (A. Syskoff N. Rumianceff 1825) and in Germany. Mrongovius and the Society for Pomeranian's and the Antiquity's History at Szczecin. Mrongovius corresondence with the President of the Province J. A. v. Sack in January 1826. The programme of investigations on Cashubians' culture during Mrongovius' travel in Summer 1826. The area of the investigations: the villages Cecenowo and Główczyce (in the region of Słupsk), inhabited by the Cashubian group named at that time "Kabatki". The collaboration with the pastors Lorek and Koberstein. Pastor Lorek and his work upon the ethnography of the Cashubians. The results and the significance of Mrongovius' journey. The general evaluation of Mrongovius' works upon the Cashubian culture and dialect. WALERY SOBISIAK SUMMARY The author of the present paper tried to make a brief synthesis of the most important problems concerning the development of teals and of weaving technique in Western Pomerania in comparison with other countries of the Baltic sea basin. The point of issue in the author's report is the problem of raw materials connected with the cultivation of flax and hem and raising of sheep. Next comes the description of the preliminary treatment of fibriform plants and wool. After this, the author deals with the problem of spinning and finaliy with the weaving of linen and cloth. The analysis of weaving problems of that region has been carried out in comparison with the situation in countries of the Baltic sea basin, i. e. in Norway, Sweden, Finland, in the Soviet Republics of Estonia, Latvia and Lithuanb, in Mazovia, Warmia, Germany (Mecklenburg and Schleswig-Holstein) and Denmark because Western Pomerania is a kind of section of a more vast territory characterized by numerous common features, both in the line of cultivation and in processing and production of ready-made articles. At the present moment the weaving in Western Pomerania and in the remaining countries of the Baltic sea basin is in process of extinction. Hand spindles, spinning wheels and weaving workshops are still working' here and there but those are only sporadic isolated cases Which have no influence upon the quickly progressing decay. That is ",hy the base for conclusions in this paper was the present state of folk weaving. In further sequence previous social and economic conditions have been dealt with. As result of the analysis made it has been stated that the weaving handicraft is very conservative in respect of production, the example of it being, as already mentioned, archaic tools and primitive means of working applied up to the ores nt day. These to o Is arc being used first thing because their usage was conditioned by the existing social and economic situation. Signs of technical progress stated in various historical periods e. g. in the domain of production means (application of an iro:1 comb, spinning wheel, reel etc), penetrated in the everyday practice of the rural population with great delay. A compJrative analysis of the weaving technique in Western Pomerania has revealed its cultural links with the remaining cf the Baltic sea basin; above links penetrated by d~fferent routes £rem south to n8rth or vice versa. In spite of the fact that Pomerania has been influenced by southern regions, some specific cultural features, common with Baltic countries, remained b. the province, being only slightly deformed by inf1u~nces coming from territories more distant from the sea. Among tools which are commonly used all over the territory investigated, the following ought to be ranked: brakes, scutchers, swingIes, brushes for hackling flax, hand and bench cards, distaffs, and spindle whorls, spinning g:ars with a tuldg,? at the bottom part. In new economic and social cOI:;ditions the former producers of yarn and textiles turned at the present time almost exlusively to raw material manuf'lcturing. I i i '. THE PIO::\EEH PERIOD IN WEST POMERANIA Summary The pi:necr period is the name giVen by the authon:ss tJ tł:e first m:mths of crf.·anizatien settlement work; in the ale1 of RecJn1uered territ[:ries before that area has passed ur.der the Polish administratbn ar;~orJing ts the P.:tsdam treaty from the 2 nd August 1945. During that time the distinct model (an ideal sam)le) of a pioneer of the Reco!lquered territul-ies has bC2n formed: furthermore, ab8ve m8cel has b cen determined and fixed by the press ci that time and by the documentati Jn of th0 sscLl1 organiz.stions. The authoress differentiates the following pioneer groups: workmen of forced labour and persons returning from the GermaIl Reich, settlers from the previous b::rder areas, teams of delegates and patron'lge teams. The ehan:.cteristie features ef tEase gLUpS are at the same time a dem :;nstrati:m er an average m Jcel of a pion2er enc Juntcred in migration and settlement campains on the Reconquered Tcrrit~ries_. �852 853 Another subject of sociologic analysis were the chosen s::lcial institutions which have begun their activities in. the pioneer period, for instance: administrative bodies, security and political agencies, educational and scholarly institutions and establishments with an ec :nomic character (enterprises, plants). The authoress p:ints to the specific work conditions of those institutions and emphasizes two charac:eristic phen:mena: l) adoption by many an instituUcn of such various functions which are not in the program of their normal activities and cJmpetence, 2) initiation by particular bodies of many various additional occupations which did not belong to their official duties. Very typical for that period were aIs) frequent changes of professians (taking on work in the above provinces in quite a different line than the learnt profession). The risk of venturin~ pioneer life wes mainly taken by young people with initiative, this having had 13ter an influence up:n the dyn3mism of the social and cultur3l life in that area and aIs:> up~n the specific demographic pr,)cess with its exceptionally high increase of ;:lopulation. ZDZISLA W BATOROWICZ DIE SOZIAL-WIRTSCHAFTLICHE LAGE IN DER KASCHUBISCHEN KUSTENFISCHEREI T h ee s e n. 1. Der Kreis Puck ste11t ein Gebiet mit der grossten Anzahl von Kahnfischern dar. 2. Die Fischer aIs Berufsgruppe mit folgenden gemeinsame\1 Merkmalen, die sich aus Folgendem ergeben: aus der isolierten Lage ihrer Wohnstatten, aus dem Mangel an Kontakten in der Vergangenheit mit der Bevolkerung des naheren und weiteren Hinterlandes, aus der Anhanglicheit an ihren Beruf und inrer Siedlungsstetigkeit,aus del' geringen Wanderbewegung sowie au~ den spezifischen Sitten-und Produktionsgebrauchen in der Klistenfischerei. 3. Auf Grund von Untersuchungen hinsichWch: der territorialen und beruflichen Herkunft;·· der ...Migrationen und des Alters der ,Fischer, die in einer Reihe von Dorfern (Hel, Jastarnia-Bór, Kuźnica, Chałupy, Władysławowo (Wielka Wieś), Karwia, Swarzewo, Osłonino, Machlniki) unternommen wurden, wurde folgendes festgestellt: a) an der AltkUste (ir.:n Gebiete des helltigen Kreises. Puck) leben Fischer autochthonischer Herkunft; in den -Dorfern der Halbinsel (mit Ausnal.1me von Hel) und an der Pucker Bucht machen sie 98--100% a11eI' Ka!lnfischer ans; nul' in Hel, wo die Zahl del' Kahnfischer gering ist (5). machen die alten Siedler 87,5% aU5. Ahnliche Ziffern erhalten wir fUr die Kutterfischer (64,7-100%). Eine Erganzung obgenannter Angaben bilden die Untersuchungen liber die Wohnorte del' Fischer im Jahre 1939, die zeigten, dass 98,7°/. der Fischer (in Hel 35,5%) eine standige ortsgebundene Gruppe darstellen. b) Ahnlich lauten die Ziffern, die die territoriale Herkunft del' Vat e r der jetzigen Kahnfischer betreffen (B8-l000/0 wurden in den Dorfern geboren, die heute von den Sahnen bewohnt sind); die gegenstandlichen Ziffern der Kutterfischer lauten 91,6-100%, auf Hel 66,3%, in Władysławowo 72,6%, in Karwia 75%. Nach Felderhebungen, sowie der Grundblicher kann man feststellen, dass die Vorfahren der heutigen kaschubischen Fischer schon im 'lorigen Jahrhundert in diesem Gebiete sesshaft waren. Neuankammlinge sind selten. c) Die einheimische Herkunft der Kahnfischer ist einheitlich (87,::-100%). Bei den Kutternfischern ist die Situation anders, fast liber die Ha1fte der Fischer stammt aus anderen Berufen. d) In den Darfern der Halbinsel Hel stammen die meisten Fischerfrauen aus Fischerfami1ien (80-87,7"/0). In Siedlungen, die nicht ausse:hlies[,lich Fischersiedlungen sind, sind die Ziffern niedriger. e) Nach dem Kriege waren Migrationsbewegungen in Władysławowo und Hel ziemlich haufig. In den librigen Fischersiedlungen und Siedlungen gemischten Charakters waren die Migrationen geringer und betrafen 'lor allem nicht Fischerfamilien. f) Nach dem Obengenannten konnen wir von einer Geschlossenheit und Einheitlichkeit der kaschubischen Fischergruppe, von ihrer reichkaltigen Tradition und Berufsliebe sprechen. g) Die Altersstufe der Kahnfischer nach dem Stande 1959 gestaltet sich nicht besonders gUnstig (l/a liber 60 Jahre, 9,7% bis 30 Jahre). Glinstiger gestaltet sich die Alterstufe bei den Kultterfischern. 4. Die gleichbleibende Produktionslage der frliheren Kahnfischerei ist ein Resultat des langsamen Entwicklungstempos der Technik und der s.pezifischen sozialen Verhaltnisse. 5. Der Einfluss verschiedener Umstande, 'lor aIlem die Entwicklung der Hochseefischerei auf die berufliche Struktur del' am Meere lebenden Bevolkerung - der Fischerdbrfer, 'lor aIlem in den letzten 10 Jahren. 6. Das Anziehende der Kahnfischerei bei der alteren wie jlingeren Generation und ihre Ursachen; das prozentuelle Verhaltnis der Kutterund Kahnfischer frliher und jetzt, der Abfluss der Kahnfischer in andere Gebiete der Seewirtschaft. Anteil der Jugend an der Kahn-und Kutterfischerei (63,3Ih nimmt Anteil an der Kahnu n d Kutterfischerei, nur (25,6% an der Kahnfischerei). 7. Die Rolle der kollektiven Zusammenarbeit in der technischen �f 854 855 Entwicklung del' Ki.istenfischerei. Ein Versuch auf pheoretischem und praktischen Wege eine Beurteilung der Maschoperie vom sozialen und wirtschaftlichen Punkte a us gesehen zu geben. 8. Probleme betreffend den Wcchsel von Produktionsmethoden in kleinen und grossen kollektiven Gruppen von der Proletar.'qierung und Kleinkapitalwirtschaft der Kiistenund Hochseefischerel aus gesehen. MIKOŁAJ LATUCH EXTERIOR MIGRATIONS IN POMORZE ZACHODNIE IN 1955-1959, CHANGES BOUNDED WITH IT AND SOME PROBLEMS OF ADAPTATION OF REPATRIANTS TO NEW CONDITIONS The authel' begins with the thesis that the history of the actualpopulation 1) structure of the groups of population settled in Pomorze Zachodnie. 2) Migration movements in the p=riod of 1955-1959. 3) Some results of the enquire investigations provided by the Institute for Social Economy (Instytut Gospodarstwa Społecznego) from the period of 1955-1958. As a basis for the actual analysis, the latter results were mainly taken, and in particular, the problems as follows: a) factors ;01' migra tionprocesses of repatriant and of their accOmodation to the new environment, b) differences in the age and sex structure of the pepulation in Pomorze Zachodnie and of the repatriants in particular, c) structure of the repatriants' families, their links with the native and foreign countries as well as the social and professional structures taken with the changes registered after settlement in Pomorze Zachodnie, d) other problems of the repatriation. ThE author begins with the thesis that the history of the actu3l p:Jpulatien ill Pomorze Z2chodnie is a result of the migntien movements related to this region. The actu3.1 population there, is of migration origin. It consists of the following proportions: 210 are people resettled from the other regions, 28 per cent - repatriants coming from territories outside the Polish borders, reemigrants including, and, 6 per cent only the native population. Each of these groups was of different demographic, social and professional structure. It is elear from the analysis, that in 1950-1955 only a vo.ry little m!'gration movement could b= stated. A greater exterior migration movement has takcn place in 1955-1959. As tJ its qU:J.ntity there was a full compensation, but the tendencies of settlement \vere opposite one to another. The emigration was carried out at the expense of leaving villages and its basic purpose was the "action to unite families". The emigration on that territory has touched about 17 per cent of the total amount of he repatriants who have come to Poland. The greatest part of the settlement action was registered in cities and small towns. Furthermore, the author deals with he last wave of immigrants who have settled in Pomorze Zachodnie. The article gives characteristics of such immigration movement, and of its demographic and professional structure. All relative changes are also described in the paper as well as processes of accomodation to the new environment. The conclusions are based on the results of the enquiry investigations covering 1097 families in 179 administrative localities in the following regions: Gryfice, Stargard Szczeciński, Szczecinek and Słupsk. In the present article all problems are dealt with that, according to the author's opinion, are connected with the integration processes, Of course, the integration of the last part of immigrants has begun but very recently. The analysis of enquiries has proved that the majority of the families considers its 'settlement in Pomorze Zachodnie to be a satisfactory and the immigrants do not want to change the place. The analysis made by he author is based on a considerable quantity ·01' statistical tables. SUMMARY Outline of the folk culture state of the native population in the c('nl.1'"I-( astern part of the Zlotow district, Province of Koszalin. (Recapitulation of the material gathered on base of a collective investigation l. Intrcduction - 1\1. Znamierowska Priifferowa (p. 359). The collective of workers of the Ethnographic Museum in Toruń and the chair of Ethnography, N. Copernicus University in Toruń, have gathered in 1960 in the area materials illustrating the remaining relics of LIk culture still preserved in the territory which passed considerable urbanization). 2. Geographic environment of the Krajna Złotowska District Ił. Kukicr (p. 361). Topography of the territory. Ethnic and ethnonimie groups). 3. Some demographic preblems of the Krajna Zlotowska District :-1. Kukier (p. 365). (History. Colonization and social-economic precesses). 4. Gathering K. Sklodowska-Antcniewicz (p. 368). Collection of �856 vegetable collection 857 crops with application of bird eggs etc). 5. Hunting tools). - of a comb K. Skłcdowska-Antoniewicz tool for gathering (p. 369). Primitive berries, game 6. Fishing - M. Znamierowska-PrUfferowa (p. 370). Primitive means of fishing and contemporary fishing tools). 7. Raising of cattele - K. Skłodowska-Antonowicz (p. 372). Traditional shepherding and animal calls). 8. Wild bees' honey collection and apiculture - M. ZnamierowskaPrUfferowa (p. 374). Traces of beekeeping, str,aw beehives. 9. Raising of crops - M. Pieciukiewicz (p. 376). (Traditional technique of cultivation). 10. Food preparation and its keeping. tional dishes known within living memory. in ashes, various characteristic forms of 11. Transport and land communication (p. 387). (Old team and traditionalmeans non-existing any longer). 12. Wheelwrite craft and cooperage a total decay of the primitive workshops. cooper's workshop in Złoczow). M. Polakiewicz (p. 382). (TradiCooking on open fire, backing butter-dishes). - K. Skłodowska Antonowicz of transport for the most part M. Polak:ewicz (p. 389). (Almost There still exists a traditional 13. Basketry. - M. Znamierowska-PrUfferowa (p. 390). (Existing forms of traditional basketry). 14. Weaving and folk costume - H. Mikułowsk:t (p. 391). (Wea';;in<; traditions existing up to the last war, The folk costume quite disapeared). 1.'1. Architecture - F. Klonowski (p. 393). Rafter con;tructions and buildings on pillars (with door-bolts and others, still existing in the region). 16. Miscellanea (Interior of a hutch and other items). M. Znamie1'0wska-PrUfferowa (p. 397). (Furniture and folk household effects, especiallv painted trunks, carvings toys, etc). 17. Rites by child-birth - R. Kukier (p. 400). (Treatment c:mnected with the birth of a child and protection against evil). 18. Wedding customs - R. Kukier (p. 402). IMatchcnaking, groomsmen's speeches, wedding train, wedding dress, wedding feast, ceremony of putting the cap on the bride at her wedding). 19. Funerary rites - M. Pieciukiewicz (p. 407). Presages, souls of the dead, farewell ceremonies etc). 20. Annual ordinances and rites - K. Skłodowska-Antonowicz (p. 410). (Annual ceremony cycle. Forebodings and magic practices). 21. Dances - R. Lange (p. 412). (Dances known by hearsay. Musie band and instruments). JOZEF BURSZTA SURVEY AND PROSPECTS OF ETHNOGRAPHIC IN WESTERN POMERANIA INVESTIGATIONS SUMMARY There are two different problems in the ethnography of Western P:>merania one of them being the complex of the ancient autochtonie folk cultu;e, the relics of which are still existing in the eastern confines of Pomerania, and the second one, the modern ethnographic reality developing in result of post-war Polish colonization and cultural adaptation of various groups of settlers. Out of the problems of the ancient folk culture in Western Pomerania one of the most important scientific achievements is the stated fact of existance of several territories and cultural regions. This has been observed by W. Pessler and worked out by R. Holsten, W. Borchers, K. Kaiser and 'others. The whole Pomerania is composed of three zones: Pomerania beyond the river OdeI', up to the river Wkra and Zarowa (former German term- Vorpo.mmern) Middle Pomerania up io the river Parsęta and Lower Pomerania up te Łeba. Above thres zones can be in their turn divided into two latitudinal areas: a coastal belt (Klistengebiet) end an inner belt (Binn'enland). In the first one piscatoriel culture prevails, in the second agriculture has the upper hand. Within the range of those zones one can speak of cultural regions. They came into being as result of various factors: geographic, economic (fisheryand agriculture), of settlement (influence of ethnically different groups of settlers) of different social and economic position (monastic and knight's fee villages) etc. German scientists as a rule did not notice the influence of the Slav substratum upon those regional diffErentiations. Polish science aims to take into account the acting of all factors and among others also the importance of the Slav substratum, and evaluates in a different way the essence of the Germanization process than it has been preached by oldtime German scholars. On this base the Polish science has carried out detailed investigations of the ancient Slav tribal system and of the Germanization process. Here ought to be quoted research works of 'l'. LehrSpławiński, G. Labuda, K. Slaski and alii. The Polish Ethnography has initiated minute investigations of particular cultural phenomena in order to draw conclusions from the form of separate elements (which are often but scarce relics) as to the Slav culture of that region and as to the ethnic origin of separate waves of settlers which took up their quarters in Pomerania on a Slav suostratum. �858 Thus, the researches in the line of folk architecture concern the genesis of several types of houses: the "pyrzycki" house (markisches Dielenhaus) in the coastal belt a type originating from the Lower Saxon house, the house with a wide frontal part and a rectangular yard, and the Slovinian house. In the south we find also a narrow-faced house with a porch. The German scientists claim an exclusive German genesis of these types of houses. Polish scholars (A. Dobrowolska, B. Stelmachowska, Z. Radacki and T. Wróblewski) see in them also distinct Dutch Friesic and Slav-Polish influence. They pay attentioll to the fo.ct that the type of houses found in Western Pomerania are types produced on place by combining several architectionic conceptions, among others also the oldest one- the native Slav. In West-Pomeranian schooner building (works of T. Delimat and H. Wilczewski) one can state the appearanceof such bOClts only, which existed in that land already in the Slav period. The national dress has been also differentiated in the same way as architecture, every region having practically its own costume (the Pyrzyce, Rugia, Jamno and Kashubian dress). The German ethr!Ography admitted the existance of Slav elements only in the Kashubian dress. Polish ethnography (researches of B. Stelmachowska and especially of A. Dobrowolska) has discovered in different regions ancient, lOcal types of dresses of Slav origin and some relics in the women's an j men's garments (linen white mourning shcet with heed- gear called czołko and podgębnik, a kerchief roll carried under the arm (Regenrolle) as well as a man's shirt worn as a blouse "na wypust"). The territorial range of those garments was practically similar to the ancient range of Slav colonization which is a proof of the Slav influence upon the dresses in that area. The same phenomena exist in the folklore of Western Pomerania. Here also, together with various influences of different epJchs and historical styles (Middle Ages, Renaissance, Baroque), middle-class and military fashion, Polish ethnographic investigations reveal quite ;,J. number of cultural analogies of this territory with other Slav and Polish regions. This problem, same as problems previously mentioned requests further examination. The section of social and spiritual culture is not sufficieniJy investigated by the Polish ethnography. The German ethnography has accumulated in this question a vast literature concerning habits and family rites, annual ordinances, fairy tal'2.'>, stories, leger-ds, proverbs, dances and folk music but has seldom acknowledged their Slav origin and, what is more, only if this influence cOl1cerned the eastern area, whereas in the customs and habits and in the collections of folk literature of the whole Pomerania, numerous Slav clues are met with. Scholars have T 85~ here a vast field of work to reveal and to interpret above material.. A survey of field investigations having respect to aute,chton culture shows that they are various and they originate from different centres. Most actively worked in this domain prof. dr B. Stelmachow,ka who died in 1956. She investigated mainly the culture of Slovinians and Kashubians. Field investigations are also carried out by museums. The Museum of Szczecin made researches on means of transport and architecture. The Ethnographic Museum in Toruń, chief prof. dr Znamierow-ska-Pri.ifferowa, is carrying investigations in the district of Zlotów, which ;:oncern several problems_ The chair of Architecture and Country planning, Polytechnical School in Gdańsk, makes documentation for folk building in the territory of the whole Pomerania. The Polish Ethnographic Society carries out systematic investigations for the Polish Ethnographic Atlas. Lately, systematic investigations have been initiated. They concerned the second set of eth :1ographic problems of Western Pomerania, viz, the fcrmation, as result of Polish post-war colonization, of a new culture in the country, generated in processes of mutual adaptation of various groups of settlers. In researches organized and directed by prof. dr J. Burszta, on behalf of the Polish Ethnographic Society aEcI under the patronage of the National Council of the Koszalin Province, 13 participants have been contributing their share to the work. Stationary investigations lasting a whole month covered six villages in the district of Koszalin. Each of those villages has a different ethnographic :,tructure. In the village Labusz, for instance, there prevail settlers from the Lublin and Kielce areas, in the village Mscice settlers from the province of Poznań, in Iwięcin from the district of Wieluń, whereas in Jamno no prevalence whatsoever could be stated; as to the village of Wierciszewo, the most numerous pnd cultural settlers are immigrants from territories across the river Bug. In connection with such various. ethnographic structure the cultural levelling within the range of particular villages mentioned above has also various forms presenting a kind of ethnographic The results would synthesis. oi' investigations formulated in a most concise "ummary be as follows: 1) The process of social intesration has been already completely achieved. Each village has a new country society with strong loc:ll bonds constituted in many spheres: influence of the new type of a good farmer local patriotism, social bonds, neighbourly link3 noticeable in various forms of mutual help (such as backing bred b/ turns, fe:1th2r pluckinc;, common cattle pasture, customary collaboration by digging of potatoes etc.), vanishing of antagonisms which have initially arisen on base of different provenance and cultural distinctness: and finally a strong �860 861 tendency (most visible in the population of the Lemki) to adapt oneself in every re£pect to an average social type. 2) A very advanced process (,f cultural adaptation. It is visible: a) in a vanishing of those cultural elements {tools, inventory, dresses, ritual and customary forms) which were catching too much attention and became the object of a negative social opinion; b) in a mutual exchange of the ·c.ontentand cultural elements Tec-ognized as necessary and useful, e. g. mutual adoption of some elements in family rites (like, for instance, wedding and funerary ones) annual ordinances, in terminology and vocabulary where Central Polish forms are prevailing, in the way of wearing some parts of garments (e. g. head kerchiefs) popularization of some tools and decline of some others, etc. 3) Generation of ·some new forms 'of customs and rites viz. the ISO oalled "kuNgs" - namesday sledge parties, Xmas ordinances (the so called "Józef y" "Króle" "Wigilia,rze" etc.). 4) A very strong tendency of old beliefs to take root in new place:; in a form of creeds, superstitions, magic practices etc. and generation of new cla5s already linked with the dwelling. BARBARA BAZIELICH MANUFACTURERS OF CROSS WORKING EMBROIDERIES TOOLS AND THEIR SUMMARY In the research works and monographs on embroideries carried out so far hardly any attention was paid to their makers, because it was not the man who was the subjectof interest for the investigators but mainly his products. That is why it is difficult to speak today about the embroideresses and about their workshops. In antiquity and in Middle Ages embroideries were manufactured by serfs or by special master workers associated in guilds. Yet, on base of oral tradition it is known that women were also occupied te make embroideries. Queens, noblewomen, bourgeoises and even peasant women were also occupied to make embroideries. Queens, noblewomen, bourgeoises and even peasant women (within the framework of their duties towards the landlord because they could not work on their own account), all were embroidering. As to the latter, it was found that almost every peasant woman knew to embroider, this being so because they acquired that capacity together with the old technique, samples and means of manufacture by way of inherited tradition. That is why during the period of serfage the word embroideress, by which we understand today a specialist working to earn cne's living, was unknown in the country. Embroideries were manufactured mainly in automn and in winter, it being known that the girls learned from the elders: frem their gmndmother, mother or girl - friend during pasturage. When canted cressstitch is applied the main thing is to calculate the threads of the tissuethen the sewing goes on, almost mechanically. Toward the end of the XX th century the profession of the conutry embroideress began to crystallize. Of great helJp were the school 'Where fancy-w.)rk has been launched, professional embroideresse5 working in towns and convents where rich people have sent their daughters to get instructions as well as the fact that poor, weak and lime women, unfit for housework 'had to make their living somehow, the manufacturing of embroideries being for them the best work. It was paid for fancy-woork, mainly in kind or by helping in housework, though many women embroidered for their own use. They applied special embroidery patterns or stencils which were so to say a certain kind of framework for their creative possibilities and an obligatory canon in the assortment of motifs. Such restraint in the art of embroidery, sanctified by tradition and law was an ideal hinderance in the development of conception and creative individuality. The patterns have also their history, by watching it one can also observe changes in embroideries developin; paraJlelly. Yet, not all the women made use of patterns. The more capable of them, especially in modem times, had their own conceptilOn,although within the limits of tradition. At the present time we know the names of many embroideresses and women which can embroider - every region where cross-stitch embroydery is met with has its own set of specialists in this line. Even in other Slav countries the situation is the same, with the only exception that there (e. g. among the. Serbians, Croatians, Bulgarians and Slovaks) much traditional embroidery customs 'have been conserved. At embroidery work home made tissues and threads, mainly linen ones were always used. It was not until the development of industry that une began to make an increasing usage of factory goods. Yet, one has always chosen the adequate thickness of threads and linen. Mor~ modern embroideries are more differentiated in this respect, besides th Ol crossstich is bigger and often uneven and the threads are multicoloured. One is working by means of a needle, usually of medi\lm thickness. 0ther tools a~e' seldom used, even hiid.ssors have no application. - The present paper shows that technical utensils and the art to make the stitches were ::lways somethin~ unchan~eable, whereas the mJtif5 and the composition were elements subject to changes: their form, �863 862 colo'ur; application and meaning changed. each time a different individuality. WANDA Also the maker changed being JOST MATERIALS CONCERNING THE PROBLEM OF PEASA:'iT ECONOMY IN THE REGION BORY ORA WSKIE SUMMARY On the territory of north-western Podhale and Górna Orawa a vast complex is stretching called by the local population "Bory", above complex being composed of peateries, soaked grounds, woods, sectors of arable fields and barrens. The subject matter of the present paper is the peasant eC':Jnomy in the Bory lying within the administrative confines of the hamlets Jabłonka and Chyżne in the area of Orava. In both mentioned haml2ts the Bory Domplex is ,collective property. Except a small part, which came into being not until the end of World War II, as result of c;grarian reform, and which is the property of the fisc -- the Bory complex is the property of so called "urbary", i. e. economic societies existing now a continuation of a collective property of serfs to whom land was granted in 18'18. Besides this property of the urbary, there exists L1 the Bory region a collective property of particul:u fields, as independent economic units, and individual property. Both the physiographic character and the specific peculiarities connected with property have a aeCISIve influence upon the way in which separate earth sectors are beineg used in Bory. In this complex the following kinds of economy are met with or were met with till recently: 1. output of peat 2. shepherding and agricultural economy 3. pasturage of sheep 4. forestry. The subject matter of that work are the three first kinds of economy. On base of archival material of the urbary (the literature of that . problem is rather non-existing) 'and of field investig"tions the author has given a characteristic of the \vork technique and the legai regulations connected with the output of peat. Much place has been devoted to shepherding and agricultural economy in the region of BOfy, interesting because of the preserved archaic systems of economy b the ab:Jve mentioned area. The problem of the displacemen t of the rural economy range in the province of Orava, the withdrawing of the agriculture .frOm positions exposed in connection with demographic factors compose the maindilemma of the aforesaid territory. ' JADWIGA PAWŁOWSKA SOCIAL AND CULTURAL CHANGES IN THE LOWER SILESIAN VILLAGE PRACZE, DISTRICT OF MILICZ IN 1945---1960 The present work is a summary of a big ethnographic research work entitled "Lower Silesian" village Pracze, District of Milicz in 1945~1960" dealing with all the problems of the culture in the country and with changes which occured in this line during 1945-1960. The authoress took into account not only the adaptation process of the immigrated settlers in respect to the geographic, social an cultural environment but also the process of integration which keeps going on. Together with a description of the contemporary culture of the village of Pracze, the authoress reveals the whole mechanism of changes, quoting the factors which have influenced above transformations. She states that the process of adaptation and integration took the quickest course in the domain of material culture due to the ~~"'n()mic necessities of the immigrants and was much slower in the sphere of social and spiritual culture because here there was no immediate necessity of quick adaptation to the new environment. �I:\DEKS Aam;:: :\. 68:5 A1eksanclrowa W .. -\. OSOBOWY Anonim Baity E. Ch. Ba11net B. Baranowski Chaloupecky Chału!::>iński Chamisso 701 696 Chmielewska Chmielewski Chmielińska 751 C~~SClS 700 Z. T. 75;, 752 284 B. 142 S. 685 A. 500 D. 77, 81, 102 Chcdowiecki Chybillski J. B. leI Batcrowicz J. 789 V. 553 A. 108 1. 759. I'3::;rt.olo~~~ de l~ Basedow "LuDC' t. Ciszewski fió2 W. 7ei!, no Antoniewicz Aztek XLIX A. 759, 760 M. 107 Csaplovies J. 353 Czekano\Vski J. 760, 769, 770, Collin 171-·227 Bazielich B. 451-497 Bc,clkowski L. 231, 239 Behreda P. 231 Bernadzikowska B. 498 789-792 Delimat Bernal Diaz del Castillo 698-701 Bielcnsiein il... 07, li2, 693 T. 41-9, 431, 433, Bruk J. T. 657 Buko',vski A. 237, 283 Eurszta J. 417-~-44. 74:3 E:'ik550n Buschan B"stroń 108, 110 St. (H4. 682. 684 Fenikowski F. 230 Fi,~chc:: A. 22, 49, 230, 287, 6H, ,S.:;. 804 786, SO. FL'ndorIlc;r F. Frr'nt':o\\-~ki E. M. Eogucka 226 M. Bohdanowicz Bolduan T. 108, 111 733 DUllarc Bonno\v H. 446 BcrdErs W. 90, 92, 9ti, 100, 105. 112. 422, Branisch 424, 431, 432, 435. G. 230, 42:1. 4,17 437, 446 ~r. ,j. Ceclerbhm C?'nć)Wd i;) - .Lud·· F. t. 91. 229 XLIX. 1il7 675 DunduJene P. 688 D:vakowski Dziko\v5t:i 3. 231 3ru~kner,'193 G. 428, 445, Dujczewski Z. 115-145 Du.nn L. C. 733 J. 380. 388 289. 735, 420, 448 Dolgich B. O. 654 Drewniak B. 443 434, W. 65-73 Bieńkowski A. H5 430, Biskup ])el:!r('wolsb B. 768 :.vr. Fdll:c\\-:;;,i 100. 107. 112 ,J. 691 lOS ~ln~ 6S1 �36G S67 Gajek J. 445, 448, 677- -684, 73;), 792, 810--814 Gajkowa O. 792-799 Geijer A. lG8 Gerig 84 Gerlach A. 419, i4j Glapa A. 744 Glaser 0, <147 G lemżajte M. M, 108 Gloger Z, 551 Godlewski A. L. 810 Goehrtz E. 429, 448 Gohrbandt E. 429, 447 Golczewski K. 115, 117, 119, 141 Golębiewski H. 21, 22, 49, 224 Gosieniecki W. 738 Gottschalk J. J. 642 Gra'sse Th, 284 Gr'iekow B. D, 691 Grimm H. 712, 713 Gulgow-ski L 230, 284, 289 Gunda B. 674, 675 Guorffy G. 553 Gustawicz B, 512, 546, 553 Gutkowski, 99, 112 Guttówna T, 22, 49 Haas A. 289, 231, 306, 421, 437, 445 Haber1andt G. 84, 90, 110 Havemann G, 23 Heidenreich J. 789-792 Heyke L, 230 Hildebrand B. 109 Hilferding A. 229, 286, 294 Hirsch Ch. 9-19 Holsche A. C. 108 Holsten R. '122, 447 Hołowkiewicz E. 513. 547, 553 Hołub-Pacewiczo\va Z. 553 Horoszkiew'icz R. 787-788 .lahn C. 231. 28:J. H1.137 Jankowska-Polal1ska .\. 222 Janos J. 769 Jarmula S. 643 Jarosz S. ~,49 Jasiewicz Z. 74-\ Jerzmanowski J. 513, 547 JirlO'.v R. gó, 91, 93, 11') Jodełko T. 231 Johansson S. 107, 111 Johansson E. 10;; Josiowa W. 503-552, 751-769, Jurginis J. M. 683, 693 S. W. 665 Jacobeit W. 6-1, 110 283, 295, Kozłow W. L 657 Krajewski K. 448 Kraszennikow S. P. 660, 671 296, 306, 759 Kubin,vi ;VI. 333 Kucharska ]. 21-34, 225, 71:3--718 Kukier R. 107, 361-367, 4UO-407, 4'15 771 Kaiser W. 422, 43'i. 445 Kaleclak P. 328 Kalina A. 7(39 Kallenbach J. 789 Kamil1ska J. 11?, 501 Kamil1ska-Rzetelska E. 234 Kapełuś H. 231 Kaukonen T. J. 107 Kavuljak A. 549 Kaznowska-J a,recka B. 500 Kersten K. 117, 119, 141 Klineberg 0, 733 Klonowski F, 393--397 KI uge K. 6·'12 Kluk, 99, 112 Kłoskowska A. 141 Knoop 0, 289, 231, 284. 421. 437, 445 Kocian A. 553 Kohuth J. 553 Kojdecka A. 653-673 Kotula F. 786 Konieczny J. 142 Korosadowicz Z. 769, 771 Kosil1ski L. 142 Kostrzewski J. 108, l];l Kowalska-Lewicka A. 696-698, 698-7Gl Iwanow Krus~ J. 718-721 Kryński A. 789 Krywie]2w L A. 636 Krzyżanowska 1. 230, 283 Krzyżanowski J. 231, 238. 28:3, 284, Kuraszkiewicz W. 644 Kurek Cz. 7S7-8 Kuryłowicz J. 288 Kwaśnie\vski K. 448 Kwilecki A. 142 Labuda G. lOS. H7 Lange R. '112-·13 Latuch liT. 168. 307--358 L2hr-Spłavviński T. 22, 49, 230, 287, 446 Lesoiński H. 443 Leszczycki S. 549 Levi-Strauss C. 733 Lew S. 777-786 Lingis J. 693 Lips E. 697 Lompa J. 803-4 Lorentz F. 223. 230, 287 Łepkowski ,T, 513, 547 Łomonosow M. W. 660, 671 Łęga W. 108, 231, 283, 285 Łęgowski J. 229, 287 Majkowski A. 230 Malanowski J. 144 Malicki L. 453. 498, 735 Manninen. 97 Mal1ko\vski W. 223, 224 Markowski F. 420, 735, 738 Mesaros J. 553 Mienicki fi. 108. 109 ;Vliezencewa G. G. 736 ~vlięcl!.ybi:'::·l(i B. 6-i3 :'>1ikkola .J. 286 :"Iikłu~h::<vraklaj :\, :\. 666. 667 :'vlikulowska H. :391-393 . lI1ile',',ski T. 446, 701 ;Vlilewski \Ii. 771 ::Ylitzka 'N. 431 :Ylłodziejowsi.ci J. 771 :\~oszYl1skl K. 90. 92, 108, 112, 686, 690, 318 Mrongowiusz K. C. 6E--73 Mydhlrski ]. 792 ?--<."hlikA. 112, 113, 301 N ecer ,), 222 Niederle L. 433 l':itsch K. 6H 02zapowski, 84, 108, 109 Ogier K. 677-685 . Około-Kułek S. 149, 168 Olesiejuk F. 643-632 Olszański J. 644 Ortowicz M. 554 PacewiczolVa Z. 760 Parczewski A. 28'1 Paryski W. 772 Patock J. 234 Pawlak D. 415 Pawliko'Nski J. G, 772 Pawłowska J. 563-642 Peesch R. 49, 55-64 Pessler W. 422, 443 Piaścik F. 693-696 Pieciukiewicz M. 407-410 Pieńkowska H. 769 Pietkiewicz K. 735-739 Piłsudski B. 756, 768, 772 Piwocki K. 739 Pleszczyński A. 643, 647, 649 Podlewski O. 744 ?ohlhausen H. 713-713 Pohoski 1\1. 168 �868 369 Staszic :VI. 685-693 Pokrcpek Stecki Pol IV, 113 Polakiewicz :'vI. 382-386, Pontanus :;Vf. Popow A, A. PotepOW Potkański 389-390 290 113, 653 A. 759 :vr. 374-376, 359-360, 390-391, M. 739 431, 433, 445, 737 W. Z. Ramułt Sveton Slaski 287 230 Rospond Rudni,cki S. 283 M. 287 RusiiJski W. Schmidt Semkowicz Serzputc'.vsky Seweryn T. Sędzicki Sikora F. M.. 547, 554, A. 693 500, 760 SkarżYl1ski 372---374, Slaski SmolarEk S:-nólsKi B, 387-388. K. 368-370, 410-412 223 P. 431 G. 230 Sobleraj,k! L. 238 S'1ti;i,~k S:,',r:k \V. 75-113. Świeży J. 645 E. 7G?, t73 B. 690 L. 283, 290 Zborowski 768 Wierczyński S. 556 Viilczcwski Wossidło H. 432, R. 9, 19 430, 438, L. 554 Zelenin Zmorski D. 693 R. 237 1. A. 663 Zołotarie\vskaja L. 283 227 751-76t, 774--776 Zejszner 419, K. ,J. V-XVII, 769, 448 108, 724-726. 817 Zaremba P. 142 Zawistowicz-Adamska 554 Żdanko W. 562 W. F. INDEKS T. A. 658 N. 431, 446 S. A. 696 Inkowie, 698 667 Nowa 562 :VI. 147-- Turn2u 724--726 92, 107, 111, 669 Basen wlorza Bojki, Hueuiy, Buk pod Bułgaria, Gwinea, 666 Litvva, 88 Izrael, 717 67:3 Lwów, Łotwa, 777 88 Niemcy, Ncrwegia, 724-726 Kamczatka. Podole, 672 Karakałpacy, 658 Kazachy. 658 Lapotlczycy, Koriacy, 717 :\Io!'dwinl Sc~·t 0\1.'ie S.,-bel'ia, Samojedzi, 654 665 lscy, 657 9--19 NRD, NRF, 91-100 312 777 Słowacja, Słowianie 470 ostatni. Słowianie Zachodni, Szwecja. 91, Dalgard, Prz~·ara 429 '/14 :.vreekłenbur,6ia, Czukcze, ltclmenL 106 87 Karelia, 89 Lapoilczyey, 726-727 75, 777 ')79 Finlandia, i Oceania Bałtyckiego, Bnlinem, 47d Chorwacja, Azja D. D. 666, 6ti7 L. 100, 102, 109, 112 :VI. Owaherero, 702·-703 Indonezja, S. :55;;--562 L ·T·13 TurnO\';::ky-Pi1ner Ameryka Australia 226 K. Herero, Kolumbia, J. 142 Tekarew Europa Hotentoci, 660 28G, 423, A. Tumarkin Turkcm'ski ETNOGRAFICZNY Afryka Toc-ncz'ak 112 Z. 721---723. 726--727, Zaborski Zabrocki "''I'alterstorff E. 103, 104, ł13 WeInhold R. 64 1. 548, H. 224 K. J. 453, 498 Vaclavik A. ·4::19 VaIlinhl'imo V. 87-90. 74-1 (K. W.) IVrzeszcz-Krakowiecka Tełstow S. P. 652, E57 Tr3wi(]:;ka-Kw<lśniewskR --169. 6.\3-696 723--735 S!dcrlowska-Antonowicz :;VI. 726-727 Wróblewski T. 416, 711-743 446 M. 768 Tokarzówna 231 103 T. 438, Świerz Tokarz 737 Wunsche Wypyc:h J. 735, 739 Tetzner E. 447 Siuts 693 Tomaszewski W. Vesper 675 R. 702 Weyberg Thiele J. C. 512, 546 Tierentiewa L. N. 653 Tłccze;c 1. 693-696 108 L. vVellmann 234 TatiszcZ2w F. 223 A. 2;, Vargyas Velasghez J. 229-305 Tas'zycki 225 A. Schulz Seliga L M. L. 718-721 [;wią tkow::ka H. 803-804 L. K. Świderski Reycbman J. 673-677 Roberts H. H. 723 Romańska A. Ślizil1ski A. 554 R. 735, 739, 786 Roppel 703-71 J. 549 Szw2ngrub Ściebor A. 428, 430 S. 229, Rehman Reinfuss 702--705, StiebET Z. 288 Stopa R. 730 Szelinsky Z. 230, 283, 285 Radacki B. 108. 111. 288, 41£1, Sychta B. 234, 238, 283 Szarewskaja B. 1. 668 397-400 Rabska ni 711-713 PrUffer-Znamiero\',;ska Przeżdziecka K. Steimitz W. Stelmdc{wwska 430, 745-750 370-372, 5-1?, 546 Stęślicka L. P. 670 K. 554 Preissner S. 23t. 286 433 IDO, Dabrna. 110 epplancl. 100 t.:z!lam. Wolin. 430 Wileńszczyzna, 88, 100, 442 S3. 87, �T! 870 Wcl:;nianie. -H2, 777 Zabużanie, J-lO Polska Bojarzy :vliędzyrzeccy, 643 B6r, 33, 175-227 Bukowo, Gardno, Jamno. Łebsko. Żarnowieckie, 79 Bytów, 98, 109, 252 Cecenowo, 67 Chałupy, Chlapowo, 27, 33 Gard:,a Wielka, 67, 293, 297 Gdańsk, 181, 677-684 Główczyce, G7 Górale Beskidowi, 459 Hel, 171--227 'Istebna, 453, 461 Izbica, 293 Jamno, 84, 96, 423 Jastarnia, 22, 33 Jaworzynka, 466 Kabatki, 68-70 Kartuzy, 235 Karwia, 24, 45 Kaszubi, 21-48, 65-72, 135, 171-227, 229-305, 365 - nadłebsc,\', 423 Kielecczan ie, 440 Kołobrzeg, 128 Koszalin, 12B Krajna Nakielska, Złotowska 361-354 Krajniacy. 365 Kuleszów', 97 K użnica, 27, 33, 42 Litwacy, 651 Lublinia<lie, 440 Łemkowie, 440 j\ic1zurz~', 65, 737 iVlyślibórz, 126 Nowogrodzkie. 109 J\"o\V~'Targ, 505 Orc1\\'Cl.503-552 Pr;mc:rz<.1 skład etniczny: ';°2;:; 371 Pomorze. 9-19, 21-29 - Gdańskie, 26, 101, 10:3 -- )Jiemieekie, 55-64 - Zachodnie, 75-113, 115-145, 147-169. 307-·358. 417-444 Po\viat: -- Puck. 175-227 Radzyń, 643-652 Słupsk, 423 Szczecinek, 149 Walcz, 149 - Zlotów, 359--413, 373 Półwysep Helski, 22 Pracze, pow. lVlilicz, 503-642 PrzylEp Stary. 90, 92 Pyrzyce, 90, 98, 105, 423 Rewa, 27 Rowy pomorskie, 67 Rzeki: dcpływy Noteci, 362, 363 Skórzewo, 67 Słowińcy, 237, 738, 306 Słupsk, 65-73, 128 Smołdzino, 67 Stalamowa Góra nad J. Żarnowic;ckim, 254 Stojęcino, 67 SWCJTneg<:lcie,266 Szaflary , 503 \/i.'oj. Koszalin, Szczeci~1, 307--358 Ś!C1sk CieszYllski, 499, 745-750 - Dolny, 563-642 Ślązacy, 65 Świecie, 229 Toń Bridka, 35 -- Mewia Rewa. 38, 42 Tuszkowy, 276 Warmia. 737 Wejherowo, 242. 258, 283 Wielka Wieś, 44 Wielunianie, -142 -Woj. stanis!awo\\'skie, 567 lwowskie. 569 - łódzkie. 369 -- poznal1skie, 569 - :1owogródzkie, 567 Żelazne-Kluki, 288, 293, 303 Zatoka gdO!ńska, 23 - puckO!, 4U ZiemiO! kaszubska, 738 - łańcucka, 794 - łuk0\\'ska, 6-16 Ziemia przemyska, 781--787 Ziemie Odzyskane, 116-145 Ziemie Zachodnie, 794 Zubrzyca Górna, 555-562 I."JDEKS RZECZOWY Adaptacja, 637-6~O - gospodarcza, 440 - otoczenia, 577 Administracyjny padzial Z. Z., 143 Afryki nowe ,państwa, 657 Akcja opcyjna, :366 Alamański cmentarz, 722 Ankieta repatriacy j·na, 354-356 Ankietowe materiały, 104 Antropologia, 712 Archeologia, 721-723 Architektura ludowa, 738 Archiwalne materi'ały, 96 Asymilacja kulturowa Pomorza, 422 Autochtoni Z. Z., 160-163 Autorytet szypra, 216 Atlas Etnograficzny 5Tod.-wsch, Europy, 810-11, 814, 819-820 Atlas kultury lud:>wej Pomorza, 422 Atlas Polski Etnograficzny, 420, 431, 439, 4.45, 691, 785 Atlas der Pommerschen Volkskunde. 426 Badania ankietovie, 31·l, -- dialektologiczne, 65--73 - etnograficzne, 445 na Pomorzu, 113 na Pomorzu Zach., 417-444 pow. Złotów, 360 ZSRR, 670, 671 et:-Josocjo!ogiczne, 172 Katedry Architektury Plano- wania \\'si Politechniki Gdańskie j, 420 kultury tradycyjnej, 436--438 - ludoznawcze Mrongowiusza, 65-73 monograficzne, 358 muzealne, 435 nad budownictwem, 430 - nad haftem ludowym, 4G9 - nad rybołówstwem, 21-2'9 nad strukturą rodziny wiejskiej, 358 nad włókiennictwem. 75, 76 nad ws<półczesnością, 438--444 na Rugii, 27, 55-64 Oceanii w ZSRR, 666 - penetracyjne, 27 --- pow. radzyńskiego, 643-652 ---- stacjonarne, 27, 45 - socjologiczne, 145 imigrantów Izraela, 724-726 radzieckie, 662 środo Azji, 653 terenowe, 221 -- - Ivoj. koszalif1skie, 149 -- w Jamnie, III Bajarze, 676 Bajki ludowe, 9-19 Bartnictwo, pszczelnichvo, 37-1-376 Baśnie czarodziejskie, 614 - kaszubskie. 237 Bat drużby, --l03 Bednarstwo. 389--390 Bibliogr<lfia. 7:~2 �872 g73 - sztuki Słowińców, 7:38 Biuro Etnologii Ameryl(arlskiej, 723 Bory, 503-552 Brona beleczkowa, 378 - drewnian2, 585 Bydło, 372 - małe, 717 - rogate, 717 - wypas. 523-524 Budownid'.vo ludowe, 393-397 - Pracz, 575 - ryg:lo\"c, 575, 576 - Slowińców, 431 Budownictwo węgier~kie, 675 - \viejskie, 693 Budynki pasterskie, sZDłasy, 525-527 Cech h2.fciarski,ł98 - rybacki, 23 Cepów wiązanie, :380 Cepy, 586 Chałupa podcieniowa, 396 - ryglowa, 576 szeroko- i \vąskofrontowa, 395 - złotowska, 394 - z przyłapem, 394--396 Chata kaszubska, 2iJ8 łużycka, 'j31 - rybacka, 263 - \vnętrze, 397-400 Chleb, 383 - owocowy, 1576 Chłopi-rolnicy, 139 Chlopó',\l wyksztaice,de, 163--167 Chodzenie :~ kozą, 410 Chusta, poc1gębnik, 680 C. 1. A. P. Comrr,'-ssinn na.le ell'S Arts pulaires, 804 lntenwlio- et Tr(lclitions CierEce, 83 Czar'.'wnica. 402 Czaroi':nicc·. 718-121 Czasopismo Chiicz. Grd, 230-~31 .Po- Ka:-zi'be. Czaszki Dajak6w. 703 - uszkodzenia. 706 Czela.dnicy rybacc.\·, ~.2 Czerpak zgrzeb10v/a ty: ::;S8 Dach dwuspadowy, :1::15 Demografia Krajny, 36:J, 365-367 Demograficzne proce~:;, 138 - struktura, 315 Demos. 810-817 Deseczka tkacka, 105 Diabelskie skrzypce, 233, 413 Diabły lokalne, 232 Dom dolnosaski, 422, 429 -- kultury łużyckiej, 429 - mieszkanie, 158·-163 - pyrzycki (Weizl1ckerhI1Hs), 428 - wąsko i szerokofrontowy, 430 Drużbc}wie ''<''eselni, 403 Dusza zmarleg,o, 408 Dwór :Yluniaków, 555 Dziedziczenie stano-wis'!;a, 33, 35 Dziennik Ogiera, 677-- 684 Dziel'! Zadusz!1Y, 41(1 DZlerżgoIl do lnu, 381 Dzwonki dla krów, 373 Dzwo:lnice, 4:35 Ek2·1ogia, 712 Ekspedy:?j.a do A:l'ykL 708 -. Tu\vil1ska, 662 Ekspoz:,rcja muz(:alna~ 782 Emigracja na Or8wic, 543-5 .•5 - Pomorza Zc!:·h~d:Jieg'.1. 311 Etniczne prz('r~~i~ny~427 -- zagadnienia. 817 Etnikony, 643 Etno} ogi2, 7~~2 Etnografia .A.fr....ki, niemie<:kCl. 421 - PO\\'szech:'"i8. - radzje{'~;:~L --- Rusin6\\·. - 3o'.\-i2Cka 733 6~1 giO C~9'-()50 G;\:!.--.(;:71 - L-krainy, 777-736 Węgier, 673-677 Etnogr"ficz:,,<; podręcznik, 711 badaniOl '1ad '.vspólczesno,;cią, 81:3 in wentaryzacja, 55-·64 Ety;-l101cJgia nazw, 298, 299 Ewakuacja, 122 _o. Farbowanie, 491-493, 497 Figle gburóv;, 234 Folklor brabancki, 727-728 - Kolumbii, 702-705 Folkloru zmiany, 443 Folkloryści kaszubscy, 237 Folklorystyka, 811 kaszubskie, 736 400 Ge'ograiia wyrazów, 422 Germanizacja, 67, 426, 427 Gosp:;·darka chłopska, 152 -- w Borach, 503-552 -- pasten:ko-rolna, 522-536 - reniferowa, 717 .-< t~ójpolowa, 377 Gospodarki formy, 581 Gospodarstwa rolne indywidualne, 331 Gotowanie na ogniu, 383 Grt~ple, grE;plo'A"anie, 88, 89 Gręplar~lie mechaniczne, 90 Gręplarskie smyki, 89, 90 Grupa krewniacza, 30, 38, 4U - osiedleńcza, 307 Grupy poJcwowe, 210 Gvvara ruska, 648 Grzebienie Jo lnu, 87 Grzebień dzierż goń, 82 - do zbierania jagód, :368 - kolrJrowy, 472 krzyżyko'.vy, 451-502 liczony, 'łó2 łowicki, 47'ł na koszuli, 468--469 opoczyński, 473 rav,;ski, ·172 Slowian, 478 Haftu nauka, 456 - przemiany, 483 Hafty \vczesnośredniowieczne, - wielokolorowe, 457 Herody, 615 Higiena wsi, 600--601 Historia etnografii rosyjskiej, Hodowla renów, 713, 714 - zwierząt, 372--374, 587 480 660 Garncarstwo c; arncarz, Hafciarki, 433 I-Iafciarst."'vvo, 737 Haft kc..:-:zubsld, 7;:";6 Igllce na jastrz~bie, Igjy, 369 493 Imion wybór, 102 Inf0rmato~zy, 413--415 Instytucje morsbe, 135 - spolecz;1e, 131-137 Instrumenty kolumbijskie, 703 Integracja, 637, 640 Inwentaryzacja budynkóvl, 694, na Inwentarza zdobywanie, 125 Inwentarze dóbr starostw, 108 Izba hu.-:ulska, 778 - podolska, 779 - rozplanowanie, 580 J a.ki, s trój złotovls;;:i, 392 Jama n'a ziemniaki, 579 .Jarzma przyrożne, 379 - ramowate, 388 .Język Bagnos?an i Litwaków, 651 Jurta, 658 Kamosa. p. l",hioda, Kanc.junod. 65 Kapde złotow,kie. 413 !{artcgr8fia ('tr!ic:na~ 657 �375 874 Kaszuba, Kądziel. Kult, 2:33 kl,dziel, 90 Kibuce, Kwucoty, Ki,janka, KI uski 84 iGczmienne, Kłonic' C'zerpakowata, Kłusownictwo, Kobiety Kolcniści 724-725 369, - 371 582 455 fryzyjscy, 397 22, 654, - w Filadelfii, oriental. w - Paryżu, slawistów - ugrofil1ski, Konopie, Konstrukcja zrębowa, 784 371, Koziy do Krosna - - wątki: suszeni",-. części, błędne ogniki, - - 393 poziome; 577, 390--391 .586 pojęcie, fU!1kcje, - sp~łe:zn,a 406 ] 20-123 308 :VIagiczne terytorial- zdbiegi. :VIałże:'ls\'wO_ 411 szkle, 157 znak zlctowskim, 60 ł 73'7, 738 53 385 819 suszenie, 318, 319 Zachodniego, 375 379 :Vloty\\-.v roślinne. haf:u. -Hi7 676 728 helskie, nazewnictwa, nieckowate, 377 ludności 444 4'12 Nowiny, Obróbka lnu, wełny, 388 słowiańskiej, ławko- go, Obrzędy Oczepiny, 470 konopi, 434 2'1, 81, 392 392 Obrzędo\\'ośĆ stojakowe, 29, 39, 45 22, 23 371 kulturowa, Nosidła -- 461, sieci, 113 ='Jiewody Oazy 472 459. 107 549 małe Obiad mały, duży, 405 Obmann starszy maszop, 586 r<{rzne. 381 292 N et y, mance, - podbieranie, 385 lnu, 377, 378 włó!,ien:1i:ze, ról, 556 słowińskie, Niewód, Niwelac.ia 133 wzornik, obróbki chłopa, Nicielnice. 316, MotowidIo dwukorzystkowe, \\'C', 29, 100 - pracy do 688 Nici farbowane, 491 do haftu, 488 115-145, repatriantów, :VIotowidło 89-100 -- - MO:1grafia wsi, 563 wsi HeL 22- .. -24 369 orne, 665 Nazw pochodzenie, 247 N8.zwy bagien, 648 31 Pomarz,u, 663 663 663 - -- topograficzne, Migranci Pomorza 120-12:3 !VI ody, .- 25, 26 421, 731 668 Bliskiego Wschodu. 663 i narodcwości soc.i'cllistyczne, rolnicze, Naze''vnictw() 333, 386 786 własności, badań, Młócka, 582 :VIa jenie kró\\', :VLtlarstwo na 48, Młyny brabanc.kie, :VIodernizacja, 169 103 387 35, cisżynki, IVIłócC':lie cepami, lnu, 81 390 3::)9 w pow. 33, kartograficzna, Międlica, 83, 81 Miodu Mleko, i Oceanii, Narzędzia Mątewki, kozie:ek, :Vleblars\.wo ludowe, Metody 663 Australii Kaukazu. Syb2rii. 23, 24 663, Ameryki. 211--213 dział'ollność, rada, Afryki. 235 214-227 715 ludowej - 45 Maślni:c, Milicja, 673 Ława bcdenarska, Łowieckie doły, Łowiectwo 102. 248 633 Zachodniego, Łowiectwo, 104 siła pociągowa, pochodzenia 19-1-197 żakowe, - :VIigracie 2:32, 248 o niedźwiedziu, o śmierci, 702 Pomnrza Ludu 232 Mikołaju, 23, 24. Migracje na 307-35:8 683 2;57--259 B. Swarzev,'ska, kaszubskich, Mięsa przE'::hcw,Ywanie, wędzenie, 335 300 683 --- o św. 784-5 p. po- 32 411 - j1,lerk- 229-305 z Tuszkawych, krasnoludki, legenda M. ln2 pionowe. norweskie, Krowy j"ko słowińska, jaskółki, 390 390-391 domow'e, Kr.,·terium nego, dania kaszubska, 817-821 368, AtripleJ:", 606-608 o zabójstwie, Ludność pogranicza, Koszykarz, 391 Koszów wyplatanie, 375 368 diabeł, 300-305 czarownicy, 260-262, 379 Kosze. 368, Kos;~ykarstwo, kamosa, wiejskie, - 730 przysłupowa, - obada, Lecznictwo 78 - pszczół, 168 hortense, 654 394 3,94 697 ="arody 65~ partu, dialektów ;VIaszoperie, 563-642 7H, :YIuzyka 33. 42 :vIaszkary, 671 \vsi, Ameryki, głupi 730 Sofii, w współczesna Len, 78, 79, 83, 381 Literatura ludowa, 610-615 i Etnogra- 730 Meskwie, ryglowa, wieńcowa, Kosy, 563 729, 663 076, socjalistyczna, - czc;ść 'Wonclelnik, Mapa :Vlyśliwi, 625 137 porywa:lie, lVIunclel 741-743 616-620 - Lebioda, 23 Komunikacjs, 173 Kongres Atropo1ogiczny ficzny, społeczna, przez l\tIaswpi, do spraw osieclI2:1ia, filmu et:lOgralicwego, rybackie, - 571-601 Kurza u.:ka, podkurzanie 389-390 730 Kompanje Wielkopolski, Kwestionariusz, Kolowrotek, 96-99 KOP.'lin, czarna kuchnia, Komisja Kcmitet - Kultury ,125 Kołodziejstwo, miesz;me, na Z. Z., 704 - -' materialna, 405 p~zycja, 442, holenderscy, zmarłych, Kultur" duchowa, 601-616 ludo'xa, złoto\vska, 359-413 Pomorza 442 pogrzebowe, !eczepiny, Zachodnie702, 703 406 Odwiedzcll1ie matki, 401 Ogródki przy domu. 400 Okreś!e:lia gru;lOwe. 364 01C',ie. olejarnie, 385--386 �876 Opowiadania kaszubskie, 234 Oracje drużby, 403 Organiz&cja zespołów, H, 46 Orka U' skilIcI i w roznutkę, 378 Ornament geometryczny, zwierzqcy, 436 - prześlic, - roślinny, Osadnictwo, - Pomorza - Z. Z., 92 398 128 Zachodniego, 313 142 Osadnicy polscy, 116, 123, 566, Osadników praca, 172 Osady Olędrów, 225 Oswojenie zwierzą t, 716 Osiedla fryderycjQnki, 365 Ostrewki do siana, 379 Ości, 371 Owczarze, 80, 109 Owiec hodowla, 80 567 Palenie ognisk świętojańskich, 412 - torfo-wisk, 546 Pamiqtnil Kraszennikowa, 671-672 - żołnierza Korteza, 698-701 Pal1stwowe Gc'spodar:;two Rolne, 151, 162, 331, 353 Part, udział w maszoperii, 31, 32, 52 Pasterski odpust, 529 Pasterstwo, 713, 710 w Rumunii, 671 Pasterze, 372, 529, 530 Patronat Gniezna, 129 Piec, piekarski, 573-579 - części: tło, lcicrzchou:anie, ki, rZlJpioch. 384 Piec piekarski, 334 - poleski, 139 Pieczywo obrzędo\ve, 41 a - świątecZ'l? 384 Pieśni obr~d()we, 60ł - złotowskic. 412. n5 Pionieró'x modeL 11a - dź,cir- Pionierski okres. ] 15--145 P;smo rongo-ronr;CJ, 668 - węzłov;e quipu, 698 Placki aszebak, 383 Plecenie, 675 Płachta biała, '133 Płatnicy, 400 PJodozmian \\. Borach, 532 Pochodzerlie ludności Pracz, 568 Podbój Indian amerykańskich, 699 Podania: Antychryst, 273 p. literatura 1. -- Babiny, -- CZ;Jrny - Di,dJ2ł. Duchy. 267 pies, 272 2GB, 270, 271, 278 strachy, 2G5, 266 Eriicht błędne ognie, 267 o Francuzach, 24.7 o Gnieżdżewie, 279-281 - Hel zatopiony, 240 - Kalwaria wejherowska, 242 - kaszubskie, 239-285 - kościół w Żarnowcu, 240, 241 o dwu narz.eczonych, 248 Panna wodna, 233 Pastuszka, 253 o rybach, 231, 285 Smątel:, SJ]wntek, 259 o Sobieskim, 243 Sołtys w Tuszkowie, 273 StoJim, 255, 257 - Sz\;vedzi, 244-246 - Tuszkowy, 273-·Z77 --- 'vVdzydżana, 25:3 - Wieszczy, upiór. st.rach, 262-264 - V\'ilk morski, :2'11 Podania: zaklęta księżniczka, 251 - zamek - - - w BytowiC', 2,51 Żzr:l0\\·CU. Z50 złoto zakopane. 2ói o znakClch. 2~9-26(l w Podpalan porl\'.'2.1iny ie \\TZOS0Wisk, ći.re!e. 39j 5:l2 Pogrzeb murzyl1ski, 7e3 - samobójców, 409 Połowy łódk::Jwe, 25, 39·-49 Popularyzacja wiedzy, 785 Pota)'czy1iy, poprawiny, 407 Potr,nvy, 386 - weselne, 405, 406 - wigilijne, 384 Pożywienie, 368, 332-386, 589-592 _. mięs:le, 334, 385 Półpartnicy, 33 Prace b:łdawcze, 783, 793 - z2~:pcło\ve, Praw:, 4t)4 pJsiadania inwentarza, 354, 355 Z\\'yczajo\ve, 25 ProiJlematyk,,spDłeczna. 148-169 Procesy konsclidacji, 655 -. niwełacyjne, 166 Produkcja tkanil1, 100-106 Prządka, £3, 94 Przebier311cy v/eselni, m.aszki, 407 Przechowywanie ziarna, 386, 587 Przemiany społeczne, 563-642 Przemysl domowy, 592-5'95 PrLepowi,~denie pogody, 605 Przezwiska, 623 Przędzy wyrób, !Ja-IDO Przę"Jica, 90--S3 Przydonlki gór81i, 555--562 - - o.::limicnn:~, - p:zez\viskov.'e. 5Gl przy!Y}i8~~:('. 558 5j7--·-558 -- sytuacY,iri2. 559-561 - tc~ograficzne, 561 ppyclcmki zawodowe, 559 Frzyr~rnek, 473, 475 Pr7yrust lid turaln~·, 133 Przysro'.~>-i:::t ci::::szyns.kie. 7~5--750 Przy,to'oc-,v,'nie do środ:Jwiska, 3~'3--32± :lOC. 386, 407 Pytel, wzornik, 467 Radłu, rec1!o, 378, 726 Raki do chodzenia po lodzie, 372 - i.. łbki do wcirapy\vania się 374 Raubriterzy, 297 Regionalizacja Pomorza Zach. 425 Regresja rolnictwa, 541-545 Repa trianci, 307-358, 567 struktura społeczno - zawodO\va. :334, :34?..--350 - struktura rodzinna, 333---342 -. struktura wieku i pJci, 334-338 Repatriantów mieszkania, 351-353 Repolonizacja, 1:34 Retrogresja historyczna, 433 Robotnicy przymusowi, 119 Rodzina, 630-634 Rodzice k7'Z(lstni, 402 - model, 147-169 - ryba~ka, 23, 33, 204. 205 Rodzin łącznie, 310, 311 Rclnictwo dolnośląskie, 583-587 - w Borach, :S31 Rosz8.rnia. 29 Roszenie lnu, 82 Rośliny barwia,ce, 501 -- lecznicze, 582 _. uprawne, 381 R uch ludnoki, 145, 569 Huchy wędrówko,\72, 31(1 HtEk~e szycie, 477 Hybacki? narzędzia, 55-64 Rybacy łodziowi. 179 -- p2.ństwowi. 185 R:"!:aków grupa, li7, 182-227 jednolitość etniczr:a, 205 0jcowie. 198. 109 Sk~lpi2nie, 17·1 s~::~o\vic. ]90. PSY pastsrskie. Psz2zół 372 podkur7:ln~e. PUł2:Jki na l:s~,,·.. Pust,·] j~J 37.) stclt:\·st~·:!-(c.. zatru:-i:)i~!:ip. żo:"!;;. :~O) r11. 192 :2[3 175----:227 �878 Rybołówstwo, 370-372 - - bałtyckie, 23 - dalekcmorskie, 48 - kaszubskie, 171-227 - kutrowe, 24. 46, 18'1 - łodziowe, 221 pn;ybl'Ze7:11e, 211 - spółdzieiczc=, 188--189 - udziałowe Anteiljischerei, --- zespołowl~, 21-48 Rybolówcy Aralu. 658 RzeźbCl Ałtajczyków, 666 Buriatów, 666 czukockCl, 665 J'Clkutów, 665 ludowa, 7:37 Rzemiosłc rybackic=, 207 -- wic=jskie, 593 Rzeźbiarze złotowscy, 399 S:lo\\'c:dło, 23 skrzynia na ryby, 372 Sagi pomorskie, 9-19 Samołówki, 583 Samorząd rybacki, 36 Sanico ciOjt7'y, 388 - smyki, 596 Sc=sja naukow,C1 pomorska, 287 Sery, 385 Sieci niewodowe, 31 - włoki, 371 Sidła na ptaki, 369 Sień p:Jprzeczna Achterhaus, 429 Sierpy fabrycz.ne, 379 Skład ludności Pracz, 570 - maszoperii, 29-33 - narodów Syberii. 654 Skrzynie złotowskie, 398 Slawistyka, 818 Sieci, sŁęp, drygawica, 371 Słownik kaszubski, 69, 72, 229 nazw gwarowych, 549-552 - narzecza słowińskiego, 287 _ szałaśnlctwa karpackiego, 674 Sno?o\\·iązałki. 125 Sadz, 101 Sochy z",si(;g, 635 Sek z brzo:ćy. 386 Sombrero, 704 Sól św. Agaty, 402 Spółdzielnia lniarska, 78 - Samcpomocy Ch!., 126 Spis powszechny, 193 Spółka gos;Jcdarcza, 25, 547, 548 Sprzęt plor~ó\"', 535 -- przy wypieku chleba, 383 Sprzęty: lwlibki, kołyski, kreder.sy, ławy, półki, ryczki. skrzynie, zydle, 397, 393 Stosunki produkcyjne, 207 -- rodzinne, 155-153 Strachy, 443 Strefy i reglony Pomorza, 421--425 Stroje ludowe, 432-434 - Pomorza, 424, 432-434 Strój pasterzy orawskich, 541 - polski, 392 - weselny, 404, 405 Strój złotowski, 391--393 - żałobny, 409 Struktura wieku rybaków, 184, 185 -- własności, 510-512 Studnie, 382 StYP3, 409, 410 Suszarnie Di.irrst Hoe, 11O Swat, swok, wacman, '102, 403 Szałas pasterzy, 539 Szczotki do lnu, 36; 87 Szyper, szepe~ 27, 30, 47 Szkoła na Z. Z., 134 Szkutnictwo pomorskie, 419, 431 Szopy fińskie, 675 Sztecla, toń, 32, 45, 52 Sztuka ludowa, 734-7;39 - Kaszubów. 736 - Pomorza. 434-436 -- Syberii. 664 - Fkrainy. 779 Sztuka plastyczna. 615 Szufle do &b:;ża. :3il() Ścieg: janina, Qcc1ka. 1,fZyżykovvy, zakcpiański, 432--458 Środowisko geogra[iczr,2, 361--364 Świątki ludowe. i37 Św. Jan na Orawie. 529 Tanie-c na len~ o\vles: :::yto: 411 na przadci, 413 - indo~ezyjskie, 727 - złotowskie, 412-413 Technika batiku. 726 haftoo-'Nania, 494 - połowu, 2;3 -- upra-wy, 533. 584 Teksty pomorskie, 287 -- słowi11skie. 284 Tkactwo, 77, 391-3. 675 Tkackie sploty, 104-105 Toń, 32, 35, 37, 49, 52 Toponomastyka Borów, 505-510, 513 Torfo\Niska orawskie, 513-522 '-,-'ransport i komunikacja, 387-388, 395 Trumny Truwla, wynoszenie, 403, 409 skrzynia, 459 Trzebież, 377 Trzepaczka do włókna, 84,. 85 Typologia, 713 Typy budownictwa, 423-431 - gospodarki, 717 Ubiór kobiecy, 659 - ludowy, 680 - wsi Pracze, 598-600 Udział w połowie, 23 Układ Poczdamski (2. VIII. 116 Ule, 375 Uprawa ikr::ycy, 532 chemiczna, 377 - roślin, 376 1945), Cst9-\\'y bucio\\-lan:.',4;}i) -- o \\'olnym C"strój -lI rybcló··Yst\".·i~: mcL:;~o:Jerii. ?4. 34 25; 33. pa triarchClln o-rcd::J\\\-Afryki. Epoj('Czny C\Iela:18zji. 667 34. 66S Walka z przć:źytk;-;mi. 65(, W'ltki p. litcntura luciem-a. 233. 2% Warsztat kołodziejski, 389 Wełna potna, 81, 87 Wiadro, 388, 390 Węgiel chaty, 394 Wiara w czary, 719 Wieczerza wigilijna, 411 Wiedza ludu, 605 Wierzenia ludowe. 682, 683 Wicś koszalińska, szczecińska, 150--169 Wieszczy, Więcierze, Widły, 371 Wigilia B. - Z. Św., 429 371 N., 410 3;4 Wino gęEi,e, 406 Własność i:1dywidualna, 32, 35 Włókiennictwo, 75-113 Włóki, szlcpy, 387, 388 Woda wielkanocna, 411 - z trupa, 408 Woły, siła poeiągowa, 378, 379 Wosk, 376 Wozy, 388, 596 - na drewnianych osiach, 388 Wróżby, 443 Wsie rybClckie, 25-39 Wsi charakterystyka. 564-612 - nazwy, 366, 5C5, 570, 645 opis, 678 \Vspółdziałanie, 227, 626--630 -- gospodarcze, 25 Współżycie mi(;dzygruprm'e. 620___ o -63ł �880 881 V;yda',n:ict\l:a U~ESCO, 732, 3 Wy;)as owiec, 531:1 Wystawy, 734 Wyszy\vaczki. śląskie, 470 W;'w8r z roślin, 421 \\'::'.\·iady terenowe, 28 \Yz(xniki, pL/te;, I1wciy, '159-488 Zacuwa pasterzy, 374 Z"bawek wyrób, 400 ZabiEgi magiczne, 40.~, 479, 528 Z"kaz haftu, 452, 460 -- zabijania pszczół, 376 Zawol:il!."lia ni?, zwier~(;ta, 373-:3"14 Z,cpisy t(';kstć,w, 234 Zz,przęg Vi szle, 388 Zbieraet'vvo, 581 _... I': pow. ZłotÓVi, 368 Zb~ór si(;!1a, 5~i3 Zbo?a miary, 380 -- siemie, 339 Zderze'lic kultur, 424 Zd')cnictwo '';'i drzewie, 737 Zespoły łódkowe, 29, 33·-48 Zlel':Jne Ś\vięta. 530 Ziemi uŻ:itko\vanie, 182 vVYKAZ Biuro S:udió"· .. Budownict'.va Wiejskiego Pc.litechniki WarszawsJdej, 168 GeseJls,:haH fl.ir pom l1ersche Geschicl~te u. Altertumsk., 421 Inst)·tui Allti'C'~c;ogH w Rzymie, 705 _ .. ClIiw. Humbcldta \v Berlinie, T 711 Bałtycki, Etn:-:graiii 237 A. X. - ZSRR, 632·- ·t5'? Gospodarstw:" społecznego, 314 Przemysłu Włókien Łykowych. 103 ZtYE:".rh:>go Znachorka, Znak \\·yp~)::;(.~i:~ "R,' bab')l' ~ Etnograf.iczne Leningradzie, Etnograficzne 40B ,·~i)1 p. \\'zorniki Znaleziska \\·c:'.esnohistcryczne, 403 Z'vvii?,cek Zc;wodowy Rybakó',v, 48 Z\':}Tzaj majenia, 374 otar\cowania, 41:3 dorocZll8, -tl0-412, 681 i obrzędy, 635-637 pogrzebowe, 407-410 przy sianiu lnu, 79 tow3n.yskie, 620 urodzinowe, 400-402 wes2lne, 402-407 - wiosenne, 411 -- żni\vne, 412 Żc.ki, 32 1.'~8ro\vanie, 377 Żelaza na lisy, 370 Żniw d r:iżowe, 726 Żona dobra, 156 - czarownika, p. podanie o czarowni.kach Żvcic religijne, 603-610 Życiorysy rybaków, 28 Źróddłautrzymania, 175 l"arodóv,; w Toruniu, .. :\Iazowieckie Historii wsi w Olsztynie, 419 w Lubeni Wielkiej, 781 ludoznawcze w iVloskwie. 670 Śląska w Opolu, 80:3 twórczości ludowej Hucułów w Koł·omyi, 777 w Jarosławiu, 782 w Przemyślu, 781 w Słupsku, 107 w Sogn, 97 Tatrzańskie, 751-767. 769 C\ordiska Museet, 91, 97 O.śro::1ek Badania Opinii Publicznej, 150, 154 Polska Partia Robotnicza, 122, 124, 141 140 OśrG:ie:< Ochron~' Zabytków, 731 Unia N2.uk Antro- \\'l' L'\\ c\'.·ie. 777---';'81 ~Il;-- .. Lud'· 7. XLIX Towarzystwo 439, Ludoznav,;cze, 789-792 - Oddział w Opolu, 737 Polski Związek Zachodni. 122, 128 141 Pracownia Ustroju i Organizacji Szkol'1ictwa PAN, 1(,9 Towarzystwo Dziejów i Starożytności Pomorskiej, 68 - S02jclogiczne Radzieckie, 662 U~ESCO, 723 Węgierskie Towarzystwo Etnograficzne, 673 Wydział Kultury WRN Koszalin, 439 Zes,pół Etnograficzny IHKl\1 -- P AN \V Toruniu, 360 Zakład Etnografii Uniwer3ytptu Łódzkiego, 25, 45 Zwią.zek Polaków w Niemczech, 366 pcl:Jgiczny i Etnologicznych, 729 :YluCicc d'.' r.:Tcmme \'.' P<lryżu, 730 ::':Iuze\';r!1 w Bcr8s, 97 Etnogra1'icz!'lC i Przem~':słu i\:-t,V.:;iyc_?~1eg9 Polskie +20, 35D, +19 Kut;:dra Architektury i Planow<lnia "\Vs·i Politechniki Warszawskiej, 683 Etnografii w Toruniu, 359 ;VliE;dzynaroclowy i Restaurac.ii :Ylic-;dzynarodowa w 665 INSTYTUCJI -- Sztuki PAN, 735 -- -- Sekcja Socjograf., ZS:łR �::;PIS RYCIN Prof. JUliUS3 ZbJr:;wski :\luzeum TatrzaI1skic \v Zakopanem (fot. K. Gorazdowska) Ryc. 1. Portret Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza (l764-1855) Ryc. 2. P'Jrtret pastora Michała lVIostnika-Pont"nusa (1583-1654) Ryc. 1. Nfłócenie kijanką Ryc. 2. Grzebień - dzieżqol1 do obrywania nasion Ryc. 3. Międlica Ryc. 4. Rzeźbiony trzepak dwunożny z początku XX w. Hyc. 5. Trzepaczka i trzepak Ryc. 6. Szczotki do czesania lnu z drugiej połowy XIX w. Ryc. 7. Szczotka szczecinowa Ryc. 8. Ręczne gręplowanie, w Finlandii Ryc. 9. Grępla ławkowa Ryc. 10. Smyki gręplarskie Ryc. 11. Przymocowanie kądzieli do przęślicy łopatkowej Ryc. 12. Rrzeżbione przęślice krążołkowe z Przylepu starego i Stróżewa, pow. Pyrzyce Ryc. 13. Przęślice krążołkowe Ryc. 14. Szwedzkie i fińskie przęślice widełkowe Ryc. 15. Współczesne przędzenie przy pomocy przys~adkowej przęślicy krążołkowej na Pomorzu Zachodnim Ryc. 16. Wyciąganie pasemek włókien czesanych, współcześnie stosowane na Pomorzu Zachodnim Ryc. 17. Wspólczesne przędzenie włókna na wrzecionie, moment skręcania. Jamno, Pomorze Zachodnie Ryc. 18. Nawijanie uprzędzonej nitki na wrzecionie, Jamno, Pomorze Zachodnie Ryc. 19. Współcześnie używany na Pomorzu Zachodnim kołowrotek skośny zwany polskim Ryc 20. Kołowrotek prosty zwany także franc/Lskim Ryc. 21. Rzeźbione motowidło stojakowe z drugiej poł. XIX w. Ryc. 22. Współczesne motowidło stojakowe z Pomorza Zachodniego Ryc. 23. Motowidła Ryc. 24. Snucie przędzy Ryc. 25. Schemat krosna szwedzkiego l XII 6u 7l 81 82 83 85 83 86 87 88 89 89 iH 92 92 93 93 95 95 96 97 98 98 99 100 101 102 �885 384 59. Hyc. 4. Narzc,dzia 30. Ryc. 26. ~orweskie 31. 32. Hyc. 27. Deseczka Ryc. l. Struktura morskich 33. Ryc. 2. Ilość krosno pionowe z drugiej tkacka z XIX w. zatrudnienia iudności rybaków w wioskach połowy kaszubskich nadmorskich XIX wsi pow. w. nad- puckiego w latach 1872-1959 34. Ryc. 3. Liczba rybaków łodziowych na tle ogółu zatrudnionych w miejscowościach nadmorskich pow. puckiego 35. Ryc. 4. Liczba rybaków łodziowych w miejscowościach nadmorskich pow. puckiego w latach 1951-1960 . 36. 37. . 38. 39. 40. 41. Rvc. 5. Struktura wieku rybaków morskich (stan z r. 1959) R~c. 6. Żatrudnienie synów rybaków łodziowych i kutrowych (stan z r. 1959) Ryc. 7. Pochodzenie terytorialne rybaków kutrowych indywidualnych i łodziowych (stan z r. 1959) Ryc. 8. Pochodzenie terytorialne i zawodowe dwóch generacji rybaków łodziowych i kutrowych (stan z r. 1959) . Ryc. 9. Pochodzenie zawodowe i terytorialne rybaków łodziowych i kutrowych indywidualnych (stan z r. 1959) . Ryc. 10. Występowanie maszoperii rybackich w miejscowościach nadmorskich pow. puckiego Ryc. 11. Trwałość maszoperii szprotowych (KarwLa 1949) Ryc. l. Kaszuba z Wejherowa w stroju regionalnym ze skrzypcami diabelskimi (fot. J. Śliziński) 44. Ryc. 2. Kalwaria w Wejherowie (fot. J. ŚlizillSki) 45. Ryc. 3. Bytów, zamek (fot. J. Śliziński) 46. Ryc. 4. Stalamowa Góra nad jeziorem Żarnowieckim (fot. J. Śli- 42. 43. 47. 48. ziński) Ryc. 5. Jezioro Wdzydze (fot. J. Śliziński) Ryc. 6. Stara chata kaszubska na rynku w Wejherowie 54. 55. 56. 57. 58. (fot. 178 180 65. 66. Ryc. 10. Wiadro drewniane Ryc. 11. Bednarz - Piotr (Zlutów) 67. Ryc. 12. Koszykarz - Wojciech prL:" wyplat!o1niu koszvk!o1 103 176 183 185 190 196 197 (fot. lnu 381 381 38e± ::85 ([{udna, pow. 387 (Złslów) Włoszczyński 388 przy wyrobie klepek 389 Piech z Rudnej, pow. Złotów 391 13. Wt;giel chaty lWers, pow. Zlot6w) 14. Chalupa 1',r 98 z "przylapem" 7C St. Świętej, pow. Zlotów 15. Chalupa podcienio'vva z Trudnej, pow. Złotów, 16. Skrzynia malowana (Bucek Wielki, pow. Złotów) l. Pytel, zszywany z kilku części, przekaz rodzinny w posiaJadwigi Fizek (Istebna-Andriolówka, pow. Cieszyn) H.yc. ~? PyteL uproszc.'~ony, przekaz rodzinny w posiadaniu wigi Fizek (Istebna-Andriołówka, pow. Cieszyn) . 212 74. 216 75. 7ti. 242 242 78. 252 79. 80. 254 81. 82. Ryc. 3. Janina Bury przy wyszywaniu przodu koszuli męskiej Ryc. 4. Nowoe7.esna bluzka kcbieca z tradycyjnym haftem Ryc .. 5. Kcszula męska, wyszywała Maria lVIdłyjurek w 19'20 r. Ryc. 6. Zbiór motywów przekopiowanych z żurnali, tzw. "mody" Ryc. 7. Przyramek, wyszywała w 1896 r. Nonkowa Ryc 8. Przyramek koszuli kobiecej, z 1905 r. Ryc. 9. Mankiet koszuli kobi cej, wyszywała Rozalia Buczkowska Ryc. 10. "Znak" do koszuli męskiej, Ryc. 11. Haft na suknie ściegiem krzyżykowym Ryc. 12. Haft na suknie ściegiem "Janina" Ryc. 13. Haft wykonany wif;kszymi krzyżykami Ryc. 14. Haft na przodzie koszuli męskiej, wykonówy Ini'.ll1ymi nićmi, przędzionymi i farbowanymi w domu oraz bawełną 200 77. 83. 258 276 Wielka R~'c. Ryc. 70. Ryc. 71. Ryc. 72. Ryc. daniu 68. 69. 380 D:.:ien::qoi" narzędzie do cbrywan'a t'Jr2bek I\arz<;dzia do 1rzepan~a lnu Piec piekarski \volnosts.iący ;\b.sieinica (Głom3k, p:1W. Złot:;w) Sz!cpa do przewożenia narzĘdzi rolnict.ych 7n. 263 266 J. Śliziński) Ryc. 11. Na przystani rybackiej w Klukach i widok n') Je'dom Łebskie (fot. J. Śli<:iński) Ryc. 12. Diabelski KamiE:!l koło Gardny Wiclkie j (fot .. J. Ś1Li:'1ski) Ryc. 13. Chaty rybackie. Kluki Żelazne (fot. J. Ślizi!'1ski) . Ryc. l. Grzebień do zbierania ja~ód (Rudna. pow. Zlotów) R~T. 2. Powrót z pastwiska (Rudna, pow. Zlotów) Ryc. 3. Wiązania cepów gospodarskie 60. Hyc. 5. 61. Ryc. 6. 62. Ryc. 7. 63. Ryc. 8. 64. Ryc. 9. Zlotów) 256 J. Śliziński) 49. Ryc. 7. Hel, chata rybacka (fot. J. Śliziński) 50. Ryc. 8. Swornegacie (fot. J. Śliziński) 51. Ryc. 9. Sianokosy w Tuszkowach (fot. J. Śliziński) 52. Ryc. la. Karol Judaszke, rolnik ze wsi Gardna 53. 104 297 298 29~ 30:3 368 373 380 84. 85. Ryc. 87. Ryc. 88. Ryc. 89. Ryc. ligą" 86. Ryc. 91. Ryc. 92. Ryc. (fot. 90. l. Odbiór wydobytych cegieł torfu (fort. Wł. Werner) 2. Praca w podciekłym wodą dole (fot. WL Werner) 3. Załadunek torfu na wóz konny (fot. Wł. Werner) . 4. Transport cegieł torfu przy pomocy wózka, zwanego (fot. Wł. Werner) 39'1 395 39CJ 393 461 Jad463 466 468 469 ,172 47:l 47;) 476 482 48·1 48,1. 485 490 514 516 518 '"ta- 5. "Buda", służąca do wypasu jałowizny (fot. Wł. Werner) 6. Wnętrze izdebki mieszkalnej w ..budzie" (fot. Wł. Werna) 7. Podpalony przed rokiem odłóg, zarastający roślinnością WL Werner) 519 526 527 532 �886 93. 9~. 95. 96. 97. 98. 99. :387 Ryc. W!. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Hyc. Ryc. 8. Szalas pasterzy owiec na ,.Cie:lcowskich szałasach" (fot. Werner) 1. Chalupa ryglowa (fot. .J. Pawłowska) 2. Stodoła ryglow'a (fot . .J. Pawłowska) 3. Sterly słomy (fot. J. Pa\vłowska) . 4. Kozioł do suszenia siana (£ot . .J. Pawłowska) 5. ".Jama" na ziemniaki (fot. J. Pawłowska) 6. Ubiór kobiecy (Bryńce Zagórne. pow. Bóbrka) fot .. J. Paw- lowska 100. Ryc. 7. Ubiór dziewczyny (Bryńce Zagórne. pow. BćbTka);ot. .J. Pawłowska 101. Ryc. 1. Reman Horoszkiewicz (Fot. Tadeusz Horoszkiewicz) 102. Karta tytułowa XXI tomu ,.Lu~ln . 10:3. Skład Komitetu HeJc:kcyjnego "Ludu" 104. Ryc. 1. Hekonstruowane wnętrze: izby huculskiej z okolic '1'10- 539 576 576 577 577 TABL 579 rochty Broszczowa lOu. Pismo do Urzędu wnętrza Wojewódzkiego izby pcdolskiej w Lublinie z okolic z dnia 16. X. 1943 r. About Juliusz 599 78il 790 779 791 TabL L Piece piekarskie 2, TabL II. Narzqdzia do obróbki :3. 'rabl. III. Narzędzia transportu "I'AELIe J. ziemi 578 585 597 SPIS MAP 1. 2. 3. 4. Mapa Mapa Mapa Mapa 5. :Vlapa 6. Mapa 7. ;Vlapa 1. 1. 1. 1. 1. Rybołówstwo zespołowe na Kaszubach Komunikacja na terenie powiatu puc:k;('£o Zasięg zwartego obszaru dialektów kaszt.:bskich Środowisko geograficzne i demografia Krajny Zlotowski.e.i Bory w granicach .Jabłonki i Chyżnego 1. Plan gromady Pracze pow. :VIilicz 2. Pochodzenie ludności wsi Pracze 26 173 235 363 506 5u4 568 CONTENS Zborowski (Włodzimierz Antoniewicz) I Dissertations 790 .: SPIS or P a.r t I 599 778 10:5. Ryc. 2. Rekonstrukcja Ę C h a r l Cl t t e H i r s c h, Social critique in the Mecklenburg and Pomerania folk saga of the 19 tll century. ,J a d w i g a K u c h a r s k a, Offshore collective fishery in the Kashubian land (summary in Russian page 833, summary in English page 848) . R e i n h a r d P e e sc h, The folk art, steck-taking of fishing tools and fishing boats on the German sea coast . W i e s l a w B i e ń k a w s k i, Stucliesof folk culture in the region of Słupsk in 1826 by Christopher :vIrongovius (summary in Russian page 834, summary in English page 849) . Wal e r i a n S a b i s i a k, Researches on textile industry in West Pomerania on ground of the Baltic historical and ,cultural territory (summary in Russian page 835, summary in English 850) Z Y g m u n t D u l c z e w s k i, The pioneer period in West Pomerania (summary in Russian page 836, summary in English page 851) lvI a r i a T r a w i ń s k a, Cha'nges if'. the modtl of peasant family in recaptured territories of West Pomerania . Z d z i s ł a w B a t a r a w i c z, Social and economic relations in the Kashubian coastal fishery (summary in Russian page 837. summary in German page łl52) .J e r z y Ś l i z i ń s k i, From the Kashubian and Slovinian folk literature :\1 i koł a j L a t u c h, External relations in West Pomerania in 1951~-1959: connected change's and some problems of repatriated peopl'? adaptation to a new environment (summary in Russian page 839, summary in English page 854) . C o 11 e c t i v e war k, Outline of the folk culture of 3. native popula tion in the middle-eastern part of the Zlotów district, \'c,ivodeshi.p of Koszalin (summary in Russian page 840. summar~' in English page 855) . 9 21 55 65 7:i 115 147 171 229 307 :359 �883 J ó f B u r s z t a, Survey and perspsctive's tigations in West Pomerania (summary summary in E:1gli.sb page E57) . Z ": Part of ethnogr~ph;c in Russian in'i2sp3.se S41, 417 II da B a r b a r a B a z i c l i o h, ::Vlanufadurers of cross embroideries and their \\'orking tools (summm'y in Russian page 844, summary in English pag'e 860) . IN a n d a J o s t o w a, Materials concerning the problem of peasant leonomy in the region of Bory Oraw5kie (summary in Russian page 840, summary in English page 862) . S t a n i s ł a w T a kar z, By-names of mountaineers from Zubrzyca Górna and Dolna (under the Babia Góra mountain) . ..r8. d w i g a P a w ł o w s k a, Social and cultural changes in th(? Lower Silesia village Pracze, district of lVIilicz in 1945-1960 (summary in Russian page 846, summary in Eng-ish page 853) . F e l i k s O l e s i e juk, A contribution to the investigations of ethnographic groups in the northern part of the district of Radzyń, voivodeship of Lublin II SOVIET part Reviews ETHNOGRAPHY, 2, part 3, part Anna Periodical Clnd 451 rad 503 553 563 Stęślicka) Wypych) POLISH Soci:=ty, 1962 (Jan 653 ReJjch- 673 man) FOLK ART., XVI th year, 1862, nr 3 (Kazimierz a lOg i e r, A travel journey to Poland 1635-1636. part I, Gdańsk 1953 (Józef Grljek) . S t e f a n C h m i e l e w s k i, Changes in the western fron~ier of the wooden plough range in Europe in the light of historic, s:Jcial and economic sources, vol. XXIII, 1961, Poznań 1962. pages 51-In (M. Pokropek) . . F. P i a .ś c i k, 1. T ł a c z e k, Housing architecture in the country. OneL,mily house, Warsaw 1961 (M. Trav:ińska) . E l i z a b e t h C h e s l e y B a i t y. America before Columbus. Warsaw 1962 (Anna Kowalska-Lewicka) . B e r n a l D i a z d e l C a s t i 11 o, Diary of a Cortez soldier or a genuine history of New-Spain conquest, Warsaw 1962 In the matter of review (T. Wróblewski) . Answer of the reviewer (frena T1Lrnau) . Some notices about proverbs and charaiCteristk Cie~zyn Silesia (Alojzy Preissner) . Kar (Annl! REVIEW lickrl) KOlca/ska-Lewicka) OF FOLKLORE Bogota . 1961 (Wam/fi III 077 685 693 695 698 . IN COLCMBIA. 713 718 721 SEVENTY-EIGHTH ANNUAL REPORT, of the Bureau of American Ethnology 1960-1961, Washington 1962 (K. W.) . THE SECOND GENERATION OF lVIIDDLE-EUROPEAN SETTLERS IN ISRAEL, Ti.ibingen 1962 (K. W.) . Tv1 a r l e n e V 6' S P e r, Tho'mand isles - Orle state (K. W.) . THE BRABANT FOLKLORE, Brussels 1962 (Tomasz Skarżyński) . ETHNOGRAPHY IN THE UNESCO WORKS, 1960-1962 (Tomasz Skarżyński) 6+3 708 723 724 725 727 728 735 Pietkiewicz) Pol~mics Kojdecka) Ethnographic 705 711 H a n s P a l h a u s e n, Wandering shepherds and t:,eir aboriginal traces, Braunschweig 1954 (Jaclwiga Kucharska) . .J a h a n n K r u s e, Witches among us? Magics and creeds of om time, Hamburg 1951 (LiIi Maria Szwengrub) . BADEN DISCOVERY REPORTS, Freiburg-Karlsruhe 'l!}62 (Kon- reports Academy of Sciences USSl, ;VIC3COW 1961, 4, part 6; Moscow 1962, purt I, part 2 of the Hungarian REVIEW ON ANTHROPOLOGY, Rome 1Z61 (Wanoa Stęślicku! . R. G a i re, Teuton :3.nd Slaven the Polish frontier, LO;ldon 1944, (Wanda StęWcka) H a n s G r i m m, Introduction to anthropology, Jena 1951 (Wan- C. Stęś702 The Museum Ethnography Ethnography 741 743 folk sayings in Museums of the Tatry Mountains (Wanda Jostowa) in the Ukrainian Mmeums (Stefan Lew) in the Museum oE Przemyśl (Stefan Lew) IV 745 751 777 781 Chronicle ?Temories conne'cted with Roman Horos2lkiewicz (Czesław Kurek) . Half a century of Jan Czekanowski's membership in the Polis~ Ethnographic Society (J. H.). . . . . Report. of the wrcle werk of the Polish Eth~cg;ap~ic 'Society durll1g 1962 (O. G.) . Scientific session devotcd to Józef Le:m:pa (Henryka Romańska) . 787 789 792 803 �Provisional statute of the CIAP. Information concerning the activity of CIAP (Aleksander Lech Goclleu:ski) . Proceedings of the working Conference of the Demos Redactio~. Mos2ow 9-14. VI. 196:~ (Józef Gujek) . Proceeding of the Demos Governing Body on the activity during the period since the conference of the r2dactiol in Br~J Ethnic and ethnogra:phic problems at the Vth International Congress of Slavists in Sofia 17-·-23. IX. 1963 (J ózej Gajek) . Extract from the protocolof the }:XXVIIl th Ge.neral Assembly, Polish Ethnographic Society, dated 8. XI. 1963 in Opo·le . Report on the a·ctivity of the Polish Committee at the International Congress of Anthropologic and Ethnographic Sciences (J. Gajek) 809 810 814 817 821 828 V Miscellanea Summaries in English, German a,nd Russian languages Jeleniewski) Index of the XLIX th vol. of the "Lud" List of illustrations and maps Table of contents in English . (Eugenius~ 833 (O. G.) 865 81\3 887 �ATLAS POLSKICH LUDOWYCH STROJOW cena zl CZĘŚĆ I POMORZE I WAR:'UA 1. Agnieszka D:..br'Jwolska Strój pyrzycki, 2. Bożena ,;telmaC!10Wska Strój kaszubski, 3. FranclSze:< Klonowski Strój warmiński, CZĘŚĆ 1. 2. :J. '. 22.29.27.- 1955 1959 1~60 II WIELKOPOLSKA I KUJAWY Aclam Glnpa - Strój sznmotulski, 1951 (wyczerpany) Adam Glapa Strój dZierżacki, 1953 Acla.l1 Glapa Strój lubuski, 1956 HaHn" Mikulow,;ka Strój kujawski, 1953 CZĘŚĆ III ŚLĄSK 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pog6rze), 2. SŁ8nisla\v P rOl1lCZ Strój pszczyński, lS51' 3. Longin Malicki Strój górali śląskich, 1956 CZĘŚĆ IV MAZOWS:t.'E 1950 (wyczerpany) 1. Maria Zywirska - Strój kurpiowskI Puszczy Białej, 1~32 (wyczerpany) Jadwiga SwiątkClw3:<a - Str;,j łowicki, lJ53 3. Jan j __ ~iotr Del<Qwskl Strój piotrkoW3ki, 1954 4. JanU3z Ś,'/leży S~r' j pOćllaski, 1358 o. Jan Piotr De:<ow.;ki - Str,6j sieradzki, L5) U. Jan'n'! Kraj .'wska - Strój o;>oczyń~ki, !J;3 7. Allam Chętnik Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 V 16,50 25,27.- 28.28.27,32.- MAŁOPOLSKA 1. H:>11an Reinluss Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) F •.onei ;zek Kotu!a Strój rzeszowski. 1951 (wyczerpany) :l. Janl~z ŚWie;y Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) Edy.a Stcr~k Strój spiski, 1154 ';z2k Kotula Strój łańcucki, 1955 S 'ba ;~;an Fliza" Strój Zagórzan. 1956 I. ['ncbara Kaznowska-Jarecka Strój bilgorajski, 1958 8. Janusz Kamocki - Strój sandomierski, 1957 9. Tadeusz Seweryn Stdj Krakowiaków wsc:lOdnich. 1960 10. J. i i\1. Kamoccy - Strój Świętokrzyski 1901 l!. Edyta Starel, Strój orawski (w druku) ~"."L. LITERATURA 13.5U 29.30.'- I SIERADZKIE 2, CZ.:;3.': 16,50 27.29.25.- 13.5~ 16.5J 26.27.26.2J.26.32.30.- LUDOVVA poświęcony sprawon1 literatury iudo\V2j, p::>ci reel. J. Krzyżanow· S. Świrki. Zeszyly: podhalati:;ki, kielecki, rzeszo\vsld, cieszyński, dolno~ śląski. g_~rnoslą· ..;:;.o-opolsl<i. ka5zubski. warmiński, lubelski, mazurski, podlaski. pornorski, lubuski, łowicki, mazowiecki, kurpiowski, sieradzko-łęczycki, piotrkowski. Prenu~n2rata r:J:,zna 48.-. Zamó\vienia przyjmuje Redakcja. \\'"arszawa, Nowy Świat n. pokój 121. Konto czekowe 1-7-1IUO;0 lub Oddzialy Rucł1u. Dwumies;p,cznil< ski?go i �Cena z1 100,- A :\r nc 9. L-=.)pol=l 7'1r 10. WI~dy.;la·'! 1'r I\. Nr 12. Nr 13, 1\'1' 17, Nl' J8. H I \\' L \1 E T :\ \'i(;f;rlyn)'.~·icz :~ien'a:j;i - 10JDE:i:<3 oGH "qRLEJ.O :.;ATE:UAL Y D.> "% L"T J I ...., '36"3 LUDO'.VEJ 1?'18-18jJ, 1:::J5j • H,din<l Bittner MATERIAŁY DO CI2LIJ I. POLSKIEJ CZl.ONKON P.T.L., 1)53 \Vie:;law Bicókowsld P-:J~:...tl7.E:JNICY C3:<AR.-\ Y~OLSE:l::;A NA POL,] BADA?~ LUDJZNAV,'CZYCH W POLS:E, 19;6 H, l), 13, Pra"a zbiorowa E1ULETYN INj,'ORM.ACYJKY P.JL,KIEGO TOWARZYSTWA LUD:JZNAWCZEGO Nr l, 2, 3, 4, (wyozer)anJ' Wikt"" Sc:'",;mm - Ll'D:J\VE 0.JR3c;DY WESELNE WE WSIAC:H D::JL!NY bOC,-EWK! I TAHNAWKI Z!E.\fI SAN..lCKIEJ, 1J58 (wy:z.) S~an'ci<lw BGk -- WESELE L1JDJWE W GJq ';O'NiE SAN;:).1MIEHSK!E Nr 1.1. Olga Gajko\va - JAN KAR,,-:JWICZ i LUD',VIK KRZYWICKI I'll' 23. Anno Ły,zoz·Wirpczowa NA=YTKI BIBLIOTE:n P.T,L. W LAT "CH IJ53-1!;5J Nr 21. JĆ'zof Bab:cl - N.,,"UKA O LUD.,,"CI FRYDEHYKA IL\TZLA 1.•1' 25. Maria Hen3!o'.Va R::~LINY DZIKO ROSNĄCE W KULT'UR:<E LT';DU P.:JLSKIEGO Nr 27. J5zef Gaje:, WYBRANE. LUDOWA Kwes\ionariusz Jifr Nr Nr KO\VALS1'V,'A Reec.IY2ja m"nog1'a:ii et:10g1'aficznych. etn.:>graCczne. Tw6rczo:ć muzyzzna, ~5 2).- ZJ.25.- 3).25.ZO2).- LUDY:;EGO ZAGADNIEN:A 30.- POPULAnNA 1. Józef Eurszta. 00 OSADY SŁOWIAŃSKIEJ D.J WSI W3PÓŁCZE3NEJ (wyczcrpa :lny) 2. Alfred ZarGba, P£tACA DIALEKTOLOGA VI TERENIE 3, Adam Ciapa i Alf.:m; Kowalski TAŃCE I ZABAWY WIELK:JPOLSKIE 4. Aleksander L~ch G()~lewc:,i D:1:JGI SYNO .;/ SL:J::'JCA... OSKAR KOLBERG, 2).- ZO.- KULTURA MATE:11ALI':." Nr 6 dla ce15w. P. A. E. BIBLIOTEI{A Nr DJ 13.- JAK,] REPHEZENTi.NCI DWU NURTOW W ETN:JLOCII PJLSKIEJ (wyoz=rp.) Ni' 20, Julia" Barty.' i Ir~n3 Turnau - MATERIAŁY DJ HISTORII ODZIEZY LUD:JWEj PL-\':SCriD. WJELKOPOLS:(l K1' 21. T'2reS3 Si:Jdow.;;ka-Myzyk - BARTNICTWO \'l PŁN.-WS~H. EURJ?IE ZE SZCZEGOLNY1>1 UWZ::;U;D;:.J'rENIEM POLSKI Nr 22. Józef Gajek TRAN3POR1' I K..J:'>lUNIKACJA L,\D:JWA k'Nestionariu3z Nr :3 dla C:215w Pols:{iego Atlasu Etno,1ra!:CZ112.10 (\vyczerpany) r;r 23. Janmz Eo!,d,:n:J\vicz - MATERIAŁY POŁUDNI:JWEJ KIELECCZYZNY €h.2 3).SO.10.45.- 3).- DZIELA \NSZYSTKIE In2dita. Materialy S~udia, materiały doku:nenta~yjn:;! Zam6wienia nadsyłać n:J. adres: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁAW, NA":KERA 4 i przY2zyn~d pomo~n:zze. i. I l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ee9c0002153088550d715de8a84f71a.pdf fcbb15426bcdee6264b9ce55136b9687 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:262 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:232 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.787-832 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 787 786 kowym, a zarazem frapujących tematyką. Porównanie np. z naprawdE: świetnymi wydawnictwami tego typu z zakresu archeologii, spełniającymi świetnie rolę propagatorów wiedzy o archeologii, zwłaszcza w okresie obchodów Millenium, wypada wybitnie na niekorzyść ludoznawstwa. Dlatego ze wsz.ech miar wydaje się pożyteczna inicjatywa PTL wyrażająca się utworzeniem wydawnictwa "Biblioteka Popularna". Dalsza kontynuacja i roz'>z2rzanie prac w tym z9kresie jest oe;romni-= pożądane i przyczyni się nil:!\vątplhvle cd spJpularyzowania wiedzy etnograflc.mej wśród szerszego ogółu. Należy dodać, iż w 1961 roku autor był realizatorem wysbwy "Meblarstwo ludowe województwa rzeszowskiego" wg :scenariusza prof. dr. R. Reinfussa, zlokalizowanej w Łańcucie, a organizowanej pod patronatem i z funduszów Wydziału Kultury PWRN w Rzeszowie. Wc~eśniej jeszcze - bo w 1960 roku Polski Związek Wędkarski (Oddział Przemyśl) wspólnie z Muz.eum w Przemyślu zorganizował wystawę: "Rybackie narzędzia kłusownicze". Fakt zasługujący na uwagę, gdyż większość eksponatów o charakterze etnograficznym, będących własnością Przemyskiego Oddziału Polskiego Związku Wędkarskiego, dzięki obywatelskiej postawie Zarządu, przekazana została w formie daru do zbiorów działu etnograficz- R o N I K A nego Muzeum w Przemyślu. Organiczny związek między nauką a życiem jest naczelną zasadą. która przewija się wśród wszystkich prac pJdejmowanych przez dział etnograficzny Muzeum w Przemyślu. Stefan Lew WSPOMNIENIE 1 M i e z e n c e waG. G.: ••iteta. 1959. s. 158 i n. 'a F i s c h erA.: Rusini. 'Op. cit. str. 1· a Muzei Lwo\va. Kniżkowo • Op. cit. str. 22. , P a p e e F.: Historia szawa, 1924, s. 254. • M i e z e n e e waG. 1 1 rackie, 1 Ukrainy. MU2ei Z. N. im. Ossolinskich - Żurnalne miasta G. op. Lwowa cit. str. Muzei Lwowa ... s. 37. K o t u l a Fr. - Z sandomierskiej Kraków. 1962. Zasięgi wyznaczam dla Izctalielstwo łatwiejszej ehociaż mog'! 'ię zdarzyć przez to pewne : Miasto Dobromi! obecnie po stronie Lwów. \Vydawnict\\"O. w zarysie. l<ijowskogo 1928, s. 5. L';..riw, Polska, op. s. 7 kartogram. orientacji odchylenia Radzieckiej. wg HOROSZKIEWICZL W. g~udniowy szary dzień 1962 roku odszedł spośród roszk1ewlcz, jeden' nas Roman Hoz naJruchhwszyci1 ludzi nowej społeczności l'polskieJ' przydający jej w trudn h . . ' rumielica. yc powojennych latach niewątpliwie najwięcej s. 22. Ksi'!żnica 129. F i s c h erA. puszczy Uniwer- O ROMANIE cit. s. 170-171. Wydawnictwo większych w terenie. 7 km na Lwów-War- wschód Litt'- miejscowości. od granicy ~łYłłn~es:rul dzonym uczestnikiem każdej zespołowej inicJ' atywy m l'n . ' . . WSPO za ozycle em i . '. w O l Z Jeanym z pierwszych wiceprezesów Oddziału PTL okru~~ u. y;O reagował n~ .każdy społeczny sukces, schylał się po każdy k-us'e ~aro owej przeszłoscI, upar,~ie prowokował nie kończące się dysch \: o samego 1945. roku stał się nieodłączną postacią każdej ważnej ,\:'1.1,. czy s~arego dnIa opol,.kiej ulicy najpierw w żywym mars u POzl11eJ w nIezmordowanym kusztykaniu c l asc~. ~ P racownIk..- nIejednej .' czy 7 �788 . .. wszędzie. wnosI 'ł t ,\orczy .' ferm"nt kto' rv pchał go d, coraz mstytucJI ~, nowych sytuacji. Przeszedłszy na em2ryLurę był stałym gosclem. dZiesiątek biur, by przyn~sić w'ciąż nową radę. Słowem człowiek, ktory wyol • • _.. raźnie współtworzył nasze życie. .. . Przy tym wciąż chwytał za pióro, aby jak najrychlej uzupełmc naJpilniejszy brak. Tak wydaje pienvs7ą p:;wojenną publikację pt. .Z prze~ sz!ości Opolszczyzny, potem pisze kilka utworów o tematyce reglOnal?eJ dla teatralnych zespołów amatorskich. By zwrócić uwagę ~a l:ozbltą, a pełną ,vielkich pamiątek Nysę, ogłasza w prasie szereg opow.lad.an o Jej przeszłości. Na rocznicę powstań śląskich publikuje wspommema z I~I powstania pt. Pod Górą św. Anny. Swoje ustawiczne zaangazowa~le w akcjach społecznych popiera dziesiątkami arlyl<ułów ogłaszanych w roznych czasopismach, a zwłaszcza w Trybunie Robotniczej, Trybtlme Opolskiej i powstańclym Ogniwie. . .. \;I,"szechstronność jego nie miała jednak nic z nierzadkiego dZIS pokrzykiwania. Miał za sobą studia i miał czyny, które wyraźnie okre~lały jego postawę i miejsce. Działalność jego \V Opolu nie wynikła z pl'zypadku, chociaż urodził się w Solówce, w powiecie czortkowskim w ubiegłym wiel<u w roku 1893. W latach 1910-1914 studiował historię sztuki na wydziale' filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. By nie być zmobilizowanym przez zaborcę, zaciąga się do legionów. W czasie wojny dochod.zi do stopnia rotmistrza. W roku lfl21 jest czynny w przygotowywamu powstania na Slc)sku, w momencie jego wybuchu zostaje szefem grupy operacyjnej "Bogdan" i bierze ud;dał w walkach o Górę św. Anny. W okresie międzywojennym, kiedy Opolszczyzna nie była wolna, pracuje na drugim krailcu państwa, przez dłuższy czas w rozgłośni Polskiego Radia w Baranowiczach. Ale kiedy zmobilizowany w roku 193') dostaje się do niewoli, z obozu jenieckiego zaraz po jego wyzwoleniu spieszy do Opob. Nie nrzychodzi t"Jtaj z pustymi rękoma. Ma za sobq wydany w roku 1934 zbiÓr ,~ierszy żołnierskich Na kwatenwktl, późniejsze szkice W trzecim pou;.staniu oraz publikowane '·N różnych czasopismach artykuły krajoznawcze, ludoznawcze, historyczno-wspominkowe. Słowem dorobek, który potem \V Opolu kontynuuje. Wśród nas umiał nawiązać jak najbardziej bezpośredni stosunek z ludem ślą~kim, który był mu bliski :lie tylko przez wspólny powstańczy trud, ale przez swą odrębność kulturaln'1, która była dla niego tak cenna, bo prowokująca do najszlachet~iejSzyc~ o~ru~ chów serca i umysłu. Nic też dzhlinego, że na jeg.J pogrzebIe lHJclzlelmeJsl z tego ludu sta;lęli \V powstańczej gromadzie, nieśli jego odz'13czenia i• -, n" 'wYższym wzruszeniem żegnali człowieka, który złqczył nas wszyst~ "J •.. kich. W tym scaleniu. które t'.\'orzy nowe Opole, nową Opolszczyznę, żyje R o m a n H o r o s z k i e \\' i c z na za'lis:c. Czeslaw Kurek POŁWIECZNE CZŁONl':OST\VA .JANA CZEKANOWSKlEGO W POLSKIi\[ TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZY1\! W roku 1963 minela 50 l<:1tod czasu, kiedy J a n C z e k a n a ws k i został członkiem Towarzystwa, Od chwili wstąpienia był inicjatorem wielu pozytywnych poczynań w działalności Towarzystwa. Kiedy w 1913 1'. Jan Czekanowski po przeniC'sieniu się z Petersburga do Lwowa obejmuje Katedrę Antropoólogii i Etnologii i Etnologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza po rezygnującym S t a n i s ł a w i e C i s z e w s k i m, Towarzystwo po okresie świetności za czasów prezesury An t o n i e g a K a l i n y było w stanie zupełnej martwoty, spowodowanej brakiem inicjatywy dwóch kolejnych prezesów: J ó z e f a Kall e n b a c h a l A d a m a A n t o n i e g o Kry ń s k i e g o, Swoją działalność na terenie Towarzyst\.va rozpoczął od zabezpieczenia i opieki nad cenną b~blioteką Towarzystwa, która została przeniesiona z szopy w pobliżu mieszkania A ci a m a F i s c h e r a do lokalu w Zakładzie Antropologicznym, gdzi.e pozostawClb pod Jego opieką aż do roku 1925 tj. do czasu powstania Zakładu Etnologicznego we Lwowie do którego została następnie przeniesiona. W roku 1916 C z e k a n o w s k i po dwuletniej nieobecności spowodowanej wypadkami woj-::nnymi wraca do Lwowa i wraz z A ci a m e m F i s c h e r e m reaktywuje nieistniejące już w zasadzie Towarzystwo. 30 czerwca 1917 r. na XVII Walnym Zgromadzeniu, a pierwszym po wojnie, zostaje C z e k a n o w s k i wybrany V-C2 Prezesem Towarzystwa. W 1921 r. wychodzi XXI kolejny tom "Ludu", który jest jednocześnie pierwszym tomem ,.Nowej Serii". Od tego tomu zmienia się zupełnie charakter "Ludu", Koncepcja nauk antropolo- �791 790 gicznych, której twórcą jest J d n C z e k a n o w s k i, znajduje pełny wyraz w tym właśnie tomie. W porównaniu z poprzednimi tomami wypełnionymi serwitutami polonistycznymi, na co wpływ mieli kolejni prezesi-poloniści, VI tomie tym zamieszczono szereg órtykułów teoretycznych i organizacyjno-informacyjnych. Od LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA ETNOLOGICZNEGO WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYST\VO LUDOZNAWCZE WE LWOWIE ORlii\1'ffi DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE Sf:.łł.JA It _ TOM I ROK lY'Zl o.CÓLNgGO ZBIORU - TOM XXI • • 1.rs••..A KOMI1'ET REDAKCYJNY "LUDU": J PROF. DR. WILHELM BRUCHNALSKI, PROf. DR. JAN ST. BYSTROŃ, PROF, DR. ADOLF CHYB1ŃSKl, PROf. DR. JAN CZEKANOWSKI, DOC. DR. ADAM FISCHER, DOC. DR. E~- ;:' GEN lUSZ FRANKOWSKI, PROF. DR. ANDRZEJ GAWRON. SKI, PROF. DR. LEON KOZŁOWSKI. -C" i~ ~; REDAKTOR NACZELNY: DOC, DR. ADA"'! FlSCHt:R .• ~ ", I \ .'. ',t ,__ •• t •• ~ud.r.ft.l'ł"l-.~'. ,- ·ł ... ·"l.~ ~ 'ydtt .•le ap.l.es •• ł.llty('znYII ł,.(lJ1'.f"l~ i'r.'" n"fH.1tJ~rj "'.l·r:l.r"~fo 1'. '.(naJ 1 "r •• t •• pll1' •• l" fefur:t" •. ·t'.-. d; 1f'].~tr-1 :!It.:r ł:":l.l ",7,.Ó. .• '.w.r&1!t~.Lud,z.'Ą~%. ~.~t ~t •• ~r11~tAnl~~ n.ll« •• e1t b.,1an1a:;,i .'n*p;r'łrt'"1n/.: •.l 1 .' r.., •. ·~"7-:nJ:l er.l j.utHl •.•... OJ" t'lt ••• pl.3ltl J,i.t. ""l.•ud"'. :a.d7HH .5'..l".rZ.f~"f1nt. ,fU Id•••• t. IS. ,:rS,ed •• Jn. Ił' ..••• 1••• "'.('nt::.r2.łct p.d •. ~.:,u:.tłr ••,.•• ~! ri.n.,~1 .l.dtl~, ••. ub'i»_. . , Z.r,za •." T.".r%.1:ttw" 1.".l'tIJ. ,1nZ.br.nl,""~ L." 11.tp.dł b.r .• alill tt4ryIUpl.~(.".n· J"!"lt yr1...,~.r."'t1z·.'11. ;:~.\i" 1! tt.·· łuet •• lleT_.!l(~St.łtut T"1"r;tl~'~" 'J'~" ,:',;,":;"'" '~. .,,~¥,.. ._~.t;'. 1.r..• :e Te'ftłrty"t \J';l t"l ,~,l.' �793 792 tego momentu "Lud" nosi charakter programowo-metodologiczny. 12 maja 1926 r., biorąc pod u''\"ag~ działalność i zasługi dla Towarzystwa, na XVIII Walnym Zgromadzeniu, zostaje C z e k an o w s k i wybrany Prezesem Towarzystwa Ludoznawczego. Dziewiętnastoletni okres prEc:zesury J a n a C z p k a n o ws k i e g o (1926-1945), to dla Towarzystwa okres ześrodlmwania uwagi na działalność wydavvniczą i gromadzenie zbiorów bibliotecznych. Jemu w szczególności zawdzięczać należy. że "Lud" oraz "Prace i Materiały Etnograficzne" zaczynają ukazywać się systematycznie i regularnie, co możliwe było jedynie przy ciągle napływających funduszach, o uzyskanie których starał si, osobiście. Z Jego inicjatywy rozpoczęto zakrojone na wielką skalę badawcze prace terenowe obejmujące swym zasięgiem całą Polske;. 22 listopada 1945 roku, po ogromie strat poniesionych przez Towarzystwo podczas wojny, z inicjatywy J a n a C z e k a n o w.~~k i e g 0, J ó z e f a G a j k a, L e o n a H a l b a n a i J a n a 2\1 y d l a r s k i e g o zostaje zwołane w Lublinie XXI Walne Zgrom8dzenie. Było ono jednocześni? uczczeniem pięćdziesięciolecin TOlwarzystwa, które powstało 9 lutego 1895 roku. Reaktywowane Towarzystwo było piel'wszym tovvarzystwem naukowym działającym po wojnie w wyz,wolonej Polsce. 2 czerwca 1960 roku w związku z obchodem uroczystości LXV-lecia i XV-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego VI Polsce Ludowej - Zarząd Główny postanowił na zebraniu plenarnym, z okazji XXXV Wnlnego Zgromadzenia w Szczecinie, nadać swojemu Seniorowi J~. n -o w i C z e k a n o w s k i e m u t y t u ł C z ł o n k a H o n o r o w e g o. J. fi. POLSKIEGO SPRAWOZDANIE Z CAŁOKSZTAŁTU PRAC TOWARZYSTWA L1.JDOZNAWCZEGO ZA ROK 1962 W roku sprawozdawczym głów'ny nurt prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego był skierowany na prace organizacyjne, naukowe, wydawnicze i n:1 zagadnienie uporządkowania i \vzmożenia prac w Bibliotece Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. A. P r a c a Z a r z ą d u G łów n e g o. W roku 1962 zaszły następujące zmiany osobowe w skłar'.ie Zarządu Głównego: na Sekretarza Generalnego powołano doc. dra A. L. Godlewskiego (poprzednio był dr Bolesław Garyga), na V-ce Prn"'sa pc \Vołano prof. dra Stz,nisława Bąka (poprzednio był doc. dr A. L. Godlew,ki). Aktualny skład Prezydium Zarządu Głównego: Prezes PTL - Prof. dr Jan C z e k a n o w s ki, 3-ch V-ce Prezesów prof. dr Stanisław Bąk, prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i c z, prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a, Sekretarz Generalnydoc. dr A. L. G o d l e w s k i, Z-ca Sekretarza Generalnego - mgr Maria S u b o c z o w a, Skarbnik PTL - prof. dr Adam Wan k e, Z-ca Skarbnika - dr Tadeusz W rób l e w s k i. W tym okresie odbyło się 8 posiedzeń Zarządu Głównegof'olskiego Towarzystwa Ludoznawczego: 1) 17. II. 1962 we Wrocławiu, 2) 29. III. 1962 r. ,ve Wrocławiu, 3) 26. V. 1962 r. - posiedzenie nadzwyczajne, w składzie poszerzonym o przedstawicieli Partii, PAN i Komitetu Redakcyjnego DWOK we Wrocławiu, 4) 27. V. 1962 - we Wrocławiu, 5) 16. VI. 1962 we Wrocławiu, 6) 27. IX. 1962 w Łal1cucie, 7) 23-29. IX. 1962 XXXVII Walne Zgromadzenie PTL w Łańcucie, 8) 4. XI. 1962 we Wrocławiu . Głó,':na Ko:nisja REwizyjna przeprowadzila w 1962 r::ku 6 zebra:'!. a mianowicie: 1) 2. VI. 1962 we Wrocławiu, 2) 3. VI. 1962 we Wrocławiu. 3) 15. VI. 1962 we Wrocławiu, 4) 16. VI. 1962 we Wrocławiu, 5) 20. IX. 1962 w Poznaniu, 6) 29. IX. 1962 w Łańcucie, gdzie dokJn:mo zmiany w składzie osobowym Głównej Komisji Rewizyjnej. l';owy skład GKR: Przewodniczący - mgr Stanisław Badoń, Z-ca Przewodniczącego - dr Władysław Świrski, Sekretarz - dr \Valeri2in Sobisiak, członkowie: prof. dr Franciszek Wokroj, mgr Stanisław Błaszczyk. We wrześniu 1962 r. w Łań c u c i e na 'Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wniesiono p::prawkę do ~ 30. Statutu PTL. Statut z w/w poprawką został zatwierdzony przez Prezydium Rady Narodowej - Wydział Spraw Wewnętrznych \\'e Wrocławiu, dnia 14. XII. 62 roku Nr USW-S-13/119/G2. B. Dział n ak ow o -b a d a w c z y i p o p u l a r y z a c j a. Prace naukowo-badawcze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego związan? były w roku sprawozdawczym z problematyką milenialną, a więc poszukiwaniami dotyczącymi: a) monografii regionalnych, prace te prowadziły poszczególn:: ośrodki naukowe przy Oddziałach PTL, b) prace przygoto\vawcze - referaty na V Kongres Sło-wianoznawczy w Sofii i VII Kongres l\Iiędzynarodowej Unii Nauk Antropol. i Etnograficznych w Moskwie, e) prace związane z Polskim Atlasem Etnografic?nym (w drobnym tylko zakresie), �T I 794 d) prace związanc z programem naukowym studiów etnograficznych (Etnografia Bułgarii). W dziale naukowo-popularyzacyjnym przygotowano program naukowy na XXXVII Walne Zgromadzenie w Łańcucie, które stało sil~ okazją dla podsumowania badań etnografi~znych i folklorystycznych na obszarze Rzeszowszczyzny, a w szczególności Ziemi Łańcuckiej. Obok tej nowej problematyki przygotowano i ostatecznie oddano do druku materiały naukowe, jakie pozostały po Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej z 1960-1961 r. Ta część działalności PTL była zrealizowaniem uchwały dotyczącej skierowania aktywniejszej działalności naukowej na obszar Ziem Zachodnich. Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawc~ego postanowił włączyć się do VII Międzynarodowych Targów Książki przez wzięcie udziału i pokazanie dorobku Towarzystwa, w dniach 20-27. V. 1962 r. (Stoisko nr 126). Udział PTL na VII MTK był znacznym osiągnięciem Towarzystwa w porównaniu z latami poprzednimi. W tym samym czasie odbyla się na wyższych piętrach Pałacu Kultury w Warszawie wystawa dziesiĘciclecia działalności Polskiej Akademii Nauk. St3tystyCz.nc.: zestawienia i kartony wykazały działalność poszczególnych towarzystw naukowych w okresie 1952-1962, dotowanych przez Akademię. Należy stwierdzić, iż w zestawieniach ilu,trujących działalność wydawniczonauk::wą oraz wymianę ogólnopolskich wydawnictw - PTL zajęło jedno z pIerwszych miejsc. Należy również podkreślić zainteresowanie wydawnictwami PTL wśród pracowników naukowych, polskich i zagranicznych. Szczególnie atrakcyjny okazał się LUD, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Pieśni Ludu Polskiego Oskara Kolberga i inne wydawnictwa. W związku z wystawą - Towarzystwa wydało prospekty wydawnictw własnych w języku polskim i w językach obcych. W okresie sprawozdawczym wysłano na wymianę Lud, t. XLVI i t. XLVII do 287 instytucji zagranicznych, a także do instytuc li na ukowych polskich. . C. D z i a ł w y d a w n i c z y. Pracami wydawniczymi kierowały następujące Komitety Redakcyjne: "Lud" Redaktor Naczelny prof. dr Józef G a j e k, członkowie: prof. dr Jan Czekanowski, prof. dr Włodzimierz Antoniewicz, prof. dr Maria Znamierowska-Pri.ifferowa, doc. dr A. L. Godlew-ki "Prace i Materiały Etnograficzne" _.. prof. dr Kazimiera Za~is~owiczAdamska, prof. dr Józef Gajek, dr Anna Kowalska-Lewicka, mgr Maria Szwengrub, ,.Atlas ~olskich Strojów Ludowych" Redaktor Naczelny dr Olga G a J k o w a, członkowie Komitetu Redakcyjnego: dr Longin l\-Ialicki mgr Maria Suboczowa, mgr E<"yta Starek, mgr Piotr Kaleciak, ' "Prace Etnologiczne" prof. dr Jan Czekanowski, prof. dr J. Gajek, 795 ". doc. dr Andrzej kulski, "Biblioteka kowie, Waligorski, mgr Krzysztof MakuIski, Popularna" - Redaktor dr Anna Kowalska-L e w i c k a, członprof. dr Józef Gajek, doc. dr A. L. Godlewski, dr Tadeus:~ Delimat, ,.Literatura Ludowa" - Redaktor N<.czelny - prof. dr Julian K r z y ż an o w s k i, SekrE::tarz - dr Stanisław Świrko, c?łonkowie: prof. dr. Witold Doroszewski, prof. dr Józef Gajek, prof. dr Stanisław Pigoń,. prof. dr Tadeusz Seweryn, dr Wanda Pomianowska, mgr Jan Sadownik, l i "Dzieła wszystkie Oskara Kolberga" - Redaktor Naczelry prof. dr Józef B u r s z t a, Przewodniczący - prof. dr Julian K r z y ż a n a w s k i, członkowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jan Czekanowski, Stefan Dybowski, Józef Gajek (Redaktor Naczelny I tomu), Czesław Eernas, Helena Kapełuś, Tadeusz Ochlew~ki, Anna Kutrzeba-PojnarQwa, Maria Znamierowska-Priifferowa, Kazimierz Rusinek, Roman Reinfuss, Marian Sobieski, Stanisław Wilczek, Bogdan Zakrz~wski. W dziale wydawniczym we Wrocławiu od VI 1962 pracuje Konrad Wypych, w Poznaniu - mgr Medard Tarko i m~r Agata Skrukwa. D o r o b e k \V Y d a w n i c z y P o l s k i e g o T o war z y s t waL ud o z n a w c z e g o z a r oj, 19 6 2 (plan zatwierdzony przez Polską Akademię Nauk), w którego skład wchodzi 9 tytułów wydawniczych, przedstawiał si ęnastępująco: 1. "Lud", rccznik - organ PTL, :;! "Prace Etnologiczne" - wydawnictwo seryjne, 3. "Prace i Materiały Etnograficzne" - wydawnictwo seryjne, 4. "Bibliotek':! Popularna" _. wydawnictwo seryjne, 5. "Atlas Polskich Strojów Ludowych" - wydawnictwo seryjne, 6 .. "Archiwum Etnograficzne" - wydawnictwo powielaccowe, 7. "Literatura Ludowa" - kwartalnik, poświęcony folkl:Jrystyce, redagowany przez Kom. Redakcyjny w Warszawie, 8. ..Łódzkie Studia Etnograficzne" - wydawnictwo seryjne, redagowane przez Oddział PTL w Łodzi, 9. "Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga" - wydawnictwo seryjne, redagowane przez Komitet Redakcyjny. Redakcja w Poznaniu, druk fotooffsetowy w P. W. M. w Krakowie i L. S. W. w Warszawie P o z Y c j e w y d r u k o wan e i w d r u k u. IV 1962 roku wydrukowano 375.92 arkuszy wydawniczych: 1. ,.Lud'· - t. XLVII -19,75 ark. wyd 2. _,Literatura Ludowa" zeszyty 4-6/61, 1-2 62, i 362 3 ... Archiwum Etnograficzne" Nr 24 i Nr 23 4. "Ł6dzkie Studia Etnograficzne. t. IV Razem 2830,07 15122,82 �797 795 5. a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) k) Tomy fotooffsetowe, Dzieła Wszystkie t. 1 "Pieśni Ludu Polskiego" t. 2 "Sandomierskie" t. 3 "Kujawy", cz. I t. 4 "Kuj a wy", cz. II t. 5 "Krakowskie", cz. I t. 7 "Krakowskie", cz. III t. 8 "Krakowskie", cz. IV t. 15 "Poznańskie", cz, VII t. 16 "Lubelskie", cz. I t. 17 "Lubelslde", cz, II t. 32 "Pokucie", cz. IV R a zem dzieła O,kara Kolberga: 26,5 ~O.8 24,6 25,5 20,5 21,5 19,5 21,9 15,8 19,- w produkcji pozycje: 3512- ark. wyd. 87.- ark. wyd. w- " vV porównaniu z planem wydawniczym, P81skic Towarzystwo Ludoznawcze zrealizowalo 9:'"/0. l'Jieznaczne opóźnienie powstało na skutek wycofania z wydawnict',va zgL:sz:mych poprzednio do druku, względnie złaź:nych prac (objętości 37 ark. wyd.), wyjątkowe trudności związane z tłumaczeniem Etnografii Bulgarii '. W sumie więc Dział Wydavvniczy przeprowadził łącznie do produkcji 375,92 arkmzy wydawniczych. Jcst to ogromne osiągnh;cie Towarzystwa, zważy\vszy, że w tym s3mym czasie inne n1ukuw0 instytucje, dysponujące znacznie \viększymi możliwościami, wykazały w rocznych sprawozdaniach: IHKM 2 Instytut Zachodni 3 Polskie To\varzystwo Ludoznawcze - prac w okresie sprawozdawczym w Bibliotece na- 1. IVycena i inwentaryzacja Biblioteki, 2. Przepisywanie inwentarza dzieł zwartych. 3. Porządkowanie magazynu po inwentaryzc:cji i wydanie, 4. Zakładanie kart akcesji dla czasopism, 5, Sprawa konserwacji książek, 6. Obsługa czytelni, 7. Prace inne. Na polecenie Polskiej Akademii Nauk w okresie 11. IX.-20. XII 62 r. została przeprowadzona całkowita wycena księgozbioru PTL: dzieł zwartych, czasopism, map, wycinków prasowych i dubletów. W wyniku tego otrzymano wartość księgozbioru PTL wyrażającą się w kwocie 1 141 7'19,2'3wartość dubletów 31 569 zł. 166,10 ark. wyd, O. Kolberga: W opracowaniu redakcyjnym z:1·,jdowały si<; trzy Prace Etnologiczne, t. VII Biblioteka Popularna, t. IV Prace i Materiały Etnograficzne, t. XXIII R a zem ark. wyd. 1,9,4 Do najważniejszych leżały: 481,05 ark. wyd. 311,20 ark. wyd. 375,92 ark. wyd. D. B i b l i o t e k a. \"1 reku 1962 do Biblioteki Towarzyótwa w)lyn~ło: z wymiany D07 vol., z zakupu 290 vol., dary i inne 37 vol. Razem 1134 vol. wartoi:ci 47204,81 zł oraz 82 paczki wycinków prasowych - wartości 3 000 zł. Wszystkie n"bytki zostały opracowanc, rozpisane, za!Jżono karty katalogowe. Karty dziel zwartych zostały włączone do katalogu alfabetycznego. l Dodać trzeb~. iż była prZ2'r\vć1 3 n1iesięczna \V z8truclnieniu nowego praco\vnikn \\'y(lGwniczego Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze,e;o. , Sprawozdanie z rlziala!ności Instytutu Hi5t. Kult. Mat. Polsskiej Akademii Nauk za rok 1962. Maszynopis str. 2;. 'Sprawozdanie Władz Instytutu Zacl1odnie'"o 1. XI. 1~61-31. XrI. 1962, Poznat'" 1""3, str. 40-41. Do no\vego inwentarza zostaly przepisane następujące działy: bibliografia, historia, geografia, etnologia, literatura ludowa, :1auki przyrodnicze, statystyka, ekonomia, ubiór, "''.1zykologia, muzealnictwo, socjologia, kultury antyczne, archeologia, sztuka, językoznawstwo, encyklopedie, słowniki, razem 6900 tytułów, około ~!OOO vol. Ze zbiorów korzystało vV roku 1962 na miejscu 1400 osób (3100 vol.). Stosunkowo małe wykorzystanie czytelni podyktowane było koniecznością zamknięcia biblioteki całkowicie od 1. VII do 9. XII. 1962 r. w celu przeprowadzenia inwentaryzacji. Vol bibliotece PTL pracowały w roku sprawozdawczym Łyszcz- Wirpsza i od 15. IX. 1952 r. p. Helena Kooeć. W pracach biblioteki brali dorywczo wyższych Uniwersytetu Wrocławskiego, udział studenci mgr Anna etnografii lat To ogromne osiągnięcie Towarzystwa jest tym większe, że wszystkie swoje tytuły wydawnicze publikuje ono samodzielnie, tylko "Dzieła wszystkie Oskara Kclberga" są realizowane przez specjalne dwie instytucje wydawnicze, którymPTL zleciło prace wydawnicze (P, W. M. w Krakowi,: i S. L. W. w W8rszawie). 5. A r c h i w u m N a u k o w e P T L. PolgI.;:ie Towarzystwo Ludoznawcze posiada bogate 2trch\wum naukowe, (m. in. pisma związane z redakcją "Ludu" od roku 1895, a także maszynopisy prac już cpublikowanych). Największą wartość posiadają: 1. Niedl ukowane n:kopisy prac etn')graficznych, darowizny, wzgl~dnie złożone w depozyt, nabyte drogą 2. Materiały z badań terenowych, prO\vadzonych w ramach PTL w latach 1952-1956 i z jego funduszów finansowane, 3. ;\bteriały fDiograficzne - filmy, ~,...;l\.lWaIi. naukowych, zakupione PTL, depozyty i dary, błony i klisze - z bad,'ll lub wykonane w l'<}madl kupna, prac i po!:J'ac l �r . , '798 799 4. Rękopisy redakcyjne, 5. Waria - bibliografie l mne. Najważniejszy zrąb Archiwum stanowią: dary ,Jrof. dra Adam'. Fi.,chera, zakupione rękopisy po prof. drze Stanisławie Poniatowskim i prof. drze A. FischerZe, depozyty i dary prof. dra Józefa Gajka i innych, W roku 1962 zostały wykorzystane następujące pozycje arC'hiwalne: 1. materiały rękopiśmienne Oskara .Kolberga do reedycji "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga"; 2. materiały rękopiśmienne Władysława Skierkowskiego (czę~ć etnograficzna w opracowaniu dr L. Marii Szwengrub. część muzyczna __ doc. Antonina Wozaczyńska); 3. materiały z wyprawy prof. dra Stanislawa Poniatowskiego do do Kraju Nadamurskiego (czę~ć antropologiczna prof. dr Franciszek Wokroj, część etnograficzna i dziennik podrÓŻy -- Barbara Heidenreich); 4. materiały rękopiśmienne Jana Swiętka "Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem", których druk przewidziany jest w planie wydawniczym; 5. praca Marii Henslowe.i - "R.ośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego", oparta w części na materiale rękopiśmiennym Archiwum PTL. Z Archiwum korzystają stale pracownicy naukowi, doktoranci i magistranci Uniwersytetu Wrocławskiego i innych ośrodków uniwersyteckich, o a także studenci. W Archiwum PTL w okresie od czerwca do września 1962 r. na pracach zleconych pracował mgr Janusz Bogdanowicz, a od 20. X. 1962 r. - Jan Heidenreich. Ilość pozycji Archiwum (rękopisów i maszynopisów) wzrosła z 1008 do 1410 pozycji. Jeżeli chodzi o zawartość działu Archiwum materiałów ilustracyjnych, aktualny ich stan w chwili obecnej wynosi 4745 pozycji. Kartoteka materiałów, fotografie, rysunki i teksty z badań terenowych, i inne, zawiera w okresie sprawozdawczym około 9000 pozycji. Dokumentacja Archiwum obejmuje księgę inwentarzową rękopisów i maszynopisów oraz klisz, błon i filmów, a także kartotekę materiałową. ' W okresie od X do 31. XII. 1962 r. w Archivlium wykonanI) następujące prace: a) uporządkowano wg systematyki etnograficznej karty materiałowe z badań nad rolnictwem i hodowlą w ilości około 800 szt., . b) naklejono i opisano około 251) szt. fotografii, c) uporządkowano dział rękopisów i maszynopisów wg numerów inwentarzowych, z ckreśleniem ilości stron każdej pozycji, d) zinwentaryzowano ponownie materialy już opublikowane. E. S p r a w y o I' g a n i z a c y j n e. Sekretariat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1962 r. prowadziła Teresa Zytowiecka. Rozległość tematyki korespondencji PTL ilustruje schemat registratorów Biura: I. Sekretariat: 1. Sprawy Naukowe, 2. Popularyzacja, 3. Zarząd Główny (2 reg.), 4. Sprawy Organizacyjne (3 reg.), 5. Komisja Rewizyjna, 6. Oddziały (5 reg.), 7. Deklaracje członkowskie (2 reg.). Sekretariat wykonuje całokształt zleceń wszystkich działów prac (naukowych i organizacyjnych) PTL. Niemały wysiłek poza korespondencją, skierowany jest na wprowadzenie uchwał Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej. Sekretariat PTL prowadzi sprawy członkowskie, które w roku sprawozdawczym zostały zaktualizowane zgodnie z zarządzeniem władz administracyjnych. Nowych deklaracji wpłynęło 477. W dziale tym jest prowadzona również specjalna księga protokołów, z posiedzeń Zarządu Głównego PTL. II. D:uiał wydawniczy: 1. Rada wydawnicza i Komitety Redakcyjne, 2. Lud, t. XLVII, t. XLVIII, t. XLIX (3 reg.), 3. Prace Etn.o1cgiczne, 4. Archiwum Wydawnicze, 5. Prace i Materiały Etnograficzne (4 reg.), 6. Papier, 7. Literatura Ludowa, 8. Biblioteka Popularna, 9. Międzynarodowa Konferencja Pomorzoznawcza, 10. Atlas Polskich Strojów Ludowych, 11. Plany i sprawozdania wydawnicze. III. Biblioteka i Archiwum: PTL: 1. Korespondencja Biblioteki, 2. Korespondencja Archiwum. IV. Sprzedaż i wymiana: 1. Sprzedaż wydawnictw PTL, 2. Wymiana wydawnictw PTL (4 reg.). Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga są wydzielone prowadzone przez Redakcję DWOK w Poznaniu. W roku sprawozdawczym do Sekretariatu PTL wpłynęło 4813 pism, wysłano 4253 odpowiedzi. W roku 1962 przeprowadzone były następujące kontrole w księgowości PTL: I. Przez inspektora finansowo-księgowego PAN ob. Alicję Nowicką, w kwietniu 1962 r. Kontrola obejmowała wyłącznie dokumentację finansowo-księgową wydawnictw Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. II. Przez kontrolera I. K. R. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu w dniach 10. V. 1962 r. do 31. V. 1962 r. Kontrola obejmowała całokształt działalności Towarzystwa. W księgowości są zatrudnieni mgr Antoni Nienartawicz główny księgowy, Danuta Tyszkowska st. ekonomista, ob. Cecylia Strzelczyk kasjerka. Dział wymiany prowadziła ob. Zofia Pawełczyk, magazyn -' od września 1962 r. - ob. Jerzy Rudnicki. Olga Gajkowa �801 800 B i l a n s Polskiego To\varzystwa Ludoznaw- c,-ego na dzić!'! 31. XII. lf!62 r. Pasywa Aktywa L p. I I 108722,36; . 2308441,14 , (wy-' Dłużnicy - współpracownicy -- Zarządu Gł6wnego - Komitetu KolbergGwski2go - instytucje Odbiercy -Zarządu Głównego - Komitetu Kclbcrgowskiego Rozrachunki publiczno-prawne I Inne rozrachuni(j - Zarządu Głównego -- Komitetu Kolbcrgowskiego 5 Materiały w msgazynle w przerobie 6 Drobne i krótkotrwałe VI użytkcwaniu 7 \vłasnym Środki 9 pcdst:ó.wowe - Zarządu Gl. - Oc'd.'iał FIL - Komitetu KoJbcrgowskiego =-_ I ~:u~:~_ a~~;:wa Wrocław, -I I 2625559,95 164,15 . 9805,19 426,54 l L. p. i ----~-------_._._ \,Vicr;;:'ciclc I I i ; : 2 I I . I 535861,741 121582,72 : 8841,80 • 130424,52 79 046,02 68 787,68 . Zarzą:::u I<:.crnitetu I (J) Z~rz~r'::;uGłÓ'V;1c:gO b) l(:)n'l~tctu 1<>:lb:.;rgov::J,:i(~f,o Gł. 3:i2 733,15 ' I 5809,27 4135,32 Z8.:~i··'1du G-~~)V\711E::go i i -.- inne rozrachunki a) Zarzqciu Głl)\Vncgo 9496,34 - 1300,- dochody Sumy do l'ozEczenia d~ wyj<J.Śni2ni:\ (K'Jm. Kolberg.)! Fundus,;c w lir: (5k".>::~~ podst'::"jo'.vych: a) Zanąctl Cl/;wnęgo b) Komitetu Koll)~rg(}wskic2(o 4 __ i i;rcdkach (lbrot0~xych a) Z2~';:ąc:u GJó\vncgo ~_ Kc mit et !.' Kolbergowskiego FUl1du.s?c \V 147833,70 ! I 11 I I 1 954918,18 2730,- i 10 139,30 .79?,8~ .:92e;},7;) I 3619 410,7D 12172 9.ll,OU I 5792321,76 3 13290-1,40 : 1 330 797,83 \ 12000,-29 203,75 ; l 372 003,58 ! S 122 023,52 \ ! .. __ .... ~~_a_Lc_n_l .:_a_5)_·'_\'2._' . skarbnik: Prof. clI' Adam 51 -- .. Luci -. t. XLIX Wanke I 1 372 003,58 I I '. i 3.:2 I Księgowy: Nienartowicz 523,- : r·ublh.:~:n0-p!'a\vne dna 31. XII. 1962 r. IIIfjr Antoni 2672,60 : 303196,- ]{~.:lb:~'rgov;.~skiego I 2917067,80 215 836,60 ~--------------~--- :/ (.J16· ..~;n'.;go 2) b) 8) Sumy zbiorcze T b) Kom! tE't u KGlb~,rgcwskicgo i I .._------- \V'5p0łpracov.:nic _. r(,.~rachunki 156900,451 141 650,49 165916,60 214,20 28659,46 199 277,33 143,6ł o Sumy jednostko Ć C' ~: -- cdr~iOl'cy - I 109937,85 46 962,60 T r 10,395,881 przedmioty Gotowe wydawnictwa - w magazynie wlasnym - w obcych magazynach 8 zbiorcze : 203396..45 . - Zarządu Głównego - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbprgow::,kiego Kcszty produkcji niewydzielonej c1awniczej w toku produkcji) - Z3rządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 3 4 Banki - Zarządu Głównego - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbcrgowskiego Kasa 2 Sumy Sumy jednostk_ Treść i 8~22 02~~ : �r I 802 803 I I I ~ I +' ell "O >. s:: t:- 'O "'. N l:') ~ ~ ~ ,., ~ M CO ro EJ ;j C/) .-< .-< co ~ O ~ M .-< ,., '" ,., CO t:- co M O· M t:- .n "'~ C'"' O M o .-< ""' ""' Ln .'ł~ 'lo' Ol co ....• l~ .-< tj ~ ~ ~ ~ <:l .n "Cl •... ~ O ~ cq , .C) .C) ~ o +' ;j '8 [J:1 'UJ o '?li 'N "O >. I --- I Ol .-< ~ ;j G) ~ ~ '0 'Q? t...! '2'"' o. ~ ro "O o •... >. +' +' o '" ~ " UJ N C'l o en .~ ~ 'eJ C; ~ P:: E-< o ~ 'O ~, c1 <t: EJ N ;j I co" o O Z ..c: >< s:: ~ [J:1 ~ p :r: () <t: P:: [J:1 u 'if!. :§ 'T.l P:: E-< >. "O o ..c: OJ o Q '"' CJ 'O Ol :;;; UJ C) N >. '"O a ..c: u o ! Q EJ o ,.., '", '"' Q) N '2 N ;j >. ~ UJ ~" co 'O ~ oj b (':1 ;~ +' C/) I, o' o o o o .-< ~ M Ol (:') ,,., o o n.o c Q) :s ~ ;j :2 O CCJ o •... o. ;:l "D N u o Q +' Ol "O ,., >. ~ UJ ~ CJ' .~ EJ t', N Ol Q) P:: Ol 00 Ó '" O c, o a '''-:J~ O '"a Ln a .-< CJ ro c::l .-" M CD ',:"-") UJ [$ o n.o C" ,~ o en " h 'J ;S 8 .n "O ~ ;j Z ~ '8 p.; (l) es ,.J •... +' Ol ,) .. N ~ C ~ B 2 n o CJ u Q o «j a ~ '8 ;j N ;j +' ~ '8o o •... "D OS' N •... Ol 2 N ~ cel Ol ;;;; ;:o ~ B Q) N o 'O >. 'O o ..c: '"' O Q I O" "'> .-< ,., co l(;)" Ol ""' L'" co .-< o N U ~ G i2 ~ 'u o ..c: ;.g <li c w >. "O ~ "O OH OQ N >. N UJ ;j .~ '>.~"' " 'cw Ol 'O Ol N a ... o.. >. Q) ~ n.o ~ ~ .~ o ~ ~ (l) ~ o o.. o UJ N ~ .B ~ ..c: '>."' o .>:: Z (l) C/) ...:l E-< , ;.g o N c.-"~ u is Ol o a •... H •... '" ID M c,", ---' ~ OS' Ln" C/) s:: ;j "O 'n C'l L'" N P:: a n.o •... .n 'O £ ~ B .... I ~ O ~ ~ o ~ ...: UJ 'N >. "O UJ o(j'J. ro-t .~ ~ 2 .~ ~ U ,., o n.o ~ o ill NAUKOWA POŚWIĘCONA JOZEFOWI LO:.vrPIE CO. Ol M M SESJA '" 'O M t:-' N •... Ol Q) N P:: C) CJ ~ ';;;' N '>."' ~ N 'O Ol ~ >. u Q ~ >. .c O u •....• n o ~ u Q UJ ,.... ....; 'O ~ C)' .~ <'l C) N "O tl ..: 'O N OJ >. ... M2: ~ ~ .8 ~ :::OJ o .~ ';;;' >, "O o ..c: 'O >. ~ O s:: Q '"Ci ·S "O t:I o .~ '"' o "Cl "O EJ CJ N Ol P:: ;,' .8 u ...CJ is: ::: ~ .8 «:<= a ~... Q W dniach 29 i 30 marca 1963 r . odbyła się w O p o l u sesja naukowa poświęcon3 pionierowi odrodzenia narodowego na Śląsku Józefowi Lompie (1797-1863). Otwarcia sesji oraz powitania zebranych gości, przybyłych z tej okazji do opolskiego Ratusza . dokonał doc. dr Roman Lutman. W sesji wzięli udział uczestnicy ze Śląska Cpolskiego i Śląska Dolnego, licznie była reprezentowana młodzież szkół średnich Opola. Przed południem wysłuchano dwu referatów: dra T. G o s p o d a 1'k a, Walka o polszczyznę i narodowoś(~ polskq na Ślqsku w epoce J. Lompy oraz prof. dra B. Z a k l' Z e w s k i e g o, Warsztat folklorystyczny J. Lompy. Ta ostatnia praca spotkała się z dużym uznaniem słuchaczy, wygłoszony referat stał bowiem na wysokim poziomie naukowym. Prof. dr B. Zakrzewski podkreślił m. in., iz J. Lompa jesZi~ze przed O. Kolbergiem w sposób cenny dla etnografa zbierał i zapisywał pieśni. Przy większości z nich (na zebranych 454) dał 184 informacje, kto daną pieśń śpiewał, nazwisko informatora oraz okoliczności w jakich ją śpiewano. 138 pieśni posiada oryginalny zapis nutowy. Jak wartoś~iowe są rękopisy J. Lompy ocenić może każ.dy folklorysta, który zdaje sobie sprawę z tego, iż w pierwszej połowie XIX w" a nawet i póżniej zbieracze stosowali niedopuszczalne poprawianie utworu: "szlifowali" wyrażenia gwarowe, zastępowali nieparlamentarne (szczególnie w przyśpiewkach) obojętnymi lub je usuwali, "poprawiali" zapisy muzyczne. Rękopisy J. Lampy znajdują si~ dziś w Muzeum Etnograficznych W Krakowie, Cieszynie i u SS. Słulebniczek v\l Dębicy kiPo znania. O godz. 13-tej nastC)piło otwarcie wystawy w l\lh'zeum Śląska Opolskiego pL "Zycie i t1Nórczość J. Lompy". Zgromadzono tu publikacje, fotokopie rękopisów, fotografie z życia wytrwałego działacza polskiego oraz zgromadzono najnowlsze opracowania wydanych przez niego. Po południu mgr St. Wilczek wygłosił odczyt: "Józef Lompa jako publicysta", po czym odbyła się dy,kusja nad wszystkimi wysłuchanymi \V tym dniu referatami. W dniu 3D marca o godz. lO-tej prof. dr J. Madeja przedstawił zebranym Dzialalność pedagogicznq J. Lampy, następnie mgr .T. P o śP i e c h referował Bajki i podania J. Lompy. Praca ta została potraktowana od strony etnograficznej wnikliwie, autor starał się usystematyzować wybrany z rękopisów materiał wg podziału FFC. Równie interesującą okazała się praca dra J. Kopcia, Język J. Lapmy. Wybrane teksty poddał analizie, na podstawie której okaZdlo się, iż Lompa starał się używać \V swych ulotk:lch, artykułach i dziełkach poprawnej polszczyzny czasami tylko, w popularnych publikacjach (porady dla rolników) stosował dialektyzmy, aby być bardziej zrozumiałym dla nievvprawnego czytelnika. �303 80·! korrlu~ik~l,t: L'"JrnpCl t~c6rcą n()lt~(;CZ2SneurJ S~()""I'·.'·:I :"'1 '.'C:7(:.'";c~(I~"kip"'/O relc.cjc rC'icrer~t.} b,\'1y ci,~~),:a\vc i :.:!,{:·1;pu~~)tnC'. , ·-~~'·ci'.;sl;;)';:ii,· 1\'~:t;';;-~;"\~zi(:l:J udli:'; ok;io 10 05ó'o, sesje: zakończono p~ji~n~'~'np::j'):.::.ł·u.'~~nicn1:~Llffi::lrCd: '.";licczorerli L~cJJyła ;Si-~\I:i'2czvl'n~cJ. Ks. St. :\,18. z Gl k podał Henryka R0111Gl1ska STATUT pr'~'-\'iz()ryczr:y CIAP' 7aprop"nowany do wIlądu i aprobaty c!!onkO:1i Stowarzyszenia przez Komitet Reorg,mizacy.jny, wyznaczony w Brukseli 11 września i zgromadzony w Antwerpii l i 2 listopada 19G2 r. WSTĘP 11. l.1ic;clzynarJdowa Kcmisja do Spraw Folkloru (CIAP), jako międzynarGclowa organizacja naukowa zawclzic;cza swoje powstanie Mh;dzynarodo-~:(mu K::mg;'esowi do Spraw Folkloru, który się odbyt v\' Pradze w 19:3 r. pod protektoratem Międzynarodowego Instytutu Wspólpracy [ntde:<:luBlnej Ligi Narodowej '*. Na zaproszenie UNESCO Międzynarodowa Komisja do Spraw Folkloru CIAP wchodziła w skhd organizacji, które utworzyły siC; IV Bruks2·Ji dnia 21 stycznia 1949 r. - lVIiędzynarodowej Hndy Fllo.30fii i Nau~c Hu:nanistyez:1ych (CISH). Scisla Komi:;ja do spraw reforrny, wyłoniona na zebraniach praworn:cn:, ch CIAP w Oslo (w 1961 r.) i w Bruks2li (w 1Dfi2 r,) ninic'js,ym przed3t:Hvia zmodyfikowany statut, który miała opracować. 1, Cele i sposoby dziaŁalności Z:ld,\I1ia CIAP polegają na: 1) z.apewnieniu stałej łączności między instytucjami naukowymi l badacz;,mi w sprawach dotyczących folkloru, sztuki i obyczajów 1udo,-,,-ych eraz et:1:grafii regionalnEj, 2) przyczynianiu się' do wzajemnego zroztE11ienia narodów i do poznania czlcwieka w tych dziedzinach, popierając wspólpracę międzynarodov,'ą' w najsz~rszym zakresie. CO:11j"n:S.,;e:p. łIltel'naticjlale rie~ Arts et Tr'adition-; P0pulaire:,;. Przy p ~" \V !,"cn~rt:'c;!e t~-iTl brał udział prof. dr. Aclam Fischer i był JerJnyn11 ol< ze :ożycieli CIAP Przyp. Red. SpJ3::1Ly d.daL,lności CI.~P 50, na';tE;puji~C(;;: zach(:cc~nie do t'·,vorzenia i:1')LytU::,il, k::.J1nisjj: tov •.arzyst',~,-: archhvó\v i innych organizacji narodo\"oych i mic;dzynarodowych, 21 p:;budzać kocrdynować ankiet:; i badania, mające charakter międzynarodowy i pcrównawczy or~z czuwać nad ich publikacją, :3) pobudzac: i koordynowae: rozprzestrzenianie informacji dotyczących przedsię-,vziętych lub pui:;li'O\'/C1nych pr<lC, jak również wszelkich innych infor:nacji mogących służyć badaniom, 4) popierać spotkania mięc!zynar:x!..l\\·e i kongresy, sympozjony, zjazdy ekspertóvJ itd., .~) ws~:óldziC1łaĆ l. inn:-'mi orgi\i1izacjami zgrupowanymi \V CISI-! i w ogól':) z każdą organizacją mającą zWl'1zek z pokr21vnymi naukami. l) Reel ... czŁonko . SI<ŁAD 1. CIAP !:klada się z czlonków 3 kategorii: a) członkowie indywidualni (ciała fizyczne), b) członkowie-instytucje (ciała pr<;wne), c) członku·wie wspierający i członkowie honorowi. 2. Stać się członkiem indywiduałnym może każda osoba kwali[ikująca się swą pncą naukową. Prośba jej o przyjęcie musi być zgłoszona przez dwóch członków do Zarządu, który przedstawia ją do dyskusji Radzie Zarządu i do aprobaty Ogólnego Zebrania, 3. I\1cże stać się członkiem - ciałem prawnym, każda organizacja, główne czynności której poświęcone są folklorowi łub jednego z jego podziałów, pod warunkiem, że cieszy się pewnym autorytetem naukowym, jest w szerokiej mierze reprezentatywna, jest wyposażona w stałe organa zarządzające i wykonawcze i która wykonuje jedynie nynności, z których robi sprawozdanie ogółowi swych członków. Procedur'a przystąpienia będzie tal.<:a sama, jak w wypadku członków indywidualnych, z zastrzeżeniem, że jeden z członków wprO\vadzających powinien być ciałem prawnym (instytucją)· 4. Członkiem wspierającym może być każda osoba lub instytucja, która, nie stawiając wymagań, odda do dyspozycji CIAP jednorazowo lub rocznie, znaczniejszą sumę przeznaczoną na potrzeby tej ostatniej, Propozycja będzie przedstawiona przez Zarząd Hadzie Zarządu i do aprobaty Ogólnemu Zebraniu. 5. Członkiem honoro',vym może być mianowana każda osoba, która oddała wyjątkowe usługi CIAP. Propozycja w tej sprawie będzi? zgloszona przez Zarząd do dyskusji Radzie Zarządu i dD aprobaty Zebraniu Ogólnemu. �807 806 III. Siedz'ba, 1. Siedziba CIAP statut jest \vyznaczon::l Rady Zarządu. 2. CIAP przybiera warzy~zeń, jaka tego jest prau:ny, przez środki Ogólne Zebranie na wniosek rodzaju formę prawną międzynarodowych określana przez prawa kraju, w którym stoma swą siedzibę. 3. Środki finansowe CIAP składają się ze: aj ~kładek członJwwskich członków indywidualnych instythcji (ciał prawnych), wysokość których będzie ustalona przez Ogólne Zebranie na zalecenie Rady Zarządu, b) aport6w wpływających od czlonków wspierających, c) subwencji przyznawanych przez władze krajowe i instytucje międzynarodowe, d) dotacj-e osób trzecich. 4. Członkowie honorowi mogą być zwolnieni od opłat składek członkow- skich. 5. Niewpłacanie składek w ciągu 3-ch, kolejno następujących lat, pomimo upomnień, pc ciąga 7a sobą utratę ch::lrakteru członka, za wyjątkiem wypadków rJozostawionych do uznania Zarządu. IV. Organa Organami tariat. CIAP są: Ogólne Stowarzyszenia Zebranie, V. Ogólne Rada Zarządu, Zarząd, Sekre- Zebranie 1. Ogólne Zebranie ma prawo decyzji we wszystkich sprawach, dotyczących misji i działania CIAP. 2. Ogólne Zebranie składa się z wszystkich członków CIAP. 3. Każdy obecny indywidualny członek ma prawo do jednego głosu, każda instytucja (dało prawne) ma prawo do 2-u głosów. 4. Każdy członek, indywidualny, czy jako ciało prawne może być reprezentowany przez innego członka, który musi przedstawić formalne upoważnienie od mocodawcy. Jednakże żaden członek nie mOŻf' dysponować ilością głosów większą niż 5. 5. Ogólne Zebranie zwołuje się conajmniej co 3 lata na sesję zwyczajną· Może być zwołane na sesję nadzwyczajną przez Zarząd lub na prośbę 1/3 członków. 6. Porządek dzienny sesji zwyczajnych i nadzwyczajnych jest ustalony przez Zarząd. Porządek ten jest zakomunikowany członkom: a) co najmniej na dwa o sesje zwyczajne, b) co najmniej miesiąc nadzwyczajne. 7. Decyzje są powzięte reprezentowanych. Głos dziale głosów). VI. miesiące przed przed otrzymaniem otwarciem sesji, sesji, jeżeli chodzi jeżeli chodzi o sesje zwykłą większością członków obecnych przewodniczącego przeważa (przy równym Rada Zarzqdu lub po- i Zarzqd 1. Rada Zarządu prowadzi sprawy CIAP pomiędzy d\\loma posiedzeniami Ogólnego Zebrania. Jest przez nie wybierana na 3 lata. Członkowie nie mogą być wybierani więcej niż dwa razy z rzędu. 2. Rada Zarządu składa sill z 15-u członków. Wybiera ona ze swego łona Prezesa, drugiego Prez8sa, dwóch v-ce prezesów, j8dnego Sekretarza Generalnego, jednego Skarbnika i 9 członków. Nie może mieć więcej niż 2 członków jednej narodowości. Zbiera się obligatoryjnie przed każdym zgromadzeniem ogólnym. Atrybucje Rady Zarządu polegają na przedstawieniu nowych członków, proponowaniu wysokości składek i rozpatrywaniu kandydatur nowych członków. 3. Zarząd składa się z Prezesa, Sekretarza Generalnego i Skarbnika. Zarząd zbiera się conajmniej raz do roku. Zarządza on wydatkami. 4. Decyzje Zarządu i Rady Zarządu zapadają zwykłą większością obecnych członków. Głos Prezesa przeważa. 5. Zarząd sporządza każdego roku dla Rady Zarządu sprawozdanie ogólne i finansowe, sprawozdania te Rada Z,arządu przedstawia Ogólnemu. Zebraniu. 6. Jeżeli stanowisko Prezesa opróżnia się, drugi Prezes przejmuje funkcję Prezesa, aż do następnego Zebrania Ogólnego. Jeżeli wolnymi stają się stanowiska Generalnego Sekretarza albo Skarbnika, Prezes po naradzeniu się z Radą Zarządu wyznacza jednego z członków Rady Zarządu do spełniania funkcji Sekretarza Generalnego albo Skarbnika, aż do następnego Zebrania Ogólnego. Nieobecny Prezes jest reprezentowany przez drugiego Prezesa. VII. Sekretariat 1. Sekretariat jest organem wykonawczym CIAP pod dyrekcją odpJwiedzialnego Sekretarza Generalnego. 2. Sekretarz Generalny wysyła korespondencje, przygotowuje i rozdziela publikacje, dopilnowuje wykonania programu, organizuje zebrania, utrzymuje w porządku archiwum i listę członków, administruje środkami, przygotowuje i przedkłada każdego roku ogólne sprawozdanie do za twierdzenia przez Zarząd. �(j09 803 III. Wysoke,ść składek V II I. SieCi rbn)k 1. Skarbnik zajmuje się składkami, sub\\"encjami i innymi środkami, które wpływają do CIAP'u. On dokonuje 'wYDiat zarząd:onych przez Zarząd. Przygotowuje i przedkłada każdego roku sprawozda!iie fina:1sowe do aprobaty Zarządu. IX. Rozwiązanie Stowarzyszenia 1. Decyzja dotycząca rozwiązania Stowarzyszenia CIAP powinna być powzioo:ta przez Ogólne Zobranie, decyzją dwóch trzecich glosó\'.'. 2. 'V wypadku roz\,'iąnnia, Ogól n'" Zebranie wyznacza trzech l'k\vidatorów różnej narodo\vości. 3. :Vlajątek CIAP winien w6wczas być przekazany instytucjom naukowym podobnego rodzaju, wyznaczonym przez Ogólne Zebranie, X. ReguLamin. 1V2Lc'nĘtrzny l, Szczegóły zastosowania przepisów niniejszE'~a statutu przez regulamin wewnętrzny. 2. Regulamin viewnętrzny jest sporządzony przez Zanąd do aprobaty Zebraniu Ogólnemu przez Radę Zarządu. XI. Zmiana 1. Statut nie może być zmieniony Ogólnego większością głosów 2. :), Projekt Regulaminu są określane i przedłożony Statutil przed powzięciem Wewnt;tr:ćnego decyzji Zebrania CIAP 1. Siedziba Siec1:dbą Stowarzyszenia jest prowizorycznie cyzji przez Ogólne Zebranie w myśl artykułu II, Wybory Paryż, do powzi(;cia III Statutu. de- Hc:dy Zarządu 1. Zarząd sporządza listę kandydat>j·x, zał:"]nóljac jeden E':~zemph'rz przy zwoływaniu Ogólnego Zebrania. CZ!J:lko'·.vie \I'edłu:; swego uzna:lia zatwierdzają, zmieniają lub fp:)rządzają !:lm! listq. 2. \Vybory cz!cnków Rady Zarz~c1u doko":;',';:;ne są \1' gloscwaniu tajnym w trakcie Ogólnego Zebrania, px! nadzo,em d\\'óch kon trol ?rów \\,.'"znaczonych przez zgromac1z:?:1i'2. Z3rz"r.1 sta',\'j-; do c1\'sqClz:'~ji tych kontroleró\," listC; człemkó,." CrAP. \'. CDlu zap'ć'.':;;il'nia obliczer.ia glos·.)'.\·, l. Wysoko.;ć skb(kk mir.~mum 3 ('olary (alb:) ich równo·xar:,ość) dla człr;nków indywielu,llnych i minimum 10 dolar(Jw (albo r6WI18\\'artość) ella towarzystw, muzeólv i i:H~YC;1instytucji orn 30 (101:')ró\,' minimum dla to'.var7.yst\,· naroci::r·,I.'ych lu'J niędzyn"ro~loNych. 2. Zarząd może jednak przyznać zniżkę opiat mi(~dzynarodo\\'ym instytucjam pokre\vnym, które przyznaj a CIAP równoważny przywilej. Informacje dotyczelce dzialalności CIAP Dnia 26 majd 19D3 r. ze stał roz2s}a:1Y :! Antwerpii list, do w:izystkich członków CIAP (Commission lnternntiona!e des Arts et Traclitions POPII!cLires) w sprawie przygot.owywanych reform statutowych. List był podpisany przez Rogera Lecotte z Paryża, Rogera Pinon z Liege, K. C. Peetersa z Antwerpii, oraz przez R:)b2rta 'Wildhabera z Bazylei i zawierał prośbę a zgłaszanie nowy(:h Inndydatur do przyjęcia do CIAP. Jednccz2śnie ukazał się II felp ort dotyczący reorganizacji Komisji, ulożony na podstawie 45 listów z odpowiedziami dyskusyjnymi c7łonków 20 krajów. Jedenaście krajów opowiedzialo się za przyjęciem projektu nowego statutu; siedem wysunęło pewne sugestie co do zmiany nazwy Komisji, co do uproszczenia procedury przyjęcia nowych członków, co do stałej siedziby Komisji i zmiany miejsca odbywania się walnych zgromadzeń. W dyskusji zwrócono również uwagę na konieczność jeszcze ściślejszej wsp6łpracy ze wszystkimi krajami europejskimi. Ta ostatnia sugestia nie przedstawiała żadnej wątpliwości, z tym jednak zastrzeżeniem, że CIAP nie jest wyłącznie instytucją europejską, ale międzynarodową. Komisja Międzynarodowa Sztuki i Tradycji L!tclowych (CIAP) jest bowiem organizacją naukową, mającą za zadanie zapewnieni~ stałej łączności między badaczami folkloru rozmaitych krajów, jak i mającą przyczyniać się do wzajemnego zrozumienia się ludów, do wszechstronnego poznania członka, do jak najszerszego współdzialania naukowego. Dla zrealizowania tych celów CIAP zachęca do tworzenia na uniwersytetach katedr folklorystyki, formowani:') nowych instytutów, towarzystw naukowych, muzeów, bibliotek, archiwów, na własnym krajowym terenie i w skali międzynarodowej, Organizuje zjazdy, rozsyła ankiety dla celów porównawczych, porządkuje rnD.teriały i wydaje, Zachęca również do wzajemnego informowania się I) wykonywanych i wykonanych pracach, do urządzania spotka;'! i wysylania specjalistów, do współdzic:lania z innymi organizacjami, zajmującymi się pokrewną dziedziną wiedzy. Projekt statutu przewiduje, że członkiem CIAP zostać można indy",'.'idualnie, o ile posi:')d,1 się oc1pJwic'dnie kll'alifikacje nauko'.,"e, j;;k rów~ �81 () 811 mez może nim zostać każda instytucja zajmująca sę głównie folklorem, lub jednym z jego działów, pod warunkiem, że zgłaszająca się instytucja przedstawia pewną powagę naukową, jest reprezentatywna, ustalona, ma swój zarząd, a działalność jej podawana jest wszystkim członkom w sprawozdaniach. Wobec tego, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, odpowiada wszystkim tym warunkom, zostało dnia 2 lipca 1963 r. zgłoszone, ponownie jako instytucja na członka CIAP. Towarzystwo bowiem by~o od 1928 r. tj. od powstania Komisji - jej członkiem. Aleksander z robcczej Konferencji SPRA WOZDANIE Redakcji DEMOS w w Moskwie dniach Lech 9-14. Gesamtredaktion Konferenz in Brno redaktora, dra R. Weinholda z pracy redaktorskiej za okres 1962-1963 r. 2. rderal J. P. Tclst:;rwa o zadaniach "Demosu" ,vobec VII-go Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie (1964 r.), 3. sprawozdania Komitetów Narodowych z udziału w pracach Redakcji l,Demosu", 4. omóv.·ienie prac radzieckich nad etnografią Europy, 5. referat S. A. Tokarewa i M. G. Rabinowicza "Stan i perspektywy prac nad historyczno-etnograficznym atlasem środkowej i wschodniej Europy", 6. narada robocza w sprawach Atlasu w Leningradzi2 (S. A. Tokarew, J. Gajek, J. Miartan, L. KUl1Z, B. Gunda, M. Pop). Sprawozdania z prac Redakcji "Demosu" - E. Weinholda, oraz przedstawicieli Komitetów Narodowych B. Bożikow3, B. Gundy, W. Jacobeit, A. Pojnarowej, J. Gajka, M. Popa, lVI. N. Terentiewej, i L. KUDza stworzyły podstawę do szerokiej, rzeczowej dyskusji. Szczególnie wyczerpująco przedstawiały się sprawozdania i informncje gospodarzy, zwłaszcza L. N, Terentiewej C. l. Bruka, K. W. Czisiol\va, W. K. Sokołowej, W. P. Aleksiejewa; m. inn. należaloby życzyć aby w polskiej etnografii w podobny sposób pogh)bily się studia nad folklorystyką, tak w sensie badań nad genezą literatury ludowej, jak też nad współczesnymi przejawami i przemianami w tej literaturze. Te ostatnie zagadnienia przedstawił interesująco Czistow, a pogłębił - M. Pop (Rumunia). Sprawozdanie dra Weinholda ujawniło wielkość wysiłku Redakcji "Demes" i udziału Komitetów Narodowych. Najlepiej zestawia to poniższa tabelka: Godlewski VI. 1963 r. Po konferencji redakcji czasopisma "DemJs" 17. XI. 1961 r. w B l' n i e 2, pod przewodnictwem prof. W. Steinitza, dra R. Weinholda, i dra L. Kunza, w ub. roku odbyło się zebranie w M o s k w i e w dniach 9 - 14 czerwca 1963 r. pod przewodnictwem S. P. Tołstowa i W. Steinitza. W konferencji wzięli udział: Prof. W. Steinitz (NRD) - główny Redaktor czasopisma, a dalej redaktorzy: dr R. Weinhold (NRD), dr L. Kunz (CSRS) oraz reprezentanci Komitetów Narodowych: dr. B. Bożikow (Bułgaria), prof. Bela Gunda (Węgry), prof. M. Pop (Rumunia), dr W. Jacobeit NRD, doe. A. Pojnarowa oraz prof. J. Gajek z Polski, członkowie kOl espondenci ZSRR: prof. S. P. Tolstow, prof. W. M. Żirmunski, prof. W. Propp, dr W. K. Sokołowa, kandydat nauk L. N. Terentiewa, dr J. Miartan z CSRS. Opróc.z wymienionych wzięli również udział z ZSRR dr Putilow, z Węgier zaś dr M. lsztwanowicz, oraz reprezentanci republik radzieckich, Estonii, Łotwy, Białorusi, Ukrainy, M<Jłdawii ,i Gruzji. Nieobecny z powodu złego stanu zdrowia prof. Chr. Wakarelski - nadesłał życzenia pomyślnych obrad. Obrady otworzył 10. VI. o godz. 12 - prof S. P. Tołstow. Referat wprowadzający wygłosił prof. W. Steinitz. Całokształt obrad i dyskusji toczył się wokół trzech spraw: 1) u s P l' a w n i e ni a i pogłębienia prac redaktorskich "Demosu", 2) p r z y g o t o wan i a Redakcji do VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie, 3) na marginesie zaś prac "Demosu" i Kongresu - poruszono i omówiono szereg zagadnień związanych z środkowo-wschodnio-europejskim a t l as e m e t n o g r a f i c z n y m. Odbiciem tych zainteresowań był program Konferencji: 'R. Wei n !l o 1 d, Demos. DEYlOS. z. l, rok 1962, s. 119-121. 1. Sprawozdanie (17. XI. 1961), Rodzaje nad·?slanych materiałów Sprawozdanie komunikaty ._----_._ I ogólne _-_ .. .. kroniki, -----_. -_ - _;) __29 _ ..•.. _ .•. •.. 9 8 6 6 5 66 27 90 74 37 417 6811 - .. __ ._._._-_._-------- Recenzje i sprawozdania z książek - Recenzje i sprawozdania z artykułów 7 92 211 22 63 147 - 146 7 140 341 74 98 243 80 188 l Ii l .- Razem: 45 -_ .._~---- 101 43 _._._---_._----- �E12 VV z\viązku ze sprawo;:c1<lwczym r.harakterem ,.Demosu·' d"jc się odczuwać brak jednoiitcgo klucza dla porządkowania materiałów bibli'Jgraficzno-spr:.,'.\'ozdawczych .. Jest to zresztc: stały brak iJlbliografii etnogl'aficznycil (jak godzić :;przecznć)ści i trudności między u1daclem przestrzennym, et l'XCCi.O\"·ynl i ,i.::.k o~rf'ś.J.ać granice dls 113.t:.k pom:cniczych i pQsiłkuj:ący<.:h etncgrafię). Potrzeby te wyraziły sic; w referacie dra L. Kun?:?-, l('sysfemattce oiJSuhou;ego tricle;li ctnograjickych jolklorist:ckycil Ci pTac!. Dyskusja nad rL'feratami i sprawozdaniami wskazała na k:mieczność wyrównania poziomu sprawozdań i recenzji. Porus~ono rĆJwniE'Ż problem ,.v;yważe'1ia" proporcji miqd.,-y długimi sprawozdaniami z artykułów w stosunku do recenzji dzieł zwartycll. Wspomniany referat L, Kuma i dyskusja nad nim dotkn'~ła również zag2dnienia profilu czasopisma. Wi~kszość biorących udział w oyskusji podkreśliła konieczność dalszego po:::l~hienia jako~ci i formy informacji, z zachowaniem właśnie profilu informacyjno-naukowego. Dyskusja na temat systematyki materiałów nie zastała zakończona, postanowiono wrócić jeszcze do tego zagadnienia. Podkreślano jednak, że w zacadzie należy granice informacji raczej zacieśniać do problematyki ściśle etnosraficznej, falklorystycznej i antropologicznej. Obrady ściśle związane ze spra\vami "Demosu" \vskazały na potrzebę z'Niększenia aktywności Komitetów Narodowych w mobilizowaniu autoró\v, jak też - zwiększenia listy prenumeratorów. Powzięto też rezolucję następujqcej treści: 1. "Demos" jest organem sprawozdawczym dla etnograficznych rystycznych badań u; socjalist'yc;_Jlych ;'J:tństll;ach Eu1'opy. 2. Do karty Sic" u'prowadza 3. Kierownictwu sustematyki tetowi sk;de 4. mogą ctwem tytulowej Prace o znacuniu przekazane 'W wydawcy narodowych 6. Z ulfagi by 1964 rcdakc,;; redakcji projekt podcza~ dlcl w z clnia la. VI. 1%3 z kolegami na postęp uprasza informacyjnej się z orgCl'!omi sprawozdau;czymi - celem 7'.). kontaktu u; u; tedlnice Moskwie "De111osu" 31. I. 64 przygotowaniami 1'ozmóu; o udziale instytt!cji specjalistycznych, Narodolre () konsultowanie viczyc/! !ch k1'aj61c. w 1\10- za po.';redni- ich redakcji Kond- Kongresu Kongresu ustalenia ogólnej nowej Międzynarodowemu tL'ydrukou;uniem nawiązanie "Demo- pracach opracowała T. zurzqdov.:i (termin w (D. D. R.). posiedzeniu i uchwalić. pr,zed - 1il964 uchwaly i za7'ządowi słowiańskimi i j'lgosc01.riariskich się, przygotowawczym "Demosie" S. Na podstawie się zleca go do 31. III. ruwnież udział Demokratyczną aby 7n ogólnym przedyskutotcać zostać komitetów biorących Rep. Redakcji i przed/ożyta redakcyjnemu, można projekt zrejerowania instytucji się Niemiecką i jolklo- pracach 1'. zleca jugo- "Demosn" się Komitety 1i(wk przyrod- 7. Zleca się zarząclolci rcciCi)ccjL by zil;,,,trcua! styi v':Unwqu17.2jinjormacji. 8. tego VlZU1 •.,(l Sił~ cttjt-qd pocztcu:.yn1l -- nar:.;doLre I{cn1it~;tu d:J l'e2~i..t()C2r:.£f;J ich f<:fC!jĆŁL' Hl Eedckcyjils }Hl1t·jq.?~n1,~a o ll'1Jr(~:.cQd2.2Ttie lXJc's(:((:ie kOr!.Ll:ktn nDe(110SU~' idlku o ile - pTzljk/adóu; nie cIa uczyni-tu urządconi, z odnośnymi subskrlfpcj~ cza- s )jJLsrn, S. P. TotstOVl -- pr:~E:-'.,vJdnic·.<.;cy zobr;::.nia - H rÓ\\Tn~czcśnie pr2c\vodniczący E':srnit2tu Organiz~cyjn=;~() 'III 7i.Tiędzynaiodcv:;,~gJ Kongresu Nauk Antrop::Jłoglcz;lYC~ i Etn01ogi2zoych w 1\lo>:!cv,'ie, - wyczerpując:} przedsta\vi! zadania "D~:lnoSUn viłaśnie 'l'1 zVliC)zku z tym Kongresenl. ~:Demos" vlinien być: organem dobrzo inforiYHljącym o oprawach KC:1gresu. H6wnocześnie przyp:':Tll;l;.;no, że Komitety l\'arcclowe winny polo:iyć dui}' nacisk na przygotc'war.ie m:,teriaihv d:) 1 Zenyiu "Dem:!su" na rok 1934, VI którym n3 pLm pi"rw3z)' n?,Je:iy ,'.'ysuc.qć prob12TnatylH~ e t n o g l' a f i c z n y c h b a cl a ń nad w s pół c z e s n o ś c i ą, jak też pr:blematykę m e t od o log i c z n ą (ref. Czistowa). Obrac'Y 'N dniu 12 c'cerwca 1963 r. p:}';\viC;cono zagadnieniom historyczn:>-ctno:::;T:1±j.ez'.1.:;-,?:O atlasu śroc1kc)\A,,:e,i i \V'schodr:d.ej Europy. Pr~~c2 i tend2ncje zespołu !'adz;cch:iego przf.~dst<".\'iJi S. A. Tokar,,\\" i ~L G. Habinowicz ("Prec1.tL a :"'yteln yj PTcspeJ~! istol'iko-el1ulf) r;~[rC.ZfS;'::Crro Ci tle5a ,/\' arodl! i V/l'8~CC~llJj EOTOPY"). Vi! .p".•. -;:Jekci" Ccn- C;DiÓ\\'i:)!10: 1) zadania atlasu, 2) chronclr}~lczn'.: r,~my ~lUa3u. 3) r.2()grafjc'2"j~:: gJ"'(~:1ice atlasu 4) formę at133u, 5) z~I.\.v~rtG";ćtr2ś:~iG\v::;: t;) crr::~nll:-:I('.j~ pr,).r' D:lc1 atlasem. Oprócz t"i;P wymienieni ".utorzy przcclsbwilj projekt KW2stionariusz2, obejmu':~lc:",,) zar;adniE':1!.3 narzlldzi rolniczych w środkowej i wschodniej Europie w XIX i XX w. Zre~erow3no również problem bud:)\vnichv,~ \V farn1ie k~,\:E'stionHrius·z3. W dyskusji n:\d tym z3gadni2niem głos zC1bierali dr Jacobeit, prof. Pop, dr Kur:z, prof. I'Ji:lrtan, prof. Gajek. D?lszy ciql;( dyskusji w fermie swobodnej wyn:iany zda)) pro\vadzono w Leninc;radzie w dniu 16, VII. 196:3 r. W zwi;"z\u z przebiegiem dysl-;:usji nad słowiańskim wzp,l. śrcc1kolVowschoonie;-ellropejs!,im atłasem etnograficznym, n }leży przYPCl;nnicć, że konc:pcj" ta zostab wysu'1ipta już na IV Kongresie Slawi,tóv,' \v Moskwie w 19;;8 r. przez J. Gajka - w 2wi<]zJ<\1.z je~!,o rderatem na temat regionalizacji Polski w ~\Vietlc prac nad Pclski!TI Atlasi?11l Etnograi:icz'lym. By\' to zr2sztą jedvny' na tym Kongresie re~ent etnograficzny. Wniosek w spra-' wie kartsgraiii etncgnfkzncj u.qskal wtedy· pcparcie i znalazł się w uchwałach V Kongresu Slawistycznego w SofiJ. Fo dy~kus.'i na:1 prz2d,tawicnymi przez gc~podarzy pnjektami p:J\vzięto następujące \~:ytYCZ.1?: 1.'·'a1e;::)' przecly,kutcw8Ć calckszt'.1łt spraw poruszo:l~'ch w cZ8.sie V Kongresu Slawistów IV SoW(1963 f.) Dyskusja taka odbył" się !1'l Kongr2si~ Etnol:;giC?~ym w Budapeszcie (X 1963 r.) (1'alnoj l �814 b15 2. Przedstawiony i omówiony zakres i cel Atlasu Etnograficznego uznaje się za podstawę dalszych dyskusji. 3. Byłoby pożądanym i celowym przed Kongresem w Moskwie - rozstrzygnąć wszystkie wątpliwości metodyczne i organizacyjne i wystąpić z gotowym pLanem. Byłoby pożądane odbyć w półr0czU 1964 r. robccze Konferencje w Polsce, gdzie prace atlasowe znacznie postąpiły naprzód. Dyskusja nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" mogłaby stanowić punkt wyjścia dla ustalenia m e t o d i p .1' o g .1' a m u prac nad atlasem środkowo-wschodniej Europy 2. Konferencja zakończyła się zwiedzeniem Leningradu, wizytą w Instytucie Etnografii AN - ZSRR, zwiedzeniem Muzeum Etnografii Narodów ZSRR i wycieczką w okolice Leningradu. Józef zarządu redakcji SPRAWOZDANIE DEMOS z działalności za okres od konferencji Gajek w Brnie *. Na konferencji redakcji w Brnie zostały przedłożone: rocznik "Demosu" 1960, zeszyt 1/2; rocznik 1961, zeszyt 1. zeszyt 2 w korekcie. W roku 1962 wydan:J ;::cszyt 1/62; w 1963 r. (styczeń) 2/62. Uczestnikom konferencji przedkłada się zeszyt 1/63. Zgodnie z podjętymi uchwałami począwszy od zeszytu 1/62 wysyła się komitetom narodowym kopie manuskryptów do korekty i jednoczesnego zatwierdzenia do druku. System ten zdał egzamin i należałoby zachować go nadal. Zwraca się jednak ponownie uwagę na to, że odpowiedzialni redaktorzy komitetów narodo"wych powinni I:'rzeprowadzić korektę w ciągu m':!.ksymalnie 5-u dn.3 i (po otrzymaniu kopii) po czym materiały bezzwłooznie zwrócić. Zbyt czasopisma uległ w ubiegłym roku znacznej poprawie. Zostały dotąd sprzedane: zeszyt 1/62 w 90% (80"0 globalnego nakładu rozprowadza się wg danych Akademieverlag, wśród st'llych odborc5w), dowodzi. to, że DEMOS awansował do szeregu czawpism etnograficznych i folklorystycznych o międzynarodowym znaczeniu. Niemniej nie należy mieć złudzeń co do tego, że zwiększenie grona odbior;;ów może s)owodować podniesienie nakładu (większa ilość subskrybentó\v w krajach socjalistycznych istnieje tylko w NRD i ZSRR). Przy ostrożnej ocenie istnieje realna możliwość (w drodze subskrypcji za pośrednictwem poczty) poszerzenia grona subskryben tów. ~ Patr..::: T. D. F i l i m o n () w a. Razszyrenoje zasiedanije objedynneno'1 redkol~gii meżdunaroclnogo żurnala "Demos". Sow. Etn"grafija 1961 r. Nr 6 str. 142 i n. • Bench! cler ge3cłlaEtsfUhrenden Rpdaktion des DEMOS libel' die TiJtiJ'(keit seit ·der Redaktionskonferenz in Brno (\v maszynopisie) \v opracowaniu dr. R. Wein:101d. Po 5-cio letniej pracy (uwzględniając okres przygotowawczy od 1958 r.) i na podstawie dotąd wydanych lub przygotowanych 7 zeszytów, obejmujących 3,5 roczników, wydaje się celowym przeprowadzenie analizy statystyczmej, uwzględniającej także treść dostarczonych materiałów. Przez redakcje narodowe zostały doręczone i przez nas opublikowane (łącznie z zeszytem 1/63): 1171 referatów i sprawozdań (w tym 1105 referatów i 66 sprawozdań). Udział poszczególnych krajów kształtuje się następująco: Albania 7 referatów - sprawozdania, kroniki, komunikaty Bulgaria 137 3 NRD 6j 9 Czechoslowacja 213 29 Polska 90 8 Rumunia 237 6 Węgry 183 5 ZSRR 74 6 Podział ogólnego materiału (bez CZęSCl sprawozdawczej) na grupy tematyczne umożliwił nam wgląd w ilościową objętość poszczególnych tematów i tym samym w ogólne akcentowanie etnograficznej i folklorystycznej pracy w krajach członkowskich. W zakresie etnografii - czołowe miejsca 'Zajmują studia nad ubiorem i tekstyliami (114), po nich nastf;pują badania nad pracą i gospodarką (86) ordZ domami, osiedlami (67). Licznie reprezentow1ina jest n::dto cerami· ka (54). Względnie liczebne są grupy większe (B l), obejmujące studia :terytorialne 'wzgl. etniczne monografie (45). Pocieszająco wysoka jest także liczba studiów poświęconych robotnikom przemysłowym (44), do których większa część B 6 (pozostałe grupy) przynajmniej ubocznie mogłaby zostać zaliczona. Głównym tematem jest kultura górników. Niestety w dalszym ciągu jeszcze niska jest liczba studiów nad badaniami socjalistycznej wsi (8). Z zadowoleniem przyjąć należy także stosunko\voobfitą bibliografię (49), prac z zakresu teorii ·i metodologii (24) i historii n3uki (17). Grupa C 6-8, których przedmiotem są przede wszystkim tematy z zakresu nadbudowy, wykazują szczytowe zainteresowania w rozprawach nad wiarą ludową (41). W folklorystyce najliczebniejszą grupę stanowią studia nad pieśnią ludową (127). Po nich następują bajki i podania (73); pozostała twórczośc ludC'Wa (57), ogólne rozprawy (55). Także muzyka ludowa (łącznie z instrumentami) (38) i taniec ludowy (48) są opracowywane. Ten jednak dosyć samowolny wybór, p:>dejmowany przez poszczególne redakcje przy doręczaniu materiałów, nie pozwala zapewne wyciągać z przedłożonego sprawozdania wniosków o głównych zainteresowaniach �.,~ F17 816 eL1CJgraiów i [o;;';!orystuw \\" poszczególnych krajoch.~';ier.1nicj jednak mozna (;j:z'y~.ać, \':; czym tk\\"i telnatj"Czny p'.1nkt cic)ko~ci. W zy,ic:;/.ku z 'cym niedwj wolno bc;dzie przediożyć prcp:nycję wzgl. pro;i.;~; o przygot:'·J:,\'\·.a'·lie lM,(eriałó\,' szczególnie do następujących grup: B:3 (socjalistyczna \\'i2~), B 5 (robotnik przemysłowy), A :ja (tecnia i metoc!olCigia (A 1) bitlicgraU8), (Uaktywni:::nie informacyjnej treści 'N kierunku \v"pólc<esności i jej pctrzeb). Jdc]i się <ln"liLuje udzi"ł poszczególnych krajów w dostarczaniu rnateriałów do grup tematycznych (patrz tabela), ujawniaj,! się jednak slabe strony. C<:ech'JSlowacja: śmienity o[;0lnego np. IV udzialu), dobry udzicll, bkże dobry podział tematyczny, odniesieniu do robotnika przemysłowego (nieom~l Wy50":0 p~)clobnie Wc-;[::ry - względny i absolutnie ni1jwh:;kszy udział w badanbch s:Jcjologicznych i ideologicznych, , t3kźe R.umUl~i(( ogólnie bi:::rąe dCJbrze dostarc.ca materiał c10 poszczegolnych grup, Tu w odniesier-iu do organizacji pracy etnograficznej l folkbrystycznej przewagę mają grupy C 9 i C 10. '. Slaby j~st dotąd udział NRD (częściOWe) objektywnie U\\'arunkowany pozl1le.Jszym włącwniem się do pracy). Udział ten cbccnie stcpniowo uleRa . ~ poprawie. Szczególnie na ~ov:ie('ki(l.1 materiale i jego wielkim zróżnicowaniu w udziab pcszczególnych grup tematycznych (:licomal 600/0 folklorystyki) mazna, patrz2,C z specyficznego purddu widzenia, częściowo poznać także przyczyny bej nierówności (p3trz tabela), zreferowano 74 ksi8.żld lecz żadnych arykułów. . tucji danego kraju (ka:idoraz:)'",'O tytui IngI. obsz'lr - e\\'entuo.lnie w forn1~? haS2! - pod3ta\\~O\\'e i:lforrnacje o najistotniEjszym), Tu tkwiłaby możliwość k80rdyn?cji prac n3ukowo-r.ndawczych i podstawa ev.'e:ltuainej współpracy (z uply\vem czasu t"kże żródło dla historiQ2~afii etnogr2fii i folklory~tyki). N. '-Ówni j'o"n"tnv bYłb' .. sP;s (w zesz':cic 2.'52 ~8,początkowany), 1'0n:~:"~'\'C'11 '" "po'''~z"o~zp~";'ln':ch ·I<ro.·;.,'>ch prac d~ktcr:;kich i habilibcyjnych. -E.~-ol . " P03tE;~:;wanie takie odpowiadałoby recenzjom "Sowieckiej Etnografii" (tu ch j2 się w ogóle cenne wskazówki -- niestety bnl;, jeszcze dalszych re::e:uji 'N cZ8.sopismach facr.owych krajów sccjalistycznych. Byłyby bar..••'\.v .•.,-.!~'./... ~ L dzo potrzebne!). Sposoby popri\wy w strukturze DEM.OSU i ich e\':entualnq realizację zreferuje dr Kunz, Zarząd redakcji widzi r.,~jważniE::jsze zadania na lata 1963 i 1964: 1. w terminowej i dokładnej techniczno-organizacyjnej pracy (manuskr'lpt 2/63 jest kompletny, kopie do korekty i zatwierdzenia do druku z·o3taną do dnia 28, VI. 1963 r. doręczone rredakcjcm narodowym, że manuskrypt do dnia 1. VIII. 1963 r. rr;oże zostać; przekazany wydawcy). W ten spJsób nakład wyjdzie z końcem 1963 r, (jeżeli podpisane do druku korekty nadejdą do Drezna do 25. VII.), 2, w aktyv.mym udziale w pracach przygotowa'Nczych do M.iędzynarodev\'ego Kongresu Naut Antropologicznych i Etnologicznych w 1964 r. w M:cJskwie. O s'i:czegółach i roli, którą odgrywa DEivl0S w przygotowaniu t2gCJ nadzwyczaj ważnego kongresu poinformuje wnikliwie prof. Tołstow, przetłumaczył W ogólnym przekroju średnia wynosi ekolo 6'.1"/0 omówień artykułów i 40°'0 książek, Odwrotna sytuacja istnieje tylko w udziale .l\;'RD i ZSRR Albania ma za maly udział, by ją w ogóle uyvzględnić _ nowa przesyłka została zapowiedziana telegraficznie, ' ZAGADNIENIA ETNICZNE I ETNOGRAFICZNE V MIĘDZYl"ARODOWYM KONGRESIE SLAWISTOW 17--23. IX. 1963 r. vv tym \vłaśnie ujawnia się c.zęściowo pcwód p2wnego niedomagania: często bowiem zwłaszcza prace na temat sccjalistycznej wsi robotnika przemysłov,Te;::o, teoretycznych i metod:logicz.nych rozważań, ~ozpr()szone s'l pJ roznych czasopismach (właśni2 z powodu tego, że nie uczyniliśmy w tych t,em'.ltach. większych pcstępów), Należy więc omawiane artykuły refero\\'a(:, by mozna było udzielić zgodnej z pralvdą infc.rmacji. " Do ,p"J\~ie.k~zenia objętości d:dału informacyjnego winny siq przyczyl1\e tal;ze l1lektor'e środki prcp::mOW811e w phmL okólnym z dnia 9, II, 63 r. Dotyczą one technicznych uproszczet'l i ujednolicet'l (sposób cyto'vvania tvtułó\\" i r;odpisy\vania) jak ró\vnież ujednolicenia p~acy redakcji nar~dowych; ]ed2n raz w ci8gu reku (zeszyt 2, każdorazowo w części sprawo:~~a\\"cz('y ,sprawozdania z prowadz~)J1ych ważniejszych prac naukowych l bo.dan ter2l1owych vvszystkich etnograficznych i folklorystycznych in;ty- ~~ K. W. NA W SOFII M;edzvnarodowe Kongresy Slawistów są ważnymi wydarzeniami nauko\Vy~\, 'a posiadają swoją pJnad trzydziestoletnią tradycję *. Kongre.: w Sofii był powiązany z narodowymi uroczystościami bułgarskimi ku CZCl Cyryla i Metodego. Jeśli idzie o ilość uczestników i wygłoszonych referatów (ponad 500), a także o wachlarz tematyczny - był kongresem liczniejszym i bardziej bogatym od poprzednich, choć w porównaniu z kongresem w Moskwie - w referatach przeważała mikrografia, --'-);2~--Praga. \V Belgradzie; 52 - "Lud", HJ3J- t, XLIX 1934- \V'ar~zawa, i\"Ioskwa. 1963 - 1939. SofIa. wskutek wybUC~1l1 wojny nie odbył Sl~ �818 819 Zdawać by się mogło, że właśnie na kongresach slawistycznych rola etnografii winna być ,określona i ważna, Tradycyjnie jednak kongresy slawistyczne mają charakter językoznawczy, historyczno-literacki, a dopiero na marginesie tych nauk dochodzi czasem do głosu historia, antropologia, archeologia i etnografia. Przeważnie też tak pOszerzona slawistyka skupia główną uwagę na problemach etnogenetycznych. Etnografia dochodzi do głosu w zakresie badań nad ludową twórCliością literacką narodów słowiańskich, w komisjach i sekcjach folklorystycznych. Oczywiście _ problematyka etniczna tkwi w referatach językoznawczych i innych, nie mniej etnografia ma tu charakter marginesowy. Przyczyna tkwi _ być może, w braku 'zainteresowań etnografów studiami porównawczymi, które tak świetnie zainicjował K. Moszyński. Przerost badań terenowych typu regionalnego, ciekawy i ważny dla wzrostu zas'obów źródłowych, nie stanowi jednak szer'okiej podstawy dla slawistyk!i porównawczej. Nieobojętna dla etnografii problematyka na kongresie w Sofii dotyazyła wzajemnych związków pomiędzy językami słowiańskimi i niesłowiań,skimi, co szczególnie wyraźnie wystąpiło w związku z problemami południowo-słowiańskimi, gdy chodziło o zaleź;ności romańsko-greckie i madiarsko-słowiańskie w języku i w folklorze. Równie ciekawie rysowały się tematy bałtycko-słowiańskie 2. Zwłaszcza zagadnienia leksykalne raz po raz wchodziły w dziedzinę kultury i dotyczyły naj istotniejszych zagadnień etnografioznych (np. zagadnienie łaźni). Na V-ym Międzynarodowym Kongresie, niewiele się w tym zakresie zmienilo; jęzYkoznawcy zwłaszcza dialektologowie wnieśli wiele nowego materiału interesującego etnografów. Na szozególną uwagę zasługiwały referaty M. Karasia o elementa,ch słowack,ich w gwarach polskich; Z. Zagórskiego na temat zwią'zków językowych między Wiellkopolską, Krajną i Kaszubami; B. Moronia o języku przesiedleńców ukraińskich w woj. gdańStkim i olsztyńskim; H. Popowskiej-Tabor'skiej o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim; T. Zdancewicza a litewskich i ru.skich zasięgach słownikowych w Białostock,iem. Nie sposób zresztą wy,czerpać wszystkich referatów językoznawczych, ważnych dla etnografów interesujących się Słowiańszczyzną. Referaty St. Stojkovej o gwarach bułgarskich, H. Klagstada, E. H. Wortha, J. Vukowicia, R. Lotzschera i inny,ch wnosiły nowe oświetlenia dotyczące problemu s,tyków językowych, zwł. leksYkalnych na obszarze Słowiańszczyzny. I. Kniezsa ,i E. Petrovici oświetlili stosunki słowiańsko-węgierskie w zakresie toponomastyki i przebiegu izoglos słowiańskich na terenie Rumunii. Skądinąd zaś wiemy, że tego rodzaju powiązaniom jęzYkowym odpowiadają zasięgi różnych zjawisk kulturowych. Pod tym . interesujący l dem wzg ę, sjezd Slavistu re f era t U . Weinreicha, Geographic relations. f t P Kiralego Metodologicke ysluchano re era u , , w. tl su slovenskych narect v Ma. ho Jazykoveho a a d k' . vane problemy pnpravo .' F N. Filiny (ZSRR) oraz H. Horo ,~s lej darsku. Referat ten, podo~me Jak. . . d I dużą wagę dla dyskusJI nad Metody kartografii lingwtstyczneJ .~osla adY' chwaly powzięte jeszcze . tnografn Szko a, ze u . metodą kartograflczną we· k'" \:vs'kazuJ'ące na potnzebę powląza. SI 'tów w Mos WIe, . na IV KongresIe aWls , faktów kulturowych _ me . k l y ch z kartogramaml . nia skartowan leksy a n . Si ry ten postulat P. Gelgera 'eswOl') wyrazu, a . k walazły na tym ongresl ." l' t wem Skartowania etnografIczne l F. Mielkego, wciąż je~zcze .Je~: pa la y , .'). typem wytworu _ sądzę, 'ąZkl mlęd?:y nazwą, . h d ., nie dość uwzglę mają ZWl , . tl ' J'ę7ykowych i etnograflcznyc , że jeszcze Jest czas na poglęblenle a asow , . , 'IneJ' problematykl. przez powlązame wspo . I' referaty folklorystyczne _ ,. t- - f'c'zny charakter mla y . ! W"razme e nogra l ! .. k;ch pierwszej po owy J 'd' , litnratur s owwns , M Jakóbca U źrode! lu ,OWOSCL, k baJ'ki -polskiej M. Brauna Zur . , '" kiego S ystema,ty a , XIX w l J Krzyzo.l0WS ł ' O n;októrych cechach roz.. b 11 d W K Sako owej ,. serbokroatischen Yolks a a e: . . "loru C Stiefina O dawnych htstowoju historyczno-piosenkarsktego folK 'O 'starovolskiej pieśni ludowej, ' ., h skich Cz. Hernasa . . Ś k J r'ycznl ch ptesnwc ru, l k' .. B ZakrzewskIego lqs a t k bajki pos tej l , H. Kapełuś - Charakterys y a T matvkę folkloru wschod, 11 kresu romantvzmu. e Pieśń ludowa w zbwrac, z o Ul' refer,atach' K W. Czistow, . . k' porusza l w ' " niego i południowo-sloWlans .. lego - W L' tyr Cw Romanska, M. PoP. W E Gu~~ewa, N, . ·m , . N . I . Krawc,owa,. . . b -F' M Bos k OVIC"Stulll' ,. R Lalić " S Haltsonnen, • Chr, Wakarelskl, TvI'. Czu e lC, " R A hełowa E W, Harkins i inm. R Petrović V. Smolej, ,n ,. A, Schmaus,. , f ratów folklorystycznych~. W sumie wygłoszono 41 re e h na szczególną uwagę zasługiiwały W seri!i referatów etnogenetycznyTc t' kow'a S Bondarczuka, W. Mar.. k' go P N re la " referaty T. Lehr-Spławms, le , ' . -t' B Grafeanuera, J, Paulika, ., t' J W Broms ema, ' . tynowa, Kl'. M'IJa lewa, .' dia K istorii bani w swete se naimenowanYJ a zwłaszcza L Vah.rosa (Fmla; Łozińskiego Evidence historique pour w slowianskych Jazykach. '.: d K' Potoczyście brzmiał referat . d de ta ctte e Lev. . . ('origine Palt u nom . rodo'w zachodnio-słow,i,amklch. t k ltury muzycznej n.a ,J F. Belzy na terna u Moskwie i .sugestii wy' . " d chwal IV Kongresu w Nawiązano rowmez o u 'd nl'u Komitetu Redakcyjnego "De1963 l' na pOSle ze . suniętych w czerwcu '. b nl' roboczej, zainteresowane) o grupy ,. dbyło SIę ze ra ~ mos" - a mianowlroe o d' Europy środkowej i wschodniej 4. sprawą Etnograficznego Atlasu naro ow paradoxes in the , Ze szczegolną htstory of uwagą u J J' -4 Porównaj: B. H a v r a n e k, S. W o l l m a n n, V. Mezinarodnl Vestnik Ceskoslovenski Ak. Ved. rocz. 72. 1963. Nr 5. str. 646-651. 2 byl Slal:o-Jiddish CSRS-2, NRF-4, NRD-l, 'd'a-l Belgia-l. USA-l. ka;tografii etnograficznej r';:;~t; a ZSRR-B: Polska nia-I, Bulgana-4, Dania-l, Jugoslawia-13, Rumu" 'ki w sprawie EtnograI ~nIO~em J Gajka Znaczenia ficz~e~~s~~~~~u n~lo,1;iańskiegO bYI1tŚC~~I':v zr~'1:~I~e p~~~e :~~ kartografii etnograficzne} dLa slaw Y polskim Atlasem Etno- �820 821 W zebra~liu \\"li li ud'<J!: W. K. SJkolc',\'~, L. W. Markowa (ZS~R), W. GelSp:JrU:rJ":a i H. Hinkowa (CSRS), T. W. Czulnłycz, D. Bariakte;:ewicz, (Jugc;1a ..··i".\, '~'. St2initz (:--rRD). :\J. Pop ([łumu~ia), C:Jr. Gam12w, W. Bcżik::>w. Chr. W2k~relski, W. 1\Iarinow i inni. Czistow przedotawil d0cobek uc~:on.',·ch I;.l(l/ieck ch kLó:::-:y O~1·3C(nV81i \vst(~pny plan t3kiego atlasu Gkn.~_Hili ramy crJ-r::;n(Jogjczc~; i gEozrc-.~ficz!12, a taki,c:. tenlatykę i program peelCY. Pcdkrc·~lił on IY;C;--Z:':;ę n"danL1 zSc;Jcło,,\'i t!"wal3zych ram crgzwizacyjnych. ~' dalszej dy:'kusji rozpat!"ywano możli',\iokci zwołania spctka!,,\j~ w J3udalPszcie i War.,z21wie. p::-Ied IVIiędzynarc)clowym Kongresem Nauk Antr. i Etno!. w iv..oskwie w 1964 r. Podkreślono również koniecz:1::>ść j2.śniejszego sfc;--mulGwHnia str:my metodycznej i met()dolcgicznej historyczno-r'!:lOgra.ficznego ,'tl21sU (J. Gajek). Do tych wypowiedzi przyłączył ,h p"O£' E;teinitz pC)dkreślajb,c, że w atlasie na czoło zagadnień tnL]:;i V:y" ..,ną;': sh; etnograSia ujf;ta \Ii kartogramy, teksty ZHŚ winny być tylko ko~j2cznym dope!nieni,?m dokumentacji. Dyskutanci ekre<lali kobjno tTlcżliwości \vspółpracy. S,cL2gólnL? mocno akcent::J.w:.::no sprawę t2kiego d8boru temat6\\', aby aUn ukazywał nie tylko zrówn":;ni, kultur::;·'.ve Europy śrcdk.JVi2j i wscho'.lnie.:, lecz r6wnież podkreślał charakter,'istycz:J.e r]s)' p:·sz, ..~egóhych kultur naro::lov.'ych. (Chr. Wakarelski). Zwrócono uwagE; ca k~ni'2C'nc,ść przedyskutowania charakteru i zakre·su zasobów źródłowych, aby bkty omawbne tyły porównywalne - z drugiej zaś strony _ ty nie wtlacZJć indywidualnych faktów kulturowych z różnych stron Eu;--oPl w gotc,we systemy typ::>lc[;ic3ne, cp:ute niejednokrotnie na form::i;'H?;' c1l1alhie m<1teri,tlu. Atlas \V przekonaniu refere:1tów wini'en być nic tylkc prz'cstrzennym uporz;::dkowaniem inwE'ntarza kulturowego, lecz i kC'ntrolą dstycr.cz3sowcj typclogii. I'.limo drobnych różnic w poglądach wszyscy uznali, że at1:\s jest pilną kO:1iecznością naukową i że referaty Tckar2wz: i Rabinowk:,:] wygłoszo!1£' \V l\/105kw12 winny być podstawą dalsz~j dyskusji. Postanowiono, że trwalszy komitet atlasowy 5 do czasu k::mgresu powinien nad2shd; mat~riały [18 p:>dstawie których można by zorientować się które f"kty kulturowe nabiy uznać za najważniejsze dla poszczególnych nared"w Europy środl{owej i wschodniej. W su:nie należy uznać, że V Kongres Slawistyczny w Sofii posiadał p:wną v'!agę i dia etncgrafii, a referaty język:::z"awcze, folkbrystyczne, et:1S2'en2t::cme i etnograficzne wniosły nowe punl<ty widzenia i posu:lęly nieco naprzód sprawę atlasu ;'. ~3. koniec dcdać należy, że raz pn raz spotyk,J:1e \\' czasie wyciec.zek 1-:'m~resowy('h akcenty kultury blióokiego i środke,',"'ego orientu. oraz sll~e \'.':iaż ieszcze t(;hn:enie kla:;ycznego c.ntyku w kulturze bułgarskieJ, a tak.ze . '. - '.' l. s'el'dn~zn~':'ć go-p' darzy - pczostawiły niezJ.tarte wspommel1la. r-JSCEl.nO.,c ,_I..- F ... :::' _ ,.,... " l graficznYiTL 1.V_wa l!jSU. Pop, " Proi. Z str. Prof.: polskich Loli-2J2. stUdió\vSla\Vi~Lycznych. Tokare;.v, Rabino·· ... "li\:z. Gajek. PAN Filow3. Komitet Bratanić, SlovJianDZna\\'.-:;t\,-(} Bożikow, Peesch •. Gundd, Gancle'vv - prze\.vodniczył zebranJu grupy robOCZt:'j. t1 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2L'takcento\\'alo swój udział w V . .l\f. Kon4 gresie Slawistóv..' przez wydanie "id tonlu LUDU, poŚ\viĘconego Kon.e;resowi SJf;jskiemu~ którego telnalyka. dotyczyła problemów Sło· ..viańszczyzny zaci1odn:ej_ Tom ten v\'zbu-dzH żywe zainter~sowałlie i był pilnie poszukiwany_ Jćzef WYCI.,\G Gajek Z PHOTCKCLU Z XXXVIII WALNEGO ZGROJ'JIADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZ:-JAWCZEGO z dnia 8. XI. 1963 r. w ratusze-wej sali Vi O P o l u * W XXXVIII Walnym ZgromRdzen!u wzięło udział 97 osób. Nieobecność usprawiedliwili, przysyłając rówllOczcśnie życzenia p:'m~ś~.nych obra~: P~'d. 'Pr~f. Jan Czekano\vski, Aleksander Godlewski, WlodzlmlerZ AntomewlCZ, Dobrowolski i dr Bolesław Garyga. , K'zimierz .~.. "ff Vlcepre Walne Zaromadzenie otworzyla prof. dr Maria Pru erowa .'" . ł d t ., r p3.rtii i stronl11etw zes PTL. Przew.odniczQca pOWIta a prze s aWlcl2 l.. , ' . plitvcznych, wladz tere71owych, woj('wódzkich i mieJsklch, POlSKlej Al:a',' 'l"~'n zebranych członkow d~' ;'.. N"uk gości zaaral1lcznych Olaz WSZ.fShl". . ;r~:';rzy~tw~ oraz po"'dziękowała g8spodarzom rvli3.sta .i .Vl0je:vó~zt\~a Ololskiego za umozliwienie odbycia Walner;o Zgromadzel1la l SesJI Naukowei w Opolu na prastarych Ziemiach Piastowskich. . '- BE'ZDośrednio po otwarciu XXXVIII Walncgc> Zgromadzema odbyło 'iif; uro~zvste przekazanie pamiqtkowych dyplomów członkost~ła ~ono~'owe~o pr~fesorowi Janowi Czekanowskiernu, Wiesławie Ci('h~\~ICZ l JUII.U'szo~vi Zborowskiemu. Zebrani uczcili pamięć Janusza ŚWlCzego chWIlą milcze"ia. . ',' 'h~d' SIRderat inauguracyjny pt. Rzut oka na zagtldn!e,ue pac. ,} zenw .0 wian wygłosił prof. dr Tadeusz Lelw-S p ł a w i it s ki.. W dyskusji nad referatem Z'lbierali głos: prof. dr. Stal1l~ła\V Bąk, prof. dr Kazimiera Zawistovvicz-Adamska, prof. dr Mana Prufferowa, prof. dr Józef Gajek, dr Tadeusz Wróblewsl~i,. oraz litera.t Rafa: Urb~n. n Prof. dr Bąk poruszył problem l'Llblezy etnograficznej l zap} tał pr _1_ genta o jego stanowisko co do I';eurów Herodota. naco prelegent ~(! vJ:cm odpowiedział. że lud ten nie został jeszcze zide,ntyfiko.wan.y. pro.~ dr '~~=l wistowi<:z-Adamska zwróciła uwag£; na trudnoscI,. Jakle SIę .PlętLą pr:._. badaczem. co do ustalenia chronoiogii na POdSlawlC nazeWl1lctw~" l za ,lę0_ �823 822 gów, gdyż nie wszystkie wytwory jednakowo się przenoszą, niektóre odrywają się od zespołów. Prof. dr Pri.ifferowa podkreśliła potrzebę ściślejszej współpracy etnografów z językoznawcami. Prof. dr J. Gajek nawiązał do prac kartograficznych P. A. E. i podkreślił, że zawsze fakty kulturowe łączy się z na'zewnictwem. Zaznaczył też, że zapis zwyczaju, czy opis narzędzia bez związku z nazewnictwem bez lokalizacji i chronologizacji jest małowartościowy. Dr T. Wróblewski wskazał na zmienność tzw. rubieży etnograficznych. Prof. dr Lehr-Spławiński wyra'zil zadowolenie z pJwodu tak ożywionej dyskusji; stwierdził, że badania etnograficzne muszą być prowadzone kompleksowo w oparciu o s;zereg korelujących z sobą dyscyplin naukowych. Pan Rafał Urban wyraził radość, że na Zjazdach Pol. Tow. Lud. poznał wielu największych luminarzy nauki polskiej. Podał też, że zwyczaj palenia ognisk na miedzach na wiosnę uważa za tradycyjne wspomnienie dawnej gospodarki żarowej. Twierdz.ił również, że zachowane wśród tradycyjnych potraw wigilijnych tzw. simiotka i kluski z makiem miały stanowić narkotyki nastrajające lepiej do wies,zczych snów, których spodziewano się w okresie Godów. W przerwie uczestnicy Zjazdu zwiedzili Muz-eum Etnograficzne w Opolu. O godz. 16,00 rozpoczęto częsc organizacyjną Walnego Zgromadzenia. Przewodnictwo objął Viceprezes - prof. dr Stanisław Bąk. Przeczytał on nadesłane telegramy gratulacyjne, poczem przedstawił proponow8.ny porządek obrad. Przegłosowany jednomyślnie p::rfzc,dek obrad przedst,nvial się następująco: 1. Odczytanie protokołu z XXXVII Walnego Zgromadzenia w ŁU1icucie (i zatu:ierdzenie tegoż protokołn). 2. Wybór 3. komisji: mandatowej, Sprawozdanie Sekretarza 4. Sprawozdanie Skarbnika. 7. Sprawozciani,a Oddziałów. 8. spTawozdaniami. nad i wnioskowej. Generalnego. 5. Sprawozdanie G!ównej Komisji 6. Dyskusja nad sprawozdaniami. Dyskusja skrutacyjnej Rewizyjnej. przedstawionych przez Komisję Wnioskową. Ad. 1. Protokół z XXXVII Walnego Zgromadzenia w Łańcucie przeczytał mgr Piotr Kaleciak. W dyskusji nad protokołem zabierali głos: dr Malicki, dr Wróblewski, dr Jasiewicz. Dr l\hlicki zwrócił uwagę, że protokół jest zbyt szczegółowy; podkreślił, że oddsje wprawdzie dokładnie przebieg XXXVII Walnego Zgromadzenia, le2": zbyt wiele wypowiedzi przytacza nlemal dosłownie, a możnaby je streścić. uważa, że np. wypowiedż prof. dr Reinfu5sa o Oddziale Lubelskim możnaby 0puścić, albo bardziej uogólp.ić. Dr Wróblewski wypowiada się za pozostawieniem proto9. Uchu:alenieu:niosków kołu koły sany miast ,! i napisanego zbyt szczegółoowo - natomiast radzi, by przys~łe pro~były mniej drobiazgowe. Dr Jasiewicz uważa, ~e. prot~koł Jes,t napIstylem reportażowym i wnosi niekiedy wartosclOwame faktów, zapodawać same fakty. Prof. dr Bąk poddaje protokół pod głosowame. Protokół przyjęto i zatwierdzono jednomyślnie. . . Ad. 2. Do komisji mandatowej wybrano: dra Władysława Bahcklego, dr Annę Kowalską-Lewicką i dra Waleriana Sobisiaka. . Do komisji skrutacyjnej weszli: Jan Mic'ał - Kier. WydZIału Kultury w Łańcucie mgr Henryka Romańska z Wrocławia i mgr Leeh z Łod:d. Komisj~ wnioskową wybrano w nastĘPującym składzie: Dyrekt.or mgr Sbnislaw Badoń ze Szczecina, prof. dr Józef Gajek z :Vrocławla, mgr Jadwiga Klec'zkowska z Łańcuta, prof. dr Bolesław Olszewlcz z Wrocławia i prof. dr Francis,zek Wokroj z Poznania. . Ad. 3. Prof. dr Stanislaw Bąk przeczytał, w zastępstwIe prof. dra Aleksandra Godlewsldego, sprawozdanie Sekretarza Generalnego. Ad. 4. Sprawozdanie Skarbnika odczytał zastępca Skarbnika - dr Tadeusz Wróblewski. Ad. 5. Sprawozdanie Głównej Komisji Rew-izyjnej pr,zeczytał prze- wodniczący Komisji - mgr Stanisław Badań. . A,d. 6. W dyskusji nad sprawozdaniami zabierali głos: dr Longll1 Malicki, prof. dr St'misław Bąk, dr ,Tan Dekowski, prof. dr Prufferowa, prof. dr Józef Gajek i mgr Piotr Kaleciak. Dr Malicki podkreślił optymistyczny ton sprawozdań i dobrą .oce~ę prflcy Zarządu przez Głó'vvną Komisję Rewizyjną· ,Prof. dr Bąk dZlękUJ~ Głównej Komisji Rewizyjnej za wnikliwą pracę, klora pomogła zarz~dowl do wprowadzenia ulepszeń i do lEunięci9. usterek. Dr Jan Dekowskl wy'" 'd"z>Ie k' S·,u d'a wydawrazi! zdumie:lie, że GKa nazw" 'la ",-,o I ""tno<1raficzn~" <> ~ nictwem cbcym, skoro jest to nasze wydawnictwo i stawia v;niosek, by D ŁSE zostały prz~jęte przez PTL. Prof. dr J. Gajck informuje, że sprawa ta była przedmiotem obrad na ostatnim Dosiedzeniu Zarządu, na którym uzgodniono pewne założenia; zapadLi uch\~ala o finansowanie leg',) wydawnictwa jalw jednego z ośmiu tytukw wyda\'v'niczych PTL. Prof. dr NI. Prufferowa prosi, ~y d.r J. Dekawsk i wyc'Jfał S\vój wniosek, który w tych waru;1kach stał SIę nJeaktua~~ ny i zbyte;:z1l2, byłaby p,)no\vna dyskusja. Dr Gekov.:sld wycofał SW~J WniG52k. i\JIgr Piotr I{"lcciak zgłosił wniosek, by przcgłosO'N::lno p;·7.YJE:C!~ do wiadomości sprav.·ozdań Sb1rbniko. i S2kr.et9rB Geiler2.1nf:go i przYJęcie do vdadomości sprawozdania GKR w prlcdsta\\'irjnym bl"D1ieniu. Podeleny prZE'l prof. dra Bąka pod głosowanie wniosek mgra Kalec~aka p~ze~.z:,dł jeckomy,ilnie, w~,2ystkie spra;vozd'1nia zosbły przYjęte I zatwIerdzone. . Wobec tego przystąpiono ::lo sprawc.'zcifl!l z pracy poszczegolnych Oddziałó\\·. Sprawozdanie z Gdańska zlożył dr Longin :Vlalicki. Spra._~(1. 7. �821 wozdanie z Kielc, wobec braku przedstawiciela przeczytał prof. dr Stanisław Bąk. Również z Limano\vej brakło przedstawiciela, a sprawozdanie przeczytał mgr Piotr Kaleciak. Sprawozdanie z Oddziału Lubelskiego złożył mgr .Janusz Optolowicz. Sprawozdanie z Łodzi przedstawiciel mgr Jan Lech. Spraw'ozdanie z J\!lszany Doln<;j złożył mgr Piotr Kaleciak. Za Oddział OlsztYlISki -- sprawozdanie Zł02ył prof. dr St. Bąk. Sprawozdanie z Poznania złożył mgr Stanisław Błaszczyk. Sprawozdanie z Przemyśla złożył mgr Stefan Lew. Z Torunia prof. dr Maria Prufferowa. Sytuację Od<l2ia1u Wars:?:w·slciego przedsbwiła doc. dr Anna Kutrzeba-Pc.jnaro·,va. Z Wrocławia z!oży! :-:pr"wozdanic pr::f. d'.' Belesław Ols2.e\\'icz, z Krakowa p. Eugenia Haj6wna, z Zakopanego p. Barbara Kcwalska, z Łańcuta mgr Jadwiga Kleczkowska i ze Szczecina mgr Stanisław Badoń. Ad. 8. Po z',kończe:liu sprawozdó'ń z dział::l1ności poszczególnych Oddziałów pro,f. dr Bąk otworzył dyskusję nad sprawozdaniami. Mgr Antoni Nienartowicz z'vrócił uwagl;, że w sprawozdaniu Oddziału Kieleckiego są pewne nieclokladno"ci, które mogą wprowadzić w błąd członków PTL (jakoby Zarząd Główny uniemożliwił Oddziałowi otrzymyw<~nie subwencji z WRN). Oddział z~rejestrowany był nieformnlnie jako ol'.g:mi.zacja regionalna. Tymczasem :laden Oddzia! PTL nio jest organizacją autonomiczną, lecz podlega Zarządowi Główpomu, jako Centrali Towarzystwa. Oddział może otrzyrnywać zlecenia z Prezydium WRN na kcnkretne zadania, l"cz z całości swej działalno§ci rozliczR sil:l nie tylk9 przed zleceniodawc,j, ale i przed Zarządem Głównym PTL. Pretensk Oddziału Kie1=ckiego są więc nieuzasadnione i wynikają z braku zrozumienia zRrządzeń P. A. N., o których wszystkie Oddziały były parckrotnie poinformowane. Prof. dr Stanisław Bąk zaznacza, że sprawa Oddziału Kieleckiego \vróci jeszf'ze na p)~.jecll1~nie Z3rządu GlóY\T';ego: fi p'""j~;ievlaż brak na Zjeździe przedstawi.cieh\ z Kielc, nie bęcl.ó2my dłużej zJjmować siQ szcz"gółami tego Oddziału. Prof. clI' :Maria PrUfferowa informuje o uchwale Zarządu Gł., że te Oddzh:lly. które mają samodzielnych pracov:ników nauki lub plany ustalone pE~Z samodzielnych pracownikflw nauki i prace przez nich oceniane, mogą o!rzymyv/nc także z Zarządu Głównego pomoc finansową na prowadZ·2nie lndań nauko\vych. Pnf. dr Józef Gajek p::Jdkreśb mocno odpowiedzialność za celowe \\·~.·korzystanie t,\'ch sv.b'i,vr:n~.~ji .i 7::1"!':n~1CZ3.: Ż2 b2Z (pi~1i'1 i oC2n:)~ IJr::;c przez samodzielnych pr:;:·.co\vnlkó\v n~.~.uki, Zar~ąc1 GłÓ\Vll.Y FI'L nie będ:d? mógł loclziela0 dDL1cji na pLice naukowe. Podkreślii. Ż2 wyniki i rnateri,lły z bad:1ń t2rencv'ych n1uszą \vejś0 c1:) ..'\rc~.l'.':um Naul\:c\'·egf) PTL i stHj'1 si:; whs!1o~t:i<l TO'.':arzyst\'·a. Ad. 9. C"c2€':-1.:1icy ~<X~'~III \V31neg,J Zgrc;-na(JJ:~nia \\. OpJlu z~bo ... \-iązujti Pr2z.ydiu111 Zarządu (:-::·łó\\-n('go do \vys!ania lIst.u z \\Y~T(.1Z:1;:li ~ł(:bo- 825 kiego szacunku, życzeniami zdrowia i długich lat dalszej owocnej pracy dla elobra nauki pol"ki~j ella Prezes:, Towarzyst\va - Hektora prof. dra Jana Cz~kano\vskiego. Wniosek zreferowany przez prof. dra Olszewicza przyjęto przez aklamację. Dr Wróblewski zreferował wniosek, by 'Nalne Zgro:nadzer::ie uchwaliło wybicie medalu pamiątkowego z okazji 50-letniego Jubileuszu działaln::>ści prof. dra Jana Czekan::>'.Vskiego \V Polskim Towarzystwie Ludoz:1awczym. Wnic32k przyjęto również przez "klamację. NastE;pnie Komisja Wniosko'.va przedstawiła wniosek Oddziału Łódzkiego, by Zarząd Główny wcześniej zatwierdzał preliminarze Oddziałów, który to wniosek uchwalono z klauwlą "VI miarę możności", gdyż wiadomo, że Zarząd Główny nie może zatwierdza<': preliminarzy \vcześniej niż uczyni to PAN dla całego Towarzystwa. Wniosek ograniczony klauzulą "w miarę możności", przegłosowano jednomyślnie. Kolejny wniosek dotyczył terminów Walnych Zgromadzeń i ich lcka1incji w najbliższych latach. Prof. dr Józef Caj2k poinformował zebranych, że poprzedniego dnia na zebraniu Zarządu Głównego podj<;to uchwałę, by w 1964 reku odbyć Walne Zgromadzenie we Wrocła·wiu. 'N 1965 roku na prośbę Zarządu Oddzi3.łu przemyskiego - \V Przemyślu, w 1966 roku na prośbę przedstawicieli Oddziału poznańskiego - w Poznaniu, w 1967 roku -- \V Ki2lcach, a w 1933 r. w Toruniu i postawił wniosek o zatwierdzer;ie tej uchwały przez 'Nalne Zgromadzenie. Prof. dr Maria Prilfferowa uważa, że byłoby lepiej, by terminów nie nakładać zbyt rygorystycznie, bo mogą jeszcze zajść jakieś zmiany, które trzeba będzie uwzględnić. Prof. dr J. Gajek uzasadnia jednak potrzebę planów długo-terminowych koniecznośch-j przygotowania odpowiednich materiałów i prac naukowych na sesje naukowe, uważa że korzystniej jE'st pcacować z dłuższym płanem i mieć przed sobą wyraźną perspektywę: co, gdzie i kiedy. Wobec tych argumentów prof. dra Gajka, prof. ar- 't·anisław Bąk poddaje w/w wniosek pod głosowanie. Przegłosowano jednomy~lnie; tą uchwałą zakończono organizacyjną część Walnego Zgromad!.enh. 9. XI. 1963 r. - Sesję Ignace~o Opolskim. drugidziel'l Sesja naukowa Walnego Zgrcma::lzenia Naukową rozpoczął \V dniu K u ż n i e w s k i e g o pL: Stall 9, XI. 1963 r. referat baelal! 11lc1oznau'czych Dyrektora JW Śląsk l! �826 Drugi referat pt.: Tysiąc lat śląskiej muzyki ludowej wygłosił dr Adolf D y g a c z. W dyskusji nad referatami zabierali głos: dr S. Simonides, dr E. Kucharska, prof. dr J. Gajek, p. A. Oleszczuk, p. J. Koszyk, prof. dr S. Bąk, prof. dr M. Pri.ifferowa, mgr Cz. Białek, dr O. Gajkowa. Dr Simonides proponuje, by w ramach PTL stworzyć sekcję folklorystyczną i by stworzyć jakiś tytuł wydawniczy dla folklorystyki. Dr Kucharska relacjonuje o zdobytych przez siebie fotokopiach materiałówz podróży Srezmiewskiego (który w 1810 roku był 4 dni w Opolu). Są tam zapisy dotyczące m. in. stroju ludowego. Pmf. dr Gajek zaproponował, by materiały te zechciała opublikować w "Ludzie". Pan A. Oleszczuk mówił o trudnościach pracy etnografa i badacza kultury ludowej w terenie, o warunkach w czasie gdy eksplorator formułuje dokument naukowy. Pan Koszyk z Opola w niezmiernie żywym i interesującym wystąpieniu przedstawił, jak gwara śląska i pieśń ludowa pomogła w zachowaniu polskości na Sląsku, jakie prześladowania cierpiała ludność polska i język polski w naporze germanizacyjnym. Ile wysiłku kosztowało przetrwanie dzielnego ludu śląskiego przy staropolskim języku przez 600 lat niewoli. To napra\vdę tytuł do chwały i szacunku dla tego ludu. Prof. dr S. Bąk podkreślił również, że grawa śląska to mowa Reja i Kochanowskiego, a znajomość gwary pozwala lepiej rozumieć formy literacIde języka. Omawia też szczegółowo przykłady form archaicznych. Prof. dr M. Pri.ifferowa mówiła o Muzeum w Opolu i o mającym powstać Skansenie pod Opolem. Uważa, że przydałoby się i u nas Centralne Archiwum Folkorystyczne. Mgr Cz. Białek zwraca uwagę na fakt, że germanizatorzy zabraniali wydawania książek do nabożel1stwa w języku polskim, bo zdawali sobie sprawę, że mogą one podtrzymywać znajomość języka polskiego. Dr O. Gdjkowa uważa za słuszne, by programy studiów etnograficznyeh i Językoznawczych uwzględni;:)!y metodykę badania folkloru. Proponuje, by zebral1l2 pieśni i teksty kierować do Red9.kcji "Literatury Ludo\vej" w Warszawie. W czasie przerwy obiadowej członkowie Prezydium Zarządu Gł. zostali przyjęci przez Przewodniczącego l\IRN Opola - Ob. Musiała, który na pamia,tkę spotkania w Opolu wręczył cz~onkom Zarządu Album Opola. Obrady południowe otworzył referat dr J. P a \v ł o w s k i e j pt.: Przemiany społeczno-kulturowe w dol.ncśląskiej wsi Pracze pow. Milicz. Z kolei mgr l\I. S u b o c z o w a wygłosiła referat pt.: Procesy integracyjne w Opolskiem w świetle etnogrcfii. Po czym 'I,vywiązała się ożywiona dyskusja. W dyskusji nad referatami zabierali głos: D. Oleszczuk, prof. Zmarzłv. 827 prof. dr Gajek, p. Pszczyński, dr Jasiewicz, prof. Pri.ifferowa, dr Gajkowa. dr Wróblewski, p. Koszyk i prof. dr Bąk. P. Oleszczuk tłumaczył przyczyny występującej tendencji wśród młodzieży wiejskiej do ucieczki ze wsi do miasta, gdzie praca lżejsza, a życie nowoczesne i bardziej ciekawe. Prof. Zm·arz1y uważa, że terminy "Opolszczyzna", "autochton", i "integracja" mają coś pejoratywnego i niesympatycznego, radzi więc, by terminów tych nie używać. Prof. dr J. Gajek nie widzi w określeniu "autochton" czy "integracja" czegoś niewłaściwego, jako że są to terminy przyjęte w nauce, natomiast nazwę "Opolszczyzna" również uważa za niezbyt szczęśliwą. Pan K. Pszczyński wyraża przekonanie, że powLnniśmy unikać nazw i określel1, które dzielą i wywołują zadrażnienia, gdyż wszyscy jesteśmy Polakami, czy pochodzimy z tych, czy innychst.ron Polski. Dr Jasiewicz porusza problem wpływu środowiska geograficznego na zjawiska kulturowe oraz stawia propozycję, by na przyszłość uczestnicy Walnego Zgromadzenia, czy Sesji Naukowej otrzymywali tezy referatów lub nawet pełny tekst. Obrady powinny toczyć się w sekcjach, według indywidualnych zainteresowań, co byłoby praktyczniejsze. Prof. dr Pri.ifferowa popiera propozycję dra Jasiewicza i przypomina, że próby tego rodzaju rozwiązania w Zebraniach PTL już bywały oraz nadal będą. Dr Gajkowa uzasadnia, że zamiast słowa "autochton", należałoby o prastarych obywatelach ziemi opolskiej mówić "Opolanie", co byłoby i przyjemniejsze i historycznie bardziej uzasadnione, gdyż "Opolanie" to stare plemię p~)lskie, wymienione przez geografa Bawarskiego. Podkreśla też, że to co słyszeliśmy tu w referatach i przemówieniu Opolan p. Koszyka i innych -- to najżywotniejsza etnografia pisana krwią Polaków Śląskich. Dr \Vróblewski poruszył sprawę statystyki w opracowaniach etnograficznych. Pan Koszyk z Opola uważa, że stosowniej byłoby mówić zamiast "Opolszczyzna" - "Opolskie" lub ,,8ląsk Opolski". Na koniec gorącej dyskusji zabrała głos prof. dr M. Pri.ifferowa. Podzir;kowała prelegentom i dyskutantom, podkreślił9. duże korzyści poznawcze i moralne, jakie zdobyliśmy przez Walne Zgromadzenie i Sesję Naukową w Opolu. Szczególnie gorące podziękowanie skierowała do Komitetu Orga nizacyjnego, do Opolan, władz administracyjnych i politycznych tej prastarej Polskiej Ziemi, po czym zamknęła XXXVIII Walne Zgromadzenie \v Opolu. Następnego dnia, tj. lO. XI. 1963 r. odbyła się '\vspólna wycieczka dwoma 2utokarami trasą: Opole-Turowa-Olesno-Stare Olcsno-Dobrodzie1'l-Strzelce Opolskie-Zawadzkie-Góra Św. Anny-opole. Uczest- �828 823 nicy wycieczki zvv"iedzili ważniej3ze zabytki etnograficzne, architekt:::miczne i historYCl:le oraz uroczyście złożyli wieniec pod pomnikiem Powstańców 81<lskich na Górze Św. Anny. Protoko!o\',-C'.l Z DZIALALNOSCI KOl"GRESTJ NAUK SPRA WOZDANIE POLSKIEGO KOMITETU A.N'TlWPOLOGICZNYCH lVIIĘDZYNAR.ODOWEGO I ETNOGRAFICZNYCH Skład polskiego Komitetu Narodowego został ustalony na VI Kongresie w Paryż.u przez Stałą Radę i Walne Zgromadzenie Kongresu '. Zgodnie ze Statutem uchwalonym w Wiedniu w roku 1952~. Skład j",go przedstawia się nast<;pująco: Pl'~)f. P!'of. \V. Antonie\vicz, J. Czek8nowski, M. Ćwil'ko-Godycki, T. Dzierżykl'ilj-Rogalski, J. Gajek, K. Zawistowicz-Adamska. O ile do zadat'l Stałej Hady nal·cży organizowanie i przygotowywanie kongresów - funkcja Komitetów .N'arodowych ma tylko charakter pomocniczy, m. in. do zadat'l ich należy czuwanie nad rozwojem badań antropologicznych i etnologi:::znych, na pogłębianiu koncepcji wspólpracy w zakresie nauk antropclogicznych oraz wspjłdziałanie w l'annc!l cr]:ani;:acyjnych Stalej Hady. Nil wniosek Vlydziilłu I i II Sekretariat Nauko.wy PAN afiliował Polsld Komitet Narcdowy przy Komitecie Antropologicznym PAN; w ten sposób Komitet Narodowy stał się w istocie Komisją Komitetu Antropologicznego przy II Wydziale PAN, z tym że w skład jej wchodzą zarówno przedstawiciele I j II Wydzialu PAN 3. Komitet Narodowy odbył posiedzenia w dniach 2. H. 1963 r., 25. II. 63, 23. IV. 63, 7. V. 63, 4. XII. 63. Na pierwszym posiedzeniu poslerzono skład Komitetu do 7-miu osób, wprowadzając Prof. Prof. K. Dobrowolskiego i A. Wankego. Przewod:1iczącym wybrano J. Czekanowskiego, sekretarzem J. Gajka i T. Rogalskiego. Omówiono również sprawę referatów naukowych na Kongres w Moskwie i roboczej konferencji p::>lsko-rosyjskiej. We \\'szj'stkich tych sprawach postanowiono porozumieć się z PAN i zgodnie z ustaleniami - przygotować odpowiednie wnioski personalne, które wymagają statutowego zatwierdzenia przez Stałą Hadę i \Valne zgromadzen ie '. " . l, '·1 c.":;n,9r~s ln',c,:.nlOlio/1f!.i (fes Scipi:ces 1~6~~t~1t~~5~_i;2(~Oll~ l'.jb.J. T, 1. R'.1port g2ner~1l Anrhrupologiqu.es .4nthn)poio,:}iF. et :.:Por ... Lue]" l. XLVIfI str. 5-ł~ i n. ::Irt. :1. -1". 5. prOtokołu z 2 lipca 1963 pkt. 6. 4 P.glrz Art. j SL.:lllltu Kongresu ... LucI" t. XLVIII el Er11'HJLogi1lLes, :\'lu~ee (ie l'Homrne. :' \VYC;<i.~ str. 5~5. Paris. Paris :'~a drugim posiedzeniu zarysowały się pewne rozbieżr:ości 'N p::>glądach co do skłc,du Komitetu N3.l'odcv,;e[';o, z·.v!aszcza jeśli chodzi o dzial etnografii, postano··.vion!J wiĘC przedsta\vić całck;:ztalt tych spre,\\' 82kret,,riato\vl V·,7ydzi8.łU I i JI" c21em uzgcdl1i:~ni~ różEic. \V okresie tym zleco'lo sekretariato'Ni Komitetu Narodowc;!o pro"vadzeni2 intens.I".vnej informacji wśród uczonych polskich o Kcngresi:c Organizaeyjnf:g::; Kcr.grE3u, który działa w Moskwie pod przewod:lictwem prof. S. P. To!stowa '. Na trzecim posiedzeniu VI dniu 20. IV. 1963 r. zreferowano członkom K07,itetu N:.:rodowego przebieg rozmów z prof. M"leckim, sek,etarzem PAN, stwierdzcno, że Komitet Narodowy istnieje zgodnie z zasadami uchwały PAN z dnia 30. IV. 1957 r. (nr 32), i będzie dziabł przy II Wydziale. V1 zwićlzku z tymi ustaleniarc:i emówiono również spraw(; składu Komitetu Narodowego po przejściu Prof. Prof. ,T. Czekc:nowskiego i W. Antoniewiez:) Vi stan spoczynku; postanowiono poszerzyć Kcmitet Narodowy i stworzyć. przy Kemitecie Antropologicznym - Komitet Krajowy, któryby czuwał n:od przygotowaniem do Kongresu. \V tyrn ckresie wysłano do ewen. uczestnikó\v Kongre,:u specjalne pisma i informacje zawiadamiające, że kC'.żdy uczestnik może zgłosić tylko jed2n reIer:;t, a dalej - że referaty muszą się mieścić w tematyce VII-go KOllgre~u, kt:Ji'cgo ram ~wy program zatwierd:dła Stała .Rada (Conseui.l. PeTmanent) w Pnc1ze 'W roku 1962~. Podkreśl'1l1o żc referaty nie mogą mieć charaktc:ru sl~rawoz.dawcza-planl1.jąceso ani za wężcnego do tematów mikrograficzDych, czy też regionalnych. Zwrócono przy tym uwC'ge, że referaty muszą być wygłoszone osobiście, a winny nawet być wydrukowane przed Kongresem np. \v "Przeglądzlc: Antrop", "Etnografii Pelskiej" lub "Ludzie". \v ten sposćh autorzy, którzy nie wzięli.by bezpośrednio udziału w Kongresie byliby reprezentowani na nim przez swoje prace w wydawnictwach. W pismach rozesłanych przez sekretariat Komitetu Naro-do'wego do placówek naukowych uniwersyteckich, i PAN zVvTóeono uwagę, na wszystkie \v/w momenty równocześnie podkreślając, że Komitet nie jest n t o n i e \\' i c z, ZjazJ St:aej R:lCly Międzynarodot1.:ej Unii Nc.uk Antr0p. tv 1962 r. "Lud" t. XLVI!'I s~r. 54j i n. Por5'xn~j te:~ K. W. Jak i mo\va. Tretijc z::sedunije rauac:"::cf!a Komitetu ViI ,llźeżclunarodnoho l<o;lgresa A71trop. i EtnogTC1jicz.cskich l".,TG.u!". So\'.;ictskn,iFl Etnogr.:J£ija 1963. Nr 4' str. 174. --a \vspomnjan~nn posiedz'C'niu w ktÓr+(n1 ucze . .;tniczvli h. Leroi-G,)uran, W. Steinilz - S. P. Tolsto\v poinformov./3ł z za~ranicy \vpły~~łO do Komitetu. 60a zgłoszeli temató\v ~tno~raficznyc;'1 i 2ClO - 8Dtropologir::Zl1YC:1. Tu też ogloszo:'l.8 pro?,ra.tn zjazc\u. Patrz też J. R. G r y .'!. ul e w y c z, D. A. O l ci e r o g e. T. A. T r o f l 11'.o.w a, Sessja Postoj:wnollO K'Jmitet:1 lUe:ciun.1ro~llli~h Kongres:.)tc antrOp:Jłogic--:eskich i etnotogiczeskich (etnograflczes\.ich) HelU':". Sowiel3k8ja Etnógra(ij~ 1~6:ł. Nr l str. 131-133. ~ Patrz K .. ,,/. Jak; m o \v a. C;:;ctu;ertyje zasedanije rcbqC'zeho, orgkomiteta VII iWei:dullafOdlloho Kongress."! Ano·op. i EtnoyrJ.jicz;eskkh nauk. Sowietskaja EtnoI;:rafija 1953. _.1' ') str. 13~-135. oraz Nr 4/1963 s. 17~· i n. I j vn. EtnoL.u.: A Pradze iz �830 831 ciałem ustalającym skład delegacji, pełni tylko funkcje doradcze i informujące. Na posiedzeniu v; dniu 7. V. 1963 r. zostały omówione napływające zgłoszenia i korespondencja, zwłaszcza list prof. dra K. Dobrowolskiego do prof. dra W. Antoniewicza. Sekretariat stwierdził, że rozesłano pisma i deklaracje zgłoszeń na Kongres do wszystkich placówek, a w świetle "1adesłanych zgłoszeń i tematów okazało się, że nadeszło 13 referatów z zakresu antropologii i 26 referatów z zakresu etnologii i etnografii. W rozbiciu na poszczególne sekcje: Antropologia Antropologia fizyc!zna ,Somatologia człowieka Antropologia anatomiczna An tropologia etniczna Paleoantr. i antropogeneza Etnogeneza Słowian Etnologia i etn'ografia S e kc ja: geogr.-etnic'zna muzeologiczna etnografia regionalna Arktyka Amerykantstyka Eurapa .sympozjum: metodologiczna folklor i sztuka ludowa muzyka ludowa tańce ludowe -religioznawstwo i mitolog. ·etnologia stos'owana 4 referaty 3 1 3 1 1 2 referaty 2 2 1 1 4 1 6 1 1 1 wysłane mu materiały - rozesłał biuletyn informacyjny Nr 1 zavllierający szczegółowe informacje o kongresie 3 i formalne deklaracje zgłoszeń. Od tej pory Komitet Organizacyjny w Moskwie przejął inicjatywę w swoje ręce nawiązując bezpośrednio kontakt z tymi, którzy zgłosili udział w Kongresie, wszystkie zaś inne czynności związane z ew. wyjazdem - pracownicy naukowi załatwiają drogą służbową4. W związku z działalnością Polskiego Komitetu Narodowego do redakcji "Ludu" napływały zapytania, jaki jest stosunek Unii do organizacji Kongresu. Redakcja, po przewertowaniu żródeł dotyczących tego zagadnienia, zwróciła się ostatecznie do prof. H· V. Vallois i dra L. Kradera z prośbą o wyjaśnienie tych zawiłości, które ,nigdzie nie były jasno sformułowane przez władze obu instytucji, (co z'resztą spowodowało, że i w artykule o kongresie wkłada się do XLVIII tomu "Ludu" pewna nieśoisłoŚć). Przeprowadzona korespondencja prowadzi do następującego stwierdzenia: 1. Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych wraz ze Stałą Radą Kongresu i Komitetami Narodowymi (a więc rC-AES International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences) jest odrębną organizacją w stosunku do Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych ;i Etnologicznych (a więc HJ-AES, International Union of Anthropological and Ethnologioal Sciences). 2. We władzach Unii (IU-AES) zasiada większość tych samych osób, co i w Kongres-ie (IC-AES), jednakże władze U.nii - to Komitet dyrekcyjny (Commite directeur), którego pI'zewodniczącym jest właśnie prof. H. V. Vallois. Głównym zadaniem Unii afiliowanej przy UNESCO jest organizacyjne związanie w skali międzynarodowej towarzystw naukowych, instytutów oj muzeów antropologicznych w najszerszym - a więc i etnologicznych - tego słowa znaczeniu. Składka członkowska wynosi 2 dol., a organem ma być biuletyn. Komitet dyrektorów M. U. NAE (IU-AES) odbywa swoje zebrania w okresie zebrań Stałej Rady (Conseuil Permanent), względnie na kongresach AES. T,ak też było w czerwcu 1962 roku w Pradze· 3. Nie mn~ej - ~omitet dyrektorów wraz z jej ,prrzewodniczącym H. VaHois :zdaje sobie -sprawę, że stosunek ,organizacyjny obu instytucji jes,t zbyt lużny i nie 'Odpowiada potrzebom a-ntropologii li.etnologii. Wybrano więc Komitet którego zadaniem jest ścisłe powiązanie Unii i Kongresu. Do tego komitetu należą: J. Olivier (Francja), A. Christie (Anglia), Zgłosili: T. Bielicki, M. ĆwirkoGodycki, J. Czekanowski, T. Rogalski, S. Górny, W. Łosiński, 1. Michalski, B· Rosiński, E. Stołyhwo, P. Sikora, A. Wanke, A. Wierciński, F. Wckroj. Zgłos-ili: W. Antoniewicz, B. Baranowski, J. Bohdanowicz, J. Burszta, A. Czekanowska, D. Dobrowolska, K. Dobrowols,ki, M. F'rankowska. J. Gajek, B. Gałęski, B. Garyga, A. L. GoClewski, B. Kopczyńska, A. Lewicka, A. Kuczyński, A. Pojnarowa, R. Lange, J. Olędzki, E. Pietraszek, M. Pri.ifferowa, M. Sobieski, Z· Sokolewicz, N. Szunke, S. Świrko, K. Zawistowicz. 1 3 Po dyskusji Komitet Narodowy przyjął zgłoszone referaty samodzielnych pracowników naukowych. oraz referaty T. Bielickiego, P. Sikory, W. WiefC!ińskiego; zlecono też sekretariatowi zwrócić się do -samodzielnych pracowników naukowych o opinie o referatach pomocniczych pra'cowników naukowych. Ilość i jakość otrzymanych zgłoszeń świadczyła o tym, jak poważną -siłą mobilizującą są właśnie kongresy naukowe a w szczególności Kongres Nauk Antropologicznyc:l i Etnologicznych. Wy'kaz zgoszonych tematów, a zarazem uczestników i autorów zakomunikowano P,olskiej Akademii Nauk oraz przekazano Komitetowi Organizacyjnemu w Moskwie. Komitet Organizacyjny zaś - w oparciu o te i inne 1 • Mieżdunarodnyj Kongress Antrop. I Etnol. Nauk. Moskwa 3-10 august 19~4. Informacjonnyje pismo . • Porównaj Georg N e 11 e m a n n Newsletter No 11, August 1963. International Secretariat for research on the hlstorll of agricultural Implements Nattonal Museum. Copenhagen K. Denmark. �832 S, P. Tcl'itow (ZSRR), sekretal'~at prowadzi L. Krader (uSA). Sądzić należy, że w sierp:1iu 1964 r. w czasie Kongresu w Moskwie zapadną ostateczne d8cvzle 'ii tej sprawie, Y," ~,';u 1'.::[;:;"U2g0 zurkntowania I10lskich ucz(}nych - podaje siG ważniejsze aarcsy: Prze\~'od"iczący Komitetu Dyrektorów rC-AES - Prof. ell' H. V. V?lIe's ,,,IU"F'e dr j·Hutl1P.1e Palais će Chaillot, Paris XVle. • '~(;],:';;tarz' IU-Ai.:S ~- Pro£. dr Bosch - Gimpera. Private de OlivO 81-4 Cel Agricola, Mexico 20 D. F. Sskretarz Komisji do spraw polączenia IU-AES i CI-AES Dr Lawrence Krader. Secretary U. S. Delegation to Permanent Council of International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, National Academy of Sciences. NatLnal Hesearch Council USA. \Vsshington 2;) D. C· 2101 Constitution Avenue. Komitet Org8nizacyjny VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Moskwa, Czeremużskaja 19. Józef Gajek o R J1ABl1rA ż E N KYXAPCKA I1CC.J1EAOBAHI1J1. KOnnEKTI1BHOrO IlPJ.1óEPDKHoro PhIóOnOBCTBA B KAlllYóJ.1J.1 MeTO,ll.bl J.l pe3YJlbTaTbl 3THorpaąll1'1eCKall Boli '1eTBepTH npH TonbKO XX mITepaTypa, BeKa pa3pa60TKe 'lecKoli np06J1eMaTI1KH. peHua, A. C PIOJle, E. pbl60nOBCTaa, 3TOM caHAeTenbcTByfOT TPYAax TaK KonneKTHBHoro Jr. TPY,lJ.bI r, 3erepa, BeKe li: B nep. pbI60nOBCTBa rOJl3M6HOaCKOrO, rupn, nCpeBO)l'lHKa) C nOAoK. 3aCTbIBWHX rrpHMeHlleMbIMIi a KpoMe - A, Toro, O,lJ.Ha In (OT Cem!, no- <1>, r, BfOHwa. B npJ16CpelKHOM cnOBa He3aTpOHYTa B 3TliX Tpy,lJ.aX BCTpe'laeTClI matschanp06J1eMa Onm60'lHall' KaK 06'be,ll.HHeHHI1 KOMMYHJ.lCTI1'ł.CCKOrO cBoeJ1" opraHIl3aUHOHHoli <popMe. 3THorpa<paMIl 03HaKOMJleHHlI <POpM KoneKTHBHoro rOJlnaH,ll.CKoro H cOBeprueHHo Mawonepl1li nOA3liHCKIIMI1 ueJlb 60nbwee, IlpJ1Me'laHHe apTenel1 IlpC,lJ.rrpl1HlITble caMoe "MaworrepHlI" ynoBa npeCJleAOBanH Onl1CaHa, Ha3blaaeMall pbI6a'IbHX xapaKTepa, B XIX KOJlJleKTHBHoro J.lCTopJol'leCKO-3KOHOMH'IeCKOli Hm! 3THorpa<pH'IeCKo-reorpaqm_ 06 TOBapl1weCTBo. TpaKToaKa TaK H HeMel\Kall, npo6neMaTHKOM EeHeuKoro, B ynoMlIHyTblX pij - KaK nonbCKall, 3aHHManaCb T. nep-CnJlaBI1HCKOrO, <l>Hwepa, J.lCCJJe,lJ.OBaHl1f1 I1ccneAOaaHHlI C OCHOBHbIMli pbI60nOBCTBe 1947-1960 B opraHli3aUl10HHblMIl OT KOfll\a XIX ro,ny rrpliHUHnaMH. BeKa AO ceroMlIwHerO BpeMeHH. MeTo}:]b1 Ii Kpyr H3MeHeHI1l1M no nOABepraJlOCb Bce no(epelKbe nonyocTpoaa OCTpOBe )THOrpa<pll'leCKliX Mepe rem-I. Anll cpaBHeHHlI' MHOrO'lIlCneHHbIM C TeppliTOpl1eJ1". ~lOpll OT r,lJ.aHCKa '10 ne6bI, J 960 B J.1ccne,ll.OBaHHIO C OC06bIM y'IeTOJ'.ł ro}:]y 6bIJlH npQ}13BeAeHbl IlCCne.ll.OBaHHlI Ha PymH. Ilp0l13aeAeHHall B CB1I3H C )THM pbl6a'lbl1X aaTeJlbcKol1 np06JleMaTHKH, CTaUHCHapHbIX apTeJlcl1 - I1p06J1eMaTHKa KOTopalI CTaUI10HapHblx Bl1ll, pbI6aUKO-3C~IJle.aenb'łCCKOli Horo cOTpynHH'IecTBa Ha reJlbCKOM yrpel1 no.allcpra.1HCb pbl6aKOB nOJlyocTpoae 6blJla li T. n. KpoMe ao nOTOM eil\e IICcne}:]oaaHHM ):(epeaHC, np06J1eM, 60nee XaJlynax, 6bIJla pa3pa6oTaHa ,ll.J1ll06il\eH pa3pa60TaHa PeBe 6bJJla ;:IJlll .aaHHoli npl1HUl1nbI )Ke onpOCHOrO J1HCTa. BO BpeMlt K KOHKpeT- HanpHMep np06J1eMa H HeBOIlHbIe Mawor:epJolH. xapaKTCpHbIX rpaHI1Ubl Ilccneno- JolXJlanoBe. npl1HopOBJleHa HCTOpl1CI1 MawonepHH, opraHH3aUHOHHble 11 Toro COBpeMeHHble MaTepHaJl OT):(eJlbHbIX }:]cpeBeHb. C 3eMJle.aenbuaMI1 Bce.X IlepeBHllX t. XLIX onpeAenHna H )lana KY3Hl1ue, ycnOBl1l1M 3aHIIMaJIIlCb nOaCTB l Ha OCHOBaHI1H O,ll.Horo "Lud", pa3Be}:]Ka MaWOnepl111 HCCJlCLIOBaHHli B KapaMII, HblM COUl1aJlbHO-3KOHOMH'IeCKHM 53 - nO.ll.BepraJII.Jcb 03HaKOMneHHlI EaJlTl1l1cKoro BbICTynaHllll ynoBa IlCCneAOBamUi 60JlbWerO B Kap.- X0311I1cTBeHB KY3Hl1ue,. OpraHI130aaHHblX .aepeBHH, )lJllt pa3pa6oTKe' KOJlneKTHaHoro. pbI6o.- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f66f65eb3ebb985bf0289d9645a8b45.pdf 7d1e8779fb85913fe71cf70a11e5a4d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1571 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1453 Title A name given to the resource Kult św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej. Zarys problematyki / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.39-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paradowska, Maria; Urbańska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A R I A PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Poznań K U L T ŚW. WOJCIECHA W POLSKIEJ KULTURZE LUDOWEJ. ZARYS PROBLEMATYKI Zbliżająca się tysiącletnia rocznica męczeńskiej śmierci św. Wojciecha zwróciła uwagę na tę postać, i związany z nią kontekst historyczno-polityczny, wielu badaczy, reprezentujących zarówno rozmaite dziedziny wiedzy, jak i pochodzących z różnych krajów europejskich. Osoba tego świętego, od chwili jego śmierci w 997 r. po czasy współczesne, była zawsze w centrum wieloaspektowego zainteresowania naukowców, a przede wszystkim Koś­ cioła katolickiego i wiernych. Obecnie, ze względów rocznicowych, zaintere­ sowanie to wyraźnie zintensyfikowało się. W cieniu znaczących prac hagiograficznych, historycznych, politycznych, archeologicznych, ikonograficz­ nych i obchodów kościelnych pozostały jednak badania etnologiczne nad rolą kultu św. Wojciecha w kulturze polskiej ludności wiejskiej, a także małomiasteczkowej i miejskiej. Funkcjonowanie tego kultu, różne jego for­ my i odniesienia, a jednocześnie jego znaczenie jako źródła powstających legend, ludowych opowieści i obyczajów, lokalizowanie świętych miejsc naznaczonych domniemaną obecnością świętego, a przez to obfitujących w cuda, na ogół nie uznawane przez Kościół, wreszcie cementowanie ludno­ ści wokół kultu poprzez uczestnictwo w uroczystościach kościelnych oraz wiarę w możliwości sprawcze świętego i różne objawy czci pozakościelnej i wiele jeszcze innych aspektów - wszystko to składa się na zespół zagadnień niezmiernie ciekawych i ważnych dla nauki. Dotąd jednak były i są one w odniesieniu do św. Wojciecha w zasadzie pomijane, pozostawione na marginesie dociekań badawczych, niekiedy tylko wspomniane w literaturze, jak np. badania E. Pohla dotyczące legend wokół prawdopodobnego miejsca śmierci św. Wojciecha, prowadzone w latach trzydziestych naszego stulecia na terenie Pomezanii (Mielczarski 1992, s. 151-152). Bardzo bogato przedstawia się literatura omawiająca życie i śmierć św. Wojciecha i jego tysiącletnie już istnienie zarówno w Kościele katolickim, jak i w życiu Polski oraz innych krajów europejskich. Autorzy prac szczegól­ ną uwagę poświęcili historycznej roli św. Wojciecha w aspekcie kościelnym �42 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA i politycznym, rekonstraując jego życiorys na podstawie trzech najstarszych, pochodzących z X i X I w. źródeł, obfitujących w informacje zaczerpnięte z autopsji. Są to prace Jana Kanapariusza, św. Brunona z Kwerfurtu i Passio s. Adalberti (Śmigiel 1993, s. 7-8; Karwasińska 1995, s. 599). Jak podał K. Śmigiel, za podstawową biografię św. Wojciecha uznawana była i jest nadal praca niemieckiego uczonego H.G. Voigta, wydana w 1898 r. - Adalbert von Prag. Ein Beitrag zur Geschichte der Kirche und des Monchtums im zehnten Jahrhundert. Badacz ten najbardziej wnikliwie i rze­ czowo opisał życie św. Wojciecha, choć w tym samym czasie powstało też kilka innych dzieł autorów czeskich i polskich (Śmigiel 1993, s. 5). Przedstawione w wielkim skrócie dzieje św. Wojciecha pozwolą lepiej zrozumieć rozwój kultu tego świętego i jego rolę w kulturze ludowej. Urodził się prawdopodobnie około roku 956 w książęcym grodzie - Libice, z ojca Sławnika, głowy rodu Sławnikowiców, spokrewnionego z dynastią saską Ludofingów (Machejek 1995, s. 13-14). Inni uczeni utrzy­ mują, że pochodził z plemiennych przywódców chorwackich, którzy osiedli we wczesnym średniowieczu na ziemiach czeskich (Śmigiel 1996a, s. 8). Matka Strzeżysława, wzór cnót i szczególnych zalet, urodziła sześciu synów, z których Wojciecha, po ciężkiej chorobie, jaką przeszedł w dzieciństwie, rodzice poświęcili Bogu. Naukę czytania i pisania odbył w domu rodzinnym. W 972 r. został wysłany do szkoły katedralnej w Magdeburgu, gdzie zaopie­ kował się nim abp Adalbert. Udzielił mu sakramentu bierzmowania, w cza­ sie którego św. Wojciech otrzymał drugie imię Adalbert. Pod tym imieniem znany jest na Zachodzie, świat słowiański natomiast nazywa go Wojcie­ chem. Uczył się bardzo dobrze. W 981 r. ukończył szkołę i powrócił do Czech bogatszy w wiedzę i kulturę na poziomie europejskim, przy czym szczególnie mu bliski stał się wzór życia duchowego oparty na ascezie zakonnej i praktycznym działaniu. Nauka i wzorce magdeburskie wpłynęły na dalszy rozwój życia wewnętrznego św. Wojciecha i stały się drogowskaza­ mi dla działalności zewnętrznej (Śmigiel 1993, s. 31n; Machejek 1995, s. 15n; Karwasińska 1995, s. 588-589). Zamieszkał w Pradze i tam też otrzymał święcenia kapłańskie. W 983 r. został konsekrowany biskupem Pragi. Praca duszpasterska nie przyniosła św. Wojciechowi pełnej satysfakcji, podobno ze względu na jej skromne efekty spowodowane, jak podał M . Machejek, barbarzyńskimi obyczajami powszechnymi w Czechach, zbyt bowiem krótki był okres chrystianizacji tego kraju (Machejek 1995, s. 25). Dwukrotnie, w 989 i w 994 г., św. Woj­ ciech udał się do Rzymu, szukając rady u papieża. Oskarżony o opuszczenie swej diecezji nie chciał jednak wracać do Pragi i uzyskał od papieża łaskę zamiany powrotu na podjęcie pracy misyjnej wśród pogan, z której skorzy­ stał (Karwasińska 1995, s. 595). Św. Wojciech wyjechał do Moguncji, gdzie spędził dłuższy czas m.in. na rozmowach ze swym przyjacielem, cesarzem Ottonem. Myślał coraz inten­ sywniej o nawracaniu pogan i o męczeńskiej śmierci jako rekompensaty za �K U L T ŚW. WOJCIECHA 43 nieudaną dotychczasową prace na polu duszpasterskim. Zwrócił swą uwagę na Polskę, z którą ród Sławnikowiców związany byl tradycyjną więzią i gdzie na dworze królewskim przebywał jego brat. Innym motywem po­ dróży do Polski mógł być fakt, że jako biskup Pragi św. Wojciech był ordynariuszem Śląska z Wrocławiem, miał zatem obowiązek wizytowania swojej diecezji. W początkach 997 r. św. Wojciech, na zaproszenie Bolesława Chrobrego, w towarzystwie brata Radzima-Gaudentego i prezbitera Benedykta-Boguszy wyruszył do Polski - przez Saksonię, Bawarię i Węgry, gdzie udzielił sakramentu bierzmowania św. Stefanowi, a dalej przeszedł przez Karpaty i zatrzymał się kolejno w Mucharzu k/Wadowic, w Zatorze k/Oświęcimia, w Łanach Wielkich k/Żarnowca, w Rudzie k/Wielunia i w Poznaniu. Wszędzie głosił kazania misyjne, chrzcił i bierzmował. We wszystkich tych miejscowościach wybudowano później kościoły pod wezw. św. Wojciecha (Machejek 1995, s. 36-37). Z Poznania udał się do Gniezna na dwór książęcy, gdzie musiał podjąć decyzję co do terenu, na którym zamierzał prowadzić działalność mi­ syjną. Do wyboru pozostawały dwa - Zachodnia Słowiańszczyzna - wśród Lutyków na ziemiach między Łabą a Odrą, bądź wśród Prusów, na ziemiach leżących na wschód od Dolnej Wisły i Nogatu. Znał język i zwyczaje Lutyków, więc byłaby to misja łatwiejsza, u Prusów musiał korzystać z tłumacza, Benedykta-Bogusza. Bolesław Chrobry wolał skierować św. Wojciecha do Prus, w jego bowiem planach leżało umocnienie Polski nad Bałtykiem, a kwestia pruska stanowiła jedno z ogniw polityki księcia. M . Machejek stwierdził, że to sam św. Wojciech wybrał teren swej działalno­ ści misyjnej widząc w pracy wśród pogańskich Prusów większe możliwości spełnienia pragnienia męczeństwa. K. Śmigiel uznał, że św. Wojciech był inicjatorem misji, ale o jej kierunku zadecydował Bolesław Chrobry (Mache­ jek 1995, s. 38; Śmigiel 1996a, s. 18). Pobyt św. Wojciecha w Polsce nie mógł trwać długo, najwyżej dwa do dwóch i pół miesiąca. Stwierdzenie to jest ważne ze względu na późniejsze przypisywanie świętemu męczennikowi liczby odwiedzonych przez niego miejsc i działań misyjnych, utrwalonych w legendarnych opowieściach oraz poprzez wystawienie kościołów pod jego wezwaniem, pamiątkowych krzyży, tablic itp. Na wszystko, co według tradycji miał zdziałać w Polsce, musiałby poświęcić co najmniej rok lub więcej czasu. Św. Wojciech wyruszył z Gniezna do Gdańska, wg niektórych badaczy większość trasy odbywając drogą wodną, wg innych - lądem, a wówczas jego wędrówka prowadziłaby poprzez miejscowości: Wyszogród - Świecie - Osiek - Skórcz - Starogard - Lubiszewo - Gdańsk (Machejek 1995, s. 42-43; Śmigiel 1993, s. 80; Mielczarski 1967, s. 66n). Z Gdańska łodzią dotarł na obszary zamieszkane przez Prusów. Dyskusję nadal wywołuje miejsce lądowania. Jedni uczeni, głównie niemieccy i rosyjscy, opowiadali się za Półwyspem Sambijskim (między Zalewem Wiślanym a Kurońskim), �44 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA drudzy za terenem Pomezanii. Ostatnie badania archeologiczne potwierdzałyby tę hipotezę, przy czym trzeba zaznaczyć, że w owych czasach wody Zalewu Wiślanego wrzynały się głębiej w ląd stały (Mielczarski 1992, s. 149; Okulicz-Kozaryn 1994, s. 244-245; Śmigiel 1996a, s. 19). Św. Wojciech i jego towarzy­ sze trzykrotnie spotkali się z wrogo nastawionymi Prusami, z którymi nie bardzo umieli porozumieć się. W czasie ostatniego spotkania św. Wojciech został zamordowany - jak sądzić można z zebranej bogatej ikonografii - w momencie odprawiania Mszy św. , a według badaczy problemu - po jej zakończeniu, w czasie snu. Wydarzenie to nastąpiło w okolicach obecnej wsi Święty Gaj dnia 23 kwietnia 997 r. (Śmigiel 1993, s. 86; tenże, 1996a, s. 20; Machejek 1995, s. 46-47; Wiśniewski, Kilian 1994, s. 16n). Nie miejsce tu na rozważenie problemu dziejów relikwii św. Wojciecha. Odciętą głowę, a potem ciało wykupił od Prusów Bolesław Chrobry i złożył reUkwie w Gnieźnie (Labuda 1992, s. 74n). Data kanonizacji nie jest bliżej znana, prawdopodobnie nastąpiła przed 2 X I I 999 r. (Karwasińska 1995, s. 598). Część relikwii znalazła się później w Ostrzyhomiu na Węgrzech, w Akwizgranie, Rzymie, Liěge, Bambergu, Pradze. Kult św. Wojciecha roz­ powszechnił się oczywiście w Polsce, a także w Czechach, na Węgrzech, we Włoszech, Niemczech, Dalmacji. Misja pruska św. Wojciecha zaowocowała dopiero po jego śmierci, za­ równo w sferze rozpowszechniającego się kultu religijnego, jak i w zakresie sytuacji politycznej Polski i Kościoła katolickiego w Polsce. Trzy lata po męczeńskiej śmierci rzymski cesarz Otton I I I odbył pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie, gdzie miał miejsce słynny Zjazd Gnieźnieński, w czasie którego cesarz włożył swą koronę na skronie Bolesława Chrobrego (faktyczna koronacja w 1025 г.), włączając tym Polskę jako równorzędnego partnera do tworzonej przez niego uniwersalnej federacji państw europej­ skich, do imperium chrześcijańskiego. Równocześnie odbył się synod koś­ cielny, na którym cesarz wolą Stolicy Apostolskiej erygował pierwszą polską metropolię - w Gnieźnie i trzy biskupstwa sufrágame - w Krakowie, Wro­ cławiu i Kołobrzegu, co doprowadziło do stabilizacji stosunków kościelnych w Polsce. Nastąpiło to zaledwie po upływie 34 lat od przyjęcia chrztu, a więc bylo wydarzeniem na skalę europejską. Istnienie metropoUi warunkowało koronację króla, dawało Polsce niezawisłość polityczną i pozycję między­ narodową. Wszystko to Polska zawdzięczała męczeństwu św. Wojciecha, który, co szczególnie uwypuklił K. Śmigiel, był ojcem i inspiratorem jednej, chrześcijańskiej Europy i przyspieszył procesy polityczne oraz kulturalne, otwierające Polskę na wpływy zachodnie, łącząc ją z Zachodem, co staje się faktem niezmiernie ważnym w dobie odradzających się idei jednoczenia Europy (Święty Wojciech... 1992; Śmigiel 1996a, s. 22-24). Kult św. Wojciecha utrwalił się w Polsce i w wielu krajach europejskich. Gniezno znalazło się w centrum uroczystości kościelnych związanych z od1 1 Zbiory w archiwum Pracowni Etnologii I A E PAN w Poznaniu. �K U L T ŚW. WOJCIECHA 45 dawaniem czci temu świętemu i wykazywało szczególną troskę o szerzenie jego publicznego kultu. Posiada też najbogatsze archiwum materiałów doty­ czących kultu św. Wojciecha z terenu całej Polski. Już od początku X I w. powstawały hymny i sekwencje ku jego czci (Mikołajczak 1995, s. 57n), a formy kultu liturgicznego ustaliły się w ciągu X I I i X I I I w. Imię św. Wojciecha weszło do kalendarzy i do litanii, ułożono specjalne modły mszalne i brewiarzowe. Budowano kościoły i kaplice pod wezwaniem św. Wojciecha, wykonano też liczne obrazy, rzeźby, płaskorze­ źby. Jednym z najwcześniejszych i najznaczniejszych obiektów zabytkowych są Drzwi Gnieźnieńskie z ok. 1170 г., przedstawiające w 18 obrazach naj­ ważniejsze wydarzenia z życia św. Wojciecha. Zbliżające się 1000-lecie śmierci św. Wojciecha od dłuższego już czasu stymuluje ożywienie liturgicznego ruchu kultowego. Wznoszone są nowe kościoły pod wezwaniem św. Wojciecha, remontowane stare, odbywają się liczne peregrynacje relikwii, wzmógł się ruch pielgrzymkowy, wotywny. Ak­ tywnie działa założone w 1851 r. w archidiecezji warmińskiej „Stowarzysze­ nie św. Wojciecha" oraz założone w 1880 r. w Gnieźnie „Towarzystwo i Straż św. Wojciecha", w Elblągu powstała inicjatywa utworzenia i oznako­ wania „Szlaku św. Wojciecha", którym mogliby wędrować pielgrzymi do Świętego Gaju. W tym miejscu męczeństwa kard. J. Glemp erygował w 1986 r. sanktuarium św. Wojciecha. Odbywały się również i planowane są dalsze liczne sympozja, kongresy i sesje naukowe, organizowane w skali międzynarodowej, ogólnokrajowej i diecezjalnej. Wszystkie uroczystości ma­ ją trojaki wymiar - europejski, polski, lokalny. Przygotowania do Millenium są w pełnym toku. Rada miasta Gniezna już w 1993 r. podjęła uchwałę uznającą św. Wojciecha patronem miasta. Władze Gniezna planują wiele przedsięwzięć widowiskowych - spektakle teatralne, muzyczne i in., a także szereg wystaw, konkursów, występów zespołów muzycznych. Nadto, dla odpowiedniej oprawy jubileuszu, w którym uczest­ niczyć będzie papież Jan Paweł I I podjęto decyzje o wykonaniu wielu robót publicznych - porządkowych i inwestycji komunalnych (Borzyszkowski 1996, s. 117n; Walerjańczyk 1994, s. 65-67). Obok kultu liturgicznego, który otaczał i nadal otacza św. Wojciecha (Śmigiel 1996c, s. 315n), w Polsce rozwijał się stale kult tego świętego wśród ludności wiejskiej i miejskiej. Stymulowany przez Kościół, ale poza formami kościelnymi, przybierał różne postaci i wyrażał się poprzez rozmaite akcje i postępowania. Dalekie najczęściej od faktografii, opierały się one na wierze w domniemane cuda dokonane przez św. Wojciecha, na przekonaniu o jego opiece nad ojczyzną i pobycie w różnych miejscowościach polskich - szcze­ gólnie w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Pomorzu. Spotkać więc można kamienie, na których odpoczywał bądź głosił kazania, drzewa pod którymi siedział, rzeki, których wodą chrzcił zebranych mieszkańców pobliskich wiosek. Opowiadania o uczestnictwie świętego w życiu okre­ ślonych zbiorowości „żyją" nadal wśród ludności wiejskiej, a często także �46 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA i miejskiej. Wiara w możliwości sprawcze świętego i jej odzwierciedlenie wyrażana była i jest nadal w różnorodny sposób. Religia i kult świętych były zawsze nierozerwalnie związane z kulturą ludową, z obyczajowością zbiorowości bądź jednostek. Wiara i święci stano­ wiły niezbędne w życiu oparcie i zaspokojenie potrzeb nie tylko emocjonal­ nych, ale także rzeczywistych, z którymi borykali się ludzie. Odwoływanie się do sił wyższych pomagało w trudach dnia codziennego. I dlatego religia ludowa stanowi ścisłe włączenie wiary w życie konkretnych ludzi. Przekazy­ wana przez Kościół i kler, wyraża się w efekcie w oprawie kulturowej specyficznej dla danej społeczności, odpowiadając na jej potrzeby. W zależ­ ności od nich w różnych grupach występuje często zróżnicowana hierarchia religijnych wartości, co nadaje religijności ludowej ten inny, szczególny wyraz. W niej też żywo funkcjonuje kult rozmaitych świętych, (św. An­ toniego, św. Barbary, św. Wojciecha czy Matki Bożej), z którymi związana jest pobożność ludności. Religijność ludowa jest specyficzna, dzięki temu, że autentycznie przenika życie danej społeczności, zaspakaja jej potrzeby, jest więc konkretna i wyraża się w uświęcaniu czasu i przestrzeni oraz przed­ miotów, osób i czynności. Z tych też powodów jest bardziej rytualna, obrazowa, przeżyciowa, manifestacyjna (Taras 1987, s. 16). Stąd też wszystkim uroczystościom religijnym, w tym czci oddawanej świętym, ludność wiejska nadawała bogatą oprawę, a im bardziej była ona wspaniała i uroczysta, tym większe miała znaczenie i tym gorętsze budziła odczucia. W obyczajowości i kulturze odgrywa to ogromną rolę, wpływa bowiem na pewne formy zachowań, na tworzenie się nowych, odmiennych zwyczajów, co różnicuje kulturę ludową i oddziałowuje na odmienne jej obrazy. Kult świętych odgrywał zatem w religijności ludowej znaczącą rolę, z jednej strony wpływając na zróżnicowanie przejawów kultury ludowej, a z drugiej strony kultura danej grupy społecznej inspirowała i kształtowała niektóre formy kultu. Święci byli orędownikami w wielu trudnych sytua­ cjach życiowych, patronami pewnych przedsięwzięć, opiekunami i dlatego oddawano im szczególną cześć jednocześnie przypisując, w zależności od potrzeb, różne cechy, zalety i możliwości. Różne formy kultu - modlitwy, śpiewy, palenie świec, składanie kwiatów, procesje, były częstokroć nie tylko aktem wiary ale swego rodzaju ucieczką od codzienności, oderwaniem od trosk dnia powszedniego i objawem troski o zapewnienie dla siebie i swoich bliskich nieustannej opieki świętego. Przejawem kultu były też różnego rodzaju opowieści i legendy, obdarzające poszczególnych świętych specjal­ nymi cnotami i możliwościami. Ich ilość i treść wzbogacała się stale w zależ­ ności od oczekiwań, od wyobrażeń o konieczności ich zaspokojenia i od położenia, w jakim znajdowała się dana grupa społeczna (Galek 1983, s. 199n; Goląb-Marciniak 1995). Do świętych, którzy odgrywali znaczącą rolę w religijności ludowej, na pewnych terenach mniejszą, na innych większą, należał przez całe dziesięć �K U L T ŚW. WOJCIECHA 47 wieków św. Wojciech., patron narodowy. Ogólnopolski wymiar patronatu tego świętego nadawał mu szczególną rangę, choć miał zmienne natężenia. Przez 250 lat św. Wojciech byl jedynym patronem Polaków. Od czasów kanonizacji św. Stanisława (1254) i kilkanaście lat później św. Jadwigi (1267) nastąpiło związanie trzech ośrodków w kraju z ich lokalnymi patronami, tj. Wielkopolski ze św. Wojciechem, Małopolski ze św. Stanisławem, Śląska ze św. Jadwigą. Ten schematyczny rozdział wcale nie oznaczał ograniczenia kultu tych świętych tylko do wspomnianych regionów, przeciwnie, wpływy ich przenikały się wzajemnie, poszerzały i nabierały charakteru ogólnopol­ skiego (Śmigiel 1996b, s. 11). Od XIV w. św. Wojciech i św. Stanisław jako patroni Polski występowali obok siebie, a w 1962 r. uznani zostali równo­ rzędnymi patronami Polski. Wszakże św. Wojciecha silniej związano z hi­ storią narodu, podkreślając jego rolę państwową o wydźwięku politycznym, w mniejszym zaś stopniu z cudami, dokonywanymi zarówno przez niego samego, jak też mającymi miejsce po jego śmierci (Falińska 1995, s. 73n; Grzesik 1995, s. 16-18). Postać św. Wojciecha związała się także z patronatem nad misją północ­ ną, co wynikało z jego wyprawy pruskiej. Choć nie przyniosła ona owoców misyjnych, ale wytyczyła, jak przypomniał K. Śmigiel, kierunek ekspansji chrześcijaństwa i polityki polskiej aż do XIV w. Jej rezultatem było po­ wstanie sieci nowych biskupstw i kościołów pod wezwaniem św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim (Śmigiel 1996b, s. 11). Od chwili śmierci św. Wojciecha i złożenia relikwii w Gnieźnie, z kultem tego świętego związał się silny ruch pielgrzymkowy wszystkich warstw spo­ łecznych. Szczególnie w czasach porozbiorowych pielgrzymki z różnych dzielnic poświadczały patronat św. Wojciecha nad wszystkimi Polakami. Jego kult przybrał charakter polityczny, jednoczący rozbite przez zaborców społeczeństwo. Przez wieki w pielgrzymkach uczestniczyła też ludność wiej­ ska (Śmigiel 1996b, s. 74n). Celem pielgrzymek było i jest do dziś Gniezno, a obok niego także Gdańsk, Olsztyn, Koszalin oraz Święty Gaj. Niezależnie od miejsc pielgrzymowania, gdzie kult św. Wojciecha jest nadal bardzo żywy, funkcjonuje on także na innych obszarach Polski, co wiąże się z prze­ konaniem ludności o domniemanych miejscach pobytu świętego. Od połowy sierpnia 1995 r. do końca czerwca 1996 r. prowadzone były badania etnologiczne nad funkcjonowaniem i rolą kultu św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej . Nie mając możliwości objęcia badaniami tere­ nu całej Polski, na jej obszarze dokonałyśmy jedynie prac sondażowych. Głównym terenem naszych zainteresowań badawczych było prawdopodobne 2 2 Do końca 1995 r. uczestniczył w nich mgr Krzysztof Braun. Badania finansowała Fun­ dacja na Rzecz Nauki Polskiej w ramach P R O G R A M U A D A L B E R T U S , którego kierownikiem był doc. dr hab. Przemysław Urbańczyk. Całość materiałów z badań etnologicznych prowadzo­ nych na terenie Pomorza Wschodniego zostanie opublikowana w pracy zbiorowej pod redakcją P. Urbańczyka. �48 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA miejsce śmierci św. Wojciecha, czyli region pierwotnie określony jako War­ mia. Nie jest to jednak nazwa ścisła dla obszaru, który stanowił centrum badań. Warmia historyczna położona jest w trójkącie między Braniewem a Fromborkiem na północnym zachodzie, Reszlem na wschodzie a Olsz­ tynem na południu. Jej nazwę wykorzystano później w określeniu diecezji warmińskiej, która w średniowieczu obejmowała tereny Warmii historycznej oraz ziemie położone na wschód i północny wschód od niej. W ciągu wieków granice jej zmieniały się, ale nigdy nie objęły swym zasięgiem diecezji pomezańskiej, leżącej na zachód od Warmii historycznej. Dopiero utworzo­ na po 1945 r. archidiecezja warmińska ze stolicą w Olsztynie objęła również tereny diecezji elbląskiej (dawniej zwaną pomezańską) oraz ełckiej. Badania kultu św. Wojciecha na terenie Warmii historycznej nie miałyby większego sensu przy założeniu, że punktem wyjścia dla nich są hipotetyczne miejsca pobytu i śmierci św. Wojciecha, a więc Pomezania (Święty Gaj i okolice), przy odrzuceniu hipotezy dotyczącej miejsca śmierci w rejonie Tękit (Sambia, obwód kaliningradzki). Za najbardziej zasadne uznano określenie Pomorze Wschodnie dla terenów objętych pracami badawczymi. W ich ramach przeprowadzono poszukiwania biblioteczne i archiwalne, zbierając materiały dotyczące historycznego kultu św. Wojciecha na Pomo­ rzu Wschodnim . Trzeba pamiętać, że są to tereny, na których po 1945 r. osiadła nowa ludność, przesiedlona głównie z rzeszowszczyzny, zamojskiego oraz z Ukrainy i Litwy. Nie było wśród niej tradycyjnego kultu św. Woj­ ciecha. Tylko jednostki, w większości z warstw wykształconych, posiadały wiedzę o tym patronie Polski. Ludność wiejska, jak wynikło to z prze­ prowadzonych badań, szczególnym kultem darzyła innych świętych, przede wszystkim św. Antoniego, a także Matkę Bożą i Serce Jezusa. Niemniej z biegiem lat pogłębiał się kult św. Wojciecha, ale był to i jest kult nowy, tworzący się w drugiej połowie XX w. Rozwijał się on i ugruntowywał stopniowo nabierając intensywności od początku lat osiemdziesiątych pod wpływem działalności proboszczy i władz diecezji elbląskiej, a już nieco wcześniej, bo w drugiej polowie lat siedemdzie­ siątych, na skutek prowadzonych badań historycznych i archeologicznych, które cieszyły się dużym zainteresowaniem miejscowej ludności. Badania archeologiczne kontynuowane do dziś na terenie wsi Bągart, leżącej kilka kilometrów na zachód od przypuszczalnego miejsca śmierci św. Wojciecha, powodowały powstawanie legend, rozmaitych opowieści o św. Wojciechu, ludowych przysłów i przepowiedni i powoli wysuwały go na czoło w panteo­ nie świętych czczonych w sposób szczególny. Wiara w jego możliwości sprawcze, jego opiekę i ochronę nie była i nadal nie jest jednak równoznaczna z wiedzą o faktach z życia świętego. Zależy ona od stopnia wykształcenia i osobistego zaangażowania w życie parafialne oraz od gotowości zapoznawa3 3 Materiały z badań bibliograficznych, archiwalnych, ikonograficznych, terenowych, Archi­ wum Pracowni Etnologii I A E P A N w Poznaniu. �K U L T ŚW. WOJCIECHA 49 nia się z literaturą rozprowadzaną przez parafie i wreszcie od kontaktu z archeologami pracującymi w okolicy Świętego Gaju. Dla przykładu można podać, że niektórzy z rozmówców z parafii Kwietniewo-Święty Gaj oraz w mazurskich gminach Świętajno, Kowale Oleckie i innych, uważali św. Wojciecha za Czecha, a inni za Polaka z Gniez­ na, część stwierdziła, że zabili go poganie bądź konkretnie - Prusowie, pewien procent natomiast - że Niemcy lub Krzyżacy, a nawet „Rusoki poganie". Odnośnie do działalności św. Wojciecha wiadomości koncentrowały się na wiedzy o nauczaniu i nawracaniu pogan, z których to powodów został zamordowany. Różne były wersje śmierci świętego - miała ona nastąpić przez ścięcie, bądź ukamieniowanie, wreszcie zakłucie włóczniami. Wszystkie te warianty znalazły odbicie w ikonografii. O miejscu śmierci mówiono w zasa­ dzie jednoznacznie - Święty Gaj, przy czym większa część rozmówców wskazywała konkretne usytuowanie tego wydarzenia - las, rzeczkę, polankę, dolinę, górę, mniejsza część - teren, na którym w Świętym Gaju postawiono kościół lub gdzie wybudowano ołtarz polowy. Pewien procent ankietowanych wyraził przekonanie, że św. Wojciech zginął w innych miejscach Pomezanii, w Traso lub w Waplewie, pewna grupa uznała, że nastąpiło to „albo tutaj, albo koło Gniezna". Z kolei co do okresu śmierci wiedziano, że stało się to tysiąc lat temu, bądź „dawno temu", ale z drugiej strony niektórzy nie wiedzieli nic o czasie śmierci św. Wojciecha lub twierdzili, że wydarzyło się to sto lat temu. Na pytanie o miejsce przechowywania relikwii, wskazywano cztery różne miejscowości - Święty Gaj, Elbląg, Gdańsk, Gniezno, w zasadzie niewiele wiedząc o prawdziwych losach szczątków świętego. Autentyczna zatem wiedza o św. Wojciechu nie odegrała znaczącej roli w tworzeniu się kultu tego świętego, w jego wchodzeniu w system wierzenio­ wy i kulturowo-obyczajowy miejscowej ludności i systematyczny jego wzrost. Kult ten stał się jednym z bardzo ważnych elementów zakorzeniania osiadłej na tych terenach ludności, która przez wiele lat po przesiedleniu żyła w ciągłym poczuciu tymczasowości. Jest to niezmiernie istotna funkcja tworzącego się i istniejącego kultu świętej postaci. W Świętym Gaju kult św. Wojciecha utrwalił się m.in. dzięki zmianie wezwania kościoła ze św. Antoniego na św. Wojciecha (1977 г.). Przeprowa­ dzono wówczas remont kościoła, w czasie którego na jego ścianie bocznej wymalowano scenę z życia świętego męczennika, w ołtarzu głównym umiesz­ czono figurę i obraz tego świętego, a kościół ogłoszono sanktuarium św. Wojciecha. Odpust poszerzono do trzech dni i przeniesiono na najbliższe 23 kwietnia - piątek, sobotę i niedzielę. Odpust, i organizowane z jego okazji liczne pielgrzymki, nie tylko z obecnej archidiecezji warmińskiej, ale i z in­ nych stron Polski, intensyfikują kult św. Wojciecha. Z kolei różnego rodzaju kiermasze, w czasie których można nabyć nie tylko literaturę hagiograficzną, modlitewniki, teksty nowenn, obrazki z wyobrażeniami św. Wojciecha i jego męczeństwa, ale także breloczki, figurki, plastikowe emblematy i rozmaite jarmarczne wyroby nawiązujące do św. Wojciecha, wspomagają poszerzanie �50 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA się i przenikanie do kultury ludowej kultu tego świętego. Jednoczy on ludność pochodzącą z różnych terenów, jest elementem scalającym ją ze stosunkowo nowym miejscem zamieszkania i czynnikiem ugruntowującym polską tożsamość chrześcijańską, mającym znaczenie kulturotwórcze. Jest to zapewne najważniejsza rola św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim. Sam jego kult jest jednak narazie nieco powierzchowny, a branie udziału w procesjach tłumów ludzi jest oczywiste ze względu na uznawanie odpustu za rzecz ważną, w której należy zawsze i wszędzie w Polsce uczestniczyć. Warto podkreślić przekonanie ludności, że dzięki opiece św. Wojciecha, Święty Gaj omijają wszelkie kataklizmy i nieszczęścia. Uroczystości odpustowe wpłynęły też na zmiany zewnętrzne wsi archidiecezji warmińskiej. Zaczęto więcej dbać o wygląd domostw, ogródków przydomowych, opłotowań, dróg. Powstało wiele jadłodajni, barów i innych punktów z artykułami spożywczymi. Te zmiany mają również wpływ na kształtowanie kultury i obyczajowości, podobnie jak kontakty obecnie stałej ludności Pomorza Wschodniego z miesz­ kańcami z różnych stron Polski. Są to pozornie uboczne, lecz bardzo istotne elementy związane z kultem św. Wojciecha wpływające na zmiany kulturowe. Na terenie Pomorza Wschodniego istnieją jeszcze dwa inne sanktuaria św. Wojciecha. Jedno w Gorzędzieju (pow. Starogard Gdański), z którą to miejscowością związana jest tradycja pobytu świętego. Istnieje tam kamień, do którego miał przywiązać swą łódź. Kościół posiada relikwie męczennika sprowadzone z Gniezna; drugie - w parafii Gdańsk, przedmieście Święty Wojciech. Sanktuarium stoi w miejscu, gdzie według ustnej tradycji przeby­ wał św. Wojciech, chrzcząc Gdańszczan, a następnie na okres dwóch lat złożone tam było ciało świętego. W 1995 r. rozpoczęły się peregrynacje relikwii św. Wojciecha po parafiach archidiecezji gdańskiej oraz diecezjach elbląskiej, olsztyńskiej i ełckiej. Przedstawiony zarys problematyki badawczej związanej z funkcjonowa­ niem kultu św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim ujawnił niezmiernie interesujące zagadnienie dotyczące powstawania kultu pod wpływem róż­ nych czynników, jego przenikania w kulturę, wchodzenia do systemu wierzeniowo-światopoglądowego i obyczajowości dnia codziennego mieszkańców wsi i miast. Nie poruszono tu istnienia od wielu dziesiątków lat kultu św. Wojciecha w innych regionach polski, jak np. na Mazowszu, Podlasiu, w Małopolsce, a przede wszystkim na obszarze Wielkopolski. Nie jest on związany z miejscem śmierci męczennika, lecz z czasowym, dłuższym bądź krótszym, z rzeczywistym lub legendarnym terenem jego pobytu lub z miejscem przechowywania relikwii, a także ze świadomością jego patro­ natu nad Polską. Badania sondażowe potwierdziły istnienie kultu św. Wojciecha w kul­ turze ludowej (i nie tylko ludowej) szczególnie właśnie w Wielkopolsce i na Kociewiu, wzdłuż Wisły, od Bydgoszczy po Gdańsk. Wiąże się on z drogą świętego do Prus i z powrotem ciała męczennika. W wielu miejscowoś­ ciach czczone są miejsca noclegów św. Wojciecha (m.in. Bobowo, Grabowo, �K U L T ŚW. WOJCIECHA 51 Gródek nad Wdą, Lubiszewo k/Tczewa, Osiek nad j . Kałębie, Świecie nad Wisłą itd.), chrztów i nauczań (m.in. Janów nad Wisłą, Laskowice, Leosia itd.), oraz czasowego złożenia relikwii (m.in. Duża Cerekwica, Jabłonowo Pomorskie, Nowe itd.). Jest to kult mający bardzo długą tradycję, wy­ pływający bezpośrednio od ludzi i przekazywany z pokolenia na pokolenie, częściowo oczywiście podtrzymywany przez Kościół, w przeciwieństwie do rozpowszechniającego się kultu św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim, silnie stymulowanego przez kler katolicki. Badania etnologiczne dotyczące kultu św. Wojciecha nie były dotąd pro­ wadzone systematycznie, niekiedy stanowiły margines związany z tematyką religioznawczą. Obecne więc prace mają wartość unikalną, budzącą za­ interesowanie zarówno przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, jak i Kościoła katolickiego oraz polityków widzących w św. Wojciechu patrona zjednoczonej Europy. LITERATURA B o r z y s z k o w s k i M. 1996 Stowarzyszenie św. Wojciecha i organizacja placówek katolickich w diasporze die­ cezji warmińskiej, [w:] Przeszłość natchnieniem dla teraźniejszości. Sympozjum historyczne i świętowojciechowe, 20-22 kwietnia 1994 roku, Ełk, s. 115-122. F a l i ń s k a M. 1995 Mit sakralny a świadomość narodowa szlachty polskiej w XVII wieku, [w:] Gniezno. Studia i materiały historyczne, nr IV, Gniezno, s. 63-68. Galek A. 1983 Praktyki religijne jako przejaw pobożności ludowej, [w:] Religijność ludowa, W. Piwowarski, (red.) Wrocław, s. 199-220. G o ł ą b - M a r c i n i a k K. 1995 Historyczne i estetyczne aspekty dynamiki rozwoju sanktuarium Matki Bożej Licheńskiej i jego ludowa percepcja, mpis pracy doktorskiej, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, Poznań. G r z e s i k R. 1995 Święty Wojciech jako bohater ..Tempore illo", [w:] Gniezno. Studia i materiały historyczne, nr IV, Gniezno, s. 15-19. K a r w a s i ń s k a J. 1995 Wojciech, Adalbert, [w:] Nasi święci. Polski słownik hagiograficzny, A. Witkowska OSU (red.), Poznań, s. 587-603. Labuda G. 1992 Święty Wojciech w działaniu, w tradycji i w legendzie, [w:] Święty Wojciech w tradycji i kulturze europejskiej, K. Śmigiel, (red.) Gniezno, s. 57-97. Machejek M. 1995 Śladami świętego Wojciecha, Kraków. M i e l c z a r s k i S. 1967 Misja pruska świętego Wojciecha, Gdańsk. 1992 Wokół miejsca śmierci świętego Wojciecha, [w:] Święty Wojciech w tradycji i kul­ turze europejskiej, K . Śmigiel (red.), Gniezno, s. 143—158. M i k o ł a j c z a k A.W. 199S Gnieźnieńskie sekwencje o św. Wojciechu, Gniezno. �52 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA O k u l i c z - K o z a r y n J . , O k u l i c z - K o z a r y n Ł. 1994 Wyprawa św. Wojciecha do Prus. Realia archeologiczne i perspektywy badawcze, Barbaricum, Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, t. Ш , Warszawa, s. 243-255. Śmigiel K. 1993 Święty Wojciech Slawnikowic, Poznań. 1996a Święty Wojciech, Gniezno. 1996b Święty dla narodu, „Słowo. Dziennik Katolicki", z dn. 19/21, I V . Gniezno. 1996c Współczesny kult św. Wojciecha w Polsce [w:] Przeszłość natchnieniem dla teraź­ niejszości. Sympozjum historyczne i świętowojciechowe, 20—22 kwietnia 1994 roku, Ełk, s. 307-316. Święty Wojciech 1992 Święty Wojciech w tradycji i kulturze europejskiej, K . Śmigiel (red.), Gniezno. T a r a s P. 1987 Religijność ludowa w Kościele katolickim, „Communio", nr 6, s. 14-19. W a l e r j a ń c z y k J. 1994 Główne założenia jubileuszu 1000-lecia śmierci świętego Wojciecha, „Przegląd Wielkopolski", nr 1-2, Poznań. W i ś n i e w s k i J., K i l i a n J. 1994 Święty Gaj. Miejsce męczeństwa św. Wojciecha, Elbląg. MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA T H E C U L T O F ST. A D A L B E R T I N P O L I S H F O L K C U L T U R E . A N OUTLINE OF ESSENTIAL PROBLEMS Summary By the aproaching 1000th anniversary of the death of St. Adalbert many Polish and foreign scholars turned their attention to the person of the martyr and to political and historical context of his life and work. Nevertheless too little attention has been given until recently to the problem of the cult of the Saint in Polish folk culture. The researches were initiated and carried out between 1995 and 1996 mainly in Eastern Pomerania and, at the stage of first survey, in other parts of Poland. In some of them, especially in Wielkopolska (Western Poland) Małopolska (Southern Poland) and Mazowsze (Central Poland) the cult of St. Adalbert has made an active element in folk culture for a very long time. I n eastern Pomerania, which was settled by new population after 1945 this element is rather new, promoted by Catholic church and made popular owing to archaeological excavations in the locality of the presumed death of St. Adalbert Get us mention two villages - Święty Gaj and Bagart). Ethnological field researches allowed for understanding the mechanism of introducing the cult of St. Adalbert into the culture of the population of that region. It became one of elements of the system of beliefs and customs and a very important factor of these people's attachment to the territory on which they had been settled due to historical circumstances and lived for a long time with the feeling that their settlement could be temporary. In legends, tales and proverbs efficient powers are attributed to St. Adalbert. Besides that he is also regarded as Patron of Poland and united Europe. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2f815135244d0d3e2a7bfeab3869839.pdf cbdb27d9fa7ca5ea605ed603a53011d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1570 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1452 Title A name given to the resource Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Lokalny wizerunek gminnej sceny politycznej / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.29-39 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH. L O K A L N Y WIZERUNEK GMINNEJ SCENY POLITYCZNEJ* Obecne problemy nauk humanistycznych można postrzegać w perspek­ tywie starożytnej debaty pomiędzy filozofią i retoryką, wyrażanej dziś w po­ staci konfliktu pomiędzy modernistyczną nauką a postmodernistycznymi teoriami tekstualności i dekonstrukcji - pisze Richard Harvey Brown we „Wstępie" do pracy Writing the Social Texts (1992). Przez ponad wiek większość zachodnich myślicieli uważała, że nauka może dążyć do obiektyw­ ności poprzez obserwację empiryczną i logiczną dedukcję. Rzeczywistość była niezależna od myśliciela, który poprzez systematyczną obserwację mógł dojść do wniosków dających się przetestować. Jeśli wnioski te wyszły zwy­ cięsko z empirycznych sprawdzianów i były w stanie przepowiedzieć realne wydarzenia, wchodziły w skład wiedzy. Ostatnie dekady ujawniły erozję tego obrazu wiedzy. Powstał wizerunek alternatywny, w obrębie którego teorie nie są już lustrem rzeczywistości, ale efektem usiłowań polegających na dopasowywaniu obserwowanych zjawisk do dotychczasowego kanonu rozu­ mienia rzeczywistości i prawdy. To ujęcie nawiązuje do retoryki staro­ żytnych sofistów. Tak rozumiana nauka jest rodzajem intelektualnego do­ świadczenia, erudycyjnej aktywności, znajdującej swe miejsce nie ponad, ale obok dyscyplin, takich jak nauki prawne czy krytyka literacka. Powrót retoryki nie jest witany entuzjastycznie. Jej język kontrastuje z uniwokalnym ideałem filozofii analitycznej, gdzie głos badacza jest jedyny, autorytatywny, niepersonalny, „przezroczysty" i ścisły jak matematyka. Tymczasem figury retoryczne w tekście dodają mu indywidualności i personalności, co w oczy­ wisty sposób podważa pozór obiektywności kultywowany starannie przez paradygmat nowoczesny. Alegorie często pełnią rolę modeli interpretacyj­ nych, stają się przewodnikami w wyborze doświadczeń i interpretacji danych. Szerzej o roli metafor i retorycznej inventio w nowym paradygmacie nauki piszą twórcy Nowej Retoryki (Perelman, Chaim, Olbrechts-Tyteca 1989). * Artykuł ten jest kontynuacją tekstu opublikowanego w „Etnografi Polskiej", t. 39 (Malewska-Szałygin 1995). �30 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Na gruncie etnologicznym tekstualiści proponują podobne spojrzenie: „pisarstwo etnograficzne jest alegoryczne, zarówno na poziomie treści (tego, co mówi o kulturach i ich historii), jak i formy (tego, co wnosi sposób tekstualizacji)"; (Clifford 1989, s. 98). Na poziomie pierwszym - indywidual­ ne zdarzenia, opisywane przez etnografa, mogą być postrzegane jako alego­ rie problemów uniwersalnych. Na poziomie tekstualizacji - pojawianie się metafor jest bardziej powszechne i oczywiste. Cechą monografii etnograficz­ nych jest wzajemne przenikanie się obu płaszczyzn: „nie ma sposobu od­ dzielenia faktograficznego i alegorycznego poziomu w monografiach kultur. Dane etnograficzne mają sens jedynie wewnątrz narracji, w układzie o okre­ ślonym wzorze, który jest konwencjonalny, politycznie uwarunkowany i wieloznaczny" (Clifford 1989, s. 119). Ujęcie retoryczne wydaje się szczególnie adekwatne do interpretowania kultury współczesnej. Alegorie pozwalają na uzyskanie dystansu, którego brak jest jednym z kluczowych problemów w badaniach nad współczes­ nością. W wielości i zmienności zjawisk zdajemy się być skazani na do­ strzeganie jedynie zapoznanych już, „oswojonych" schematów, dostrzeganie nowego porządku poprzez ujawnianie zadomowionych już w naszym rozumieniu wzorów, exemplum ponowoczesne wzory osobowe w szkicu Baumana (1994). Język potoczny także posługuje się licznymi metaforami. Studiowaniu tego rodzaju przenośni poświęcona jest m.in. praca G. Lakoffa i M . Johnsona (1988). Tubylcze metafory postrzegane są w nich jako rodzaj skrótów myślo­ wych czy raczej kondensacji, wielopoziomowego skupienia znaczeń. Rozszyfro­ wanie ukrytych w popularnej metaforze sensów może być kluczem do badań np. nad tożsamością kulturową (Ohnuki-Tierney 1991). Tubylcze przenośnie funkcjonują na innym poziomie semiozy niż alegorie interpretacyjne wpro­ wadzone przez badacza. Ich współistnienie dowodzi wielopoziomowej alegoryczności tekstów etnograficznych, a rozróżnienie poziomów ich występowania dokonywane jest ze względu na logiczny porządek procesu badawczego i nie implikuje ich odrębności. Alegorie wprowadzone do tekstu przez badacza - „owe transcendentne rodzaje znaczeń, nie są abstrakcjami czy interpretaq'ami «dodanymi» do oryginalnego, «prostego» sprawozdania, a raczej warunkami w jakich tekst staje się znaczący" (Clifford 1989, s. 96). Metafory tubylcze znaczą wewnątrz alegorii interpretujących. Myślenie potoczne, operujące obrazami, przenośniami, skrótami myślo­ wymi, prowokuje do interpretacji wykorzystujących figury alegoryczne. Ba­ daczy wiedzy potocznej zwykle nie interesuje relacja pomiędzy kreślonym przez nią obrazem rzeczywistości a samą rzeczywistością, istotna jest raczej prawda narracji - podobny jest wzajemny stosunek filozofii i retoryki. Wiedzę potoczną można uczynić przedmiotem badań, jak robi to soq'ologia wiedzy czy, z odmiennej perspektywy, antropologia kognitywna. Można także wykorzystać pojęcie „wiedzy dnia codziennego" jako narzędzie, bada­ ny punkt widzenia, perspektywę oglądu zjawisk, która staje się przedmiotem �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 31 studiów. Jest to pojęcie z pozoru transparentně, bo choć spoglądamy po­ przez nie na wybrany fragment rzeczywistości, ów pryzmat nie oddala się z pola widzenia, a przeciwnie, znajduje się w centrum dociekań. W efekcie badacz i jego rozmówcy patrzą w jednym kierunku, choć każdy z innej perspektywy. Proces badawczy polega na zrozumieniu (zawsze niedoskona­ łym) odmiennego spojrzenia. Jest to możliwe jedynie w procesie dyskursu, tym co łączy jego uczestników jest temat tej rozmowy. Jednym z najbardziej popularnych tematów rozmowy jest sfera życia publicznego, zarówno w wielkiej, jak i małej skali. Problemem lokalnych scen politycznych interesowali się dotychczas prawnicy, politologowie i grupy socjologów (Tarkowski 1994; Giza-Poleszczuk 1991; Marody 1991). Najbar­ dziej aktualne prace na ten temat powstawały w latach 1990-1992 w Europej­ skim Instytucie Rozwoju Regionalnego i lokalnego UW, w ramach programu „Rozwój regionalny - rozwój lokalny - samorząd terytorialny" (Jałowiecki 1991; Gieorgica 1991; Szczepański 1992). Według Bohdana Jałowieckiego, „Polska lokalna to takie miejsca, w których istnieje rodzinno sąsiedzka więź społeczna, pewien stopień integracji opartej na bezpośrednich kontaktach" (Jałowiecki 1991, s. 39). Jan Szczepański uzupełnia tę definicję podkreślając rangę czynnika terytorialnego: społeczności lokalne „wyróżniają się tym, że istotnym składnikiem ich więzi wewnętrznej jest jakaś forma stosunku do terytorium, na którym się znajdują" (Szczepański 1992, s. 19). „Polska lokal­ na nie jest bynajmniej jednolita, przeciwnie charakteryzują ją znaczne zróżni­ cowania, których źródła mają rodowód w historycznej przeszłości i podłożu kulturowym regionów. Postawy innowacyjno-kreacyjne w większym stopniu wykazują społeczności lokalne z terenu Wielkopolski, Pomorza Wschodniego oraz dawnej Galicji, postawy konserwatywno-adaptacyjne są bardziej roz­ powszechnione na ziemiach odzyskanych oraz w dawnym Królestwie Kon­ gresowym" (Jałowiecki 1991, s. 40). W 1993 г., serią wyjazdów terenowych o charakterze pilotażowym, roz­ poczęłam badanie stosunku do władzy gminnej w społecznościach lokal­ nych. W latach 1994-1995, wraz z grupą studentów, kontynuowaliśmy te badania w dwóch mazurskich gminach rolniczych (5000 i 7000 mieszkań­ ców). Wybór tego terenu nie był przypadkowy. Nie interesowały nas regiony o starych tradycjach ruchu ludowego i samorządowego, chcieliśmy zoba­ czyć, jak idea samorządności, wsparta nową podstawą prawną (Ustawa... 1990), jest realizowana we wsiach, gdzie dotychczas życie publiczne oparte było w znacznej mierze na polityce nakazowo-rozdzielczej. Taki cha­ rakter stosunków pomiędzy władzą lokalną a społecznością, podobnie jak brak tradycji samorządowych, był efektem braku ciągłości osadniczej na Mazurach. Indywidualne losy, w sposób szczególny napiętnowane wydarze­ niami historycznymi, nie sprzyjały aktywności i zaangażowaniu w sprawy publiczne, podobnie jak trwające wiele lat po wojnie poczucie tymczaso­ wości osiedlenia. W efekcie oprócz grupy ludzi o pewnym wykształceniu, większość mieszkańców gminy zajmuje pozycję widzów obserwujących �32 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i komentujących obsadę oraz wydarzenia na lokalnej scenie politycznej. Termin „lokalna scena polityczna", używany przez B. Jałowieckiego (1990, 1991 i J.P. Gieorgikę (1991) - w żadnym z tych artykułów nie zdeifniowany - może być uściślony jedynie poprzez odniesienie do szerszego modelu, osnutego wokół alegorii teatralnej. Podział na „scenę" i „widownię" jest dla tego modelu konstytuujący. Na „scenie" pojawiają się osoby, które - zda­ niem naszych rozmówców - „mają władzę", co oznacza, że są w stanie wpływać na rozwój gminy i podział lokalnych funduszy. Należy do nich wójt - centralna postać „sceny", w obu społecznościach niezwykle dominująca, choć sytuacja prawna nie daje do tego podstaw (Ustawa... 1990). Jego stosunek do społeczności gminnej można określić jako paternalistyczny. Spojrzenie „publiczności" na to, co się dzieje na scenie, jest bardzo zróż­ nicowane. Można jednak pokusić się o próbę uporządkowania tych wizerun­ ków wokół trzech głównych kategorii: - zwolennicy (przychylni, od krytycznej akceptacji po pełną, choć po­ wierzchowną afirmację), - krytycy (od krytyki wynikającej ze znajomości praw i działań władzy, po negację wszystkiego, nieuargumentowaną i wyrażaną w sloganach), - wreszcie ludzie, zwykle bardzo starzy, o niskim poziomie wykształ­ cenia (maksymalnie zawodowym rolniczym), których poglądów nie sposób zaklasyfikować jako przychylnych lub krytycznych, choć zawierają elementy obu. Sądzę, że ta postawa najbUższa jest stosunkowi do władzy opisywane­ mu przez Bułhakowa (1973, 1994) czy Uspienskiego i Żywowa (1990), który opierają się na przekonaniu, że władca jest delegowany „z góry", szczególnie predystynowany do swego stanowiska, posiada wiedzę niedostępną dla in­ nych. Może być dla podwładnych miłosierny lub okrutny zależnie od swej woli. Nie podlega krytyce, można go jedynie wysławiać, gdy czyni coś dla dobra poddanych lub utyskiwać, gdy ich wyzyskuje; - osobną kategorię stanowi młodzież do lat 25, zwykle o dość niskim wykształceniu (młodzi z wykształceniem średnim ogólnym lub wyższym rzadko pozostają na wsi), skrajnie nie zainteresowana życiem publicznym zarówno gminy, jak i kraju. Podstawą myślenia o postaciach „sceny" jest „wyraźna personifikacja instytucji publicznych" (Jałowiecki 1991), czemu sprzyja długotrwałe zaj­ mowanie stanowisk publicznych przez te same osoby - w obu gminach obecny wójt był mianowany naczelnikiem około 1973 г., a następnie został dwukrotnie wybrany w wolnych wyborach w 1990 i 1994 r. Aktorzy sceny publicznej postrzegani są jako grupa silnie powiązana, mimo to od roku 1990 na lokalnej scenie obu badanych gmin silnie wybija się postać wójta. Do roku 1990 gminą rządził „duumvirat" - wójt i pierwszy sekretarz PZPR, którzy często, choć nie zawsze, współpracowali ze sobą, a przewagę uzyskiwał ten z nich, który miał silniejszą osobowość lub mocniejsze poparcie „z góry". Pierwszy sekretarz miał nieco korzystniejszą sytuację w tym układzie, bowiem jego prawa i obowiązki względem społeczności gminnej nigdy nie były �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 33 prawnie określone, ponadto dysponował pozaadministracyjnymi kanałami, którymi mógł odwoływać postanowienia władz lokalnych (termin „duumvirat" i opis wzajemnych zależności za: Tarkowski 1994). W 1989 г., po formalnym rozwiązaniu PZPR, pierwszy sekretarz opuścił scenę polityczną gminy (choć w niektórych przypadkach bylo to raczej przesunięcie). "W tej sytuacji centralną pozycję zajął wójt, któremu Ustawa o Samorządzie lokalnym (1990) dała wiele nowych kompetencji i w ogromnym stopniu (choć, zdaniem moich rozmów­ ców, wciąż niewystarczającym) uniezależniła go od władz wojewódzkich i centralnych. W świetle tej samej Ustawy, zależność wójta od przedstawicieli społeczności (radnych) jest zupema. Gminnym ustawodawcą jest Rada Gminy, która składa się z niedużej grupy radnych pod przewodnictwem wójta. Zarząd jest powołany do realizowania postanowień Rady. Pomimo takich podstaw prawnych, wójt powszechnie postrzegany jest jako niezależny, samodzielny „władca" gminy, główny pomysłodawca wszelkich przedsięwzięć i decydent w sprawach finansowych. Choć jego „uniwokalność" podkreślana jest powsze­ chnie, on sam dba, by uniknąć epitetu „despoty" i w efekcie, dominujący jest wizerunek „doskonałego dyplomaty", a nie „dyktatora". Jego prymat na lokalnej scenie politycznej jest niepodważalny. Zdaniem mieszkańców, „naj­ większą władzę w gminie ma wójt, tak, tak, wójt. To trzeba powiedzieć, że ma dużo władzy. A może nawet za dużo, ale to jest kwestia, ja uważam, radnych". „Wójt z urzędu jest przewodniczącym Zarządu, tak, że więcej spraw wychodzi od niego, bo on na co dzień tym żyje". „Kompetencje wójta są największe, co wójt powie, to tak jest, duże przedsięwzięcia są pomyslem wójta, czasem grupy radnych". „Wójt powinien być podporządkowany radnym, ale w praktyce wójt dużo rzeczy forsuje swoich, widocznie potrafi jakoś przekonać radnych" . W efekcie postawa przychylna lub krytyczna wobec poczynań lokalnych władz jest określana przede wszystkim przez stosunek do postaci wójta. Jego cechy osobiste, działania, prawem wyznaczone możliwości, splecione ze sobą składają się na ten wizerunek. Najbardziej akceptujący „widzowie" są dumni z dotychczasowych osiąg­ nięć władz gminy i akceptują wpełni aktualny program jej rozwoju. Program ten jest wprawdzie opracowany przez Zarząd Rady Gminy i zatwierdzony przez Radę Gminy jednakże wszyscy: i radni, i mieszkańcy, podkreślają, że pomysłodawcą większości przedsięwzięć jest wójt. On ustala hierarchię prio­ rytetów i decyduje o podziale funduszy. Zaznaczają, że taki właśnie wybór wynika z jego głębokiej znajomości problemów gminy i dobrego rozeznania w możliwościach uzyskania środków na te inwestycje. Inwestycje w gminie ocenia się w perspektywie „osiągnięć wójta": „mamy dobrego wójta, pierw­ sza sprawa to, co on zrobił. Przeprowadził tutaj wodę, porozlewał asfalty, odnowił cmentarz, co więcej, za jego kadencji powstał ośrodek zdrowia. Za jego kadencji wybudowano nowy bank, za jego kadencji, i jego wniosek 1 1 Prezentowane w tekście cytaty z badań terenowych pochodzą z wywiadów będących wła­ snością Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa. �34 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN tutaj, Dom Kultury, który przedstawia wartość na okolicy. Trzeba było za tym jeździć, trzeba było organizować, trzeba było wysłuchiwać różnych rzeczy. [...] Dlatego ja tu nie jestem jakimś specjalistą od oceny tych wszyst­ kich rzeczy, ale w myśl sumienia, nie mogę pominąć tego co dobre."; „To widać, że dba, gdyby Pani byla przypuśćmy 10 lat temu i obejrzała centrum [gminy], no to było dziadostwo, naprawdę, a teraz to jest zrobione". „Zbu­ dowali ten dom nauczyciela, wszystkich nauczycieli, którzy mieszkali w szkole wysiedlili tutaj, tak, że szkoła uczy się na jedną zmianę. Jest nawet ogólniak tutaj, więc jeśli chodzi o szkoły to Gmina o nas dba." Entuzjazm, z jakim mówi się w gminie o „dokonaniach wójta" inspiruje do interpretowania tego wizerunku jako „idola"-aktora, którego uniwokalny występ budzi uwielbienie, nie zawsze poparte pogłębioną analizą. Idol powinien być popularny i uwielbiany: „w tych ostatnich wyborach w czerwcu '94 był jedynym kandydatem ze swego okręgu i otrzymał naj­ więcej głosów ze wszystkich radnych."; „On startował na radnego i była taka sytuacja, że trzeba było podać kilku kandydatów, no a był tylko jeden, to ci rolnicy z jego okręgu powiedzieli, że niech przyjdzie ktoś inny, to połamią mu nogi. I nikt inny nie przyszedł, no i głosowali na niego - takie ma poparcie u rolników."; „No wójt jest tu już od bardzo dawna, przedtem był naczelnikiem, teraz jest wójtem już dragą kadencję. Ludzie mają do niego zaufanie." Osiągnięcia „idola" „opromieniają" mieszkańców gminy swoją sławą: „to wszystko, wziąć na terenie województwa,my jesteśmy ten jakoby przo­ dowy trzon, z którego czerpią wzór inni" (chodzi przede wszystkim o fakt przejęcia przez gminę szkoły i służby zdrowia). Idol powinien ucieleśniać ideały swoich „wielbicieli". W przypadku mieszkańców rolniczej gminy ideał przybiera postać „dobrego gospodarza". Prawie wszyscy przychylni „widzowie" (a także część krytyków) używali tej metafory odpowiadając na pytanie: jaki powinien być dobry wójt? „Jak dobry gospodarz wszystkiego dogląda i trzyma dyscyplinę."; „Powinien o wszystkim wiedzieć, we wszystko nos wetknąć, jak dobry gospodarz."; „No trudna sprawa jest z tym gospodarzeniem, bo brakuje pieniędzy, ale widzicie i z tymi, co są trzeba umieć gospodarzyć. Ludzie mówią, że w takim kiepskim i trudnym czasie nie można nic zrobić, a jednak on robi." Lokalna metafora „gospodarska" dobrze współgra z określeniem nowoczesnego pań­ stwa jako „ogrodniczego". „Państwo nowoczesne narodziło się jako przed­ sięwzięcie misyjne [...] i przybrało postawę ogrodniczą wobec społeczeństwa, którym zarządzało" (Bauman 1995, s. 37). Metafora „gospodarska" ma także wymiar konkretny. Kandydat na „gospodarza gminy" musi spraw­ dzać się we własnym gospodarstwie, musi być dobrym rolnikiem: „bo pokaż się co masz na własnym podwórku najpierw, nie? Czym ty jesteś? Co potrafisz zrobić? A później idź do ludzi. To jest takie społeczeństwo. Takim rolnikom to też tam wody się nie poleje. - Czyli w takiej rolniczej gminie nie-rolnik nie ma szans na zostanie wóitem? Innymi słowy, w zasadzie nie. �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 35 No bo to jest fakt, że [przegrany kandydat na urząd wójta-A.M.] rolnikiem to w ogóle nie jest, taki intelektualista z Warszawy, taki romantyk przyje­ chał. A wie pani, romantyk to tu niepotrzebny." „Dobry gospodarz" dba o swoją gminę i stara się o jakość życia jej mieszkańców: „rozbudowuje szkolę, pilnuje, żeby te dzieci, które mają słabe warunki finansowe były dotowane z Urzędu Gminy. My byliśmy jedyną w Polsce gminą, która wyszła na przeciw rencistom-rolnikom. Tu z ini­ cjatywy Urzędu Gminy i PSL wybudowano olbrzymi blok dla rencistów-rolników."; „Tu dom nauczyciela ładny jest, dużo pieniędzy idzie teraz na wodociągi, nasza gmina, no prawie wszyscy rolnicy mają już wodę. Tak, że widać, że się stara żeby coś zrobić dla ludzi."; „Ośrodek Zdrowia to też Gmina przejęła, no i teraz z tej racji przyjeżdża tutaj okulista, laryngolog - wszyscy ważniejsi specjaliści raz czy dwa razy w tygodniu są, nie trzeba ze wszystkim jeździć do Giżycka."; „Teraz dużo bezrobotnych jest, stara się aby jak największą ilość tych ludzi zatrudnić. Zatrudnić to żadna sztuka, sztuka jest im wypłacić. Z tym są kłopoty, ale jakoś to robi." Sukcesy rolnicze ludzi kandydujących na radnych są nie tylko spraw­ dzianem ich zaradności, ale także wiedzy, której znaczenie podkreślają wszyscy nasi rozmówcy. Jest to przede wszystkim doskonała znajomość spraw społeczności lokalnej, wójtowego „gospodarstwa": „pomimo może mieć szkolę wyższą, ale nie zna tej dziedziny. A teraz jest taki czas, że on jest bardzo trudny. Nadchodzi zmiana we wszystkich dziedzinach. A gdy się nie zna podstaw, bardzo trudno jest. Można niechcąco zrobić źle, gdy się nie zna zasad (tu: układów lokalnych - A.M.]. Wójt natomiast, zna wszystkich rolników w okolicy, on jeżeli ktoś przychodzi do [Urzędu] Gminy, to on już wie w jakiej sprawie przyszedł i on już wie gdzie to jest i jak to jest, przynosi mapę, przynosi werdykt, przedstawia sprawę, że to tak a tak wygląda." „Bardzo często jest w terenie. No jak są rozmowy, że o jakichś szczegółach się mówi, że tam coś jakaś droga, to on już wie, że tam ta droga odchodzi, ten gospodarz tam mieszka, orientuje się. On tutaj przeszedł te wszystkie szczeble od referenta do wójta."; „Jeżeli kieruje całą gminą to powinien się na wszystkim znać choć trochę i o wszystkim wiedzieć: od wyglądu ulic do gospodarowania pieniędzmi gminy." Drugą niezwykle istotną, dziedziną wiedzy kandydata na urząd wójta jest orientacja, jak uzyskać dofinansowa­ nie planowanych przedsięwzięć i jak promować gminę na tle regionu. W układzie sprzed 1989 r. umiejętności były nie mniej istotne, a pozyskane wówczas kontakty służą do dziś. „Za PRL-u były organizowane nad jezio­ rem takie spotkania, żeby po prostu tę «górę» z województwa przekonać do tej naszej gminy, no bo potem dawało się ściągnąć jakieś dodatkowe pieniądze. Poprzednio dużo załatwiało się przez wojewódzki komitet PZPR, zresztą mieszkaniec naszej gminy był I sekretarzem wojewódzkim i trzeba przyznać, że z ramienia swego stanowiska w województwie w wielu spra­ wach pomagał. Obecnie wójt jest członkiem wojewódzkiego Sejmiku Samo­ rządowego, działa w Fundacji Jezior Mazurskich, ma liczne kontakty." �36 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Osiągnięcia wójta, jego wiedza i postawa paternalistyczna, zjednujące mu przychylność zwolenników, budzą podejrzenia krytyków. W tej chwili w żadnej z badanych gmin nie można mówić o zorganizowanej opozycji, ale nawet w latach, gdy istniała był to układ na forum publicznym gminy z założenia nierówny: „Dychotomia jest produktem, a zarazem maską wła­ dzy. Choć żadna z zadeklarowanych dychotomii nie ostałaby się bez wspar­ cia władzy zdolnej do separowania i skazywania na banicję, dychotomia raz wcielona w życie stwarza pozór równorzędności i wymienności członów. A przecież samo jej pojawienie się daje świadectwo mocy zdolnej do separo­ wania i różnicowania [...]. W dychotomiach kluczowych dla praktyki i wizji społecznego ładu siła różnicująca kryje się z reguły za jednym z członów opozycji. Drugi człon jest alter ego pierwszego członu wyodrębnionym w akcie samostanowienia, jest też z reguły stroną «gorsza», upośledzoną i zdegradowaną, w pozornie symetrycznej opozycji" (Bauman 1995, s. 29). W obu badanych gminach pierwszą powojenną formą zorganizowanej opozycji była „Solidarność Rolników Indywidualnych", która realizowała się w sporach z władzą o doraźne problemy rolników, nie dopracowała się spójnego programu, nie wykształciła trwałych struktur. W większej z opisywa­ nych gmin „publiczność krytyczna" zorganizowała się raz jeszcze w 1990 r. wokół Komitetu Obywatelskiego, utworzonego przez przybysza z wielkiego miasta, który osiedlił się w gminie. Nieudana próba zmiany obsady urzędu wójta spowodowała ponowne rozproszenie ludzi, którzy chcieli „działać inaczej". W pamięci ludzi zapisali się głównie jako wydawcy gazetki „patrzącej władzy na ręce". „W Komitecie Obywatelskim był ten kontrkandydat na stanowisko wójta i były dyrektor szkoły. Mieli lokal i wydawali gazetkę. Trochę opisywali o «tych» sprawach, ładnie pisali, nie można powiedzieć,trochę tych błędów władzy wytykali. Oni zresztą wiedzieli sporo, bo chodzili po ludziach i ludzie mieli się komu poskarżyć."; „Zorganizowanej opozycji teraz już nie ma. Była gazeta, nie ma. Właśnie szkoda, bo była drukowana przez 2-3 lata. Ja uważam, że dobra. Później taka wyszła kontrgazeta właściwie, przeciwwaga dla tej gazety. Troszkę tam było wycieczek osobistych w tych gazetach. Oczywiście nikt tam z nazwiska, ale można było się domyślać o kogo chodzi. Podpisane było inicjałami. Ale trudności finansowe, lokalowe.., no i gazeta umarła śmiercią naturalną, ale uważam, że poczytna była i ludzie kupowali. Warto by było coś takiego kontynuować..." Krytyków cechuje brak zaufania. Nie ufają w „ojcowską" postawę wła­ dzy podejrzewając, że jest to jedynie populistyczna demagogia. Wnikliwie obserwują działania władz próbując odkryć ich „drugie dno", „rzeczywiste motywy działań". Dla nich wysiłki „ludzi sceny", a zwłaszcza jej postaci centralnej, są obliczone na omamienie „publiczności", służą kreowaniu iluzji dobrobytu w gminie. W takiej perspektywie inwestycje dokonane i planowa­ ne przez władzę, są postrzegane jako rekwizyty pomocne w kreowaniu iluzji. Powątpiewają w sensowność niektórych przedsięwzięć argumentując, że ra­ czej chodzi w nich o prestiż gminy, niż o dobro mieszkańców. „Po tej linii" �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 37 krytykowana była rozbudowa szkoły we wsi, w której liczba uczących się dzieci maleje. W szkołę zainwestowano ogromne sumy, na które wójt uzy­ skał dotacje. Krytycznie nastawieni radni protestowali powątpiewając „czy to nie jest inwestycja tam X X I wiek?". W 1985 r. rozpoczęto budowę olbrzymiego budynku Gminnego Ośrodka Kultury. Na ten cel władze lokal­ ne wyjednały pieniądze z województwa. W opinii krytyków naczelnym celem przedsięwzięcia było nie tyle krzewienie kultury na wsi, ile podniesienie rangi gminy na tle regionu: „oni [ówczesna władza gminy - A.M.] myśleli, że się tam zrobi taka wizytówka, prawda, tak jak te Suwałki zostały miastem wojewódzkim, to Komitet Wojewódzki jest najwyższym budynkiem do tej pory, nie wiem co się tam mieści, nawet nie bardzo pasował w krajobraz tych Suwałk."; „Pomnik sobie chcieli postawić, a to jest taka, no naprawdę duża inwestycja i to ogromne pieniądze były i są potrzebne." Przychylna część społeczności ripostowała, że zabieganie o wyróżnienie się gminy było formą pozyskiwania funduszy na inwestycje w czasach, gdy władza lokalna dysponowała jedynie przydzielonymi odgórnie środkami finansowymi. Pod­ kreślali, że GOK może zafunkcjonować w nowych czasach „Ośrodek Zdro­ wia będzie się tam przenosić. Tam jest planowana duża biblioteka, część tego, co tam jest oddane do użytku można komuś sprzedać czy dzierżawić, żeby mieć pieniądze z tej działalności na rozbudowę tej pozostałej części, bo narosło wokół tego Ośrodka tyle legend, niedomówień, bo to zawsze mówią, że to pozostałość po komunizmie, że to należało tego nie kończyć, że nie wiadomo, co z tym robić. A jednak tam sporo poszło i pracy ludzkiej i pieniędzy". „Krytycy" podkreślali niezwykłą elastyczność władzy, która potrafi obiekt sztandarowy w minionym programie ideologicznym zaadop­ tować w „nowych czasach"z dobrym skutkiem finansowym. Często stawiany jest zarzut o wykorzystanie kontaktów z władzami wojewódzkimi i znajomości przepisów dla osiągania korzyści osobistych. Krytykowana jest także praktyka obsadzania stanowisk w Urzędzie Gminy i innych ważnych dla funkcjonowania gminy osobami zaprzyjaźnionymi lub spokrewnionymi. Zjawisko to opisuje Hanna Giza-Poleszczuk (1991 s. 97): „instytucje zostają spersonalizowane poprzez wessanie reprezentujących je osób w «kliki», «uklady», «stosunki towarzyskie». „Stąd częste zarzuty: «tam w Gminie to wszystko jedna klika siedzi», «tak nie powinno być, że on jest wójtem, a żona jest dyrektorem banku naszego, ja uważam, że to jest bardzo źle, i to się słyszy o tym, że to jest jakoś źle»". Odmienność spojrzenia widzów przychylnych i krytycznych wynika nie tylko z różnicy poglądów, w których starają się dążyć do racjonalności i spójności, ale także z innego stosunku emocjonalnego. Nieprzystawalność postaw publiczności oczarowanej i krytyków uchwycił znakomicie Giraudoux. Pozostając w kręgu alegorii teatralnej można przywołać jego słowa, które -jak się wydaje - nie tracą adekwatności, gdy mowa o„teatrze życia publicz­ nego": „Znieruchomiała, bezwładna publiczność kocha tak jak potrafi ko­ chać Bóg, kiedy przez nagle rozchylone chmury zdarzy mu się śledzić jakieś �38 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN nędzne albo też wspaniałe stworzenia. Taki bóg sparaliżowany, bezsilny, może i pod innymi jeszcze względami podobny do prawdziwego, ale jak tamten czujący ogromną litość i wdzięczność na widok tych istot, z którymi łączą go więzy braterstwa czy ojcostwa i które tego właśnie wieczora zgodziły się cierpieć i umierać w jego zastępstwie. Krytycy natomiast, jak tylko kurtyna idzie w górę, sztywnieją, izolują się przez myśl o sobie, przez nieufność do siebie samych, która się staje nieufnością wobec przedstawienia; zaczynają wierzyć, że są sędziami, którzy mają wydać wyrok skazujący albo ułaskawiający, widzą przed sobą nie autora, nie postaci, lecz sztukę, którą wypada im zważyć i zmierzyć" (Giraudoux 1957, s. 29). Każda z obu zaprezentowanych w tym szkicu perspektyw wyznacza pewne ekstremum, stąd ewentualne przerysowania. Pomiędzy tymi bieguna­ mi plasuje się wiele opcji pośrednich, których odcienie są trudne do za­ prezentowania w krótkim tekście. Nie opisałam też „sceny" w całej jej barwności. Do „ludzi sceny" należą także pracownicy Urzędu Gminy, a po 1990 r. niezwykle ważnymi postaciami stali się, radni. Obraz „teatru życia publicznego" pozostaje niepełny. Tekst ten bowiem, miał na celu nie tyle zgłębienie tematu, ile pokazanie, jak dalece rozszerzyła się dziedzina badaw­ cza etnologii, jakie nowe problemy pojawiły się wraz ze zmianami spo­ łecznymi oddalającymi nas coraz bardziej od tradycyjnego przedmiotu zain­ teresowań etnograficznych. LITERATURA B a u m a n Z. 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Warszawa. 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, Warszawa. B r o w n R. H . 1992 Poetics, Politics, and Truth: An invitation to Rhetorical Analysis, [w:] Writing the Social Text, New York, Aldine do Gruyter Press. B u ł h a k o w M. 1973 Mistrz i Małgorzata, Warszawa. „Co nam zostało z tych lat?" 1991 „Co nam zostało z tych latV Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, M . Marody (red.), Londyn, „Aneks". C l i f f o r d J. 1988 Predicament of Culture, Harvard University Press. 1989 On Ethnographic Allegory, [w:] Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, J. Cifford, G . E . Marcus, Berkeley - Los Angeles - London, Uni­ versity of California Press. G i e o r g i c a J . P. 1991 Aktorzy lokalnej sceny politycznej, [w:] Między nadzieją a rozczarowaniem. Sa­ morząd terytorialny rok po wyborach, B. Jałowiecki, P. Swianiewicz (red.), Warszawa. G i z a - P o l e s z c z u k H. 1991 Stosunki międzyludzkie i życie zbiorowe, [w:] Co nam zostało z tych lat? Społeczeń­ stwo polskie u progu zmiany systemowej, M . Marody (red.), Londyn, „Aneks". �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 39 G i r a u d o u x J. 1957 Improwizacja paryska, [w:] Teatr, Warszawa. J a ł o w i e c k i B. 1990 Narodziny demokracji lokalnej, Warszawa. 1991 Scena polityczna Polski lokalnej, [w:] Między nadzieją a rozczarowaniem. Samorząd terytorialny rok po wyborach, B. Jałowiecki, P. Swianiewicz (red.), Warszawa. L a k o f f G., Johnson M. 1988 Metafory w naszym życiu, Warszawa. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A. 1995 Zarys tradycji stosowania pojęcia „wiedza potoczna", „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. Ohnuki-Tierney E. 1991 Embedding of Transforming Poly trope: The Monkey as Self in Japanese Culture, [w:] Beyond Metaphor, (ed.) Fernandez J.W. Perelman, Chaim, Olbrechts-Tyteca L. 1989 The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation, Notre Dame, I N , University of Notre Dame Press. S z c z e p a ń s k i J. 1992 Polska lokalna, [w:] Społeczeństwo i gospodarka w Polsce lokalnej, B. Jałowiecki (red.), Warszawa. T a r k o w s k i J. 1994 Władza i społeczeństwo w systemie autorytarnym, Warszawa. U s p i e n s k i В., Ż y w o w W. 1990 Car i Bóg, Warszawa. Ustawa... 1990 Ustawa o Samorządzie Terytorialnym z dn. 8 marca 1990 г., „Dziennik Ustaw R P " z dn. 19 marca, I I I , nr 16. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN COMMON K N O W L E D G E OF PUBLIC AFFAIRS. T H E IMAGE OF L O C A L POLITICAL SCENE Summary Recent problems of human sciences, the discrepancy of modern science and postmodern theories of textuality and decenstruction can be conceived in terms of ancient debates between philosophy and rhetoric. The New Rhetoric postulates applying allegories which can function as models of interpretation. According to J . Clifford ethnographic writing is allegoric on each plane of meaning. Coexistence of native metaphors and rhetorical figures introduced by the writer is quite possible. The latter constitute the probable meanings of native texts and the metaphors included in them. According to this methodology the "texts" to be analysed are the recorded fragments of native knowledge confronted in the intercultural discourse with the scholar's knowledge, both specialistic and everyday knowledge. The discourse is possible owing to the subjects of communication. In this case it is the public (political) life on the local, communal level. The author suggests as the metaphor the model of "theatre of public life". There is a "stage" occupied by people of local official authority who can influence the communal budget and schemes of development. There is "audience" - members of community, potential voters, local constituency who watch and comment all the actions of those "on stage". Their attitudes vary extending from the extreme of "favorably inclined" to "critical". The supporters are convinced �40 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN of the authorities' paternalism and good will, especially that of the head of communal council who is the centra] character on the stage. They admire his personality, wisdom and activity, they perceive his person as "an ideal of a good manager". The critics are distrustful, they don't believe that the authorities act on behalf of the public welfare, but suspect them of minding their own interest and prestige. The critics suggest that the people of authority offer onlyan illusion of welfare and their enterprises are nothing more than requisites which are to make them credible. The article is intended not so much to present a deep analysis of the subject as to show how far the field of anthropology has been extended, new problems appearing along with social changes, and how big the distance from traditional interests of ethnography has become. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64fd8d8945abfab87b96b116500fcc78.pdf 277c5967fe20158ddc164394fd9a462d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1568 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1450 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XL Zeszyt 1-2 Warszawa 1996 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA ZASTĘPCA R E D A K T O R A : I W O N A KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Na okładce wykorzystano reprodukcję fotografii wykonanej w roku 1937 na Polesiu przez p. Józefa Szymańczyka. Zdjęcie pochodzi ze Zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie (reprodukcja Krzysztof Chojnacki) Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 1995. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Indexed in: I B Z - International Bibliography of Periodical Literature IBZ - CD-ROM I B R - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature BR - CD-ROM Printed in Poland P L I S S N 0071-1861 Skład i druk: Zaklad Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38 Zam. nr 34/96. Objętość ark. wyd. 31. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Od Redakcji Iwona Kabzińska 5 ARTYKUŁY Część I Leszek D z i ę g i e l - Życie codzienne i historia najnowsza - nowe pole badań etnologa Everyday life and modern history - new area of anthropological studies Anna Z a d r o ż y ń s k a - Krótki szkic o chamstwie Short essay on caddishness Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Lokalny wizerunek gminnej sceny politycznej Common knowledge of public affairs. The image of local political scene Maria P a r a d o w s k a , Anna U r b a ń s k a - Kult św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej. Zarys problematyki The cult of St. Adalbert in Polish folk culture. An outline of essential problems 11 17 19 28 29 39 39 52 Część II Jolanta K o w a l s k a - Taniec Eurynome The dance of Eurynome Jarosław K o l c z y ń s k i — Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności A three-legged goat. Some remarks on the symbolism of three-leged creatures Dagnosław D e m s k i - Niebramińskie źródła ludowego hinduizmu. Bogowie mniejsi Non-Brahmanic sources of folk hinduism. Minor deities 53 78 81 106 109 124 Część III Ryszard R a d z i k - Charakterystyka pojęcia grupy etnicznej na przykładzie Poleszuków The concept of ethnic group. The case of the "Poleshuki" (Byelorussia) Danuta Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k - N a r ó d , język i państwo w wypowiedziach mieszkańców wsi pod Lidą na Białorusi The concepts of „nation", "language" and "state" in the language of peasants near Lida in Byelorussia Katarzyna W a s z c z y ń s k a - K t o to jest szlachcic, czyli o obrazie szlachcica w oczach współczesnych mieszkańców pogranicza litewsko-białoruskiego Who is "a nobleman"? Images and stereotypes of petty gentry as a social group on the Lithuanian-Byelorussian borderland Beata C z e c h - Chłopskie obrzędy rodzinne na Oszmiańszczyźnie Peasant rituals of the life cycle in the region of Oszmiana (Byelorussia) Iwona K a b z i ń s k a - O kulturze „polskiej nacji", kulturze narodowej i możliwościach ich transmisji (na przykładzie Polaków z Białorusi). Uwagi wstępne On the culture of "Polish natsia", national culture and the possibilities of its transmission (the example of Poles in Byelorussia) Halina R u s e k - Socjologiczne aspekty badania zróżnicowania kulturowego Zaolzia Sociological aspects of the researches of cultural differentiation in Zaolzie . . . . Sławoj S z y n k i e w i c z - Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi The Poles in Kazakhstan. Ethnic identity and relationships with other groups Andrzej W o ź n i a k - Z badań nad Polonią gruzińską drugiej połowy X I X i początku X X wieku From the studies on the Polish colony in Georgia in the second halfth of the 19th and the beginning of the 20th century 127 134 137 155 186 189 205 209 225 229 236 237 252 255 274 �Agnieszka H a l e m b a - Kto jest Ałtajczykiem? O tożsamości narodowej rdzennych mieszkańców Republiki Ałtaj Who is a Altaian? On national identity of the indigenous population of the Republic of Altai Piotr В o r a w s k i - Turcy meschetyńscy -jeden z problemów etnicznych współczesnego Kaukazu The Turks of Meschetia - one of the ethnic problems of the contemporary Caucasus 277 306 307 318 NEKROLOGI Maria Frankowska (1906-1996) - Maria Paradowska Jadwiga Kucharska (1922-1995) - Maria Biernacka 319 327 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności, Dariusz Czaja (red.), Kraków 1994 - Bartosz Gomółka Shamanism in performing arts, Tae-gon Kim, M . Hoppál, O.J. von Sadovszky (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1995, ss. 291 - Iwona Kabzińska Shamanism in Siberia. Selected reprints, V. Diószegi, M . Hoppál (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1996, ss. 189 - Iwona Kabzińska Antoni Kuczyński, Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, t. 1, Azja i Afryka, Wrocław 1994, ss. 433, 205 il., 2 mapy - Janusz Kamocki Dziennik Józefa Kopcia, brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opr. i wyd. A. Kuczyński i Z. Wójcik, Warszawa-Wrocław 1995, ss. 404, il. - Ryszard Tomicki Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej, Ryszard Kantor (red.), Kraków 1995, ss. 123 - Urszula Kaczmarek Kultura międzywojennego Wilna. Materiały z konferencji w Trokach (28-30 V I 1993), Anna Kieżuń (red.), Białystok 1994, ss. 387 - Stanisław Ciesielski Zdzisław Julian Winnicki, Szkice kresowe, Wrocław 1995, ss. 155, 44 fot. - Iwona Kabzińska Leszek Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Wrocław 1991, ss. 372 - Grzegorz Hryciuk Grzegorz Hryciuk, „Gazeta Lwowska" 1941-1944, Wrocław 1992, ss. 160 - Leszek Dzięgiel Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, Warszawa 1995, ss. 224 - Irena Turnau Karol Daniel Kadłubiec, Górniczy śmiech (komizm ludowy pogranicza czesko-polskiego), Wrocław 1995, ss. 307 - Mirosław Marczyk Zbigniew Libera, Wstęp do nosologii, Wrocław 1996, ss. 122 - Marcin Brocki John van Maanen, Tales of the Field. On Writting Ethnography, The University of Chicago Press, Chicago - London 1988, ss. 144 - Przemysław Hensel Kultura przedsiębiorczości, Brigitte Berger (red.), Warszawa 1994 - Ludomira Trojan Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne, Warszawa 1994, ss. 275 -Agnieszka Pokropek Bill Devall, George Sessions, Ekologia głęboka, Warszawa 1995 - Paweł Kalinowski Deborah Tannen, T y nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, Warszawa 1995 - Aleksandra Sadowska Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Warszawa 1993, ss. 96 - Witosław Klembowski 335 337 342 343 345 348 352 355 358 360 365 368 370 373 374 376 377 379 380 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural nthropology. �Od Redakcji Fakt wydania 40 rocznika pisma nieodparcie wywołuje skojarzenia z ju­ bileuszem, okrągłą rocznicą... Starsze pokolenie etnologów pamięta zapewne narodziny „Etnografii Polskiej", która od czterdziestu lat jest wciąż obecna w naszym życiu naukowym. Dla młodego pokolenia „Etnografia Polska" to tytuł, który był zawsze, do którego sięgały (i sięgają nadal) kolejne roczniki studentów i badaczy (nie tylko etnologów). Jubileusz czterdziestolecia można, jak to się dzieje zazwyczaj w przypad­ ku rozmaitych rocznic, wykorzystać jako okazję do podsumowania dorob­ ku, w tym również odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu poszczególne kierunki etnografii (etnologii, antropologii kulturowej), problemy badawcze, wydarzenia naukowe, znalazły odbicie na stronicach pisma, w jakiej mierze było ono wizytówką środowiska, otwarcia Redakcji na współpracę z bada­ czami związanymi z różnymi ośrodkami działającymi w Polsce i w innych krajach świata, reprezentującymi różne szkoły, metody, koncepcje, a także dyscypliny. Świadomie zrezygnowaliśmy jednak z przygotowania tomu, który byłby podsumowaniem minionego czterdziestolecia, próbą oceny do­ robku edytorskiego „Etnografii Polskiej" albo omawiania osiągnięć dyscy­ pliny, której pismo służy od tylu lat. Chcemy natomiast zaprezentować artykuły informujące o niektórych realizowanych obecnie w Polsce kierun­ kach badań etnologicznych i antropologicznych. Czytelnikom pozostawiamy ocenę, na ile są one interesujące lub też wiodące w naszej dyscyplinie. Koncentrując się, zgodnie z przyjętą koncepcją, na dniu dzisiejszym polskiej etnologii, a - z konieczności - na prezentacji fragmentu jej obrazu, chcemy jednak uczynić wyjątek, by przypomnieć Osobę założyciela i wielo­ letniego Redaktora „Etnografii Polskiej", ś.p. Prof. Witolda Dynowskiego, który powołał to pismo w trudnych latach ograniczeń badawczych naszej dyscypliny. W tym roku minęła 10 rocznica Jego śmierci. Pragniemy także wspomnieć o Pani mgr Krystynie Małkowskiej, która przez ponad dwa­ dzieścia lat pełniła funkcję sekretarza Redakcji, współtworząc w znacznej mierze obraz pisma. Bez Niej „Etnografia Polska" po prostu by nie istniała. Dziękujemy Jej serdecznie za ogromny wysiłek i serce, jakie włożyła w reda­ gowanie pisma. Chciałabym także osobiście podziękować za wieloletnią współpracę Pani Redaktor Zycie Kwiecińskiej z wrocławskiego oddziału Ossolineum. Dziś widzę, jak wielce przydatna okazała się wiedza redakcyjna przekazywana mi przez Panią Zytę, aczkolwiek zdobywanie tych doświad­ czeń nie było łatwe. �6 OD REDAKCJI Etnologom nie brakowało ostatnio okazji do jubileuszy. W 1994 r. w Po­ znaniu, w ramach obchodów 75-lecia Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M oraz Ko­ mitetu Badań Etnologicznych PAN, zorganizowano sesję, podczas której dyskutowano m.in. nad aktualną kondycją nauk etnologicznych w Polsce i oceniano możliwości ich rozwoju. W 1995 r. we Wrocławiu odbyły się natomiast uroczystości z okazji 100-lecia Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i czasopisma „Lud". Owocem wspomnianych obchodów są dwie znaczące publikacje. Referaty zaprezentowane podczas jubileuszu 100-lecia PTL zostały wydane w 78 t. „Ludu" (1995 г.), teksty z konferencji poznań­ skiej opublikowano natomiast w książce pt. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. A. Posern-Zielińskiego (Poznań 1995); obydwie prace ukazały się na rynku w pierwszej połowie 1996 r. Myślę, że najnowszy, jubileuszowy numer „Etnografii Polskiej" może stanowić ważne uzupełnienie wspomnianych publikacji, przede wszystkim w zakresie roz­ ważań nad współczesnym obrazem naszej dyscypliny, poszerzając znacznie i uaktualniając prezentowaną w nich problematykę, jak też listę autorów i reprezentowanych przez nie ośrodków (warto przy tym, jak sądzę, zwrócić uwagę na znamienne podziały „regionalne" występujące wśród współpra­ cowników poszczególnych tytułów). W najnowszym numerze „Etnografii Polskiej" kontynuujemy publikację tekstów poświęconych zagadnieniu tożsamości (etnicznej, narodowej, kul­ turowej), poruszamy szeroko rozumianą problematykę polonijną, prezen­ tujemy też nowe prace z zakresu antropologii kultury. Sygnalizujemy rów­ nież powstanie tematów badawczych, świadczących o stałym poszerzaniu pola zainteresowań etnologów. Do tematów tych należą: 1. Analiza kul­ turowa epoki „realnego socjalizmu" w Polsce i w innych krajach tego systemu, z jego mitologią, propagandą i metodami socjotechnicznymi, z nie objętą dotąd badaniami etnologicznymi sferą życia codziennego w jego najszerszym nurcie (artykuł L. Dzięgla); 2. Kulturowa analiza zjawiska określanego terminem chamstwo, przeciwstawianego najczęściej kulturze (w wąskim sensie). Zjawisko to, jak pisze A. Zadrożyńska, wymaga zde­ finiowania, określenia zasadniczych cech, atrybutów i relacji zbioru no­ szącego miano chamstwa. Próbując określić jego istotę, autorka dotyka także problemu genezy zjawiska, sięgając do przekazów biblijnych; 3. Nie­ wątpliwe novum w pracach etnologicznych stanowią badania inspirowane koncepcją „teatru życia publicznego", rozwiniętą przede wszystkim w ba­ daniach socjologicznych. W tym nurcie mieści się artykuł A. Malewskiej-Szałygin oparty na wynikach badań terenowych, jakie w latach 1993-1995 autorka (wraz z grupą studentów) przeprowadziła w dwóch gminach ma­ zurskich, by ukazać lokalny wizerunek sceny politycznej. Wspomniane kierunki zrodziły się z refleksji badaczy nad obecną rzeczywistością, nad mechanizmami rządzącymi zachowaniami ludzkimi w naszym społeczeń­ stwie i korzeniami owych mechanizmów. �OD REDAKCJI 7 Nowym zagadnieniem podejmowanym przez etnologów jest rola i funk­ cjonowanie kultu świętych we współczesnej kulturze ludowej (artykuł M . Paradowskiej i A. Urbańskiej o kulcie św. Wojciecha). Odrębny nurt sta­ nowią prace, których autorzy próbują np. interpretować i wyjaśniać zna­ czenie oraz funkcje określonych obiektów i zachowań rytualnych, korzy­ stając z różnego typu źródeł: opisów obrzędów, tekstów folklorystycz­ nych, mitów, zabytków archeologicznych i in. W bieżącym Zeszycie „Etno­ grafii Polskiej" prezentujemy wyniki studiów J. Kowalskiej w zakresie antropologii tańca oraz efekty prac J. Kolczyńskiego ukazujące symbolikę trójnożności. Dużym zainteresowaniem etnologów (i przedstawicieli innych dyscyplin) cieszą się obecnie badania nad zagadnieniem tożsamości, specyfiką pograni­ cza, zjawiskiem regionalizmu, etniczności, nie mówiąc już o poszukiwaniu metod opisu i interpretacji badanej rzeczywistości (por. również uwagi A. Posern-Zielińskiego o rosnącym znaczeniu studiów etnicznych w etnolo­ gii i antropologii kulturowej /społecznej zawarte w artykule opublikowanym w 78 t. „Ludu"). Teksty poświęcone tak ważnej dla mieszkańców współ­ czesnego świata problematyce tożsamości, kwestiom etnicznym, narodowoś­ ciowym tworzą wyraźny blok w najnowszym tomie „Etnografii Polskiej". Nie jest przypadkiem, że dotyczą one głównie terenów byłego Związku Radzieckiego. Jak wiadomo, wraz z rozpadem ZSRR i uformowaniem się nowych państw na jego terenach, ujawnione zostały m.in. występujące na tych obszarach poważne problemy etniczne i narodowościowe (por. artykuł P. Borawskiego, historyka i orientalisty, na temat Turków meschetyńskich). Na tę część świata zwróciło spojrzenie wielu badaczy (w tym również z Pol­ ski). Niektórzy spośród nich podjęli bezpośrednią penetrację wybranych obszarów. Realizacji badań sprzyjało otwarcie dostępu do terenów, które przez dziesiątki lat niechętnie gościły nazbyt dociekliwych badaczy, zwłasz­ cza pochodzących z innych krajów. Jeden z etnologów młodego pokolenia, zafascynowany badaniami odleg­ łych ludów w poszukiwaniu nieuświadamianych struktur myślenia i syste­ mów kulturowych, w prywatnej rozmowie ze mną stwierdził niedawno, że tak częste dziś podejmowanie badań nad tożsamością, stosunkami narodo­ wościowymi, konfliktami etnicznymi itp. jest wynikiem mody i prowadzi do niepotrzebnego upolitycznienia etnologii. Moim zdaniem, powstanie nowego i wyraźnie dziś zarysowanego, także w Polsce, kierunku badań nad szeroko rozumianą problematyką etniczności/narodowości świadczy przede wszyst­ kim o otwartości badaczy, jest wyrazem pragnienia poszerzania zakresu badań, chęci wypracowania nowych metod poznania, opisu i interpretacji oglądanej przez nich rzeczywistości. Wynika także z obowiązku podjęcia tematów, które przez ponad 40 lat stanowiły tabu w nauce polskiej (również w etnologii). W jakimś stopniu zainteresowanie badaczy wspomnianą tema­ tyką jest także efektem zdumienia, zadziwienia zjawiskami, jakie objawiły się ich oczom po podniesieniu kurtyny, skrywającej wiele prawd i problemów, �8 OD REDAKCJI które stały się nagle widoczne, wymagając zarazem weryfikacji sposobu, w jaki przedstawiano je dotychczas opinii społecznej świata. Na naszych oczach nastąpiła również demitologizacja obrazu społeczeństwa, którego jesteśmy członkami. Dziś nikt już nie ukrywa choćby tego, że tereny polskiego pograni­ cza nie są wolne od różnego typu konfliktów, mających nierzadko podłoże w określonych decyzjach i posunięciach polityków, a także w odpowiednich działaniach propagandowych, że możemy tam obserwować efekty wieloletniego dążenia do unifikacji i asymilacji kulturowej tzw. mniejszości etnicznych i narodowych, decydujące m.in. o stanie tożsamości członków tego typu społeczności (por. artykuł H . Rusek dotyczący Zaolzia). Podobne efekty występują dziś również na terenie byłego Związku Radzieckiego. Ukazuje to m.in. artykuł S. Szynkiewicza poświęcony świadomości etnicznej Polaków z Kazachstanu. Autor zwraca również uwagę na rolę stereotypów w kontak­ tach międzykulturowych, ilustrując to zagadnienie materiałami zgromadzonymi podczas badań terenowych. W swoim artykule, opartym na wynikach badań, jakie przeprowadziłam wśród Polaków z Białorusi (Grodzieńszczyzna i Mińszczyzna) piszę m.in. o wpływie rusyfikacji na stan wiedzy badanych o kulturze własnej grupy odniesienia i ograniczonych możliwościach kontynuacji polskich tradycji, a także na proces kształtowania tożsamości narodowej Polaków. Problem zachowania elementów obrzędowości rodzinnej przez Polaków z Bia­ łorusi (Oszmiańszczyzna) stanowi natomiast przedmiot artykułu B. Czech. Oszmiańszczyźnie oraz jednej z parafii litewskich, leżącej na pograniczu litewsko-białoruskim, poświęcony jest tekst K. Waszczyńskiej. Na podstawie wypowiedzi mieszkańców badanych terenów autorka podjęła próbę przedsta­ wienia współczesnego obrazu szlachcica i zakresu znajomości tradycji szlache­ ckiej przez osoby reprezentujące różne grupy społeczeństwa. Efektem badań nad świadomością członków lokalnych społeczności wiejskich jest także artykuł D. Życzyńskiej-Ciołek oparty na materiałach zgromadzonych w okolicach Lidy. Autorka wyjaśnia znaczenie terminu 'nacja' i 'nacjonałność' oraz związek tych pojęć z przynależnością indywidualną i grupową. Ukazuje także stosunek badanych do władzy, państwa i pojęcia 'ojczyzna'. Wszystkie artykuły dotyczą­ ce Białorusi, a także innych rejonów byłego Związku Radzieckiego, są zarazem dokumentalnym zapisem zmian w świadomości mieszkańców tego państwa wywołanych przez przeobrażenia sytuacji politycznej ostatnich lat. Warto przypomnieć, że do prekursorów prowadzonych w Polsce badań nad tożsamością należała zmarła w 1995 r. Prof. dr hab. Jadwiga Kucharska (Jej sylwetkę naukową przypominamy we wspomnieniu pióra M . Bierna­ ckiej). Myślę, że dla wielu badaczy studia Prof. J. Kucharskiej są nie tylko przykładem rzetelnej pracy badawczej, lecz także stanowią znakomity mate­ riał do badań porównawczych. Jesienią 1996 r. pożegnaliśmy także Prof. dr hab. Marię Frankowską - badaczkę, która stworzyła podwaliny polskiej amerykanistyki. Badanie procesów etnicznych i narodowych wymaga precyzyjnego zde­ finiowania i stosowania terminów: grapa etniczna, etniczna zbiorowość, �9 OD REDAKCJI naród, ukazania cech charakterystycznych każdej z wymienionych grup. Czasem jednoznaczne przyporządkowanie badanej społeczności do określonej grupy może sprawiać trudności. Bardzo ważne jest wówczas ustalenie podsta­ wowych wyznaczników, obiektywnych cech kulturowych właściwych dla danej grupy, zdefiniowanie używanych pojęć, a także określenie ich relacji względem siebie. Zdefiniowaniu pojęć 'grupa etniczna' i 'etniczna zbiorowość' oraz ich relacji w stosunku do pojęcia 'narodu' poświęcony jest artykuł socjologa R. Radzika. Propozycje autora dotyczą przede wszystkim Poleszuków, można je jednak z pewnością rozpatrywać znacznie szerzej, dokonując zarazem konfrontacji z określeniami używanymi przez innych badaczy. Prowadzone obecnie studia nad tożsamością i autoidentyfikacją człon­ ków wybranych grup nie tylko stwarzają etnologom możliwość poszerzenia dotychczasowego pola badań oraz wypracowania nowych metod gromadze­ nia i opracowywania materiałów, lecz także sprawiają, że w centrum zainte­ resowania badaczy bardzo wyraźnie staje pojedynczy człowiek widziany nie tylko jako przedstawicieli określonej grupy, lecz przede wszystkim w rela­ cjach z innymi. (Przed badaczami otwiera się także szansa poszerzenia ogólnej wiedzy o Człowieku, a także refleksji nad granicami dyscypliny i własnych możliwości poznawczych). Zgromadzone podczas badań tereno­ wych wypowiedzi informatorów, zarówno te, które można uznać za typowe dla większej społeczności, jak i odbiegające od nich, wskazują m.in. na różnorodne relacje między jednostką i grupą. Pozwalają też wnioskować o stopniu zróżnicowania badanej społeczności i różnych odcieniach (katego­ riach) tożsamości. Mogą też stanowić punkt wyjścia do opisu struktury etnicznej określonego obszaru. Dzięki nim, jak stało się np. w przypadku badań A. Halemby, przeprowadzonych wśród mieszkańców Republiki Ał­ taju, możliwa jest ponadto weryfikacja dotychczasowych ustaleń badaczy, nie uwzględniających często spojrzenia na kwestie etniczne „od wewnątrz". Wiele nowych, nie publikowanych dotąd informacji przynosi też artykuł D. Demskiego, oparty na materiałach terenowych zgromadzonych wśród indyjskich pasterzy Rabari, znacznie wzbogacający wiedzę o panteonie bóstw hinduistycznych zwanych „bogami mniejszymi" („niższymi"). Od kilku lat z różnych stron słychać głosy wieszczące kryzys etnologii. Niech mi będzie wolno wyrazić nadzieję, że najnowszy tom „Etnografii Polskiej", podobnie jak dwie wspomniane tu wcześniej publikacje, jest zapo­ wiedzią przezwyciężania kryzysu. Cieszymy się, że możemy publikować efek­ ty prac tak wielu autorów na łamach „Etnografii Polskiej" i wierzymy, że pismo to będzie towarzyszyć Czytelnikom jeszcze przez wiele lat, otwierając się nadal na współpracę interdyscyplinarną. Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52c4c18c8d7449fac2a6b18f716069ce.pdf a2991acd6cb48b49eb88c097609e2361 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1456 Title A name given to the resource Niebramińskie źródła ludowego hinduizmu. Bogowie mniejsi / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.109-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa NIEBRAMIŃSKIE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU. BOGOWIE MNIEJSI 1 Każdy, kto zetknął się w literaturze poświęconej hinduizmowi z pojęciem „bogów mniejszych", „bóstw niższych" lub „bóstw innych", posiada pewne wyobrażenie na temat tych pojęć. W przedstawieniach religii Indii najczęś­ ciej wymieniane były one w dalszej kolejności za wielkimi bogami hinduiz­ mu, wielką trójcą Brahma, Wisznu i Siwa, czy też równie wielkich i popular­ nych bogów, jak Rama, Kryszna czy Paraśurama. Obie te grupy bogów zaliczane są zwykle do przeciwstawnych kategorii ze względu na wiele cech odróżniających je, m. in. zasięg ich oddziaływania, np. ogólnoindyjski lub regionalny, lokalny, czy też rodzaj i wielkość przypisywanej im mocy. Po­ stawiłem sobie pytanie - co się za tymi pojęciami kryje? Odpowiedź na to pytanie rzuca również więcej światła na kwestię źródeł ludowego hinduizmu. Poniżej przedstawiam moje uwagi na ten temat. * Historia badań hmduizmu liczy sobie już wiele lat. Tradycyjna indoiogía opierała swoje studia na badaniu klasycznych tekstów. Źródła pisane, nie tylko w sanskrycie, ale również w językach regionalnych, stanowią bogaty pod względem ilości, jak i treści zbiór materiałów, nie do końca zresztą zbadany. Polem zainteresowania etnologów jest również współczesna kul­ tura ludowa Indii, oparta w większości na przekazie ustnym. Powstaje pytanie czy są to dwie odmienne tradycje, te same, czy też może jeden z wariantów innych tradycji? Niemiecki etnolog G.D. Sontheimer postulo­ wał badania źródeł pisanych i równolegle badanie kontekstu, w jakim owe źródła powstawały (Sontheimer 1989, s. 2). W takim ujęciu są one wszystkie częścią jednego zbioru. 1 Inspiracją do napisania tego artykułu były badania terenowe przeprowadzone w latach 1989-1993 wśród pasterzy Raban w Gudżaracie i Radzastanie oraz plemienia Warli w stanie Maharasztra. �по DAGNOSŁAW DEMSKI Jednak ten zbiór nie jest bynajmniej jednorodny. Trudno zresztą auto­ rytatywnie wydzielić poszczególne tradycje, ponieważ wszystkie wątki i ele­ menty są zmieszane i ciągle jeszcze podlegają procesom sanskrytyzacji. Jeśli uznamy, że większość tekstów pisanych należy do tradycji bramińskiej, to z pewnością tradycje ustne zaliczyć można do ogólnej kategorii źródeł niebramińskich. Najbardziej znany podział, rodem z literatury klasycznej, na zachowania dharmya, czyli zgodne z obyczajem i adharmya, czyli niegodne braminów wydaje się być zbyt powierzchowny, chociażby przez fakt, że do tradycji bramińskiej, podobnie jak do ludowej, należą wisznuizm, śiwaizm i siaktyzm. Bardziej typowy dla tradycji bramińskiej jest wisznuizm, dla ludowej natomiast śiwaizm i siaktyzm. Tak więc elementy śiwaizmu i siaktyzmu zaadoptowane przez nurt bramiński uzyskały inną formę. Na przeciwległym biegunie hinduizmu bramińskiego rozwijały się nurty związane z pozostałymi kastami. Przede wszystkim był to ruch bhakti , podkreślający zasadę równości wszystkich ludzi wobec boga. Inny nurt kultów tantryckich podkreślał znaczenie osobistej mocy, dążenia do realiza­ cji, jako jedyne kryterium osiągnięcia pozycji. W obu nurtach tracił na znaczeniu status społeczny czy urodzenie. Te ruchy znajdowały odbiór wśród kast niebramińskich lub wręcz zaliczanych do najniżej stojących w hierarchii społecznej hinduizmu. Poza hinduizmem pozostawały długo szamanistyczne formy kultów plemiennych, chociaż i one uległy wpływom idei hinduizmu. Ponadto w środowisku grup niebramińskich rozwijały się lokalne formy synkretyczne łączące islamski sufizm z ideami bhakti. Ich zasięg był za­ skakująco szeroki, czego przykładem są Sikhowie, Kabir. Droga całkowite­ go oddania się bogu lub jego manifestacjom bhakti zdominowała z upływem czasu inne drogi hinduizmu. Idee islamu, propagowane głównie na północy przez sufizm, towarzyszyły rozkwitowi bhakti. Ruchy te objęły szerokie masy ludności pozostającej w dole hierarchii społecznej hinduizmu. Trudno o precyzyjne wskazanie początków poszczególnych elementów ludowego hinduizmu. Nie jest to moim celem. Chcę natomiast zwrócić uwagę na pewne najbardziej charakterystyczne cechy tych nurtów. Bramińskie zasady surowo domagały się zachowania ścisłych granic kasto­ wych, porządkowania rzeczywistości według reguł czystości i nieczystości. Wśród niebramińskich społeczności ludzie obdarzali na co dzień tym samym szacunkiem sanjasinów, joginów, gosainów, ale również pirów, fakirów i derwi­ szów, a więc postacie nie zawsze zaliczane do kategorii czystych rytualnie. W ikonografii siaktyzmu i tantry dominowały przedstawienia pierwiast­ ka żeńskiego, podczas gdy w ruchach bhakti, w tym kulcie Kryszny, pod­ kreślany był zwykle pierwiastek męski. 2 2 Początki ruchu bhakti na południu Indii datuje się na VI w. n.e., jego rozkwit na północy przypada na XIV w. n.e. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 111 W zależności od podejścia do tematu można generalnie wyróżnić w lite­ raturze kilka ujęć problemu bogów mniejszych. Bogowie mniejsi byli więc traktowani jako: - postacie reprezentujące jedną z wielu, ludową wersję Ramajany (Smith 1986, 1991); - demony i złe moce (O'Malley 1935; Crooke 1896); - problem deifikacji ludzi i przodków (Blackburn 1985; Coccari 1990; Thapar 1981; Aiyappan 1976; Pocock 1973); - przykład egzemplifikacji mozaiki lokalnie obowiązujących stosunków społecznych (Prakash 1986); - przykład synkretyzmu religijnego na pograniczu hinduizmu i islamu (Van der Veer 1992); - postacie reprezentujące plemienny kult przodków (Vitebsky 1995; Knipe 1977). Każdy z autorów używa odmiennych terminów dla rozróżnienia rodza­ jów bogów lub bóstw, najczęściej wysuwając na plan pierwszy pewne ich aspekty, pomijając inne. Cóż więc się za tym kryje? Fenomen kultu „bogów mniejszych" dotyczy głównie kultury ludowej, wiejskiej i plemiennej, ale nie tylko. Doświadczenie uczy, że również członkowie wyższych kast, czy wy­ znawcy innych religii, korzystają z pomocy tajemniczych sił, kryjących się za tymi pojęciami. Stąd płynie wniosek, że zjawisko to wykracza poza ramy jednej religii. Jakie rodzaje bogów, bóstw i innych nieziemskich istot wymieniają świę­ te księgi hinduizmu? Pomijam tu szczegółowe analizy źródeł pisanych. Jako przykłady posłużyły mi dane na ten temat przedstawione w Traktacie o Zac­ ności Manusmryti, który wymienia wiele ich rodzajów. Wśród nich znajdzie­ my „bogów starszych" (sans. sadhjowie, czyli „tych, którzy muszą być przebłagani"). Świat, który zamieszkują znajduje się ponad światem bogów. Bogowie ci związani są z Brahmą-stwórcą świata. Nie są oni tak bezpo­ średnio zależni od składania ofiary jak bogowie „normalni" (sans, deva); (Manusmryti 1985 s. 186). Dalsze grupy stanowią bohaterowie (sans. najaka, „ten, który wiedzie"), demiurgowie (sans. asura), pierwotnie dobre istoty boskie, które potem stały sie głównymi przeciwnikami bogów. Dalej ge­ niusze (sans. gandharva), którzy mieszkają w niebie, objaśniający boskie prawdy. Ojcowie pierwszej ludzkiej pary, miłośnicy kobiet, nachodzą je, by się z nim zespalać, są obdarzeni olbrzymimi genitaliami i uważani za ekspertów w muzyce. Dalej Marutowie, nauczyciele (sans. acarja, znający reguły postępowania, przewodnik duchowy). W dalszej kolejności półbo­ gowie (sans. jaksza), istoty półboskie z otoczenia Kubery, na ogół przyjazne. Przypominają ich także gana devata, grupa bogów pomocniczych należących do otoczenia ważniejszych bogów. Wymienieni są też przodkowie (sans. pitarah, czyli ojcowie), a wśród nich dwie kategorie: bezpośredni przodkowie danej osoby w prostej linii oraz protoplaści rodu ludzkiego w ogóle. Traktat zaleca uhonorować ich odprawiając ryt zaduszny i złożenie im w ofierze �112 DAGNOSŁAW DEMSKI zadusznych kulek ryżowych. Pozostałe grupy to diabły (sans. piśaća), złe stwory o żółtawej cerze lubiący surowe mięso, upiory, czyli przerażający synowie Gniewu (sans. krodhd) oraz demony (sans. rakszasd) zrodzone ze stopy Brahmana, nawiedzające przerażające miejsca kremacji, przeszkadza­ jące w składaniu ofiar i pożerające ludzi. Już w czasach powstawania Traktatu o Zacności życie społeczne cecho­ wała bogata różnorodność. Tak długa lista bóstw i istot nieziemskich świad­ czy o dostrzeganiu złożoności grup stojących za różnymi kultami. Ewolu­ ująca myśl bramińska wykonała dużą pracę kodyfikacyjną, umożliwiającą wchłonięcie różnych kultów lokalnych i plemiennych przez główny nurt hinduzimu. To była przyczyna istnienia i wyliczania tylu możliwych istot nieziemskich. W mitologii indyjskiej Brahma, Wisznu, Siwa i inni obecni byli przy różnych etapach powstawania świata. To główne postacie panteonu Wielkiej Tradyq'i, znane na północy i południu, na wschodzie i zachodzie Indii. Także Indra, Jama czy inne. Wszystkie zaliczane są do rozwijającego sie nurtu ponadregionalnej Wielkiej Tradycji hinduizmu. Domyślamy się, że „bogowie mniejsi" należą do lokalnych „Małych Tradycji". Lokalność kultu jest pierwszą cechą, według której dokonano kategoryzacji. Generalnie w literaturze przedmiotu uważano, że ludowy hinduizm jest mieszaniną braminizmu z lokalnymi kultami animistycznymi, a pozyq'a, jaką zajmuje on w religii mas w danym rejonie zależy od tego, jak daleko sięgał tam wpływ braminów. Kult bóstw i złych duchów, związany z animizmem, miał najwięcej zwolenników wśród kast niższych, szczególnie pochodzenia drawidyjskiego. Tak pisali o tym Crooke i O'Malley (O'Malley 1970, s. 129). Podziałowi na tradycje wielką i małą odpowiadał także podział na kulty bramińskie i niebramińskie. Kontakt między nimi prowadził do rozległej wymiany i wzajemnych zapożyczeń, co zresztą znalazło się w zasięgu zainte­ resowań wielu badaczy. Rozwinął się nurt badań procesu hinduistycznej transformacji nazywany, za Srinivasem, procesem sanskrytyzaq'i lub hinduizacji (Srinivas 1965). W języku Traktatu o Zacności Manu i innych pism religijnych odpowiadało to podziałowi na sfery zachowań godne braminów, czyli dharmya i ich niegodne, czyli adharmya. Czy poza lokalnością są jakieś inne cechy wyróżniające kulty od siebie, ich przedmiot i specyfikę? Dawni autorzy wymieniali niektóre cechy kultów niebramińskich. Pod­ kreślano więc przede wszystkim fakt, że kapłanami kultów bogów mniej­ szych byli ludzie pochodzący z kast niższych, a bóstwa i istoty przebłagać można tylko za pomocą ofiar zwierzęcych (bawoły, owce, kozły, drób i świ­ nie), chociaż przyjmują także inne, bezkrwawe ofiary. Ponadto bogowie mniejsi przedstawiani są w nieznany ikonografii bramińskiej sposób, a więc najczęściej w postaci glinianych kopczyków, dzbanów, kamieni i drewnia­ nych kołków wbitych w ziemię, także drzew i owoców. Znane były również wizerunki koni i słoni lub jeźdźców. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 113 Zwrócono uwagę, że działania kultowe wypływają głównie z obawy przed ich potężną mocą, polegają na odstraszaniu ich, a ostatecznym celem miało być poczucie większego bezpieczeństwa. W pewnych przypadkach moc taka musi zostać przebłagana, ułagodzona lub jeśli kryje się za tym niebezpieczny demon szukający dla siebie miejsca na ziemi, należało go uspokoić znajdując mu je. W takim miejscu składano mu ofiary ofiary (O'Malley 1970 s. 133). Mamy więc tu podział na grupy społeczne, wyższe i niższe kasty. Lokalność w sensie wydzielonego terytorium, ale także w sensie odrębnej grupy społecznej. Fakt odmiennej ikonografii, prostych form przedstawienia wskazuje na odrębne ludowe źródła wyobraźni i bardziej wyrafinowane o bardziej złożo­ nej symbolice. Wreszcie dostrzeganie w kultach odmiennych form postrzegania świata, postaw i wyobraźni, podkreśla znaczenie innego systemu wartości i innego rodzaju „zakotwiczenia" w otaczającym świecie. Odstraszaniu służą różne działania, np. rysowanie specjalnych wzorów geometrycznych i postaci na ścianach domów, bicie w bębny, strzelanie na wiwat, stawianie na brzegach pól drewnianych kołków wbitych pionowo w ziemię lub ustawianie pionowo kamieni pomalowanych farbą (O'Malley 1970, s. 136). Mamy tu do czynienia z wyeksponowaniem ochronnego lub opiekuńczego charakteru tych bóstw. Innym przykładem potwierdzającym działania zmierzające do przebłaga­ nia i obłaskawienia złych mocy było stawianie świątynki na stałe w jednym miejscu dla krążących w pobliżu duchów. Były one groźne dla ludzi, zgodnie z przekonaniem, jeśli nie posiadały stałej siedziby. Fakt rozpoznawania ich po znakach, np. nieszczęścia w domu lub pojawienie się go we śnie jednego z członków grupy, świadczy o innych narzędziach poznawczych. W takim wypadku miejscowy wróżbita odczytuje wróżby i zaprasza wędrownego ducha do nowej siedziby w pobliżu wsi. Duch ten może przemówić za pośrednictwem medium należącego do rodu. W innym przypadku składa sie ofiary przed drzewem, które nawiedzają duchy. Pod koniec każdego miesią­ ca jedzenie wkłada się do garnków i ustawia na rozstajach dróg, sugerując w ten sposób duchom opuszczenie wsi (O'Malley 1970, s. 137). Tego rodzaju zachowania znane są we wszystkich częściach świata. Eksponowanie tych cech bóstw w kultach ludowych wskazuje na pierw­ szoplanową funkcję opiekuńczą tych bóstw. Potwierdzają to ich nazwy grama devata. Autorzy podkreślali ich dobre nastawienie do mieszkańców wsi lub grupy, jeśli regularnie dbają o nie i zaspokajają ich potrzeby, ale mogą stać się groźne dla mieszkańców, jeśli tylko zostaną zaniedbane. Każda wieś ma własne bóstwo opiekuńcze, którego władza nie sięga poza granice wsi (O'Malley 1970, s. 139). Należy dodać, że role bóstw opiekuń­ czych spełniają zarówno bóstwa żeńskie, jak i męskie. Te pierwsze cechują wyznawców siaktyzmu. �114 DAGNOSŁAW DEMSKI W kulturze ludowej ważną klasą bogów mniejszych byli także ubóstwieni przodkowie, lokalni bohaterowie, w tym także kobiety, które popełniły sati, czyli zginęły śmiercią męczeńską (O'Malley 1970, s. 152). Z tą kategorią bogów wiążą się bóstwa przedstawione w ikonografii w postaci wężów. Wreszcie ostatnią kategorią są nieziemskie istoty kryjące się w kulturze pod pojęciami demonów i złych duchów. Wyróżnia ich od pozostałych brak kultu i kapłanów. Klasyfikowani są jako najczęściej złe i nie posiadają atrybutów świadczących o funkcji ochraniania granic wsi. To właściwi strażnicy terytorium kszetrapala mają ich odstraszyć od granic wsi. Do­ magają się one ofiar zwierzęcych, a poświęcone im obrzędy kończą się często nocą opętańczym tańcem (O'Malley 1970, s. 154). Zjawisko to wy­ stępuje w całych Indiach. Ciała tancerzy wykręcają się w konwulsjach, wirowaniach i podskokach. Demony dzielą się na kolejne dwie kategorie, czyli na te, które posiadają imiona, rozpoznane atrybuty władzy oraz te, które imion nie posiadają i przypominają raczej mniej groźne straszydła (O'Malley 1970, s. 156). Naj­ bardziej wyróżniającą cechą tych kultów jest możUwość wejścia w kontakt z tymi bóstwami lub opętania przez nie. Jak widzimy, ustalenia badaczy ludowego hinduizmu nie odbiegają dale­ ko od przykładów podanych w Traktacie o Zacności. Różnorodność tradycji i warstw kulturowych Indii utrudnia jednorodną prezentację kwestii bogów mniejszych, można jednak mówić o nich jako o jednej kategorii. Rodzaj kultu zależy od miejsca w hierarchii społecznej, od dystansu, jaki dzieli go od tradycji bramińskiej, pasterskiej, ludowej czy plemiennej. Jak pisał Prakash, jednostka i wspólnota definiuje siebie w relaq'i do zmarłych, a świat duchów jest polem mocno naładowanym znaczeniami (Prakash 1986, s. 218). Jako odrębną kategorię kulty bogów mniejszych łączą wspólne cechy, które częściowo wymieniłem powyżej: lokalność, funkq'a opiekuńcza, trans lub opętanie jako specyficzna forma kontaktu z nimi, związki z przodkami, specyficzne postrzeganie świata, prosta symbolika przedstawień. Moim zdaniem, tę kategorię bogów podzielić można na trzy główne grupy. BÓSTWA OPIEKUŃCZE Do tej grupy bogów mniejszych zaliczane są różne ich rodzaje w zależ­ ności od zasięgu i ich działania. Ich podstawową funkcją jest opieka nad wspólnotą. Będą tu z jednej strony, bogowie opiekuńczy całych wsi (sans. bhumi, grama devátá) czyli terytorium, z drugiej bogowie opiekuńczy grup, czyli wspólnoty ludzi. Bóstwo opiekuńcze wsi jest najczęściej rodzaju żeń­ skiego. Obok grama devata funkcjonują również bóstwa opiekunowie kasty (sans. jati devátá) i bóstwa opiekunowie rodów (sans. kula devátá). �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 115 Ryc. 1. Mommai Mata, bogini opiekuńcza kasty pasterzy wielbłądów Rabari, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 Życie kast niższych hinduizmu zorganizowane jest w sposób tradycyjny zachowując dawne więzi rodowe. Podstawową wspólnotą poza rodziną nuk­ learną, w jakiej żyje jednostka, jest lineaż, czyli grupa ludzi wywodząca się od wspólnego realnego przodka, o którym pamięć żyjących nie zatarła się. Zazwyczaj członkowie takiej wspólnoty zajmują jedną dzielnicę (gudż. faliyd) lub ulicę (gudż. vas, wandh) na wsi, w której stoi kapliczka poświęcona opiekuńczej bogini lineażu (gudż. kula devátá). Grupa taka jest egzogamiczna, jednoczy je kult bóstwa, celebruje wspólnie wszystkie doroczne i rodzin­ ne obrzędy. Wspólnie składa się na pokrycie kosztów z tym związanych. Wewnątrz tej wspólnoty wybierany jest kapłan i ewentualni jego pomocnicy. Do ich zadań należy zadbanie o potrzeby bogini, komunikowanie ich całej grupie oraz składanie odpowiednich dla niej ofiar. Lineaże składają się na szerszą zbiorowość, czyli ród. Definiuje się go jako grupę ludzi wywodzących się od wspólnego mitycznego przodka. W przypadku pasterzy Rabari z Gudżaratu każdy ród ma również boginię opiekuńczą, ale nie ma ona większego znaczenia w praktyce. Ród także jest egzogamiczny. Najszerszą wspólnotą u pasterzy Rabari jest kasta rozumiana jako wspólnota endogamiczna związana z określonym terytorium. Stąd np. Kaczczhi Rabari i Dheberiya Rabari jako dwie odrębne grupy endogamiczne żyjące na sąsiednich terytoriach. Boginią opiekuńczą kasty jest Mommai Mata, która obok bogiń opiekuńczych lineaży, traktowana jest jako najbar­ dziej znaczące bóstwo pasterzy. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI Dlaczego od bogini opiekuńczej zależy pomyślność członków lineażu czy kasty? Bóstwo opiekuńcze rozumiane jest jako uosobienie ducha całej wspólnoty, symbol wspólnoty interesów, wspólnego losu ludzi żyjących naj­ częściej na tym samym terytorium. Współcześnie, kiedy dość powszechna staje się migracja zarobkowa do miast, siedziba bóstwa opiekuńczego po­ zostaje na starym miejscu, na wsi. Przynajmniej przez pierwsze pokolenia. Doroczne i rodzinne święta stają się okazją do wielkich zjazdów rodzinnych członków przybywających z odległych często miast. Inną kwestią jest płeć bóstwa opiekuńczego. Powszechnym bóstwem opiekuńczym wiosek jest bogini matka. Wśród bóstw opiekuńczych kast, rodów i Uneaży możliwe są zarówno bóstwa żeńskie, jak i męskie. Zwykle wyznawcy siaktyzmu mają żeńskie bóstwa opiekuńcze. Jakie jest pochodzenie bóstw opiekuńczych? Wśród niższych kast Gudżaratu żeńskie bóstwa opiekuńcze uważane są za kolejne lokalne emanacje bogini Hing Ladż. Większość z nich, według legend, wywodzi się z paster­ skiej kasty Czaranów, znanych jako deviputra, „dzieci bogini", w przeszłości związanej z kultem siaktyjskim. Najbardziej popularne postacie bogiń owia­ ne są mitami i legendami, jednak niemal na każdej wsi liczne są również mniej znane historie świętych kobiet z kasty Czaranów, czasem bezimien­ nych, które straciły gwałtownie życie poświęcając je dla wspólnoty. Z najbardziej znanymi męskimi bóstwami opiekuńczymi wiążą się równie znane mity. Są nimi najczęściej postacie historyczne lub legendarne, które kiedyś żyły na tym terenie. Najczęściej są to członkowie książęcych rodów radżpuckich Radżastanu i Gudżaratu lub niektórych kast pochodzenia etnicznego, np. Dżatów i Gudżarów. Radżpuci ci za życia byli praktykują­ cymi jogę, uzyskując cudowne moce siddhi i zaszczytny tytuł mahasiddhy lub siddhy. Ich życie zakończyło się nagle podczas walki. Postacie te współcześ­ nie pełnią czasem funkcję rodowych bóstw opiekuńczych. W kultach związanych z nurtem bhakti kładzie się nacisk na oddanie się osobistemu bóstwu opiekuńczemu (sans. ista devota), nawet kosztem rodzin­ nych (kula devátá) i kastowych (jati devátá) bóstw opiekuńczych. B O H A T E R O W I E L O K A L N I , STRAŻNICY WSI I PÓL Na czym polega różnica między bóstwami opiekuńczymi kula devata a strażnikami wsi i pól (sans. kszetropalap. Jak widzieliśmy, te pierwsze pełnią funkcję opiekuńczą obejmującą wspólnotę ludzi. Wraz z migracją całej wspól­ noty towarzyszą jej na nowe miejsca. Natomiast bóstwa herosów vira lub strażników wsi i pól związane są z miejscową przestrzenią terytorialną. Strażnikami są często znane bóstwa radżpuckie Guga, Czanhan, Pabudżi, Rathor, Waczra Dada Solanki itd., ale i mniej znane liczne postacie należące do historii lokalnej lub związane ze zmarłymi niedawno członkami wspólnoty. To samo bóstwo męskie może być bogiem opiekuńczym, jak i strażnikiem pól. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 117 Ryc. 2. Guga Czauhan, heros radzpucki przedstawiany jako bóstwo wężowe, strażnik pól, łCaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 Tradycyjnie pola uznawane były również za własność lineażu. Ich granice wyznaczane były kiedyś za życia przodków, rzadko przetrwały w tym sa­ mym kształcie. Pole od dawna należące do lineażu rozpoznać można często po istnieniu na jego obrzeżach starych miejsc kultu związanych z lineażem. Stoją tam strażnicy pól lub kamienie pośmiertne ludzi, o których pamięć nie prze­ trwała. Stanowią one dowód przynależności pola do lineażu. Nowo zaku­ pione pola zwykle pozbawione są starych miejsc kultu lineażu, chociaż może pojawić się tam figurka strażnika pól. W ludowym hinduizmie bóstwa strażników przedstawiano w stereotypo­ wy sposób. Najczęściej był nim uzbrojony jeździec na koniu lub postać węża. Wizerunki z tej samej wsi są tego samego kształtu, ponieważ produ­ kowane przez tych samych rzemieślników. Miejscowi wyznawcy rozpoznają je po maści konia, którego dosiada jeździec. Pasterze z Kaczczhu rozróż­ niają Pabudżi na niebieskim koniu, Waczra na czerwonym koniu, Dźakhkh na białym, Alam Dada na brązowym koniu. Strażnicy wsi i pól mogą domagać się regularnie zarówno krwawych, jak i innych ofiar. Ich święta celebrowane jest raz do roku przez członków całego lineażu. �118 DAGNOSLAW DEMSKI Ryc. 3. Dżakhkh, jeździec na białym koniu jako strażnik pol, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 PRZODKOWIE W przeszłości tradycyjnie członkowie niższych kast Gudżaratu chowali swoich zmarłych w ziemi. Dzisiaj większość społeczności praktykuje już kremację ciała po śmierci dorosłego członka grupy. Zmarli grzebani byli na przeznaczonej na ten cel ziemi w okolicach wsi. Lokalni kapłani po śmierci chowani byli także w ziemi, ale miejsce ich spoczynku upamiętniano niewiel­ ką budowlą składającą się z płyty kamiennej. To miejsce nazywano ota lub samadhi. W rocznicę śmierci oddawano mu cześć. Podobnym nagrobkiem obdarzano czasem również inne ważne, zasłużone dla wspólnoty postacie. Odmiennie traktowano zwykle inną kategorię zmarłych, tzn. tych, którzy odeszli nagle, w wyniku tragicznego wypadku, zabójstwa, często daleko od rodzinnej wsi, tak że nikt nie zna miejsca pogrzebania ciała. Konsekwencją takiej śmierci było zatrzymanie się na pewnym etapie na drodze do stanu przodka. Hinduizm uznaje stan przodka pręta oraz stany pośrednie między żywym członkiem wspólnoty a przodkiem, również należącym do wspólnoty. Aby osiągnąć stan przodka konieczne są obrzędy pośmiertne śraddha, doko­ nywane co roku w sezonie zadusznym przez syna zmarłego. Brak potomstwa uniemożliwi przeistoczenie się duszy zmarłego w stan pręta. W takiej sytuacji znajduje się ona poza wspólnotą i według wierzeń przebywa w pobliżu �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 119 Ryc. 4. Kamienie pośmiertne (paliya) z Gudżaratu reprezentujące osoby zmarłe śmiercią nienaturalną, Bhudź, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski 1990 miejsca śmierci lub przy granicy rodzinnej wsi. Będąc tam staje się niebez­ pieczna dla żywych mieszkańców wsi i członków lineażu. Aby ją uspokoić należy zaspokajać jej potrzeby do czasu, kiedy jej siły się wyczerpią. Aby dusza nie wędrowała po okolicy osadza się ją w jednym miejscu, wbijając na granicy drewniany kołek, ustawiając podłużny kamień lub w niektórych przypadkach wznosząc kapliczkę. W ten sposób krajobraz wiejski jest oznaczony przez skupiska takich kamieni pośmiertnych. Dopóki żyją rówieśnicy lub krewni kamień kojarzy się z jakąś historią. W praktyce wiele z nich jest już bezimienna. Zarysy postaci sugerują tylko, jakiego rodzaju tragiczne wydarzenie zakończyło życie człowieka. W N I O S K I - B O G O W I E MNIEJSI J A K O CZŁONKOWIE WSPÓLNOTY Ludowy hinduizm przechował wiele zachowań i wyobrażeń związanych z danym regionem. Widoczne są jego powiązania z kultami lokalnych ple­ mion, chociaż same plemiona przejmują dzisiaj często wzorce hinduistyczne. Obok wspomnianych już wspólnych cech różnych kategorii bóstw mniej­ szych, równie charakterystyczny był specyficzny rodzaj kapłana - strażnika �120 DAGNOSŁAW DEMSKI tego kultu, którego zadaniem było bezpośredni kontakt z bóstwem. Zawsze był on członkiem kasty niebramińskiej lub społeczności plemiennych. Kap­ łani tacy noszą różne nazwy w zależności od części Indii, w której mieszkają i języka, jakim się posługują. W Gudżaracie nazywa się ich bhopa, bhuva lub bhagat. W grupach plemiennych Indii kulty te obsługują szamani. Nie należy jednak mieszać dwóch odrębnych pojęć, ludowego hinduizmu z kultami plemiennymi, chociaż kapłani w obu rodzajach kultów wykazują pewne podobieństwa. Szamanizm jest niezależnym, autonomicznym syste­ mem wyobrażeń religijnych o pewnej uniwersalnej strukturze. Podstawową różnicą między tymi kultami jest fakt, że szamani plemienni, którzy wcho­ dzą w bezpośredni kontakt z bóstwami i przodkami, odbywają również odległe podróże w poszukiwaniu duszy. Kapłanów ludowego hinduizmu sklasyfikować można generalnie tylko jako media, nie do końca panujące nad bóstwem, lecz użyczające swojego ciała jako „wierzchowca" dla szuka­ jącego kontaktu bóstwa. Czasowo zostają oni owładnięci przez bóstwa. Przechodzimy tu do kluczowego pytania - kim są owe bóstwa? Wy­ mieniałem do tej pory plemiona i kasty niższe jako grupy, w których kult bogów mniejszych ma istotne znaczenie. Bóstwa opiekuńcze posiadają zresz­ tą wszystkie, a więc także i wyższe warny hinduistyczne. Jednak bezpośredni sposób kontaktowania się z nimi zachował się wśród kast niższych, ale także czasem u innych kast, zaliczanych do warny kszatrijów, np. radżputów. W społecznościach plemiennych klasyfikowanych poza systemem kasto­ wym, krajobraz postrzegany jest jako zasiedlony przez liczne nieziemskie istoty. Generalnie występują licznie bóstwa personifikujące różne zjawiska przyrody oraz równie licznie zasiedlający okolice przodkowie . Każde wzgórze, każdy większy strumień, źródło, drzewa czy skały zwią­ zane są z jakimś duchem. Wykorzystywane gospodarczo okolice wsi zasied­ lane są przez przodków, członków wspólnoty. Dalej poza granicami wsi rozpoczyna się teren zasiedlany przez duchy zwierząt i większych duchów, np. wzgórze Mahalakszmi niedaleko Thana. Inaczej jest w kultach kast niższych. Ich bóstwa opiekuńcze w Gudżaracie pochodzą z kast bardzo blisko z nimi związanych (Radżpuci, Czaranowie). Poza systemem warnowym i kastowym funkcjonuje tam kategoria społeczna ter tansli, czyli „trzynaście misek", do której zaliczani są oprócz lokalnych rodów radżpuckich, także inne ściśle związane z nimi kasty rzemieślników, pasterzy, tj. wojowniczych grup służących w przeszłości w różnych formacjach militarnych. Do dnia dzisiejszego posiadają one ten sam status wyrażający się we wspólnym biesiadowaniu. Kasty należące do ter tansli tworzyły rodzaj wspólnoty kulturo­ wej, której wzorcem był ród miejscowych radżputów, a ważne miejsce zajmuje kasta Czaranów, w przeszłości prawdopodobnie spełniająca jakieś funkcje kapłańskie lokalnych kultów żeńskiej mocy siakti. 3 3 Doskonałym współczesnym opracowaniem na ten temat jest książka angielskiego antro­ pologa P. Vitebskyego (Vitebsky 1995). �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 121 W tej wspólnocie funkcje bóstw opiekuńczych spełniają legendarne po­ stacie radżpuckich joginów, siddhów lub mahasiddhów oraz kobiety z kasty Czaranów. Pozostałe nieziemskie istoty w wiejskim krajobrazie Gudżaratu, w tym demony, dusze zmarłych nagłą śmiercią należą do wspólnoty wiej­ skiej, kastowej czu lineażowej. Nie wymagają one żadnych kapłanów, nie można jednak zapomnieć o ich potrzebach. Dostrzec można pewne podobieństwa w obu przykładach. W przypadku kultów plemiennych bóstwa mniejsze mają charakter kultu przodków, jako członków wspólnoty żywych. U pasterzy z Gudżaratu lub innych grup zaliczanych do ter tansli obdarzanych przez nich czcią bogowie mniej­ szych uznać można za zmarłych członków szerszej wspólnoty, której sta­ nowią część. Kulty plemienne mają charakter bardziej autonomiczny, kulty ludowego hinduizmu są natomiast częścią szerszego regionalnego kompleksu spo­ łecznego i kulturowego. Wspólną cechą jest fakt istnienia silnych więzów opartych na podstawach rodzinnych. W istocie jednak w zhierarchizowanym systemie warnowym Indii życie społeczne rozwija się na poziomie lineażu czy kasty. Kult bóstw opiekuńczych podkreśla wagę lineaży i kast, a ich duże znaczenie jest przejawem icb postawy wobec podzielonego na segmenty świata. W takim widzeniu świata człowiek jest częścią wspólnoty (lineaż, ród, kasta, ter tansli). Na poziomie grupy plemiennej żyje on wśród człon­ ków rodu żywych i zmarłych. Grupy, które na skutek przemian historycz­ nych zostały włączone do hinduizmu, weszły w skład lokalnej wspólnoty, na czele której znajdował się patron, najczęściej radżput oraz bramin. Więzy między nimi charakteryzowała zasada zależności patron-służba, podobnie jak w systemie dżadżmani*. W kulcie bogów mniejszych wspólnoty lokalnej większego znaczenia kosztem zmarłych przodków nabrały postacie zmarłych patronów lub in­ nych grup posiadających znaczącą pozycję. Na skutek wzrastającej pozycji braminów w takich wspólnotach, znaczenie dawnych kultów zmalało. Za­ stąpili ich bogowie bramińscy, o ponadregionalnym charakterze. Towarzy­ szył temu proces degradacji lub wręcz demonizacja dawnych bóstw do rangi bogów mniejszych lub demonów. Nastąpiło „rozszczepienie" wspólnoty na ludzi, zajęcia, zachowania czyste i nieczyste lub godne i niegodne. Głównym sposobem komunikaq'i z bogami mniejszymi i przodkami pozostało osiąganie stanów transowych. Jest ono możliwe tylko w tradycyj­ nych wspólnotach, których przetrwanie uzależnione jest od zabiegów zmie­ rzających do podtrzymania równowagi między własną tradycją a wymogami życia w szerszym otoczeniu. 4 System dżadimani (sans. jajmani) - świadczenie wzajemnych usług w lokalnym systemie gospodarki, stworzonym w księstwach feudalnych Indii, usankcjonowany zasadami hinduizmu. �122 DAGNOSŁAW DEMSKI Czym jest wiedza lub mądrość płynąca z transu, opętania? Wiąże się to z pewnym rodzajem wrażliwości religijnej odbierającym rzeczywistośćw ka­ tegoriach istot duchowych. Dotykamy tu zagadnienia dwóch przeciwnych postaw religijnych, z których jedna opiera się w większym stopniu na bezpo­ średnim doświadczeniu, druga na wierze. Na bazie pierwszej szanse roz­ winięcia się miała magia, na bazie drugiej mitologia. Są dwa rodzaje kontaktu z bóstwem: pierwszy za pośrednictwem osób spełniających funkcje medium między obu światami, drugi za pośrednic­ twem obrzędów i rytuałów kapłańskich. Wspólnota i tworzące ją jednostki nastawione są na odbiór najmniej­ szych sygnałów pojawiających się całkiem nieoczekiwanie, które traktuje sie jako zagrażające równowadze. Żyją według rytmu przyrody, rozpoznawal­ nym i znaczącym w danym środowisku. W tym przypadku nie różnią się od rozwiniętych bramińskich kultów religijnych. W hinduizmie różne dawne formy i techniki rozpoznawania przyszłości zastąpiła astrologia. Mnogość sygnałów stanowi często szum informacyjny, nad którym trud­ no zapanować. Aby tego uniknąć człowiek miał dwie drogi przed sobą: - szukać sily pozwalającej mu uniezależnić się od zmian dookoła i uzy­ skać odporność na niepowodzenia. To zadanie podejmowane i preferowane było przez, z jednej strony, religie uniwersalistyczne, z drugiej zaś przez różne formy ascezy dające wewnętrzną moc; - draga droga doprowadzić miała do osiągnięcia umiejętności rozpo­ znawania i reagowania na wszystkie, nawet najmniejsze sygnały, płynące z otoczenia, a świadczące o zmianach lub istnieniu wielu nieznanych do tej pory sił i rytmów. Odpowiednie reagowanie na nie oznaczało podporząd­ kowanie się ich woli. W pierwszym przypadku rozwijane są takie umiejętności jak: siła wiary, rozumienie sensu egzystencji ludzkiej, podążanie za nakazami wiary, prze­ strzeganie norm, np. czystości, lub pokonywanie własnych słabości. W drugim przypadku rozwija się zdolność rozpoznawania sygnałów, znaków na drodze opracowywania technik wróżbiarskich, poddawanie się rytmowi wewnętrznemu i zewnętrznemu, bycie w zgodzie z tym ruchem. Z czego wypływa fakt podążania tymi drogami? Czy cywilizacja, edukacja czy nauka podsuwa inne rozwiązania? Czy przyczyna leży gdzie indziej, np. w więzach rodzinnych? Co w takim razie powoduje zmiany więzi rodzinnych? W kultach „bogów mniejszych" wspólnota stanowi część danej ziemi, czy środowiska i żyje rytmem tej ziemi, na który składają się pejzaż, zwierzęta, roślinność, ludzie. Dla kultów wiejskich Gudżaratu charakterystyczne jest doświadczenie żeńskiej boskiej energii siakti. Mit bogini opiekuńczej paste­ rzy Rabari Mommai Maty i jej 12 synów wężowych (radżpuckich herosów, m.in. Pabudżi, Waczra, Wasuki, Guga, Nagnath, Ramder, Tunwar) wskazu­ je na charakter zależności między żeńską energią boskości i męskimi bogami mniejszymi. Doświadczanie energii siakti jest powszechne, a rozpoznawane sygnały pojawiają się praktycznie w każdej dziedzinę życia, rytmów przyro- �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 123 dy, z obserwacji dobrobytu całej wspólnoty, snów, okoliczności przyjmowa­ nia ofiary przez bóstwa, przypadki choroby lub śmierci, nieszczęścia, wyda­ rzenia z otoczenia społecznego, z kontaktów z przodkami. Proces osłabienia siły tradycyjnej wspólnoty, tzn. lineażu czy rodu, na rzecz wspólnot nowego rodzaju widoczny jest w sferze ewolucji bogów mniejszych, zmian zachodzących w relacjach między nimi. Wyżsi bogowie hinduizmu Brahma, Wisznu, Siwa nie mają najczęściej charakteru opiekuńczego, chociaż Siwa jako patron Benares lub regionu Uttar Khand posiada takie cechy. Należą do innego systemu przekonań, który znalazł swoje miejsce w tradycyjnej społeczności, kiedy wspólnota ta stała się częścią większej wspólnoty. Przyjmują jednak rolę bogów więk­ szych, obcych, należących do obdarzonych większą siłą społeczności domi­ nujących w regionie i z tego powodu należy się z nimi liczyć. LITERATURA A i y a p p a n A. 1976 Deified Men and Humanized Gods. Some Folk Bases of Hindu Theology, [w:] The Realm of the Extra-Human. Agents and Audiences, Agehananda Bharati (red.), The Hague-Paris, s. 139-148. B l a c k b u r n S. 1985 Death and Deification: Folk Cults in Hinduism, „History of Religions", vol. 24, nr 3, s. 255-274. C o c c a r i D. 1990 The Bir Babas of Bañaras and the Deified Dead, [w:] Criminal Gods and Demon Devotees. Essays on the Guardians of Popular Hinduism, Alf Hilteboitel (red.), New Delhi. C r o o k e W. 1896 The Popular Religion and Folklore of Northern India, t. I-П, London. K n i p e D. 1977 Sapindikarana: The Hindu Rite of Entry into Heaven, [w:] Frank E . Reynolds, Earle H . Waugh (red.), Religious Encounter with Death Insights from the History and Anthropology of Religions, London, s. 117-138. O'Malley L. 1935 Popular Hinduism. The Religion of the Masses, London. Pocock D. F . 1973 Mind, body and wealth: a study of belief and practice in an Indian village, Oxford. Prakash G. 1986 Reproducing Inequality: Spirit Cults and Labor Relations in Colonial Eastern India, „Modern Asian Studies", vol. 20, nr 2, s. 209-230. Smith J. D. 1986 Where the Plot Thickens: epic moments in Pabuji, „South Asian Studies", vol. 2, s. 53-64. b.r.w. Worlds Apart: Orality, Literacy and the Rajasthani Folk- Mahabharata, maszyno­ pis w posiadaniu autora. 1991 The epic of Pabuji: a study, transcription and translation, Cambridge. Sontheimer G. D. 1989 Pastoral deities in Western India, Oxford. �124 DAGNOSŁAW DEMSKI Srinivas M. 1965 Religion and Society among the Coorgs of South India, Bombay. T h a p a r R. 1981 Death and the Hero, [w:] Mortality and Immortality: The Anthropology and Archaeology of Death, S.C. Humphreys, Helen King (red.), London, s. 293-315. Traktat... 1985 Manusmryti czyli Traktat o zacności, Manu Swajambhuwa, Warszawa. V a n der V e e r P. 1992 Playing or Praying: A Sufi Saint's Day in Swat, „Journal of Asian Studies", vol. 51, nr 3, s. 545-564. V i t e b s k y P. 1995 Dialogues with the Dead. The discussion of mortality among the Sora of eastern India, Cambridge. DAGNOSŁAW DEMSKI NON-BRAHMANIC SOURCES OF F O L K HINDUISM. MINOR DEITIES Summary In the literature concerned with Hinduism we often find the terms: "minor gods", "inferior deities" or "other deities". In the descriptions of the religions of India where deities are mentioned they are usually preceded by great gods of Hinduism, especially the great trinity - Brahma, Vishnu and Shiva. Each of these two groups of gods was ranked among one of two oposed categories according to many distinctive features, e.g. all Indian vs local or regional range of their activity or kind and size of power attributed to them. The author's question is: what lies behind these concepts? The answer throws more light on the problem of non-Brahmanic sources of folk Hinduism. It remains in accordance with the postulate of complementing written sources with the context in which they came into being. This is the task of field researchers - ethnographers and folklorists. Various categories of minor deities were mentioned as early as the Codex of Manu. They also appear in the works of more recent authors whose main approaches to this problem are discussed in the article. According to more traditional approach minor deities were regarded as demons and evil forces. Later interpretations of local pantheons of minor gods try to see in them either the folk version of the epic of Ramayana or deification of the dead and ancestors. Some others explain them as an example of the syncretism somewhere between Hinduism and Islam or symbolic expression of the mosaic of local social relations, or else, ancestor worship. I n the next part of the article the author presents his own classification of minor gods into some categories. I n order to rank particular deities to this or that category he had to emphasize some of their attributes as distinctive and disregard other ones. There are categories of tutelary gods of local commuities. They are often female deities. Local gods and the guardians of the borders of villages and fields make up a similar category. Their task is the defense of a given territory. They are entirely male but strongly connected with female tutelary ones with mythical kinship ties. In lower-status castes or in communities with stronger tribal influences there is a category of gods - ancestors, founders of the village, clan or lineage. All these three categories of minor deities have one thing in common: their close association with a particular kind of social unit: descent group, caste or a group of castes with common descent and history (e.g. ter tansli of Gujarat) or a territorial community. According to folk imagination the areas around settlements which are economically exploited are populated with ancestors, members of the community. Beyond the borders of those areas there are territories inhabited by spirits of animals and other ghosts and the �NIEBRAMINSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 125 commmúty has no strong hold over them. I n tribal communities classified outside the caste system the situation is similar - the countryside is perceived as the area inhabited by numerous supernatural beings. They are generally personifications of natural phenomena or numerous ancestors. Due to the assimilation of tribal groups into Hinduism changes took place. In the cult of minor gods of local communities the figures of dead patrons or figures from other groups of important status acquired more significance at the expense of dead ancestors. Owing to growing position of the Brahmans in those communities the significance of older cults diminished. They were replaced by Brahmanic gods of pan-regional character. It happened together with degradation or even demonization of former gods to the rank of minor deities or demons. A "split" of the community appeared, a division of people, their occupations and behaviour into pure and polluted, respectable and disrespectable. Higher gods of Hinduism have usually no attributes of tutelary deities and they are not part of local communities. They come from other belief system which found its place in traditional communities after those communities had been included into bigger society. The gods took the role of major, alien gods belonging to communities endowed with greater power and dominant in the region and because of that they should be respected. Translated by Anna Kuczyňska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e7016cad15b61d47a74e11c8edb4cda.pdf 8a7720ad9529021d8411733b1ae1ed3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1455 Title A name given to the resource Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.81-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa TRÓJNOŻNA KOZA. UWAGI O SYMBOLICE TRÓJNOŻNOŚCI Przebieraniec, który w zwyczajch kolędniczych i zapustnych gra rolę kozy, chodzi zgięty w pół, cały nakryty jest baranicą, w rękach zaś trzyma kij z osadzoną maską - głową kozy. Kij ów imituje tylko jedną, przednią nogę zwierzęcia. Ta rytualna koza jest więc w istocie zwierzęciem trójnożnym! Trójnożne zwierzę zdaje się wyobrażać także zapustny podkoziołek, czyli głowa kozła wystrugana z kawałka drewna i ucharakteryzowana skrawkami futra lub tylko wycięta z ziemniaka i nabita na trzy patyki imitujące nogi . Wspomnienie trójnożnej kozy tli się również w tradycji ustnej. Koza w bajkach i podaniach, pieśniach i przysłowiach przedstawiana jest często jako istota, która ma różne „kłopoty" z jedną nogą: skręca sobie lub łamie nogę czy też kto inny (ludzie, demony) podcina jej lub łamie nogę. Przypom­ nę choćby powszechnie znane przysłowie: „Gdyby kózka nie skakała, to by nóżki nie złamała". W optyce etnologii kłopoty zjedna nogą człowieka (np. kulejącego), zdradzają, że jest on ze swej natury istotą tylko jednonożną. Stąd konsekwentnie czworonogie zwierzę, które ma „kłopoty" również tylko z jedną nogą jawi się jako istota ze swej natury trójnożna. 1 1 W tradycjach rytualnych podkoziołka w różnych miejscach kraju zamiast głowy kozła wykonywano głowę człowieka, zwykle dziada z brodą, którą również ustawiano na trzech patykach. Czasem wycinano nawet całą figurę człowieka i wtedy chętnie obrazowano postać ułomną, o krótszej jednej nodze lub ręce. Na jedną tylko nogę podkoziołka, zwłaszcza gdy wyobrażał człowieka, zakładano pończochę i but. Ale tu i ówdzie figurę człowieka stawiano na wysokim stołku o trzech nogach. Nakładnie się na siebie i krzyżowanie motywów tróji jednożności jest zjawiskiem dość częstym. W późnych, widomie wtórnych, formach pod­ koziołka ma on np. małpie nogi (zapewne cecha zapożyczona z demonologii). To jest również sygnał, że kłopoty z nogami były wyczuwane jako znamienne dla tej rytualnej istoty. Wreszcie interesujące wydają się najprostsze wyobrażenia podkoziołka - trzy patyki, na które nabito np. jabłko. Według Stelmachowskiej, formy najprostsze są późne. Sprowadzenie formy nieomal do umownego znaku bodaj najwyraźniej zdradza głębinową tradycję i zarazem uparte trwanie - raczej podświadome - symboliki trójnożności (Stelmachowska 1933, s. 4, 7, 9, 16). �82 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Co jest wreszcie niezwykle intrygujące: echo symboliki trójnożnej kozy odbija się do dzisiaj w języku. Wszak trójnożne podstawki różnych przed­ miotów, trójnogie stojaki, wciąż nazywamy „kozłami", karabiny (trzy) usta­ wiamy w „kozły", trójnożny piecyk to „koza"... (Sławski 1966-1969, s. 25). Trójnożność rytualnej kozy była szczegółem już niedostrzeganym przez XIX-wiecznych ludoznawców. Wyjątkiem jest Z. Gloger, który o zapustnej kozie z okolic Krakowa powiada, że chłopak, który ją udaje chodzi na trzech nogach (Gloger 1900, s. 105). Najprawopodobniej więc już przed wiekiem chłopi odtwarzali obraz trójnożnej kozy bezwiednie, z samego respektu dla tradycji. Owa nieświadomość obrazu każe naturalnie podejrze­ wać jego zakorzenienie w głębinach świata archaicznej wyobraźni. * * # Kozę stojącą przy drzewie życia widać już na ceramice w starych neoli­ tycznych centrach cywilizacji,w Anatolu, Iraku, Iranie. W następnych tysiąc­ leciach taka scena powtarza się wielokrotnie w zabytkach różnych kultur w całej Eurazji. Koza stoi obok drzewa życia, czyli na wysokości środ­ kowego piętra świata. Charakterystyczne są również ujęcia, w których koza zapiera się lub odbija tylnymi łapami od ziemi, a przednimi wskakuje na wierzchołek drzewa. Symbolika ruchu, zmiany miejsca, sugerowana jest często bardzo ekspresyjnie. Przykładem jest choćby figura kozy ze słynnych wykopalisk sumeryjskich grobów królewskich w Ur . Ów pradawny obraz natychmiast zdradza nam elementarną symboliczną rolę kozy jako zwierzęcia zdolnego do transgresji, przekroczenia granic wszystkich trzech sfer świata. Bliżej nas, w mitologii germańskiej, figuruje koza Heidrun, skubiąca Uście świętego drzewa, jesionu Yggdrasil. Dawała ona zamiast mleka miód, który był nektarem bogów, Asów, w ich królestwie Asgardzie, rozciągają­ cym się ponad ziemią i zarazem jej mlekiem-miodem krzepili się wojownicy toczący pojedynki ku czci Odyna w podziemnym królestwie bohaterów, Walhalli (Grimnismál, 25) {Edda 1986, s. 71). Według rachunku prawdopodobieństwa (euroazjatyckie tło i indoeuropejskie korzenie), takie wyobrażenie „kozy przy drzewie życia" musiało być znane również starożytnym kulturom na naszych ziemiach. I warto ów obraz mieć w pamięci rozglądając się wśród symboli, mitów i rytuałów zachowanych w kulturze ludowej. Kozioł uchodzi powszechnie w kulturach świata za zwierzę wybitnie pożądliwe seksualnie, chutliwe, witalne - tym samym idealnie symbolizujące moce życia i płodności (Toporov 1987, s. 663). Taki uniwersalny punkt wyjścia symboliki kozy (w istocie kozła) wyraziście rysuje się również w wie2 2 Znamienne jest też, że już w zodiaku mezopotamskim koziorożec to pół-kozioł i pół-ryba (van der Waerden 1986, pl. 14 d). �TRÓJNOŻNA KOZA 83 rżeniach ludowych Europy środkowo-wschodniej. Znakomitym przykładem jest właśnie rytuał „chodzenia z kozą". Tłum prowadzi skaczącą kozę wśród zgiełku i hałasu, przebierańcy uderzają batami o ziemię, koza ma zawieszony na szyi dzwonek. Sam kostium kozy jest bardzo realistyczny i zarazem symboliczny, to wywrócony włosiem na wierzch kożuch. O roli kozy uderza­ jąco zwięźle i jasno mówi wyśpiewywany czy wykrzykiwany wtedy tekst (formuła); „Gdzie koza chodzi, tam żyto rodzi / gdzie koza rogiem, tam żyto brogiem / gdzie koza stąpa, tam żyta kopa" (np. Majewski, Stołyhwo 1905, s. 54.) Można również przypomieć jawnie seksualne zachowanie maszkary kozy pod koniec rytuału, kiedy goni i bodzie uciekające dziewczyny. Wielorakie są związki kozy z „dolnym" światem. Dla chłopów koza była jednym ze zwierząt z piekła rodem. Sam diabeł miał szczególnie chętnie przybierać postać kozła, zresztą zwierzęcia, które sam stworzył. Według szeroko znanego podania (T 2491) (Krzyżanowski 1963, t . I I , s. 179), diabeł - poza­ zdrościwszy Bogu stworzenia krowy - sam stworzył kozę, lecz niezadowolony z efektu pobiegł za nią, złapał za ogon, który się urwał, został diabłu w ręku, a koza uciekła. Kusy, kozi ogon jest znamienny - tam koza ma „siłę". Żeby ją unieszkodliwić, trzeba kozie wbić szpilkę w ogon (np. Majewski, Stołyhwo 1905, s. 61). Koza spokrewiona jest również z czarownicą, która mogła przeobrażać się w to zwierzę (lub czarnego psa, kota, świnię, żabę i in.). W diable i czarownicy rozpoznajemy tylko zbiorowy portret różnych starożyt­ nych demonów. Ale uchwytne są także związki kozy z demonami wprost odziedziczonymi z głębi czasu. Zwłaszcza wschodniosłowiańskiego domawika wiele zdaje się łączyć z kozłem (Afanasjew 1865, s. 714). Zły domawik „męczy" ludzi i wszystkie zwierzęta poza kozłem i psem. Przed chałupami wywieszano czaszki kozłów, by odwrócić uwagę tego demona (Afanasjew 1865, s. 714). Na naszych terenach natrafiamy na związki kozła ze zmorą. Chcąc uchronić się przed jej atakami można było np. położyć się spać razem z kozą (Kolberg 1874, s. 74-75) lub przykryć skórą kozy (Simonides 1989, s. 264). Czy inny jeszcze przykład: dla uspokojenia wodnika wrzucano do wody sierść czarnego kozła (Toporov 1987, s. 663). O wiele słabiej odbijają się w wierzeniach ludowych Europy środkowo-wschodniej skojarzenia kozy z „górnym" światem. Ale za to niektóre ślady są nader interesujące. W pieśniach białoruskich zachował się obraz kozy siedzącej w koronie drzewa (Gilewicz 1974, s. 19). W wielu miejscach trwała pamięć o magicznym zaleceniu, by pożar od pioruna gasić tylko kozim mlekiem (np. Gołębiowski 1839, s. 154; Kolberg 1882, s. 181). W falującym zbożu odgadywano „goniące się kozły" lub powiadano wtedy, że „wiatr pędzi kozły" czy, że „pasą się tam kozły" (Stelmachowska 1933, s. 104). W krajach bałtyckich związki kozy z niebem są wyraźniejsze. Litwini wiatr południowo-wschodni nazywali „koźlim", również chmury to „kozły" (Stelmachowska 1933, s. 105). Znamienna jest informacja o utrzymującej się do X V I I w. ofierze z kozłów w Prusach. Kozły zabijano tam w ofierze bogu Pergrubriusowi (o niejasnej naturze, m.in. był on wiązany z końcem zimy �84 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i pierwsza orką; Ivanov, Toporov 1988, s. 302-303) i to nawet kilka razy do roku - przed orką, przed żniwami, po żniwach. Tłum przed zarżnięciem kozła podrzucał go wielokrotnie do góry (Stelmachowska 1933, s. 100-101). W tradycjach ludowych naszej części Europy ocalało również wspomnienie ofiarnej roli kozy. Najdobitniej ukazuje tę rolę noworoczne i zapustne widowisko rytualne zabicia i wskrzeszenia kozy (turonia). Choć w utrzymują­ cych się w Polsce formach obrzędu zwierzę umiera niby samo z siebie (np. z przejedzenia), to przecież wyczuwamy atmosferę przemocy; tłum szydzi z „kozy", raz za razem jest ona uderzana kijami po plecach, „koza" rozpaczli­ we beczy, nagle ktoś podstawia jej nogę, koza przewraca się, oszołomiona próbuje wstać i wreszcie pada znieruchomiała na ziemi. Korzystając z języka teorii R. Girarda (Girard 1987, s. 84; zob. też Kolczyński 1995, s. 67), można powiedzieć, że mamy do czynienia z typowym dla późnych form rytuału jego oczyszczeniem z elementów rzeczywistego gwałtu (w wypadku rytuału już tylko raczej pozorowanego, z oczyszczeniem z jego pierwotnej ekspresji). Natomiast w tradycji ruskiej nie ma żadnych wątpliwości, że „koza" (turoń) jest zwierzę­ ciem zabijanym, tam dziad, zwany też strzelcem, tłucze „zwierzę" pałką po głowie, a ono natychmiast zwala się na ziemię (Toporów 1987, s. 664). Charakterystyczne są „znaki ofiarnicze" kozy w samym rytuale i w wierze­ niach: jest żarłoczna, smrodliwa, kradnie, kłamie... Innym wspomieniem ofiary ze zwierzęcia wydaje się głowa kozła („podkoziołek"), wokół której w ostatnią noc zapustów rozgrywała się rytualna zabawa . Ofiarna symbolika kozy odbija się wyraźnie także w zwyczajach żniwiarskich, będących wszak reliktem rytualnych postaw. Idzie „dożynać" albo „zerwać" kozę wołali chłopi, gdy pod koniec żniw ktoś szedł zżąć ostatni zagon pozostawiony na środku pola. Czasem ostatnie „kłosy", czyli „kozę" żniwiarze ścinali razem. Gdzie indziej taką „kozę" ścinali parobcy, a dziewczęta zawczasu uciekały z pola, by tego nie widzieć. Lub inna jeszcze sytuacja: była to czynność zarezerwowana dla starszych kobiet (Bystroń 1916, s. 42, 47-48, 88). Wreszcie koza jako idealna ofiara występuje w bajce ludowej. W różnych krajach słowiańskich znana była bajka o „kozie obdartej" (AT 2015; Krzyżanowski 1963, t. I I , s. 162-163). Koza okłamuje gospodarza, że nikt jej nie nakarmił, ten zaś zabija (lub tylko obija) za karę jedną, drugą córkę, parobka, wreszcie sam wypasa kozę i przekonuje się o jej kłamliwości. Wtedy gospodarz łapie kozę i zaczyna ją obdzierać ze skóry. Już w połowie oskórowana koza ucieka i chroni się lesie. Tu, schowana w jamie, straszy wszystkie zwierzęta, że je zabije i zje. Ostatecz­ nie kozę wygania z jamy jeż lub rak. Uciekającą kozę chwytają zwierzęta, niedźwiedź wyrywa jej nogę, „gdy ta na trzech nogach chce dalej uciekać" 3 3 Zamiast głowy kozła mogła to być głowa dziada z brodą (zob. przypis 1). Także w zapustnym chodzeniu przebierańców zamiast kozy bywał czasem oprowadzany po wsi dziad (Stelmachowska 1933, s. 47). Wymienność postaci rytualnych dziada i kozy w zwyczajach zapustnych wynika zapewne z zacierania różnych wątków tradycji. Obie postacie zbliżyły się do siebie przez swoje symboliczne skojarzenia ze światem zmarłych. �85 TRÓJNOŻNA KOZA Rye. 1. (a) Koza kolędnicza, Pogórze Sudeckie, rys. na podstawie mat. własnych; (b) podkoziołek z Krzywosądowa (d. pow. Pleszew), wg B. Stelmachowskiej 1933, rys. 3. Rys. a wykonał Waldemar Wroński znów ją łapią zając i wilk, a następnie wieszają na gałęzi i jedzą (Fischer 1910). Trójnożna bajkowa koza umiera rytualnie, powieszona na drzewie i - jak trafnie odczytuje Toporov - podtrzymuje sobą przy życiu wszystkie leśne zwierzęta (Toporov 1987, s. 664). Charakterystyczne są również powiązania kozy z kultem zmarłych. W rytu­ ale zabicie i wskrzeszenia kozy utrzymał się prastary obraz zmarłych przodków jako istot całkowicie owłosionych (Tomicki 1976, s. 89). Uderzająco archaiczne poczucie symbolizmu materii i formy zdradzają postacie całe ubrane w kostiu­ my ze słomy (draby). Słoma to materia, która w „tym" świecie zastępuje zmarłym włosy. Słoma to swoiste ciało maski, w którym zmarły może fizycznie zaistnieć na ziemi. Zmarłych przodków odgadujemy także w postaciach w kożuchach i maskach z futra. Nie ma więc żadnych wątpliwości dla kogo w kolędniczym i zapustnym rytuale składana jest ofiara z kozy. K. Moszyński zestawił kilka interesujących faktów z sąsiednich terenów. Na Łotwie około Bożego Narodzenia składali na rozstajach kozę wilkom na pożarcie. Wilk uchodził tam potocznie za wcielenie dusz zmarłych. W krajach skandynawskich około Bożego Narodzenia chodzili po wsiach przebierańcy w maskach kozłów. Tym kozłom stawiano kaszę i piwo, czyli klasyczny rytualny poczęstunek dla dusz zmarłych. Ciekawe, że na Polesiu wigilijna wieczerza zwała się kaszą sv. kozUka (Moszyński 1967, s. 573, 1968, s. 288-289) . 4 4 Wedłuj jednej z białoruskich odmian kolędniczego zwyczaju chodzenia z kozą, koza umierała zagryziona przez wilka (=zmarłych przodków); (Czarnowski 1956, s. 187, za: Sejn 1887, s. 91-93). �86 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI W zwyczajach kolędniczych koza występuje zamiennie z „turoniem". Maszkara „turonia" jest być może wspomnieniem wymarłego w X V I I w. tura (bosprimigenius); (Moszyński 1968, s. 293-294). Ale przecież symbolizmy kozy i byka są tylko częściowo pokrewne sobie w kręgu indoeuropejskim i także euroazjatyckim. Ta uderzająca bliskoznaczność turonia i kozy każe zatem szukać ich powiązań w głębinowych warstwach tradycji mito-rytualnej. W wielotysiącletnim i wielokulturowym zapleczu wierzeń ludowych koza przede wszystkim kojarzona była z jeleniem. Takie związki wyraźnie widać już w neolitycznych rytach naskalnych środkowej Azji. W najbliższym sąsiedztwie powinowactwa symboliki kozy i jelenia znakomice ukazuje mitologia germańs­ ka. W Eddzie poetyckiej obok drzewa życia Yggdrasil stoi z jednej strony koza Heidrun, a z drugiej jeleń Eikthyrnir (Grimnismal, 26); (Edda 1986, s. 71). Chłopi chodzący z „turoniem" eksponowali, że jest to zwierzę rogate. Maski „turonia" mają często nadnaturalnie duże rogi. Także w pieśniach kolędniczych mówi się o „złotych" lub „pozłacanych" rogach turonia (np. Kapełuś, 1991, s. 28). Charakterystyczne jest również, że w wierzeniach ludowych jeleń gra nikłą rolę. Można więc domyślać się, że zamierająca symbolika tego zwierzęcia została przeniesiona na tura. Odwieczne powinowactwa kozy i jelenia ułatwiły zaś zbliżenie rytualnych obrazów obu zwierząt. Nie budzi wątpliwości, że to obraz kozy okazał się trwalszym wzorcem wyobraźni. W naszej etnografii zinterpretowano kozę jako zwierzę wspaniale chtoniczne, ucieleśniające głęboko schowane w ziemi, elementarne moce życia i płodności. Ukazywany jest także związek kozy ze zmarłymi przodkami (w których wszak władaniu są owe moce) i jej ofiarna rola. Powiązania kozy z górnym światem nie zatrzymują natomiast uwagi. A przecież wydobywał je już Afanasjew i od razu ulokował na tle indoeuropejskim (kozioł zwierzę­ ciem bogów burzy); (Afanasjew 1865, s. 714). W dzisiejszych rekonstrukcjach mitologii indoeuropejskich skojarzenie kozła z bogami nieba i burzy, z deszczem i piorunowym ogniem, wydaje się jedną z praform wyobraźni. W starych mitach wedyjskich Adźa Ekapad, jednonogii kozioł jest obrazem burzy. W wierzeniach greckich gwiazda Koza (Capella), którą była przeniesiona na niebo koza Amalateja, zapowiadała burze i deszcze. W zaprzężonym w kozły wozie wędrowali wedyjski Indra, germański Thor, bałtyjscy Perkunas i Puszkajtis, zapewne na kozłach jeździł słowiański Perun (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 586-587). * * * W X I X wieku wielokrotnie zapisano na naszych wsiach zdanie, że pożar od pioruna należy gasić kozim mlekiem. Pamięć o takim magicznym zalece­ niu tu i ówdzie trwa jeszcze do dzisiaj. Sam słyszałem to zupełnie niedawno na wsiach sądeckich. Ta krótka i wydawałoby się oderwana informacja jest wszakże niezwykle cenna. Skojarzenie kozy z piorunem sięga bowiem głębo­ ko do wnętrza euroazjatyckich tradycji mitologicznych. �TRÓJNOŻNA KOZA 87 W mitologii wedyjskiej jednonogi kozioł skaczący po skałach = kamiennym niebie był obrazem burzy. Samo jego imię Adźa Ekapad, czyli dosłownie jednonogi kozioł, jest epitetem i ukrywa prawdziwe imię bóstwa. Tym kozłem był najprawdopodobniej Indra, bóg nieba i burzy, ale możliwe są i inne identyfikacje, z Siwą bogiem wszechrzeczy lub Agnim bogiem ognia. Taki nadmiar możliwości nie jest wszakże dziwny, to zupełnie naturalny wyraz życia prastarych obrazów mitologicznych w świadomości różnych epok. Już w naj­ starszych zbiorach tradycji mitologicznej, kapłańskiej Rygwedzie i ludowej A tharwawedzie, opisany jest mało precyzyjnie. Adźa Ekapad zrodzić się miał na wschodzie, czyli w stronie prapoczątków. Można przypuszczać, że rozdzielał i utrzymywał w rozdzieleniu światy, dolny - praocean, środkowy - przestrzeń powietrzną, czyli piętro ziemi i górny - niebo ze wszystkimi bogami. Byłby to zatem obraz zwierzęcia równoległy i równoważny obrazowi drzewa świata (Keith 1925, 1.1, s. 137; Toporów 1987a, s. 44). Gdy zaintersowanie symboliką kozła zamienimy na zainteresowanie sym­ boliką jednonogości otwiera się jeszcze bardziej przepastna perspektywa tajemniczych pokrewieństw kultur. W Chinach już w odczuciu ludzi epok starożytnych za niezwykle ar­ chaiczny uchodził wiosenny rytualny taniec: skakanie dziewcząt i chłopców na jednej nodze po kamieniach i przekraczanie w bród rzeki, któremu towarzyszyły odgłosy imitujące huk burzy. Taki taniec miał bowiem wywo­ łać życiodajną burzę i deszcz. Naśladowano taniec mitycznego jednonogiego bażanta Szang-jang, który zjawił się na górze Junszan jako znak zapowiada­ jący poczęcie herosa-demiurga Wielkiego Jü (Granet 1973, s. 189-190). Sko­ jarzenie kamień - niebo i jednonogie zwierzę - burza wydają się zatem elementami jakieś wspólnej paleoazjatyckiej wizji świata. Zatrzymam się na chwilę przy symbolice jednonogości i kulawości. W etno­ logii bowiem obie te właściwości zestawia się ze sobą razem. Na różnych mitologiach w skali świata sprawdzono, że jednonogość lub „inność" jednej nogi, która jest kościana czy sztuczna, np. drewniana, lub jej „uszkodzenie", jak kulawość, sygnalizuje kontakt bohatera z podziemiami. Według uchodzącej za bardzo wiarygodną hipotezy K.D. Lauszkina, wszyscy bohaterowie mitów, którzy mają coś nie w porządku z nogami wywodzą się ostatecznie od węża, czyli jednego z najpierwotniejszych symboli ziemi i wody, „dolnego" świata. Łańcuch przeobrażeń miałby z grubsza wyglądać tak: pełzający wąż - pół człowiek i pół wąż (jak np. grecki Erichtonios) - jednonoga postać (jak np. wedyjski Indra wcielający się w jednonogiego kozła) - postać o jednej nodze „innej" (jak np. bajkowa Baba Jaga o jednej nodze kościanej czy złotej i in.) - kulejący bohater (jak np. Hefajstos). W uproszczeniu zaś rysuje się równanie 5 5 Wyobraźnie kamiennego nieba, o paleazjatyckim rodowodzie, znane potem w różnych mitologiach indoeuropejskich (np.Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 667) na naszych terenach można odszyfrować już w znaleziskach archeologicznych z epoki neolitu. Wyraźnie odbija się również w wierzeniach ludowych, zob. Kolczyński 1992. �88 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI kulejąca noga = jedna noga = wężowa noga = wąż (Lauszkin 1970, s. 181-186). Kłopoty bohatera mitu z nogami, to znak, że ma ich za dużo, bo druga noga nie jest lub nie była mu wcześniej potrzebna... skoro był wężem. C. Lévi-Strauss również wiąże kłopoty z nogami istot mitycznych z ich chtonicznym rodowodem. Istoty wychodzące z ziemi w mitach Indian północnoamerykańskich mają uszkodzoną jedną nogę i kuleją. Ich możliwości poruszania się są więc ograniczone. Upośledzenie zdolności poruszania się - kulawość lub jednonogość - wydają się charakterystyczne dla bóstw władających tym i żadnym innym terytorium na którym przebywają. Starych lokalnych bogów - autochtonicznych (Lévi-Strauss 1970, s. 296). Te dwie próby, Lévi-Straussa i Lauszkina, wyjaśnienia symboliki istot jednonogich i kulejących można uznać w etnologii za klasyczne. Wydaje się, że zapanowało nawet prawo (które wyrażę w ulubionym języku dyrektyw etnologicznych): tam, gdzie widzisz istoty jednonogie lub mające kłopoty z nogami, szukaj ich związków z podziemiami. Naturalnie nie ma takiej teorii, która by wszystko na raz wytłumaczyła. Wyprowadzanie wszelkich istot jednonogich lub tylko kulejących z obrazu węża, prabóstwa otchłani, jest niedoskonałą jednak propozycją. Sprawdza się na wielu przykładach, lecz nie zawsze. Jednonogi kozioł w Indiach i jednonogi bażant w Chinach są skojarzone wyraźnie z bogiem nieba i burzy, w mitach i w rytuale. Co prawda Adźa Ekapad, jednonogi kozioł, występuje w tekstach wedyjskich zwykle razem z Ahi-Budhą, wężem głębin, ale są to jednak dwie różne postacie (Keith 1925, 1.1, s. 136-137). Co wydaje się natomiast pewne, to rola jednonogości, a wtórnie kulawości i innych „dziwnych" nóg w obrazowaniu różnic pomiędzy światami i odmiennymi stanami istnienia. Coś nie zgadza się z liczbą lub formą nóg u istot, które przekraczają kosmiczne granice w tę czy tamtą stronę. Tu wypada mi jeszcze powiedzieć, że symbolika jednej nogi i łącząca się z nią symbolika jednego buta już dawno zwróciła uwagę etnografów (np. Grimm 1899, t. I , s. 214; Frazer 1969, s. 247, 250), prahistorków (np. Wilke 1915) i badaczy klasycznego antyku (np. Deonna 1935; Ganszyniec 1947). Literatura na ten temat (osobne teksty, jak różne noty i dygresje) jest zatem dość obszerna. Z nowszych publikacji można wymienić choćby analizy J.P. Vernanant (1981), ostatnio zajmował się tymi motywami A. Lebeuf (1986, 1988). W sieci rozmaitych uwikłań mito-rytualnych jednej nogi i jed­ nego buta najwyraźniej rysuje się symbolika płodnościowa i kalendarzowa (lunarna) oraz inicjacyjna. Ale dla moich skrótowych uwag nie ma potrzeby wnikania w tę problematykę. Symbolika trójnożności zdaje się natomiast wciąż nieomal niezidentyfi­ kowana. Wynika to zapewne z traktowania trójnożności tylko jako wariantu „typowych" kłopotów z nogami, których wzorcem jest jednonogość. Tak rozumie trójnożność V.V. Evsjukov, który zajął się interpretacją trójnożnych żab i żółwi w wierzeniach chińskich (a zwłaszcza trójnożnej żaby czan rozpoznawanej przez niego już w ceramice neolitycznej). W całej Eurazji, �TRÓJNOŻNA KOZA 89 w archaicznych tradycjach, oba te zwierzęta - co jest chyba oczywiste - są w symbolice swoimi odpowiednikami. Evsjukov ukazuje, że zawsze były to zwierzęta kojarzone z podziemnymi wodami i księżycem, czyli z „tamtym" światem oraz symboliką śmierci i odrodzenia. Ich trójnożność rozszyfrowuje jako charakterystyczny „brak", który obrazuje ich osłabioną zdolność do poruszania się czy wręcz unieruchomienie. W zookosmicznej wyobraźni starożytnych kultur trójnożna żaba i żółw symbolizują nieruchomą ziemię i stojące podziemne wody. Ów „brak" równocześnie znakomicie wyraża „ubytek" księżyca. Evsjukov przypomina tu skojarznie istot jednonożnych lub kulawych z księżycem w wielu innych kulturach. W sumie w trójnożnych żabach i żółwiach widzi przede wszystkim symbolikę mroku, wilgoci i świa­ ta zmarłych. W samej zaś trójnożności „skoncentrowaną chtoniczność", z którą współgra lunaryzm (Evsjukov 1988, s. 98-101). Zarysowane przez Evsjukova wyjaśnienie symboliki trójnożności żaby i żółwia wydaje się aku­ rat dość przekonywujące. Ale wątpię czy zawsze i wszędzie trójnożność można wywodzić z osobliwości dolnego świata. * * * Pierwsze wyobrażenia trójnożnych zwierząt, antylop i baranów lub kozłów, widoczne są w rytach naskalnych odkrytych w jaskini Chojt-Cenker (Okladnikow 1972, tabl. I , rys. 22 oraz s. 15,18) w Ałtaju mongolskim i datowanych na 11-13 tysięcy lat. Zdaniem archeologów nie ma mowy o przypadkowości powstania takich wizerunków, wynikającej np. z zastosowania przez późnopaleolitycznego artystę uproszczenia czy skrótu formy. Trójnożne zwierzęta występują bowiem obok czworonożnych, zaś samo ujęcie formy jest całkowicie klarowne (Novgorodova 1989, s. 39-40). Następnie różne trójnożne zwierzęta pojawiają się wielokrotnie w repertuarze rytów i malowideł naskalnych odkrywanych w całej Azji Środkowej i sąsiednich terenach, od południowej Syberii po Kaukaz z jednej strony i Płw. Indyjski z innej strony, datowanych na epoki od neolitu po średniowiecze, a nawet czasy jeszcze późniejsze. Tradycja żłobienia i malowania na skałach narracyjnych scen, w których odgadujemy obrazy mitów i rytuałów, utrzymywała się bowiem intrygująco długo. Wiele wyobrażeń uderza przy tym swoim ponadczasowym charakterem i jest nader kłopotliwych do datowania. Takim prastarym i nieulegającym przez tysiąclecia zapomnieniu wybrażeniem jest m.in. właśnie trójnożny kozioł i jeleń. Na tablicy I zestawiam kilka takich wyobrażeń z różnych miejsc Azji i różnych epok. Badacze próbujący interpretować ową naskalną mitologię (np. Okladnikov, Zaporožskaja 1970, s. 146-153, tamże cyt. wcześniejszcze opinie) podkreślają symboliczne skojarzenia tych zwierząt ze słońcem, niebem i gro­ mem w mitach różnych ludów Azji Środkowej. Kozioł, który uderzeniami piorunów wstrząsa niebem i ziemią, wyraża sobą moc przekraczającą granicę światów. W interepretacjach przedstawienia kozłów i jeleni uwaga skupia się zwłaszcza na ich bujnie rozrośniętych rogach, zakrzywiających się do tyłu, �90 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI które jawnie lub tylko aluzyjnie kojarzą się z formą dysku słonecznego. Ale równocześnie wyraźnie rozpoznawane są różnorodne związki kozła z „dolnym" światem, przede wszystkim jego rola jako symbolu chtonicznej płodności i współwystępowanie z duszami zmarłych przodków i demonami. W sumie odwieczna środkowoazjatycka symbolika kozła i jelenia, jaką odgadują archeolodzy nie różni się w węzłowych punktach od symboliki tych zwierząt rekonstruowanej dla innych terenów Eurazji. Choć archeolodzy widzą dosko­ nale w rytach i malowidłach trójnożność kozła i jelenia (jak również barana, konia, byka), to akurat ów motyw nie jest przez nich analizowany, przypomia się tylko o nienaturalnej liczbie nóg różnych wierzchowców szamanów (np. Nikolajev 1987, s. 157). W epoce brązu, gdy różne kultury wydobywają się wreszcie z ciszy i utrwalają w piśmie swoje mity, motyw trójnożności ma już za sobą wielotysiącletnią tradycję. W Chinach słyszymy o kilkunastu różnych trójnożnych istotach. Tylko w jednym mitologicznym tekście „Katalogu gór i mórz" występuje kilka takich postaci, np. bóg Sze-to o kwadratowej twarzy i ludzkim tułowiu, zwierzę podobne do krowy i ptak przypominający żmiję. Same źródła chiń­ skie nie wyjaśniają powodów ich trójnożności (Evsjukov 1988, s. 98). Najłat­ wiej chyba można zrozumieć trójnożnego ptaka-potwora, będącego skrzy­ żowaniem dwu wzorcowych zwierząt symbolizujących dolny (żmija) i górny (ptak) świat. Ów potwór ma swobodny dostęp do całego kosmosu. W tra­ dycji chińskiej jeszcze bardziej popularny był inny trójnożny ptak, kruk, pomocnik Si-wang-mu, czyli Zachodniej Macierzy Królów, władczyni za­ chodnich gór i pustkowi, strony gdzie zachodzi słońce. Si-wang-mu jawiła się jako groźna bogini, sprowadzająca na ludzi zarazę, a równocześnie dysponowała eliksirem nieśmiertelności z rosnących w jej siedzibie (na górze Kunlun) cudownych drzew brzoskwiniowych (Künstler 1981, s. 270-275). Trójnożny solarny kruk (Szyjewski 1991, s. 148) był strażnikiem jej domeny razem z trzema feniksami Pi-fang (Evsjukov 1988, s. 98). Chińscy szamani mieli zdobywać magiczną moc wystawiając się nago na palące promienie słoneczne. Wtedy dopiero mogli zmierzyć się z demonami suszy. Zatem w trójnożnym kruku, jak rozszyfrowuje Szyjewski, widziano „solarnego przewodnika prowadzącego szamanów do odrodzenia symbolizowanego przez eliksir nieśmiertelności" (Szyjewski 1991, s. 149). Lecz również demo­ ny suszy wysyłane przez Si-wang-mu charakteryzowano jako istoty trójnożne, całkowicie nagie i poruszające się z prędkością wiatru (Evsjukov 1988, s. 98). Trójnożny solarny kruk był również kojarzony z ogniem i umiejętnoś­ ciami kowalskimi. Znany jako „Czerwony Ptak" widniał na sztandarach dynastii Czou, poprzednia zaś dynastia Szang miała za godło sowę, kojarzo­ ną z ogniem piorunowym (Granet 1973, s. 197). Innym jeszcze uskrzyd­ lonym i latającym trójnożnym potworem był Trój-Miao (San-Miao). Żył na najdalszym zachodzie, na Górze Piór, o trzech wierzchołkach, gdzie ptaki przylatują odnowić swe upierzenie, zastał tam już sowę o jednej głowie �TRÓJNOŻNA KOZA 91 Tabl. I . Trójnożne zwierzęta w prahistorycznej sztuce naskalnej Azji Środkowej (a) trójnożna antylopa, mai. naskalne z jaskini Chojt Cenker, Mongolia, późny paleolit, wg A.P. Okladnikova 1972, rys. 22; (b) trójnożne zwierze, mai. naskalne, Byrka, okolice Czity, południowa Syberia, epoka neolitu, wg A.I. Mazina 1986, tabl. 70, rys. 2; (o) trójnożna antylopa (?), Kulenga, obszar górnej Leny, południowa Syberia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1977, tabl. 116; (d) - (e) trójnożne kozły, ryty naskalne, obszar Czułtyn-goła, Mongolia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1981, tabl. 84, rys. 21, tabl. 85, rys. 10; (f) trójnożny jeleń, ryt naskalny, obszar Czułtyn-goła, Mongolia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1981, tabl. 86, rys. 11. �92 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i potrójnym ciele. Trój-Miao został wyganany ze stolicy i potem ujarzmiony (musiał odtąd płacić daniny) przez władcę-herosa Szuna, który na nowo porządkował świat. Trój-Miao zaś był istotą („potrójną", jak chce Granet), która ucieleśniała „cnotę" poprzedniej epoki. Warto tu również odnotować, że Trój-Miao był utożsamiany z trójnożnym rytualnym kotłem-żarłokiem (Granet 1973, s. 205-206). Trójnożność i „potrójność" tego bytu mitycznego wydaje mi się dość czytelnie rysować ideę „całości", która tym razem prze­ mieszcza się w przestrzeni (na zachód) i w czasie (w przeszłość), zastąpiona nową „całością", ustanowioną przez demiurga. Szun wygnał również, jako istotę z poprzedniej epoki, swego syna Kuna, który znów na Górze Piór przeobraził się w trójnogiego żółwia (Granet 1973, s. 206). Wyrazisty ślad trójnożności tkwi w mitach o demiurgu-herosie Wielkim JÜ, który opanował potop i uporządkował świat: uregulował rzeki, rozdzielił i przesunął góry. Wielki Jü podczas swych prac okulał i chcąc sprowadzić do koryta rozszalałe wody tańczył skacząc najednej nodze (Granet 1973, s. 99, Künstler 1981, s. 202). Ów krok Jü był naśladowany przez szamanów w ry­ tuałach i różne opisy wskazują, że polegał na przeplataniu się trzech kroków (Evsjukov 1988, s. 99). Tajemniczy trój-krok Jü łączy się ze zmierzeniem świata przez jego pomocników i ustanowieniem w ten sposób 9 obszarów, 9 dróg, 9 jezior, 9 górskich szczytów, czyli w sumie całego trójdzielnego (9 = 3x3) świata. Wielki Jü miał też odlać 9 magicznych trójnogów z metali wydobytych w 9 prowincjach. Istniała wersja mitu, że pierwszy z tych trójnogów zawierał w sobie jedność świata, czyli trzech jego sfer. Według tradycji trójnogi były dziedziczone z dynastii na dynastię jako dowód ich legalności, posiadania niezbędnej do rządzenia cnoty i przepadły dopiero za dynastii Ts'in (schyłek I I I w. p.n.e.). Scena poszukiwania tych trójnogów jest popularnym motywem sztuki chińskiej w czasach następnej dynastii Han (II w. p.n.e. - I I w. n.e.); (Künstler 1981, s. 208-211). Trzy kroki boga wymierzającego kosmos widać również w samym centrum mitologii wedyjskiej. U władcy Asurów, złych demonów, którzy opanowali świat, zjawia się Wisznu pod postacia karła i zawiera z nim umowę, że otrzyma tyle ziemi, ile zdoła zmierzyć stawiając trzy kroki. Wtedy Wisznu wraca do swej pierwotnej postaci olbrzyma i trzema krokami ogarnia wszystkie trzy strefy świata. Pierwszym krokiem zajmuje ziemię, drugim powietrze, trzecim niebo. W ten sposób wyzwala świat od demonów i rozszerza jego granice, zagarnia też wedy i mowę. W obszarze wytyczonym trzema krokami Wisznu żyją odtąd wszystkie istoty. Stąd Wisznu znany był pod epitetem „szeroko stąpający". Trzy kroki Wisznu były potem naśladowane w rytuałach. Kapłan stawiający trzy kroki „przemieszczał" się do świata niebiańskiego (Keith 1925, t. I , s. 110-111; Ługowski, Grabowska 1994, s. 206-207). Oba mity, chiński i indyjski, prawdopodobnie wyrastają ze wspólnego euroazjatyckiego zaplecza wierzeniowego. Istotą trójnożną był w mitach indyjskich Kubera (sanskr. „niekształtny"), bóg bogactwa, strażnik podziemnych skarbów, pan północy. Kubera był �TRÓJNOŽNA KOZA 93 grubym karłem, o białej skórze pokrytej ornamentami, miał osiem zębów i jedno żółte oko, chodził zaś na trzech nogach. Najpierw jego siedzibą była Lanka, potem przeniósł się w Himalaje. W nagrodę za trwającą tysiąc lat ascezę otrzymał od Brahmy cudowny latający rydwan Puszpakę, którym mógł błyskawicznie przenosić się z miejsca na miejsce (Dowson 1987, s. 173-174). Wspomnienie trójnożnego barana tli się w wierzeniach ludów tureckich. W ofierze duchowi gór składano białego barana, któremu przed zabiciem podginano jedną nogę. Ofiara ta miała wybłagać deszcz (Kałużyński 1986, s. 115) . W mitologii plemion irańskich występuje trójnożny osioł. Według Awesty, stoi on pośrodku prajeziora Warkasz i oczyszcza wszelkie wody ze wszelkich nieczystości, np. skażenia przez zwłoki itp. W innych tekstach powiada się 0 nim, że ma nie tylko trzy nogi, ale i sześcioro oczu i jeden złoty róg, z którego wyrastają liczne odgałęzienia. Tym rogiem zabija złe stworzenia. Osioł jest biały, kiedy ryczy samice wodnych zwierząt stają się brzemienne (Składankowa 1981, s. 217). W Palestynie osioł kojarzony był z burzą i deszczem. Żydzi mówili, że bóg wydobył wodę z oślej paszczęki. Czy był to także pierwotnie trójnożny osioł? To zupełnie prawdopodobne. Według tradycji palestyńskiej, staro­ żytny moabicki bóg-osioł miał w każdym razie kłopoty z nogami: kulał (Frejedenberg 1988, s. 314-316). Zatarty już obraz trójnożnego osła zachował się w mitach i sztuce gre­ ckiej. Tym wspomnieniem prastarego motywu są żeńskie demony Empuzy. Były różnie opisywane i przedstawiane, raz jako krowy o oślich zadach 1 jednej nodze z brązu, czyli dodanej (3 +1), innym razem to piękne dziew­ częta o jednej nodze oślej i jednej w brązowym bucie (np. Graves 1982, s. 170-171). Ośle kopyto (jedno !) służyło za naczynie na wodę w podziem­ nym Tartarze (Frejdenberg 1988, s. 338), znów gdzieś w mglistej przeszłości wyczuwamy trójnożnego osła (4-1). Na tym tle interesująco rysuje się rów­ nież osioł Dionizosa, na którym bóg wędrował pomiędzy piętrami kosmosu, z ziemi do otchłani i z ziemi do nieba. W Grecji osioł i kozioł stykają się ze sobą na zasadzie alternatywności symboli. Najlepiej widać to właśnie w mitach o Dionizosie, bogu w dzieciństwie zamienionym w kozła, który potem chętnie przybiera postać osła (Frejdenberg 1988, s. 320). Wóz germańskiego boga burzy Thora ciągnęły dwa kozły. To cudowne zwierzęta, które w chwili głodu można było zarżnąć i ugotować, a następnego 6 6 W rytualnych zawodach pasterzy środkowoazjatyckich zwanych rozrywaniem kozła, buzkashi, „błękitnym wilkiem" i in., zwierzęciu (jest to kozioł lub baran, czasem cielę), które odbijają sobie uczestnicy, obcinano tuż przed gonitwą głowę i nogi poniżej kolan. Zareje­ strowano też odmiany, w których zwierzę uśmiercano dopiero w trakcie zawodów, np. wyry­ wając nogi żywemu baranowi przywiązanemu do siodła jednego z jeźdźców. I . Kabzińska-Stawarz, wskazując na symbolikę kozła, kojarzonego zarazem z dolnym i górnym światem, interpretuje te zawody jako rytuał ofiarny, znoszący granice czaso-przestrzeni i odtwarzający pierwotną jednię (Kabzińska-Stawarz 1993, s. 124-125). �94 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI dnia były znów całe i żywe. Odradzały się z kości, których nie wolno było naruszyć. W tzw. Eddzie Snorriego czytamy, że gdy jeden z biesiadników zaproszonych przez Thora złamał kość chcąc wyssać szpik, to kozioł - gdy wrócił do życia - okazał się kulawy. Stąd u Germanów obowiązywał zakaz łamania kości składanych w ofierze kozłów (Neumann, Voigt 1973, s. 92). W toczącym się pod koniec świata {ragnarók) boju pomiędzy bogami a po­ tworami Thor zabija uderzeniem swego młota Mjóllnira dwa straszliwe smoki-węże Nidhógga i Midgardsorma a potem, po postawieniu dziewięciu kroków, ginie zatruty ich jadowitym odechem. W Eddzie ta scena rozgrywa się tuż przed wizją ostatecznego kataklizmu: nieba spadającego na ziemię, która osuwa się w morze i wielkiego pożaru świata (Vóluspá 55-57) {Edda 1986, s. 17). Dziewięć kroków Thora wymierza zatem ostatnie chwile świata. Odrębnie trzeba skupić uwagę na cudownych wierzchowcach bogów, bohaterów i szamanów, na których wędrowali oni do Piekła i Nieba. Najpowszechniej w różych mitologiach szamanizmu i ich późniejszych echach (zgod­ nie z „otwartym" pojęciem dziedzictwa szamańskiego, jak np. u EUadego 1994) występuje koń, ale także słyszymy o jeleniu, kozie i in. Wiele z tych cudownych zwierząt wyróżniała m.in. nadnaturalna liczba nóg. Na dziewięcionogim koniu udał się do górnego świata ewenkijski bohater Emerchan, by zdobyć rękę córki Słońca (Nikolajev 1987, s. 157), na ośmionogim rumaku Sleipnirze odwiedzał świat podziemny germański Odyn {Edda 1986, s. 141), na siemionogim koniu wędrował bohater węgierskich bajek (Nawrocki 1980, s. 7), trójnogiego skrzydlatego jelenia dosiadał szaman Ewenków przyjenisiejskich (Ivanov 1970, s. 229). To tylko pierwsze z brzegu przykłady. Z różnych wzorców liczbowych najpopularniejszy był ośmionogi wierzchowiec (Eliade 1994, s. 463), zaś trójnogie zwierzęta pojawiały się dość rzadko. Wśród tych rzadkich przykładów ciekawy wydaje się Afsarug, trójnogi biały koń osetyńskiego św. Jerzego, Uastyrdżiego, boga mężczyzn, zwłaszcza wojowników i wędrowców, między ludźmi występującego pod postacią żebraka (Kempiński 1993, s. 430). Ów krótki sondaż w kilku tylko archaicznych mitologiach daje już szansę zarysowania pierwszych hipotez co do roli symboliki trójnożności. Praformą różnych trójnożnych istot mitycznych jest trójnożne zwierzę, które figuruje w rytach naskalnych z późnego paleolitu w obszarze Ałtaju. Można spekulować, jaki mechanizm symbolizacji tu zadziałał. Od porządku natury, czyli czterech nóg odjęto jedną i trójnożne zwierzę zaczęło oznaczać to, co nadnaturalne i tajemnicze. Analogicznie odjęcie jednej nogi człowiekowi czyni nadnaturalną i tajemniczą jednonożną istotę. Taka najprostsza archaiczna arytmetyka symboliczna wyjaśniałaby stykanie się ze sobą i nierzadko nakłada­ nie motywów trój- i jednożności. Ze znakiem zapytania można również przypuszczać, że symbolizm zwierzęcy - trójnożność - jest starszym wzorcem. Trójnożne bóstwo skojarzone jest ze wszystkimi trzema sferami świata na raz. Można odczytać też równanie: trójnożna istota mityczna = zobra­ zowanie jedności kosmosu = symbolika oczyszczenia. �TRÓJNOŻNA KOZA 95 Liczba trzy odpowiada uniwersalnemu mitycznemu trójpodziałowi świa­ ta i zarazem to odwieczna mistyczna liczba wyrażająca jedność przeci­ wieństw: życie - śmierć, męskie - żeńskie itd. Taką symbolikę wykładają wprost różne archaiczne teksty - np. chińskie (Granet 1973, s. 325). Także w tradycjach indoeuropejskich liczbę trzy łatwo odczytujemy jako symbol pierwotnej całości (np.Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 851-852). Natomiast w odtwarzanym z technik wróżbiarskich archetypowym spo­ sobie rachowania liczba trzy, gdy jest odczytywana jako tzw. liczba w regre­ sji, „powraca zawsze do jednego, następnie hipostazuje jeden jako cztery" (von Franz 1994, s. 118). Taka archetypowa arytmetyka znakomicie wyjaś­ nia często występującą wymienność obu wzorców symboliki nóg zwierzęcego (trójnożność) i człowieczego (jednonożność). Liczba trzy opowiada też paradygmatowi liczbowemu najstarszego ka­ lendarza lunarnego. Ów elementarny symbolizm liczby trzy każe poszukiwać prawzorów trójnożnych istot w narracji mitów kosmogonicznych. Ale jest to motyw tak zamierzchły, że utrzymał się tylko w zniekształconych formach. W mitach chińskich Wielki Jü skacze na jednej nodze (ludzki odpowiednik trójnożności), i robi trzy kroki, którymi mierzy i porządkuje świat. W mitologii wedyjskiej słychać już tylko o trzech krokach Wisznu, w germańskiej o dziewięciu krokach Thora. Czy kroki Wisznu i Thora wywodzą się aż od trójnożnego zwierzęcia? Trójnożna istota - bóstwo, demon czy człowiek - może swobodnie przekraczać granice światów, wędrować zarówno do „dolnego" jak „gór­ nego" świata i z powrotem oraz władać ich mocami. Trójnożność obrazuje nie tylko zdolność do przekraczania kosmicznych granic, ale zapewne także zmianę form istnienia pomiędzy światami. W pierwocinach paleoazjatyckiej mitologi wyraźnie rysuje się postać trójnożnego kozła i jelenia. W tradycjach indoeuropejskich trójnożnym zwierzęciem jest przede wszystkim kozioł i osioł. * * * Prastarą mityczno-rytualną symbolikę trójnożności można rozszyfrować również w innej, od tysiącleci nie popadającej w zapomnienie tradycji, w różnych trójnogich przedmiotach: naczyniach, kotłach, piecykach... Trójnogie formy pojawiają się już w ceramice neolitycznej i od razu widzimy je w różnych częściach Azji, zarówno w Chinach, jak w Indiach czy w Iranie. Niewątpliwie najlepsze przykłady bezpośredniego dziedziczenia takich form z epoki na epokę ujawnia sztuka chińska. Wykopane na stanowiskach neolitycznych kultur Lungszan i Jangszao różne typy trójnogich naczyń - pomijając ich prymitywizm - są tak podobne do typów ceramiki i brązów z następnych epok, że archeolodzy śmiało określają je historycznie znacz­ nie późniejszymi terminami, rozpoznają m.in. typ ting, chia, yang i inne (Sickman, Soper 1984, s. 21-22). Ta sięgająca jeszcze neolitu, a wspaniale �96 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI rozwinięta w epokach dynastii Szang i Czou, tradycja rytualnych form utrzymuje się w Chinach aż do dzisiaj. U koczowniczych plemion Środkowej Azji w centrum jurty na trzech kamieniach paleniska ustawianio trójnożna podstawę na kocioł (Chabros 1990, s. 163). Również ta tradycja zdaje się wywodzić ze „studni czasu", może z epoki neolitu (np. Okladnikov 1959). Trójnogie podstawy rytualnych kotłów do gotowania mięsa, mis na wodę, piecyków, trójnogie stoły do składania ofiar np. zarzynania zwierząt, trój­ nogie krzesła-trony są charakterystycznym rekwizytem w zasięgu ludów indoeuropejskich. Widać je również znakomicie w kulturach egejskich, o nie­ wyjaśnionym dotąd rodowodzie etnicznym (choć ostatnio zdaje się umac­ niać pogląd o ich indeoeuropejskim pochodzeniu). Na rytualne trójnogie formy natrafiamy również w sąsiednich kulturach Mezopotamii. Na tab­ licy I I zestawiam ze sobą kilka oddalonych w czasie i przestrzeni takich zabytków (indyjskich, irańskich, urartyjskich, hetyckich, mezopotmaskich, egejskich, greckich, etruskich, rzymskich), które od razu orientują w uderza­ jącej wspólnocie wzorów. Trzy nogi tych przedmiotów często modelowano na kształt łap zwierzęcych. Obrazowano kończyny różnych zwierząt, ale najczęściej kozła, osła, wilka, krowy lub byka, lwa. W Europie trójnożne formy także zjawiają się dość wcześnie, już w ГУ tys. p.n.e.; ciekawe są znaleziska w Kom Jasutepe w Bułgarii, np. naczynie-figura osła o trzech nogach (Conczewa 1979, il. 10 b). Rytualna rola trójnogich przedmiotów najwyraźniej zarysowała się w świecie grecko-rzymskim. Sam „trójnóg" (tripod), czyli podstawa na misę lub kocioł był uważany przez Greków i Rzymian za najcenniejszy przedmiot rytualny i zarazem za najlepszy dar wotywny dla bogów. W „barbarzyńskiej" Europie trójnogi były znanym i cennym rekwizytem rytualnym zwłaszcza u Celtów i Germanów. Wykopa­ liska archeologiczne wydobyły na jaw kunsztownie wykonane z różnych metali i zdobione same trójnogi i trójnożne kotły. W naszych stronach nie ma tak wspaniałych znalezisk, ale widoczne są różne charakterystyczne ślady symboliki trójnożności. Intrygującym odkryciem jest choćby urna ustawiona w jamie grobowej na trzech wbitych w ziemię sztyletach = zaim­ prowizowanemu trójnogowi (znalezisko z kręgu kultury przeworskiej) (Lia­ na 1968, s. 383). Bogata tradycja rytualna trójnogich form zaciera się już od wielu wieków. Kościół bezbłędnie wyczuł w nich pulsowanie pradawnych wierzeń i ulokował symbolikę trójnożności w sferze demonicznej. Trójnogi kocioł i krzesło powiązał z magią i czarownikami. Dobitnie ukazuje ową niechęć i wręcz odrazę chrześcijaństwa do trójnogów Bosch w „Ogrodzie rozkoszy ziemskich". W piekle Szatan pożerający grzesznika siedzi na trójnożnym krześle-tronie i również na głowę ma nasadzony trójnogi kocioł . 7 7 „Jest to trójnóg podobny do krzesła Pytii, przypominający je również w tym, że dołem łączy się z pępkiem ziemi, tylko że delficka szczelina skalna została tu przemieniona w ciemną kloakę, do której spadają szatańskie odchody w formie obrzydliwego pęcherza. Górą Szatan połyka niegodziwca, z którego czarna dusza ulatuje przez odbyt jako stado kruków" (Fraenger 1990 s. 56). �TRÓJNOŻNA KOZA 97 (a) kocioł ofiarny, brąz, Chiny, epoka Szang, wg C. Hentzego 1957, il. 1; (b) kocioł ofiarny, brąz, Chiny, epoka Czou, Muzeum Historii Chin, Pekin, rys. na podst. fot.; (c) trójnożna podstawa pod kocioł, żelazo, znaleziona w grobie, południowe Indie, epoka żelaza, wg B. Allchin, R. AUchin, 1973, rys. 64; (d) trójnożny kamienny moździerz, Babilonia, II tys. p.n.e., z wykopalisk R. Koldeweya, Berlin, Staatliches Museum, rys. na podst. fot.; (e) brązowy kocioł na trójnożnej podstawie z Altintepe, Urartu, 2 poł. VIII w. p.n.e., wg E. Akurgal 1961, U. 30; (f) trójnożny osioł, naczynie gliniane, Kóin Jasutepe, okr. Płowdiw, Bułgaria, epoka neolitu, V tys. p.n.e., wg M. Conczewej 1979, il. 10 b; (g) „trójnóg" rytualny, Praeneste, Etruria, VI w. p.n.e., wg E. Hess, E. Paschinger 1990, il. 122; (h) Medea wskrzeszająca w „trójnogu" rozkawałkowanego barana, scena z mai. wazowego, Grecja, VI w. p.n.e. rys. na podstawie J. Boardman 1991, U. 200; (i) „trójnóg" rytualny, brązowa plakietka z tarczy, Olimpia, Grecja VI w. p.n.e., wg Т.Н. Carpenter 1991, il. 281, taką formę miał najprawdopodobniej trójnóg Apollona w Delfach (rys. b, d, e, f, g, h wyk. Waldemar Wroński) �98 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Ciśnie się tu pytanie: czy każdy trójnogi przedmiot ma znaczenie sym­ boliczne? Oczywiście nie! O symbolicznym znaczeniu takich form zawsze rozstrzyga ich rytualna rola. Pierwotna użytkowa funkcja trójnogich naczyń jest w różnych kulturach identyczna: stawiano je nad płonącym ogniskiem, w trójnogich kotłach gotowano mięso i warzono piwo, w trójnogich misach grzano wodę. Z tych użytkowych walorów trójnożności wynika również ich elementarna rola rytualna. Spalano w nich zwierzęta lub warzono papkę ze zbóż w ofierze dla bogów i zmarłych przodków. To wieloraka symbolika ognia zdaje się uru­ chamiać rytualne role trójnogich form. U koczowniczych plemion tureckich trójnóg ustawiony w środku jurty nad ogniskiem był ołtarzem bogini ognia (Kałużyński 1986, s. 108-109). W Grecji trójnóg i ognisko razem symbolizowały najświętsze miejsce Apollona („pępek" świata) w Delfach (Zwolski 1978, s. 190). W mitach chińskich pierwsze trójnogie kotły odlane przez Wielkiego Jü były cudowne, mogły same się poruszać i gotowały bez podgrzewania (Eliade 1993, s. 59). Owe cudowne trójnogie kotły odlano z metali złożonych w daninie przez dziewięć krain i przedstawiono w nich zwierzęta ofiarowane władcy-herosowi przez te odległe krainy (Künstler 1981, s. 210). Trójnogi Jü (z których pierwszy zawierał w sobie jedność kosmosu) gwarantowały łącz­ ność pomiędzy trzema piętrami i czterema stronami świata. W Chinach wśród brązów z epoki Szang można wypatrzeć m.in. trój­ nogie kotły przedstawiające potwora pożerającego czy połykającego człowie­ ka. Owe potwory (uosabiające moce opozycyjnych światów, jak wąż-ptak czy tygrys-słoń) są w inskrypcjach często określane jako „żarłoczne". Także sam trójnogi kocioł - w mitach i inskrypcjach - to „żarłok". W uniwersal­ nym alfabecie archaicznej wyobraźni potwór połykający i wypluwający czło­ wieka czy zwierzę to jeden z elementarnych obrazów symboliki śmierci i odrodzenia. (Henzte 1957). W Chinach jeszcze w czasach dynastii Han trwała pamięć o pierwotnych rytualnych rolach tych „żarłocznych" kotłów-potworów. Tylko jeden przykład: Według tradycyjnych praw, „książę" ubiegający się o tron musiał zjeść „bulion" z wygotowanego ciała przodka (Granet 1973, s. 212-213). Niemniej wyraźnie rysuje się ów pierwotny sympolizm trójnożnego kotła w wierzeniach ludów ałtajskich. W takim kotle duchy miały wygotowywać do kości rozkawałkowane ciało kandydata na szamana, które następnie podlegało odtworzeniu (inicjacyjna śmierć i zmar­ twychwstanie szamana); (Lvova, Oktriabskaja, Sagalajev, Usmanova 1988, s. 141). Wspomnienie pierwotnego symbolizmu trójnogiego kotła ocalało również tysiące kilometrów dalej, w mitach Greków. W ustawionym na trójnogu kotle czarownica Medea ugotowała szczątki rozkawałkowanego barana i przywróciła go tym samym do życia (np. Graves 1982, s. 517). Na czarodziejski kocioł, który przywraca umarłym życie, natrafiamy też w wie­ rzeniach celtyckich (w walijskm Mabinogion, w cyklu o Branwen córce Llyra); (Mabinogion 1976, s. 71-73; Dillon Chadwick 1975, s. 273-274). �TRÓJNOŻNA KOZA 99 Kocioł ów, jak podpowiadają znaleziska archeologiczne, najprawdopodob­ niej ustawiany był na trójnogu (Mac Cana 1983, s. 29) Kocioł - „żarłok". W tym określeniu zawiera się właściwie wszystko, co trzeba powiedzieć o najpierwotniejszych funkcjach trójnogich naczyń. Roz­ miary niniejszego tekstu nie pozwalają na zestawienie różnych wariantów form i różnych odmian ich symbolizmu. Zamiast mnożyć motywy i kultury zatrzymam się przy jednym tylko przykładzie: trójnogu Apollona. Sanktuarium Apollona w Delfach to wielki relikwiarz wzniesiony nad prastarym miejscem rytualnym - rozpadliskiem w ziemi, w którym z głębo­ kiej szczeliny (chasma) wydobywały się odurzające opary i gdzie leżał ka­ mień wyznaczający środek świata (omfalos). Rosło tu drzewo laurowe, biło źródło wody (do poł. V I I w. p.n.e), a nad szczeliną stał trójnóg. Był tu również grób Dionizosa (Bernhard 1989, s. 87-90). Pierwotnie w miejscu tym gnieździł się wężowy smok Pyton. Zrodzony przez boginię ziemii Gaję, miał pilnować jej świętego obszaru. Potwór pożerał ludzi i zwierzęta, ale równocześnie głosił w imieniu swej matki wyrocznie. Apollon przeszył Pytona strzałami i pogrzebał jego ciało. Według jednego z wariantów trady­ cji, właśnie omfalos przykrywał szczątki Pytona. Szczęśliwie uratowała się marmurowa rzymska kopia omfalosa - oryginalny był prawdopodobnie meteorytem - kamień w kształcie zaokrąglonego stożka, pokryty wyrzeź­ bioną siecią. Monety amfiktioni delfijskiej ukazują jednak omfalos oplecio­ ny wężami. Dla oczyszczenia się z zabójstwa potwora i zarazem dla uczcze­ nia tego czynu Apollon ustanowił w Delfach igrzyska pytyjskie, w czasie których odtwarzano scenę walki boga ze smokiem. Zgładzenie Pytona równało się zawładnięciu przez Apollona pradawnym miejscem świętym i wyrocznią. Nowy bóg Delf ofiarował swojej świątyni cudowny trójnóg, na którym zasiadała wróżąca z jego woli kapłanka, Pytia (Oświęcimski 1989, s. 107-112, 139-141; Graves 1982, s. 81). Wróżebny trójnóg Apollona stał więc dokładnie w miejscu „pępkowym", gdzie stykają się ze sobą wszystkie trzy sfery kosmosu. Ziejąca oparami szczelina i źródło otwierają dostęp do świata podziemnego. Drzewo od­ powiada tu piętru ziemi i zarazem to oczywista axis mundi. Kamień jest materialnym dowodem, że w tym miejscu styka się ze środkiem ziemi i ot­ chłani również środek nieba. Znamienny jest ciąg znaczeń słowa omfalos; „pępek i pępowina, guz i wypukłość zwłaszcza pośrodku tarczy, zalążnia, zwornik sklepienia, a wreszcie cokolwiek usytuowanego w centrum nieba, przy czym zwykle ma się na myśli konstelację Wielkiej Niedźwiedzicy" (Wierciński 1994, s. 211). W trójnogu delfijskim dość łatwo, wydaje mi się, można roszyfrować rytualny model kosmosu. Nogi trójnogu owinięte były skórą smoka-węża Pytona i tkwiły w gruncie - podziemiach, podtrzymywały płytką misę - ziemię, na której leżały trzy kamienie - materializujące niebo. Również trzy nogi trójnogu obrazowały najprawdopodobniej łączność trzech sfer świata. Dla Pitagorejczyków trzy podpory trójnogu odpowiadały trzem pojęciom: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości (Bernhard 1989, �100 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI s. 89). Trójnóg był także swoistym wehikułem przestrzeni i czasu. W jednej z odmian rytuału wróżebnego Pytia zasiadała na „trójnogu" i w narkotycz­ nym transie wędrowała do „tamtych" światów i różnych czasów (Oświęcim­ ski 1989, s. 146). W malarstwie wazowym można ujrzeć Apollona siedzącego na uskrzydlonym trójnogu, który unosi się tuż nad powierzchnią wody (Boardman 1991, fig. 157). W innym typie rytuału mantycznego Apollon wprawiał w ruch trójnóg, który się trząsł, kamyki podskakiwały, a Pytia popadała w wieszczy trans. Wówczas wyroki losu zdradzał ustami Pytii sam Apollon (Oświęcimski 1989, s. 148-149). Charakterystyczne, że trójnóg delficki był wprawiany w ruch tak, by trząsł się i podskakiwał. Antyczne trójnogi były zwykle modelowane na kształt łap zwierzęcych. Prawdopodobne wydaje mi się, że w ten sposób imitowano krok trójnożnego zwierzęcia. Według jednej z lokalnych tradycji ajtiologicznych, miejsce wyroczni w Delfach miały odkryć kozy. Gdy tylko zbliżały się do szczeliny w ziemi zaczynały dziwnie podskakiwać i wydawać osobliwe dźwięki. Zaciekawiło to pasterza, który podszedł do szczeliny i natychmiast sam zaczął się zachowywać jakby pomieszało mu zmysły czy popadł w ekstazę. Wkrótce ujawniło się, że zaczął widzieć przyszłość (Oświęcimski 1989, s. 162). Ta informacja jest tak zwięzła, że można tylko postawić pytania. Czy była to trójnożna koza? Czy to trójnożna skacząca koza była prawzorem trójnogu delfickiego? Aż dwadzieścia „własnym chodzących ruchem" trójnogów miał odlać w swej kuźni Hefajstos. Owe samobieżne trójnogi Hefajstos zamierzał poży­ czać bogom na ich zgromadzenia na Olimpie i potem miały one same wracać do niego (Iliada XVIII, 377-384). Trudno te formy określić jako roboty czy automaty. Boski kowal lubował się w tworzeniu i powoływaniu do życia rozmaitych potwornych istot z brązu lub złota, jak np. ziejące ogniem byki Ajetesa (Graves 1982, s. 506), olbrzym Talos (Graves 1982, s. 513) czy dwie dziewice, podpierające go, kulejącego, przy pracy w kuźni (Iliada XVIII, 425). Wszystkie owe twory Hefajstosa przypominały żywe istoty. W jedy­ nej żyle Talosa płynęła nawet boska krew - ichor. Dziewice pomagające Hefajstosowi, to posągi, którym bogowie dali ruch, głos i rozum. Zdolne „same z siebie" do poruszania się trójnogi Hefajstosa tajemniczo kojarzą się ze skaczącym trójnogiem Apollona. Często trójnogi obrazowały łapy różnych zwierząt. Łatwo jest zwykle odgadnąć, że są to zwierzęta-symbole trzech sfer kosmosu (np. wilk, byk i lew). Być może w głębinach pamięci kulturowej trzy różne nogi „trójnogu" miały w zapleczu wyobrażenie tylko jednego bytu mitycznego. Istoty, która jak smok, syntetyzuje w swoim obrazie symbole trzech sfer świata. Charak­ terystyczne jest, że uchwyty trójnogów często miały kształt zwierząt mitycz­ nych, zwłaszcza gryfów. Wreszcie są i inne punkty odniesienia. W średnio­ wieczu roztrzaskane ciało Sfinksa miało spoczywać w kolegiacie łacińskiej w Tebach. Pielgrzym poruszający się po wykreślonym na posadzce labiryn­ cie, nim znalazł się w jego centrum, natrafiał w czterech rogach kościoła na �TRÓJNOŻNA KOZA 101 rzeźby człowieka, byka, lwa i orła. W ten sposób miał odtworzyć sobie w wyobraźni najpierw obraz Minotaura, a potem Sfinksa (de Saint-Hilaire 1993, s. 167-168). Ta postawa wyobraźni zdaje się pokrewna postawie, która ongiś powołała do życia rytualnego trójnogi. Pytia w czasie seansu wróżebnego mogła też zasiadać na trójnożnym krześle. Taką formę miał królewski tron w epoce mykeńskiej, co ujaw­ niły wykopaliska w różnych „królewskich" miastach , np. w Mykenach, Tirynsie, Tebach. Na trójnożnych krzesłach siedzą bogowie na terako­ towych figurkach z epoki archaicznej, X - V I w . p.n.e., obrazujących świat ludowych, czy raczej potocznych wierzeń. Trójnożny tron bogów-suwerenów jest zapewne odbiciem ich władzy nad trzema światami, a trójnożny tron królewski ich władzy nad trójdzielnym społeczeństwem. Znamienne, że ta symbolika mistycznej władzy na trwałe zachowała się w Delfach. Wiadomo bowiem, że do ostatnich dni starożytności w świątyni Apollona stał trójnożny tron, a inne trójnożne krzesło zapewne w samym świętym rozpadlisku (=adytonie). Tu wypada też krótko powiedzieć o mityczno-rytualnej roli Apollona. Pierwotnie był zapewne bogiem nagłej i oczyszczającej śmierci oraz patro­ nem rytuałów puryfikacyjnych. Narzędziem mordu w jego rękach był łuk, powiadano o nim „wedle upodobania rażący", „celnie rażący". Był bogiem zarazy, która nadchodzi niespodziewanie i oczyszcza świat. Jego stary przydomek, nieledwie drugie imię, brzmiał Fojbos, czyli czysty. Rdzeń da się sprowadzić do wspólnego indoeuropejskiego pierwiastka *bheig-w - oczyszczający (Danka 1987, który zestawia też poglądy Nilssona i Po­ kornego). Apollon był również prastarym bogiem wróżbiarstwa, swoich wybrańców darzył zdolnością jasnowidzenia. Z zamierzchłej przeszłości wywodzi się jego rola jako przewodniak Mojr. Apollonowi składano w ofie­ rze masowo osły i kozy. Ocalałe w tradycjach ludowych i nawet w pamięci języka wspomnienie trójnożnej kozy cofa nas w głąb wielu tysiącleci i wielu kultur. W po­ szukiwaniu praźródeł takiego obrazu docieramy aż do rytów naskalnych z późnego paleolitu w obszarze Ałtaju, czyli do hipotetycznego miejsca i czasu narodzin eurozajatyckiej paleomitologii. Pierwotnie trójnożne rogate zwierzę (w tym kozioł) obrazowało prawdopodobnie wizję jedności, całości świata. Z tego praobrazu wywodzi się wieloraka w formy i znaczenia sym­ bolika trójnożności. W niniejszym tekście starałem się uchwycić tylko kilka węzłowych punktów owego dyskursu symbolicznego (w foucoultowskim rozumieniu pojęcia dyskurs). Rozmiary artykułu pozwoliły zaledwie na sondaż w kilku archaicznych mitologiach i skrótowe uwagi o jednej tylko formie rytualnej (trójnogu delfijskim). Sam trójnóg w świecie greko-rzymskim, którego wróżebna rola sięga cywilizacji minojskiej (Levi 1945), rodzi �102 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI wiele różnych problemów interpretacyjnych. Wypadałoby zająć się rytual­ nym trójkrokiem w tańcach i grach rytualnych różnych kultur. W mito­ logiach indoeuropejskich trzeba wyjaśnić rolę symboliki trójnożności w po­ równaniu z symboliką trójgłowości. Ciekawie rysuje się trójnożność np. w kulturze Japonii czy starożytnego Meksyku. Lista problemów, które warto ujrzeć i próbować rozjaśnić jest dość obszerna. Zadaniem, które postawiłem przed sobą w tym tekście było przede wszystkim wywołanie problematyki i po wtóre uchwycenie elementarnych skojarzeń symbolicz­ nych, które wyjaśniałyby trójnożność kozy w wierzeniach ludowych. Dopie­ ro ta cecha pozwala bowiem zrozumieć dlaczego koza jest zwierzęciem cudownym. W rytuałach kolędniczych i zapustnych (czyU echach rytuałów początku roku, w tradycjach indoeuropejskich wypadającego na wiosnę, luty-marzec) trójnożna koza składana jest w ofierze i wędruje do obu tamtych światów, górnego i dolnego. Ta ofiara na chwilę odnawia jedność światów i oczyszcza ziemię ze zgromadzonego w nim zła i nieczystości. W czasie, gdy trójnożna koza wędruje w zaświaty na ziemi zjawiają się zmarli przodkowie. Koza powraca do życia na ziemi, która wypełniła się już nowymi mocami życia i płodności. LITERATURA A f a n a s j e v A. 1865 Poetičeskije vozzrenija Slovian na prirodu, Moskva, t. Akurgal L. 1961 Die Kunst Anatoliens von Homer bs Alexander, Berlin. A l l c h i n В., A l l c h i n R. 1973 Narodziny cywilizacji indyjskiej, Warszawa. Bernhard M. L. 1989 Sztuka grecka archaiczna, Warszawa. B o a r d m a n J. 1991 Athenian Red Figure Vases. The Archaic Period, London. B y s t r o ń J . S. 1916 Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C a r p e n t e r Т.Н. 1991 Art and Myth in Ancient Greece, London. Chabros K. 1990 Trzy kamienie paleniska czyli o potrzebie wyjścia poza własne granice, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2, s. 163-168. C z a r n o w s k i S. 1956 Związki mityczne bajki o „kozie, kózce i wilku", [w:] tegoż Dzieła, Warszawa, 1.1, s. 181-196. Conczewa M. 1979 Sztuka ziemi trackiej, Warszawa. D a n k a I . R. 1987 Pierwotny charakter Apollina i Artemidy, Wrocław. D e o n n a W. 1935 Monokrepides., „Revue de 1'Histoire des Religions", t. 89, s. 50-72. �TRÓJNOŻNA KOZA 103 D i l l o n M . , C h a d w i c k N . К. 1975 Ze świata Celtów, Warszawa. D o w s o n J. 1987 A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History, and Literature, New Delhi (repr.). Edda 1986 Edda (poetycka), tłum. A. Załuska-Stromberg, Wrocław. Eliade M. 1993 Alchemicy i kowale, Warszawa. 1994 Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E v s j u k o v V. V. 1988 Mitologija kitajskowo neolita, Novosibirsk. F i s c h e r A. 1910 Bajka o kozie obdartej, „Lud", t. 16, s. 347-357. F r a n z von M. L . 1994 Wróżenie a zjawisko synchroniczności, Warszawa. F r a z e r J. G . 1969 Złota gałąź, Warszawa. F r a e n g e r W. 1990 Hieronim Bosch, Warszawa. F r e j d e n b e r g O. 1988 Wjazd do Jerozolimy na ośłe (Ewangelie i mitologia), „Literatura na świecie", nr 3 (200), s. 304-341. G a m k r e l i d z e Т. V., I v a n o v V. V. 1984 Indoevropejskij jazyk i Indoevropejcy. Rekonstrukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, Tbilisi, t. I I . G a n s z y n i e c Z. 1947 Noszenie jednego buta w starożytności, „Lud", t. 32, s. 127-140. G i l e w i c z N . S. 1974 Pieśni narodnych swjat i abriadau, Mińsk. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. G l o g e r Z. 1900 Rok polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł. 1830 Lud polski, (reprint, Warszawa 1983). Granet M. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r a v e s R. 1982 Mity greckie, Warszawa. G r i m m J . i W. 1899 Rechtsałtertumer, Leipzig, 1.1. Hentze C. 1957 Die Tierverkleidung in Emeuerungs- und Tnitiationsmysterien (Altestes China, zirkumpazifische Kulturen md Goss-Asien), „Symbolon", Bd.I, Zurich, s. 39-86. H e s s R., P a s c h i n g e r E . 1990 Das etruskische Italien, Koln. Iliada 1990 Iliada, tłum. F . K . Dmochowski, [w:] Homer, Dzieła (oprać. Z. Kubiak), War­ szawa, 1.1. I v a n o v S. V. 1970 Skulptura narodów Severa Sibirii XIX - pervoj poloviny XX w., Leningrad. �104 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI I v a n o v V. V., T o p r o w V. N. 1988 Pergrubrius, [w:] Mify narodów mira, (red. S.A. Tokariew), Moskva, t. I I , s. 302-303. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część I , „Etnografia Polska", t. 37, z. 1., s. 93-164. K a ł u ż y ń s k i S. 1986 Tradycje i legendy ludów tureckich, Warszawa. K a p e ł u ś H. 1991 O turze złotorogim. Szkice kolędowe, Warszawa. K e i t h A. B. 1925 77ie Religion and Philosophy of the Veda and Upanishades, Harvard (reprint, New Delhi 1976, vol. 1 i 2). K e m p i ń s k i A. M . 1993 Słownik mitologii ludów indoeuropejskich, Poznań. K o l b e r g O. 1874 Lud. Krakowskie, cz. III, 1874 (reprint 1979). 1882 Lud. W.Ks. Poznańskie, cz. V I I (reprint 1962). K o l c z y ń s k i J. 1992 Persistence of the Concept of Stone Sky in Polish Folkculture, [w:] Readings in Archaeostronomy. Papers presented at the International Conference: Current Pro­ blems and Future of Arrchaeoastronomy Held at the State Archaeological Musem in Warsaw 15-16 November 1990, (red.), S. Iwaniszewski, Warszawa, s. 127-130. 1995 „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii Rene Girarda, „Etnografia Polska" t. 39, z. 1-2, s. 65-75. K ü n s t l e r M . J. 1981 Mitologia chińska, Warszawa. K r z y ż a n o w s k i J. 1963 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa, t. I - I I . L a u s z k i n K . D. 1970 Baba-Jaga i odnonogije bogi, [w:] Folklor i etnografia, Leningrad, s. 181-186. L e b e u f A. 1986 Pied nu — pied chauss'e (sémantique d'un theme iconografique), Mémoire de diplome de l'école des hautes études en sciences sociales, Toulouse. 1988 Les boiteries rituelles de printemps, „Publ. Obs. Astron. Strasburg Ser. Astron. & Sc. Humaines", nr 2, (avec la collaboration de M . Cohen). L e v i D. 1945 Gleanings from Crete, „American Journal of Archaeology", t. 49, s. 293-313. L é v i - S t r a u s s С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. L i a n a T. 1968 Niektóre zwyczaje pogrzebowe ludności kultury przeworskiej, „Wiadomości Archeo­ logiczne", t. 33, s. 381-385. L v o v a E . L . , O k t r i a b r s k a j a I.V., Sagalajev A.M., U s m a n o v a M.S. 1988 Tradicionnoje mirowozrenije Tiurkov Južnoj Sibiři. Prostranstvo vremja. Veščyj mir, Moskva. Ł u g o w s k i A., G r a b o w s k a В. 1994 Wisznu, [w:] Słownik mitologii hinduskiej, Warszawa, s. 206-209. Mabinogion 1976 Mabinogion, tłum. J. Gantz, Harmondsworth. M a c C a n a P. 1993 Celtic Mythology, Feltham. �TRÓJNOŻNA KOZA 105 Majewski E., Sołyhwo K. 1905 Koza w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła" 1.19. Majewski K. 1963 Kreta-Hellada-Cyklady, Warszawa. Mazin A.I. 1986 Taeżnye pisanicy Priamurja, Novosibrsk. Mellart J. 1975 The Neolithic of the Near East, London. M o s z y ń s k i К. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. II, cz. 1. 1968 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. II, cz. 2. N a w r o c k i A. 1980 Koń Siedmionogi. Bajki węgierskie, Warszawa. Neumann E., Voigt H. 1973 Germanische Mythologie, [w:] Wórterbuch der Mythologie, Bd. I I , Gdtter u. Mythen in alten Europa, W.W. Haussig (red.), Sthutgart. N i k o l a j e v P. W. 1987 Sołnecnyj koń (k voprosu o kultie konja u narodov Evrazii), [w:] Skifo-sibirskij mir. Iskustwo i ideologija, A . I . Martynov, V.I. Mołodin (red.), Moskva. N o v g o r o d o v a E . A. 1989 Drewniaja Mongolija (nekatorye problemy chronologii i etnokultumoj istorii), Moskva. O k l a d n i k o v A. P. 1959 Tripody za Bajkałom, „Sovetskaja Etnografia" nr 3, s. 114-132. 1972 Centralno-azjatijskij ocag pervobytnowo isskustwa, Novosybirsk. 1977 Petroglify wierchniej Leny, Leningrad. 1981 Petroglify Czułtyn-Goła, Novosybirsk 1981. O k l a d n i k o v A. P., Z a p o r o ž s k a j a V. D . 1970 Petroglify Zabajkalia, cz. II, Leningrad. O ś w i ę c i m s k i S. 1989 Zeus daje tylko znak, Apollo wieszczy osobiście. Starożytne wróżbiarstwo greckie, Wrocław. S a i n t - H i l a i r e de P. 1994 Tajemniczy świat labiryntów, Warszawa. S e j n P. W. 1887 Materiały dlja izučenija byta i jazyka russkogo nasilenija Severo-Zapadnogo Krają, 1.1, Petersburg 1887. S i c k m a n L . , S o p e r A. 1984 Sztuka i architektura w Chinach, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1989 Wierzenia i zachowania przesądne, [w:] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), Katowice, s. 225-301. S k ł a d a n k o w a M. 1981 Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w „Szahname", Warszawa. Sławski F. 1966-69 Słownik etymologiczny języka polskiego, t. Ш. S t a w i s k i B. 1988 Sztuka Azji Środkowej, Warszawa S t e l m a c h o w s k a B. 1933 „Podkoziołek" w obrzędowości zapustnej Polski zachodniej, Poznań. Szyjewski A. 1991 Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Kraków. �106 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI T o m i c k i R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. X X . T o p o r o v V. N. 1987 Kozel, [w:] Mify narodov mira, S.A. Tokarev (red.), Moskva, 1.1, s. 663-664. 1987a Adźa Ekapad, [w:] Mify narodov mira, S.A. Tokarev (red.), Moskva, 1.1, s. 44. V e r n a n t J . P. 1981 Le Tyran boiteux: d'Oedipe a Périandre, Paris, s. 235-255. Waerden van der B.L. 1986 The Birth of Astronomy, N . Y . W i e r c i ń s k i A. 1994 Magia i religia. Szkice z antropologii religii, Kraków. Wilke G. 1915 Beitrege zur Heilkunde in der indoeuropeichen Vorzeit, „Mannus" t. 7, s. 1-15. Zwolski E. 1978 Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI A T H R E E - L E G G E D G O A T . SOME R E M A R K S O N T H E S Y M B O L I S M OF T H R E E - L E G E D CREATURES Summary One of the regular costumed personages in folk New Year and carnival masquerades (groups going from door to door with songs, performances and good wishes) is a person disguised as a goat. He walks stooped, covered with sheepskin and is holding a long stick. On the upper end of the stick there is a mask of a goat. The lower part of the stick imitates the goat's leg. So, in fact the ritual goat is a three- legged animal. Another three-legged creature called „podkoziołek" appears in carnival performances too, and is meant to be a „buck". The buck's head made of wood and covered with pieces of fur or simply cut out of a] potato is stuck on top of one of three sticks tied together imitating the animal's legs (tab. 1). The three-legged goat is hinted at in the oral folklore. In tales, songs and proverbs the goat often has "troubles" with one limb - it breaks or twists a leg or the leg is broken by somebody - a man or a demon. The association of a goat and a three-legged creature or object can also be found in the (Polish) language. The term "buck" is used for racks or stands supporting different objects, all they stand on three legs. The stack of three guns is called "buck" in Polish too. "Goat" is the popular name for a small stove on three legs. For further explanation the author analyses the symbolism of goat in Central and Eastern European folk beliefs. Goat is associated both with "upper" and "lower" world, it is a sacrifi­ cial animal oferred to ancestors in the rituals of New Year. Next, the author tries to explain the symbolic meaning of the attribute of "walking on one leg" and "lameness". He refers to the classical interpretations of C. Lévi-Strauss (1970) and K . D . Laushkin (1970). There seems to be a peculiar tendency in the anthropological explana­ tion of that symbolism, wherever you find one-legged or crippled creatures you should look for their connections to the underground world. But it does not work, in every case (for example one-legged buck in Indian mythology and one-legged pheasant in the Chinese one represent thunderstorm). The symbolism of three-legged creatures has been hardly identified. They are mostly treated as variants of typical "troubles with walking" of which "one-leggedness" seems to be a mode] form (V.V. Evsjukov 1988). First representations of three-legged animals, antelopes or bucks can be seen on the engravings of Late Peleolithic Age in the caves of Altai (the cave Khoyt-Senker, Mongolia). �TRÓJNOŻNA KOZA 107 Since Neolithic Age till the first centuries of our era three-legged animals appeared on engravings and paintings on the rocks in all Central Asia (tab. 2). The author has also collected instances of three-legged creatures in different ancient mythologies: Chinese, Indian - Vedic, Iranian - Avestan, that of the Turkish peoples, the Palestinians, the Greeks, and the Germanic peoples. This first approach allowed for raising first hypotheses. A three-legged deity is associated with the three spheres of the Universe together. It can be expressed in the equation: a three-legged mythical creature = the image of the unity of the Universe = symbolism of purification. The number three corresponds with the universal mythical division of the Uni­ verse, at the same time it is an ages-old number expressing unity of oppositions: life-death, male-female etc. It also responds to the numerical paradigm of the oldest lunar calendar. This elementary symbolism of the number three makes us look for primary models of three-legged creatures in the narratives of cosmogonic myths. In the Chinese myths the Great JÜ jumps on one leg (being the human counterpart of a three-legged animal) and makes three leaps with which he measures the world and introduces order into it. In the Vedic mythology three steps of Vishnu are mentioned, and in the Germanic one-nine steps of Thor. Are the gods' steps derived from a three-legged animal? A three-legged being, a god, a man or a demon is able to cross freely the borders of the "worlds" - from the upper to the lower world and back and rule the powers of each of them. By the attribute of "walking on three legs" not only the ability of crossing cosmic boundaries is expressed but also changing forms of existence. In the origins of Paleo-asiatic mythology the attribute in associated with a buck or a deer. In the Indoeuropean tradition - with a buck and a donkey. From the four limbs given by nature one has been taken away and in this way there appeared the image of a three-leged animal as something super natural and mysterious. The same is the meaning of a one-leged human being. This very simple archaic symbolism may explain the coexistence of three-legged and one-legged creatures. It can be assumed that the animal symbolism, a three-legged creature, is the older pattern. The symbolism of "standing on three legs" can be seen in antoher, ages-old tradition, in various material objects resting on three legs - pets, kettles, stoves (tab. 3). In different cultures they share their primary function - they were put over burning fire. The various symbolism of fire seems to have activated ritual roles of these three-legged objects. Let us take the "greedy" kettles with their symbolism of death and revival in China, by Turkish peoples, in Greece and by the Celts. I n a more detailed way the author studies the case of the Apollo's triped in Delphi deciphering it as a ritual model of the Universe. The three legs of the triped were wrapped round in the skin of the snake-dragon Python and were stuck in the ground - underground; they also supported a shallow bowl - the earth - in which there were three stones representing the sky. But also the three legs of the triped themselves were meant presumably to represent the union of three spheres of the world. Primarily, in late Paleolithic Age on the area of Altai (the hypothetic place and time of the origin of the Eurasian paleomythology) three-legged horned animals (buck among them) might have represented the whole of the Universe. It is that proto-representation from which the rich and various symbolism of three legs can be derived. So, against the background of the symbolism of three-legged beings we can under­ stand why goat appears as a miraculous animal in folk beliefs. A three-legged foat offered as sacrifice at the beginning of new year travels to both "other" worlds. The sacrifice re-creates for a while the unity of the universe and purifies Earth of evil and impurity. While the three-legged goat is travelling to the other world dead ancestors appear on earth. The goat returns to live on earth which has been filled with new powers of life and fertukuty. The limited size of the article allows for no more but for hinting at the symbolism of three-legged beings and for first, rough working hypotheses. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58c331fadc9a37dcd3c737dc203b7bfc.pdf eda90029f3a5671028ae9581eae12b9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1454 Title A name given to the resource Taniec Eurynome / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.53-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I I JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa TANIEC EURYNOME 1 Mitologia Grecji zawiera jeden z piękniejszych obrazów stworzenia świa­ ta w tańcu, przy współudziale ruchu. W pelazgijskiej warstwie wierzeń zachował się przekaz o Eurynome „bogini wszechrzeczy", która tańcząc samotnie na falach praoceanu oddzieliła wody i sklepienie niebios. W ślad za tańczącą boginią ciągnął wiatr. Eurynome roztarła go w dłoniach i sworzyła węża Oriona. Połączyła się z nim a owocem ich związku było jajo, które zniosła przybrawszy postać gołębicy. Z jaja ogrzanego splotami Ofiona, aż pękło na dwie części, wysypały się „dzieci Eurynome": „wszystko co istnieje: Słońce, Księżyc, Planety, Gwiazdy, Ziemia ze swymi górami i rzekami, drzewami, ziołami i istotami żyjącymi" (Graves 1992, s. 41). Ten sugestywny obraz skłaniał do podjęcia próby znalezienia jego od­ powiedników, może równie interesujących. Analiza licznych przekazów mi­ tologicznych mówiących o czasach prapoczątku potwierdziła, że motyw tworzenia świata w tańcu, bądź przy jego współudziale, jest elementem mitów kreacyjnych wielu ludów świata. Na nich też koncentruję się w tym artykule, jakkolwiek uwzględniam także inne wersje zdarzeń, które miały rozegrać się u zarania dziejów. Są to mity, w których czynikiem sprawczym tworzenia jest ruch, zwłaszcza wszelkie odmiany ruchu obrotowego. Jest sprawą oczywistą, że nie omawiam wszystkich istniejących przekazów mito­ logicznych tego rodzaju. Starałam się jednak zgromadzić reprezentatywne dane oddające istotę i najważniejsze aspekty zagadnienia. Obok mitu pelazgijskiego najważniejszy dla całości mych badań był i jest casus mitycznego tańca kreacyjnego Śiwy-Nataradży, pochodzący z kultury Indii. Duże znaczenie miał dla mnie sposób pojmowania tańca w tej kul­ turze, określanego wprost jako , język bogów" i stanowiącgo środek spra­ wowania gesta dei (Swarup 1968, s. 174; Bhavnani 1970, s. 4-13). W fakcie iż taniec jest zjawiskiem ruchowym, mają swe źródło określone tendencje klasyfikowania go, przypisywane mu właściwości i funkcje. Ruch 1 Początki moich zainteresowań tańcem i ruchem w mitach kreacyjnych anonsował artykuł opublikowany w roku 1991. Zagadnienia prezentowane w obecnym weszły do książki Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach (Kowalska 1995). �54 JOLANTA KOWALSKA o szczególnych parametrach rytmicznych jest jego tworzywem i jedynym sposobem materialnej egzystencji. Dlatego też zapewne podstawowe role pełnione przez taniec w mitach interesującej mnie kategorii mogłam wyróżnić przy okazji rozważań poświęconych symbolice ruchu i bezruchu (Kowalska 1991, s. 6 1 - 69). Ruch - tworzywo i ów jedyny materialny wyraz tańca powszechnie asocjowany jest z życiem, w sensie symbolu i atrybutu życia, podczas gdy bezruch jest symbolem i atrybutem śmierci. Są to treści uniwer­ salne. Bezpośrednie ich odwzrowanie zawarte jest w mitach kreacyjnych, w których taniec, ruch, pierwsze drgnienie kreatora czy pierwotna wibraq'a materii stanowiły czynnik sprawczy aktu twórczego. W dalszej kolejności są to mity, w których ruch, bądź taniec stanowiły komponent działań twórczych. Na koniec wreszcie mity przypisujące ruchowi i tańcowi rolę samoistnych aktów tworzenia. 1. W I B R A C J A - D R G N I E N I E - R U C H : C Z Y N N I K S P R A W C Z Y T W O R Z E N I A „Gdy Mahadeva budzi się z nieruchomego milczenia, zachwytu i czyni pierwszy taneczny ruch, drgnienie przenika materię, przepływają przez nią fale wibracji Dźwięku budząc ją i przenikając pulsującym życiem. Wtedy materia zaczyna tańczyć, układa się w łuk aureoH otaczającej jego postać" (Coomaraswamy 1918, s. 58). Przytoczony cytat oddaje istotę pierwszego z podstawowych dla nas zagadnień - r u c h u i n i c j a l n e g o , stojącego u początku kreacji. Oto bowiem drgnienie Mahadevy, dotychczas doskonale nieruchomego, pogrążonego w medytacji, ukonkretnia się w ruch i prze­ kształca w taniec. Drgnienie to ożywia materię i pobudza ją do tańca rekreującego świat po każdym kataklizmie kosmicznym. Hinduistyczna doktryna religijna ma swe podstawy w koncepcji zamiera­ nia i odradzania się świata w cyklu Dni i Nocy Brahmy (Coomaraswamy 1918, s. 56-66; Dowson 1978, s. 56). Brahma, pierwszy z trójcy bogów hinduizmu miał narodzić się z jaja kosmicznego (lotosu). Stworzył on świat zniszczony ognistym kataklizmem przed nadejściem pierwszej Nocy, a na­ stępnie odtworzył go ponownie z nastaniem kolejnego Dnia. Cykl Dni i Nocy Brahmy powtórzyć się ma sto razy po czym nastąpi „zwinięcie" świata, swojego rodzaju autoanihilaq'a, powrót do pierwotnego jaja kos­ micznego, z którego wszystko wzięło początek. Tym, któremu przypada rola boskiego tancerza-kreatora, jest w hindui­ stycznej trójcy Siwa, nazywany Nataradżą - Panem Tańca. Do jego atrybu2 2 Drugim z kolei jest Wisznu kojarzony ze słońcem, światłem, ogniem a także z wodą. „Przenikający" opiekun życia. Jego odpowiednikiem w Wedach ma być Indra. Trzecim jest Siwa, niszczycie] zła, w swym aspekcie niszczycielskim kojarzony z wedyjskim Rudrą, niekiedy z Agni. Z drugiej strony Siwa jest kreatorem egzystencji wyzwolonej z ułudy życia ziemskiego, oraz dobra w sensie prawdziwej wiedzy (Dowson 1978, s. 123-127, 296- 300). �55 TANIEC EURYNOME 3 tów należą trzy rodzaje tańca: niszczący, kontemplacyjny i twórczy . Zda­ niem Coomaraswamy najważniejszym zadaniem wszystkich tańców Siwy jest „przejawienie się pierwotnej mocy twórczej w rytmie" (Coomaraswamy 1918, s. 59). Powiada on: „Pan nasz, Wielki Tancerz, jak ciepło ukryte w drewnie, przenika swą mocą materię i umysł i rzuca je w taneczny ruch [...] Siwa tańczy bo jest to nieodłącznym atrybutem jego natury, każdy jego gest jest przyrodzony, samobytny, wypływa z jego istoty [...] jest spontaniczny i bezcelowy bowiem istota jego jest ponad dziedziną wszelkich celowości" (Coomaraswamy 1918, s. 59). A więc wibracja materii zrodzona z rytmu miałaby inicjować akt stworzenia, być tym co Lukian z Samosate nazywa „pierwszym początkiem" (Lukian 1951, s. 15). Sięgając po dawniejszą warstwę wierzeń ludów Indii czerpać możemy z bogactwa tekstów Rigwedy, najstarszego piśmiennego zabytku indoaryjskiego*. Oto, jak zdarzenia, które rozegrały się u zarania dziejów, przestawia hymn Początek rzeczy: „Niebyt nie istniał wtedy, ani byt nie istniał, Nie było też przestworza i nieba u góry, Co było w ruchu, w czyjej opiece? Czym były wody, otchłanie głębokie? Była ciemność, ciemnością od początku okryte Wszystko było jednym bez cech oceanem, Zarodek bytu w pustkowiu zawarty Stał się tym jednym mocą swego żaru. Śmierć nie istniała wówczas, ani nieśmiertelność, Pomiędzy dniem a nocą nie było rozłamu, Przez własną moc to jedno bez tchu oddychało I nic innego nigdzie poza nim nie było. Lecz oto żądza powstała z początku, Stając się myśli najpierwszym wysiewem, Związek bytu z niebytem wysiłkiem rozumu Znaleźli wieszczowie, w swym sercu szukając. 3 Pierwszy z tańców Siwy tandawa - napawający grozą, wykonywany jest przez Śiwę w postaci Bhairawy (Straszliwego) i jego okrutną małżonkę Kali-Bhairavi, na płonącej ziemi. Siwa niszczy w nim „kajdany, które przykuwają dusze istnień ludzkich do świata iluzji" (Bhavnani 1970, s. 5). Drugi tańczy sam Siwa pełniący rolę boskiego jogina (taniec ten nie posiada nazwy). Otoczony jest przez chór bogów towarzyszących mu śpiewem i grą na instrumentach. Tańczy na szczycie Złotej Góry, o zmierzchu, w obliczu Macierzy Trzech Światów. Za pośrednictwem tego tańca wyzwala z ułudy, wypełniając ludzkie umysły spokojem samopoznania, prowadzącym do wyrzeczenia się siebie i zlania duszy indywidualnej z duszą wszechświata. Trzecim jest prezentowany w tekście taniec nadanta (Coomaraswamy 1964, s. 143-144; Bhavnani 1970, s. 5-6). Rigweda (Rygwedd) - wiedza hymnów (pieśni). Jest to pierwsza część Wed obejmująca 1028 utworów o treści religijnej, filozoficznej i historycznej. Pochodzi prawdopodobnie z dru­ giej połowy I I tysiąclecia p.n.e. W mojej pracy korzystam z polskiego wydania hymnów w tłumaczeniu z sanskrytu Franciszka Michalskiego. 4 �56 JOLANTA KOWALSKA Na wskroś przenika promień ich poznania Czy była ona w górze, czy była też w dole? Byli dawcy zarodków, były sił potęgi, Różnorodność w dole, u góry dążenie. Ale kto wie to wszystko, kto mógłby powiedzieć, Skąd się zrodziła, skąd jest ta wysnowa, Bogowie się zjawili, gdy świat się wyłonił, A więc kto może wiedzieć, skąd wszystko powstało? Jak się zrodziła ta wysnowa bytów, Czy kto ją zdziałał, czy też nikt nie zdziałał Ten co na ziemię patrzy z najwyższego nieba, Ten może wie o tym, a może też nie wie?" (Hymny Rigwedy 1971, s. 126-127). Rys zdarzeń czasów prapoczątku, zawarty w tym tekście, naszkicowany został z umiarem godnym sumiennego dziejopisa nie,mówiącego o sprawach, których nie jest pewien. Dowiadujemy się zatem jedynie, że w oceanie bez cech, który nie był bytem ani niebytem, istniał zarodek wszechrzeczy, który wyodręb­ nił się zeń mocą swego żaru. Z zarodka poczęła się żądza, która dała impuls m y ś l i , a wówczas możliwą stała się transformacja owej pierwotnej nieokreślo­ ności i jej kategoryzacja na byt i niebyt. Żar, żądza (pragnienie) i myśl są tu pewnymi stadiami toczącego się procesu, a także warunkami, powstania tego, co w hymnie określone zostało jako „wysnowa bytów". Rzecz znamienna, że zarówno pierwsze drgnienie Mahadevy w doktrynie hinduizmu, ożywiające martwą materię, jak też „wysiłek rozumu" wiesz­ czów w przytoczonym hymnie Rigwedy, odnajdujących w swych sercach związek bytu z niebytem i wyzwalających przenikliwy promień poznania, mają ścisły związek z intelektem, myślą, wolą kreatora. Przywodzi to na myśl refleksję Oskara Miłosza, że „Rytm jest najwyższym wyrazem tego, co nazywamy myślą, czyli konstatacją i miłością ruchu" (Miłosz 1984, s. 32). Pragnienie (żądza) i myśl występujące w funkcji potencji ruchu nie są wyłączną specjalnością wierzeń zarejestrowanych na obszarze Indii, wystę­ pują w wielu innych przekazach mitologicznych. Wyjąwszy biblijną formułę: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo", szczególnie klarowny wariant tworzenia myślą zawarty jest w staroegipskim micie hehopolitańskim. Przytaczam go tu we fragmencie, w wersji uznanej przez specjalistów za najpełniejszą, a pochodzącą z papirusu Bremmer-Rhind. „Po stworzeniu samego siebie Pan wszechświata powiedział: - Ja stworzyłem siebie pod postacią Chepri . Ja sprawiłem, że zaistniały byty, stworzyłem siebie a potem wszystkie istnienia. Liczne egzystencje wyszły 5 s Chepri (Chepry) - Ten-Który-Się-Staje, bóg Starożytnego Egiptu, z którym utożsamiane było słońce, wyobrażany pod postacią skarabeusza, bądź człowieka z głowwą skarabeusza (Bonnet 1952, s. 134; Niwiński 1992, s. 37; Lipińska, Marciniak 1986, s. 18-23; Pomorska 1974, s. 26). �57 TANIEC EURYNOME z moich ust. Nie było nieba, nie było ziemi. Nie wynurzyły się jeszcze brzegi, nie było żmij. Ja ulepiłem je z Nun, ze stanu bezwładności, bo nie było miejsca, na któym mógłbym stanąć. Sercem moim uczyniłem czary, p o ­ w z i ą ł e m z a m i a r i zrobiłem wszystkie stworzenia. Jeszcze nie wyplułem Szu, nie wyrzygałem Tefnut. Nie było nikogo, kto tworzyłby ze mną, ja p l a n o w a ł e m świat sam" (Pomorska 1974, s. 28; podkr. JK) . W Egipcie Starożytnym uważano, że siedliskiem inteligencji jest serce, dlatego Re do­ konując aktu stworzenia myślą, czyni go sercem. Omawiany tu rodzaj działań kreacyjnych, równie jasno jak w doktrynie heliopolitańskiej, wyłożony został w wierzeniach Indian Wiyot zamieszkujących Kalifornię. Myśl była jedną z dwóch podstawowych form twórczej aktywności demiurga Gatswokwire (Kroeber 1925, s. 119). Również mity innych ludów Ameryki, Zufii i Pima, a także afrykańskich Dogonów i Bambara zawierają ten motyw; te ostatnie prezentuję szerzej w dalszej części artykułu. Pewne elementy koncepcji tworzenia myślą zawierają także niektóre przeka­ zy zarejestrowane na obszarze Polinezji. Wedle mitu kreacyjnego mieszkańców Wysp Towarzystwa, stwórca Ta'aroa zmęczony działaniem i rozgniewany jego nieskutecznością ukrył się we wnętrzu muszli (stanowiącej odpowiednik jaja kosmicznego. Por. Blixen 1987, s. 276, przypis 5). Nad aktywność fizyczną przedłożył tym razem aktywność intelektu (woli), przekształcając muszlę w skałę i piasek, pierwociny ziemi, a własne ciało w części składowe uniwersum (Henry 1968, s. 346-347). Wola bogów jest też czynnikiem sprawczym tworze­ nia w mitach z Wysp Tonga. Za jej przyczyną wypiętrzony miał zostać pierwszy skrawek lądu - Ata (Reitzer 1907, s. 438-448). Do rozważanego tu rodzaju działań demiurgów zaliczyć należy tworze­ nie we śnie. Motyw ten występuje w przekazach Indian Yaruro zamiesz­ kujących równinne obszary Wenezueli. Zarejestrowane zostały dwa jego warianty. W pierwszym stwórczyni Kumani, po wydaniu na świat syna imieniem Haczawa („duch, którego glos słyszymy") miała sen. Śniła w nim 6 6 Doktryna religijna sformułowana w Heliopolis (lunu), nawiększym ośrodku kultu solarnego. Najwyższym bóstwem było słońce czczone pod postaciami Amona, Re i Chepri. Wedle informacji podanych przez Pomorską (1974, s. 26, oraz przypis 2) Atum czczony był jako słońce wieczorne, Chepri jako słońce dnia, Re - słońce poranne. Niwiński (1992, s. 37) mówi o Chepri jako o słońcu porannym. Tekst papirusu z Brehmer-Rind przytoczony przez Mullera (1964, s. 68-69) różni się we fragmentach od tekstu w artykule Pomorskiej. Przytaczam go tu we własnym tłumaczeniu dosłownym słownym z języka angielskiego: „Pan Wszechrzeczy rzekł, gdy ukształtował siebie/ «Ja jestem tym, który powstał jako Chepri./ Gdy ja powstawałem [tworzyłem siebie] nic nie istniało./ Dopiero, gdy ukształtowałem siebie, powstały inne ist­ nienia./ Liczne istnienia wyszły z moich ust./ Niebo jeszcze nie było ukształtowane,/ Ziemia jeszcze nie była ukształtowana,/ Powierzchnia ziemi nie była stworzona/ [Z powodu] gadów, które się tam znajdowały./ Uniosłem się ponad nimi [tam] w otchłani,/ Ponad jej bezwładem./ Gdy nie znalazłem miejsca gdzie mógłbym stanąć,/ Pomyślałem roztropnie w sercu moim,/ Uformowałem [to] w mojej duszy./ Ja uczyniłem (stworzyłem) wszystkie istoty./ Ja sam./ Jeszcze nie wydzieliłem [z siebie] Szu,/ Nie wyplułem Tefnut./ Nikt inny nie powstał, kto by pracował ze mną./ Tworzyłem w swoim sercu»". �58 JOLANTA KOWALSKA panującą wszędzie ciemność, a następnie wschodzące słońce. Rzecz miała miejsce w czasie, gdy dzień i noc nie były jeszcze oddzielone. W dzień póź­ niej (sic!) słońce rzeczywiście wzeszło ponad ziemią po po raz pierwszy. W drugim wariancie tego motywu postacią śniącą stwórczy sen jest menstruująca córka kreatorki. Pada tu stwierdzenie, że sen stał się rzeczywi­ stością ponieważ dziewczyna śnła go w tym szczególnym okresie (Willbert, Simoneau 1990, s. 21-22). By zamknąć omawianą kwestię dodam, że pewną odmianę koncepcji, w których pragnienie i myśl są potencją ruchu inicjalnego, reprezentuje jeden z wątków fińskiego eposu Kalewala. Myślę tu o najdawniejszych losach dziewicy Luonnotar. Zanim przystąpiła do tworzenia świata unosiła się ona przez dziewięć (lub dziewięć dziesiątków) lat na falach praoceanu poświęcając je namysłowi i tęsknocie (Kalewala 1980, s. 12). Aktywność intelektu kreatora wyprzedza więc lub - jak w mitach z Poli­ nezji - zastępuje działanie twórcze. Ten drugi przypadek jest rzadszy. Nato­ miast pragnienie, tęsknota, żądza, sen, a wreszcie myśl, mogą być porów­ nane do antycypacji przyszłych dokonań demiurga. Wróćmy teraz do ruchu i tańca kreacyjnego, których źródłem jest pierwotny impuls. Motyw ten, jak również element swoistego „planowania" działań twórczych zawiera mitologia Dogonów, ludu zamieszkującego tereny Mali w Afryce Zachodniej. W wierzeniach Dogonów decydującą rolę w akcie stworzenia odgrywa w i b r a c j a . Powiedziane jest w nich, że kreator Amma dwukrotnie powoływał świat do istnienia. Próba pierwsza, zakończona niepo­ wodzeniem, wedle przyjętej przeze mnie taksonomii należy do kategorii ruchu stanowiącego samoistny akt kreacji, omawiam ją więc w drugiej części artykułu. Niepomyślny rezultat nie zniechęcił f-T~"\x Ammy, który postanowił podjąć dragą próbę. Tym razem na material, z którego f / i W / i \ \ \ miał powstać świat wybrał ziarna zbóż / / \ \ \ (dęnę) i roślin jadalnych. Najmniejsze I i \ \ \ wśród nich, choć najważniejsze było ziar/ / 1 \ \ no po (Digitaria exilis). W pierwszej fazie ł // \ » \ prac Amma przygotował plan tego, co s' _ I ' f' \ \ \ chciał stworzyć, określany przez Dogonów -' ,*'--Г^ \ 'l J jako „yala (wyobrażenie) jaja Ammy" lub „yala jaja Ammy z 266 znaków". Rozu­ mie się przezeń pierwotny zamysł stwórcy i oddaje w rysunku jak na rye. 1. W środku jaja znajdowała się spirala \ J składająca się z 66 elementów symboli^<k !-— żujących po i inne ziarna. W centrum Rye. 1. Jajo Ammy (Amma talu) - plan P wyobrażały po. Forma stworzenia świata. spirali miała wyrażać fakt, iż po jest żywe Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 96, fig. 15. i stanowi prefigrację ruchu. Wszystkie eleV 1 1 ч \ \y\\S0) •/// N 4 v s i r a U 2 2 m a k i �59 TANIEC EURYNOME menty planu-jaja miały ściśle określoną symbolikę. Nie wchodząc w szczegóły dof j ' dam tu dwie ważne dla nas infomacje. / j \ \ Zespół trzech figur wpisanych w koło, / ' \ \ \ składający się z 128 elementów, generalnie j ¡ I \ \ symbolizować miał nieprzerwany ruch obt i ' * \ rotowy całego yala. Ponadto, 120 elemen' / ^J-—.»^ ^ l tów wyobrażało możhwości przyszłych | I f ^—» | \ przekszałceń jaja Ammy, a pozostałe 8, j ' /J / / ' ~ \ \ I V ) j zlokahzowane w dole okręgu, identyfiko­ wane były z oczami Ammy, zarazem z czterema kardynalnymi punktami prze­ strzeni. Linie składające się na zarys jaja i linie pionowe, biegnące jego środkiem ^ \ i 4?'* (określane przez Dogonów jako obojczyki ——*" Ammy) symbolizowały przyszły rozwój У - - J ° Л* ™? P ° ráu oczu i organizację ludzkich społeczności. ^ J^ ^ Plan zatem był gotowy. Nastąpiło wówczas zdarzenie szczególnej wagi - Amma otworzył oczy. Spowodowało to przemieszczenie elementów permanentnie wirującej spirali. Obróciła się ona w osi pionowej tak, że stała się swym lustrzanym odbiciem; pierwotnie była lewoskrętna a zmieniła się w prawoskrętną zyskując przy tym nowe znaczenie - symbolu przyszłego rozprzestrzenienia się materii i rozwoju wszechświata. Obroty spirali w osi pionowej Dogonowie identyfikowali z wirowaniem kreatora we wnętrzu jaja. Inwersja położenia spirali przyniosła dwie doniosłe zmiany. Nastąpiło przedziurawienie wewnętrznej powłoki ziarna i pęknięcie osłon oczu Ammy. Rozbłysło wówczas światło i pobudziło życie w zarodkach wszystkich rzeczy, które miały być stworzone. Badacze kultury Dogonów, którym zawdzięczamy prezentowane dane (Griaule, Dieterlen 1965) podkreśla­ ją, że w tej fazie świat nadal był potencją istnienia zamkniętą we wnętrzu jaja. Ów stan zawieszenia mógłby trwać w nieskończoność, gdyby nie obec­ ność Ammy, będącego samoistnym ruchem spiralnym, określanym przez Dogonów jako „rozpędzająca się kula". Był on jednocześnie ruchem i jego „emitorem", po, w którym ześrodkowana została boska moc twórcza i tym, który po stworzył - innymi słowy skutkiem i przyczyną. Griaule i Dieterlen zaznaczają, że po jest wyobrażeniem źródeł materii, twórcą i początkiem wszystkiego. Po, jak pęcherzyk powietrza obracało się wypromieniowując cząsteczki materii w działaniu pełnym dźwięku i ruchu, pozostając jednak niewidzialnym i niesłyszalnym. Amma, w i r u j ą c , w y m i e s z a ł i doprowadził do fermentacji elmenty ziarna po. Fermentacja wywołała wibracje, które objawiły się w działaniu określanym jako słowo Ammy. Siedem wibracji (por. ryc. 3 i 4) spowodowa­ ło, że powłoka jaja kosmicznego rozprysła się i materia rozprzestrzeniła się po najdalsze krańce świata (Griaule, Dieterlen 1965, s. 95-118). / / x К С 2 J a 0 otwíí 0 s 1 0 3 % 1 7 �60 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 3. Wibracje we wnętrzu jaj Ammy. Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 113, fig. 22. Stadia tworzenia przebiegały tu od immanentnej woli kreatora wyrażonej w yala, przez wirowy ruch Ammy, a właściwie ruch będący Ammą, następ­ nie wibracje fermentującego wnętrza jaja kosmicznego, rozpryśnięcie się jego powłok i rozprzestrzenienie materii, po wirowanie dojrzałego „słowa" de­ miurga. Pragnę zwrócić uwagę na jedno z ostatnich działań Ammy - wymie­ szanie elementów ziarna po, a następnie doprowadzenie do fermentacji uzyskanej w ten sposób homogenicznej materii. Przekonamy się dalej, że zarówno mieszanie i rozcieranie materii (przy czym „mątewką" jest tu sam Amma), występujące we wstępnej fazie kreacji, jak też doprowadzenie owej pierwotnej substancji do fermentacji za pośrednictwem ruchu obrotowego, występują w wielu mitach. Dogonowie nie są jedynym ludem Afryki, którego „księga rodzaju" zaczyna się motywem wibracji i ruchu. Mit kreacyjny bliskich Dogonom Bambara, zarejestrowany przez Germaine Dieterlen (1951) zawiera taką oto koncepcję „pierwszych początków". U zarania dziejów istniała pierwotna Pustka gla, która zawierała moc tworzenia, wieczny wewnętrzny ruch kosmosu i wszystko, co na kosmos się składa. Gla wydała z siebie głos pustki - dźwięk, wibrację - który stał się źródłem dya, odbicia gla i bliźniaczej zasady istnienia. Para gla i dya emanowa­ ła wilgoć zo súmale, z której powstały ciała twarde i błyszczące w tak wielkiej liczbie, że wszystko wokół było nimi wypełnione. Wówczas z glá wzięła początek energia zo nami, która wznosząc się i opadając stworzyła ogień wiatru fye tasuma, ten zaś stopił krystaliczne ciała. Emanacja wilgoci i roztapianie powstających z niej ciał stałych powtórzyły się dwukrotnie. W wyniku tych procesów określone zostały, poczynając od wschodu, cztery kardynalne punkty kosmosu wyznaczające cztery strony świa­ ta. Gdy kosmos został zrelatywizowany, gla i dya skupiły się w sobie by obdarzyć ; elemeny wszechświata duszą; wstrząsnęły nimi aż każdy element znalazł się na właś­ ciwym sobie miejscu. Zwarcie i skupienie gla i dya spowodowało wybuch i wylanie się materii, która rozprzestrzeniła się wibRyc.4. Wibraqe we wnętrzu z i a r n a ^ i A ) & - Wibracja materii zrodziła znaki rzeoraz wibracyjna emanacja Ammy (B). czy jeszcze nie stworzonych, po czym i te Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 115, fig. 23. ostatnie wzięły z niej swój początek. Znaki m c �TANIEC EURYNOME 61 stanęły obok rzeczy i dostosowując się do ruchu gla zaczęły wirować same w sobie i na swoim miejscu (Dieterlen 1951, s. 2-5). Jak widzimy „odwieczny ruch" stanowił tu rodzaj energii wewnętrznej układu pojmowanego przez Bambara jako Pustka. Był jego immanencją i niezbywalną cechą, istniał zawsze. W rezultacie jego przekształceń zaś, powstał świat uporządkowany i funkcjonujący w rytm Pustki gla. W obydwu przedstawionych mitach - Bambara i Dogonów - ruch jest dany jako, odpowiednio, cecha bądź substancja tego, co istnieje przed wszystkim. Dogonowie to pierwotne „coś" personifikują jako kreatora Ammę, koncepcja Bambara jest bardziej abstrakcyjna. Przed powstaniem świata ruch jest zatem możliwością wyzwalaną przez wibrację - głos Pustki w micie Bambara i otwarcie oczu Ammy w wierzeniach Dogonów. W kosmogonii wschodnionigryckiego ludu Fali również występuje ruch inicjalny, różni się on jednak od zaprezentowanego powyżej. Fali wierzą, że na początku wszystkiego, pod kopulaso sklepionym niebem isniały dwa jaja - Żółwia i Ropuchy - poruszające się po okręgu w odmiennych kierunkach. Jajo Żółwia było rodzaju męskiego i poruszało się w kierunku przeciwnym ruchowi wskazówek zegara, sam Żółw zaś (tabunu) był istotą chtoniczną. Jajo Ropuchy było żeńskie i wirowało w prawo, a Ropusze (tąkulgi) przy­ sługiwała kwalifikacja istoty akwatycznej. Żółw i Ropucha nie byli parą prarodziców, lecz każde z nich obdarzone było cechami i kompetencjami pary rodzicielskiej. Jaja wirowały po okręgu aż zderzyły się, a wówczas z pękniętych skorupek wyszły cztery pary zwierząt i dwie rośliny. Niebo oddzieliło się od ziemi, która powstała z rozbitych i wciąż wirujących skoru­ pek jaj. Ziemia była rozchwiana a ułomki skorup nie połączyły się jak należy. Umocnił ją i uporządkował Żółw. Przemierzył on przestrzeń węd­ rując z zachodu na wschód, odnalazł głęboki rów dzielący ziemię na dwie części i nakazał im by się połączyły (Lebeuf 1961, s. 367-375). W przedstawionym micie ruch dwóch jaj poruszających się po okręgu jest stanem poprzedzającym tworzenie, porównywalnym do kontempla­ cyjnego bezruchu Mahadevy, immanentnego wirowania Ammy i istnienia Pustki gla zawierającej w sobie wszelkie możliwości. I jak w przypadku pierwszego z nich kreację inicjowało drgnienie a dwóch kolejnych wibracja, tak tu punktem zerowym jest zderzenie. Obraz ten wyraża jednak tę samą ideę, którą Bambara przedstawili jako kontakt bliźniaczych zasad istnienia glá i dya, w rezultacie którego nastąpiło wylanie się materii. Koncepcja Fali nie jest tak abstrakcyjna jak Bambara czy Dogonów. Ruch ma tu zakorzenienie w kon­ kretnym przedmiocie. Ponadto przestrzeń, w której poruszają się jaja jest już w pewien sposób określona, ma kształt półkuli podobnej do piuski. W micie tym mamy do czynienia z wątkami występującymi w przeka­ zach, w których ruch i taniec są samoistnymi aktami kreacji. Myślę tu o oddzieleniu nieba i ziemi oraz wędrówce kreatora (w tym przypadku Żółwia), której celem ma być uporządkowanie stworzonego świata. Wątki te analizuję dalej, w tej chwili zaś, chciałabym powiedzieć o jeszcze jednym �62 JOLANTA KOWALSKA motywie ruchowym należącym do kategorii ruchu inicjalnego - pocieraniu i rozcieraniu jako czynnościach umożliwiających stworzenie istot żywych. Ludy, w których mitach występuje ta szczególna forma ruchu kreacyjnego są niekiedy dość odległe od siebie w czasie i przestrzeni. W babilońskim eposie Gilgamesz zawarta jest między innymi historia stworzenia herosa Enkidu. Powołano go do życia by poskromił bohatera eposu, samowładnego króla Uruku. Enkidu walczył z nim, a później został jego wiernym towarzyszem. Zanim mogło się to dokonać Anu, bóg w niebiesiech: „wezwał wielką Aruru, boginię świadomą lepienia: «Arara, tyś utworzyła ludzi i zwierzęta, wespoły z chrobrym Mardukiem! Uczyńże podobiznę, we wszyst­ kim Gilgameszowi równą, aby siłę miała jak on: ale niechaj bynajmniej nie będzie zwierzęciem pustyni! W czasie, co ma być jego, niechaj ten siłacz pojawi się w Urak! Do walki z Gilgameszem stanie, a potem niech Urak odetchnie!» To, gdy usłyszy Arara - zaraz w swej m y ś l i u t w o r z y i s t o t ę , jakiej pożądał Anu, bóg niebieski. R ę c e sobie umyje, gliny ułomi i zwilży ją śliną boską, matczyną. I ulepiła Enkidu, stworzyła bohatera, co był ożywion z tchu i krwie bitnego bożyszcza Niniba" (Gilgamesz 1922, s. 8; podkr. JK). Aruru przystępując do wykonania powierzonej sobie misji obmyła ręce. Oznacza to, że oczyściła je a zarazem wykonała gest inicjujący akt tworzenia - potarła dłonią o dłoń. Zauważmy, że tę efektywną, materialną kreację poprzedził zamysł twórczy, jako że zanim uczyniła cokolwiek, Aruru „pomyśla­ ła" Enkidu. Co więcej, z tekstu jednoznacznie wynika, że nie była to pierwsza tego rodzaju praca „biegłej w lepieniu" bogini. Wspólnie z Mardukiem, w analogiczny sposób powołać miała do istnienia ludzi i zwierzęta (por. Langdon 1964, s. 114-115, 236; Thompson 1903, 1928). Ruch polegający już nie na pocieraniu dłoni, lecz na rozcieraniu substancji znajdujemy w cytowanym przeze mnie na wstępie micie pelazgijskim. Euryno­ me roztarła - jak pamiętamy - wiatr ciągnący w ślad za nią, powołując w ten sposób do życia swego partnera, Ofiona (Graves 1992, s. 41; Fox 1964, s. 236). Obydwie te kategorie kreacyjnego ruchu inicjalnego - pocieranie i roz­ cieranie - znajdujemy w mitologii fińskiej, w pieśni o narodzinach piwa. Wkraczamy tu w istniejący i rządzący się określonymi prawami świat bogów i herosów. - W domu pani na Pohjoli trwały przygotowania do uczty weselnej. Piwo jeszcze nie istniało, a cóż to za wesele bez trunku? Pani na PohjoH rozpaczała nie wiedząc co począć, aż tajemnicę piwa zdradził jej „sędziwy chłop co u niej spał za piecem" (Kalewala 1980, s. 276). Zmieszano chmiel, wlano w kamienną kadź źródlaną wodę i uwarzono piwo, lecz płyn był mętny i nie chciał fermentować. A wówczas: 7 7 Pani Pohjoli, Gospodyni Pohjoli - Louhi, Loviatar, Lovetar. Zwana: „stara żona", „wszeteczna pani Pohjoli". Kochanka (żona) Północnego Wiatru rodząca synów ósemkami a córki dziesiątkami (por. analizę tej postaci w: Haavio 1979, s. 422, 425-445). Pohjola - w sensie przestrzennym Kraj Północny. W mitologii „odległa dal Północy", „kraj na skraju", „kraj ciemności" położony „za bramą" (Haavio 1979, s. 441). �TANIEC EURYNOME 63 „Piwowarka Osmotar/ Długo się namyślała. Wybiegła na środek izby,/ Tam gdzie deski podłogi Ze sobą się zbiegają,/ I wydostała wiórek Odheblowany od ławy,/ Który leżał pomiędzy Kamiennymi kadziami. Uniosła wiórek do góry/ I zatańczyła wesoło: «Komu oddam ten wiórek?/ Może dziewczynie młodej? Dam go cudownej Kapio/ Dziewczynie z rodu Kalewy». Na samym środku izby/ Z a w i r o w a ł a w tańcu Lekko jak tylko mogła,/ Uniosła się nad podłogą W powietrze na cały łokieć./ Z powietrza w ręce Kapio Sfrunęła wtedy strużyna,/ Kapio r o z t a r ł a ją w dłoniach, Roztarta mocnymi udami,/ Wtedy prosto z jej kolan Skoczyła złota kuna" {Kalewala 1980, s. 279-290; podkr. J K ) . Martti Haavio przytacza w swym opracowaniu mitologii fińskiej hymn z Paltano, w którym poczynania piwowarek przedstawione zostały w inny sposób: „Osmotar, co warzy piwo,/Kapo, która sprawia kahja, Potarła ręką o rękę,/Potarła o biódr oboje: Białą wiewiórkę zdziałała [...] Kosmotar, co warzy piwo,/Kapo, która sprawia Kahja, Potarła ręką o rękę,/Jedną rękę drugą rękę, Potarła o biódr oboje: Wyszła kuna złotopierśna" (Haavio 1979, s. 295; podkr. J K ) . Potarcie dłoni o dłoń i obu dłoni o biodra, oraz roztarcie strużyny drewna przez „Kapo, która sprawia kahja" przyniosło w rezultacie powo­ łanie do życia istot mających pomóc w przygotowaniu piwa, zdobyć środek powodujący fermentację brzeczki. Co ważne, w tekście Kalewali rozcieraniu w dłoniach drzazgi (we wcześniejszym fragmencie runa jest to źdźbło słomy, w dalszych strączek żółtej gorczycy) towarzyszy taniec mający w całości, bądź w elementach charakter wirowy. W ostatniej fazie działań, tworząc pszczołę ze strączka żółtej gorczycy, piwowarka „Tańczy dokoła kadzi/ Na jednej tylko nodze/ Zgrabniej niż w dłoni wrzeciono" (Haavio 1979, s. 281). Uważam, że jednoczesna obecność tych form ruchu nie ma charakteru przypadkowego i nie jest jedynie figurą poetycką. W moim przekonaniu pocieranie i rozcieranie wyprzedzające tworzenie, pełnią rolę typologicznych odpowiedników ruchu obrotowego, zwłaszcza zaś jego przypadku szczegól­ nego - mieszania substancji. W znanych mi mitach o stworzeniu zawierających ten rodzaj działania mieszaniu podlegają najczęściej wody praoceanu. Dokonywane to jest w celu wydobycia pożądanych substancji 8 8 Kahja - kwas, piwo. Zob. Haavio 1979:293—294. Kapu - personifikacja substancji powodującej fermentację piwa. W innych wersjach tekstu określana jako Osmotar, Kalewatar (Haavio 1979, s. 288-290). �64 JOLANTA KOWALSKA i przedmiotów lub uzyskania odpowiedniej konsystencji powierzchni ziemi. Od pocierania i rozcierania krok zaledwie do lepienia, motywu częstego i odnoszącego się przede wszystkim do początków rodzaju ludzkiego. Do­ chodzimy do kolejnego zagadnienia ruchu i tańca występujących w charak­ terze samoistnych aktów tworzenia. 2. R U C H I T A N I E C J A K O SAMOISTNE A K T Y K R E A C J I W mitach o stworzeniu świata pochodzących z Indii, poza omówionym wyżej, występują jeszcze dwa inne ważne dla nas wątki kojarzące ruch i taniec z kreacją. W siedemdziesiątym drugim hymnie Rigwedy powiedziane jest, że krąg bogów tańcząc wydobył z oceanu ukryte w jego otchłani słońce. Motyw ten powtarza się następnie w hinduizmie w historii wydobycia z dna oceanu amrity - napoju nieśmiertelnych. W pierwszej księdze eposu Mahabharata zawarty jest tekst mitu mówiącego o tym wydarzeniu. - Daw­ nymi czasy, w środku świata znajdowała się góra Mera. Pewnego razu bogowie zgromadzili się na niej by rozważyć jak przygotować napój nie­ śmiertelności. Wisznu doradził Brahmie by nakazał bogom i asurom mącić mleczne morze. Gdy dokonają tego ukaże się amrita a ponadto bogowie zyskają lekarstwa i kosztowności. Brahma skorzystał z rady, ale bogowie, pomimo, że było ich wielu i czynili usilne starania, nie zdołali ruszyć z miej­ sca góry Mandara, stanowiącej wraz z trzema innymi podstawę Mera. Zwrócili się więc o pomoc do Brahmy i Wisznu, a wtedy Brahma zawezwał na pomoc króla węży. Siłacz ten wyrwał z posad górę Mandara wraz z drzewami i zwierzętami znajdującymi się na niej. Bogowie ponieśli ją w bezkres mlecznego oceanu i zabrali się do mącenia jego toni. Przemówił do nich Warana, pan wód, domagając się ułomka góry, gdyż mącenie oceanu sprawiało mu wielką udrękę. Bogowie i asurowie zwrócili się tedy do króla żółwi mieszkającego w oceanie, by uczynił z siebie oparcie dla góry. Uzyskawszy jego zgodę umieścili na nim swą niezwykłą mątewkę po czym opasali ją wężem Wasuki . Bogowie schwyciU wężą za głowę, asurowie za ogon i ciągnąc go na przemian wprawili Mandare w ruch rotacyjny. Z drzew porastających zbocza góry ściekała żywica, z ziół wypływały do morza soki. Zmieszały się one z mlekiem oceanu i mleko przemieniło się w masło. Bogowie i asurowie nadal obracali Mandare sprawiając, że z masła po­ wstały: księżyc, Śri („powodzenie" i personifikacja bogini Śri, małżonki Wisznu), Sura (wódka ryżowa), biały koń, diament Kauksztubha, bóg sztuki 9 10 9 Początkowo bogowie, np. Waruna, następnie w epoce wedyjskiej ich przeciwnicy z racji posiadania mocy magicznej. Zgodnie z późniejszą tradycją asurowie zostali wypędzeni i schro­ nili się w piekle (Dowson 1978, s. 27-28). Wasuki, identyfkowany z Ati Szeszą - tysiącgłowym władcą węży i podziemi. Pod koniec każdego cyklu kosmicznego wymiotuje jadowitym ogniem, który niszczy istnienie (Dowson 1979, s. 291-292, 343). 1 0 �TANIEC EURYNOME 65 Ryc. 5. Mieszanie toni mlecznego oceanu przez bogów asurów. Za: Moor 1897, il. X L I X . lekarskiej Dharrwantari trzymający puchar z amritą, słoń Airawana oraz trucizna Kalakuta. Tę ostatnią, by uchronić świat przed zagładą, połknął Siwa, zyskując przydomek Nilakantha, tj. czarne gardło (The Mahabjarata 1972, I). Inne wersje tego mitu, obszerniejsze i mówiące o wydobyciu więk­ szej liczby dóbr, znajdują się w Wisznu Puranie i Ramajanie. Znany jest on także w Indonezji, z tą jednak różnicą, że w tamtejszym wariancie jako mątewka używana jest sama góra Meru, nie Mandara. Analogiczny motyw - wydobywania z dna oceanu za pośrednictwem mącenia jego wód, jako jednego z ważniejszych zdarzeń kosmogonii - za­ warty jest w przekazach mitologicznych kilku innych ludów Azji. Mieszanie �66 JOLANTA KOWALSKA toni praoceanu prowadzi w nich do powstania rudymentów ziemi i elemen­ tów uniwersum. Wedle wierzeń kałmuckich (ojrackich) identyczną rolę jak Madara, speł­ niła w akcie kreacji góra Sumeru. Ona także użyta być miała jako gigantycz­ na mątewka. W przekazach tego ludu rzeczywistość prapoczątku opisywana jest jako ocean nieobjętych wód, ponad którym wznosiła się góra kosmicz­ na. Stworzenie świata było dziełem czterech potężnych bogów: chwyciwszy górę Sumer obracali ją w oceanie powołując w ten sposób do istnienia słońce, księżyc i gwiazdy (Holmberg 1964, s. 346-347). W wierzeniach derbeckich, które przytaczam za Potaninem (1883, s. 191, punkt ż), mieszanie wód mątewką innego rodzaju miało swój udział w stwo­ rzeniu źródeł światła niebieskiego. Gdy nie było jeszcze słońca ani księżyca, ludzie unosili się w prądach powietrza nie znając ciepła promnieni sło­ necznych. Jeden z ludzi zachorował. Posłany został wówczas na ziemię Otucz-gelung, któremu powierzono zadanie znalezienie lekarstwa na jego dolegliwość. Posłany wziął drąg długi na dziesięć tysięcy sążni i jął mieszać nim wody aż po dno oceanu. Wydobył w ten sposób dwa żeńskie bóstwa, które uleciały pod niebiosa. Otucz-gelung kontynuował mieszanie głębin oceanu i wygarnął na powierzchnię dwa tołi, okrągłe lustra z polerowanego metalu, które umieścił na nieboskłonie. Jedno z nich jest słońcem drugie zaś księżycem i od tej pory na ziemi jest już jasno. Z przytoczonego tekstu nie wynika, że chory człowiek wyzdrowiał, jakkolwiek jego do­ legliwość była pretekstem posłania na ziemię Otucz-Gelunga. Dowiadujemy się natomiast, że w sposób zasadniczy zmieniona została rzeczywistość, w której bytowali owi pierwsi ludzie. W mitologii Japonii, zgodnie z Kojiki, czyli księgą dawnych wydarzeń , mącenie wód przyniosło w rezultacie powstanie twardej powierzchni ziemi, bowiem u zarania dziejów: 11 „...ziemia jeszcze nie okrzepła i na podobieństwo pływającego tłuszczu chybotała się niczym meduza" (Kojiki 1986, s. 46) Zadanie ustabiUzowania jej powierzone zostało parze duchów o imio­ nach Duch Uśmierzający Szlachetne Łono i Duch Wzburzający Szlachetne Łono, uważanym za prawzór pierwszego małżeństwa. A oto jak rzecz się dokonała: „Zwróciły się teraz wszystkie duchy nieba świętymi słowy do Ducha Uśmierzającego Szlachetne Łono i do Ducha Wzburzającego Szlachetne Łono, dwu prześwietnych osób, i rzekły: Doprowadźcie do ładu tę rozchybotaną ziemię 1 1 Korzystam z polskiego tłumaczenia i opracowania Kojiki przez Wiesława Kotańskiego. �TANIEC EURYNOME 67 i sprawcie by stwardniała. Wręczono im potem bezcenną niebiańską włócznię, oddając w ich ręce całą sprawę. Wstąpiła tedy dwójca duchów na most unoszący się na niebie, a sięgnąwszy bezcenną włócznią w wody oceanu zamieszała nią, aż rozległ się chlupot bełtania, i podniosła ją ku górze. Natenczas z grotu włóczni spłynął gąszcz iłu, który się gromadził w wodzie i nawarstwiał tworząc wyspę. Jest to wyspa Onogoro. Zstąpiwszy z niebios na tę wyspę upatrzyły sobie duchy odpowiednie miejsce i postawiły tu słup niebiański, a potem zbudowały dwór przestronny" (Tamże, s. 47-48). Prarodzicie, po ukonstytuowaniu swej siedziby, postanowili połączyć się by zrodzić nowe obszary ziemi: „Rzekł na to prześwietny Duch Uśmierzający Szlachetne Łono: W takim razie obejdźmy ten słup niebiański, ja w jedną, ty w drugą stronę, a gdy się spotkamy, połączymy się jako mąż i niewiasta. Umawiając się w ten sposób rzekł nadto: T y obchodź z prawej strony, ja obejdę z lewej, i znajdę się naprzeciw ciebie" (Tamże, s. 48). Obchodzenie odbyło się dwukrotnie. Pierwsza próba połączenia się nie­ biańskiego małżeństwa była nieudana i przyniosła potomstwo, z którego rodzice nie byli zadowoleni (pierwsze było „miękkie jak pijawka", drugie „wyspą z piany"). Zasięgnęli rady pozostałych duchów a ci orzekli, że przyczyną niepowodzenia była niewłaściwa kolejność wypowiedzi prarodziców po obejściu niebiańskiego słupa bowiem pierwsza odezwała się kobieta. Powtórzono więc rytuał zważając by tym razem pierwsze słowo należało do mężczyzny, po czym prarodzice dali życie licznemu potomstwu - ziemiom (tj. wyspom), a następnie także duchom. Należy podkreślić, że w przedstawionym tekście mamy po raz pierwszy do czynienia z formułą ważną dla całości prowadzonej tu analizy. Oto, w pierwszej jego części relacjonowane jest twórcze działanie pary duchów - m ą c e n i e w ó d p r a o c e a n u „bezcenną włócznią", które w drugiej części, po zstąpieniu duchów na ustabilizowaną już ziemię, przybiera formę o k r ą ż a n i a niebiańskiego słupa. A zatem: bełtanie wód - tworzy, prowa­ dząc od nieokreśloności do konkretu; wbicie słupa - relatywizuje stworzoną rzeczywistość: ruch wokół owego centrum jest zaś kontynuaq'a aktu tworze­ nia realizowanego tym razem w przestrzeni antropologicznej. Do omawianej kategorii działań przedwiecznych istot posiadających pre­ rogatywy demiurgów, zaliczyć należy także niektóre poczynania bogów i herosów w mitach ludów Polinezji. W mitach tych powtarza się opowieść �68 JOLANTA KOWALSKA o tym, jak to po stworzeniu pier­ wotnego obszaru ziemi (pierwszej wyspy) bogowie pływali łodzią po morzu i wyławiali z jego głębin wy­ spy stanowiące poszczególne archi­ pelagi. Posługiwali się mocnym ha­ kiem, jak przy łowieniu ryb, zanu­ rzali go w toni, obracali i wydoby­ wali na powierzchnię lądy. Repre­ zentatywnym przykładem jest tu mit tongijski, w którym wyróżnić moż­ na trzy etapy kreacji. Pierwszy skra­ wek ziemi - Eua - powstać miał z nieczystości zrzucanych z nieba w morze (wedle opinii Blixen'a jest to motyw częsty w wierzeniach z ob­ szaru Polinezji. Blixen 1987, s. 130). Pierwsza wyspa - Ata - uniesiona została z dna morza wolą bogów. Pozostałe wyspy wyłowione zostały w opisany wyżej sposób przez hero­ sa Maui (Reitzer 1907, s. 438-^148). Rolę pokrewną tej, którą speł­ niają w akcie tworzenia indyjska ЛИВ góra Meru (kałmucka Sumeru) oraz штж drąg derbeckiego Otucz-gelunga, „bezcenna włócznia" bogów japoń­ skich i hak do łowienia ryb bóstw polinezyjskich, odgrywają w pewnej grupie przekazów mechanizmy ro­ tacyjne. Wspomniałam wcześniej, że Amma - demiurg w mitologii Do­ gonów - dwukrotnie podejmował Rye. 6. Mieszanie toni praoceami bezcenną próbę stworzenia świata. Pierwsza, włócznią. zakończona niepowodzeniem, miała Za: Anesaki 1982, rye. V I I . całkowicie odmienny przebieg niż druga, zrelacjonowana w związku z ruchem inicjalnym. Tworząc świat po raz pierwszy Amma posłużył się jako surowcem ziarnem sęnę. Miało ono kształt kurzego jaja i zawierało cztery elementy konstytutywne - wodę, powietrze, ogień i ziemię. Amma umieścił je pomiędzy dwoma kolcami (określanymi jako „obojczyki Ammy") i skonstruował rodzaj turbiny. Za pomocą tej konstrukcji zarodki życia miały zostać rozrzucone we wszechświe­ cie. Tak też stało się, lecz Amma nie był zadowolony z rezultatów swojej pracy. Podczas obrotów „turbiny" element podstawowy - woda - oddzielił się od Щ �69 TANIEC EURYNOME pozostałych i akt kreacji zakończył się nie­ powodzeniem. Dogonowie powiadają, że stało się tak ponieważ ziarno sęnę „nie jest żywe, ani martwe, nie jest ziarnem rośliny ani drze­ wa, ani niczym innym jak tylko wyobrażeniem porażki Ammy" (Griaule, Dieterlen 1965, s. 92; tekst mitu 88-94) Najbardziej chyba klarowny wariant two­ rzenia przy użyciu mechanizmów rotacyjnych reprezentują mity, w których koło garncarskie jest narzędziem pracy bogów. W wierzeniach Starożytnego Egiptu stworzeni mieli być w ten sposób ludzie, przy czym doktryna heliopoli- „ „ „ , „ , . . . , , , . , Ryc. 7. Ptah formujący słonce na tanska przypisuje rolę demiurga baramogłowemu Chnumowi, a koncepcje późniejsze, rodem R ellini 1882-1884. z Memfis, obsadzają w niej Ptaha. Ptahowi ponadto, występującemu w postaci Ptah Tatenen przypisywano stworzenie w analogiczny sposób słońca (Bonnet 1952, s. 617; Niwiński 1992, s. 42) (ryc. 7). Chnum natomiast miał mieć permanentny udział w podtrzymywa­ niu istnienia rodzaju ludzkiego. Posługując się kołem garncarskim lepił on z gliny płody ludzkie i ich dusze, po czym umieszczał je w łonach kobiet (Bonnet 1952, s. 358; Niwiński 1992, s. 66, 297-298). Andrzej Niwiński przytacza historię nadprzyrodzonego poczęcia królowej Hatszepsut. Zawar­ ta jest w niej m.in. kwestia wypowiadana przez Amona, boskiego ojca królowej, jasno precyzująca rolę Chnuma. Amon spłodził Hatszepsut z zie­ mianką, królową Ahmes, przybrawszy postać jej męża, Totmesa I . Udał się następnie do Chnuma i rzekł mu: „Idź, uczyń ją razem z jej ka, ukształtuj ją lepiej niż wszystkich bogów, moją córkę, którą spłodziłem". Chnum od­ powiedział: „Uformuję twoją córkę Hatszepsut, oby żyła w szczęściu i zdro­ wiu. Jej forma będzie wspanialsza niż bogów w jej wielkim dostojeństwie króla Górnego i Dolnego Egiptu" (Niwiński 1992, s. 298). W materiale ilustracyjnym pracy Niwińskiego znalazły się przerysy płaskorzeźb zdobią­ cych ściany świątyni Hatszepsut w Dar el-Bahri. Jedna z nich wyobraża 12 r k o l e Z a : g a r n c a r s k i m 0S 13 1 2 W przytaczanych mitach mieszkańców Wysp Tonga i Dogonów wystąpił wątek siania zarodków ziemi i zarodków życia. Dodam, że w wierzeniach derbeckich łączony on jest z ideą góry kosmicznej Sumer Uła, z której bogowie po zwyciężeniu asurów (sic!) rozrzucilicili piasek pokrywający jej zbocza, dając w ten sposób początek ziemi (Potanin 1883, s. 224). Motyw siania (rozrzucania) ziemi i pommażania w ten sposób odrobiny wydobytej z dna oceanu przez pomocnika (partnera) boga jest elementem kosmogogonii dualistycznych z obszaru Azji i Sło­ wiańszczyzny (por. Tomicki 1978). W wierzeniach z obszaru Starożytnego Egiptu Tatenen (dosł. „Ziemia-Która-Się-Podnosi") oraz jego synonimy: Benben i Wyspa Pożogi, są określeniami cząstki ziemi, która jako pierwsza wyłoniła się nad powierzchnię praoceanu przyjmując formę pagórka (Bonnet 1952, s. 100-101; Niwiński 1992, s. 43). 1 3 �70 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 8. Chnum kształtuje Hatszepsut i jej ka na kole garncarskim. Za: Niwński 1992, ryc. 123. Chnuma w momencie kształtowania przyszłej królowej i jej ka; towarzyszy mu bogini Heket, patronka porodów (ryc. 8). Przedstawiony wyżej wariant tworzenia jest jedynym znanym mi jego przykładem, jakkolwiek rozpowszechnienie motywu lepienia ludzi przez bogów, z gliny lecz już bez użycia koła garncarskiego, pozwala domniemy­ wać, że szczegółowe studia poświęcone temu zagadnieniu umożliwiłoby wykrycie dalszych jego egzemplifikacji. Lepienie ludzi z gliny jest rzeczy­ wiście nieomal uniwersalną koncepcją, co podkreślał Eliade (1988, s. 43). Katalog przekazów zawierających ten motyw byłby bardzo obszerny a składałyby się nań mity z różnych obszarów świata i epok. Spośród znanych mi, od zasadniczego schematu (przygotowanie materiału: gliny, pyłu ziemi itp., a następnie ukształtowanie ciał istot ludzkich) odbiegają interesująco dwie wersje. Rdzenna ludność Australii zamieszkująca obecny stan Wiktoria wierzyła, że mężczyn stworzył Pundjel, kobiety zaś Pallyan, identyfikowany jako brat lub syn Pundjela. Pewnego dnia Pallyan zabawiał się w głębokiej sadzawce uderzając i trzepiąc dłońmi w wodę aż stała się mętna i mulista. Zauważył w końcu, że w głębi rysuje się jakiś kształt. Oddzielił go od dna gałęzią i zobaczył ręce, później dwie głowy a w końcu wydobył na powierzchnię ciała dwóch kobiet. Były to pierwsze kobiety jakie pojawiły się na ziemi, które później zostały żonami mężczyzn stworzonych przez Pundjela (Dixon 1964, s. 274). W opisanych zdarzeniach występują znane już nam motywy bełtania wód i wydobywania na powierzchnię swego rodzaju „produktu" tej czynności. Nowością jest przypadkowość kreacji, stanowiącej wynik zabawy a nie celowego działania twórczego. �TANIEC EURYNOME 71 Dragi mit, o którym chcę powiedzieć, odzwierciedla kosmogoniczne wyobrażenia Indian Ona z Ziemi Ognistej. Powiadają oni, że Kenos - pra­ przodek wszystkich Indian, syn Nieba i Południa - przebywał kiedyś w miej­ scu podmokłym. Wziął grudkę gliny, dodał wody, ulepił istotę płci męskiej i położył ją na ziemi. Następnie w ten sam sposób ulepił istotę płci żeńskiej, położył ją obok poprzedniej, po czym oddalił się. Nocą obie istoty połączyły się i dały życie pierwszemu człowiekowi, który przyszedł na świat jako osobnik w pełni już dojrzały. Później człekokształtne grady ziemi rozdzieliły się i pozostawały jedna obok drugiej, tak jak położył je Kenos. Rzecz powtarzała się noc po nocy i w ten sposób stworzeni zostali przodkowie Indian. Kenos, gdy udał się do krajów północy ulepił identyczne istoty z białej gliny, którą znalazł na brzegu rzeki. Dały one życie przodkom ludzi białych (Jimenez Nuñez 1962, s. 62) . W tym przypadku zwraca uwagę przeniesienie uprawnień twórczych na istoty człekokształtne, ale nieożywio­ ne, określane jako „grudy ziemi". Są one swojego rodzaju ogniwem pośred­ nim: ukonkretnieniem, upostaciowaniem kreacyjnej zdolności ziemi. Prawo­ mocna jest bowiem moim zdaniem interpretacja, że to sama ziemia - za ich pośrednictwem - wydaje ludzi na świat. Kenos w tej sytuacji nie tyle stwo­ rzyłby ludzi, ile wykreował możliwość by ziemia wydała ich ze swego łona. Bardzo interesujące przykłady wierzeń zawierających motyw „otwiera­ nia" możliwości kreacyjnych ziemi przy pomocy ruchu, w tym ruchu obro­ towego, uderzenia a także czynników omówionych wcześniej - myśli, wibracji i słowa - oraz tworzenia za pośrednictwem pierwotnego radymentu ziemi, znajdujemy w mitach pochodzących z Wysp Towarzystwa i Samoa. Wersja samoańska przedstawia się następująco. - W czasach prapoczątku nie istniało nic, tylko Tangaloa unosił się w nieokreślonej przestrzeni. W miejscu, gdzie trwał stworzył płaską skałę. Powiedział do niej - Podziel się! - i tak powstały: nieobjęta płaska skała, płaska skała, która się roz­ szerza, bliźniacza płaska skała atolu koralowego, porowata płaska skała, czerwona lawa wulkaniczna oraz skała wyniosła i jej dzieci. Tangaloa wzniósł się ponad nimi, spojrzał w kierunku zachodu i przemówił do skały. Uderzył ją prawą dłonią a wtedy otworzyła się z prawej strony i urodziła ziemię, pramatkę wszystkich ludzi żyjących pod niebem, oraz morze a ono pokryło swymi wodami płaską skałę, która się rozszerza. Następnie Tan­ galoa obrócił się w prawo i wytrysnęło źródło świeżej wody, by można było z niego czerpać. Ponownie przemówił do płaskiej skały i porodziła niebo. Raz jeszcze przemówił sprawiając, że ze skały wzięły początek: wysoki książę podtrzymujący niebo, bezmiar, dal i palma kokosowa. Tangaloa nie dał skale spocząć, znów do niej przemówił i urodziła istotę płci męskiej (samca) Lua'o i istotę płci żeńskiej (samicę) Luavai, a stwórca przeznaczył im kraj 14 1 + Relację tę cytuję z drogiej ręki bowiem opracowanie Jimeneza Nuneza stanowi kompila­ cję danych pochodzących z prac innych autorów. W tym przypadku zaczerpnął ją z dzieła Alfreda Metraux (1948). �72 JOLANTA KOWALSKA północy. Po raz ostatni przemówił do skały, nakazując jej by podzieliła się i stworzył: mężczyznę Aoalala (chmura, która powstaje), kobietę Ngaonhao-le-tai (puste morze), kolejnego mężczyznę, ducha (Anganga), wnętrze (Loto), pragnienie (Finangalo) oraz wątpliwość (Másalo). Twory Tangaloa unosiły się na morzu, ponieważ nie były umocowane. Stwórca rozkazał skale by duch, pragnienie i wątpliwość przeniknęły się i połączyły w człowieku, obdarzając go w ten sposób inteligencją. Elementy te łącząc się z kamieniem zarodkiem i sercem, stały się mężczyzną - Fatu, a wiążąc się z ziemią, prochem i odpadkami stały się kobietą - Ele'ele (Frazer 1892, s. 164-189). Tangaloa stworzył najpierw zaczątek ziemi a zarazem rezerwuar moż­ liwości i form istnienia. Zaczątek ziemi jest pomnażany a następnie otwie­ rany uderzeniem. Dalsze etapy kreacji realizowane są w sekwencji rozkazów, które demiurg kieruje do skały (mamy tu do czynienia z procesem: wola - zamysł stwórczy - słowo - wibracja), a ta odpowiada wydając z siebie kolejno: elementy uniwersum, kategorie przestrzenne, płeć (fizyczność) i ele­ menty duchowo-intelektualnej istoty człowieka. Z mieszaniny tych ostatnich z odpowiednimi składnikami świata materialnego powstają mężczyzna i ko­ bieta (godne podkreślenia jest subtelne rozróżnienie materialnej i duchowej natury człowieka). Jedyny moment, w którym występuje ruch obrotowy, to akt stworzenia źródła czystej wody. W drugim z mitów, który chcę tu zaprezentować, ruch ten odgrywa donioślejszą rolę. Mit kreacyjny z Wysp Towarzystwa znamy już w jego części końcowej, wykorzystanej w analizie intelektualnego aspektu ruchu inicjalnego. W ca­ łości przedstawia się on jak następuje. - Na początku nie istniało nic, tylko Ta'aroa zamknięty we wnętrzu wirującej muszli unosił się w ciemnej przestrzeni. Nadszedł jednak moment, gdy Ta'aroa rozbił muszlę, wyśliznął się z niej, stanął na niej i krzyknął: - Kto jest na górze? Kto zrobił morze? Kto zrobił ziemię? - Nikt mu nie odpowiedział. W otaczającej go pustce usłyszał tylko echo własnego głosu. Ta'aroa rozkazał: - Skało, przypełznij do mnie! - Lecz nie było skały, która mogłaby przybyć na jego wezwanie. Rozkazał więc: - Piasku, przypełznij do mnie! - Ale nie było i piasku. Wówczas Ta'aroa rozgniewał się ogromnie. Wprawił swą pękniętą muszlę w ruch obrotowy i uniósł w górę czyniąc z niej sklepienie niebieskie zwane Rumia. Dokonawszy tego dzieła poczuł się zmęczony i wśliznął się do nowej muszli (w micie brak informacji skąd się ona wzięła), w której ukrył się przemieniając ją zarazem w skałę i piasek, początki ziemi. Nie przeszła mu jeszcze złość, a więc użył swego kręgosłupa by stworzyć łańcuch gór­ ski, z kości powstały zbocza gór, brzuch został zmieniony w płynące po niebie obłoki. Tłuszcz i mięso Ta'aroa stały się źródłem bogactwa ziemi, paznokcie przekształcone zostały w łuski i muszle okrywające ciała mor­ skich stworzeń, z włosów powstały drzewa, krzewy i pnącza, które okryły nagość ziemi. Wnęrzności swe przemienił Ta'aroa w langusty i węgorze, a krew jego rozgrzała się i zabarwiła na czerwono niebo i tęczę (Henry 1968, s. 346-347). �TANIEC EURYNOME 73 Przyznać muszę, ze w micie tym w pierwszej kolejności zwrócił moją uwagę demiurg podejmujący akt tworzenia ze złości i motywowany do jego kontynuacji tymże uczuciem. Warto zapamiętać ten - jakże ludzki - odruch napędzający wolę działania Ta'aroa. Przede wszystkim jednak skierujmy uwagę na środek, przy użyciu którego Ta'aroa przekształcił swą pękniętą muszlę w sklepienie nieba. Był to ruch obrotowy - stwórczy, bo ze swej natury przekszałcający. Za jego pośrednictwem miesza się, rozciera i przewartościowuje materię - jak skorupy muszli Ta'aroa, mleczne morze, otchłań praoceanu czy strużynę drewna i strączek żółtej gorczycy, a zarazem rewalo­ ryzuje się niebyt, nieokreśloność i chaos czasu prapoczątku w byt, konkret i porządek tworzonego świata. Ta'aroa, wprawiając skorupy swej kryjówki w ruch rotacyjny, zmienił je w nieboskłon Rumia a jednocześnie przewartoś­ ciował nieokreśloność w przestrzeń antropologiczną. Sądzę, że właśnie w tym działaniu należy szukać przyczyn pojawienia się drugiej muszli, sta­ nowiącej zaczątek materialnego świata, zmienionej w piach i skałę pierw­ szego skrawka ziemi, który udoskonalony został w rezulacie przemiany rozzłoszczonego demiurga w elemeny przyrody ożywionej i nieożywionej. W mitologii Indii, na którą powoływałam się już dwukrotnie, taniec występuje w analogicznej funkcji jak opisany wyżej ruch rotacyjny. Myślę tu o nadania, szczególnym tańcu kreacyjnym związanym z postacią Śiwy-Nataradży. Taniec ten wykonany miał być po raz pierwszy w lesie Taragam podczas walki, którą Siwa stoczył z mędrcami, gdy ci odmówili uznania władzy bogów. Inkantacjom mędrców, za pomocą których powołali do istnienia kolejno: ognistego tygrysa, węża i demona Mujalagam, przeciw­ stawił taniec (zauważmy swoiste „starcie" dwóch środków kreacji). Tygrysa zabił i jego skórę zarzucił sobie na ramiona, węża pochwycił i przystroił się nim jak naszyjnikiem, powalonemu demonowi zaś, złamał uderzeniem stopy kręgosłup i stanąwszy na jego grzbiecie kontynuował swój taniec. Mędrcy zostali pokonani i , razem z wszystkimi bogami obserwującymi walkę, oddali Siwie cześć uznając go bogiem i panem świata. Siwie przysługują w tym tańcu kompetencje całej trójcy bóstw hinduizmu. - Brahmy, do którego należała kreacja świata, Wisznu utrzymującego świat w trwaniu i chroniące­ go go, oraz Siwy - niszczyciela zła-niewiedzy. Nataradża wykonuje swój „stwórczy tan" w idealnym centrum - w środku i sercu świata, które jest zarazem sercem każdego z ludzi. Uosabia on pełnię kompetencji bóstw, form istnienia, a nade wszystko pełnię czasprzestrzeni, którą konstytuuje swym tańcem (por. Kowalska 1991, s. 70-82). Równie reprezentatywny przykład mitu, w którym taniec występuje w roli samoistnego aktu kreacji, znajdujemy w kulturze starożytnej Grecji. Myślę tu o przedhelleńskim micie pelazgijskim w wersji odtworzonej przez Roberta Gravesa, przytoczonym na początku artykułu. Występują w nim znamienne i znane już nam formy kinetyczne: ruch kreatora na falach praoceanu oraz rozcieranie w dłoniach. Pierwszy z nich, prowadzący do stworzenia stałego gruntu „na którym by można oprzećstopy", w przypadku �74 JOLANTA KOWALSKA Eurynome mający charakter wirowy, jest działaniem stanowiącym funk­ cjonalny odpowiednik omówionego wyżej mącenia wód praoceanu. W micie pelazgijskim jest to taniec wykonywany jako celowe działanie twórcze. Zna­ ne mi jego odpowiedniki mają na ogół charakter ruchu nietanecznego lub działań paratanecznych. Szczególnym jego wariantem jest bezwolny ruch dziewicy Luonnotar unoszącej się biernie w bezkresie wód: „Żyła w przestworzach wysoko / Wyniosła Luonnotar [...] Spłynęła śmigłami wiatrów / 1 na ogromnym morzu Dotknęła ustami fal / Jak złotouste wiosło. Spadła ze wschodu burza - / Aż z grzyw posypał się puch, z fal sypały się pióra... / Szkwał kołysał dziewczynę, Fala szalała wraz z nią, / Wicher rozsadzał jej biodra, Brzeg pieścił jej białą pierś. / Poprzez spienioną wodę Gwałtowny strzelił gejzer, / Wbił się w jej białe uda, Pełne ciepłego nieba [...] Uniosła się brzemienna / Na ujarzmionej fali I zaczął w niej dojrzewać [...] Świat nowy i nieznany. Ze wschodu szła na zachód / I z południa na północ, K u kresom horyzontu, / Jak czółno zbłąkane [...] W dziewiątym roku namysłu, / W dziewiątej wiośnie tęsknoty Zaczęła kształtować świat [...] Odezwał się z łoskotem / Zrodzony z miazgi ląd I pierwsze słowo: z i e m i a Wrosło w jałową skałę" (Kalewala 1980, s. 8-13). Bierny, bezwolny ruch Luonnotar, kołysanej falami przez dziewięć lat „tęsknoty i namysłu", stał się celowym po znamiennym epizodzie. Oto nad ocean nadleciała kaczka szukająca miejsca, na którym by mogła uwić gniazdo. Luonnotar podsunęła jej swoje kolano. Kaczka zniosła sześć jaj złotych, jedno żelazne i zaczęła je cierpliwie ogrzewać. Ciepło przeniknęło ciało Luonnotar, zadrżała, jaja wypadły z gniazda, stoczyły się do wody i pękły. Ich części dały początek „rzeczom pięknym i dobrym". Ze spodu skorup wzniósł się zrąb świata, wierzch utworzył nad nim dach (nieboskłon). Z żółtek powstało słońce, z białek księżyc, drobne zaś odpryski skorup przekształciły się w gwiazdy i chmury. Celowy ruch Luonnotar odbywał się więc już w określonej czaso­ przestrzeni, bliższy był kategorii ruchu porządkującego. Kolejne fazy historii Luonnotar składają się na swojego rodzaju syntezę przytoczonych dotychczas wątków mitologicznych i omówionych motywów ruchowych. „Wyniosła Luonnotar" spływa z wysokości, zanurza się w oceanie i poczyna życie zapłodniona przez wiatr. Kołysze się na falach przez dziewięć lat tęsknoty i namysłu po czym udziela swe kolano kaczce na miejsce założenia gniazda, jej ciało staje się zapowiedzią stałego lądu. Gdy mija stosowny czas, drgnienie Panny powoduje rozbicie jaj, a w konsekwencji oddzielenie sklepienia niebios od wód, powstanie słońca, księżyca i gwiazd, by wreszcie celowy ruch płynącej Luonnotar ukształował ziemię. Na koniec rodzi ze swego związku z wiatrem herosa imieniem Wáinámoinen. �TANIEC EURYNOME 75 Z kolei w mitycznym przekazie na temat początku Indian Omaha, odpowiednikiem tańca Eurynome i bezwolnego unoszenia się na falach Luonnotar, jest ruch bezcielesnych istnień przemieszczających się w prze­ strzeni. - ,,W czasach początku wszystko cokolwiek istniało było w myśli Wakondy. Stworzenia i ludzie były istotami bezcielesnymi. Poruszały się one w przestrzestrzeni pomiędzy ziemią i gwiazdami. Pragnęły znaleźć miejsce, w którym mogłyby prowadzić cielesną egzystencję. Podążyły na słońce, ale nie nadawało się ono na ich siedzibę. Udały się na księżyc, który także okazał się nieodpowiedni. Wtedy zstąpiły na ziemię i zobaczyły, że po­ krywają ją wody. Bezcielesne istnienia płynęły w powietrzu kierując się kolejno: na północ, wschód, południe i zachód. Były srodze zasmucone [bo niczego nie znalazły]. Nagle, spośród odmętów wyrosła ogromna skała. Wybuchła płomieniami aż wody uniosły się ku niebu jako chmury. Pojawiła się sucha ziemia. Wyrosły na niej trawy i drzewa. Duchy zstąpiły na nią i stały się istotami ludzkim. Nasyciły się pokarmem z nasion traw i owoców drzew, a ziemia zawibrowała radością i wdzięcznością dla Wakondy, pana stworzenia" (Aleksander 1964, s. 98). W micie tym, po raz kolejny zasadniczą rolę odgrywa w tworzeniu ruch obrotowy wypełniający przestrzeń w „kierunku kreacji". Zwróćmy uwagę, że bezcielesne istoty poruszały się w przestworzach nad ziemią w kierunku zgodnym z pozornym ruchem słońca po nieboskłonie. Ruch tego rodzaju ma generalnie konotację działania twórczego. W micie Indian Omaha ma on także charakter czynności i n d u k u j ą c e j a u t o k r e a c j ę , p r z e m i a n ę owych bezcielesnych istnień w istoty ludzkie. Jednocześnie stanowi on typologiczny i funkcjonalny odpowiednik czynności mącenia wód, wydobywania ziemi na powierzchnię. Wraca tym samym sprawa wymienialności symbolicznej ruchu obrotowego w funkcji mieszania, oraz czyności pocierania i rozcierania posiadających znaczenie działań twórczych, bo czyniących materię podległą intencji kreatora, umożliwiających prze­ tworzenie jej. Obydwa te motywy obecne były w tańcu Eurynome, która wirując na powierzchni praoceanu roztarła w dłoniach Wiatr Północny, tworząc w ten sposób Ofiona. Na koniec chciałabym powiedzieć o jednym jeszcze, niezmiernie interesu­ jącym, wariancie występowania ruchu i tańca w roli samoistnych aktów tworzenia. Indianie z kalifornijskiej grupy Wiyot, zamieszkujący okolice bliskie ujścia Mad River do Pacyfiku, żywili przekonanie, że Gatswokwire, który stworzył ziemię, istoty ludzkie, zwierzęta, szereg przedmiotów, a także ustanowił instytucję tańców, dokonał tego nie używając żadnych materiałów ani narzędzi. T w o r z y ł m y ś l ą b ą d ź ł ą c z ą c d ł o n i e i w y c i ą g a j ą c je p r z e d siebie. Gatswokwire jest nie tylko stwórcą ale także opiekunem istnień, które powołał do życia. Wędruje on nieustannie przez świat przesy­ cając go własną siłą witalną (Kroeber 1925, s. 119). Tworzenie łączone z działaniem intelektu rozpatrywane tu było w związ­ ku z kwestią, pierwotnego impulsu. Jak zaznaczyłam, zarówno pierwsze �76 JOLANTA KOWALSKA drgnienie Mahadevy w mndmźmie, jak i elementarna wibraq'a we wnętrzu jaja kosmicznego znana nam z wierzeń Dogonów, miały ścisły związek z myślą, ruchem myśli kreatora. Podobnie rzecz się miała w pierwszej fazie historii Luonnotar i wierzeniach Indian Omaha. Łączenie dłoni i wyciąganie ich przed siebie można zapewne kojarzyć z czynnościami tarcia i pocierania przetwarzającymi materię, asocjacja ta jednak nie wyczerpuje symboliki podobnego gestu. W moim przekonaniu ważną rolę odgrywa tu motyw daru, obdarowywania życiem i uwolnienia, zwłaszcza w świetle prerogatyw Gatswokwie, jako istoty otwierającej to, co zamknięte. Wiyot wierzą między innymi, że zawdzięczają mu uwolnienie łososi zazdośnie ukrytych przez właściciela. On też ma być tym, kto sprawia, że dzieci przychodząc na świat nie zabijają swoich matek (Tamże, s. 119) Jest to jedyny zarejestrowany przeze mnie przykład takiego gestu krea­ cyjnego, choć przypuszczam, że dalsze poszukiwania powinny przynieść pomyślne rezultaty. Symbolika daru i obdarowywania wyrażana jest przez ludzi w jednolitych środkach ruchowych, wśród których gest wyciągniętych, złączonych dłoni jest najbardziej uniwersalny. Ostatni motyw ruchowy występujący w wierzeniach ludu Wiyot na temat stworzenia świata - wędrówka - kieruje nasze zainteresowania ku mitom, w których taniec i ruch stanowią element kreacji. Omówię je w następnym artykule. Jak przekonamy się wędrówka demiurga przez obszar stworzonego przezeń świata należy do kategorii działań konstutuujących ład. LITERATURA A l e x a n d e r H . B. 1964 North American Mythology, Mythology of all Races, 1.10, New York. Bhavnani E. 1970 The Dance in India. The Origin and History, Foundations, the Art and Science of Dance in India - Classical, Folk and Tribal, Bombay (I ed. 1965). B l i x e n O. 1987 'I te matamu'a: Fundamentos de la cosmovision polinesia, Moana, Estudios de Antropologia Oceánica, t. I l l , Montevideo. Bonnet H. 1952 Reallexikon der Agyptischen Religionsgeschichte, Berlin. C o o m a r a s w a m y A. 1918 The Dance of Siva. Fouteen Indian Essays, New York. Dieterlen G. 1951 Essai sur la religion Bombara, Paris. D i x o n R. B. 1964 Oceanic, Mythology of all Races, t. 9, New York Dowson J. 1978 A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geogaphy, History and Literature, New Delhi. Eliade M. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, 1.1: Od epoki kamiennej do misteiów eleuzyńskich, Waszawa. �TANIEC EURYNOME 77 F o x W. S. 1964 Greek and Roman, Mythology of all Races, 1.1, New York. F r a z e r J. G . 1892 The Samoan Story of Creation: a tala, Polynesian Sociology, t. 1, s. 164-189. Gilgamesz... 1922 Gilgamesz... Powieść starobabilońska podług transkrypcji G.E.Burckharta, w języ­ ku polskim oddana przez Józefa Wittlina, Lwów. G r a v e s R. 1992 Mity greckie, Warszawa. G r i a u l e M., D i e t e r l e n G. 1965 Le renard pále, Travaux et Mémoies de l'Instittut d'Ethnologie, t. 72, París. H a a v i o M. 1979 Mitologia fińska, Warszawa. H e n r y Т. 1968 Tahiti aux temps anciens, Paris. Holmberg U. 1964 Finno-Ugric. Siberian, Mythology of all Races, t. 4, New York. Hymny Rigwedy... 1971 Hymny Rigwedy. Przełożył z sanskrytu, wstępem i komentarzem opatrzył Fran­ ciszek Michalski, Wrocław. J i m e n e z N u ñ e z A. 1962 Mitos de creación de Sudamerica, Sevilla. Kalewala... 1980 Kalewala, Warszawa 1980 (przekład poetycki Józef Ozga Michalski). Kojiki... 1986 Kojiki, czyli księga dawnych wydarzeń, t. 1-2, Bibliotheca Mundi, Warszawa (tłu­ maczenie i opracowanie Wiesław Kotański). K o w a l s k a J. 1991 Taniec drzewa życia. Uniwersalia kulturowe w tańcu, Warszawa. 1995 Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, [w] A. Woźniak (ed) Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 50, Warszawa. K r o e b e r S. N . 1963 Handbook of the Indians of California, Bulletin of the Smithsonian Institution Bureau of American Anthropology, t. 78, Washington. L a n g d o n S. H . 1964 Semitic, Mythology of all Races, t. 5, New York. L e b e u f J . P. 1961 L'habitation des Fali. Montagnords du Cameroun Septentrional, Paris. L i p i ń s k a J., M a r c i n i a k M. 1986 Mitologia starożytnego Egiptu, Mitologie świata, Warszawa. L u k i a n z Samosate 1951 Dialog o tańcu, Warszawa. Mahabjarata, the 1972 The Mahabjarata, t. 1: Adi Parva, New Delhi. M e t r a u x A. 1948 Ensayos de Mitologia Comparada Sudamericana, América Indígena, t. VHJ, nr 1, s. 9-30. M i ł o s z Cz. 1984 Nieobjęta ziemia, Paryż. Moor E. 1897 Indian Phanteon, Madras. �78 JOLANTA KOWALSKA Muller Max W. 1964 Egyptian, Mythology af all Races, t.12, New York. N i w i ń s k i A. 1992 Mity i symbole starożytnego Egiptu, Warszawa. P o m o r s k a J. 1974 Kosmogonia egipska, „Euhemer - Przegląd Religioznawczy", R. 18, nr 3(33), s. 25-33. P o t a n i n G. N. 1883 Očerki sievierno-zapadnoj Mongolii. Riezultaty putiešestvia ispołnionnogo v 1879 godu po poručeniju Impieratoskago Russkago Gieogaflčeskago Obsčestva, vypusk TV: Matierialy etnografičeskije, Sankt Pietierburg. Reitzer F. 1907 Traditions tonguiennes, Anthropos, t. 2, s. 438-448. Rigweda zob.: Hymny Rigwedy. S w a r u p S. H . 1968 5000 Years of Arts and Cafts in India and Pakistan. A Survey of Sculpture, Architectrue, Painting, Dance, Music, Handcafts and Ritual Decorations from the Earliest Times to Present Day, Bombay. T h o m p s o n R. C . 1903 Devils and Evil Spirits of Babylonia, 1.1-2, London. - 1928 The Epic of Gilgamish, London. T o m i c k i R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 47-97. Wilbert J., Simoneau K . 1990 Folk Literature of the Yaruro Indians, UCLA Latin American Studies, t. 74, Los Angeles. JOLANTA KOWALSKA THE DANCE OF EURYNOME Summary This is not a coincidence, as Greek mythology brings one of the most beautiful tales about the act of creating the world through motion, and more specifically, through dance. The Pelasgian layer of beliefs preserved the tale about Eurynome, "the goddess of universe", who separated the firmament from the water, dancing alone on the waves of the proto-ocean. The dancing goddes was followed by the wind. Euynome kneaded it in her hands and created a serpent named Ophion, with whom she mated. The result of their union was an egg., which she laid, having assumed the shape of a dove. The egg, warmed in Ophion's embrance, hatched, letting out "Eurynome's children": "everything that exists: the sun, the moon, the planets, the stars, the earth with its mountains, rives, trees, herbs and all creatures" (Graves 1992, p. 41). This impressive image has inspired me to search for its parallels, perhaps equally interest­ ing, in other cultures. First of all, I present the myths involving a primeval creative impulse folloved by acts of creation performed through thought or in a sleep, and the motif of the demiurge's longing and reflection immediately preceding or following the primeval impulse. Then, I discuss the myths in which the beginning of creation is connected with vibration. A good example of this type is the cosmogony of the African tribe Bambara, in which vibration starts by itself in the abyss �TANIEC EURYNOME 79 o Emptiness. The myths of the Dogons represent a slightly different concept: motion, here personified as Amma the creator, was the only being in the initial Nothingness. I n the beliefs of Fali people, the motion was not only "given" but also "rooted" in an object, and it took place in a specially delimited space - there were a turtle's egg and he toad's egg revolving in opposite directions under a semi-spherical vault. In all these myths we can find a special starting point, an extraordinary impulse including the vibration. At the next stage I consider the types of creative motion corresponding to the moulding and stirring of the matter - kneadling and rubbing. They are exemplified by the story of creating the hero Enkidu in Gilgamish, the description of creating Ophion by Euynome, taken from the Pelasgian layer of ancient Greek beliefs, and a motif from Kalewala. In various beliefs motion and dance as independent acts of creation are associated with rotation. Interestingly enough, motion and dance functioning as the creative impulses appear in these myths in which the basic element at the initial sage is air (emptiness, mist, space), while rotation in the same función is most often found in myths describing the reality of the beginnings as the all-embracing ocean. From its depths the gods extracted valuable objects, especially components of the universe, using various stirrers. This role of movementt is presented on the basis of cosmogonies of Asian peoples (a motif from Mahabjarata, Kalmuk, Derbek and Japanese myths) and of Polynesian peoples. Further, I discuss specific methods of creation involving rotation mechanisms - the turbine of Amma, the demiurge of the Dogons, and a potter's wheel used by the Egyptian gods Khnum and Ptah, as well as moulding people out of clay and dust by supernaural beings, related to the actions of the divine potters. In subsequent stages of analysis I include the myhs which present the creation of the world as a esult of: rotation (e.g. the action of the Polynesian demiurge Ta'aroa), dance (the creative dance of Siva and the dance of Eurynome), circular flights of bodiless beings over the poroto-ocean (Omaha Indians beliefs), floating on the ocean waves (the story of virgin Luonnotar in Finnish mythology), and thought accompanied by creative gesture signifying a gift, followed by the demiurge's peregrination through the created world (e.g. the story of Gatswokwire from the Wiyot Indians mythology). Translated by Izabela Szymańska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/360c98a6886df2b8a41974890a8da956.pdf 857e4ef6fecefe040ab47cbe6ab9e815 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1577 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1459 Title A name given to the resource Kto to jest szlachcic, czyli o obrazie szlachcica w oczach współczesnych mieszkańców pogranicza litewsko-białoruskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.155-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W „Obraz grupy jest zakorzeniony w doświadczeniu, w codziennych kontaktach z innymi, nie rodzi się więc i nie trwa w społecznej próżni." A.P. WejUmd KTO TO JEST SZLACHCIC, CZYLI O OBRAZIE SZLACHCICA W OCZACH WSPÓŁCZESNYCH MIESZKAŃCÓW POGRANICZA LITEWSKO-BIAŁORUSKIEGO 1 Tematyka szlachecka jest bardzo popularna nie tylko w Polsce, ale też na Litwie i Białorusi. Podejmują ją naukowcy (historycy, socjolodzy, etnografo­ wie), a także ludzie z nauką nie związani. Ci ostatni, pod wpływem szerzącej się mody, szukają we własnej genealogii korzeni szlacheckich. Te powroty do przeszłości są związane z ogólnie panującym przekonaniem o silnym związku między kulturą narodową i szlachecką. Zainteresowaniem cieszy się jednakże przede wszystkim bogata szlachta i magnateria. Zapomina się, że główną siłę stanu szlacheckiego, bo jego 60%, stanowiła drobna szlachta. Zamieszkiwała ona rozległy obszar obejmujący Mazowsze, Podlasie, Wileńszczyznę, Oszmiańszczyznę, Polesie, Podole i Wołyń. Wielokrotnie dawała świadectwo swojego bohaterstwa i oddania za sprawy zarówno ojczyzny, jak i stanu. Mimo to, jej niska pozycja materialna , jak i problem z wylegitymowaniem 2 1 Tekst ten stanowi fragment pracy magisterskiej pt. „współczesny obraz szlachcica na pograniczu litewsko-białoruskim (na przykładzie parafii bujwidzkiej i rejonu oszmiańskiego)", Warszawa 1995, napisanej pod kierunkiem dr. hab. Lecha Mroza i złożonej w bibliotece Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W osadzie drobnoszlacheckiej ilość ziemi przeciętnie wynosiła ok. 10-15 dziesięcin (tj. ok. 11-16 ha). Było to dwa razy więcej niż posiadali włościanie. Mimo to powszechnie funkcjo­ nowały złośliwe powiedzenia określające bogactwo drobnej szlachty: „Poszła matuś zaźynać zagona, ale pewnie i dzisiaj dożnie" (Zawadzki 1892, s. 223) czy „Jak pies usiądzie na dziedzictwie drobnego szlachcica, to ogon za granicą trzyma" {Dawne obyczaje... 1860, s. 86-89). Reforma uwłaszczeniowa z 1864 r. jeszcze bardziej uszczupliła i tak skromną własność szlachecką. Do­ piero komasacja gruntów z 1923 r. poprawiła trochę sytuację materialną „szaraków". Dzięki bowiem, pójściu na kolonię nie tylko poprawili swój byt ekonomiczny, ale mogli także łatwiej zachować ciągłość historyczną „tradycji zaściankowej". Jednakże od 1918 r. obowiązujący dekret 2 �156 KATARZYNA WASZCZYŃSKA 3 się wynikający z braku dokumentów szlacheckich , spowodowało, że za­ kwestionowano szlacheckość drobnej szlachty. Przyczyniła się do tego rów­ nież polityka antydrobnoszlachecka prowadzona przez carat , a później także polityka komunistyczna. Działania te jednak nie wpłynęły na zniknięcie drobnej szlachty, której potomków można spotkać i dzisiaj. Prowadząc badania na temat stosunków etnicznych na terenie Litwy i Białorusi wielokrotnie spotykałam się z ludźmi, którzy chętnie wspominali przeszłość szlachecką. Wielu z nich, jak się potem okazało, było pochodze­ nia drobnoszlacheckiego. W zebranych przeze mnie opowieściach uderzyło mnie przeświadczenie tych ludzi o wartości, jaką ma dla nich pochodzenie społeczne. Zastanowiła mnie ich duma rodowa pomimo odebranego im prawa do szlacheckości, jak i tego, że stan szlachecki został ostatecznie 4 Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Sowietów o socjalizacji ziemi. Była to podstawa istniejącego od 1933 r. swoistego „ustroju rolnego w Rosji Sowieckiej opartego na upowszechnieniu środków produkcji i zniesieniu wszelkiej własności prywatnej, a wprowadze­ niu sowchozów i kołchozów" (Staniewicz 1933, s. 4). Brak własnej ziemi wpłynął na osłabienie świadomości pochodzenia szlacheckiego. Posiadanie ziemi, nawet niewielkiej ilości, podtrzymy­ wało bowiem „dumę rodową". W 1800 r. władze carskie zażądały dowodów potwierdzających pochodzenie szlacheckie drobnej szlachty, która znalazła się w wyniku zaborów (1772, 1793, 1795) na terenie objętym jurysdykcją carską. Udokumentowanie swojego pochodzenia było dla większości z nich trudne, ponieważ liczne wcześniejsze wojny i migracje spowodowały zniszczenie „papierów". Dodat­ kową przeszkodą było brak wykształcenia i znajomości prawa. Generalnie więc mogli się wylegitymować tylko uznaniem ich praw przez Rzeczpospolitą i przestrzeganiem tradycji szlacheckiej. W 1818 r. wydany został ukaz mówiący o wykreśleniu z ksiąg genealogicznych szlachty, która uzyskała potwierdzenie tylko na podstawie metryk chrztu i świadectw osób prywatnych. W 1831 r. ogłoszono następny ukaz (była to odpowiedź caratu na wystąpienie szlachty w powstaniu 1830-1831), na mocy którego szlachtę zagrodową i zaściankową nie tylko pozbawiono znacznej części dawnych przywilejów (m.in. ograniczono jej prawa do własności, własność osobistą oraz nietykalność cielesną), ale także wyodrębniono spośród nich „dworian" z pełnią praw (tu należeli posesjonaci i nieliczna wylegitymowana szlachta drobna nie biorąca udziału w powstaniu) oraz dwa nowe stany: „odnodworców" czyli niewylegitymowaną szlachtę wiejską i „grażdan" czyli niewylegitymowaną szlachtę miejską. Także po po­ wstaniu 1863 r. wydano ukaz, w którym było napisane: „Decyzją rosyjskiej Rady Państwa zniesiony został stan odnodworców i grożdan, a tworząca je drobna szlachta wcielona została do gmin wiejskich i miejskich na zwykłych prawach" (Zajączkowski 1993, s. 104). Po objęciu władzy przez komunistów nawet te dokumenty, które udało się przechować były na ogół niszczone (palone). Bano się by nie stały się dowodem na „kułactwo", co było prawie równo­ znaczne z wywozem na Syberię. Polityka antydrobnoszlachecka przybierała dwie formy: jedną - związaną z zakwes­ tionowaniem szlachectwa i wprowadzeniem ukazów uniemożliwiających wylegitymowanie się (patrz przypis 3) i drugą, bardziej drastyczną, a mianowicie deportację na Syberię i przymuso­ wą rekrutację do wojska. Pierwsza z tych restrykcji była stosowana wielokrotnie, po każdym zbrojnym wystąpieniu, w którym brała udział szlachta, czyli po: konfederacji barskiej (1768), powstaniu listopadowym (1830-1831), powstaniu styczniowym (1863); a także po każdym zaborze. Łącznie wywieziono na Syberię ok. 54 tys. jednodworców i grażdan. Druga zaś dotyczyła synów złapanego w powstaniu szlachcica. Niepełnoletniego bowiem oddawano na wynarodowienie do kantonistów, czyli wojskowych zakładów wychowawczych; pełnoletnich zaś wysyłano na 25 letnią służbę wojskową (Zajączkowski 1993, s. 105). 3 4 �КТО ТО JEST 157 SZLACHCIC? s zniesiony art. 96 Konstytucji z marca 1921 roku . Dlatego też podjęłam badania na temat świadomości pochodzenia szlacheckiego; prowadziłam je w roku 1994 i 1995 na terenie Wileńszczyzny w jej granicach sprzed I I wojny światowej. Zebrany materiał dotyczył przede wszystkim dwóch społeczności: z parafii bujwidzkiej (Litwa) oraz rejonu oszmiańskiego (Białoruś). Na podstawie przeprowadzonych rozmów starałam się odtworzyć współczesny obraz szlachcica z jego charakterystycznymi cechami wypowiadany przez potomków drobnej szlachty. Za weryfikację otrzymanych sądów posłużyły mi wypowiedzi chłopów. Drobna szlachta to termin zbiorczy, oznaczający szlachtę niezamożną. W jej skład zaliczano: szlachtę cząstkową, zagonową, zaściankową, bezrol­ ną. Szukając jej rodowodu tak pisano w historiografii: „Szlachcic chodaczkowy nie tylko nie jest wynalazkiem czasów późniejszych, lecz okazuje się owszem pod tąż samą nazwą pierwoczesnym mieszkańcem kraju, fundamen­ talną podstawą społeczeństwa narodowego" (Szajnocha 1881, s. 71). Po­ wstanie drobnej szlachty przebiegało w sposób złożony. Niewątpliwie na jej wyodrębnienie się ze struktury stanu szlacheckiego wpłynęły takie czynniki jak: kolonizacja dóbr rycerskich na prawie niemieckim, co przyczyniło się do powstania folwarków, koncentracja ziemi w rękach zamożnej szlachty w wy­ niku rozpadu małej i większej własności ziemskiej oraz duży przyrost natu­ ralny, który powodował ten rozpad. W wyniku pogłębiającego się procesu rozdrobnienia, który objął całą Polskę, na przełomie X V I I i X V I I I w. drob­ na szlachta zniknęła w ogóle z terenów Wielkopolski i Małopolski. Po­ wszechnie bowiem zakładane były tam folwarki. Na Podkarpaciu pozostało jej niewiele. Jedynie na Mazowszu i Podlasiu szlachta stanowiła przeważają­ cy procent zamieszkującej tam ludności. Od XIV w. rozpoczęła się także migracja drobnej szlachty na wschodnie tereny Rzeczypospolitej (Zającz­ kowski 1993, s. 40-41). Przemieszczanie się nawet całych okolic szlacheckich spowodowane było dużym przeludnieniem Mazowsza i Podlasia oraz roz­ drobnieniem ziemi. Na rubieże Rzeczypospolitej dotarły w sumie trzy znacz­ ne fale migracyjne: z zachodu (mazowiecko-podlaska - w dwóch rzutach w X I V i w X V I I w.), z południowego wschodu (z Kijowszczyzny i z Naddnieprza) oraz trzecia, o mniejszym znaczeniu, fala Tatarów z Polesia i Wo­ łynia. Ślady tej ostatniej migracji widoczne są po dziś dzień w okolicach Krewa (Białoruś). Do kolonizowania ziem wschodnich przyczyniła się w du­ żym stopniu dynastia Jagiellonów. Pisano: „szlachta zaściankowa [...] jest to wcale liczna część naszej ludności wiejskiej, gdyż na terenie województw: 5 Art. 96 Konstytucji z marca 1921 r. mówił: „wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Urzędy publiczne są w równiej mierze dla wszystkich dostępne, na warunkach prawem przypi­ sanych. Rzeczypospolita Polska nie uznaje przywilejów rodowych ani stanowych, jak również żadnych herbów, tytułów rodowych i innych, z wyjątkiem naukowych i urzędowych i zawodo­ wych" fKrawczak 1993, s. 29). I mimo że, Konstytucja z 1935 roku odwołuje Art. 96, przy­ wracając tym samym prawa szlachcie, to jednak stan szlachecki przestał już faktycznie istnieć, zarówno prawnie jak i politycznie. Pozostali jedynie ludzie z poczuciem własnej odrębności. �158 KATARZYNA WASZCZYŃSKA wileńskiego, białostockiego, poleskiego, wołyńskiego, tarnopolskiego, lwow­ skiego, stanisławowskiego zamieszkuje szlachta wiejska setki wsi i osad i liczy ok. 400000 głów. [...] wszędzie zna swoje szlacheckie pochodzenie i z dumą podkreśla, że jest szlachtą polską przez królów polskich osadzoną na ziemiach wschodnich [...] dla rycerskiej obrony ich przed nieprzyjaciółmi. [...] Na Wileńszczyźnie przecież [na Polesiu, czy Podolu] szlachta zaścian­ kowa właśnie była przedstawicielką i oparciem najsilniejszym polskiej pań­ stwowości. Za dawnej Rzeczpospolitej ona zaludniała puste obszary tutejsze, ona stanowiła rdzeń chorągwi pancernych i lekkich, ona następnie po roz­ biorach, dawała świadectwo najsilniejsze polskości tych stron, krwawiąc w powstaniach i idąc całymi osadami na Sybir. A dzisiaj żyje ona na tych samych ziemiach, na których osiadła za Piastów i Jagiellonów i twardo przechowuje przede wszystkim świadomość swego szlacheckiego pochodze­ nia" (Horoszkiewicz 1939, s. 7-9). Szlachta zaściankowa terenów wschodnich została podzielona przez R. Horoszkiewicza na następujące grupy: wileńską, poleską, wołyńsko-podolską i podkarpacką. Drobna szlachta, której potomkowie zamieszkują dzisiejszą parafię bujwidzką i rejon oszmiański, należy według tego podziału do grupy wileńskiej szlachty polskiej. Cechuje ją, jak podaje Horoszkiewicz, zwartość zamieszkanego terenu, język polski, łatwe do wyodrębnienia zwy­ czaje i kultura, używanie takich zwrotów jak „pan", „waszeć", endogamiczność poparta przez zamknięcie i izolacja od wsi. Według statystyki z końca XIX w., szlachty w powiecie wileńskim gu­ berni wileńskiej było 18612 osób przy ogólnej liczbie ludności 115 626, co stanowiło 16,5% ogółu; w powiecie oszmiańskim guberni wileńskiej - 13226 osób przy ogólnej liczbie ludności 12462, co stanowiło jej 10,4% (za Wysłołuch, 1932, s. 17). Na podstawie przeprowadzonych badań stwier­ dzono, że ludność szlachecka najgęściej, bo powyżej 10%, zamieszkiwała powiaty: wileński i lidzki guberni wileńskiej . Statystyki po 1921 r. nie posługują się już sformułowaniem „szlachcic", w jego zastępstwie używa się omówień, np. grupa ludzi o charakterystycznych cechach... (które to cechy są analogiczne z występującymi we wcześniejszych badaniach pod hasłem „szlachta", skąd można wysnuć wniosek, że chodzi o tę samą grupę), wielka własność prywatna (jako określenie majątkowe). I tak, z danych z 1937 r. wynika, że na terenach Wileńskiego w dawnych granicach, było ok. 600 tys. ludzi, zamieszkujących zwarty teren i charakteryzujących się świadomością pochodzenia, świadomością własnych zwyczajów, języka, częściowo religij­ nością i kulturą (Horoszkiewicz 1937, s. 173). Z ostatnich danych statystycznych dotyczących narodowości wynika, że w 1989 r. na Litwie było ok. 250 tys. Polaków, z czego na Wileńszczyźnie 6 6 Nazewnictwo: gubernia, powiat odpowiada nazewnictwu ze spisów, z których zostały wzięte dane do powyższej pracy. Dzisiaj powiaty: wileński i oszmiański nie istnieją, a ich ziemie należą do Litwy i Białorusi (Materiały..., 1860, 1863). �159 КТО ТО JEST SZLACHCIC? stanowili oni 60,5%, na Białorusi zaś Polaków w 1989 r. było ogólnie 417,7 tys., czyli 4,1% ogółu ludności, w oszmiańskiem jest 32,4% Polaków . Jak już zaznaczyłam, materiał badawczy nt. obrazu szlachcica i jego cech pochodzi z parafii bujwidzkiej (Litwa) i rejonu oszmiańskiego (Białoruś). Zanim jednak zostanie on zaprezentowany chciałabym przybliżyć obydwa tereny. Bujwidze to miasteczko w powiecie wileńskim, położone na lewym brze­ gu Wilii, przy ujściu Bujwidki. Posiada kościół parafialny pod wezwaniem św. Jerzego ufundowany przez B. Radziszewskiego w 1785 r. (kościół po spaleniu odbudowano w stylu klasycystycznym). Parafia bujwidzka liczyła w X I X w. 4250 parafian, a w 1922 r. - 4987 . Niegdyś Bujwidze zostały oddane przez króla Jana Kazimierza w posiadanie rodowi Brzostowskich. Potem zostały przekazane Jukiewiczom, Radziszewskim i ostatnim właś­ cicielom - Makowskim. Do parafii należało ok. 75 zaścianków, 6 folwarków i 5 majątków (Jałbrzykowski 1932, brak stron). V. Čekmonas, znany litewski językoznawca i dialektolog, na podstawie badań prowadzonych m.in. w parafii bujwidzkiej, stwierdził, że: „także dzisiaj mieszkańcy okolic Bujwidz nazywają się szlachtą podwileńską albo szlachtą bujwidzka (tak nazywają ich również geograficzni sąsiedzi)" (Čekmonas 1991, s. 45). Wytłumaczenia tego faktu szukał u swoich rozmów­ ców, którzy wiązali to nazwanie z językiem polskim, którego prawie czystą formę można usłyszeć w bujwidzkiem. Według nich, po polsku mówiła mieszkająca tam szlachta, szczególnie ta w dworach. Wymieniano przede wszystkim dwa dwory: Bujwidze - Makowskich i Pryciuny - Dolińskich. Podkreślano ich rolę w kształtowaniu językowym i kulturowym parafii. Charakterystyczne dla tego terenu jest występowanie zaścianków (za­ mieszkanych i dzisiaj), brak zaś okolic szlacheckich. Ludność pochodzenia drobnoszlacheckiego stanowi grupę małą , ale w miarę spójną, dzięki nie­ wielkiemu obszarowi, który zamieszkuje. Ma także własną nazwę, „szlachta bujwidzka", przez co jest identyfikowana przez sąsiadów. Rejon oszmiański zasiedlany był w trzech falach migracyjnych już w XIV wieku. Pierwsza fala związana była z osadnictwem ruskim, druga to kolonizacja litewska i trzecia, którą stanowiła drobna szlachta z Ma­ zowsza i Podlasia, poszukująca nowych terenów z powodu dużego roz­ drobnienia własnej ziemi (Wysłouch 1932, s. 5). Po Unii Horodelskiej (1413 r.) ówczesny powiat oszmiański wszedł, obok powiatu wileńskiego, 7 s 9 10 7 Dane statystyczne dotyczące Litwy pochodzą z: Čekmonas 1991, s. 44; Białorusi: Eberhardt b.r., s. 148, 162. Dane pochodzą z: Słownik geograficzny 1880,1.1, s. 455, t. 15, cz. 1, s. 269; „Kalendarz Ziemi Wileńskiej" 1923, R. 4, brak stron. Badania prowadziłam w zaściankach: Balince, Girdziuny, Horążyszki, Iszoryszki, Symonówka, Teklany, Wesołucha, Wysokie, Żwiniany. Przeprowadziłam 18 rozmów, z czego 15 z informatorami o pochodzeniu drobnoszlacheckim, a 3 z chłopami. Najstarszy rozmówca miał ok. 85 lat, najmłodszy ok. 57, średnia wieku wyniosła tu więc ok. 70 lat. 8 9 1 0 �160 KATARZYNA WASZCZYNSKA do guberni wileńskiej. W 1842 r. powstał powiat oszmiański złożony z 2 gmin miejskich i 23 wiejskich. Taki stan utrzymał się do 1922 г., kiedy został przeprowadzony nowy podział administracyjny. W jego wyniku po­ wiat oszmiański zmniejszono do 2 gmin miejskich i 8 wiejskich. „Ogranicze­ nie wpływów Oszmiańszczyzny przez pomniejszenie jej terytorium wpływa na osłabienie tego do tej pory najsilniejszego niemal prowincjonalnego oś­ rodka polskości na Wileńszczyźnie" (tamże, s. 54). Ludność tam zamiesz­ kująca, obok przedstawicieli bogatej szlachty i magnaterii żyjącej w licznych dworach i pałacach (np. dwory Szafnaglów, Czapskich, Stasinowskich - dziś już nie istniejące), to przede wszystkim drobna szlachta. Według spisu Jałbrzykowskiego z 1932 г., w rejonie oszmiańskim (w dzisiejszych grani­ cach) było ok. 100 zaścianków. Do dzisiaj zachowały się tylko nieliczne i w większości nie zamieszkane. Potomkowie ich dawnych właścicieli żyją bowiem w kołchozowych wioskach lub niedalekich miastach. Dla tego tere­ nu charakterystyczne było występowanie obok zaścianków także okolic szlacheckich (dzisiaj istnieje tylko pamięć o nich). Brak jest jednolitej nazwy (inaczej niż w parafii bujwidzkiej) dla mieszkańców pochodzenia drobnoszlacheckiego. Funkcjonują jedynie nazwy lokalne związane z dawnymi okolicami szlacheckimi, np. szlachta kamionkowska czy klejowska. Ludność o pochodzeniu drobnoszlacheckim stanowi tutaj małą grupę (podobnie jak w bujwidzkiem), ale rozproszoną po całym rejonie . 11 Chciałabym zaznaczyć, że podjęta przeze mnie próba odtworzenia oraz analizy obrazu szlachcica i jego cech, według wypowiedzi potomków drob­ nej szlachty, nie wyodrębnia obrazu szlachcica i drobnego szlachcica. Brak tego rozróżnienia jest z jednej strony wynikiem zatarcia się w XLX w. wzorca osobowego szlachcica wskutek dodania do niego cech charakteryzujących drobną szlachtę, a z drugiej strony zerwania ciągłości zarówno historycznej, jak i kulturowej w tradycji szlacheckiej . Stąd też wydobyty obraz jest jedynie ogólnym obrazem szlachcica. Badana grupa z parafii bujwidzkiej i z rejonu oszmiańskiego zosta­ ła podzielona na dwie kategorie: „czystej szlachty" i „nieczystej szlach12 1 1 W rejonie oszmiańskim przeporowadziłam w sumie 32 rozmowy, z czego 21 z potom­ kami drobnej szlachty, a 11 z chłopami. Najstarszy informator miał ok. 90 lat, namłodszy zaliczył ok. 25 lat, średnia wieku wyniosła więc ok. 65 lat. Kilkakrotnie podczas badań starałam się rozmawiać z młodszym pokoleniem. Niestety było to prawie niemożliwe, ponieważ w większości ludzie ci nie mieszkają ze swoimi rodzicami, czy dziadkami, a odwiedzają ich rzadko. Nieliczne przeprowadzone rozmowy z młodymi nie stanowią materiału reprezentatyw­ nego dla tego pokolenia, ponieważ stykałam się jedynie z dwiema przeciwstawnymi postawami. Jedną charakteryzował zupełny brak wiedzy i zainteresowania, drugą zaś wiedza, ale wzbudzo­ na na ogół przez zdobyte wyższe wykształcenie i zetknięcie z literaturą dotyczącą szlachty. Zerwanie ciągłości historycznej i kulturowej w tradycji szlacheckiej było spowodowane prawnym zlikwidowaniem stanu szlacheckiego w 1921 r. oraz JJ wojną światową i ustrojem komunistycznym, który niszczył wyróżniające się klasy, a za taką można uznać drobną szlach­ tę. Ponadto uważano drobną szlachtę za tę warstwę stanu szlacheckiego, która była właściwie schłopiała, tj. nie odróżniała się od chłopów. 1 2 �161 КТО ТО JEST SZLACHCIC? 13 ty" . Do pierwszej z nich zaliczeni zostali informatorzy, których rodzice byli pochodzenia szlacheckiego, do drugiej - rozmówcy, których jedno z rodziców nie pochodziło ze szlachty. Przekazywanie treści szlacheckich było bowiem ściśle związane z wychowaniem, ono zaś wpływało na siłę przekazu pokoleniowego. Przy „czystej szlachcie" rodzinie wychowanie jest bardziej tradycyjne, oparte na silnym autorytecie ojca i starszych, co wy­ klucza jakiekolwiek obce, niesprawdzone w pokoleniowym doświadczeniu wtręty. Te zaś widoczne są w rodzinie „nieczystej szlachty". Przykładem niech będzie problem mieszanych małżeństw. W ostatniej z wymienionych kategorii rodzin, treści dotyczące zachowania „czystości krwi" nie są prze­ kazywane, ponieważ sami rodzice jej nie zachowali. Wobec tego nie egzek­ wują jej od swoich dzieci, bojąc się, że ich własne postępowanie może być poddane ocenie, to zaś wpłynie na utratę ich autorytetu. Z taką sytuacją nie spotykamy się w rodzinach „czysto szlacheckich". Dopełnieniem będą wypowiedzi chłopów, dla których utworzona została grupa trzecia. OBRAZ SZLACHCICA I JEGO C E C H Y W PARAFII BUJWIDZKIEJ Grupa „czystej szlachty" utożsamia szlachcica przede wszystkim z czło­ wiekiem szlachetnym, następnie bogatym, dobrze wychowanym, a dopiero na samym końcu z Polakiem, właściwie z kulturą polską. Niektóre od­ powiedzi na pytanie: „kto to jest, wg informatora, szlachcic?" były w pew­ nym sensie wymijające, używano bowiem formy nieosobowej słowa „szlach­ cic", takiej jak: „szlacheckość to dla mnie czy „nas nazywano...". Widać to wyraźnie w przytoczonych przykładowych cytatach: „Nasze ludzie szlachetnie obchodzili się z każdym" (Polka, ok. 75 lat, Bujwidze); „Szlachcic dla mnie, to taki bardziej bogaty człowiek i taki więcej dobrze wychowany, nie tylko kształcony, ale taki co dobrze robi" (Polka, ok. 70 lat, Żwiniany k. Bujwidz); „Ta szlacheckość to dla mnie jest bardzo związana z polskością. [...]. Ja się czuję szlachcianką i jestem Polką" (Polka, ok. 85 lat, Świątniki k. Bujwidz). Jako wyróżniki szlachcica (przedstawione w kolejności od najczęściej wymienianego, do najrzadziej) podawano : • język polski (była to najczęściej wymieniona cecha, ponieważ pytanie o szlachtę kojarzono z funkcjonującym określeniem ludzi zamieszkujących 14 15 1 3 Określenia: „czysta szlachta" i „nieczysta szlachta" - dotyczą informatorów pochodzą­ cych z rodzin czystoszlacheckich lub z rodzin, w których jedno z rodziców jest pochodzenia nieszlacheckiego. Wprowadzona do cytowanych wypowiedzi interpunkcja oznacza przerwy w mówieniu oraz zawahania rozmówców. (Wywiady były nagrywane.) Nie należy tej kolejności uważać za bezwzględnie reprezentatywną dla tej grupy, ponie­ waż powtórne badania mogłyby dopiero stwierdzić, czy nie jest to kolejność przypadkowa. 1 4 1 5 �162 KATARZYNA WASZCZYNSKA parafię - „szlachta bujwidzka". Według informatorów, powstało ono właś­ nie z powodu używanego tu języka polskiego w odróżnieniu od okolicznych wiosek, których mieszkańcy mówili gwarą „po prostu": „Szlachta bujwidzka nazywało się tych, co dobrze po polsku mówili" (Polka, ok. 70 lat, Żwiniany k/Bujwidz); „Tu na zaścianku nikt «po prostemu» nie mówił, tylko po polsku" (Polka, ok. 70 lat, Symonówka k/Bujwidz); • wyróżniający się strój: „Kiedyś, to po ubiorze można było szlachtę poznać [...] Zawsze staraliś­ my się ubierać lepiej, bogaciej" (Polka, ok. 60 lat, Michałowo); • kulturę rozumianą jako dobre wychowanie, szacunek dla starszych: „Kultura też szlachtę wyróżniała [...] U nas tak układniej było, starszych się szanowało" (Polka, ok. 60 lat, Michałowo); • solidarność grupową: „Zaścianki charakteryzowały się tym, że się spotykały ze sobą. Przecież to byli sąsiedzi. Jak coś komuś trzeba było pomóc, to pomagaliśmy sobie nawzajem. Bardzo się zaścianki trzymały razem" (Polka, ok. 70 lat, Żwi­ niany k/Bujwidz); • duże rodziny: „Na zaściankach też zawsze raczej duże rodziny. Było w rodzinach i 7 dzieci, ale i 12. Na ogół jednak dożywało tylko czworo. Zaścianki tym się wyróżniały, że dużo dzieci w rodzinie było" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • utrzymanie polskiej kultury: „U szlachty bardzo się zawsze za to swoje gniazdo polskie trzymało" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz); • religijność: „Więcej w Boga wierzyli. Zawsze w kościele, w pomocy byli. Dlatego nazywali tu ludzi szlachetnymi, mieli od tego nazwania zaszczyt" (Polka, ok. 75 lat, Bujwidze). Jak widać z przedstawionego zestawienia, przeważają tu określenia nieoceniające, takie jak: język, kultura, wiara, strój. Dopiero w następnej kolej­ ności niektóre z nich są poddane waloryzacji, np. ubiór oceniany jest jako lepszy, porządny, czysty, bogaty, z gustem, strojny. W zasadzie jednak w wypowiedziach widoczne jest zatarcie różnicy między określeniem: „kto to jest szlachcic" a tym, , jakie są charakterystyczne cechy szlachcica, na pod­ stawie których można go odróżnić od chłopa". Rozmówcy dają tylko eni­ gmatyczne sygnały zauważalnych przez siebie różnic tych dwóch określeń. Podstawą opisu dla grupy „czysto szlacheckiej" było (wspomniane już) funkcjonowanie sformułowania „bujwidzka szlachta", używanego po­ wszechnie dla określenia ludności zamieszkującej parafię bujwidzka i posłu­ gującej się językiem polskim (w odróżnieniu od okolicy, gdzie występuje gwara „po prostu"). Stworzenie w Bujwidzach ośrodka polskości zwią­ zane było z istniejącymi tu do I I wojny światowej dworami: w Bujwidzach (Makowskich) i w Pryciunach (Dolińskich). Wpływały one silnie na kształ- �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 163 towanie obrazu kulturalnego i językowego parafii, co też jest często pod­ kreślane przez rozmówców: „[...] nazwali nas bujwidzka szlachta, za to że my po polsku mówimy, a i nasza kultura wyższa niż ich [ sąsiadów z Ławaryszek - przyp. K.W.] zawsze byla. Nasze zachowanie bylo kulturalniejsze. Kiedyś, to nawet wy­ różniała się szlachta bujwidzka w ubiorze. [...] My zawsze bardzo dbaliśmy 0 swój wygląd. Dlaczego? Może dlatego, że tutaj był majątek w Bujwidzach 1 panowie tu mieszkali. Do nich często możni przyjeżdżali w gościnę. Cho­ dziliśmy przecież, do kościoła razem, trzeba było się ładnie pokazać, że my nie ze wsi jesteśmy, ale z zaścianka. [...] I my też staraliśmy się robić tak jak państwo, i w zachowaniu, i w mowie, i w ubiorze" (Polka, ok. 70 lat Bujwidze). Jak widać z przytoczonego fragmentu wywiadu, okoliczna ludność za­ mieszkująca zaścianki (oraz same Bujwidze) pomimo tego, że nie miała ścisłych kontaktów z dworami, wzorowała się na nich. Szczególnie widoczne to było w języku, stroju, zachowaniu. Jednocześnie przekaz pokoleniowy uzupełniał pozostałą treść dotyczącą religijności, wewnętrznej organizacji, kultury (zwyczaje, obrzędy). Kolejna grupa, nazwana przeze mnie „nieczystą szlachtą", w ogóle po­ mija pytanie: „kto to jest szlachcic" i nie wypowiada się na ten temat. Podaje jednak, zauważalne przez siebie następujące wyróżniki szlachcica: • język polski (pojawienie się tej cechy, jako pierwszej tłumaczy się podobnie jak w grupie „czystej szlachty"): „Należeliśmy przecież do szlachty bujwidzkiej. Tak mówiono o nas, bo dobrze po polsku mówiliśmy" (Polak, ok. 75 lat, Wesołucha k/ Bujwidz); • posiadanie ziemi: „Nas szlachta nazywali, za to że my mieliśmy dużo ziemi" (Polak, ok. 70 lat, Horążyszki k/Bujwidz); • kultura (chodzi o dobre wychowanie): „Zaścianek byl zawsze kulturalniejszy od wioski" (Polak, ok. 70 lat, Horążyszki k/Bujwidz); • strój: „Po stroju my się wyróżniali. Każdy ubierał się jak mógł, jak był bogaty" (Polak, ok. 75 lat, Wesołucha k/Bujwidz). Także tutaj wymieniane określenia mają raczej charakter nieoceniający. Podstawą dla wypowiedzi była wiedza, jaką prezentowała wcześniej grupa „szlachty czystej" (chodzi o sformułowanie „szlachta bujwidzka"). Widoczne jest jednak, że pochodzenie z rodziny mieszanej, tzn. „nie czysto szlacheckiej", miało wpływ na prezentowany obraz. Jego treść została bowiem jeszcze bardziej uogólniona. Pozbawione było także refleksji znaczenie słowa „szlachcic". Dla chłopów natomiast, „szlachcic" to przede wszystkim pan, który ma majątek, ale sam w nim nie pracuje: „Szlacht to pan jest, ma majątek i sam robić nie musi" (Polka, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz). �164 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Tym zaś, co odróżnia szlachtę od chłopów (a jest przez informatorów 0 pochodzeniu chłopskim zauważalne) to: • zamknięcie grupy szlacheckiej (trzymanie się razem, sporadyczne tylko kontakty ze wsią): „Ta szlachta, się [...] tylko między sobą spotykała. [...] Ta szlachta, to tylko między sobą się żeniła [...] Oni zresztą tylko między sobą się spotykali, to i tam wybierali sobie mężów, żony też" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • język polski: „Mówili, że tutaj w parafii bujwidzkiej szlachta mieszka [...] chyba dlatego, że tutaj po polsku się tylko mówiło" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • kultura (chodzi o dobre wychowanie): „Tutaj w parafii bujwidzkiej ludzie byli zawsze kulturalniejsi. Tutaj kultura była przez to państwo wyższa, niż w Ławaryszkach, gdzie prości ludzie żyli 1 żyją. Tam państwa żadnego nie było" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • ubiór: „Zawsze staraliśmy ubierać się czysto i schludnie. Bogaciej to nie, bo to zależy czy się jest bogatym, czy biednym. Przecież wiadomo, że bogatszy będzie ubierał się strojniej" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze). Ta, jak i inne wypowiedzi chłopów zamieszkujących parafię bujwidzką, pokazują ciekawe zjawisko utożsamiania siebie z ogólnie funkcjonującą nazwą ludności parafii a mianowicie z „szlachtą bujwidzką", choć infor­ matorzy określają siebie jako pochodzących z chłopstwa. Charakteryzując jednak szlachtę na podstawie znanej im z obserwacji grupy sąsiedzkiej przypisują sobie jej charakterystyczne cechy. Także w okolicy Ławaryszek włączają chłopów do „szlachty bujwidzkiej". Dla nich bowiem wszyscy mieszkańcy parafii bujwidzkiej to szlachta: „Szlachta bujwidzką to nazywali inteligencję, co tutaj mieszkała. [...] Szlachta bujwidzką nazywali też innych, co w Bujwidzach mieszkali [...]. Może dlatego, że my tutaj bardzo ze sobą się trzymamy i tylko po polsku mówimy. A już w Ławaryszkach, co są niedaleko, jak na Wilno się jedzie, to jest inaczej. Oni prości ludzie i po prostu rozmawiają [...]. Jak się tam czasem jedzie, to oni stoją i słuchają rozdziawione jak my rozmawiamy. Stąd też oni śmieją się z nas, że my jesteśmy bujwidzką szlachta. To za tą naszą polską mowę tak. Takie nazwanie, może jeszcze za to, że był tutaj majątek państwa Makowskich. Wszyscy co ich spotykali też chcieli tak żyć jak oni, tak się zachowywać jak państwo, no i starali się bardzo. Ludzie za to mówią, że u nas, duża kultura człowieka. Śmiesznie było jeszcze z tym, że w domu, czasem to po prostu zagadasz, ale na gościńcu, czy u kogoś w gościnie, to tylko po polsku, inaczej się nie godziło. I z zachowania my się różniliśmy od tych z Ławaryszek. My byliśmy kulturalniejsi" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze). Wszystkie zaprezentowane grupy podkreślały, że szlachcica można roz­ różnić na podstawie języka, którym włada (język polski), a także kultury, tzn. wychowania, które nakazuje m.in. poszanowanie starszych. Z zewnętrz­ nych wyróżników były wymieniane: bogactwo (widoczne w posiadaniu zie- �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 165 mi) oraz strój. Nie wspomniano jednak o żadnych cechach charakterologicz­ nych, które mogą być przypisywane szlachcicom. W określaniu „kto to jest szlachcic i jakie są jego cechy" ważną rolę dookreślającą odgrywała charakterystyka jego miejsca zamieszkania oraz tradycja szlachecka . Przedstawienie tych ważkich elementów dookreśtających nie wymaga rozdzielania grupy informatorów pochodzenia szlacheckiego (chłopi zostali tutaj wykluczeni) na „czystą szlachtę" i „nieczystą szlachtę". W ich wypo­ wiedziach brak było większych rozbieżności. Przekaz pokoleniowy (jak i dziedziczenie np. miejsca zamieszkania, domu) był jednakowo silny. Miejsce zamieszkania . Drobna szlachta osiedlała się poza wsią w zaścian­ kach bądź okolicach szlacheckich, czasem ich miejsce osiedlenia nazywano kolonią (nazwa powstała po reformie komasacyjnej). W parafii bujwidzkiej zachowało się sporo dawnych zaścianków, gdzie i dzisiaj można spotkać rozmówców o przypuszczalnym pochodzeniu drobnoszlacheckim. Przytoczone cytaty dotyczyć będą zaścianka, domu i jego otoczenia oraz ich charakterystyki. Zaścianek określano jako miejsce, o małej liczbie porozrzucanych do­ mów, zawsze stojących na ziemi ich właścicieli: „U nas było kilka domów i dlatego się mówiło, że mieszkamy na zaścian­ ku. W zaścianku domy byly jak popadło, a na wsi była droga i koło niej, z prawa i lewa domy, domy..." (Polak, ok. 70 lat, Iszoryszki k/Bujwidz). Dom szlachecki wyróżniał się tym, że był „na dwa końce" (typ szerokofrontowy), miał obowiązkowo ganek „na słupkach" od frontu. Był to dom duży i drewniany (podobnie jest dziś): „W zaścianku zawsze domy były ładniejsze, bo na wsi były one raczej male i słomą kryte, a u nas inaczej: duże takie były, drewniane z takim paradnym gankiem" (Polak, ok. 60 lat, Balince k/Bujwidz); „Dawniej budowali tak, że pośrodku była sień, a po bokach izby. Bokówki i kuchnia. W jednym końcu była izba dla gości, a w drugim się żyło. Do sieni wchodziło się z ganka" (Polak, ok. 70 lat, Iszoryszki k/Bujwidz). Otoczenie domu stanowiły zabudowania gospodarcze (stodoła, chlew, itd.), łaźnia, a także sad, a w nim oczywiście ule: „U nas za domem była duża stodoła. Potem był spichrz i chlew" (Polak, ok. 60 lat, Balince k/Bujwidz); „Na zaścianku każdy miał łaźnię, a na wsi była tylko jedna, czy dwie [...] Sad przy domu duży i ule w nim stały [...]" (Polak. ok. 60 lat, Balince k/Bujwidz). Osadnictwo szlacheckie tworzyło więc właściwą sobie formę, odmienną od struktury zabudowy wsi. Także domy miały charakterystyczne cechy. 16 17 1,5 Fakt ten jest zgodny z teorią G . Lakoffa. Uważa on bowiem że na tworzenie danego obrazu mają wpływ i inne obrazy, których zadaniem jest dookreślenie obrazu podstawowego (Wejland 1991, s. 22-23). Opis zamieszkania jest o tyle ważny, że stanowi najbardziej widoczny wyróżnik szlachecki. 1 7 �166 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Nawiązywały one do powstałego w czasach stanisławowskich (XVIII w.) stylu architektury nazwanego „stylem dworku szlacheckiego". Osobne miej­ sce zamieszkania podkreślało odrębność grupy drobnoszlacheckiej, dlatego było uważane (przez rozmówców) za jeden z wyróżników szlachty. Również w kulturze obecne są do dziś elementy, które nawiązują do dawnej tradycji szlacheckiej. Informatorzy zauważają je w sposobie spędzania wolnego czasu (niedziele, zabawy, majówki), w obrzędach rocznych i rodzinnych, a także w zachowaniu, jak np. w używanych zwrotach. Nie chcę tutaj opisywać dokładnie każdej z tych form tradycji, przedstawię jedynie ogólny ich rys, uzupełniony przez wypowiedzi badanych na ten temat (wymieniali oni te elementy, które - według nich - są charakterystyczne dla tradycji szlacheckiej). Przeciętnie w niedzielę rano cała rodzina szlachecka szła lub jechała bryczką (w zimie saniami tzw. wózkiem) na mszę do kościoła. Po powrocie do domu zasiadano do rodzinnego obiadu. Po nim był czas wolny prze­ znaczony na odwiedziny i spotkania ze znajomymi, krewnymi: ,,W niedzielę nie wolno było pracować, to głównie. Do kościoła jechało się koniem. Jak lato było, to bryczką, a jak zima to sanki zakładali. [...] Po kościele był obiad, a potem sąsiedzi się spotykali i rozmawiali. Przecież, tak w tygodniu nie było czasu, bo każdy miał pracy dużo u siebie i nie czas było chodzić do sąsiada. Więc jak niedziela przyszła, to każdy każdego po sąsiedzku odwiedzał" (Polak, ok. 70 lat Wysokie k/Bujwidz). Jako najważniejsze elementy w zabawach szlacheckich wymieniono: przychodzenie na nie tylko po uprzednim zaproszeniu; dziewczyna musiała mieć pozwolenie rodziców; odbywały się tylko we własnym gronie, tzn. szlachta bawiła się oddzielnie od chłopów (mieli swoje zabawy): „Zabawy były u nas tylko za zaproszeniem. [...] Nie było jak teraz, że zaraz chłopcy są pijani. Wódka była, a i owszem, ale nikt pijany nie był. Umieliśmy się kiedyś bawić. I tańce ładne były i z chłopcem dało się porozmawiać, nie to co teraz. Teraz młodzież tego nie potrafi. Kiedyś to chłopiec musiał panienkę do domu odprowadzić. [...] Ze wsi, to do nas nie przychodzili [...] My mieliśmy swoje towarzystwo, a oni swoje" (Polka, ok. 85 lat, Świętniki k/Bujwidz); „Na taką zabawę u nas na zaściankach, to nie proszone goście nie przychodzili. Tylko proszone mogli przyjść. A już tam dalej, na wioskach, to każdy mógł przyjść na zabawę, kto tylko chciał. A u nas na zaścianku chodziło się tylko po zaproszeniach. Z zaścianka nikt nie chodził na zabawy na wioskę. To było nie honornie iść nie proszonym na zabawę" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz). Z kolei o majówkach mówiono, że najczęściej urządzane były na Zielone Świątki. Zaraz po mszy młodzież i starsi z zaścianków szli na łąkę, polankę lub do sadu. Mogli jednak przyjść tylko ci, którzy zostali wcześniej za­ proszeni. Na majówkach głównie śpiewano i tańczono: „Majówki też u nas były. To głównie na Zielone Świątki. Szło się najpierw do kościoła, a później, po kościele, urządzało się majówkę. Każdy przynosił co chciał. Ten butelkę, ten ciasto, trzeci sałatę i tak dalej. Siadało �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 167 się na trawie, tam gdzie jakieś piękne miejsce było. I jadło się, rozmawiało, potem tańczyło, muzyka była, a i śpiewanie też czasami [...]. Na te majówki, to tylko zaścianki chodziły. We wsi też robili, ale oddzielnie [...]" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze). Święta roczne, wg informatorów, spędzano przede wszystkim w gronie rodzinnym. Charakterystycznym symbolem szlacheckiego Bożego Narodze­ nia była choinka: ,,Na Boże Narodzenie to u nas zawsze jodełka była. Na wsi to nie było, ja nie widziałam, żeby tam była. W Wigilię było rodzinnie. Nigdzie się nie wychodziło, tylko w domu z rodziną się świętowało. A na wsi to inaczej jest. Oni chodzili w gości na Wigilię. Tego, co u nas było, a na wsi nie to, że moja mama zawsze na święta torty piękne szykowała. Święto trzeba było ob­ chodzić godnie, tak mój ojciec zawsze powtarzał. Rodzina wtedy nawet z daleka przyjeżdżała" (Polka, ok. 85 lat, Świętniki k/Bujwidz). Wymieniany był także zwyczaj świętowania cztery dni, „by grad zasiewu nie zniszczył", czyli zapewnianie sobie pomyślności i udanych zbiorów. Wątpliwe jednak jest, by było to charakterystyczne jedynie dla szlachty. Wspominano o tym: „U nas było tak, że świątkowało się 4 dni musowo na Boże Narodzenie i Wielkanoc. Dwa dni obowiązkowe, kościelne i dwa kolejne to od gradobi­ cia. Tak ludzie mówili u nas, że kto nie będzie świątkował czterech dni, to mu grad zboże zbije" (Polak, ok. 85 lat, Teklany k/Bujwidz). W Świętach Wielkanocnych za element szlachecki uznano zwyczaj Wielko­ sobotniego szybkiego powrotu ze święconką do domu. Miało to zapewnić dostatek dla domu przez cały rok. Także ten element trudno chyba przypisać jedynie szlachcie. Był jednak wymieniany jako szlachecki: „Tylko u nas był taki zwyczaj w Wielką Sobotę, że jak się już z kościoła ze święconym wraca, to trzeba jak najszybciej do domu dojechać. Mówiło się, że kto pierwszy powróci, ten pierwszy w pole wyjdzie. To każdy się spieszył, by być pierwszym. To tak u nas było. Nie słyszałam, by taki zwyczaj był na wsi" (Polka, ok. 70 lat, Symonówka k/Bujwidz). W obchodzeniu świąt rodzinnych, głównie w chrzcinach i weselu, także zauważano elementy, które charakterystyczne są dla szlachty, nieobecne zaś w podobnych obrzędach chłopskich. Wymieniano następujące zwyczaje szlacheckie: • rzucanie czapek i chusteczek za dzieckiem podczas chrzcin: „Na chrzcinach u nas jest taki zwyczaj, że jak do kościoła wiozą dziecko, to czapkami rzucają za dziewczynką, a za chłopcem chusteczkami. Robi się tak, żeby mieli powodzenie w życiu, dziewczynki u chłopców, chłopcy u dziewczynek. Teraz się tak nie robi, bo maszynami dziecko wiozą. Choć może ktoś i za maszyną rzuci, jak pamięta o tym naszym zwyczaju. Ja go dawno nie widziałem" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz); • brak dawania prezentów młodej parze podczas wesela (brak jawnego darowania): �168 KATARZYNA WASZCZYŃSKA „U nas na weselu było inaczej zjedna rzeczą. Mianowicie u nas nie było darowania młodych. Na wsi to jest taki zwyczaj, że prezenty daje się oficjalnie. Każdy podchodzi i daje. U nas takiego zwyczaju nie było. Kto przyniósł prezent do dawał młodym, ale po cichu" (Polka, ok. 75 lat, Bujwidze). Wśród wyróżników szlachectwa trzeba wymienić zwroty, używane jeszcze po I I wojnie światowej, takie jak: „waszeć", „waszecia", „waćpan", „waćpani". Dziś pozostała już tylko forma „proszę pana", „proszę pani". Ta ostatnia („pan", „pani") funkcjonuje powszechnie wśród całej społeczności parafii bujwidzkiej, bez względu na pochodzenie mieszkańców. Na temat wspomnianych zwrotów tak mówiono: „Tutaj na zaścianku, mówili do siebie ludzie na «pan». Tylko ludzie z tego starszego pokolenia zwracali się do siebie na «wacpan». Ja to jeszcze dobrze pamiętam. Słyszałem, jak mój ojciec tak mówił do naszego sąsiada. Tylko jedna sprawa, tak sobie przypominam, że to było takie trochę z bia­ łoruskiego, nie «wacpan», ale «waspan». Teraz już tego nie ma, nikt tak nie mówi. Teraz to tylko został «pan». Ale tak trzeba musowo, inaczej się nie mówi. Przypominam sobie jeszcze jedną rzecz, mówili jeszcze «waszec», ale to też było dawno temu" (Polak, ok. 70 lat, Iszoryszki k/Bujwidz). Chciałabym wrócić jeszcze do pojawiającego się dość często w cyto­ wanych wypowiedziach sformułowania „bujwidzką szlachta". Od kiedy za­ częło ono funkcjonować w parafii bujwidzkiej trudno dociec. Niewątpliwie pojawia się nie tylko w rozmowach, ale także jest określeniem obecnym w literaturze (por. Čekmonas 1991). Według moich rozmówców, nazwa „szlachta bujwidzką" powstała przede wszystkim dlatego, że mówiło się tu po polsku, dopiero w dalszej kolejności wymieniano związek z bogatą szlachtą (dwory) lub ogólnie - ze szlachtą zamieszkującą parafię bujwidzką. Czasami także, wymieniając charakterystyczne cechy szlachty, tj. język pol­ ski i kulturę, odwoływano się właśnie do przykładu „szlachty bujwidzkiej", z którą się utożsamiali (choć nie zawsze). O „szlachcie bujwidzkiej" mówio­ no w sposób następujący: „Tu kiedyś, nazywali nas bujwidzką szlachta, bo wszyscy rozmawiali tutaj bardzo ładnie i czysto po polsku. Jak ktoś przyjeżdżał do nas na fest, to nie mówił inaczej niż, że jedzie na fest do szlachtów. Mój ojciec, to nawet pytał, dlaczego nas szlachtą nazywają. Oni mu powiedzieli, że to za to, że my tu jak wymawiamy, to bardziej ciśniemy język, że więcej po polsku mówimy [...]. No i nazywali nas za to szlachty bujwidzkie. Ale my nie jesteśmy szlachta. Szlachta, to byli tylko zamożniejsi, jak pan Makowski i pani Szaniawska, a inni, my też to zwyczajni ludzie" (Polka, ok. 65 lat, Girdziuny k/Bujwidz); „Szlachta bujwidzką" to nazywali kiedyś wszystkich co mieszkali w Bujwidzach i dookoła nich. Wszystkich tak nazywali z parafii bujwidzkiej: i tych co na zaściankach żyli, i tych co żyli w wioskach. O tej bujwidzkiej szlachcie to ja nawet w radio słyszałam. Mówią, że za to się tu ludzi tak �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 169 nazywa, że oni są inteligentni. A w samych Bujwidzach to właśnie inteligent­ niejsze ludzie mieszkają. Od Bujwidz właśnie poszło to nazwanie. Szlachta nazwali, mimo, że nie mieli tutaj tych szlacheckich orderów" (Polka, ok. 70 lat, Symonówka k/Bujwidz); „Tutaj była bujwidzka szlachta i pryciuńska szlachta, tak się nazywało, bo tutaj bogaciej ludzie żyli i po polsku się tylko mówiło. Za to, to nazwanie poszło. A już Ławaryszki, Bystrzyca, Majkuny to prości ludzie żyli i tylko po prostemu rozmawiają. Nie zrozumiesz co oni mówią. To wioski są. U nas szlachty, lepsza kultura była, bo my lepiej żyli i to pewnie dlatego" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz). Podsumowując: w parafii bujwidzkiej, na temat „kto to jest szlachcic", wypowiedziały się tylko grupy: „czystej szlachty" i chłopska. Grupa „nieczystej szlachty" unikała odpowiedzi. Zarysowany wizerunek szlachcica nie tłumaczył tak naprawdę, kim on jest. Wymieniane bowiem były tylko jego cechy. Szlachcic więc to człowiek szlachetny, bogaty, dobrze wy­ chowany. Dopiero jako ostatnie (najrzadziej występujące) pojawiało się określenie, że to Polak. Jak widać, nastąpiło zatarcie się rozumienia pojęcia „szlachcic" i „szlachetność". Pozostało jednak w świadomości tej grupy połączenie: szlachcic-Polak. Powodem może być trwałość rozumowania (powstałego już w X V I I w.), że szlachcic to tylko Polak, a Polak to szlachcic. Potwierdzeniem takiego wnioskowania może być także wymienia­ ny najczęściej wyróżnik szlachcica, czyli język polski (we wszystkich grupach). Ma to niewątpliwy związek z funkcjonującym powszechnie, nie tylko w terenie, ale też w nauce, sformułowaniem „szlachta bujwidzka". Moi rozmówcy na pytanie: „kto to była szlachta bujwidzka?" wskazywali właśnie przede wszystkim na język polski, jako pozostałość po działalności panów (szlachty). Sami siebie jednak, nie zaliczali do szlachty, uważając, że prawdziwa szlachta może być tylko bogata, a ich pozycja materialna była raczej niska. Kolejnymi wyróżnikami, wymienianymi przez grupy „czystej szlachty" i „nieczystej szlachty", były: ubiór, kultura osobista, zamknięcie grupy, duże rodziny, religijność, utrzymanie kultury polskiej. Podstawową cechą tych wyróżników jest ich charakter nieoceniający. Dopiero w dalszym etapie dochodzi do waloryzacji, ale prawie zawsze pozytywnej. Powtarza się tu także zbitka szlachcic-katolik, utrwalona dzięki przekazowi pokoleniowemu od X V I I wieku. Pozostałe wyróżniki stanowią podstawę do powstania cech stereotypo­ wych . I tak, zdaniem informatorów: 18 1 8 Stereotyp i jego cechy to funkcjonujący w świadomości społecznej skrótowy, zabarwiony wartościująco, ale nie koniecznie negatywnie obraz rzeczywistości. W. Lippman, który wpro­ wadził koncepcję „obrazu w naszej głowie", czyli myślenia stereotypami, uważa że myślenie takie jest to naturalny sposób modelowania świata. Jest „wyrazem zwyczajnej ludzkiej skłon­ ności do podtrzymywania przekonań, do zachowania ciągłości własnego , j a " i utożsamiania się ze światem innych ludzi" (Wejland 1991, s. 9-10). �170 KATARZYNA WASZCZYŃSKA • ubiór szlachecki jest na ogół bogatszy, strojniejszy (choć już wielo­ krotnie pisałam, że majątkowo byli niejednokrotnie biedniejsi od najbied­ niejszego chłopa); • kultura szlachty miała być wyższa (kultura ta rozumiana była jako wykształcenie, a przecież często przedstawiciele stanu szlacheckiego mieli tylko ukończoną szkołę podstawową; jest to natomiast zgodne z pojmowa­ niem kultury jako dobrego wychowania, do dzisiaj bowiem jest utrzymane wśród potomków drobnoszlacheckich poszanowanie starszych oraz używa­ nie zwrotów: „proszę pana", „proszę pani"); • szlachta trzymała się razem - grupa ta była zamknięta (teraz już prawie jest to niemożliwe; dzisiaj potomkowie drobnej szlachty żyją głównie na wsi lub w miasteczku a nie jak dawniej na zaścianku czy w okolicy, gdzie mieszkała tylko szlachta; jeśli jednak rozważymy zjawisko „zamknięcia się" szlachcica (jednostki) na społeczność nie szlachecką, to wymieniana cecha będzie prawdziwa; stereotyp „zamkniętej grupy" jest także nadal utrzymy­ wany przez potomków drobnej szlachty); • szlachta utrzymuje kulturę polską (co niewątpliwie jest pochodną stwierdzenia, że szlachcic to Polak oraz świadomości przynależności narodo­ wej, silnie pobudzanej w ostatnich latach). Można więc stwierdzić, że oprócz zacierania się pojęć: „szlachcic" i „szlachetność", a także nie rozróżniania ich znaczeń, obraz szlachcica nawiązuje do istniejącego w historii jego wzorca osobowego . Wzbogacają go jednak te cechy (elementy, wyróżniki), dzięki którym wyraźniejsze stawa­ ło się odróżnienie szlachty od chłopów. Pominięto natomiast cechy charak­ teru szlacheckiego. Jednocześnie przedstawiony „obraz" jest w dużym stop­ niu idealizowany i właściwie pozbawiony głębszej refleksji, dotyczącej włas­ nego utożsamienia z prezentowanym obrazem. Wynika z tego wniosek, że jest on obecny tylko w świadomości rozmówców. Jedynie utrzymane są takie cechy rozróżniające jak: zamknięcie, utrzymanie kultury polskiej i religij­ ność, język polski, ale raczej w ramach przynależności do narodu polskiego, a nie do szlachty. Dodatkowo, te dwa ostatnie wyróżniki są charakterystycz­ ne także dla grupy chłopskiej, a nie tylko dla szlachty. Z kolei grupa chłopów wymienia przede wszystkim te cechy szlachty, które są dla niej najlepiej zauważalne i znane z własnego doświadczenia. Są nimi: język polski, kultura (większa niż chłopów), ubiór. Określają oni szlachtę jako panów, właścicieli majątków, wynoszących się swoim szlache­ ckim pochodzeniem. 19 1 9 X V I do X V I I I w. wzorce osobowe: szlachcica-ziemianina, szlachcica-PoIaka-katolika mogły być realizowane. Wzorzec osobowy szlachcica był kształtowany od wieku X V I . Osta­ tecznie uformowany zostaje w X V I I w., kiedy pojawia się i ugruntowuje stwierdzenie, że szlachcic to Polak i katolik (czasem dodawano jeszcze: ziemianin). Wytworzone zatem w okre­ sie od tylko przez przedstawicieli stanu szlacheckiego. �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 171 Rye. 1. Edward Dokurno z Kamionki k/Holszan, Białoruś Ze zbiorów rodzinnych informatorów autorki O B R A Z S Z L A C H C I C A I J E G O C E C H Y W R E J O N I E OSZMIAŃSKIM Na pytanie: „kto to jest szlachcic" przedstawiciele grupy „czystej szlachty" odpowiadali (także tutaj wszystkie cechy podawane są w kolejności od naj­ częściej do najrzadziej wypowiadanych) - szlachcic to: • Polak: „Szlachcic, to kiedyś nazywali kto Polak był i katolik" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); 20 Porównaj przypis 15. �172 KATARZYNA WASZCZYŃSKA „Szlachcicem tylko Polak być może" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • człowiek kulturalny (rozumiany tutaj zarówno jako wykształcony jak dobrze wychowany): „Szlachcic dla mnie, to człowiek wykształcony, kulturalny" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran; „Szlachcic to według mnie taki kulturalny człowiek, co siebie prowadzi akuratnie, skromny taki" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka k/Holszan); • człowiek bogaty: „Szlachcic znaczy, że to człowiek, który pochodził z takich bogatszych znacznych rodzin" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Szlachcic, to był człowiek bogaty, co miał dużo swojej ziemi" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • katolik: „Prawdziwy szlachcic, to tylko Polak i katolik" (Polka, ok. 70 lat, Ka­ mionka k/Holszan); • człowiek, który może udokumentować swoje szlachectwo (chodzi tutaj 0 przedstawienie dokumentów, posiadanie znaczącego nazwiska, a także majątku): „Tutaj, w Klejach szlachectwo kojarzyło się z papierkiem, nazwiskiem, majątkiem" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachcic dla mnie to [...] ten, co może się tym szlachectwem wykazać" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachcic to ten, kto pochodzi ze szlacheckiej rodziny" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek); • człowiek dobry, delikatny w obejściu: „Szlachcic to człowiek delikatniejszy, kulturalniejszy, taki kulturalny 1 delikatny w obejściu i w mowie [...] Po prostu szlachcic miał wrodzone takie delikatniejsze cechy" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • sprawiedliwy, szlachetny w zachowaniu: „Szlachcic dla mnie, to człowiek [...] akuratny [...] szlachetny w za­ chowaniu" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachta, to ludzie takie rozumniejsze, czesne ludzie, to znaczy więcej sprawiedliwe, ja tak uważam" (Polak, ok. 60 lat, Grodzie); • człowiek dumny, honorowy: „[Szlachcic] to taki, kto nigdy pleców nie schyla. Jak schyla, to on już mużyk-chłop, a nie szlachcic. Ja też taki dumny jestem [...]. Teraz już są inne czasy i nie można być takim jak kiedyś szlachta byli, że tylko duma ich się liczyła.[...] Dla szlachcica najważniejszy byl zawsze, i teraz dla mnie jest honor" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Różnica między szlachcicem a chłopem była tylko taka, że człowiek szlachecki to się dumniej od chłopa nosił" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 173 • dobry gospodarz: „Szlachcic dla mnie to dobry gospodarz" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); • przestrzegający tradycji szlacheckiej: „Szlachta kojarzy mi się z powstałą skądś, ale nie wiem skąd, tradycją, którą przekazuje się z pokolenia na pokolenie. To jakieś obyczaje, sym­ boliczne elementy związane z grupą ludzi" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana). Rozumienie pojęcia „szlachcic" ma z jednej strony charakter określeń nieoceniających, takich jak: Polak, katolik, gospodarz, a z drugiej - okre­ śleń oceniających, czyli prezentujących cechy charakterologiczne szlachcica (dobry, delikatny w obejściu, dumny, honorowy, sprawiedliwy itd.). Za wyróżniki szlachty uważano: • zamknięcie grupy (kontakty z nie szlachtą ograniczone, trzymanie się razem grupy szlacheckiej): „Ludzie śmieli się z nas, bo my rzeczywiście, tak trochę inaczej się zachowywaliśmy. Nie rozmawialiśmy ze wszystkimi i nie odwiedzaliśmy nikogo prawie. Mówili więc, że się wywyższamy, że panów z siebie robimy. Ale tak wcale nie było" (Polka, ok. 60 lat, Holszany); „U nas ta specyfika to jest, np. to, że wszyscy z okolicy trzymają się razem. Oczywiście konflikty jakieś powstają, ale wszyscy starają się trzymać razem" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); • język polski: „W ogóle to tutaj tych, co po polsku mówią, są Polakami, to nazywało się szlachta" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachta [...] rozmowę miała inną, bo po polsku tylko rozmawiała [...]. Kiedyś też, przezywali nas polskie przeki, to za to, że my po polsku roz­ mawialiśmy tylko, po prostemu nikt nie mówił" (Polak, ok. 60 lat, Grodzie); • ubiór: „Szlachta zawsze ubierała się kulturalniej niż chłopi, tak bardziej elegan­ cko" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Szlachcica można było poznać po ubraniu, a jakże. Muzyki to lubili tak kolory «lapiste», taki czerwony, kolory jaskrawe. A szlachta raczej takie kolory spokojne nosiła" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka k/Holszan); • kultura (rozumiana jako wychowanie): „Tu w zaścianku bardziej kulturalniejsze ludzie żyli. Oni byli uczeni, inteligentni, to i wiadomo, że lepsi z nich ludzie niż ci, co na wsi żyli" (Polka, ok. 90 lat, Zamościany k/Żupran); „Szlachta była kulturamiejsza, bo się jedni od drugich uczyli" (Polak, ok. 70 lat, Traby); • bogactwo: „Na wsi nas przezywają szlachta, ale w sensie negatywnym. Ma to oznaczać, że jesteśmy bogaci i dlatego się wywyższamy" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); �174 KATARZYNA WASZCZYŃSKA • duże rodziny: „A i jeszcze taka specyfika, że u szlachty zawsze dużo dzieci było. W mojej rodzinie teraz jest mało, bo tylko trójka rodzeństwa. Kiedyś zaś, było tak, że im liczniejsza rodzina to i zaszczyt był dla niej większy"" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); • szacunek dla starszych: „Wychowanie u nas w domu było surowe, [...] musiałem dobrze się zachowywać, grzecznie odzywać, poważać starszych od siebie" (Polak, ok. 70 lat, Traby); • religijność: „U nas, u szlachty były wszystkie, i majowe, i czerwcowe, i różaniec. [...] Szlachta bardzo wierząca była" (Polak, ok. 70 lat, Traby); • niechlujstwo: Z wyglądu nie dało się poznać szlachcica. Z obejść, to już bardziej, bo rzeczywiście szlachta słynęła trochę z niechlujstwa. Niestety, to prawda. Tak było i tak jest. Mój mąż na przykład, to taki prawdziwy szlachcic. Jak przyszłam tuż żyć, to musiałam gwałtem koszule z niego ściągać, bo sam zdjąć nie chciał. Mówił, że dopiero w niedzielę założył czystą i znów zmie­ niać? To musiał być już prawdziwy szlachcic, bo oni czystości żadnej nie utrzymywali" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran). Wśród wymienionych wyróżników przeważają określenia w założeniu swoim nieoceniające (potem są dopiero wartościowane), ale znalazł się jeden wyróżnik oceniający o zabarwieniu negatywnym (niechlujstwo). Duża liczba wymienianych cech charakteryzujących szlachcica (szlachtę) wskazuje na refleksyjność rozmówców. Wpływ na taki stan rzeczy mogła mieć z jednej strony pamięć czasów kiedy Oszmiańszczyzna była ważnym ośrodkiem pol­ skości (obok Wileńszczyzny), a z drugiej to, że wszyscy informatorzy z grupy „czystej szlachty" są świadomi swojego pochodzenia szlacheckiego i są z tego dumni, czego nie ukrywają. Kolejna grupa, czyli tzw. „nieczysta szlachta", podobnie jak jej od­ powiedniczka z parafii bujwidzkiej, nie wypowiedziała się na temat: kto to jest szlachcic? Ograniczono się jedynie do podania wyróżników charak­ teryzujących szlachtę (od najczęściej do najrzadziej wymienianych): • szlachta stanowi społeczność zamkniętą (trzymają się razem): „Oni spotykali się tylko między sobą. Bardzo się razem trzymali. Z nami, ze wsi bardzo rzadko rozmawiali, bo mówili, że oni ze szlachty są, a my biedaki, chłopy tylko" (Polka, ok. 65 lat, Boruny); • język polski: „Ojciec mi zawsze powtarzał, że szlachetny człowiek, to musi dobrze po polsku mówić, bo to prawdziwy Polak jest" (Polak, ok. 25 lat, Gołgieniszki k/Murowanej Oszmianki); „To, że jestem szlachcicem, to ojciec mówił [...]. Moi rodzice bardzo nastawali na to byśmy uczyli się po polsku. Byśmy umieli czytać i pisać po polsku, czytać polskie modlitwy" (Polak, 70 lat, Zarzecze k/Żupran); �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 175 • bogactwo: „Szlachta się na nich mówiło, bo oni bogatsi byli, mieli więcej ziemi, ale sami na niej nie pracowali" (Polka, ok. 65 lat, Borany); • nieporządni: „Ludzie na wsi śmieli się z nich [ze szlachty], że tacy pomazani chodzą, brudni, a szlachta się mienią i nos wysoko drą" (Polka, ok. 65 lat, Borany); • kulturalni: „Ale to była szlachta, bo mimo, że pomazani, ale bardziej kulturałniejsze ludzie niż u nas na wsi" (Polka, ok. 65 lat, Borany). Z powyższego zestawienia widać, że wymieniane określenia w zasadzie nie odbiegają od podawanych przez grupę „czystej szlachty". Pominięte jednak zostały przez rozmówców „nieczysto szlacheckich" wyróżniki takie jak: duże rodziny, szacunek dla starszych, większa religijność. Pojawia się natomiast podobna cecha negatywna, jak w grupie poprzedniej, a mianowi­ cie: niechlujstwo. I wreszcie wypowiedzi grapy chłopskiej. Dla niej szlachcic to: • pan: „Oni szlachta byli. To byli pany, bogaci byli, dużo ziemi mieli" (Polka, ok. 70 lat, Soły) ; • Polak: „Szlachta to tylko Polacy. Oni tylko po polsku rozmawiali" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); • dobry, kulturalny człowiek: „Ale szlachta dobra była. Nie oszukiwała i dobrze parobkom płaciła za ich pracę" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); „Oni kulturalniejsi byli, bardziej inteligentni, bo do szkół chodzili" (Polka, ok. 70 lat, Soły); Jako wyróżniki szlachty, chłopi wymieniali: • bogactwo (dużo ziemi): „Ich dlatego nazywali szlachty, że oni byli bogaciejsze od innych. Oni mieli dużo ziemi" (Polka, ok. 80 lat, Kuszlany); „Szlachta to się wyróżniała tym, że była bogatsza" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); • mieszkanie w zaściankach: „Kiedyś zaścianki tak nazywali za to, że tam ludzie co żyli mieli boga­ ctwo duże. [...] Na zaścianku to takie szlachty żyli. Tak się tych ludzi nazywało - szlachty" (Polka, ok. 65 lat, Ciechany k/Ankud); • kulturę: „Szlachta była bardziej kulturalniej sza niż ludzie na wsi" (Polak, ok. 80 lat, Boruny); 21 2 1 Wytłumaczenie to nawiązuje do doświadczeń informatorki z bogatą szlachtą, a nie z drobną. �176 KATARZYNA WASZCZYŃSKA • ubiór (lepszy, bogatszy): „Szlachtę zawsze można było poznać. Oni lepiej się ubierali, tak boga­ ci ej. Jak do kościoła przyjadą, to panienki zawsze kapelusiki miały na głowach, rękawiczki, parasolki. A mężczyźni to w czarnych kostiumach chodzili.[...] Na wsi ludzie biednie żyją, to już się tak nie ubierają jak panowie.[...] Bo szlachta zawsze za modą szła" (Polka, ok. 70 lat, Soły); • język polski: „Szlachta to u nas była. [...] Ich nazywali dlatego szlachty, że oni wszyscy po polsku tylko rozmawiali, po prostemu nie umieli" (Polak, ok. 70 lat, Ciechany k/Ankud); • duma ze swojego pochodzenia: „Że oni szlachta, to było wiadomo, bo oni się wywyższali, nos zadzierali, że są szlachta. Mówili, że co to oni nie są, że lepiej rodzeni" (Polak, ok. 80 lat, Boruny); • grupę zamkniętą (trzymali się razem, nie kontaktowali się z nie szlachtą): „Szlachta nie drużyła się z chłopami. Ona miała swoje kółeczko i tylko między sobą się spotykała. Wiadomo, oni bogatsi byli, ziemi dużo mieli, to i kultura u nich lepsza była niż na wsi, to i z prostym człowiekiem nie chcieli rozmawiać. Nie szli na wieś, a i do nich nikt nie chodził" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); • nieporządni: „Kiedyś to było tak, ja przepraszam, że to mówię, ale tak było i to jest prawda, że u tej szlachty to kury po stole chodziły, taki mieli porządek u siebie. U chłopów tak nigdy nie było" (Polka, ok. 70 lat, Dociszki). Grupa chłopska, jak widać z powyższych wypowiedzi, wymieniała tylko te cechy, które były przez nią zauważalne, z którymi zetknęła się sama. Dla dopełnienia prezentowanego przez potomków drobnej szlachty z rejonu oszmiańskiego (grupa chłopska została tu pominięta) wizerunku szlachcica i jego cech, należy przedstawić wybrane fragmenty ich opowieści o miejscu zamieszkania szlachty oraz tradycji szlacheckiej . Miejsce zamieszkania wraz z jego charakterystyką . W rejonie oszmiańskim nie było jednolitej formy osadnictwa szlacheckiego. Występowały więc tu obok zaścianków także okolice szlacheckie. Dzisiaj jednakże wiele z nich zostało zamienionych na wsie, w których pojawili się nowi osadnicy głównie z głębi Białorusi. Zaścianki, w większości, zostały zrównane z ziemią. Ich dawni mieszkańcy musieli zamieszkać we wsiach lub miasteczkach . 22 23 24 25 2 2 W przypadku opowieści o miejscu zamieszkania i tradycji szlacheckiej nie ma konieczno­ ści wprowadzania podziału na: „czystą szlachtę" i „nieczystą szlachtę". Brak jest bowiem wyraźnych różnic w ich wypowiedziach. Porównaj przypis 16. Porównaj przypis 17. Zmiana miejsca zamieszkania, znalezienie się w nowej rzeczywistości miało wpływ na świadomość rozmówców. Ciekawe więc było sprawdzenie na ile wiedza o tradycyjnym osadni­ ctwie szlacheckim pozostała w pamięci badanych. 2 3 2 4 2 5 �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 177 Zaścianek, okolicę (formy te są rozróżniane, ale ich charakterystyka jest podobna), opisywano jako miejsce, z małą liczbą porozrzucanych domów, stawianych na ziemi należącej do zamieszkującej tam szlachty: „Zaścianek nazywało się dlatego, że tam było dużo ziemi. Prawda, że nie tak dużo jak w majątkach, ale dużo. Zaścianek zaś, miał do 50 ha ziemi. [...] Mówiło się też u nas, że na zaścianku to szlachta mieszka. Tak nas nazywali. Szlachta nie mieszkała na wsiach, a tylko po zaściankach to ta biedniejsza, a bogatsza po folwarkach i bardzo bogata w majątkach" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek); „Ja mieszkam w okolicy. Na nas tam mieszkających szlachta się mówi. Mieszkali tam zawsze takie trochę bogatsze ludzie. Nie było w okolicy za dużo domów, tylko parę. One były rozrzucone jak popadło: jeden nad rzeką, drugi tam za ulicą, trzeci jeszcze gdzie indziej. Do każdego dróżka szła" (Polka, ok. 60 lat, Holszany). Dom szlachecki wyróżniał się tym, że był budowany z drewna na dwa końce (typ domu szerokofrontowego), koniecznie musiał posiadać od strony frontowej ganek na słupkach: „My najpierw, mieszkaliśmy w starym szlacheckim domu [...] To był taki długi dom z podcieniem na takich słupkach prostych. [...] Dom był zwyczajny, na przestrzał długa sień i po jej dwóch stronach tzw. dwa końce. Jeden z tych końców był zawsze czysty. Taki paradny" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran). Otoczenie domu stanowiły zabudowania gospodarcze, sad z ulami, a tak­ że łaźnia: „Za domem był chlew, spichrz, sad, a w nim ule" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka k/Holszan); „Tak ogólnie, to każda okolica musiała mieć sad, a dookoła domostw rosły topole. Przy każdym prawie domu była łaźnia. U nas tak właśnie było. Tylko z oszczędności paliło się na zmianę, raz u tego, a raz u tego" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/ Żupran). Przedstawione opisy miejsca zamieszkania zaprezentowały wiedzę rozmów­ ców na temat charakterystycznego osadnictwa i budownictwa szlacheckiego. Odwoływano się do zabudowy zaściankowej i okolic szlacheckich, jak i stylu „dworku szlacheckiego" (powstałego w X V I I I w.) budynków mieszkalnych. Tradycja szlachecka. W świętach dorocznych, czy rodzinnych, a także formach spędzania czasu wolnego (niedzielach, zabawach, majówkach), roz­ mówcy zauważają elementy, które - według nich - są związane z dawną tradycją szlachecką. Także tutaj nie chodzi o pełną rekonstrukcję obrzędów i zwyczajów, ale o wskazanie cech charakterystycznych dla szlachty. Zwykła niedziela wyglądała więc następująco: rano jechało się do koś­ cioła bryczką (latem) lub saniami (zimą). Potem po wspólnym posiłku był czas wolny, który najczęściej spędzano z rodziną, ale też odwiedzało się znajomych, krewnych. Był bezwzględny zakaz pracowania: „W niedzielę szło się do kościoła. Potem wracało się do domu na obiad. Były wtedy spotkania, ale tylko wśród rodziny, przyjaciół jak blisko �178 KATARZYNA WASZCZYNSKA mieszkali. Szlachta nigdy, tak jak chłopi pod płotem nie siedziała, by sobie popić, czy poplotkować" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran); „U nas w niedzielę było święto. Nie pracowało się, a tylko do kościoła się szło. Po kościele się odpoczywało. Kto miał blisko krewnych, to czasem ich odwiedzał, a tak to więcej w domu się siedziało. Pamiętam, że niedziela, to takie święto było, że jak nawet guzik odpadł od sukienki, czy bluzeczki, to mama nie pozwalała go przyszyć, tylko trzeba z tym było czekać do poniedziałku. W niedzielę, to przede wszystkim szło się do kościoła" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan). Zabawy, jak mówiono, były „po zaproszeniu". Przyjść więc na nie mógł tylko ten, kto został zaproszony. Proszeni byli także miejscowi muzykanci. Bawiono się we własnym towarzystwie, tzn. mieszkańców zaścianka czy okolicy szlacheckiej. Tańczono zwykle mazurka, oberka, polkę, krakowiaka. Do tańca przygrywano na cymbałach, skrzypcach, harmonii: „Na zabawy zbierali się tylko ci z okolicy. Z wiosek już nie. Zresztą oni mieli swoje zabawy. Mieli zupełnie inny styl zabawy niż my. Inną muzykę U nas byly często takie instrumenty jak: skrzypce, harmonia. Na wiosce zaś, raczej takie jak dudka (piszczałka). [...] U nas, u szlachty, były raczej takie tańce jak: polka, oberek, takie tańce by się razem bawić. [...] Na chłopskie zabawy szlachta nie chodziła, to czemu oni mieli przychodzić na nasze?" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); „Szlacheckie zabawy były bardzo piękne. Teraz, to są te kluby i zbiera się w nich rozmaita szarańcza, jakiej tylko chcesz [...] A dawniej, byle kto nie szedł na zabawę. Zbierali się tylko lepsze kawalery, co ziemi mieli trochę więcej, co po polsku pięknie rozmawiali. Zabawy były po domach. Za­ praszało się na nie muzykantów. Ja to jeszcze zachwyciłam tej delikatnej zabawy. Na zabawy chodziło się tylko po zaproszeniu. Bez zaproszenia nie pójdziesz, bo to nie wypadało. W jakim domu była zabawa, to z niego przychodzili panienka czy kawaler i zaprasza na nią: proszę przychodzić, u mnie będzie zabawa. A jeszcze dawniej, to kawaler musiał po panienkę do domu przyjechać. Musiał się przedstawić jej rodzicom, kto on jest i skąd jest, i dopiero wtedy mogła panna z nim iść na zabawę" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek). Majówki urządzano w Zielone Świątki, w maju. Były to spotkania towa­ rzyskie ludzi młodych i starszych z zaścianka czy okolicy, na które jednak należało mieć zaproszenie. Majówki odbywały się w wybranym na ten cel miejscu: na łące, polanie, też czasem w domu. Tańczono na nich i śpiewano: „Majówki też robiliśmy. To przeważnie na Zielone Świątki były robione. Wtedy też się robiło zaproszenia i wszystkich się zapraszało. Potem dziew­ częta spotykały się razem, piekły, szykowały zakąski na majówkę. Chłopcy zaś przynosili wódkę i muzykantów sprowadzali. U nas w Egirtowie to majówki były robione w domu. Ustawiano w domu stoły dookoła i wszyscy tak dookoła za nim siadali. Rozmawiało się, śpiewało, kto chciał to tańczył. Wesoło było" (Polak, ok. 70 lat, Traby). �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 179 Ryc. 2. Rodzina Regińskich z Kamionki k/Holszan, Białoruś Ze zbiorów rodzinnych informatorów autorki Święta spędzano przede wszystkim w gronie najbliższej rodziny. Jako cechy charakterystyczne dla szlacheckiego Bożego Narodzenia, wymieniano jodełkę oraz świętowanie Wigilii z najbliższą rodzina. Dopiero na drugi dzień szło się w odwiedziny do rodziny, krewnych, znajomych, ale tylko do tych, którzy zaprosili do siebie na Święta: „Na Boże Narodzenie u nas zawsze się jodełkę ubierało. To mój ojciec ją stroił, a mama stół stroiła jodełką do wieczerzy wigilijnej. I kolędy się śpiewało. Na Wigilię, to każdy w swoim domu siedział i święcił ją ze swoją rodziną tą najbliższą. Taki był u nas zwyczaj. A już na jutro to się od­ wiedzało dalszą rodzinę. A to oni do nas przyjadą, a to my do nich jedziemy. Różnie bywało, jak było proszone" (Polka, ok. 70 lat, Żuprany). Dla Wielkanocy zaś charakterystyczne są dwa zwyczaje, które uznano za szlacheckie: świętowanie czwartego dnia, tzw. „gradowej środy", a także szybki powrót ze święconką z kościoła do domu. Miały one zapewnić dobry plon i szczęście na cały rok. (Wydaje mi się jednak, że nie są to tylko szlacheckie zwyczaje.): �180 KATARZYNA WASZCZYŃSKA „A na Wielkanoc świętowano trzy dni, ale najczęściej dwa dni. Ze święconym się u nas jeździło do kościoła. Wszyscy wozami jechali, cale rodziny. Bo u nas ludzie konie mieli i wozy. Potem wracali szybko do domu. Każdy spieszał, bo mówili, że: «kto pierwszy będzie w domu, ten cały rok na przedzie bedzie». To taki był u nas zwyczaj. A w środę po święcie też się nie pracowało. Ziemi wtedy ruchać nie można, bo mówią, że ta środa to «gradowy dzien». Kto w pole pójdzie, temu grad zasiew zniszczy. Każdy więc świętował tą środę od gradu" (Polak, ok. 60 lat, Grodzie). W świętach rodzinnych (chrzciny, wesele, pogrzeb) za charakterystyczne dla szlachty uważano: • w czasie chrzcin: ich spokojny charakter, nie pokrywanie dziecka (tj. nie kładzenia na dziecko prezentów przez gości), nie wywożenie babki podczas uroczystych chrzcin , a także nadawanie imion po rodzicach lub dziadkach: ,,U nas chrzciny nie były takie wesołe, jak na wsi. Na wsi więcej wódki piją i kwasu. U nas nie było tych wszystkich zabaw, nie było wywożenia babki na przykład. Tego u nas nie było, bo to nie jest polski zwyczaj. Do tego są piosenki po białorusku, więc pewnie to białoruski zwyczaj. U nas dawano imiona tylko polskie i to przeważnie po rodzicach lub dziadkach" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Jak były chrzciny, to szlachta nie pokrywała dziecka. To teraz dopiero się tak robi. U szlachty też nie woziło się babki «topić», to muzyki robią A w ogóle chrzciny szlacheckie były takie spokojniejsze" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka к/ Holszan); • na weselu: brak darowania młodych: „Kiedyś na weselu szlacheckim nie było darowania. Bo to darowanie wygląda tak, jakby człowiek ubogi był i zbierał dopiero to swoje bogactwo. U szlachty darowania nie było. Ono było tylko u muzyków. A dzisiaj, to bez darowania, to i wesela nie ma" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • na pogrzebie: trzy dni musi zmarły leżeć w domu, wtedy też, się przy nim czuwa, modli, sąsiedzi przychodzą pożegnać nieboszczyka: „Jak kto ze szlachty umarł, to wszyscy z całej okolicy, czy zaścianka przychodzili się z nim pożegnać na tą ostatnią drogę. Taki jest u nas zwyczaj. Zmarłego, to trzymali w domu ile kto może, ale ja swojego męża, to trzymałam dwie noce, bo mi powiedzieli, że tak trzeba" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek); „Zmarłego u nas można było dopiero na trzeci dzień pochować. To ojciec mówił, że wcześniej dlatego nie można, że ten człowiek może nie umarł, tylko jest w zachwycie. Dopiero po trzech dniach jest pewność, że to napewno umarły. Wtedy można było go pochować (Polka, ok. 70 lat, Żuprany). 26 2 6 Por. B. Czech, „Chłopskie obrzędy rodzinne w powiecie oszmiańskim. Symbolika rekwi­ zytów", "Warszawa 1995 (praca magisterska złożona w bibliotece Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej UW); patrz też art. autorki w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej". �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 181 Ostatnim wyróżnikiem podawanym przez rozmówców są zwroty. W hi­ storiografii zanotowano, że zwroty takie jak „waszeć", „waćpan" charak­ terystyczne są dla szlachty. Informatorzy pochodzenia szlacheckiego w Oszmiańskiem twierdzą jednak, że nie słyszeli by używano takich zwrotów w ich społeczności. Tłumaczą wręcz, że są to zwroty funkcjonujące wśród chło­ pów. Wśród szlachty zaś, zwracano się jedynie na „pan", „pani". Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy rzeczywiście nie używano zwrotów „waszeć", „waćpan", czy po prostu o tym zapomniano: „Ja słyszałam takie wołanie waszecia, ale mnie się wydaje, że ono nie było u szlachtów. Mnie się wydaje, że waszecia to już chamskie słowo. Proszę pana, proszę pani o, to już szlacheckie wezwanie, to tak prawdziwie po polsku" (Polka, ok.60 lat, Kamionka /Holszan); „U nas ludzie zawsze zwracali się do siebie tylko na pan, pani. Waszecia, to tylko po wioskach było takie wołanie. Tu u nas tego nie było. Nikt u nas tak nie mówił" (Polka, ok.70 lat, Kamionka k/Holszan). Podsumowując należy stwierdzić, że w rejonie oszmiańskim badane gru­ py („czystej szlachty" i „nieczystej szlachty" oraz chłopów) wypowiadały się pełniej na pytania: „kto to jest szlachcic?" i „jakie są jego cechy?". Na temat określenia „pojęcia" szlachcic dała odpowiedź tylko grupa „czysto szlachecka" i chłopska. „Nieczysta szlachta", analogicznie jak w parafii bujwidzkiej, pominęła to pytanie. Szlachcic dla wymienionych grup to przede wszystkim Polak, następnie człowiek kulturalny, bogaty, katolik, ten który może udokumentować swoje pochodzenie szlacheckie, to także człowiek dobry, sprawiedliwy, honorowy, dumny, przestrzegający tradycji. Wyróżniki szlachcica to przede wszystkim określenia nieoceniające, choć pojawiają się także określenia oceniające, takie jak: dobry, sprawiedliwy, honorowy, dumny. Są one waloryzowane dodatnio. Jako dodatkowe, grapy („czystej szlachty" i „nieczystej szlachty") wymieniały: zamknięcie grupy, język polski, ubiór, kulturę, bogactwo, duże rodziny, szacunek dla starszych, religijność, a także niechlujstwo. Jak widać, niektóre z nich pokrywają się z wyróżnikami wskazanymi przez rozmówców z parafii bujwidzkiej. Dodatkowymi są: bogactwo (obecnie jest ono cechą stereotypową, ponieważ trudno mówić o posiadaniu przez potom­ ków szlacheckich własnej, rodzinnej ziemi), szacunek dla starszych (jest on widoczny po dziś dzień, a wynika z wychowania otrzymanego w domu), niechlujstwo (jest to jedyna wymieniana cecha negatywna - można ją uznać za stereotypową, choć nie zawsze jest zgodna z rzeczywistością, ponadto powszechnie funkcjonują anegdotki dotyczące niechlujności szlacheckiej). Podobnie jak w przypadku parafii bujwidzkiej, nastąpiło również tutaj zacieranie znaczenia pojęć „szlachcic" i „szlachetność". Widoczne są jednak silne nawiązania do wzorca osobowego szlachcica w często powtarzających się zestawieniach: szlachcic - Polak - katolik. Obraz szlachcica zaś, jest na ogół waloryzowany pozytywnie, a nawet idealizowany. Mimo to, można powiedzieć, �182 KATARZYNA WASZCZYŃSKA że w rejonie oszmiańskim funkcjonuje w miare jednolity obraz szlachcica. Tkwi on nie tylko w świadomości, ale jest także realizowany przez potomków drobnej szlachty Oszmiańszczyzny. Wielokrotnie podczas badań spotykałam ludzi, którzy z dumą podkreślali szlachecką przeszłość ich rodzin. W wypowiedziach grupy chłopskiej uderza podobieństwo do wcześniej prezentowanych wypowiedzi przedstawicieli tej samej grupy w parafii buj­ widzkiej. Wymieniane są przez nich więc, przede wszystkim te cechy, które są przez nich najłatwiej rozpoznawalne, z którymi się zetknęli. Na podstawie zebranego materiału (którego fragmenty zaprezentowa­ łam) koniecznym stało się, obok podziału na wypowiedzi „czystej szlachty" i „nieczystej szlachty", także ukonkretyzowanie samego pojęcia „świado­ mość", którego pole semantyczne jest przecież bardzo szerokie. Dlatego z ogólnego pojęcia „świadomość szlachecka" zostały wyodrębnione jego składowe, czyli podpojęcia: „świadomość pochodzenia szlacheckiego" i „świadomość tradycji szlacheckiej". Informatorzy, z którymi przeprowa­ dziłam rozmowy tylko w części charakteryzowali się świadomością szlache­ cką w pełnym tego słowa znaczeniu (tj. świadomością pochodzenia szla­ checkiego i świadomością tradycji szlacheckiej). Stanowili oni ok. 20% badanych w parafii bujwidzkiej, a w rejonie oszmiańskim 80%. Pozostali prezentowali jedynie świadomość tradycji szlacheckiej. Przyczyny takiego stanu rzeczy mogą być różne. Niewątpliwie wpływ miał brak dowodów (dokumentów szlachectwa), które w sposób oczywisty potwierdzałyby przynależność stanową. Sam brak dokumentów nie jest jed­ nak powodem wystarczającym, by zaniknęła wraz z nimi świadomość po­ chodzeniowa. Wiele osób - mimo braku tzw. papierów - z dumą określa siebie szlachcicami. Istotną rolę bowiem przy zachowaniu świadomości szla­ checkiej odgrywało wychowanie. Surowe, tradycyjne wychowanie, z silnym autorytetem ojca zapewniało przekaz pokoleniowy dotyczący pochodzenia, tradycji, historii rodzinnej. Możliwe, że w przypadku grupy prezentującej jedynie świadomość tradycji szlacheckiej nakaz zachowania szlacheckości był słabszy. Weryfikacja jednak tej tezy wymagałaby dodatkowych badań. Na osłabienie świadomości szlachectwa mogły też wpłynąć cechy indywi­ dualne rozmówców, a także czynniki zewnętrzne tj. polityczne (działalność władz carskich a następnie radzieckich). Ponadto wprowadzenie po I I woj­ nie światowej gospodarki państwowej i organizacja kołchozów zlikwidowały wszelką własność prywatną. Zabierano więc szlachcie ziemię, majątek. Tylko niektórym pozostawiono dom i możliwość mieszkania w zaścianku lub okolicy szlacheckiej, większość zmuszono do przeprowadzenia się na wieś lub do miasteczka. Wszystkim nakazano pracę w kołchozie. Strach o siebie i rodzinę był odczuwany powszechnie, ale szczególnie silnie po I I wojnie światowej kiedy to prowadzona była polityka odkułaczania. Dlatego lepiej było zapomnieć o „niewygodnej" przeszłości. Dodatkowo wpajane zasady ideologiczne marksizmu-leninizmu, że „wszyscy są równi", i że „partii trze­ ba wierzyć ślepo" sprawiły, że w świadomości społeczeństwa zatarły się �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 183 niektóre cechy dające podstawy do rozróżniania pochodzeniowego. Połącze­ nie zaś wspomnianych elementów mogło spowodować brak w świadomości rozmówców wiedzy o ich pochodzeniu społecznym. Teraz gdy Litwa i Białoruś stały się odrębnymi państwami (po 1991 r. i upadku ZSRR, w skład którego wchodziły jako republiki) odradza się także świadomość narodowa ich obywateli. Brakuje jednak refleksji nad własnym pochodzeniem społecznym. Jest to zjawisko ciekawe, bowiem w wielu usłyszanych przeze mnie historiach rodzinnych pojawia się stwier­ dzenie o pochodzeniu szlacheckim rodziców, dziadków, opowiadający zaś bardzo rzadko przypisują takie pochodzenie sobie. Możliwe, że wynika to z polityki ZSSR, która nastawiona była na stworzenie narodu radzieckiego. W podtekście zaś miała pobudzenie procesu asymilacji, nie tylko narodo­ wościowej, ale także stanowej („wszyscy równi"). Zdaniem H.Kubiaka (1980, s. 15-25), proces asymilacji przebiega naj­ szybciej w sferze struktury społecznej, potem w kulturze, tj. przez przyjęcie nowej kultury, a na samym końcu w osobowości, tj. świadomości. Moje badania wykazały, że ta kolejność została zachwiana. Drobną szlachtę uzna­ wano za schłopiałą i tak było rzeczywiście, choć dotyczyło to raczej jej charakterystyki zewnętrznej (ubogi ubiór, biedne gospodarstwa itd.). Pozo­ stała zaś, co jest widoczne do dzisiaj, społecznością, która wyróżnia się od sąsiadów pochodzenia chłopów. Żyjąc we wsi lub mieście (jak już pisałam, rzadko dzisiaj zdarza się by mieszkali w zaścianku czy okolicy szlacheckiej) tworzą oni grupę zamkniętą, niechętną kontaktom z obcymi, szczególnie chłopami. Charakteryzuje więc potomków drobnoszlacheckich: brak przyja­ ciół (jeśli są, to tylko sprawdzeni i najlepiej tego samego pochodzenia), jedynie grzecznościowe kontakty z sąsiadami, niechęć do pijaństwa i plot­ karstwa. Nie można zatem mówić o całkowitej integracji struktury społecz­ nej. Nie można też mówić o procesie akulturacji, tj. przejęciu kultury chłop­ skiej. Co prawda, w tradycji szlacheckiej obecne są niektóre elementy nale­ żące do tradycji chłopskiej (np. świętowanie „gradowej środy"), ale są także takie, które do niej nie należą (np. brak darowania młodych podczas wesela, czy nie pokrywanie dziecka w czasie chrzcin). Najważniejsze jednak jest to, że są one przestrzegane obecnie, pomimo że tradycja szlachecka dla młodego pokolenia nie znaczy nic ponad historię. Ostatni etap asymilacji przebiega, według H.Kubiaka, w sferze osobowości. Zmiana osobowości w znacznym stopniu zaszła wśród rozmówców charakteryzujących się jedynie świadomo­ ścią tradycji szlacheckiej. W grapie o świadomości szlachectwa w pełnym tego słowa znaczeniu, niewątpliwie nie zaistniała. Te stwierdzenia dotyczyć mogą tylko przebadanej grupy potomków drobnej szlachty o średniej wieku ok. 60 lat. W przypadku ludzi młodych proces asymilacyjny przebiegł we wszystkich tych sferach. Dla nich szlacheckość stanowi jedynie wartość historyczną, część historii rodzinnej. Dla poparcia tego smutnego, jeśli chodzi o ciągłość szlachectwa, wniosku przytoczę przykładowe wypowiedzi moich rozmówców: �184 KATARZYNA "WASZCZYŃSKA Ryc. 3. Siostry Regińskie z Kamionki k/Holszan, Białoruś Ze zbiorów rodzinnych informatorów autorki „Ja myślę, że teraz to jest już późno, żeby wracać do tej przeszłości szlacheckiej. Starzy powymierali, tacy jak my już też mało pamiętają, bo to czasy były takie i lepiej było zapomnieć, a młodym nie to w głowie, ich to nie ciekawi" (Polak, ok. 60 lat, Wysokie k/Bujwidz); „Młodzi już nie ciągną do tego co było. Myślę, że cała szlachecka historia zginie. Ona już teraz powoli ginie" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); „Dzieci nie wiedzą nic o tym szlachectwie. Ja bym im nawet powiedział, to by się zdziwili i zaczęli pytać: co to takie ten szlachcic? A ja i nie bardzo mógłbym im powiedzieć, bo i mnie nikt zbytnio nie tłumaczył tego. Taki kiedyś był czas, że lepiej było nie wiedzieć, a potem byłem już dorosły i sam nie chciałem słuchać" (Polak, ok.45 lat, Kleje k/Żupran). �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 185 Oczywiście, na taki stan rzeczy ma wpływ wychowanie, które znacznie różni się od tego, jakie otrzymali rodzice, a także nauka pobierana w szkole (np. na lekcjach historii zaprzeczano istnieniu szlachty na Litwie czy Biało­ rusi). Nic dziwnego, że wiedza młodych na temat szlachty jest raczej ogól­ nikowa. Wyjątki stanowią ci nieliczni młodzi, którym udało się osiągnąć wykształcenie wyższe niż podstawowe. Ukazanie obrazu szlachcica i charakterystycznych dla niego cech w dwóch społecznościach potomków drobnej szlachty miało na celu sprawdzenie, czy spójność grupy wpływa na kształtowany obraz. Okazuje się, że w przypadku tych grup brak takiej zależności. Badani z parafii bujwidzkiej stanowią grupę małą (parafia) i w miarę spójną. Uświadamiany przez nich obraz szlachcica jest natomiast słaby i pozbawiony refleksji. Wynika to niewątpliwie z tego, że grupę tę charakteryzuje tylko świadomość tradycji szlacheckiej. Z powodów, o których już wspomniałam, brak jest tej świadomości, która wpływa na tożsamość jednostki. Z kolei badana społeczność w rejonie oszmiańskim, to grupa mała i rozproszona po całej Oszmiańszczyźnie. Jednak występuje tu zarówno świadomość pochodzenia szlacheckiego jak i świadomość tradycji szlacheckiej. Dzięki temu przedstawiany obraz szlachcica jest pełniejszy . Występujące różnice w świadomości szlacheckiej wynikać mogą zatem z odmiennych losów historycznych badanych terenów, o których już wspomniałam. Powtórzę raz jeszcze, że na podstawie zebranego materiału terenowego można stwierdzić istnienie w miarę jednolitego obrazu szlachcica w świado­ mości badanych oraz dostrzeganie przez nich elementów szlacheckich w oby­ czajowości i obrzędowości. Znajomość nawet niektórych elementów tradycji szlacheckiej jest pocieszająca. Świadczy to bowiem o tym, że treści szlacheckie, pomimo wielu prób, nie zaginęły. Jednocześnie coraz mniej osób uświadamia sobie, że pamięć o szlachectwie dożywa swoich dni wraz z ostatnim pokoleniem, które może o nim mówić jeszcze na podstawie własnego doświadczenia. 27 LITERATURA Słownik geograficzny... 1880 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, B. Chle­ bowski, W. Walewski (red.), 1.1, s. 455,1.15, cz. 1. Č e k m o n a s V. 1991 Nad etniczną i językową mapą Polaków litewskich - o teraźniejszości i przyszłości, „Lithuania", nr 3(4), s. 44-51. 2 7 Przedstawiony obraz szlachcica i jego charakterystyczne cechy dotyczy jedynie grup, które zostały przebadane na pograniczu litewsko-białoruskim. W żadnym wypadku nie można uogólnić wyników i obnieść ich do innych skupisk drobnej szlachty np. znajdujących się na Laudzie (Litwa) czy w okolicach Nieświeża i Baranowicz (Białoruś). Wymagałoby to prze­ prowadzenia gruntownych badań. �186 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Dawne obyczaje... 1860 Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa. E b e r h a r d t P. b.r. Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. H o r o s z k i e w i c z R. W. 1936 Szlachta zagrodowa (zaściankowa) na ziemiach wschodnich, Warszawa. 1937 Szlachta zaściankowa na Ziemiach Wschodnich, „Rocznik Ziem Wschodnich i Kalendarz", s. 171-176. J a l b r z y k o w s k i R. 1932 Synodus archidioecenana Vilnensis, Vilno. K r a w c z a k Т. 1993 W szlacheckim zaścianku, Warszawa. Materiały.... 1860 Materiały dla geografii i statistiki Rosii. Vilenskaja gubernia, Korewo (red.), Petersburg. 1863 Materiały dla geografii i statistiki Rosii. Grodzienskaja gubernia, P. Bobrowskij (red.), Petersburg. S t a n i e w i c z W. 1933 Kolektywizacja rolnictwa Rosji Sowieckiej, Wilno. Szajnocha K. 1881 Szlachta chodaczkowa. Szkice historyczne, Warszawa, t. 4, z. 5. W e j l a n d A. P. 1991 Obrazy grup społecznych. Studium metodologiczne, Warszawa. W y s l o ł u c h S. 1932 Ziemia oszmiańska na rubieży dwu kultur, Wilno. Z a j ą c z k o w s k i A. 1993 Szlachta polska. Kultura i struktura, Warszawa. Założenia... 1980 Założenia teorii asymilacji, H . Kubiak (red.), Wrocław. Z a w a d z k i J. 1862 Drobna szlachta wobec kraju, „Gazeta rolnicza", nr 22-23, s. 200-203, nr 25-26, s. 222-224. KATARZYNA WASZCZYŃSKA W H O IS "A N O B L E M A N " ? I M A G E S A N D S T E R E O T Y P E S OF P E T T Y G E N T R Y AS A S O C I A L G R O U P ON T H E LITHUANIAN-BYELORUSSIAN BORDERLAND Summary The subject of petty gentry - a social category characteristic for the social structure of Eastern Poland, Western Byelorussia and Lithuania - has become popular in the ethnological and social studies in the mentioned countries. It is the subject of this paper too. The author aims at reconstructing the stereotypical image of a "nobleman", still present among those, who preserve the tradition of coming from "gentry families". The material of the study comes from field researches in two localities: near Niemenczyn, Lithuania and in the region of Oszmiana, Byelorussia. Not all the respondents came from petty gentry families, some of them had the status of "peasants". The data collected from the latter ones were meant to be used for verification. �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 187 The two areas chosen for research represented two different types of communities - a small territorial community living in close settlement near Niemenczyn and also small group of petty gentry families living scattered in the region of Oszmiana. The comparison was going to show if this factor would determine any differences in mental images of social identity. Previous researches didn't confirm such relation. It was rather among the scattered population in the region of Oszmiana that the memory of "noble social status" and the tradition of gentry have survived in a stronger form. In Lithuania the memory is weaker. The image of a "nobleman" (i.e. representative of the petty gentry class) is built up from different markers. The gentry are said to be better ("more richly") dressed, have better manners and education. They are also considered a more closed group reluctant to intermarrying with other classes. They claim the attributes of Polish culture - Polish language in everyday communica­ tion and Roman Catholic religion. The above image is a kind of ideal one. Only a few of the respondents in Oszmiana region identify themselves with "real gentry". The only negative feature commonly attributed to gentry is "slovenliness" which often appeared in the respon­ dents' opinions. Other markers distinguishing the "culture of the gentry" refer to their rituals of the annual cycle (Christmas and Easter) those of the life cycle (birth, wedding and funeral) and styles of enterteinment - picnics and dances. The respondents pointed at characteristic form of gentry village architecture, the layout of villages and settlements. Last but not least, civil, old-fashioned forms of address in everyday communication were mentioned, various and reaching far back to the traditions of the noble class in old Poland (most of them still in use). The study proved that the mental image of a "model nobleman" is almost the same on both areas. It confirms that the tradition of the gentry is still living in people's memory there. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6f22ad2b039b5263494a430ff9ab55.pdf 0af851b0f10d62f9f0b0fabeb985856e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5691 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5291 Title A name given to the resource Dotrzeć na koniec świata/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19, s.35-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kilian, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bożena Kilian Filolog angielski, doktorantka afiliowana przy Instytcie Kultur i Literatur Anglojęzycznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Zainteresowana studiami postkolonialnymi, literaturą podróżniczą, wielokulturowościąoraz podróżopisarstwem kobiet. Dotrzeć na koniec świata. O wyborach celów podróży W edług Krzysztofa Przecławskiego podróż jest metaforążycia i choć sam jej przebieg nie jest pozbawiony znaczenia, dla tury­ sty najważniejszy jest ostateczny cel . Zagadnienie celu podróży jest niezwykle złożone. Z powodu zmieniającej się sytuacji geopolitycznej oraz trendów i przekonań ludzi o roli podróży w życiu człowieka na przestrzeni wieków cele podróży i motywacje ich wyborów się zmieniały. Co może stać się celem podróży? Czy może nim być wszystko? Co wpływa na jego wybór? Powyższe pytania stanowiły przedmiot rozważań filozofów, teoretyków i prak­ tyków. Dla Leszka Kołakowskiego „podróż w sobie jest celem" . Według niego nie można więc podróżą nazwać przemieszczania sie w przestrzeni prowadzącego do załatwienia jakiejś sprawy Tvm samym ludzie interesu, którzy udają się do innego 1 2 miejsca w sprawach biznesowych, nie są podróżni­ kami. Kołakowski waha się, czy za podróż uznać turystykę uprawianą przez mieszkańców krajów zim­ nych, wyjeżdżających do krajów ciepłych w celach rekreacyjnych. Jego zdaniem prawdziwa podróż nigdy nie jest ucieczką od zmartwień, bo one towa­ rzyszą człowiekowi bez względu na miejsce, w któ­ rym się znajduje. Co więcej, podróż nie prowadzi do zdobycia wiedzy, tylko do zaspokajania ludzkiej ciekawości. Celem podróży od zawsze było to, co nowe, obce, bądź niezwykłe i choć ludzie często z sentymentu wracają do miejsc które dobrze znają główną motywacją podjęcia podróży pozostaje wła­ śnie praenienie odkrycia czegoś" n o W Dążenie do zaspokojenia tei ciekawości zaprowadziło ludzi w najdalsze zakątki Ziemi krańce świata Wielkie odkrycia „eoeraficzne 1 2 XV i XVI wieku były K. Przeclawski, Życie - to podróż. Wprowadzenie do kulminacia europejskich podróży i zaowocowały filozofii turystyki, Wydawnictwo Akademickie „Żak", stworzeniem niemalże kompletnej mapy świata Warszawa 2005, s. 123. a liczne wyprawy i ekspedycje podejmowane PÓź' L. Kołakowski, Mini-Wykłady Moxi-Sprawach, niej dostarczyły wystarczająco dużo informacji by Znak, Kraków 2004, s. 44. Ibid, s. 44-45. 3 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �36 B o ż e n a Kilian wszystkie ewentualne braki uzupełnić. W niniej­ szym artykule została podjęta próba przedstawienia czynników motywujących do wyboru konkretnych celów podróży gdy nie ma już miejsc nieznanych końców świata, które można by odkryć. Pomimo że w powszechnym mniemaniu uznaje się, że wszystko zostało już odkryte, ludzie ciągle podróżują. Dzieje się tak dlatego, że - jak pisze Kołakowski - nawet jeśli dane miejsce jest ogól­ nie znane, staje się przedmiotem wyboru turysty, który chce odkryć je dla siebie . Zgodnie z tą teorią celem podróży może stać się wszystko, co nie zostało poznane osobiście, a to daje nieograni¬ czone możliwości. Okazuje się jednak, że są miasta i zabytki, które wśród turystów cieszą się większym uznaniem niż inne, z czego można wywniosko­ wać, że nie tylko osobista chęć zobaczenia tego lub innego miejsca decyduje o wyborze danego celu podróży. Dean MacCannell stwierdza że turyście nie sprawia kłopotu zidentyfikowanie 'widoków, które powinien zobaczyć", a wartość prawdziwych atrakcji turystycznych" jest określona w świadomo¬ ści zbiorowej*. Z tego wynika że im więcej osób odwiedza dane miejsce tvm bardziej staie s e ono popularne wśród turystów. Analiza rozwoju Grand Tour w Furonie trafnie ilustruie to ziawisko Tuż 4 od X V I I wieku liczb, n o d r ó ż n i l w h zaczvnała ie S W S rem rvrznie zwiekJ.Ć a 1 \e i ż do n o ł o w v X I X a k podroż n H r mia W ł charakter h / k r r elitarny Ir ^Tk wieku iP oczątkowo na podrożę pozwolić sobie mogli jedynie ci, Którzy posiadali czas i pieniądze, lodrozowala więc głow­ nie europejska arystokracja zaciekawiona przyrodą, historią, kulturą i obyczajowością innych krajów oraz narodowości, lerwsi turyści byli rowniez zainteresowani osiągnięciami naukowyrm i tech­ nicznymi innych narodów, a w szczególności rozwo¬ jem myśli filozoficznej. Celem podroży stawały się więc miasta uniwersyteckie: Bolonia, Ferrara, Paryż z Sorboną, Orlean czy Wittenberga . Zintensyfi­ kowanie zjawiska i spopularyzowanie Grand Tour wśród zamożnej młodzieży europejskiej doprowa­ dziło do ustalenia pewnych zasad dotyczących jej przebiegu i trasy. W Peregrynacjach. Wojażach. Tury­ styce Antoni Mączak opisuje Grand Tour w nastę­ pujący sposób: „Jest ona »wielka« z racji długości trasy i czasu trwania, a ma być także pamiętnym, szczególnym wydarzeniem, podróżą życia" . Do tradycyjnie odwiedzanych krajów należały Włochy, Rzesza Niemiecka, Holandia, Flandria, Szwajcaria, Hiszpania Szwecja i Rosja W wieku XVIII rosnąca liczbaAnglików, którzy już w XVII wieku stanowili większość 'uczestników' Grand Tour, pokonywała kanał La Manche i udawała się do Paryża, Orleanu lub kilku innych miast francuskich by ostatecznie - p o przekroczeniu^Up przez jedna ze szwajcarskich przełęczy - dotrzeć do Włoch' Ten krai pomimo zmieniaiace™ sie charakteru Wielkie'Podróżv nozostawał l ł ó w n v m celem t„rv tów 7vwione nrzez w s z J L h klawcv tvcznvch nodróżników L e n i e n i e bv zwiedzi W W l w w L ż , Ch.rle. Th mn n ' k r r n i ' W i l UA 7A lhompson, który opisuje siebie jako „będącego żąd­ nym zobaczenia znanego ze swej historii kraju, który kiedyś dal światu prawo, a obecnie jest najwspanial­ szą szkolą muzyki i malarstwa, posiada imponujące dzieła rzeźby i architektury obfituje w gabinety osobliwosci oraz zbiory wszelkiego rodzaju antyków . 6 7 8 S S 6 Warszawa 1984, s. 123. 7 8 5 Ibid., s. 44. D . MacCannell, Turysta. Nowa teoria klasy podróżni­ czej, tłum. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Wydawnic­ two Literackie MUZA, Warszawa 2002, s. 65-66. Ibid, s. 126. M.E. Kowalczyk, Podróże po Europie w XVIII wieku, [w:] J. Szymański (red.), Trzy relacje z podróży po Ślą­ sku w XVIII i XIX wieku, Dom Współpracy Polsko¬ -Niemieckiej, Fundacja „Zamek Chudów", Gliwice 2006, s. 191. 9 10 4 A. Mączak, Peregrynacje. Wojaże. Turystyka, Czytelnik, A. Mączak, op.cit, s. 159. Being impatiently desirous of viewing a country so famous inhistory, which once gave laws to the world; which is at present the greatest school of musie and paintine, contains the noblest productions of statuary and architecture, and abounds in cabinets of rarities, and collections of all kinds of antiąuities". The Grand BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �37 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Barbara Ann Naddeo przedstawia krótką historię włoskiej trasy: pową wycieczką z Leicester do Loughborough zor­ ganizowaną przez Thomasa Cooka w 1841 roku rozpoczęła się era turystyki masowej. Powolna, ale Wieczne Miasto Rzym zawsze pozostawało niepod­ konsekwentna transformacja polityki pracy w dzie­ ważalnym punktem kulminacyjnym Wielkiej Podróży więtnastowiecznej Wielkiej Brytanii, która była przykładem godnym naśladowania dla innych krajów i prawdopodobnie gościło największą liczbę turystów. europejskich, oraz szybki rozwój kolei przyczyniły Z kolei Wenecja i Neapol rywalizowały o drugie miejsce na liście najpopularniejszych włoskich celów. Wene­ się do popularyzacji turystyki. Przełom wieku XIX i XX jest uważany za złoty wiek turystyki między­ cja była na drugim miejscu, (...) dopóki nie została narodowej, głównie dzięki rozwojowi infrastruktury zdeklasowana przez Neapol, gdy odkrycia Herkulanum turystycznej, dalszemu rozwojowi kolei oraz powsta­ i Pompei przyciągnęły uwagę społeczności międzynaro­ niu takich organizacji jak Youth Hostel Association dowej i skierowały zainteresowania północnoeuropejskich podróżników z cudów współczesnych Włoch na ich (założonej w Anglii w 1929), które doprowadziły do obniżenia kosztów podróży i tym samym umożliwiły starożytną przeszłość . podróżowanie mniej zamożnym oraz młodzieży W oświeceniu cele podróży były jasno okre­ Co wiecei wprowadzenie w XX wieku międzynaro ślone. W sytuacji politycznej ówczesnej Europy dowch regulacji paszportowych i celnych przyspie oraz ogółu trendów i przekonań wykształciła szyło rozwoi turvstvki która wkrótce stała sienaioreż się powszechna opinia dotycząca tego, co sta­ nieisza częścią J L d a r k i światowej Przecławski nowi wartościowy kształt i cel podróży, czyniąca analizując nrzyczyny szybkiego rozwoju turysryki' Włochy - gdzie można było uczyć się poprzez nawiązuje do L c e s ó w urbanizacyjnych i towarzy' 11 12 obcowanie z kulturą i dziełami sztuki, zarówno antycznej, jak i współczesnej - obowiązkowym punktem w itinerarium oświeceniowego turysty. Pierwsza połowa wieku XIX to czas wielkiego przełomu w historii turystyki. Wraz z pierwszą gruTour, www.metmuseum.org/toah/hd/grtr/hd html19.08.2009. Wszystkie tłumaczenia z języka angiel­ skiego na język polski zamieszczone w artykule zostały wykonane przez autora. 11„The eternal city of Rome remained the unequivocal climax of the Grand Tour and at any given time probably hosted the largest number of tourists. In turn, Venice and Naples vied for second place of importance in the hierarchy of destinations, a ranking which Venice long held until it was unseated by Napks mid-century, when the excavations at Herculaneum and Pompei! caught the attention of the international community and shifted the focus of northern European travellers from the wonders of contemDorarv Italv to those of C o Z Z l ! n s i „ toZJaZZŁk^ 1 (19) PD13 m E t ^ BARBARZYŃCA szace.o m znaczne™ zanieczyszczenia środowiska n l r a l n e . o Zwrara również L na nolenszenie 'In h 'r n k ' * • n f bn n" A k ogoinycn warunKow życia, upowszecnneme eauKacji, wyaiuzenie czasu wolnego i spopularyzowanie fenomenu spędzania wakacji poza domem". Pytaniem, które zadają sobie obecnie ludzie, nie jest „czy jechać?", tylko „dokąd jechać?". W dzisiejszych czasach wybór celu podróży nie jest praktycznie niczym ograniczony, rzadko jednak wynika jedynie z indywidualnej decyzji. Przede wszystkim to „dyskurs zawsze determinuje podróż" . W obrębie danego dyskursu kształtują 14 12 13 14 K. Przecławski, Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Albis, Kraków 1996, s. 11. Ibid, s. 20. „Travel is always mediated through discourse". S. Arshi, C. Kirstein, R. Naqvi, E Panków, Why Travel? Tropics, En-tropicsandApo-tropaics, [w:] G. Robertson, M. Mash, L. Tickner, J Bird B. Curtis, T Putnam (red.), Traveller's Tales. Narratives of Home and Dtspkcement, Routlege, London and New York 1994, s. 225. �38 B o ż e n a Kilian się przekonania na temat innych ludzi, kultur i miejsc. Obecnie takie opinie rzadko formuło­ wane są na podstawie osobistych doświadczeń. Są to kulturowe schematy zaprogramowane w jed­ nostce przez historyczne zaszłości, relacje oraz komentarze proponowane przez mass media, tour operatorów i innych turystów, bądź budowane w oparciu o stereotypy, które są głęboko zako­ rzenione w każdym społeczeństwie. Jak zauważa J. Igor Prieto Arranz, dzieląc i kategoryzując rze­ czywistość, stereotypy ułatwiają radzenie sobie z nią. Wpływają one zn3-CZ^co również ns. wybór celów turystycznych. Arranz stwierdza, że „nie wszystkie miejsca S cL W równym stopniu interesuiace i atrakcyjne dla potencjalnego turysty i ( ) to zainteresowanie i atrakcyjność różnią śie nie tylko w czasie ale są również uwarunkowane kul turowo. Historyczny (i zwykle również narodowo uwarunkowany) dyskurs niezmiennie dostarcza (mocno zniekształcony) obraz Innego w formie obecnie rozpowszechnionych stereotypów"^. są towarem, który podlega prawom rynku i który musi przyciągnąć potencjalnych klientów - tury­ stów i by spełnić ich oczekiwania, niejednokrot­ nie przetwarza się lub wręcz całkowicie tworzy krajobraz. „W turystyce wcześniejszy krajobraz jest albo mocno zmieniony (...), albo całkowicie unicestwiony'" . Rozbudowuje się infrastrukturę turystyczną, a miejsca, które zostały uznane za atrakcje, dostosowuje się do potrzeb turystów. Przez Barryego Curtisa i Claire Pajaczkowską miejsca te opisywane są w następujący sposób: „W idealnej turystycznej przestrzeni istnieje sur­ realistyczna możliwość która jest prawie jak sen - plaża, centrum historyczne czy dzielnica wonych świateł jest osiągalna w przeciągu kilku minut". Optymalna zatem byłaby sytuacja w której turysta ma łatwy dostęp do wszystkiego' co go interesuje niemniej Jednak stworzenie takiej przestrzennie może odbvć sie bez trans formacii i zakłócenia równowagi nierwotneeo krajobrazu Tnnvm nrocesem onisanvm nrzez T h e a n o S TerkenlieJo iest tworzenie kraiohrazn Co więcej, promowanie określonych opinii może mieć na celu manipulowanie rzeczywisto­ ścią, prowadzące do osiągnięcia korzyści finan­ sowych. Jak zauważa Anne-Marie d'Hauteserre, „miejsca docelowe turystyki, jako że wykorzystują lokalne dobra, mogą być konstruowane (jako końcowy produkt/doświadczenie), by zachęcić do konkretnych praktyk i reakcji" . Cele podróży arrakcvine.o dla tnrvst'ów od nodstaw Takie kra 17 18 i br „Not all destinations are eąually interesting and attractive to the potential tourist and, (...), such interest and attractiveness not only vary with time but are also culturally-determined. Historical (and normally nation-based) discourse invariably provides (largely distorted) images of the Other in the form of currently-held stereotypes". T.I. Prieto-Arranz, Does Travel h r kr r / i i k fik in \ mr i _ pprazy cnaraKteryzuje jaKo „nKcyjne, sKomercja- nzowane, etemeryczne, jednorazowe, zainscenizowane, » eautentyczne« lowstająone bowiem w rezultacie postępującej komercjalizacji i banalini d'Hauteserre, A Response to 'Tratin? the Commodity Chatn of Global Tounsm by Dennis Judd „Tourism 16 15 J Geographies"4 2006,s.340. 17 „With tourism, »the pre-existing landscape is either greatly modified (...) or totally obliterated«". T.S. Terkenli, Landscapes of Tourism: Towards a Global Cultural Economy ofSpace?, „Tourism Geographies" 3 2002, s. 229. 18 „In the ideał tourist space there is a surreal contin- Really Broadenthe Mind> Tounsm Stereotypes and thegency which is almost dreamlike - the beach, or the DisLive Construcńon of National Identtyfor Bntatn historie centrę, or the red-light district are always andSpatn re- vented) [w] K Knauer T Rachwał »minutes away«". B. Curtis, C. Pajaczkowską, 'Gettim (rcA) OntheMove MoLliy and Idenńty Wydawnic­ There: Travel,Tme, and NarraJe, [w:] G. Robertson twem B I M 19 M . Mash, L Tickner, J. Bird, B Curtis, T. Putnam (red.), Taveller's TalsNarratives of Home and Dts„Tourism destinations, as they exploit local assets, can ln Y D 16 be constructed (as a finished cornmodity/experience) to encourage particular practices and responses". A. placement Routlege London and New York 1994 s BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �39 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a zacji kultury , stricte dla zaspokojenia oczekiwań turystów. W rezultacie w różnych miejscach na świecie znajdują się takie same hotele, restauracje czy ośrodki rozrywki. 19 Niewątpliwie o popularności poszczególnych turystycznych celów decydują zabytki, które się w danym miejscu znajdują. W pierwszej kolej­ ności należy poszukać odpowiedzi na pytanie, co może być uznane za zabytek? W artykule zatytułowanym Commentary: Gazing, Performing and Reading: A Landscape Approach to Understanding Meaning in Tourism Theory przytoczona została definicja zabytków opra.cowa.na. przez Johna Urryego, który twierdzi, że są to „lokaliza­ cje przestrzenne wyróżnione z życia codziennego dzięki ich przyrodniczej, historycznej czy kul­ turowej niezwykłości" MacCannell natomiast definiuje atrakcję turystyczna, jale o empiryczny związek między turystą, widokiem\oznacznikiem który jest informacją o widoku. (...) Oznaczniki mogą mieć bardzo zróżnicowane formy prze wodniki tabliczki informacyjne pokazy slajdów odczvtv pamiątkowe pudełka z zapałkami i t p " ' Tvm sanwm arrakcia rurvsrvczna powsraie kiedv 20 2 1 noiawia Je iakiś marker czvli kiedv o rvm miei sc, sie mówi lub nisze W n r z e c i w L m razie nie f i r n i e ono w ś w i a d o m o ś c i tnrvstów i nozo r i poza n • • b , zainteresowania, "nr r n" Crczęsto / staje zasięgiem icn podobne miejsca są postrzegane w rożny sposób, choć obiektywnie patrząc, są one porównywalne, jedno z nich jest uznawane za atrakcyjne, inne natomiast zostaje przeoczone, jest to spowo¬ dowane obecnością markera tego pierwszego 7 19 2 0 7 m „Fictitious, commercialized, ephemeral, disposable, staged, »inauthentic«". T.S. Terkenli, op.cit, s. 234. „spatial locations distinguished from everyday life by their natural, historical or cultural eKtraordinariness'' D.C. Knudsen, A. K. Soper, M . Metro-Roland, Com­ miejsca i jego braku w przypadku drugiego. Szczególną rolę w tym procesie odgrywają prze­ wodniki. Informacje w nich zawarte znacząco wpływają na wybory turystycznych destynacji. Jak zauważa Piotr Kowalski, dobór oraz sposób opisu prezentowanych w przewodnikach miejsc zawsze jest uzależniony od pewnej konwencji oraz systemu wartości ich autorów lub wydawców, czyniąc poszczególne miejsca bardziej godnymi uwagi od innych. 22 Innym, niezwykle wpływowym źródłem infor­ macji na temat potencjalnych celów podróży są media. Zarówno telewizja, prasa, jak i Internet nieustannie prezentują w formie filmów, repor­ taży, artykułów, bądź reklam materiały związane z podróżami, dostarczając nie tylko wiadomości o naturze geograficznej, krajoznawczej i kulturo­ wej, ale również kształtując w turystach określone pragnienia i postawy. Ciągły napływ informacji dotyczących najpopularniejszych celów dopro­ wadził do pojawienia się w świadomości podró­ żujących pojęcia must-be-seen, czyli miejsc, które koniecznie musza^ znaleźć się w planie podróży. Jak zauważa MacCannell „jeżeli jedzie się do Europy, »koniecznie trzeba zobaczyć« Paryż jeśli jedzie się do Paryża »koniecznie trzeba zobaćzyć« Notre Dame wieżę Eiffla Luwr- jeżeli sie idzie do Luwru koniecznie trzeba zobaczyć« Wenus z Milo i rzecz jasna Mone Lize" MacCannell określił to zjawisko jako współczesny rytuał zwie dzania 1crórv n o l e l na zobaczeniu A n i e l s k i e s ł o w o oznaczające zwiedzanie to <iaht<eeŁ V<rht - 23 to zabvrek r nn ' J,L W - narrzenie Sama nazwa rei H n ' h i i'r IV i " W nr czynności impiiKuje sposób jej realizacji w pro­ cesie zwiedzania dominującym zmysłem jest wzrok, amrysci niezmiennie utrzymują dystans, obserwując wszystko z pewnej oddali. Curtis mentary: Gazmg, Performing and Reading: A Land­P. Kowalski, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń scape Approach to UnderstandingMeaningin Tounsm podróżowanie w kulturze współczesnej, Ada 2, Wro­ 22 t TheoryfTouńsm 21 Geographies" 3 2007, s. 228. D. MacCannell, op. cit.,s. 64. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA cław 2001, s. 65. 23 Ibid, s. 42. �40 B o ż e n a Kilian i Pajaczkowską przeprowadzają dogłębną analizę tego zjawiska: Wszak, jak zauważa Anna Wieczorkiewicz, tury­ sta musi być jednocześnie przyjazny i czujny - otwarty na kontakty, ale ciągle finansowo i emocjonalnie niezależny od spotykanych osób. Zastąpienie „zasadniczego udziału" w rzeczywi­ stości uprzywilejowanym dystansem obserwatora „Podróżnik-obserwator jest uczestnikiem-pozolub widza jest dla turysty kluczowe. Utrzymanie rantem", który poprzez okazjonalne „bratanie się przede wszystkim wzrokowego kontaktu z rzeczy­ z tubylcami", wzbogaca swoją biografię o barwną wistością gwarantuje konieczny dystans. Widzenie anegdotę, godną opowiedzenia w towarzystwie. wymaga odległości (...) i zapewnia wygodny kom­ Taka „oddalona przyjaźń" nie zobowiązuje jednak promis dla przeciwstawnych potrzeb zachowania do podjęcia żadnego moralnego zobowiązania . intymności fizycznego porozumienia i narcystycz­ nego bezpieczeństwa samotności. Jak zauważyli­ Postawa obserwatora, jaką przyjmują podró­ śmy wcześniej, jako turyści jesteśmy pozbawieni żujący, jest niewątpliwie konsekwencją braku wydajnego dialogu ze środowiskiem ludzkim, czasu, charakterystycznego dla współczesnego kulturowym czy naturalnym. (...) Zwiedzanie jest turysty, który zazwyczaj nie spędza w podróży głównym zajęciem turystyki patrzenie pozostawia miesięcy, czy lat jak na przykład uczestnicy Wiel­ rzeczywistość na zewnątrz i na swoim miejscu kiej Podróży, ale zaledwie kilka dni. Pragnąc uwalniając widza od zmiany która jest konse zobaczyć jak najwięcej w jak najkrótszym cza­ kwencją spotkania^. sie, turysta „zalicza" poszczególne atrakcje. Co więcej, jak zauważa Edgar Morin, nierzadko od Turyści nie wkraczają w rzeczywistość odwie­ rzeczywistości oddziela go szyba autokaru, gdy dzanych miejsc. Nie znając języka, nie nawiązują z perspektywy wygodnego fotela ogląda świat relacji z miejscowymi, nie poznają też ich kultury. niczym film w telewizji . Porównanie to zdaje Wśród turystów bezpośrednie spotkanie nie jest sie nieprzypadkowe gdyż jak twierdzi Kowalski powszechne, a niewymagające stanowisko obser­ telewizja nie tylko ugruntowuje wiedzę dotyczaca miejsc które turysta powinien zobaczyć watora jest wygodne, bo pozwala uniknąć wysiłku (i sfotografować), ale również kształtuje bardzo koniecznego do zmiany podejścia i zachowania. specyficzne postawy wobec świata Reklamy bazuiac na dość powszechnym wyobrażeniu że „Tne substitution of the »moral stakes« of reality for podróż do społeczeństw pierwotnych prowadzi the prMleged distance of the onlooker or spectator is do swoistego odrodzenia i prezentując rajskie 25 26 27 2 4 crucial for the tourist. The necessary distance is guaranteed by maintainine a primarily visual relationship to reality. Vision reauires distance (...) and provides a comfortable compromise for the conflicting needs of the intimacy of physical rapport and the narcissistic safety of solitude. As we have noted before, as tourists we are deprived of effective dialogue with the human cultural or natural environment remainine kraiobrazv w z m a c n i a ł a w odbiorcv nrzekon nie że nawet w czasie krótkich wczasów ma on szansę na całkowitą rewitalizację i odnowę nie tylko 28 25 A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s. 207. 26 dominan sensory^ f W w M c h ^ ^ i t Ib^tu es 21 P. Kowalski, op. cit, s. 65. Ibid, s. 62. Ibid, s. 58. Por. D . Czaja, Reklamowy smak raju. Mię­ dzy archetypem a historią, [w:] D . Czaja (red.), Mito­ log popularne. Szkice z antropologii współczesności, m tToalce WinTthe soectatoi e7^v from utiversitas, Kraków 1994. fSowZ ^ cl s 207 ' 28 BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a ciała, ale także i duszy. Odwołanie do turystycz­ nego wyobrażenia dzikości jako nie tylko nieopa­ nowania i agresywności, ale przede wszystkim wolności, braku zobowiązań i rutyny wzbudza w turyście pragnienie obcowania z naturą nieska­ żoną cywilizacją i jej chorobami, a tym samym wyzwolenia się od przytłaczających obowiązków codzienności . Rajskie krajobrazy prezentowane w reklamach zdają się obiecywać inne lepsze 29 41 wakacyjne życie, kusząc turystów perspektywą ucieczki od codziennych zmartwień . 30 Inną formą wizualnego przekazu, wpływającą na ugruntowanie w turyście postawy obserwatora, są filmy ukazujące piękno natury. Często buduje się je z obrazów będących wynikiem manipulacji „zwolnieniami i przyspieszeniami, zbliżeniami zakłócającymi proporcje między »naturalnymi« 1 1 A. Wieczorkiewicz, op. cit„ s. 217. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Konkretne przykłady reklam opierających się na tej konwencji prezentuje A. Wieczorkiewicz, op at, s. 227. �42 B o ż e n a Kilian wymiarami fotografowanych obiektów (zbliżenia monstrualnie powiększające owady, robaki, części ich ciała itd., jak w niezwykłym, uhonorowanym wieloma nagrodami filmie Macrocosmos)" . Muzyka w takich filmach „wprowadza do obrazu rytm i sugeruje jego obecność w fotografowa­ nym świecie" . Wszystkie te zabiegi prowadzą do zwiększenia nieprzystawalności obrazowa­ nego świata do rzeczywistości, która okazuje się być względem swojego przedstawienia uboższa . W konsekwencji turysta jest narażony na rozcza­ rowanie, ponieważ odtworzenie takiej filmowej konwencji postrzegania świata jest niemożliwe w momencie bezpośredniego doświadczenia rze¬ czywistości. Lepiej wiec zachować do niej odpo¬ wiedni dystans 31 32 33 Niektórzy „turyści uważają zwiedzanie za odpo­ czynek i rozrywkę, (...) nawet jeśli wycieczka wymaga od nich większego wysiłku i lepszej orga­ nizacji niż wiele czynności wykonywanych zawo­ dowo" . Zwiedzanie może mieć jednak zupełnie inne znaczenie - czasem jest to sposób na stawienie czoła horrorom przeszłości. Niejednokrotnie turyści odwiedzają miejsca dawnych działań wojennych, katastrof, zamachów czy ataków terrorystycznych, czego przykładem jest obszar pozostałości pO ZćłWcllonych wieżach World Trade Center, będący jed­ nym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Nowym lorku . Na ogół turyści podejmują takie wyprawy na własną rękę, choć obecnie możliwe jest również skorzystanie zakresie z usług instytucji, które 34 żywiołowymi. Przykładem takiej organizacji jest Disaster Tourism - firma oferująca swoim klientom podróż do miejsc, gdzie mogą stać się wolonta­ riuszami niosącymi pomoc na przykład ofiarom tsunami. Inną propozycją wyjazdu, reklamowaną przez tę organizację, to między innymi noc w hotelu w Czarnobylu połączona ze zwiedzaniem terenu dawnej elektrowni. Disaster Tourism podejmuje się również organizacji wyjazdów indywidualnie zaplanowanych przez klienta do niemalże każdego zakątka ziemi . Co motywuje ludzi, by znaleźć się w miejscach, które z pewnością nie należą do głów­ nych atrakcji turystycznych Być może jest to rodzaj hołdu złożony ofiarom tragicznych wydarzeń lub pragnienie przeżycia ekscytującej i niebezpiecznej przygody. Zgodnie z inna hipoteza jest to próba uproszczenia rzeczywistości poprzez ulokowanie zdarzeńwprzestrzeni bv móc sobie z nimi poradzić i w przypadku faktów tragicznych pozbawienie ich niszczącej mocv W ren sposób' turysta może 36 5 powiązania wydarzeń histo ppróbować zrozumieć p ą yu rvcznvch z miejscem 3 Potrzebę bycia ponowoczesnym można wiec utożsamić z pragnieniem bycia turystą: w obu przypadkach chodzi o to, by umocnić kulturę nowoczesną i jej świadomość, unieszkodliwiając wszystko, co mogbby ją zniszczyć od środka. Post­ modernizm i turystyka to jedyne pozytywne ele­ menty naszych zbiorowych przemilczeń w obliczu okropieństw nowoczesności', gćizu musztardowego i karabinów maszynowych, Hiroszimy i Nagasaki, Dachau, Buchenwaldu, Drezna. Turystyka jest al­ ternatywną strategią, która ma na celu przedłużyć trwanie nowoczesności, chroniąc ją przed skłonno­ ścią do samozniszczenia^. funkcjonują jak zwykłe biura podróży, jednak nie oferują swoim klientom wczasów w słonecznych kurortach tylko wyprawy w rejony dotknięte dzia¬ łaniami wojennymL zamieszkami, bądź klęskami 32 33 34 35 P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. D. MacCannell, op. at., s. 85. O specyfice tego miejsca w przestrzeni turystycznej pisze szczegółowo A Wieczorkiewicz, op. at., s.241-244 oraz propagandy w stylu fantasy" ?. 35 31 odzie do nich doszło Indzkim żvciem - beź ndziałn skomercjalizowane," 36 37 38 Disaster Tourism, www.disastertourism.co.uk, 16.07.2013. D. MacCannell, op. at., s. 295. Ibid, s. XIX. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �43 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Choć miejsca historycznych, często tragicz­ nych wydarzeń nie mogą być uznane za atrakcję turystyczną, pozostają niezmiennie popularnym celem podróży. mieniu Jeana Paula Sartre'a nicość nie jest niczym, ponieważ gdyby tak było, nie można by o takiej nicości nawet pomyśleć. Paradoksalnie ta nicość pustka, jest czymś wypełniona , tak więc i miej­ sca, które mogłyby się wydawać puste, stają się konkretnymi celami. Dla niektórych są one nawet dużo bardziej interesujące, niż atrakcje tury­ styczne opisywane w przewodnikach, co może być wynikiem przesycenia nadmiarem wszystkiego, obfitością rzeczy, czy wszechobecnością postawy konsumpcyjnej i hedonizmu. Tendencje, które można określić mianem antyturystycznych , pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem turystki skalę. Wielu pragnęło odróżnić się od tłumów oblegających światowej sławy zabytki jednak całkowicie niemożliwym jest zanalizowa¬ nie poglądów wszystkich Z konieczności ogra niczam sie wiec do przedstawienia jedynie kilku światopoglądów które w znaczący posób wpłv nełv na dobór celów nodróżv różniąc sie iedno cześnie od nosraw renrezenrowanvch nrzez orół podróżujących 42 To, wydawałoby się, niekonwencjonalne podejście do wyboru celu podróży, charakte­ ryzujące znaczną część turystów, dowodzi, że pewien brak, pustka czy nicość też mogą przycią­ gać uwagę podróżujących. E. M . Forster pokazał na konkretnym przykładzie, jak z owego braku można wydobyć znaczący cel, gdy w książce zatytułowanej „odarł przewodnik z jego usta­ lonego użycia, dostarczając antybaedekerowski przewodnik, który przewodnikiem nie jest, przy¬ najmniej w konwencjonalnym rozumieniu" . Zazwyczaj przewodniki opisują miejsca ze unikalności piękna lub specyfiki. Forster nie opisał popularnego miejsca pełnego atrakcji ale skupił sie na mało obiecującym ( ) nie całkiem turystycznym centrum" Aleksandrii, która nie stanowiła' bynajmniej obowiązkowego punktu na planie podróży przeciętnego turysty Test to bowiem mieisce chwały minionej J ż i e żadJednym z pierwszych, który zaproponował nvch zabytków nie ma. Ze wszystkich głównych zmienioną formę doświadczania podróży, był atrakcii nie nozosrał nawet ślad latarnia nałace Lord George Byron. Kiedy przybył do Europy nrolemekkie biblioreka świarvnie - Forster nie kontynentalnej w 1816 roku, na każdym kroku nstenliwe nódkreśla całlowira nnsrke obecnej napotykał obywateli Wielkiej Brytanii, którzy m- 7 A n i h ł »4l w J masowo ruszyli na kontynent zaraz po zakoń­ miejsca dawnej cnwaiy . w swoim antyprze- czeniu wojen napoleońskich. James Buzard wodniku Forster opisuje budowle ktorycn juz nie ma urysta może podziwiać jedynie obecną N. Wulfing, Anxiety in Existential Philosophy and the ąuestion oftheParadox, „Existential Analysis" 1 2008, nicosc. Jak nicosc może byc atrakcyjna? W rozus. 76. „wrestfs] the guidebook genre away from its establiChociaż samo pojęcie antyturystyki pojawiło się rela­ shed use by providing a sort of anti-Baedeker — a gu­ tywnie niedawno zyskało już pewną popularność na ide that is not a guide, at least as conventionally understood". J.M. Buzard, Forsters Trespasses: Tourism rynku turystycznym oraz wśród teoretyków (można między innymi skorzystać z usług firmy oferującej and Cultural Politics „Twentieth Century Literaturę" antyturystyczne wycieczki po Londynie - wszelkie in­ 2 1988, s. 176. formacje dostepnena stronie internetowej www.anti,An unpromising (...) not quite a tourist center." Ibid, s. tourismtourscom) Krytyczną analizę antyturystycz­ 176. nych zachowań p zedsTawia międzylrnymi Graham Huggan w rozdziale zatytułowanym Transformańon „Of nearly all its chief attractions not even tracę remaofŁnsńc Gaze zamieszczonym The PoLcolomal ins: Lighthouse, Ptolemaic Palaces, Library, Temples - Forster relentlessly emphasizes the utter emptiness totiTMarSnT^elS^ Roudedge London Sd NewYoSoi ° ^ g e , London of the present site of past glories". Ibid., s. 176 43 39 40 m n r n 4 2 39 43 40 l 41 K 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA u �44 B o ż e n a Kilian przytacza fragment artykułu opublikowanego w „Westminster Review" w 1862, który trafnie obrazuje nastroje panujące wśród wyspiarzy w tym okresie: Gdy nadszedł pokój po tylu latach wojny kiedy nasze wyspowe wiezienie się otworzyło, i droga morska stanęła otworem, w każdym angielskim sercu narodziło się pragnienie (...), by pośpie­ szyć na kontynent, by zbliżyć się do naszych przodków w ich prawie zapomnianym zwyczaju spędzania znaczącej części życia w powozach i wydawania większości pieniędzy na szlakach pocztowych kontynentu. (...) Kontynent był dla nas zamknięty przez ponad dwadzieścia jeden łat; wyrosło nowe pokolenie i całe wpłynęło jedszerokimi strumieniem przez Pas de Calais do Francji . 44 Gdy tylko Europa kontynentalna ponownie stała się dostępna dla brytyjskich turystów, przy­ bywali tam oni w wielkich ilościach. Ilustracją natężenia tego zjawiska jest statystyka przyta­ czana przez Arranza. W 1785 liczba Brytyjczy­ ków na kontynencie została oszacowana na 40 tysięcy, podczas gdy w 1830 wynosiła już około 150 tysięcy . W tym czasie Brytyjczycy w kra­ jach kontynentalnej Europy byli wszechobecni można ich było spotkać w każdym miejscu, które 45 44 „When peace came, after many long years of war, when our island prison opened to us, and our watery exit from it was declared practicable, it was the paramount wish of every Englishheart (...) to hasten to the continent, and to intimate our forefathers in their almost forgotten custom, of spending the greater part of their lives and fortun* in their carria|es on the post-roads of the continent. (...) [T]he continent had not been open for the space of more than one-and-twentv years- a new generation had sprung u d andthewholLfthis( ) Lured in on UL sŁm ^ros7thrPasde Calais t t o S S " T W d ^ S uchodziło za atrakcję turystyczną. Buzard tak charakteryzuje angielski kontyngent w Rzymie: Wszystkie klasy płci, i stany (...) zgromadzone razem; najpierwsi z naszej arystokracji razem z ostatnimi z naszych obywateli (...), spotykający się i przepychający w każdym zakątku: rozma­ wiając, pisząc, wędrując, pokazując i ekscytując się: polując na lwy polując na mężów, zabijając czas, wydając pieniądze, wydając sądy produkując książki (...). Anglicy pokrótce, każdego rodzaju i typu - wysocy i niscy - mądrzy i głupi - bogaci i biedni - czarni, brązowi i biali . 46 Lord Byron, który - jak określa to Buzard - „nie był w nastroju na spotykanie hord Brytyjczyków", którzy odbierali mu radość ze zwiedzania , wątpił w autentyzm doświadczenia przeciętnego turysty i pragnął odciąć się od tłumów. Naddeo, porównu­ jąc reportaże z podróży tego okresu, zwraca uwagę na ich intertekstualność. Autorzy często korzystali z materiałów zgromadzonych przez innych, CO w jeszcze większym stopniu przyczyniało się do zaistnienia „wspólności doświadczenia" . Podróż­ nicy wybierali te same trasy, zatrzymywali się w tych samych miejscach, mijali te sa.me krajobrazy i zwra** cali u.wa.2e na. te same atrakcje W XVIII wieku nieodłącznym atrybutem turysty stał się przewódnik który wyznaczał trasę podróży określał co należy zobaczyć a nawet podawał ile czasu należy spędzić w danym miejscu Nie było przestrzeni dla 47 48 46 t 47 48 45 J.I. Prieto-Arranz, op. cip s. 19. „Ali classes, ages, sexes, and conditions (...) assembled together; the first of our nobility with the last of our citizens (...) crossing and jostling each other in every corner; talking, writing, wondering, displaying, and rhapsodizing: - lion-hunting, husband-nunting time-killing, money-spending, view-taking, book' -making ( ) English, in short of every kind and description - high a1rd W - wise and foohsh - rich and Door - black brown and fair" I Buzard The Uses op.c t.,s.3l. ' J. Buzard, The Uses..., op. cit, s. 32. „Certain commonality of experience". B.A. Naddeo, op. cit, s. 184. BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �45 D o t r z e ć na koniec świata pomysłowości. Buzard cytuje Leslie Stephena, który w 1869 napisał: „przeciętny turysta nie ma wła­ snego zdania, podziwia to, co nieomylny Murray kazał podziwiać, nigdy nie zbacza nawet o grubość włosa z utartych szlaków swych poprzedników" . Turyści w doborze celów swych podróży nie wyka­ zywali się kreatywnością, polegając całkowicie na wskazówkach zawartych w przewodnikach i rela­ cjach z podróży. Lord Byron był świadom tego, że osiągnięcie celu podróży, jakim jest intelektualne i duchowe doskonalenie oraz głębia indywidualnego doświadczenia, nie jest możliwe, jeśli wokół każdego zabytku tłoczą się turyści z przewodnikami w ręku. Byron chcąc odciąć się od tłumu swych rodaków zdawał sobie jednocześnie SpfcłWC z niemożności fizycznego zdystansowania. Zaproponował więc odróżnienie sie od mas za pomocą wykształcenia wyrafinowanej świadomości wartości' zwiedzania oraz głębokiego przeżycia osobistego Byron wpro wadził nowe rozumienie turystyki, w myśl którego przemierzając zna.ne trasy pokonywane już przez 49 50 49 oświeceniowych podróżników, można zdystansować się od tłumów turystów, co prowadziło do bardziej wartościowego doświadczenia. Nie mogąc osiągnąć fizycznego dystansu, Byron zapoczątkował sposób odcięcia się od mas turystów poprzez uświadomie­ nie sobie wartości celów, tras oraz samej podróży. Jego propozycja była antyturystyką w sferze myśli. W artykule zatytułowanym Forsters Trespasses: Tourism and Cultural Politics Buzard przedstawia antyturystyczne poglądy przywołanego już wcze­ śniej E. M . Forstera, który promował staranne i przemyślane dobieranie celów podróży. Nie umniejszał znaczenia sławnych zabytków, ale dostrzegał wartość miejsc mało znanych i zapo­ mnianych. „Podróżny może udać się do Floren­ cji, Rzymu i Aten, ale prawdziwie godne uwagi miejsca to te, które są nieskażone popularnością, jak na przykład Cnidus, który leży na końcu pół­ wyspu w południowej Azji ( ) bez miast bez dróg i najwyraźniej zapomniany przez historie" Co wiecei Forster przestrzegał przed stereotypo­ wym widzeniem poszczególnych miejsc Dora Struktura przewodników w XIX wieku była ukształ­ towana przez dwa główne wydawnictwa prowadzone dzał bardziej wnikliwa eksploracje zakładająca przez Johna Murraya i Karla Baedekera. „Handbook zeiście z głównych traktów W Where Angels for Travellers on the Continent napisany przez Mur- Fear to Tread napisał: Pamiętaj ( ) jedynie L a w 1863 roku był rezultatem jego niezadowolenia z przewodników, z którymi miał do czynienia podczas schodząc z rfównvchdró poznasz kra Zobacz własnych podróży. UwaŻał że są niesystematyczne i za małe miasteczka ( ) I nrosze nie dawai wiarv mało LzegółowJ' W swo ch przewodnikach Murray temn naskndnemn rnrv'srvcznemn nrzekonanin regularnie poprawiał i n f o r m a l co czyniło je bardzo wŁtościowmi dla podróżujących Ten silny zwią- że W ł o c h v ro rvlko muzeum a n r v k ó w i szrnki' z^rSz7wdawcą a T r S Ł e ^ S pT2- P k h i rr Jrr, W ł h ' n n" , 1 d / . , , wtocnow ponieważ mazie są wspanialsi od ziemi . Forster doceniał takt, 51 P J 51 ^ ^ t ^ ^ ^ ^ ^ ^ e ^ ^ Ż . innS R o d n i k ó w takich ia^lZiread Michel n To London a ^ N e w Y S ^ O O O , 50 f268 2 © . ° R U t l e d g e ' „The ordinary tourist has no judgment, admires what the infallible Murray orders him to admire ... never diverges ones hair breadth from the beaten track of his predecessors." J.M. Buzard, Forsters Trespasses..., op. cit, s. 156. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 52 „The traveller may go through the motions in Florence, Rome, and Athens, but truły noteworthy places are those that are »safe from popularity«, such as Cni­ dus, which lies at the end of a »peninsula in Southern Asia minor, townless, roadless« and evidently forgottenbyhistory"./tó.,s.l68. „Remember (...) that it is only by going off the beaten track that you get to know the country. See the litde towns (...). And dont, let me beg you, go with that awful tourist idea that Italys only a museum of antiauities and art. Love and understand Italians, for the people are more marvellous than the land". Ibid., s. 172. �46 B o ż e n a Kilian że aby napotkać coś naprawdę interesującego, trzeba uwolnić się od stereotypowego patrzenia na inne kraje i narodowości. Otwarcie umysłu i dążenie do bezpośredniego spotkania z ludźmi może prowadzić do niezwykłych doświadczeń. Forster miał jeszcze jedną radę dla turystów: „Najlepszym sposobem na zwiedzanie (...) jest bezcelowe wędrowanie" . 53 Edith Wharton to pisarka, którą również wyróżniało niestandardowe rozumienie podróży. Wharton przeprowadziła się ze Stanów Zjed­ noczonych do Europy w 1910 roku. Jej liczne podróże na początku XX wieku zaowocowały tekstami, w których traktuje temat podróży w niespotykany sposób. Wharton była świa­ doma faktu, że popularność turystyki rośnie i że wiele atrakcyjnych miejsc traci swój urok, w momencie, gdy stają się „gwiazdą w Beadekerze." Za swoje cele wybierała zatem miejsca mało popularne i skupiała się na szczegółach. Mary Suzanne Schreiber opisuje przedsięwzięcia Wharton w następujący sposób: próbując uniknąć banalności, koncentrowała się na miejscach raczej mab znanych: małym kościele w Chauvigny na przykład, jak również romań­ skiej mekce w Poitiers. Bądź interesuje się zna­ czącym szczegółem albo tłem, które inni pisarze pomijają: płaskorzeźbą wAmiens,psem biskupa raczej niż biskupem, ławką w prezbiterium w Po­ itiers, ujmującym pyszczkiem nietoperza, a nie przewidywalnymi twarzami mnichów*. 53 W czasie przeprowadzki Wharton do Paryża w Londynie Douglas Goldring wydawał cza­ sopismo zatytułowane „The Tramp: An Open Air Magazine". Jak dowiadujemy się z artykułu Helen Southworth, dwanaście numerów maga­ zynu ukazało się między marcem 1910 a marcem 1911 roku. Czasopismo odzwierciedlało trendy przełomu epok, łącząc wiktoriańską fascyna­ cję antyturystyką z nowinkami współczesności. W magazynie tym ukazał się między innymi „antybaedekerowski, ale praktyczny" przewod­ nik. Jeden z autorów publikujących w „The Tramp" wprowadził podział pomiędzy turystą który »pragnie zobaczyć miejsca i obiekty zain­ teresowań* i włóczęgą lub podróżnikiem, który »pragnie poczuć ie doświadczyć ich«. Włóczęga ( ..) >chcebyć blisko faktów zasadniczych rze czy naprawdę ważnvch«" Doświadczenie jest tu przeciwstawione patrzeniu. The Tramp" pełny bvł kłosów przeciwnvch zaliczaniu" zabvrków Holbrook lackson w kwietniowym wvdaniu czasonisma onnblikował arrvknł zarvrnłowanv O nodróżv donikąd N a d a i l artvknłowi taki 55 L r r 1 autor / r nme - zacnęcai r h ł ddo powstrzymania n n" s"ę tytui, od podroży, lecz pokazał, ze „ n i c , paradoksal­ nie, może stac się: „czymś miejscem znaczą­ cym, ^zieje się tak, jeśli podróżny ma odwagę podejść do danego miejsca i zabytku w szczegolny sposób. Jackson nie zachęca do leniwej kontemplacji bądź bezcelowego włóczenia się; udanie się do­ nikąd paradoksalnie nie jest nieudaniem się doof monks". M.S. Schreiber, Edith Wharton and TravelWritingas Self-Discovery, „American Literaturę" 2 „The best way of seeing (...) is to wander aimlessly about". Ibid., s. 176. 54 „She attempts to avoid banality by concentrating on relatively obscure places: a little church in Chauvigny, for example, as well as the romanesaue mecca of Poitiers. Or she fastens on the significWt detail or the background that other travel writers ignore: in a relief at Amiens, the bishops dog rather than the bishop; in a bank of choirstalls at Poitiers the winsome faceof lonely bat rather than the predictable faces m 1987, s. 261. 55 „Between the tourist who »desires to see places and objects of interest« and the tramp or traveller who »desires to feel them, to experience them«. The tramp (...) »wishes to lie close to the essential facts, to the really significant things«". H . Southworth, Douglas Goldrings The Tramp An Open Air Magazine (1910¬ 1911) and Modernist Geographies Literaturę and History" 1 2009, s. 39-40. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �47 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a kądś. Wpodróży Donikąd mówi [Jackson], »Coś, podróży - „antyturysta unika miejsc uważanych za atrakcyjne" . Zgodnie z tym założeniem Kal­ powtarzam, właściwie Wszystko, przychodzi do der na cele swych podróży wybiera miejsca, które ciebie«. Według Jacksona prawdziwy wędrowiec/ przez przeciętnego turystę nigdy nie zostałyby podróżnik ma wyobraźnię, ma »odwagę«, jest uznane za interesujące. W drodze do Kazania »żywy« i »gotowy do wykorzystania szansy«. Kalder i jego towarzysze byli witani ze zdziwie­ Uprzywilejowując kultywowanie innego sposo­ niem, ponieważ nikt wcześniej nie przyjechał bu patrzenia, wywyższanie teraźniejszości nad przeszłość, Jackson zapewnia, że >przynudzanie tam w celach turystycznych. Kobieta w średnim wieku, którą spotkali w przedziale pociągu, nie o uznanych celach przytępia zmysł widzenia«, mogła uwierzyć w to, co usłyszała. „Gulnarze kiedy opisuje tłumy turystów na niewłaściwym tropie nie doświadczających >prawdziwego życia« nie mieściło się w głowie, że ktoś mógłby wybrać się do Kazania, stolicy Tatarstanu, po prostu na miejsc, z powodu powabu tego, co popularnie wakacie Nikt nie wybierał sie tam z własnej uznawane jest za »zabytki« . nieprzymuszonej woli Dla konduktorki było to Wędrowiec nie realizuje planu podróży zawie­ równie oczywiste. Nigdy wcześniej nie widziała rającego listę zabytków światowej sławy, ustaloną zagranicznych paszportów, a kiedy zadeklarowa przez obecnie panujące trendy, ale świadomie liśmy że jesteśmy turystami wybuchneła śmie wybiera swoje cele. Podsumowaniem filozofii chem. Nikt nie jeździł do Kazania na wycieczkę. podróży zawartej w czasopiśmie są słowa South­ Tam nie ma nic do zwiedzania" Podobnie Kałworth: „»The Tramp« kładzie nacisk prawie jedno­ mucia to mieisce o którvm rac7ei n\c nr7ec7vta głośnie na to, co antyturystyczne, rzadko odwie­ sie w przewodnikach a Kalder był nia zafascyno wany właśnie dlare.o że nie isrnieie w wyobraźni dzane, to, czego nie ma w przewodnikach" . I n d z i Z a r h o d n Test'to m ieisre n ie m ieisre " 58 56 59 57 Podobnymi przesłankami w swych podróżach kieruje się Daniel Kalder, szkocki dziennikarz, który w książce Zagubiony Kosmonauta opisuje swoje podróże po republikach Rosji: Tatarstanie, Kałmucji, Marii Eł, i Udmurcji. Tekst Kaldera rozpoczyna się od manifestu antyturysty, który zawiera m.in. postulat dotyczący wyborów celu 56 „Jackson does not advocate idle contemplation or purposeless wandering: to go to nowhere is not paradoL a l l y to not go anywhere. »In going to Nowhere«, he [Jackson] sals »Somewhere, let me repeat, indeed Everywhere comes to you«. Jackson'* ideał tramp/ trayeUer has imagination! he has »courage«, is »aliye <, and »ready to tale [his] chance« Priyileging the cul' tiyation of different ways of seeing emphasizing the present oyer the past Jackson asserts thaLharping on approyed destinations blunts the faculty of y i L n « as kr' ij eda na' K k z\y jią 1 1- «o „Kaimucja \ i bpyia ł w Którym mazie podszyta niepokojem. iNiKt o tym Kraju nie wie­ dział. Można by go_wymazać z mapy i mało Kto by zauważył. Właściwie Kalmucja raz juz została wymazana i nie zauważył tego nikt . Krajobraz tego miejsca, wyrażony na mapie białą plamą, jest pusty Uzasadniając swoj wybór, Kalder mówi: „Chciałem zobaczyć, jak wygląda »nigdzie« . r 57 Ibid., s. 37-38. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA K m Jeden z kolejnych postulatów manifestu antyturystycznego mówi, że „antyturystę interesują tylko ukryte historie, pyszne, choć zapomniane 58 D . Kalder, Zagubiony kosmonauta. Zapiski antytury­ sty, tłum. M . Iinaczak, P. Siemion, Czarne, Wołowiec 2008, s. 13. Ibid., s. Ibid., s. Ibid, s. 62Ibid., s. 59 60 whatare popuTarlyknown Zi »sights«" Ibid, m 61 22. 73. 119. 73. �48 B o ż e n a Kilian rzeczy, artystyczne ohydztwa" . Kalder nie dał się odwieść od podróży do Tatarstanu. Argumentami mającymi przekonać go do rezygnacji z planów było stwierdzenie, że nie ma tam nic godnego zobaczenia i że miejsce to jest niebezpieczne. Dla Kaldera te teorie okazały się zachęcające. Nie bez powodu podtytuł jego książki brzmi Podróże do republik zapomnianych przez turystykę. Kalder przyznaje: 63 Europa: szklane wieżowce, IKEA, NeiłKinnock, Belgia. Porywające?Niekoniecznie... Może stąd moja fascynacja niewidocznymi narodami i plemionami Europy: Mongołami, Tatarami, Ady gejczykami, Udmurtami, Maryj­ czykami, Kipczakami, Inguszami i Baszkirami, których istnienie jako bytu kulturowego jest przez „Europę" całkowicie ignorowane. A dla mnie stanowią właśnie antidotum na kulturę cappuccino, która pokryła pianką zachodnią część naszego kontynentu . 64 Fakt, że tak wiele krajów pozostaje poza obsza­ rem zainteresowania turystki masowej, czyni je szczególnie atrakcyjnymi dla antyturystów. Obietnica odnalezienia „niczego", które przecież zawsze okazuje się „czymś", przyciąga uwagę Kaldera. Miejsca, które na pierwszy rzut oka są całkowicie nieinteresujące, zaskakują prawdzi­ wymi osobliwościami, a Kaldera interesuje to, co najdziwniejsze, przykładem czego jest kolek­ cja zakonserwowanych dzieci mutantów Piotra Wielkiego. Tę wystawę, na którą Kalder trafił przypadkiem, jednym z największych cudów Rosji . 65 W Polsce książkę Daniela Kaldera wydało wydawnictwo Czarne, prowadzone przez pol­ skiego prozaika i publicystę Andrzeja Stasiuka. Jedna z książek jego autorstwa - Jadąc do Babadag nawiązuje do postulatów dotyczących antyturystki zawartych w Zagubionym Kosmonaucie. Stasiuk, podobnie jak Kalder, nie wybiera za cel swoich podróży znanych miejsc, szeroko opisy­ wanych w przewodnikach i pięknie ilustrowa­ nych albumach. Podróżuje po takich krajach Europy jak Rumunia, Mołdawia, Węgry, Słowe­ nia i Albania, których postrzeganie zmieniło się co prawda na przestrzeni ostatnich lat. Są one jednak w porównaniu z bogatymi państwami Zachodu nadal powszechnie iizri3.w3.rie zs. mało zn3.ne kraje drugiej kategorii. Gdy Stasiuk na cel swojej podróży wybrał Mołdawię na temat tego kraju wiedział bardzo niewiele. Informa­ cje które posiadał dotyczące iei głównej dzie dżiny gospodarki jaka miał być handel ludzkimi organami opierały sie na niezbyt' wiarygodnych pogłoskach Stasiuk dopiero P O powrocie czvta na temat odwiedzanvch wcześnie) mieisc nróbuiac dowiedzieć sie czym właśc wie były ale iak sam nrzvznaie ńrakrvcznie zawsze nonosi kieskę 64 65 Ibid., s. 14. Ibid., s. 158. Ibid., s. 48. r k"n- jaKies Książki, wypytuję ludzi, zgarniam na Kupkę okruchy informacji i sprawdzam gdzie naprawdę byłem. Cuzik z tego wychodzi, bo wszystko staje się jeszcze bardziej obce i przypomina sen śniony wewnątrz snu . Opowiadając o swej podróży do Mołdawii, w innym miejscu Stasiuk twierdzi, że nikt nie jeź­ dzi tam dla przyjemności . Siedząc w autobusie do Cahul, miasta na południu kraju, rozmawia z miejscowymi, ale żaden z nich nie potrafi zro­ zumieć powodów, dla których się tam wybiera. Mówią: „przecież u nas nic nie ma" . Podob­ nie Misza, kierowca, który zgodził się zawieźć 67 68 66 63 i I nbfe iezdzić do k r a i ó w o k r ó r w h wie • 1 P t m r m • \A i się ta* niewiele, lotem wracam i wynajduję • A. Stasiuk, Jadąc do Babadag, Czarne, Wołowiec 2008, s. 214. 67 68 Ibid, s. 138. Ibid, s. 140. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �49 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Stasiuka na wieś, nie rozumie motywacji osoby pragnącej oglądać biedne wioski, Albotę de Sus i Sofievcę, i nawet nie wysiada z samochodu . Tymczasem Stasiuk jest najbardziej zadowolony, kiedy dociera do miejsc zupełnie zwyczajnych. Co więcej, jest przekonany, że to nie światowej sławy atrakcje powinny przyciągać uwagę podróż­ nych, a wręcz przeciwnie, rzeczy zwykle uważane za całkowicie przyziemne, a przez to pomijane. Stasiuk nie zwraca. uwa.gi na. miejsca., które sa^ popularne wśród turystów. W czasie swoich podróży wielokrotnie mijał Baranów uzna.wa.ny" za perłę renesansu" nigdy jednak nie pomyślał o zwiedzeniu go Zapisu ac określenie perła renesansu w cudzysłowie podkreśla że nie jest to opinia obiektywna ale przekonanie zakorze nione w powszechnej'turystycznej' świadomości przez treści przewodników i można sie z nim nie L d z i ć Kowalski zauważa że stosowanie takich peryfraz jak kraj kwitnącej wiśni" kraina 69 70 - rysiaca Jezior" " wieczne miasto" Weńecia pół n o / " erc czyniących srvl n r z e w o d n i k ó w silnie e k s n r e s y w ń y m to iedna Jcech zwiększa i a rvrb irb : JTn "71 n perswa.zyjnosc . Stasiuk, podobnie jak Kalder, jest zafascy­ nowany zjawiskiem rozpadu. Zawsze zabiera ze sobą starą mapę Słowacji, która nosi ślady wie­ lokrotnego użycia. Choć jest ona prawie całko­ wicie zniszczona, dla Stasiuka pozostaje prawie relikwią. Ta mapa jest rozdarta w kilku miejscach, a nazwy miejscowości są ledwo widoczne, powoli przestają istnieć . Miejsca odwiedzane przez Sta­ siuka podlegają rozkładowi i przywodzą na myśl ich dawno miniony splendor. W takich miej­ scach poczucie braku przyszłości jest dojmujące. Stasiuk mówi: „Jak wrócę tam, gdzie już kiedyś 72 69 70 71 72 Ibid., s. 146. Ibid, s. 11. P. Kowalski, op. cit., s. 68. Ibid, s. 14. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA byłem, mogę niczego nie zastać" . Choć Stasiuk widział już wiele miejsc, które są tak „niewyraźne i mętne", że trudno je zapamiętać, nie rezy­ gnuje z kolejnych podróży - chce widzieć pustkę i nicość. Często znajduje się w miejscach, w któ­ rych przeciętny turysta zadałby sobie pytanie: „Co ja tu właściwie robię?". Obiektywnie taka podróż nie przynosi nic nowego. Może jednak stać się niezwykłym doświadczeniem „własnego, pozornie banalnego bytu" . 73 74 Gdy nie ma już na mapie świata białych plam, może się wydawać, że nie pozostało już nic do odkrycia. A jednak ludzie nadal wybierają się w bliskie i dalekie podróże. Wiedzeni ciekawością pragną odkryć to, co jest obce i nieznane, choćby to odkrycie miało wymiar jedynie osobisty. Na przestrzeni wieków inne cele zyskiwały na popu­ larności i inne motywy prowadziły podróżników do konkretnych wyborów. Były to wybory uzależ­ nione od sytuacji politycznej poszczególnych kra­ jów, uwarunkowane tradycją czy obecnie panującą modą, a także ukształtowane przez stereotypy lub działania marketingowe. Każdy okres w dziejach ludzkości wyznaczał p ewne trendy nie tylko w for¬ mie podróży ale przede wszystkim w doborze jej celu: średniowiecze oglądało wędrujących rycerzy, kupców trubadurów lecz nade wszystko piel' grzvmów zmierzających do lerozolimy Rzymu Loreto czy Santiago de Comoostella Renesans to czas wielkich odkryć Peopraficznych ale również początki podróży do uzdrowisk Oświecenie to począiKi pourozy uo uzurowisK. o ś w i e c e n i e okres nonnlarvzacii C r a n d T o u r — n o d r ó ż y edn karyinei R o m a n t y z m n r z y n i ó s ł fasrynarie dzika nr/ d i" Dezposrednim b n ' J „ I z\ nią W kontaktem, L nr kr rn tym r m przyrodą 7 samym pierwsze wycieczki za miasto i w góry, jak również zainteresowanie historią, szczegól­ nie tajemniczymi ruinami, odwiedzanymi najle­ piej pod osłoną nocy. Wiek A l A byt świadkiem europejskiej ekspansji kolonialnej oraz przyniósł 73 74 Ibid., s. 226. Ibid., s. 75. �50 B o ż e n a Kilian początki turystyki masowej, będące rezultatem między innymi rozwoju kolei, organizacji Świato­ wych Wystaw oraz w drugiej jego połowie ugrun­ towania się kapitalizmu, popularyzacji podróży do uzdrowisk i letnich kurortów nadmorskich i zimo­ wych górskich . 75 Powszechne przekonanie dotyczące tego, co warto, można, a nawet trzeba zobaczyć, nieobce jest również turystom współczesnym. W wieku XXI, gdy turystyka stanowi jedną z najbardziej znaczących i dochodowych gałęzi gospodarki światowej, wybór celów podróży jest nieograni­ czony - możliwa jest nawet turystyka kosmiczna. Analiza motywów skłaniających turystów do podejmowania takich, a nie innych wyborów prowadzi do stwierdzenia, że każdy wybór uwa­ runkowany jest wieloma czynnikami. Zależy nie tylko od osobowości i preferencji poszczególnego turysty oraz jego sytuacji finansowej ale także wielu elementów zewnętrznych, takich jak pro¬ cesy konstruowania atrakcji turystycznych, powszechnej świadomości co do ich wartości, a także szerzenia sie wśród turystów określonych trendów Niejednokrotnie wybór celu podróży zależv od podatności turvstv na w p ł v w dzia łań marketingowych o r o r n u i L c h poszczególne miejsca iako atrakcyjne turystyczne cele Cheć nochwalenia sie kolebom i nracv wakaciami i i a k i m ś konkretnym mieiscn wvdaie sie hvć dość p 75 z hn S r n ż t kt'r h b r nie zawsze są aż tak oczywiste. W momencie rozpowszechnienia turystyki na masową skalę podróżujący zapragnęli zdystansować się od tłu­ mów oblegających najbardziej znane zabytki. Tendencje antyturystyczne, które się pojawiały, przybierały różne formy - wykształcenia bardziej wyrafinowanej świadomości, dotyczącej wartości poszczególnych atrakcji, starannego wybierania celów czy wreszcie zejścia z głównych turystycz­ nych szlaków, mające na celu zobaczenie tego, co niepopularne, niedoceniane, zwyczajne czy wręcz brzydkie. Dotarcie na końce świata, gdzie, według turystów i miejscowych, nie ma abso­ lutnie nic ciekawego, stało się celem niejednego podróżującego. Antyturystów przyciąga pustka szara rzeczywistość zwykłe blokowiska czy ulice -raczej ludzie niż miejsca. Takie podejście może oznaczać że podróż wcale nie musi odbywać sie do miejsc bardzo odległych i warto docenić to co znaiduie sie na nrzvkład w sąsiednich mieisco' wościach lub nawet w innej niż zamieszkiwana nrzez tnrvste części miasta 7 newnościa otwiera nowe możliwości noszerza i rak inż bardzo sze r , , f | ' P r n • J , n r n i ln _ roki Katalog miejsc stanowiących potencjalne cele podroży ^hoc w powszechnym mniemaniu wszystko zostało jakiegoś juz zbadane i opisane, ciągłe można dokonać wielkiego osobistego odkrycia. Każda podroż staje się do tego dosko­ nałą okazją dlatego ludzie naturą których - jak pisał 1 rzecławski - jest pielgrzymowanie, zawsze będą podróżować. Szczegółową historię podróży przedstawia W. Lóschburg w swojej książce: A History ofTravel, Die Edition Leipzig,Leipzigl979. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a The 51 Ends of the World: On Destination Choices In the article the author attempts to analyze the factors influencing choices of travel destinations. At the time of the Great Discoveries of 15* and 16* centuries people reached the farthest edges of the world. Although there are no longer white spots on the map of the world, people have never stopped travelling. Motivated by curiosity, tradition or fashion they went to other countries to complete their education, as during 18 century Great Travel, to escape the restrictions of the morał code of conduct, as the British of the Victorian era, or to relax, as the contemporary tourists mainly do. The change of motivations of the undertaken travels has influenced the choices of destinations, and so, for the Enlightenment traveller the major destination was Italy, seen as a handbook of history, art and culture; Romantic travellers visited mainly Switzerland, where dangerous and mysterious mountainscape could be encountered, whereas contemporary tourists head for acclaimed attractions. Those who wish to differentiate themselves from the mainstream of travellers choose destinations seemingly unattractive. Anti-tourists, as they can be called, wish to reach places from where - as it seems - there is "no way back". These are forgotten ends of the world where in common understanding there is nothing to see. But very often it turns out that even that nothing' is filled with something meaningful and, eventually, it becomes a destination bearing a real significance. th 1 (19) P019 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce0e5c9ad323c27f6dae069663122c9.pdf 8909a3d4e3ecabc27c6de4a25ec9e347 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5690 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5290 Title A name given to the resource Strój sieradzki / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.4; 74 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �ATLAS P O L S K I C H STROJÓW CZĘŚĆ IV MAZOWSZE LUDOWYCH i SIERADZKIE ZESZYT 6 JAN P I O T R D E K O W S K I STRÓJ SIERADZKI Zakład KuUuroznawstwa B i b 1 io t ea^j /. Nr inwentarzowy. WROCŁAW 1 9 5 9 NAKŁADEM P O L S K I E G O T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH W Y D A W A N Y PRZEZ P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE K O M I T E T REDAKCYJNY: JÓZEF GAJEK, A D A M GLAPA, ANNA KUTRZEBA, ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ - ADAMSKA REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK OKŁADKA ADAMA MŁODZIANOWSKIEGO P L A N S Z A B A R W N A JERZEGO K A R O L A K A REDAKTOR ZESZYTU: JÓZEF GAJEK UKŁAD GRAFICZNY ADAMA GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA POZNAŃ K L I S Z E J E D N O B A R W N E : W R O C Ł A W S K A DRU­ K A R N I A N A U K O W A W R O C Ł A W — K L I S Z E WIE­ L O B A R W N E ZAKŁADY G R A F I C Z N E IMIENIA M. KASPRZAKA W P O Z N A N I U Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 7 ark. druk. 10 + 2 wk„ Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86/8. Oddano do składania 4 V 1959. Podpisano dodruku 3 0 X 1959. Druk ukończ, w listopadzie 1959. Zam. 298/146 Cena zł 28,—. F-9 �TABLICA I Ubiór sieradzki. — Druhna i drużba m a i . J. Karolak �WSTĘP P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar, na którym noszono jeszcze powszechnie w drugiej połowie X I X w. strój sieradzki, znajduje się na zachodnich terenach województwa łódzkiego i obejmował dzisiejszy powiat sieradzki, łaski i południowo zachodnią część powiatu poddębickiego. Obecnie obszar ten graniczy od wschodu z pow. bełchatowskim i łódzkim, od południa z pajęczańskim i wieluńskim, od zachodu z kaliskim, od północy zaś z tureckim, łódzkim i resztą powiatu pod­ dębickiego. Przez jego teren przepływa Warta oraz jej górny prawobrzeżny dopływ Widawka wraz z Grabią i Niecieczą, nad którymi najwięcej znajduje się lasów i łąk. Obszar powiatu sieradzkiego i łaskiego stanowił dawną północną część sieradzkiego, która sąsiadowała bezpośrednio z Wielkopolską i Łęczyckiem. Badania nad gwarą Polski środkowej wykazały, że są to tereny przejściowe, na których brak wyróżniającego się dialektu i takich zjawisk językowych, któreby zdecydowanie nawiązywały do ziem sąsiednich . Do ważniejszych ośrodków miejskich znajdujących się na terenie powiatu sieradzkiego i łaskiego należą: Sieradz, Łask, Zduńska Wola, Pabianice, Warta i Szadek . Przemysł tkacki skupia się głównie w Zduńskiej Woli i Pabianicach. Wymienione powiaty posia­ dają charakter rolniczy, z ogólnej powierzchni przypada 59°/o na ziemię orną, (szczerki i bielice), a 18,65% na lasy . Najgorsze gleby znajdują się w Ł a s k i e m ; tu głównie upra­ wiają żyto, jęczmień, owies, pszenicę, proso, tatarkę i ziemniaki . Chów zwierząt obej­ muje krowy, świnie, owce, konie i drób. Z owiec hodują świniarki, rzadziej zaś mery­ nosy. Historia regionu. Teren na którym występował strój sieradzki obejmował, północną część kasztelanii sieradzkiej, należącej początkowo do dzielnicy łęczyckiej a w drugiej połowie X I I I w. do Księstwa sieradzkiego . W X I V w. Księstwo to zostało włączone do Królestwa Polskiego . Osadnictwo przedhistoryczne i wczesnohistoryczne tego obszaru skupiało się w doli­ nie Warty, Grabi i Neru. Jak wynika z pracy J. K a m i ń s k i e j istniały na n i m dwa najstarsze skupiska osadnicze: pierwsze w okolicach Sieradza, obejmujące m. i n . szereg grodów z którymi były związane przeprawy rzeczne , drugie w okolicach dzisiejszych Pabianic, t j . na terenie ówczesnego Opola chropskiego, przez który przebiegała stara droga handlowa z południa na północ (Sulejów, Piotrków, Łęczyca) . W X V w. i następ­ nych wiekach zachodzą już poważne zmiany. Osadnictwo dąży do zajęcia przestrzeni leśnych znajdujących się między Nerem i Wartą oraz na równinie łaskiej i Szadkow­ skiej. Stosunkowo najpóźniej rozwinęło się osadnictwo w Kotlinie szczerczowskiej oraz w okolicach Brąszewic, gdyż dopiero w X V I I w. Wiele wsi i osad powstało w X I X w. w związku z parcelacją majątków ziemskich i z rozwojem przemysłu. l 2 3 4 5 6 7 8 9 3 �W latach 1828—1837 został wybudowany Wola - Łask - Pabianice - Łódź. Równolegle do lejowa . Na terenie sieradzkim i łaskim znajdowały tj. dobra królewskie , kapituły krakowskiej , magnackie stanowiące tzw. P s t r o k o ń s z c z y z n ę trakt fabryczny Kalisz - Sieradz - Zduńska tego traktu powstała w 1903 r. linia ko­ 10 n 12 14 się cztery większe kompleksy majątkowe, arcybiskupa gnieźnieńskiego oraz dobra . 13 Dobra królewskie w X V I I I w. dzieliły się na starostwo sieradzkie i klonowskie. Po rozbiorach zostały utworzone z nich ekonomie rządowe. Spośród królewszczyzn na uwagę zasługuje starostwo klonowskie, w granicach którego znajdowała się „puszcza królewska" tudzież obok k i l k u zaledwie większych wsi mnóstwo osad leśnych zwanych „pustkami", w których, jak notują lustratorzy osiemnastowieczni „siedzieli ludzie bo­ rowi", zwani później przez ludność mieszkającą na otwartych obszarach — Borusami, rzadziej Borowiakami . Wśród mieszkańców pustek było wielu skudlarzy, kołodziei, smolarzy, kurzaczy oraz osób zajętych i n n y m i pracami związanymi z lasem. Panom swoim składali jako daniny cietrzewie, jarząbki i z a j ą c e . Borusowie uprawiali dużo l n u ; w każdej niemal osadzie posiadali tamie w których suszyli i międlili l e n . We­ dług relacji najstarszych informatorów ludność ta nie zajmowała się na większą skalę hodowlą owiec, a ubiór jaki nosiła, był przeważnie szyty z własnego płótna. 15 16 11 18 Dobra duchownych koncentrowały się głównie we wschodniej części powiatu ła­ skiego, t j . kapitulne wokół Pabianic i arcybiskupie w widłach rzeki Widawki i Grabi. Tak zwana Pstrokońszczyzna, obejmująca kilkanaście wsi, skupiała się w partykularzu burzenińskim, położonym na lewym brzegu Warty, w najbliższym sąsiedztwie włości królewskiej. Oprócz wymienionych dóbr tworzących całe kompleksy, były również po­ siadłości drobniejsze jedno i dwuwioskowe, należące do mniej zamożnej szlachty. Jak wskazują źródła historyczne (ryc. 3 i 4), sytuacja gospodarczo-społeczna ludności była na ogół ciężka i niepomyślna. Chciwi dzierżawcy i właściciele oraz ich urzędnicy dopu­ szczali się różnych nadużyć, co w rezultacie powodowało rozgoryczenie wśród poddanych, a niekiedy było przyczyną zbiegostwa i jawnych b u n t ó w . 19 Korzystniejsze nieco warunki życiowe posiadali „pustkowianie" siedzący w puszczy k r ó l e w s k i e j , sołtysi, młynarze, karczmarze, różni rzemieślnicy oraz chłopi służący w pie­ chocie wybranieckiej . Nie przyniosło również większej poprawy chłopom oczynszowanie w drugiej połowie X V I I I w., które zresztą dotyczyło przeważnie dóbr arcybisku­ pich. Całkowite oczynszowanie wsi położonych w ekonomii klonowskiej nastąpiło dopiero w 1862 r. Datą przełomową w dziejach chłopstwa sieradzkiego było uwłaszczenie (1864 r.), które radykalnie zmieniło w pierwszym rzędzie jego sytuację gospodarczą. Niemałą rolę w kształtowaniu życia wsi zarówno w X I X , jak i X X w. odegrały ośrodki przemysłowe i chałupnicze, które skupiały się. w północno-wschodniej części terenu. Na szczególną uwagę zasługuje wychodźstwo zarobkowe, głównie do Niemiec, w mniejszym stopniu do Danii, Francji, Rosji i Ameryki. Największe nasilenie tego ruchu trwało w latach 1890—1914 . W okresie międzywojennym nastąpiły w tej dziedzinie znaczne ogranicze­ nia. Wychodźstwo miało również duży w p ł y w na stan i kształtowanie się kultury wsi, a szczególnie na tradycyjny strój ludowy. 20 21 22 Typowe cechy stroju. Za charakterystyczne i podstawowe części stroju sie­ radzkiego, należy uważać u mężczyzn czapkę luśniowaną z siwym barankiem, kaszkiet granatowy zwany powiecikiem, kamizelkę dwu i trzyrzędową, spencer i portki z mate­ riału jednobarwnego lub w paseczki, z przewagą koloru czerwonego i zielonego, kapotę granatową fałdzistą zapinaną na guziki; u kobiet czepiec zwany kopką przewiązany jedwabnicą, chustki do okrycia latówki i pluszówki, koszulę pozbawioną haftu, szeroką kryzkę, kaftan z peleryną zw. mamelką, granatową węgierką z niebieskimi pętlami, wełniaki o dnie cynobrowym na sznurówce zwanej stónikiem przybrane czarną aksamitką, 4 t �sukienki z kupnego materiału robione na wzór stóników, zapaski samodziałowe często iglicowane b a r w n ą włóczką, wreszcie fartuchy marynusowe z obszytkiem (tabl. I). Do wymienionych części odzieży należy dodać strój obrzędowy, który również po­ siada swoją odrębną specyfikę regionalną. W czasie uroczystości weselnych drużbowie trzymając w ręku bat na sarniej nóżce, paradowali z wieńcami u czapek i z chustkami u boku sukman. Druhenki, jak też i panna młoda, miały w t y m czasie głowy okryte żakardowymi wstążkami i wieńcami (tabl. I , ryc. 52). W stroju sieradzkim do niedawna jeszcze można było znaleźć niektóre archaiczne formy przyodziewku. Do nich w pierwszym rzędzie należał ubiór przeznaczony dla umarłych, składający się z koszuli — zgła lub zgiełeczka oraz czapeczki —• duchenki (ryc. 11, 30, 49). Do tego typu należały również długie płótnianki i płachty odziewacźki. Obok cech wspólnych strój sieradzki posiadał pewne lokalne odmiany, z k t ó r j c h można było wyróżnić trzy grupy: klonowską, monicką tudzież łaską. Pierwsza grupa stroju jest ściśle związana z Borusami i dawną puszczą królewską. Pozostawała ona, zwłaszcza w X I X i X X w. pod silnym wpływem Kaliskiego i Wieluń­ skiego. Mężczyźni nosili tam długie białe kożuchy, białe płótnianki przepasane rzemien­ nym pasem oraz kapelusze ozdobione piórami kraski lub żołny. Kobiety Borowionki ubierały się w fartuszki z falbanką, granatowe kaftany, których peleryny zdobiły pacior­ kami, białe lniane chusty z frędzlami zwane niekiedy toktuskami z klokami. Panna młoda na upiętych wstążkach miała najczęściej ruciany lub barwinkowy wianek. W drugiej grupie, ściśle związanej ze starożytnym grodem nadwarciańskim i jego okolicą, na wyróżnienie zasługuje paradna kamizelka męska ze stojącym kołnierzem, de­ korowana guziczkami i sznureczkiem tudzież sukmana z wyłogami i kobiece fartuchy haftowane oraz chusteczki pozłacane (tabl. I , ryc. 5, 13, 16, 18, 43, 54). Trzecią wreszcie odmianę stroju sieradzkiego stanowi grupa łaska, która w północnej swej części uległa już całkowitej niwelacji. W grupie tej były rozpowszechnione czapki luśniowane wścieklice wiązane białą lub różową wstążeczką, wreszcie spencery, siwe płócienne kapoty i b i a ł e s u k m a n y , dekorowane czarną lub niebieską tasiemką. W Ldzaniu i okolicy dochodziły do tego białe włóczkowe pasy wiązane na lewym boku. W stroju kobiecym wyróżniały się okrągłe czepce z wiązadłami zwane holenderskimi oraz czerwone wełniaki z falbanką przyszyte do aksamitnych staniczków (ryc. 31, 32). W tkaninie zarówno wełniakowej jak i zapaskowej, zwłaszcza w okolicach Szczer­ cowa i Dłutowa daje się zauważyć dość poważne wpływy Piotrkowskiego. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Strój sieradzki różni się od strojów sąsiednich, t j . piotrkowskiego występującego na wschodzie, wieluńskiego na południu, kaliskiego na zachodzie oraz łęczyckiego na północy. Podstawowe składniki ubioru męskiego w Piotrkowskiem są następujące: kapelusz zw. ryjem, czapki granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, napierśnik haftowany białym płaskim haftem, portki z fartuszkiem w drobne prążki z przewagą kolorów gra­ natowego, czarnego i białego, lejbik z kołnierzem, najczęściej w drobne paseczki z obec­ nością koloru czerwonego, spencerek granatowy, obcisły oraz sukmana granatowa zapi­ nana na guziki. Ubiór kobiecy obejmuje: półczepiec ozdobny, koszulę haftowaną na mankietach i przyramkach, gorsety obcisłe sznurowane, ozdobione rózgami, staniki z falbanką, kaftany zaszewkowe i wcinane, długie białe bluzeczki gorsetowe, wełniaki suto sfałdowane; różnobarwne spódnice dekorowane u dołu wstążkami, długie zapaski z wełnianą sioteczką, koroneczką lub wstążkami, wreszcie zapaski naramienne robione w cztery i więcej nicielnic . W Wieluńskiem widzimy u mężczyzn baranicę okrągłą z barwnym dnem, czarny kapelusz przybrany czerwonym lub zielonym sznurkiem, lnianą koszulę ozdobioną na wykładzie czerwoną stebnówką i wiązaną pod szyją wstążeczką lub sznureczkiem z kuta­ sikiem, kamizelki, spencery i portki w kolorze najczęściej modrym lub białym, wreszcie 23 5 �sukmanę modrakową z organami t j . licznymi fał­ dami w tyle, a przy niej rzemienne pasy z kalitką lub pasy włóczkowe w prążki czerwonogranatowe. Charakterystyczne również dla tamtych okolic są wieńce u czapek drużbów robione ze słomy, krąż­ ków papierowych z błyszczącego szychu. Dość często drużbowie paradują w czasie uroczystości weselnych z malowanymi laskami, przepasani przez ramię b a r w n ą wstęgą. Strój kobiecy w Wieluńskiem również posiada swoją specyfikę regionalną. Obej­ muje on okrągły czepiec z wiązadłami, na który zimą zakładają chustkę selejówkę, czepiec o ruchomym dnie, zwany sroczką, r u r k o w a n ą fryzkę, barwny kabacik z zasobami (fałdami), fałdzisty wełniak na oplicku określany niekiedy mianem burki, zapaski na odziwkę i do pasa z trokami tkanymi na war­ sztacie, pończochy barwne, często modre z czer­ wonymi klinami oraz trzewiki z czerwonym wy­ szyciem. W Kaliskiem na odzież męską składały się: siwa wysoka czapka barankowa zdobiona wstążecz­ kami (m. in. żółtą), kapelusz słomiany - słómionka z czerwoną wstęgą, westka jednobarwna lub w dro­ bne prążki, ze stojącym kołnierzem, biała samo­ działowa kapota - kamzela sfałdowana w tyle i ob­ szyta czarną lub granatową taśmą, sukmana gra­ natowa lub niebieska, ze stojącym kołnierzem, obwiązana włóczkowym lub skórzanym pasem, Ryc. 1. zwanej K obieta w naramiennej zapasce Z a k r z e w k i , pow. Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r. fartuszka. „ . . . . , , dlu n l z e k o . l a , , , , n & 3 granatowy lub czarny lajbik o.bszyty niebieskim sznurkiem. Na kobiecą zaś odzież składały się olbrzymie czepce z bardzo szeroką fal­ banką, czarne lub granatowe sukienne kaftany z błyszczącymi guzikami, welniaki jedno i wielobarwne na stanikach sznurowanych barwną wstążeczką, wreszcie wełniane samo­ działowe zapaski . Strój łęczycki, z którego zachowały się do dziś już tylko relikty, obejmował u męż­ czyzn kapotę zieloną i jasnogranatową, spencer, kamizelkę, portki z samodziałów prze­ ważnie tkanych w drobne prążki zielone i czerwone, biały rypsowy gors czyli przodek czarną chusteczkę, którą wiązano pod szyją na węzeł, wysoki kapelusz, granatową roga­ t y w k ę z czarnym barankiem; u kobiet: koszulę z krezą, długi granatowy kaftan zwany przyjaciółką, wełniak na staniku z rękawami, k u p n ą chustkę do okrycia, kopkę (czepiec) z luźną falbanką z tyłu, oraz szeroki półczepiec ozdobiony wstążkami, wiązany w ko­ kardę na k a r k u . 24 23 R o z d z i a ł I OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO N A B A D A N Y M OBSZARZE We wsiach położonych w pobliżu Sieradza i Widawy strój ludowy zachowali tylko niektórzy starsi mężczyźni (ryc. 2, 8, 9). Jest to przeważnie strój świąteczny składający się z kamizelki, spodni, spencerka, surdutu, granatowej kapoty, kaszkietu z daszkiem lub maciejówki. Znacznie większy zasięg posiada sieradzki ubiór roboczy, który obejmuje lnianą koszulę, portki oraz trepy pokryte skórą. 8 �Zarzucanie stroju odbywało się stopniowo; z powszechnego użycia wyszły najpierw czapki luśniowane, rogatywki, sukmany z wyłogami, lejbiki brunatne i oliwkowo-zielone, pasy włóczkowe i skórzane zw. trzosami, później kapoty granatowe i surduty, w końcu wreszcie spencery, portki z fartuszkiem, kaszkiety, koszule lniane z kupnymi wstawkami oraz obrzędowe chusteczki weselne młodzionów tj. drużbów. O wiele dłużej zachował się ubiór kobiecy, zwłaszcza w okolicach Sieradza, Widawy i Ldzania. Ubiór ten jest głównie przeznaczony na święta i uroczystości rodzinne. Młode mężatki i dziewczęta noszą kwieciste chusteczki, koszule o szerokich rękawach, spódnice 0 ozdobnych sznurówkach, fartuchy haftowane i starannie układane w fałdy oraz sznury paciorków upiększonych na ramionach b a r w n ą wstążką. Strój starszych kobiet jest prze­ ważnie ciemniejszy i obejmuje najczęściej spódnice, prosty szeroki fartuch, kaftan zwany szackiem, chustkę pluszówkę lub marynuskę oraz koszule z kryzą, rzadziej samodziałowy wełniak, zapaskę, kaftan z ogonem, chusteczkę turecką, czepiec, korale lub bursztyny. W okolicach Klonowej, Szadku i Pabianic występowanie ludowego stroju ogranicza się do form reliktowych. W bardzo dużym rozproszeniu można tam znaleźć pojedyncze czepce, zapaski, wełniaki. Niektóre części tradycyjnego stroju sieradzkiego, jak węgierki, kaftany z peleryną (mamelki), chustki latówki czy pozłacane straciły swą zupełną aktual­ ność jeszcze w pierwszych latach X X w. (ryc. 39, 54). Najdłużej przetrwał strój ludowy u osób starszych, pozostających zdała od wszelkich przemian społecznych. Najwcześnej zarzucili go ci wszyscy, którzy byli na wyrobku. Najbardziej skłonni do przyjmowania ubioru miejskiego okazali się mężczyźni. Dość wcześnie, bo jeszcze w drugiej połowie X I X w. rozpoczął się proces zarzucania tradycyjnego stroju ludowego. I g n a c j a P i ą t k o w s k a ze Smardzewa opisując kulturę ludową wsi Wróblewa robi uwagę, że „ . . . strój ludu zaczyna przybierać formy odrębne, zapożyczone od mieszkańców miasta..." . W kilka­ dziesiąt lat później, t j . w 1910 roku Stanisław G r a e v e stwierdza, że „Staroświeckie stroje męskie włościan w Sieradzkiem już wyszły zupełnie z użycia" . Po­ dobnie pisze w swej pracy Józef Kobierzycki z Bogumiłowa" . Nietylko wymienieni pisarze sieradzcy zwracali uwagę na ten stan rzeczy, lecz także i działacze spo­ łeczni, a szczególnie k s i ę ż a - . Ziemiaństwo chcąc podtrzymać tradycyjny strój żądało od uczestników dworskich dożynek ubierania się w miejscowy strój ludowy. Niektóre dwory nie chcąc dopuścić do roz­ powszechnienia welonu, wypożyczały do ślubu wieńce 1 kwieciste wstążki, obdarowując przy tym pannę młodą datkiem pieniężnym . Proces zanikania stroju ludowego trwał z górą 75 lat; miał on jednak niejednolity przebieg w róż­ nych częściach omawianego obszaru, na co złożyło się wiele przyczyn i okoliczności. Informatorzy nie­ jednokrotnie podkreślali, że upadek ubioru wiej­ skiego nastąpił na skutek ośmieszania go przez mieszczan i ludzi „od waszeci", którzy już „pogubili szmaty i odmiennie się nosili". Tych wszystkich, którzy ubierali się w tradycyjny przyodziewek po­ gardliwie nazywano granosami* . 26 27 2S 9 30 1 Ryc. 2. Mężczyzna w czapce m a c i e j ó w c e i s a m o d z i a ł o w e j kamizelce, wieś Monice, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. 7 �Były to jednak przyczyny pośrednie, powstające już w czasie rozkładu tradycyjnej kultury. Istotne przyczyny wiązały się ściśle z sytuacją ekonomiczno-społeczną. Po 1872 r. a więc po wojnie francusko-niemieckiej rozwinęła się na wielką skalę emigracja do państw europejskich, a zwłaszcza do Niemiec, która objęła również ludność powiatu sieradzkiego i łaskiego. Emigrująca ludność chętnie pozbywała się przyodziewku wiejskiego i prze­ bierała się w tandetę miejską. Niemały pływ na stan i zanikanie stroju miał okręg łódzki oraz rozwijające się tkactwo chałupnicze, głównie skupione wokół Pabianic i Lutomierska. Dotkliwą stratę poniósł również strój ludowy w czasie ostatniej wojny światowej. Ludność polska wysiedlona przez Niemców w sposób jak najbardziej okrutny, nie miała najczęściej możliwości zaopiekowania się swoim ruchomym majątkiem, wśród którego znajdował się również tradycyjny przyodziewek. Do wyniszczenia odzieży reliktowej, zwłaszcza w ostatnich latach, przyczyniła się szeroko propagowana akcja skupu odpad­ ków użytkowych. W t y m czasie do najbardziej nawet oddalonych wsi docierali szma­ ciarze chadrużkowie, smatkowie, którzy drogą wymiany zabierali ze skrzyń i strychów tradycyjny przyodziewek ludowy. Wiele też wełniaków i zapasek starego typu dzięki rozwijającemu się dziewiarstwu ręcznemu zostało sprutych i przeznaczonych na swetry, spódnice, chustki itp. Obecnie obserwujemy również i odwrotne zjawisko, a mianowicie wkraczanie na wieś niektórych części stroju, jak zapasek do odziewu i wełniaków, produkowanych na war­ sztatach spółdzielni „Sztuka Sieradzka" i SS. Urszulanek w Sieradzu. R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU SIERADZKIEGO Materiały jakimi rozporządzamy do napisania niniejszego rozdziału odnoszą się do X I X i X X w. (1822—1957). Pochodzą one zasadniczo ze źródeł drukowanych oraz z w y ­ wiadów terenowych przeprowadzonych przez autora w latach 1954—1957. Materiały te nie są jednolite, zwłaszcza w odniesieniu do lat przypadających na okres rozkładu for­ macji feudalnopańszczyźnianej tudzież zakończenia procedury związanej z uwłaszczeniem, której koniec przypada około 1870 r. Malowidła drzwiowe z X V I I w. przedstawiają dwóch chłopów pańszczyźniach, z których jeden pochodzi ze wsi królewskiej, drugi szlacheckiej (ryc. 3 i 4). Jak wynika z notatek zaczerpniętych z Dzienników Urzędowych, ubiór chłopów pań­ szczyźnianych w pierwszej połowie X I X w. obejmował następujące części: koszulę płó­ cienną, spodnie najczęściej z płótna zgrzebnego lub cienkiego w paski lub w kolorze białym, zwane dość często gatkami oraz sukienne granatowe, rzadziej zaś drelichowe; kamizelkę plócienkową ciemną lub sukienną czarną albo granatową, niekiedy ozdobioną mosiężnymi guzikami; spencer płócienny w paski lub sukienny granatowy; katankę su­ kienną granatową obszytą w Mnichowie białym sznurkiem; kapoty płócienne; suk­ many sukienne s i w e określane również jako b i a ł e , granatowe podszywane białym płótnem, a w okolicach Szczercowa zaopatrzone jeszcze w klapy z zielonego sukna i w mosiężne guziki; czapki trojakie, jedne rogate z sukiennym wierzchem i z otokiem z siwego baranka, drugie okrągłe sukienne granatowe z daszkiem zwane kaszkietami, trzecie siwe z uszami, buty ordynaryjne lub pasowe na obcasach i podkówkach. Mniej rozpowszechnione w t y m czasie były niebieskie wołoszki lub siwe z taśmami, kapelusze czarne okrągłe oraz chustki płócienkowe czerwone w kwiaty, używane do zakładania na szyję. Zarówno wołoszki, jak i chustki nawiązywały najwyraźniej do mody jaka wówczas panowała po miastach . 32 8 �Do lego okresu odnoszą się również ogólne opisy stroju sieradzkiego, tak mężczyzn jak i kobiet sporządzone przez rejenta i archiwistę sieradzkiego, Antoniego Pstrokońskiego z Paparonu , zmarłego w 1843 r., a ogłoszone drukiem przez Józefa Szaniawskiego . Według jego relacji chłopi chodzili latem do pracy w słomianym kapeluszu własnej roboty, w koszuli związanej pod szyją wstążeczką tudzież w spodniach z fartuszkiem, t j . z rozporkiem zapinanym na boku; na święta zaś w porze letniej wdziewali zgrzebną białą sukmanę, kapelusz czarny z kulistą główką i szerokim rondem, wreszcie buty na obcasach podbite grubymi pcdkówkami. Nieco odmiennie przedstawiał się ubiór noszony zimą. Obejmował on: czapkę z siwym barankiem przybraną wstążkami, s u k m a n ę nie­ bieską, granatową lub białą ze stojącym kołnierzem, a dekorowaną seledynową lub czer­ woną taśmą, pas wełniany czerwony do przewiązania, sukmany oraz barani k o ż u c h . 33 34 33 WIU, SZLACHECKA. Ryc. 3. C h ł o p ze w s i szlacheckiej w ubiorze roboczym na f r a g ­ mencie d r z w i z X V I I w . C h o j n ę , pow. Sieradz. Fot. M a ś l i ń s k i 1957 Szaniawski do zagadnienia stroju i rekwizytów obrzędowych odnoszących się do formacji feudalnopańszczyźnianej dostarcza niewiele. Pisze on, że ,,w wigilię ślubu młodziani w y ­ strojeni w świąteczne szaty (.) chustami przez r a m i ę przepasani, w towarzystwie drużby białym ręcznikiem na wzór rańtucha przepasanego, z kapłonem pod pachą na podarunek i pałkami w r ę k u , przybywają do dworu, prosząc pana miejscowego o zezwolenie na ślub, tudzież o dziewki dworskie na obchód weselny". Należy t u jednocześnie zaznaczyć, że zwyczaj u młodzianów przepasywania chust przez ramię przetrwał do końca X I X w. Według tego zwyczaju przewiązywano duże czerwone chusty tzw. ponsówki przez ramię, 9 �krzyżując je na piersiach i plecach. W tym mniej więcej czasie przyjmuje się moda wśród „młodzionów" przypinania białych lub czerwonych chustek na prawym lub lewym boku. Od Szaniawskiego dowiadujemy się również, że na czele wesela jechali konno młodzianowie zaopatrzeni w baty . O. K o l b e r g w opisie obrzędów weselnych z 1843 r. odnoszącym się do okolic Warty i Dobrej podaje: „Drużbowie dwaj Pana-młcdego w modrych sukmanach nasu­ nąwszy na ucho siwe czapeczki z czarnym barankiem, opasane wieńcem ziół naokoło, przystrojeni w wstążki białe i czerwone spływające z ramion, konno objeżdżają wieś . - ^ a s z a j ą c gości na w e s e l ę " . Wielce ciekawym w tym okresie było również śmiertelne odzienie, w którym chowano zmarłych mężczyzn. Składało się ono ze zgla, to jest długiej koszuli na wzór alby uszytej oraz z płóciennej białej czapeczki zwanej duchenką . Strój kobiecy z okresu pańszczyźnianego składał się, jak to wynika z relacji Szaniaw­ skiego z pasiastych wełniaków samodziałowych, granatowego kaftana z błyszczącymi guzikami oraz z dwóch rodzajów chustek na głowę; kolorowej kwiecistej i białej, tudzież z „trzewików na wysokich napiętkach". Do tego dochodziły szklane różnobarwne paciorki, mosiężne obrączki, brązowe pierścionki z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej oraz kwiaty noszone przez dziewczęta przy chustkach na głowie. Tenże autor informuje, że kobiety wiejskie „ . . . zahartowane na zimno, zwykle boso chodziły (...) i nigdy nie ujrzałeś (ich) z gołą g ł o w ą . . . " Od niego również dowiadujemy się, że w Sieradzkiem na głowę panny młodej zakładano „mnóstwo wstążek różnokolo­ rowych i świecidełek, a na sam wierzch koronę błyszczącą (...)", druhnom natomiast „staroświeckie czółka czarne aksamitne, wstążkami jasnych kolorów ubarwione" . 3S 37 38 3 9 40 Dla uzupełnienia tego opisu, należy jeszcze dodać trzy lakoniczne notatki dotyczące stroju młynarki z Zygier z 1823 r., czterdziestoletniej kobiety z Piasków z 1832 r., wreszcie szesnastoletniej dziewczyny zmarłej z wyczerpania na ulicy Zduńskiej Woli w 1856 r. Pierwsza posiadała: tołubek modry podbity kuczbają i ozdobiony aksamitną przepaską, spódnik wełniany w czerwone pasy na staniku swojej roboty; fartuch płó­ cienny niebieski w paski drobne białe z falbanką u d o ł u ; druga koszulę lnianą płócienną, dwie sukienki, jedną spodnią „płócienkową w paski czerwone", drugą wierzchnią perkalową w kwiaty, pończochy czarne, półciżemki s k ó r z a n e ; trzecia wełniak w białe i szare paski, grubą płócienną koszulę, takąż płachtę do okrycia, chustkę płócienną. Ta ostatnia zamiast obuwia miała na nogach g a ł g a n y . 41 42 43 W podanych materiałach o stroju kobiecym nie znajdujemy żadnych danych o czep­ cach, choć w t y m czasie uczestnicy wesela śpiewali o nich w pieśniach oczepinowych. Sieradzki strój ludowy, posiadał więc w okresie pańszczyźnianym dużą rozmaitość form i był głównie oparty na wyrobach samodziałowych, a zwłaszcza na tkaninach lnianych w naturalnym kolorze. Na szczególne podkreślenie zasługuje biała odzież lniana, która niewątpliwie genezą swoją sięgała odległych czasów. Stuletnia kobieta z Monie utrzymuje, że jeszcze około 1880 r. niektórzy starzy gospodarze chodzili w podobnym przyodziewku. Odzież wierzchnią szyto z sukna białego i barwionego. W okresie 1860 —1870 r. zostały całkowicie zarzucone siwe uszate czapki, lniane gatki (portki), płócienne spencery w paseczki, katanki granatowe obszywane sznurkiem, sukmany o stojącym kołnierzu dekorowane seledynową i czerwoną oraz częściowo płócienne kapoty. U drużbów i młodzianów wychodzą w t y m z powszechnego użycia motywy dekoracyjne, białoczerwone wstążki, ręczniki, a u naturalne kwiaty. obcisłe białym taśmą czasie druhen W latach 1870 — 1918 życie i kultura mas chłopskich uległy znacznym zmianom pod w p ł y w e m masowej emigracji sezonowej, zwłaszcza do Niemiec, oraz na skutek silnego oddziaływania ośrodków produkcyjnych i handlowych. W tym czasie odzież ludowa uległa modernizacji, a wiele jej tradycyjnych składników zostało całkowicie zarzuconych. 10 �Spośród przyodziewku męskiego najbardziej rozsławione były w ub. wieku portki, o których śpiewano w Łęczyckiem i południowym Mazowszu „Od Sieradza portki modre, nie chciały mnie panny żodne". W drugiej połowie X I X w. ustąpiły one zwłaszcza w nadwarciańskiej części Sieradzkiego portkom szytym z samodziałowych tkanin prąż­ kowanych o przewadze koloru czerwonego i czarnego (tabl. II). Posiadały one szerokie nogawice oraz fartuszek zapinany z boku. Pod koniec tego wieku stały się modne spodnie z rozporkiem szyte już z materiałów fabrycznych. Kamizelki sukienne zwane również lejbikami, były już za czasów pańszczyźnianych dwojakiego rodzaju; jedne granatowe gładkie, inne brunatne lub oliwkowozielone o sto­ jącym kołnierzu, dekorowane czerwonym sznurkiem i białymi guziczkami (ryc. 13, 23). W drugiej połowie X I X w. kamizelki gładkie zaczęto przybierać na przodzie guziczkami Ryc. 4. C h ł o p ze wsi k r ó l e w s k i e j w ubiorze roboczym r.a frag­ mencie d r z w i X V I I w . Chojnę, pow. Sieradz. Fot. M . M a ś l i ń s k i 1957 uszeregowanymi w dwa lub trzy rzędy. Drugi typ kamizelki noszony był do grar.atowej sukmany przystrojonej czerwoną dekoracją której krój, jak twierdzą J. Kobit..zycki i St. Graeve , odpowiadał kontuszowi kościuszkowskiemu. Sukmanę, jak i wymienioną kamizelę, używali chłopi mieszkający w dawnym starostwie sieradzkim. Był to praw­ dopodobnie ubiór piechoty wybranieckiej osiadłej w tymże starostwie; przetrwał on w formie reliktowej do pierwszej wojny światowej. Bardziej rozpowszechniona wśród zamożniejszych kmieci była sukmana sukienna granatowa lub siwa, a u biedoty wiejskiej płótnianka biała, niesłusznie przez redaktorów listów gończych, zwana s u k m a n ą . Najdłużej, 44 11 �bo do naszych czasów przetrwała s u k m a n a g r a n a t o w a , suto sfałdowana. Do niej to używano pasów włóczkowych lub skórzanych. Płótnianki białe robione niekiedy ze zgrzebnicy, noszono jeszcze na początku bieżącego stulecia. Zarówno płótnianki jak i sukmany były w drugiej połowie X I X i na początku X X w. wypierane przez tzw. surduty, szyte z materiału fabrycznego pochodzenia. Poważne zmiany zachodzą również w koszuli męskiej. Szyje się je wprawdzie jeszcze z płótna lnianego, lecz wszywa się już kawałki białego perkalu i układa w podłużne zakładeczki, tworząc w ten sposób ozdobne napierśniki zapinane często z boku na gu­ ziczki z masy perłowej. Należy dodać, że dotąd jeszcze boczne zapinanie koszul uważa ludność miejscowa za w y m y s ł niemiecki. W t y m okresie modne również były długie kożuchy, tzw. tołuby lub dubloki. Naby­ wano je na dorocznych jarmarkach w Sieradzu lub Kaliszu. Zarzucono je po pierwszej wojnie światowej. Śmiertelne odzienie umarłych, więc zgło i duchenka były jeszcze aktualne na począt­ k u X X w. a nawet w sporadycznych wypadkach w 1939 r . . 45 Czapek już w okresie pańszczyźnianym było kilka odmian; najdłużej przetrwały czapki luśniowane z szarego baranka o brunatnym dnie aksamitnym, ozdabiane po bokach niebieską lub czerwoną wstążką oraz czapki rogate, posiadające wierzch z modrego sukna, a w otoku przeważnie siwy baranek. Pierwsze już na początku X X w. były unikatami, drugie jak twierdzi Graeve około 1910 r. były wypierane przez kaszkiety zwane powiecikami (tabl. I). Bardziej wykwintnym nakryciem głowy były sukienne kapelusze upowszechniające się na przełomie X I X i X X w. Podstawowym obuwiem chłopa pańszczyźnianego były buty. Biedniejsi sprawiali sobie do 1914 r. buty zwyczajne z gorszej skóry, tzw. ordynaryjne; kupowano je przeważnie na kramikach miejskich. Bute te miały przyszwę i cholewę jednolitą. Bogatsi nabywali jeszcze w drugiej poł. X I X w. buty z lepszej skóry, zwykle robione na miarę, stąd na­ zywano je pasowymi, te zaś wyparte zostały jeszcze w drugiej połowie X I X w. przez buty karbowane, które z kolei wyszły z mody po pierwszej wojnie światowej. Chusty kobiece można podzielić na dwie zasadnicze grupy, na wełniane w barwne kwiaty, które później określano mianem marynusek oraz na chusty białe płócienne, własnej roboty, zwane niekiedy łoktuskami. W drugiej połowie X I X r. weszły chusty tureckie, wyzłacane jedwobki czyli jedwabnice używane do czepców, pluszówki, wyrabiane przez weberów głównie zduńskowolskich i pabianickich oraz chustki szyte domowym spo­ sobem z materiałów kupnych, jak z batystu lub jedwabiu. Odziewaczki czyli tzw. płachetki, służące do okrycia ramion, były białe z cienkiego lub zgrzebnego płótna, nie zawsze zaopatrzone po brzegach frędzlami. Najdłużej przetrwały one wśród biedoty wiejskiej. Bogatsze gospodynie posiadały obrusy wełniane, które zaczęły narzucać pod koniec ub. wieku. W tym czasie zaczęły one również nosić duże chusty do odziewu, grubsze zimą, cieńsze latem. Te ostatnie nazywano latówkami. Pierwszorzędną pozycję w stroju Sieradzanek zajmowały czepce. Dzielono je na trzy zasadnicze grupy: na czepce falbanki czyli rąbki, na czepce kopki i czepce okrągłe. Najstarsze i zarazem najskromniejsze były rąbki, pod chustki marynuski lub tureckie. One też najwcześniej zostały zarzucone, gdyż już na przełomie X I X i X X w. Największą jednak popularnością cieszyły się kopki, które przetwały do naszych czasów. Przy kopkach na szczególną uwagę zasługuje tiulowe dno, które w drugiej po­ łowie X I X w. ozdabiano drobnym ażurowym haftem. Dopiero w pierwszych latach X X w. ich motywy zdobnicze są bardziej zróżnicowane i dają bogatsze efekty kompozycyjne (ryc. 50, 63). Czepce okrągłe, których początek przypada na pierwsze lata bieżącego wieku, były dwojakie, o główce dość wysokiej z licznymi nad czołem falbankami ozdobionymi kawał12 �kami barwnej wstążki i tzw. olenderskie o główce z cienkiego tiulu przylegające do wło­ sów i posiadające przy szyi karbowaną falbanką. Czepce olenderskie pojawiły się najpierw u kobiet zamieszkałych we wsiach weberskich, a więc w okolicach Pabianic, a następnie przyjęły się na terenie Łaskiego i częściowo Piotrkowskiego (gdzie zwano je pabianickimi) wypierając z powszechnego użycia kopkę. W okresie pańszczyźnianym koszula kobieca była szyta z lnianego płótna i składała się z dwóch części: zgrzebnego dołu i paczesnej góry. Należy przypuszczać, że szyto je w e d ł u g kroju p o n c h o , którego ślady przetrwały prawie do naszych czasów. W drugiej połowie X I X w. pojawiają się koszule przyramkowe, których plecy i przody są z jednego płatu o naszytych prostokątnych kawałkach materiału na ramionach. W t y m czasie powszechnie wyszywa się białą, rzadziej niebieską lub czerwoną nicią przyramki oraz mankiety. Kaftany zwane dość często mamelkami były noszone przez zamożniejsze kobiety jeszcze na początku X X w. (ryc. 36—39). Należy przypuszczać, że obok mamelki używały kobiety w pierwszej połowie ub. stulecia kaftany czerwone samodziałowe o półokrągłym tyle, które były pozbawione kołnierza. W drugiej połowie ub. wieku pojawiają się u nich kołnierze, oraz pętelki z czarnego sznurka do zapinania, wreszcie aksamitne naszywane na przodzie i rękawach. Szyto je wówczas również z modrego, ciemnozielonego materiału a nawet z tkanin w paseczki. Użytkowność powszechna tych kaftanów kończy się na krótko przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Zostały one bowiem wyparte przez kaftany, zwane szackami. Kaftany watowane zaopatrzone pętelkami a ozdobione często aksamitką, nazywano jubkami. Pojawiły się one dopiero w czasie pierwszej wojny światowej. W drugiej połowie X I X w. były rozpowszechnione dwa typy wełniaków, tzw. buroki 0 szerokim dnie czerwonym z bardzo wąskimi pojedynczymi lub podwójnymi prążkami w innym kolorze oraz tzw. modraki o podobnym układzie, lecz o ciemnoniebieskim tle 1 jaśniejszych prążkach. W X X w. weszły w użycie wełniaki posiadające tło zielone, fioletowe i inne. Wełniaki noszono przeważnie na stanikach które szyto z tkaniny sa­ modziałowej lub kupnego marynusu w duże kwiaty w kolorze białym lub czerwonym (ryc. 31, 32 , 33) . Oddawna również noszone były spódnice z kramnego materiału. W Dzienniku Urzędo­ w y m z 1832 r. znajdujemy wiadomość, że kobieta z Piasków posiadała jedną spódnicę „płócienkową w paski czerwone", drugą perkalową w k w i a t y T a k i e przetrwały do naszych czasów. Spódnice były do pasa i te zwano obracajkami, lub na sznurówce zwane stónikami albo sznurówkami. Sznurówki starannie ozdabiano aksamitką. 46 Fartuchy płócienkowe w biało-niebieskie paseczki z falbanką były noszone w Sieradz­ kiem w pierwszych latach Królestwa Kongresowego. Podobne fartuchy występowały jeszcze w X X w. Największe rozpowszechnienie ich przypada na drugą połowę X I X w. (tabl. I). Szyto je z płócienek, barwnych marynusów, alpagi batystu itp. W t y m czasie upowszechnia się również płaski haft na fartuszkach (ryc. 61). W materiałach odnoszących się do pierwszej połowy X I X w. brak wzmianki dotyczącej fartuchów szytych z materiałów samodziałowych; nie mniej należy przypuszczać, że wówczas już wchodziły one w skład stroju kobiecego. Ignacja P i ą t k o w s k a w swym artykule drukowanym w „Wiśle" w 1889 r. podaje zaledwie drobną wiadomość o far­ tuchu i to w dodatku tylko do okrycia, pomijając zupełnym milczeniem samodziałowy fartuch do pasa. Jak wynika z badań terenowych, zapaski robiono z tzw. przeróbki, t j . tkaniny lnianowełnianej, składającej się z t ł a i prążek. Podlegały one również w p ł y w o m mody. W dru­ giej połowie X I X w. tła były szerokie czerwone (cynobrowe), a prążki pojedyncze w dwie lub trzy nitki. W X X w. pojawiają się w nich prążki zespołowe, ożywione dość często b a r w n ą przewłoczką, a tła zwężają się lub zachowują dawną szerokość. 13 �Trzewiki na wysokich obcasach oraz półciżemki były noszone w latach czterdziestych i pięćdziesiątych ub. wieku, dopiero pod koniec X I X wieku zjawiły się nowe fasony obuwia kobiecego, jak juchtowe buciki sznurowane o długiej cholewce i dość szerokim obcasie, które ozdabiano na napiętkach mosiężnymi gwoździkami. Około 1880 r. pojawia się na wsi sieradzkiej welon, który przez długie lata konkuruje z koroną panny młodej. Wraz z koroną ustępuje również przed I wojną światową staro­ świecki zwyczaj obcinania włosów młodusze w czasie obrzędowych oczepin. Dalszy rozwój stroju głównie kobiecego obserwujemy w latach 1918 — 1957, dotyczy on ledwie k i l k u jego składników; w t y m okresie pojawiają się chustki z kupnego ma­ teriału ręcznie haftowane, koszule karczkowe, luźne sznurówki przy spódnicach posia­ dające dość często układankę w tzw. wdoę, kaftany zwane szackami, siwe zapaski do Ryc. 5. Ubiory o d ś w i ę t n e . M n i c h ó w , pow. Sieradz. Ziemia, 1913, n r 38 str. 620. Fot. B. C h o l e w i ń s k i odziewu, batystowe białe fartuszki regularnie fałdowane, wełniaki tzw. łowicoki oraz płytkie pantofle-czółercka. Na ten okres przypada również rozkwit barwnego haftu, k t ó r y szczególnie zarysował się na świątecznych fartuszkach batystowych dziewcząt i młodych mężatek (ryc. 43). 14 �Strój męski już w latach międzywojennych ograniczał się jedynie do form reliktowych. W tym czasie stają się modne maciejówki, kapelusze ryżowe i trzewiki sznurowane t u ­ dzież buty na krzywych prawidłach. Na wieś sieradzką dość wcześnie, bo już w pierwszej połowie X I X w., docierają to­ wary tekstylne' , największe jednak ich nasilenie przypada dopiero na lata 1870—1918, kiedy to ludność Sieradzkiego posiada żywe kontakty z miastem. Wtedy nabywa ona w pobliskich miasteczkach materiały łokciowe, sukna, marynusy, weby, alpagi, cajgi, barchany oraz materiały gotowe, jak chustki, chusty, szale, pończochy, welony, czapki, obuwie i ubrania męskie. Osoby wyjeżdżające do Niemiec na saksy przywożą z sobą koronki, wstążki, nici, guziczki, a nierzadko nawet całe garnitury. Wyroby te stopniowo wyparły tkaniny samodziałowe i w rezultacie przyczyniły się do zaniku tradycyjnego stroju sieradzkiego. Najbardziej konserwatywni w zachowaniu ubioru ludowego okazali się w pierwszym rzędzie ludzie starzy, pamiętający dawne czasy oraz gospodarze, żyjący w k r ę g u swej rodziny i sąsiadów. Największymi kosmopolitami w dziedzinie stroju okazali się ci wszyscy, którzy pracowali po miastach lub rok rocznie jeździli w celach zarobkowych do obcych krajów. Oni, jak potwierdzają liczne wypowiedzi informatorów, nie tylko porzucili przy­ odziewek ludowy, ale ośmieszali tych wszystkich co go jeszcze nosili, nazywając ich granosami lub starowierami. Dość poważne różnice zachodziły między ubiorem ludności ubogiej, a zamożnej. Kobiety z bogatych rodzin nosiły między innymi kosztowne mamelki, węgierki, chusty pozłacane oraz liczne sznury bursztynów i korali, mężczyźni nosili kożuchy, sukmany z wyłogami, buty karbowane tudzież pasy skórzane zwane trzosami. Taki przyodzie­ wek wśród ludności ubogiej należał do prawdziwych wyjątków. Różnice mająt­ kowe wyrażały się także w ilości posia­ danej odzieży, w jej wykonaniu i wyglądzie. O t y m jaka była sytuacja biednych podaje jedna z klonowskich piosenek: 8 Gospodarski synie nie chodź-ze ty [do mnie, bo jo ni móm majuntecku, nie znajdzies go u mnie. Bo mój majuntek [ten wionek na głowie i ta jedna sukienecka [co jóm mom na sobie; sukienecka jedna i fartusek jedyn, a idź sobie ty do takij [co ich mo ze siedym. Służba i urzędnicy dworscy oddawna ubie­ rali się po m i e j s k u podobnie jak rze­ mieślnicy wiejscy; tylko żony niektórych nosiły tradycyjny strój ludowy. 43 Ryc. 6. U b i ó r m ł o d e j m ę ż a t k i . C h a r ł u p i a Mała, pow. Sieradz. Wieś Ilustrowana, 1910, V I I I , 23 15 �R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU SIERADZKIEGO Obecny stan ludowego stroju sieradz­ kiego oraz zasięgi niektórych jego skład­ ników, zostały opracowane na podstawie wywiadów terenowych, przekazów druko­ wanych tudzież materiałów ikonograficz­ nych i zapisków muzealnych. W X I X w. strój sieradzki skupiał się na terenie po­ wiatu sieradzkiego i łaskiego (mapa 1, 2). Jego zasięg przebiegał na wschód od pow. piotrkowskiego, na północ od łęczyckiego a częściowo tureckiego i na zachód od kaliskiego, wreszcie na południe od wie­ luńskiego. Częściowo tylko na północy granica tradycyjnego stroju sieradzkiego zbiegała się z doliną rzeki Ner, która oddawna stanowiła linię graniczną między województwem łęczyckim i sieradzkim. Występowanie tego stroju odpowiada pra­ wie w całości regionowi sieradzkiemu, jaki przedstawił Oskar Kolberg w drugiej połowie X I X w., włączając w jego granicę następujące miasta i miasteczka: Sieradz, Łask, Pabianice, Szadek, Zduńska Wola, Widawa, Szczerców, Burzenin, Złoczew i Lutomiersk . Należy dodać, że ta ostat­ nia miejscowość leży już poza linią wystę­ powania stroju sieradzkiego. 50 Ryc. 7. U b i ó r d z i e w c z y n k i . O d b i t k a z reprodukcji obrazu F I . Piekarskiego. Biskupice, p o w . Sieradz. 1911 r . Występowanie kopki jest ściśle związane z mamelką. Linia ich zasięgu na wscho­ dzie, południu i zachodzie pokrywa się prawie z dawną granicą stroju sieradzkiego. Podobną pozycję zajmuje fartuch z obszytkiem, z tą jednak różnicą, że w części południowo-zachodniej przesuwa się nieco k u północy. Natomiast zgło i zgielko pokrywa się z północną i południową linią kopki sieradzkiej, wykracza zaś poza nią na wschodzie i zachodzie, obejmując niewielki skrawek Piotrkowskiego i znaczniejszy obszar Kaliskiego. Dość interesująco przedstawia się również zasięg duchenki, który wykracza na wschodzie poza linię dawnej granicy stroju sieradzkiego. Na północy trzyma się on doliny Neru (mapy 37 i46). Bardziej zwężony zasięg na terenie Sieradzkiego przedstawia chustka i bat młodziana, gdyż ich linia ostatecznego występowania na północo-wschodzie pozostaje w dużej odleg­ łości od granicy dawnego zasięgu stroju sieradzkiego. Składniki te również wkraczają na teren Kaliskiego i Wieluńskiego. Z tych kartograficznych ujęć wynika, że najbardziej zwarcie przebiegają linie zasięgu wymienionych składników na zachodzie i południowym zachodzie zbliżając się w dużym stopniu do średniowiecznej granicy kasztelanii sieradzkiej i granicy archidiakonatu uniejowskiego. Na wschodzie i północy zasięgi te są w dużym rozproszeniu gdyż działały t u przede wszystkim miasta przemysłowe i ośrodki chałupnicze. Obecny zasięg stroju sieradzkiego skupia się głównie w dorzeczu rzeki Warty, Widawki, Niecieczy, Grabi oraz częściowo Łużycy. Największe jednak jego zagęszczenie występuje 16 �w okolicach Sieradza, Widawy i Ldzania, gdzie strój ludowy jest noszony nietylko przez starsze kobiety, ale i przez młode mężatki, a niekiedy nawet przez dziewczęta. Ludność tych okolic, najczęściej osiadła w dawnych dobrach królewskich i kościelnych, odznacza się większym konserwatyzmem i przywiązaniem do kultury swoich przodków niż ludność mieszkająca w innych częściach Sieradzkiego. W północnej części omawionego obszaru, a więc w okolicach Pabianic, Szadku oraz na południu w okolicach Klonowej, Konopnicy i Szczercowa, strój ludowy został całkowicie zarzucony. Na ten stan złożyło się wiele przyczyn społecznych i ekonomicznych. R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS SIERADZKIEGO STROJU MĘSKIEGO U b i ó r r o b o c z y . Ubiór męski przeznaczony do noszenia na codzień składa się z koszuli zapinanej na guziki lub wiązanej białym trokiem, z portek, kamizelki jednorzędówki, spancerka, długiej kapoty, butów, kaszkietu granatowego lub czarnego oraz kapelusza przybranego czarną wstążeczką (tabl. I). W ubiorze roboczym letnim stosowano materiały lniane samodziałowe w naturalnym kolorze lub farbowane przeważnie na czarno, zimą zaś przeważały wełniane. Do roboty używano również podniszczonej odzieży świątecznej, którą określano jako liche szmaty. Kawalerowie wychodzili do pracy staranniej ubrani niż mężczyźni żonaci. Wystrzegali się oni przede wszystkim odzieży łatanej i dziurawej. W czasie żniw pracowano naj­ częściej boso, w lnianej koszuli i portkach, w kapeluszu o szerokim rondzie. Na bosaka wykonywano również i inne prace rolne, jak orkę i pielonkę. Zimą natomiast pracowano w obrębie zagrody najchętniej w trepach lub drewniokach. S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Strój świąteczny był barwny, bardziej paradny i szyty z droż­ szych materiałów. Głównie przeznaczano n a ń tkaniny wełniane własnej produkcji lub kup­ ne. Obejmował on: koszulę lnianą przy której napierśnik, kołnierzyk i mankiety były z bia­ łego perkalu lub weby; portki jednobarwne, niebieskie, granatowe, zielone, czarne lub z'fmateriału pasiastego tkanego w drobne różnobarwne prążki; spancer czerwony, mo­ dry, granatowy lub czarny w poziome paseczki, zapinany na klapki, guziki lub pętelki; lejbik czarny, granatowy albo brunatny oz­ dobiony 2 — 3 rzędami guzików; sukmana granatowa rzadziej czarna rzęsista, to jest sfałdowana w tyle, niekiedy z amarantowymi Ryc. 8. Staruszek w granatowej sukmanie i butach karbowanych. Ruda, pow. Sieradz. Fot. H. Ś w i ą t ­ k o w s k i , 1949. 2 Strój sieradzki 17 �wyłogami; surdut wcięty dwurzędowy, czarny, granatowy lub szaraczkowy; buty czarne skórzane o długich karbowanych lub gładkich cholewach. Okrycie głowy stanowiły czapki rogatki, kaszkiety tudzież sukienne i słomiane kapelusze, przybrane, czerwoną, zieloną lub czarną wstążką, za którą z prawej strony wtykano pawie pióro lub kwiatki. Koszulę odświętną wiązano pod szyją bawełnianą tasiemką zwaną krępą, która była najczęściej czerwona, amarantowa, rzadziej natomiast niebieska lub zielona. Koszulę ślubną wiązano białą krępą. Później, to jest w pierwszych latach X X w. upowszechniły się guziczki maciczkowe. W ciepłe i gorące niedziele tak młodzi jak i starzy chodzili koło domu tylko w koszuli, lejbiku, portkach i pięknie wyczyszczonych butach. Idąc do kościoła lub na jarmark w k ł a ­ dali sukmanę względnie surdut. Bywało w powszechnym zwyczaju, że mężczyzna tańcząc, zwłaszcza owijoka (taniec w tempie oberka) zakładał połę długiej sukmany na lewą r ę k ę . Zimą mężczyźni nosili czapki barankowe, buty wysłane wiechetkami z żytniej słomy, kalesony płócienne, kożuchy, a przy sukmanach bogatsi pasy skórzane tak zwane trzosy, biedniejsi pasy włóczkowe barwne, wełniane. Nogi okręcano płóciennymi lub wełnianymi onucami zwanymi owikami. W dni mroźne i śnieżyce zarzucano na głowę i szyję weł­ niane chustki kobiece. Między ubiorem chłopców, kawalerów, żonatych i starców zachodziły pewne różnice. Dzieci dość długo chodziły w koszulkach lub sukienkach na staniczku. Małym chłopcom szyto przeważnie czapeczki z pomponikami. W późniejszych dopiero latach sprawiali rodzice swym dzieciom godniejszą odzież. Kawalerowie nosili się zawsze staranniej i modniej; najmniej postępowi w odzieniu b y l i starcy, którzy ubierali się po staroświecku. S t r ó j w e s e l n y . W tłumie weselników łatwo można było wyróżnić pana młodego, drużbę, oraz młodzionów, gdyż mieli oni na swojej odświętnej odzieży odpowie­ dnie dekoracje ze wstążek, tkanin i kwia­ tów (tabl. I). Pan młody miał na lewym boku przy sukmanie lub surducie przyczepioną białą wstążeczkę związaną na kokardkę, której końce zwisały- k u dołowi. Spod kokardki wychylały się gałązki mirty, rozmarynu lub barwinku. W najbliższej okolicy Sieradza jeszcze w X I X w. pan młody posiadał na lewym boku białą chusteczkę. Była ona złożona w trójkąt i zaczepiona jednym końcem o ostatni guzik sukmany. Pan młody posiadał na sobie ślubną koszulę ozdobioną białym płaskim haftem. Koszulę tę haftowała młoducha i składała wraz z chustką, zgodnie ze zwyczajem oblubieńcowi w dniu wesela jako upominek obrzędowy. Drużba czyli starosta miał przypiętą na prawym boku przez swaszkę wstą­ żeczkę o nieco dłuższych końcach jak pan młody. W okolicach Szadku drużba miał przypiętą k o k a r d k ę z niebieskiej Ryc. 9. Gospodarz w granatowej sukmanie. Monice, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 18 �wstążki, której końce dochodziły do 10 cm, w Niechmirowie i okolicy przybranej w sztuczne kwiaty, k t ó r ą nazywano stroikiem. — z czerwonej, Najbardziej wystrojeni b y l i jednak młodziani, którzy na weselu sieradzkim pełnili najważniejszą rolę — było ich zwykle dwóch do czterech, mieli przy czapkach czerwone wstążki i wieniec a w rękach rzemienne baty na sarniej nóżce przybrane wstążkami, z których strzelali (ryc. 20) . 5l Jeszcze w drugiej połowie X I X w. młodzian nosił jedną lub dwie marynuski, które przepasywał przez prawe ramię. W Kuźnicy Zagrzebskiej i okolicy nie nosili oni chustek przy lewym boku, lecz wieńce z drobnych czerwonych i niebieskich kwiateczków oraz z zielonych listków. Były to niewielkie bukieciki, od których w dół spadała podwójnie złożona wstążka najczęściej czerwona, rzadziej biała. Grocom czyli muzykantom druhny również przypinały na piersiach czerwone lub różowe wstążki oraz ubierały instrumenty we wstążki, kwiatki i pozłótko. Przed pierwszą wojną światową pan młody, młodzianowie i drużba jechali do kościoła na koniach ubranych we wstążki i gałązki świerkowe. Żeńcy odbywali dożynki w ludowych strojach świą­ tecznych. Przodownik idący na czele żniwiarzy miał na głowie wieniec ze zboża i orzechów lub słomiany kapelusz ozdobiony b a r w n ą wstążką. Zmarłych grzebano w płóciennym białym ubiorze, szytym z nowego materiału i poz­ bawionym węzłów. Ubiór ten składał się ze zgla, gatek, pończoch i czapeczki zwanej duchenką. Zgło na z m a r ł y m młodzieńcu było przewiązane w pasie, pod szyją i przy dłoni różową wstążeczką, a u starszych — niebieską. Po ułożeniu nieboszczyka w trumnie nakrywano go czyli odziewano lnianym białym prześcieradłem. Pod koniec X I X w. nastąpiła w obleczeniu zmarłych zasadnicza zmiana, zaczęto grzebać w ubraniu odświętnym. Ubierano ich przeto w koszulę, lejbik, portki, spancer, buty, a niekiedy w sukmanę. R o z d z i a ł V SZCZEGÓŁOWY OPIS SIERADZKIEGO STROJU MĘSKIEGO Koszule Koszule męskie szyto z lnianego cienkiego płótna lub z płótna grubego. Pierwsze przeznaczano przeważnie na święta. Już w końcu X I X w. zaczęto wprowadzać tkaniny fabryczne, jak perkale i weby. Najstarsze koszule sieradzkie miały krój p o d ł u ż n e g o p o n c h o , t j . były robione z jednego płatu materiału (63 180 cm). Na początku tego stulecia zjawiają się na ra­ mionach prostokątne kawałki materiału, są to tzw. przyramki. Dopiero w okresie m i ę ­ dzywojennym rozpowszechnia się k o s z u l a p r z y r a m k o w a , składająca się z dwóch zasadniczych płatów, połączonych z sobą w górnej części przy pomocy dwóch podłużnych kawałków (ryc. 10). Koszule posiadały stojący lub leżący kołnierzyk oraz długie r ę k a w y zaopatrzone w ćwikle t j . kliny pod pachami i wąskie mankiety. Koszule miały na piersiach podłużne przecięcie czyli przyporek, który podwijano i przyszywano. Dla zabezpieczenia przyporka przyszywano na jego dolnym końcu wąski paseczek materiału. U koszuli przednią część zwaną przodkiem lub pierśnikiem, kołnierzyk stojący i wąski mankiet obszywano oszyweczką. Koszule rzadko zdobiono haftem, częściej natomiast i to już w latach międzywojennych zdobiono zakładeczkami na przodku. x W X I X w. i na początku X X w. koszule wiązano pod szyją czerwoną wstążką lub troczkiem. Pod koniec ubiegłego wieku naszywano guziki. 2* 19 �Z g ł o Zgło należy do najstarszych form odzieży ludowej. W sporadycznych wypadkach chowano w n i m zmarłych jeszcze w i a t a c h 1918 — 1939. Według relacji niektórych informatorów odzież tego rodzaju noszona była również na codzień, zwłaszcza przez dzieci i starsze osoby. Szyto je z nowego białego lnianego płótna. Ej A "'i i i " x i ' - Ryc. 10. Koszula m ę s k a p r z y r a m k o w a z 1910 — 1939 r. Z b o r ó w , pow. Ł a s k A - przód, B - tył, C - k r ó j , d - przód, e - t y ł , f - p r z y ramki, g-oszeweczka(kołnierzyk), h - r ę k a w , i mankiet, j - ć w i k i e ł (klin). P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. 'Sosnowski, 1957 r. B Najstarszy typ zgła składał się z trzech zasadniczych płatów prostokątnych i dwóch klinów trójkątnych. Wcześniejszy krój zgla posiadał przecięte i zszyte ramiona (ryc. 30), a brzegi rękawa starannie wycięte w ząbki. P o r t k i I Portki szyto z -przeróbki lub płótna lnianego. W zależności od barwy lub wyglądu określano je jako czerwone, zielone, wejrzyste (niebieskie), jasne (nie­ bieskie), płowe (szare) lub rozłożyte. Tę ostatnią nazwę nadawano portkom, które miały szerokie nogawice i były gęsto sfałdowane w pasie. l -j- Ryc. 11. Zasięg koszuli ś m i e r t e l n e j t. zw. zgła. 1. zasięg u b i o r u sieradzkiego pod koniec X I X w. 2. obecny zasięg charakterystycznych cech u b i o r u sieradzkiego. 3. zasięg zgła. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 r. i 20 �Materiały zwane przeróbką, to jest posiadające osnową lnianą a wątek w e ł n i a n y , były jedno lub wielobarwne. Tkaniny jednobarwne były przeważnie czarne lub granatowe, rzadziej niebieskie lub szare ; wielobarwne tkano w prążki. Tkaniny z drugiej p o ł o w y X I X w. składały się z dwóch prążek t j . modrej (czteronitnej) i czerwonej (ośmionitnej), lub zielonej i czarnej (tabl. II). Dwudziestowieczne tkaniny o t y m samym tle a paseczkach czerwonych i buraczkowych uległy już modyfikacji, gdyż pola zostały zagęszczone szeregami wąskich prążek zielonych i niebieskich. W okresie międzywojennym w tkani­ nach tych występują już całe zespoły prążków czarnych, zielonych i niebieskich tworzą­ cych mody o harmonijnym układzie. Ryc. 12. Spodnie zwane p o r t k a m i z K o ś ­ cierzyna, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j , d - n o g a w k i , e - pasek zwany obszywką, f - k l i n . P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. Sosnowski, 1956 r. A Na początku bieżącego stulecia przeznaczano również na spodnie materiały samo­ działowe, w których dno było buraczkowe, a prążki zielone Do rzadszych tkanin używanych na spodni należą przeróbki, w których występują na tle paseczki liliowe i zielone, ozdobione b a r w n ą przewłoczką. Przeróbka ta pojawiła się na krótko przed pierwszą wojną światową. Materiały płócienne można podzielić na jednobarwne i drukowane. Płótna te były cienkie albo zgrzebne; pierwsze przeznaczano na świąteczne portki letnie, drugie na portki robocze. Płótno, które oddawano do drukarza nazywano wybijanym, a spodnie z nich uszyte gzygzalnymi; b y ł y one przeważnie o tle granatowym lub pomarańczowym. Najstarsze portki składają się z jednego płatu 80 cm szerokiego, podłużnego paska (obszywki) i owalnego klina, zeszywane były wzdłuż nogawic. Oszewkę stanowiącą pasek przymocowywano do tylnej części; od przodu była luźna i zapinała się po środku na jeden guzik, a pod nią znajdowała się klapa zwana fartuszkiem, zapinana na guziczki lub drewniane kołeczki. W tyle portki były sfałdowane. W drugiej połowie X I X w. pojawiły się spodnie z rozporkiem. Składały się z trzech zasadniczych części tyłu, oraz dwóch części przednich. Spodnie te były dopasowane i o wiele zgrabniejsze niż spodnie fartuszkowe. K a m i z e l k i Kamizelki zwano najczęściej lajbikami lub lejbikami, rzadziej westkami albo kamuzelkami. Pierwsze wzmianki o nich pochodzą z 1828 r. Dziewiętnastowieczne kamizelki szyto przeważnie z tkanin samodziałowych, z płótna lnianego i z jednobarwnej czarnej Ryc. 13. K a m i z e l k a z 1920 — 1939 r. Monice, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j , d - p r z ó d , e - t y ł , f - k o ł n i e r z y k , g - patka. P o d z i a ł k a 1 - 10. Rys. J. G o l c z y ń s k a , 1956 r. 21 �lub granatowej przeróbki tkanej w drobne czerwononiebieskie lub czerwonogranatowe paseczki. Pod koniec X I X w. rozpowszechniają się coraz bardziej kamizelki z materiałów fa­ brycznych lub chałupniczych. Szyto je najczęściej z czarnego lub granatowego sukna. W X I X w. plecy u w i e l u kamizelek były z cajgu, czarnej satyny lub płótna. Kamizelka składała się trzech części, t j . tylnej i dwóch przednich (ryc. 13); część tylna była wycięta i dopasowana. Niektóre kamizelki posiadały kołnierz leżący, inne stojący, lub zupełnie go nie posiadały. Kamizelki o kołnierzach leżących zapinały się pod szyją, ale mogły mieć też „wykłady"; inne zapinały się pod szyją, przeznaczano je 'na święta B c Li A I a ' £3 a Ryc. 14. Spencerki. I . Spencerek bez k o ł n i e r z a . Zapusta M a ł a , pow. Sieradz. I I . Spencerek z W o ź n i k pow. Sieradz. I I I . Spencerek ozdobiony r z ę d e m czarnych guzików, B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. I V . Spen­ cerek ozdobiony k l a p k a m i i guzikami, Sucha, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j : d - p r z ó d , e - t y ł , f - r ę k a w , g - mankiet, h - k o ł n i e r z y k . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Sosnowski, 1957 r. i ozdabiano 2 — 3 rzędami drobnych guzików. Kamizelki posiadały przeważnie jedną lub dwie kieszonki. Kamizelkę zwaną staroświecką mężczyźni nosili razem z sukmaną, jed­ nakże nie udało się jej odnaleźć. Według S. G r a e v e g o z Biskupic należała ona do ubioru paradnego. Szyto ją z brunatnego lub oliwkowozielonego sukna . Krój tej ka­ mizelki różnił się od innych t y m , że posiadał stojący kołnierz (około 6 cm) oraz liczne dekoracje w formie czerwonych obszyć, robionych ze sznurka i kawałków sukna. Były to dekoracje kołnierza, wyłogów, przodu i kieszeni. Niekiedy naszywano na kołnierzu guziki. Kamizelki te nazywano sznurkowanymi lub guzikowanymi, a podszywano je przeważnie szarym płótnem. 32 Spencerek Pierwsze wzmianki o spencerkach sieradzkich pochodzą z 1856 r.; były one z grana­ towego sukna, zapewne przeznaczone na zimę, lub płócienne w paseczki na lato. W okresie 1870 — 1918 spencerki b y ł y już w powszechnym użyciu. Szyto je najczęściej z przeróbki prążkowej lub z samodziałowej tkaniny jednobarwnej (modrej, granatowej, zielonej), rzadziej z barchanu albo bai. Najpiękniejszą tkaniną były czerwone przeróbki o pojedynczych lub k i l k u prążkach. W starych tkaninach z X I X w. występowały z rzadka prążki pojedyncze (dwunitne), w kolorze czarnym, fiołkowym, modrym i jasnozielonym. 22 �W tkaninach z okresu międzywojennego prążki tworzyły symetryczne lub asymetryczne zespoły o dużym zestawie kolorystycznym, zachowując jeszcze dawną szerokość tła. Przy szyciu spencerków z przeróbki, tkaninę układano tak, by prążki jej przebiegały pionowo. Spencerki były na ogół luźne, stąd też niekiedy nazywano je kaftanami. Najstarsze typy spencerków nie posiadały kołnierza, w późniejszych natomiast kołnierze były stojące albo wykładane, a rogi wraz z klapami przyszywane do ramion. Dwie pierwsze odmiany spencerków były dwu lub trzyrzędowe i zapinały się pod szyją, trzecia odmiana po­ czątkowo była jednorzędowa (ryc. 15). Spencerki posiadały najczęściej tylko jedną kieszeń umieszczoną z prawego boku. Ryc. 15. D w u r z ę d o w y m ę s k i spencerek czerwony w p r ą ż k i . Monice, pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955 r. Spencerki letnie podszywano białym grubym płótnem, zimowe barchanem lub flanelą. Rzadziej przeznaczano na podszewkę część starego wełniaka lub zapaski. Spencerki za­ pinano na porcelanowe guziki czubajkowate, lub okrągłe guziki czarne. P ł ó t n i a n k i W czasie badań terenowych wspominano niejednokrotnie o płótniankach, które noszone były jeszcze na początku X X w. przez ludność uboższą i starców. Szyto je z lnianego białego lub farbowanego na modre albo ciemnogranatowe płótno. Białe płótnianki były wierzchnim ubiorem chłopów pańszczyźnianych. Z cienkiej tkaniny szyto płótnianki na święta, z grubej zgrzebnej na codzień i do roboty. Krój ich miał być podobny do kroju sukman; posiadały one w tyle 2—3 fałdy. Starsze płótnianki miały kołnierz stojący, póź­ niejsze leżący, wszystkie posiadały wyłożone klapki. Kieszenie w nich były ukryte a otwory osłonięte podłużnymi kawałkami materiału. Płótnianki były jedno i dwurzędowe. Robocze z guzikami pestkowymi, zwanymi bumbelkami, świąteczne dwurzędowe z rogowymi guzikami czarnymi. W okolicach Sie­ radza jak twierdzi Józef Raj z Charłupi Małej, płótnianki zapinano na czarne pętelki. 23 �S u k m a n y Sukmany nazywano niekiedy kapotami, a gdy już były stare sukmaniskami. Szyto je najczęściej z granatowej lub czarnej przeróbki, rzadziej z kupnego czarnego sukna. W okolicach Petrykoz, Przymiłowa i Dobronia szyto również sukmany z siwego sukna. Długość ich nie zawsze była jednakowa; w drugiej połowie X I X w. sięgały prawie do kostek, a w pierwszych latach X X w. tylko do pół łydek. Były one na ogół obcisłe i do­ pasowane. Poły ich nazywano skrzydełkami. Sukmany składały się z dwóch części, z obcisłego dopasowanego stanu, zwanego sznurówką i luźnej kloszowej spódnicy (ryc. 16 i 17). Stan obejmował jednolity tył zwę­ żający się w kierunku pasa oraz przód dzielący się na dwie połówki, w których w górnej części znajdowały się wywinięte podłużne klapy i kołnierzyk, oraz luźne r ę k a w y ; linie mankietu oznaczano poprzeczną zakładką. Dół sukmany składał się z pięciu części, z których jedna przypadała w formie trapezowatego płatu na środek, pozostałe cztery na boki i przód. W drugim dziesiątku X X w. z jednej i drugiej strony rzęsistej układanki, umieszczano trójkątne klapki lub pojedyncze guziki (ryc. 18). W sukmanach były przeważnie kieszenie boczne, wycinane w materiale. U niektórych kieszenie były podłużne i mieściły się wzdłuż szwów; w innych były kieszenie po­ przeczne. Tak jedne, jak i drugie osłonięte były klapami. Od spodu kieszenie posiadały najczęściej długie lniane woreczki. Niektóre sukmany miały tylko klapki kieszeniowe, ( 24 �a właściwa kieszeń ukryta była od spodu w górnej części stanu. Sukmany rzęsiste były dwu, a rzadziej trzyrzędowe i zapinały się na 4—5 guzików mosiężnych lub kościanych. Do rzadszych należały granatowe lub siwe sukmany zapinane na pętelki. W tych suk­ manach szwy i brzegi obszywano czarną lub niebieską tasiemką. Przednią część sukmany Ryc. 18. I . Sukmana z w y ł o g a m i , Monice, pow. Sieradz. I I . Sukmana z Wiechucic, pow. Sieradz. I I I . Surdut z C h a r ł u p i M a ł e j , pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j : d - część przednia, d ' - d o l n a część przodu, Ie - t y l n y płat, I I , I I I e - k l i n , f - tylna część, f'- dolna część tyłu, g - r ę k a w , h - mankiet, i - k o ł n i e r z , j - k l a p k a przy sfałdowaniu, k - patka. P o d z i a ł k a 1:37. Rys. J. Sosnowski, 1956 r. podszywano przeważnie barchanem lub kuczbają, pozostałe zaś — zgrzebnym płótnem lub starym wełniakiem. Barchany i kuczbaje podszewkowe były najczęściej w ciemną kratę albo w granatowobiałe lub czerwonobiałe prążki. Sukmana z w y ł o g a m i Sukmanę taką nazywają również kamyzelą lub kaftanem; dziś należy ona do rzadkości (tabl. I). W ubiegłym stuleciu i na pocz. X X w. występowała tylko w dawnych wsiach królewskich w pobliżu Sieradza. Jedyny dostępny jej okaz znajduje się w Muzeum Etnograficznym w Łodzi. Sukmany z wyłogami robiono z granatowego, modrego, a nawet z jasnoniebieskiego sukna. Były to materiały pochodzenia fabrycznego lub chałupniczego. Sukmana składała 25 �się z dwóch części, z obcisłego stanu i luźnej spódnicy (dł. 75 cm), w pasie częściowo przecinanej. Przód miała jednolity, z niedużym wcięciem i wykładem u góry (ryc. 16 i 17). Sukmana z wyłogami posiadała stojący kołnierz, rękawy proste i zakończone mankie­ tami o szerokości 9 cm. Kieszenie z obu stron były starannie obszyte podłużnym paskiem. Zapinano je na pięć w y p u k ł y c h żelaznych guzików. Na podszewkę przeznaczano naj­ częściej lniane samodziałowe płótno, rzadziej materiał kupny. Sukmany należały do paradnego stroju męskiego. Przednia ich część, plecy, wstawki przykieszeniowe, stojący kołnierz i wyloty rękawów, a nawet dziurki do zapinania gu­ zików, ozdobione były przy pomocy cynobrowego sznureczka wełnianego. Były one ozdobione czerwonym lub amarantowym suknem oraz metalowymi guzikami na mankie­ tach i wyłogach. Surdut Surdut pojawił się w drugiej połowie X I X w. (ryc. 18, III), ale w pierwszych latach X X w. stał się odzieżą odświętną. Szyto go wyłącznie z kupnego czarnego, granatowego lub szaraczkowego sukna. Krój surduta różnił się od kroju sieradzkich sukman. Różnice te dotyczą zwłaszcza tylnej jego części. Przód, kołnierz i rękawy surduta były takie same jak u sukmany. Surduty były dwurzędowe i zapinały się najczęściej na 4 guziki przy pomocy dziurek. Po bokach miały klapki przypominające kieszenie. Podobnie jak sukmany b y ł y podszyte podszewką, na którą przeznaczano barwne barchany lub płócienka. K o ż u c h y Jeszcze do okresu międzywojennego noszono w Sieradzkiem dość powszechnie długie sute kożuchy, które dzielono na tak zwane toluby i dubloki. Pierwsze z nich miały żółtą skórę, a wewnątrz czarne bujne runo. Kożuchy były zaopatrzone w wielkie koł­ nierze a zapinały się na czarne guziki. Drugi rodzaj kożuchów szyto przeważnie z surowej skóry niefarbowanej; miały one wierzch biały, a spód z siwego baranka. Zapinały się na rzemienne pętle i skórzane guzy. Dublotki nie posiadały kołnierza. Kożuchy przepasywano szerokim skórzanym pasem. Pasy Zarówno pasy włóczkowe jak i skórzane należały już w latach 1900 —1914 do wielkiej rzadkości. Włóczkowe pasy wełniane robiono przeważnie w różno­ barwne, rzadziej jednobarwne prążki. Długość ich wahała się od 2—7 m, szero­ kość od 5—7 cm. W parafii Dobroń długie białe pasy wiązano na lewym boku sukmany. W Mnichowie i okolicy Ryc. 19. Zasięg o b r z ę d o w e j chustki d r u ż b y t. zw. młodzianów. 1. Zasięg u b i o r u sieradz­ kiego pod koniec X I X w . 2. Obecny zasięg w i ę k s z o ś c i charakterystycznych cech ubioru. 3. Zasięg o b r z ę d o w e j chustki. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 r. 26 �wyrabiano krótkie modre lub czerwone pasy-nicianki, służące do jednorazowego przepasania. Pasy te (szer. 4—5 cm) były zaopatrzone u jednego końca w metalową sprzączkę, u drugiego zaś w rzemienny trok do za­ pinania. Pasów włóczkowych używano do granatowych sukman. Pasy skórzane dzielono na tzw. trzosy i pasy zwyczajne. Trzosy używane głównie przez bogaczy do odświęt­ nego stroju, wykonywano przeważnie z miękkiej czarnej juchtowej skóry. Z tyłu b y ł y one szersze (15 cm) a z przodu zwężały się do 4 cm. Pasy te posiadały z lewego boku odkrytą portmeję, t j . skórzaną kieszeń z klapką, której półokrągły obwód był wybity drobnymi mosiężnymi gwoź­ dzikami. Podobnie były zdobione troki i sprzączki. Jedna z najstarszych informatorek pochodząca z wsi Klonowej twierdziła, że przy trzosach ,,żegotały złociste kółka umieszczone przy l e w y m boku". Pasy zwyczajne, noszone przeważnie przez ludność niezamożną, robiono ze skóry juchtowej. Szerokość ich dochodziła do 10 cm. Na jednym końcu takiego pasa znaj­ dowała się mosiężna sprzączka jedno lub dwuigłicowa, na drugim jeden lub dwa troki z licznymi dziureczkami do zapinania (ryc. 5). Pas posiadał skórzaną ślówkę, służącą Ryc. 20. a - kośturek dębowy do zakładania troków. z 1895 r. Godynice, pow. Sieradz, Zarówno trzosy, jak i pasy zwyczajne, noszone były b - weselny bat na sarniej nóżce. przy sukmanach i kożuchach. Pasy skórzane czyszczono Ptaszkowice, pow. Ł a s k . Rys. dla połysku pastą. J. Golczyńska. Przy spodniach używano roboczych pasów wąskich, robionych zwykle z białej niewyprawionej skóry. Uczesanie i n a k r y c i e g ł o w y Sieradzanie od dawna nosili długie włosy, stąd zapewne powstało powiedzenie „koł­ tuny sieradzkie,,. Niektórzy informatorzy twierdzą, że dla w y r ó w n a n i a obcinano włosy pod donice. Mężczyźni rozdzielali włosy po środku na przedział, taką fryzurę nazywano prostką. Młodzież dbająca o swój wygląd, 13" 19« podkręcała przy pomocy grzebienia pukle włosów tak, że po włożeniu czapki, wznosiły się one k u górze. Włosy, które układały się w kędziory nazywano kędziorowatymi, a chłopców którzy je posiadali kędzierzawymi (ryc. 5). V> i ? V V ° \ // Ol V fi *~ l °— i // JO p L• • \ O \ J' \ \> Ryc. 21. Zasięg bata weselnego u ż y w a n e g o przez d r u ż b ó w . 1. Z a s i ę g u b i o r u sieradzkiego pod koniec X I X w . 2. Obecny z a s i ę g w i ę k ­ szości charakterystycznych cech ubioru. 3. Za­ sięg bata weselnego. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 / * IB'W 19' CU *o " ^ - ^ CD * i^- 27 �Zwyczaj noszenia włosów na prostką został zarzucony jeszcze przed pierwszą wojną światową; odtąd zaczęto powszechnie obcinać i układać włosy po miejsku. Jeszcze w pierwszych latach X X w. były modne wąsy u mężczyzn zarówno w star­ szym jak i średnim wieku (tabl. I I rys. 22 i 23) . 53 Czapki Czapki luśniowane. Czapki tego typu nazy­ wali Sieradzanie najczęściej siwymi copkami. Noszono je powszechnie w X I X w. na początku X X w. należały już do rzadkości. Czapki te mogły być wysokie o dnie wyższym (ryc. 22), lub nieco niższe o dnie szerokim. Tak jedne jak i drugie kształtem swoim zbliżały się do ściętego stożka. Wysokie czapki luśniowane uważane były za wybitnie sieradzkie . W y ­ mienione okrycie głowy składało się z dwóch części; z właściwej czapki, szytej przeważnie z granatowego lub czarnego sukna, rzadziej z białego lub brunatnego aksamitu oraz z otoku robionego najczęściej z białego lub siwego ba­ ranka lub materiału w ł ó c z k o w e g o . Otok przyszyty w dolnej części do sukna, posiadał z lewej strony przecięcie, które przebiegało czapce. na całej wysokości. Na obu brzegach tego prze­ Ilustro­ cięcia znajdowały się dziurki przy pomocy któ­ rych sznurowano lub wiązano barankowy otok, niebieskiej lub czerwonej, rzadziej różowej (Dobroń) lub 54 53 Ryc. 22. Gospodarz w luśniowane] Wiechucice, pow. Sieradz. Wieś wana, 1910, V I I I , 20. używając do tego najczęściej białej wstążki (Przymiłów). R o g a t y w k i W Sieradzkiem czapki takie określano jako rogatki, rogate, rogówki, rzadziej copki w stery strony świata (Wola Dzierlińska, ryc. 23). Według tradycji ludowej rogatywki jawiły się z końcem X V I I I w. za czasów Tadeusza Kościuszki. Były noszone w popołowie X I X w. Na krótko przed pierwszą wojną światową zostały jednak całkowicie wyparte przez modne wówczas powieciki. Rogatywki składały się z dwóch części: wierzchu szytego najczęściej z modrego sukna, rzadziej czarnego i siwego oraz z otoku robionego z siwego lub czarnego baranka o dość długiej wełnie. Pierwsza część dzieliła się na cztery trójkątne kawałki zwane kwaterkami. Po ich złączeniu powstawały krzyżujące się szwy, które w okolicach Widawy obszywano białą lub czerwoną tasiemką. Rogatki sieradzkie miały dynko płaskie, a rogi usztywnione i z lekka wzniesione k u górze. Były one pozbawione daszków. Pod koniec X I X w. pojawiły się okolicach Przymiłowa rogatywki sukienne bez baranka, u których w tylnej części otoka umieszczone były kolorowe tasiemki, dwie czerwone i jedna biała. Rogatywki przeznaczone na zimę pikowano watą lub pakułami oraz podszywano. Rogate czapeczki chłopięce robiono z granatowego sukienka, (ryc. 49 IVa). Krzyżujące się szwy w dnie dziecięcej czapeczki obszywano różową lub niebieską tasiemką. Dość często pośrodku tego dna umieszczano pomponiki z różnobarwnej włóczki wełnianej. Dla dzieci przeznaczano również czapeczki tzw. kwaterkowe składające się z czterech 28 �jednakowych części (ryc. 51). z kolorowego perkalu lub a podszywano samodziałowym Wierzch czapeczki ozdabiano kami z barwnej włóczki. Szyto je barchanu płótnem. pomponi­ K a s z k i e t y Pierwsze wzmianki o granatowych kaszkietach znajdujemy w listach goń­ czych z pierwszej połowy X I X w. Wzmianki te są jednak lakoniczne. Jak wynika z relacji naszych informatorów kaszkiety zwane powiecikami albo powiatówkami zaczęły się rozpowszechniać dopiero w pierwszych latach X X w. (tabl. I). Wierzch takiej czapki robiono z granatowego, rzadziej czarnego sukna a spód z płócienka o ciemnej barwie, daszek rydelek oraz lampas oblamka z czarnej masy lakierowanej lub skóry. Powieciki składały się z szerokiego dna Ryc. 23. Gospodarz w granatowej rogatywce. wyniesionego w przedniej części k u górze, M n i c h ó w , pow. Sieradz. Fot. W . Boretti, K a ­ z otoku wysokiego (4—5 cm) zaopatrzo­ lisz, 1909 r. nego w zakładki — zaszewki i niewiel­ kiego daszka. Całość kaszkietu usztywniano tekturą. M a c i e j ó w k i Maciejówki pojawiły się i rozpowszechniły w okresie międzywojennym. Dotąd jeszcze noszą je w wielu wsiach (ryc. 2, 8, 9, 24). Są one robione z granatowego marenga. Posiadają wierzch zaokrąglony i z lekka wystający ponad otok. Daszki i lampasy przy nich są przeważnie z masy. Czapki barankowe zwane kurzojkami, kurzojkowatymi lub okrągłymi, noszone były jeszcze w X I X w. Robiono je ze skórki baraniej, króliczej lub z czarnej włóczki. Bogatsi gospodarze sprawiali so­ bie baranice karakułowe. Czapki baran­ kowe podbijano watą, pakułami, wełną, a niekiedy skórką jagnięcą lub baranią. Ponadto wszywano do środka podszewkę barchanową lub płócienną. Duchenki t j . czapeczki przeznaczone dla zmarłych mężczyzn szyto jeszcze na początku X X w. z białego lnianego płótna. Ryc. 24. Granatowy kaszkiet modny jeszcze w pierwszych latach X X w . Charlupia Mała, pow. Sieradz. Rys. J. G o l c z y ń s k a . . , , . , . . . . W niektórych wsiach wiązano duchenkę niebieską wstążeczką (ryc. 49 II). Kapelusze Starsi mężczyźni noszą dotąd jeszcze w porze letniej słomiane kapelusze. Robią je z plotek zębatych, t j . z czterech rozpłaszczonych r ó w n y c h słomek, przeważnie ucinanych 29 �na pniu zboża. Z plotek tych szyją najpierw mocnymi lnianymi nićmi dno kapelusza, potem otok, a w k o ń c u rondo. Sieradzanie wyróżniają w kapeluszu trzy zasadnicze części: krymką (dno), krągiełko (otok) i pióro czyli zasłonką (rondo). Słomiane kapelusze przeznaczone na święta posiadały wzdłuż otoku najczęściej taśmą t j . czarną lub granatową, rzadziej zieloną lub czerwoną wstążkę. Kapelusze przezna­ czone do pracy i na codzień nie posiadały tych ozdób, lecz miały zwyczajne troki płotki z ciem­ nego materiału. Rondo kapelu­ sza w czasie noszenia lekko wyginano k u górze. Borowiacy (Borusowie) mieszkający w oko­ licach Klonowej i Godynic stro­ i l i swoje kapelusze piórami kraski lub żołny. Już w pierwszej połowie X I X w. chłopi w Sieradzkiem nosili czarne kapelusze o kulistej główce i szerokim rondzie. Na przełomie X I X i X X w. stają się modne kapelusze filcowe czarne 0 niskiej główce i niewielkim rondzie oraz kapelusze ryżowe. Zarówno pierwsze jak 1 drugie były w dolnej części otoku przepasane czarną wstążką (szer. ok. 3 cm). W czasie noszenia filcowego kapelusza podwijano przy nim brzegi ronda z lekka k u górze. O b u w i e Najstarsze buty miały przyszwy i cholewy jednolite; nazywano je ordynaryjnymi. Buty te przetrwały do końca pierwszej wojny światowej. Wierzchy ich robiono z czarnej skóry juchtowej, futrówkę zaś irchową. Cholewy sięgające kolan zszywano dratwą w tyle. Nad obcasami posiadały one tzw. huncwoty w formie niewielkiego trójkąta skórzanego, przymocowanego przy pomocy drewnianych szpileczek do pinagi. Według informatorów huncwoty ułatwiały zdejmowanie butów. Buty pasowe, które noszono obok ordynaryjnych, miały cholewę oddzieloną od przy­ szwy i robione były na zamówienie. Posiadały one również w tylnej części nad obca­ sami huncwoty. W drugiej połowie X I X wieku były modne buty karbowane, noszone przeważnie przez bogatych gospodarzy. Posiadały one miękkie cholewy juchtowe oddzielone od przyszwy zrobionej ze skóry hamburskiej. Cholewy te w górnej części usztywniano irchową wyklejką czyli wykliką, w dolnej natomiast układano sześcio lub ośmiokantowe karby, tworząc z nich kilkurzędową h a r m o n i ę ; przed sfałdowaniem dolną część cholewy moczono przez dłuższy czas w wodzie, po czym wypełniano ją słomą i obwiązywano sznurkiem w t y m miejscu, gdzie miały być wgłębienia. Cholewy były zaopatrzone w rze­ mienne uszy, które ułatwiały wciąganie ich. Dla większej elegancji w górnej ich części robiono dratwą stebnówkę. W butach karbowanych na usztywnionej pinadze znajdował się również huncwot skórzany przytwierdzony przy pomocy trzech błyszczących gwoź­ dzików. Obcasy podbijano mosiężnymi podkówkami. W okresie międzywojennym pojawiły się buty o fasonie miejskim. W tym czasie upowszechniły się również czarne sznurowane buciki. Przy pracy, zwłaszcza jesienią i zimą, mężczyźni najchętniej noszą trepy, które przy­ jęły się dopiero w okresie pierwszej wojny światowej. Najczęściej noszą trepy o przy30 �szwie skórzanej, rzadziej natomiast całkowicie drewniane, zwane drewniokami, pioruna­ mi lub kocimi jamami (Podule). Podeszwy u trepów względnie całe trepy najczęściej robią olchowe, rzadziej osikowe lub wierzbowe. Skórę do drewnianej podeszwy przy­ twierdzają drucianymi haczykami lub gwoździkami. A b y spody trepów nie darły się i nie przyjmowały śniegu, podbijają je na zimę knaflami t j . starą zelówką lub kawał­ kiem gumy. Drewniaki są ciężkie i łatwo łupliwe, gdyż wnętrze ich jest dłubane. Mają one na samym czubku wypukłość, którą nazywają kurzojem. Obuwie na zimę nacierano sadłem lub tranem, aby je zabezpieczyć przed wilgocią. Buty zwłaszcza przeznaczone na niedzielę czyszczono specjalną pastą lub smarowidłem spreparowanym sposobem domowym z sadzy i mleka. Uważano, że cholewy u butów muszą błyszczeć jak lustro. Dla większej wygody wkładano do środka wiechcie z żytniej słomy. W końcu X I X w. tak pończochy jak i skarpetki były jeszcze dość dużą rzad­ kością ; mężczyźni nosili prawie wyłącznie onucze, które robili zimą z wełnianych szmat, latem zaś z płóciennych płatów. D o d a t k i do s t r o j u m ę s k i e g o Drużbowie stroili na uroczystości weselne czapki w sztuczne kwiaty i błyskotki (tabl. I). Przystrój ten nazywali wińcem (Klonowa i okolice), bukietem (Brąszewice) albo poprostu kwiotkiem. U nasady wieńca przymocowana była czerwona lub biała wstążka związana na kokardę, której końce luźno opadały na ramię. Wieniec przytwierdzano najczęściej z prawej lub lewej strony czapki, rzadziej nad daszkiem (Bogumiłów). Prócz wieńca młodzianowie nosili przy boku białą lub czerwoną wstęgę, sięgającą nieraz do kolan. W górnej części tej wstęgi widniał często mały bukiecik, złożony ze sztucznych kwiatków i szklanych barwnych paciorysżków. Również starosta weselny i pan młody miał przy boku białą wstążkę, przypinaną u pierwszego przy prawym, u drugiego przy lewym boku. Przy wstążce starosty znajdowała się przeważnie gałązka m i r t y lub barwinku, przy wstążce młodego gałązka rozmarynu lub ruty. W e s e l n e c h u s t k i . O. Kolberg podaje, że w 1851 r. w okolicach Zduńskiej Woli i Widawy młodzianowie zakładali chustkę przez r a m i ę . Zwyczaj ten przetrwał w Sie­ radzkiem prawie do końca X I X w. Informatorzy twierdzą, że do tego celu służyły chustki ponsówki (okolice Sieradza) lub chustki białe (Wodzierady, Małyń, pow. łaski). Jeden z najstarszych gospodarzy z Monie opowiadał, że w 1895 r. na weselu miał na piersiach i plecach skrzyżowane dwie czerwone chustki a na prawym boku przypiętą trzecią, białą chusteczkę. Na przełomie X I X i X X w. weszły w modę białe chustki batystowe zawieszane jednym końcem na piersiach, drugim przy­ twierdzane u lewej kieszeni (tabl. I). Chustki weselne kwadratowe lub trójkątne były duże i mniejsze ( 3 5 35 cm) a dla ozdoby przywiązywane do sarniej nóżki u bata. Oba Ryc. 26. Oszyweczka u fartucha ozdobiona rodzaje były przez dziewczęta haftowane stebnówką. Zapusta Mała, pow. Sieradz, i po brzegach dziergane barwną włóczką - - Golczynska, 1955 r . lub obszywane koronką w kolorze różowym czy niebieskim. Niekiedy w rogu chustki wyszywano monogram chłopca. W południowej części powiatu sieradzkiego i łaskiego chustki młodzianów były obszywane b a r w n ą naj­ częściej czerwoną, niebieską lub zieloną tasiemką. 3 6 x R y s J Jeszcze w okresie międzywojennym używano batów w czasie zapraszania gości na wesele i jazdy państwa młodych do ślubu (tabl. I). Baty te nazywano biczami (Sieradz), pizdrutami (Grzymaczew), knutami (Małyń), harapami (Pudłówek). Składały się one z b i 31 �czyska i bicza. Dla większej wygody i parady biczysko z sarniej nóżki obszywano w górnej części materiałem, a następnie zaopatrywano w rzemienną pętlę, służącą do trzymania (ryc. 20b). L a s k i . Laski drewniane nazywano kośturkami, maćkami, a niekiedy kijoskami; rączki zwano korzystką lub kulką. Robiono je najczęściej z jałowca lub z dębiny. Ucięty wiosną materiał na laskę był korowany i gładzony, poczem dla łatwiejszego uformowania rączki zanurzano go w gorącej wodzie. Aby laska nie pękała nabijano ją żelaznymi lub mo­ siężnymi skuwkami (ryc. 20). T a b a k i e r k i . Według informatorów tabakierki wyszły z użycia na początku X X w. Były one z miękkiego wieprzowego pęcherza, lub z krowiego rogu. Pierwsze nazywano bachorzynami; miały one kształt woreczka, którego górną część wiązano przy pomocy lnianego sznurka. Tabakierka rogowa przypominała beczułkowatę pudełko, w którym dno i wieczko było z cienkiej deseczki brzozowej. Wieczko zaopatrywano w rzemienny uchwyt do otwierania. R o z d z i a ł VI OGÓLNY OPIS SIERADZKIEGO STROJU KOBIECEGO U b i ó r r o b o c z y . Ubiór kobiecy przeznaczony do pracy, był mniej staranny i naj­ częściej bez ozdób (ryc. 27). Składał się on przeważnie z koszuli, spódnicy lub wełniaka, zgrzebnego fartucha, płóciennej chustki i pantofli lub trepów. Kobiety chodziły zwykle latem boso, a niemowlęta nosiły w zgrzebnych prześcieradłach lub obrusie. Dziewczęta więcej dbały o swój ubiór, zakładały do pracy czystą i niełataną odzież, a te, które chciały się przypodobać chłopcom chodziły w pole w ubiorze świątecznym i tam przebierały się w mniej kosztowny przyodziewek. • Strój świąteczny. Zarówno ko­ biety jak i dziewczęta ubierały się latem w odzież szytą z cienkich i lżejszych ma­ teriałów, przeważnie pochodzenia chałup­ niczego lub fabrycznego. Nosiły lniane koszule z kryzką, spódnice ze stanikiem, fartuchy, pończochy, trzewiki lub pantofle, różnego rodzaju chustki i paciorki. Kobiety nosiły czepce wiązane jedwabki, a dziew­ częta długie warkocze, ozdobione prze­ ważnie kwiecistą wstążką. O k r y w a ł y się nie­ kiedy chustką latówką lub turecką (ryc. 45). W rozległej parafii małyńskiej, leżącej w dorzeczu Neru, kobiety na przełomie X I X i X X w. paradowały w niedziele w słomianych brązowych lub czarnych kapeluszach przystrojonych w otoku bar­ w n ą wstążką i kwiatami. Chusteczki do nosa, obszyte koronką zakładały kobiety z prawej strony fartucha lub niosły je zwinięte w ręku. Ryc. 27. 32 L e t n i ubiór roboczy. K o ś c i e r z y n , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. �Dziewczęta ubierały najchętniej w święta białe albo zielone pończochy a do boku przypinały kwiaty. W Ni emirowie i okolicy starsze niewiasty wtykały we włosy drobne gałązki barwinku. Jeszcze w drugiej połowie X I X w. letnia odzież świąteczna dzieci była bardzo pry­ mitywna, składała się z długiej płóciennej koszuli przepasanej białym trokiem. Tylko zamożniejsi rodzice ubierali swoje dzieci w sukienki (katanki), fartuszki, czapeczki i trzewiki (ryc. 7). Podstawą świątecznego stroju zimowego kobiet i dziewcząt były wełniaki, kaftany, zapaski do pasa i odziewu, wełniane chustki i chusty (tabl. I i I I ryc. 6 i 56). Zamożniejsze kobiety nosiły zimą długie węgierki, szuby watowane, mamelki, czarne tureckie szale oraz chusty wyzłacane o szerokich prążkach, dziewczęta zaś barwne włócz­ kowe zarękawki. W pogodniejsze i cieplejsze niedziele zimowe Sieradzanki ubierały się w kopki, c z e p c e - r ą b k i , na które zakładały marynusowe chustki. Młode mężatki i dziew- Ryc. 28. M ł o d a m ę ż a t k a w szerokiej kopce t i u l o w e j . Sieradzkie. Reprodukcja z p o c z t ó w k i Piekarskiego, 1911 r. częta chodziły zimą w grubych fabrycznych chustach lub samodziałowych obrusach. Za­ równo chusty jak i obrusy zarzucały na głowę, plecy i piersi, kryjąc w ten sposób także i ręce. Podobnie ubierano małe dziewczynki (ryc. 9). Nieodzownym uzupełnieniem świątecznego stroju kobiet i dziewcząt były korale, bursztyny, perełki, siekanki i szklane pacioryszki w rozmaitych kolorach. Przy dawnym tradycyjnym stroju noszono wyłącznie bursztyny, korale i perełki. W okresie między­ wojennym rozpowszechniły się siekanki i pacioryszki (ryc. 44). S t r ó j w e s e l n y . Panna młoda szła do ślubu najchętniej w białym, kremowym, sele­ dynowym lub niebieskim stroju, (tabl. I ) . Ubrana była w koszulę o szerokich rękawach, spódnicę obszytą u dołu czarną aksamitką, fartuch wełniany lub batystowy, trzewiki sznurowane czarną lub czerwoną tasiemką, białe bawełnicowe pończochy z niebieskimi podwiązkami, za którymi nierzadko znajdowały się gałązki lnu. Zimą młoducha wkładała kaftan lub węgierkę jedwabną lub marynusową chustkę zarzuconą rogiem na plecy i sznury korali i bursztynów lub perełek. Zasadniczą i najstarszą ozdobą panny młodej były wstążki i korona zakładane na głowę a dość często pożyczane na wsi lub we dworze. Upinaniem wstążek zajmowała się 5 7 3 Strój sieradzki 33 �swaszka z druhnami (ryc. 52). Na welon, który pojawił się w drugiej połowie X I X w., zakładano mirtowy wianek. Wdowy szły do ślubu w tzw. falbance wyglądającej spod barwnej marynuski. W czasie oczepin młodożeniec wyjmował „na szczęście" z korony lub welonu panny młodej trzy szpilki, poczym swaszka uwalniała jej głowę z obrzędowego stroju. Swaszka, zwana również swachą, idąc na we­ sele zakładała najczęściej kopką, którą przepasy­ wała zieloną wstążką, a do prawego boku przy­ pinała szeroką czerwoną wstęgę, różę lub karafijoł. Rzadziej natomiast do ułożonych nad czołem war­ koczy wiązała w kokardkę czerwoną wstążkę. W dawnych weselach sieradzkich brały udział przeważnie cztery druhny. W okolicach Sieradza i Widawy najczęściej miały one na głowie stroik z barwnych wstążek i nieduży wieniec ze sztucz­ nych kwiatów i błyskotek, rzadziej same wstążki lub pojedyncze kwiaty w kolorze białym. Niekiedy stroiły głowę różanym wiankiem. W okolicach Pabianic druhny zakładały białą opaskę i wtykały we włosy astry, niekiedy przyczepiały w tyle białą kokardę, od której spuszczały luźno końce wstążek. We wsiach, w których mieszkała ludność zwana Borusami, druhny przypinały na lewym boku kilka gałązek mirty i białą kokardę. W czasie weselnych uroczystości prawie każda druhna trzy­ mała w ręku chusteczkę ozdobioną k o r o n k ą lub czerwonym haftem. Jeszcze w X I X w. zmarłe kobiety chowano w specjalnie na ten cel uszytej lnianej białej odzieży pozbawionej węzłów (ryc. 30 II). Składała Ryc. 29. Kobieta w naramiennej zapasce się ona z długiej śmiertelnej koszuli zwanej zgłem, zwanej fartuszka. Zakrzewki, pow. Ł a s k . szytych pończoch i dwóch chustek, z których jedna Fot. K . Wecel, 1955 r. służyła do wiązania głowy, druga zwana niekiedy toktuską (Brąszewice) okrywała ramiona. Obecnie ubierają je tak, jak chodziły za życia, a więc w kopkę, spódnicę, fartuszek, pończochy i pantofelki. Strój do pochówku może być w kolorze białym, czarnym, nie­ bieskim lub wiśniowym. Około 1925 r. zaczęto po staremu głowy zmarłych kobiet okry­ wać chustą. Panny ubierano do trumny nieco inaczej. Rozpuszczano i m włosy a na głowę wkładano w X I X w. stroitko z ciemnych wstążek, a w X X w. zakładano welon z m i r ­ towym wianuszkiem. W czasie żałoby noszą fioletowe kaftany, ciemne spódnice oraz czarne chustki i fartuchy. R o z d z i a ł SZCZEGÓŁOWY VII OPIS SIERADZKIEGO STROJU KOBIECEGO Koszule Świąteczne koszule kobiece były kroju p o n c h o lub p r z y r a m k o w e a szyto je z lnianego cienkiego płótna, podobnie jak koszule męskie. Koszule te posiadały przy kołnierzyku, mankietach i przyramkach starannie ułożone zmarszczki zbirki, których ilość 34 �dochodziła niekiedy do stu. Aby zbirki jak najlepiej leżały przyszywano je raz lub dwa razy białą lnianą nitką. Brzegi kołnierzyka i mankietów obrzucano koronką obszytkiem, obróbką (Klonowa). Niekiedy obszytko przy mankietach tworzyło dość szeroką falbankę. Przyramki i mankiety u wielu koszul świątecznych były ozdobione skromnym haftem. Krój koszul roboczych składał się z dwóch zasadniczych części, górnej i dolnej. Górną część zwano ciołkiem, dolną podołkiem. Ciałko szyto przeważnie z cienkiego płótna, podołek ze zgrzebnego. Górna część obejmowała przód, tył, rękawy z ćwikiem i mankietami, Ryc. 30. I . Koszula p r z y r a m k o w a z n a d o ł k i e m . Brodnica, pow. Sieradz. I I . Zgło (koszula ś m i e r t e l n a z końca X I X w. Monice, pow. Sieradz. A - przód, B - t y l , C - części k r o j u : d - g ó r n e p ł a t y ciałka (I), d ( I I ) - przednia część zgła, d ' - t y l n a część zgła, (II), d'(I) - t y l n a część ciałka (plecy), e - części n a d o ł k a f - r ę k a w , g - mankiet, h - koronka przyszyta do mankietu tzw. obszytko, i - ćwikieł, j - p r z y r a m k i k - k o ł n i e r z y k , 1 - obszytko k o ł n i e r z y k a . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Sosnowski. przyramki oraz niewielki stojący kołnierzyk, na który najczęściej nakładano dość szeroką kryzkę. Na przodzie miały one długi obrębiony przyporek, który zapinał się pod szyją na jeden guziczek. W X I X w. i na początku X X w. koszule robocze najczęściej wiązano pod szyją b a r w n ą tasiemką lub troczkiem. Jeszcze w drugiej połowie X I X w. dla zmarłych kobiet szyto śmiertelne długie koszule, które nazywano zgłami. Szyto je podobnie jak męskie. W e ł n i a k i Wełniaki na staniku nazywają w Sieradzkiem najczęściej słonikami rzadziej wełniokami. Wyróżniają w nich spódnicę i sznurówką. Spódnicę robiono z przeróbki t j . m a t e r i a ł ó w prążkowych, o tle czerwonym (cynobrowym), rzadziej zielonym, buraczkowym lub fiole­ towym (tabl. II). W najstarszych dziewiętnastowiecznych materiałach wełniakowych, w których prze­ ważało tło czerwone, p r ą ż k i występowały pojedynczo. Były one bardzo wąskie (dwu lub trzynitne) i powtarzały się, tworząc razem z tłem szeroki raport. W tkaninach tych prążki były najczęściej granatowe, fiołkowe, zielone i czarne. W ciągu ostatnich pięć­ dziesięciu lat zaszły dość znaczne zmiany, zjawiły się nowe zestawienia kolorystyczne, stały się modne prążki zespołowe w układzie symetrycznym, ożywione niekiedy b a r w n ą 3* 35 �przewłoczką. Tło zaś w tkaninie wełniakowej zostało znacznie zwężone. W tym czasie wprowadzono również nowe barwy, między i n n y m i żółtą, różową i białą. W okresie międzywojennym pojawiały się wełniaki tak zwane łowicoki albo łowickie, o szerokich pasach na czerwonym lub zielonym tle (ryc. 55). Materiały na te wełniaki robione były przeważnie na warsztatach klasztornych SS. Urszulanek w Sieradzu. Na spódnice używano również tkanin samodziałowych jednobarwnych, czerwonych, fioletowych lub buraczkowych czyli brązowych. Spódnice fioletowe jako żałobne noszono w czasie postu i ceremonii pogrzebowych . Spódnice wełniaków robiono z jednego płatu (dł. 3-4 m, szer. 30-92 cm). Układano je w fałdy, których liczba sięgała do 50 i więcej (ryc. 31 i 32). Były to spódnice jałdziste. Miały one najczęściej u dołu podszytą listwę (5-8 cm). Dolny brzeg był najczęściej ob­ szyty sznureczkiem lub czarną szczoteczką. Spódnice z jednokolorowej samodziałowej tkaniny, układane w drobne fałdy zaprasowane u dołu w szeroką falbankę noszone w pierwszych latach X X w. przetrwały dotąd jeszcze w Ldzaniu i okolicy. Na spódnice te przeznaczają 5 m dobrze ubitego materiału. Spódnicy na przodzie nie zszywają lecz zapinają na zatrzaski na całej jej długości. U dołu zapięcia umieszczają w dwóch rzędach białe guziczki a od spodu wiążą spódnicę w pasie przy pomocy sznurka. Dość często spódnice wełniakowe posiadają w dolnej części jedną lub dwie czarne aksamitki (ryc. 33). Sznurówki występujące przy opisywanych spódnicach były robione z tego samego m a t e r i a ł u co i spódnica albo z materiału kupnego, przeważnie wełnianego w kolorze zielonym, niebieskim, czarnym lub czerwonym. Sznurówki podszywano podszewką z płótna 58 Ryc. 31, 32. Czerwony w e ł n i a k z f a l b a n k ą z 1920— 1939 r. Z a k r z e w k i , pow. Ł a s k . Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, nr. i n w . 1617. Fot. K . Wecel, 1957 r. 36 �lnianego własnej roboty. Krój ich składał się z trzech części, tyłu i dwóch przodów. Sznurówki miały dość duży wykrój pod szyją. Dziewiętnastowieczne sznurówki były dopasowane. W okresie międzywojennym stały się modne sznurówki o plecach zupełnie gładkich i luźnych Niekiedy obszywano sznurówki po brzegach kolorową tasiemką lub sznurkiem. S u k i e n k i Wśród wierzchniej odzieży kobiecej najbardziej rozpowszechnione są sukienki ze stani­ kami, które nazywają stónikami. Są one robione z fabrycznych barwnych, wzorzystych materiałów, najczęściej z kretonów i wełny. Przed 1914 r. szyto je z tzw. marynusu lub kaszmiru. Sukienki kaszmirowe dość często nazywano kaźmierówkami. Sukienki składają się ze stanu zwanego sznurówką oraz z dołu zwanego spódnicą (ryc. 34). Dawne sznurówki posiadały tylną część zwężoną k u dołowi i przeciętą na plecach łukowato, sznurówki współczesne nie posiadają tego przecięcia, lecz na jego miejscu znajdują się specjalne zaszewki, w które niekiedy wkładają sznureczek, aby go uwypuklić i usztywnić. Przy niektórych sznurówkach daje się zauważyć w przedniej ich części przy samej spódnicy podłużne wstawki, które swoim wyglądem przypominają część szerokiego pasa. Są one z tego samego materiału co całość opisanej odzieży. Sznurówki wbrew swojej nazwie, nie są na przodzie sznurowane tasiemką, lecz zapi­ nane na barwne, najczęściej wypukłe guziczki. Dół sukienki szyją z 4 - 5 brytów (3,5-4 m szer., 0,70 - 0,85 m dł.). Materiał ten układają w fałdy, z których tylne są szersze, boczne węższe. Część przednia spódnicy, na szerokości około 25 cm, jest zupełnie gładka. Ryc. 33. W e ł n i a k zwany stanikiem w d o i nej części ozdobiony a k s a m i t k ą i z a k ł a d k a m i . Woźniki, pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955. Ryc. 34. Sukienka zwana stanikiem marszczona w tzw. w o d ę . M ę k a , pow. Sieradz, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 2915. Fot. K . Wecel, 1957. 37 �Dawniejsze spódnice były układane w drobniejsze fałdy. Miały one również szersze gładkie przody, długi rozpór i obszyte były u dołu płócienną listwą i czarnym sznureczkiem lub szczoteczką. Spódnice zwane obracajkami robią z jedwabiu, popeliny, płótna lub materiałów samo­ działowych w prążki. Obracajki płócienne lub kretonowe stanowią letnią odzież roboczą. i i i i i i ! I I I I I I I I II i l II a I 1 I I I I I I I I TT M M M M I TT M I I M I I I i I l I i I i l | | l i i i i l i i i i i i i i I l i i i l I i i i i ii i i i i M i I i i i i i M M i i i i i l i i l i i i i i i ii TT TT i I i i I i i i 1 i i i i i i • i i i ! i l ' 1 I i i I i i l l l I i i i i , ' i ' ' 1 i i i i i i TT I I a a Ryc. 35. K r ó j sukienki zwanej słonikiem. B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. S p ó d n i c a : a - b r y t y ; s z n u r ó w k a (część górna), b - część ś r o d k o w a pleców, c - części boczne, d - część g ó r n a pod p a c h ą , e - część dolna przypadająca""na bok i p r z ó d , g - f - części przodu u k ł a d a n e w w o d ę , h - p r z y r a m e k . P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. Sosnowski, 1957 r. Kaftany, w ę g i e r k i Jeszcze przed pierwszą wojną światową niemowlęta i dzieci ubierano w sukieneczki, k t ó r e nazywano katankami. Na zimę szyto je z barwnej flaneli lub barchanu, a na lato z kretonu. Katanki składały się ze staniczka czyli kar oczka zapinanego w tyle na guziczki oraz z długiej i dość szerokiej spódniczki, często ozdobionej w dolnej części czarną aksamitką. Ryc. 36. K a f t a n y kobiece. I . Kaftan zwany szacek, pow. Sieradz. I I . Kaftan z ogonem, Chartupia Mała. I I I . K a f t a n zwany mamelką, Monice, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C , - c z ę ś c i k r o j u . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Golczyńska, 1957 r. 38 �W latach międzywojennych w Niemirowie i okolicy strojono dzieci w sukieneczki chłopki, u których staniczki były sznurowane niebieską lub c z e r w o n ą tasiemką. Kaftan uchodzi w opinii informatorów za najstarszą część odzieży. Nosi on najczęściej miano kaftana z ogonem, rzadziej natomiast kusanki (Kurów pow. łaski). Szyto je prze­ ważnie z jednokolorowych samodziałów l n i a n o - w e ł n i a n y c h lub towarów fabrycznych, najchętniej z tkaniny czerwonej, buraczkowej, ciemnozielonej l u b granatowej. Niekiedy tylko przeznaczano na kaftany materiały prążkowe. Krój ich był bardzo prosty i podobny do męskich spencerów gdyż składał się E C Z Y C K I z pięciu zasadniczych części, z których jedna przypadała na tył, dwie na przód, pozostała na rękawy (ryc. 36). Kaftany były dość obcisłe i sięgały do pasa. Ich tylna część była lekko zaokrąglona i nieco dłuższa niż przednia. Nie po­ siadały one dekoltu ani też kołnierzyka, a wykrój pod szyją b y ł wykończony oszewką szerokości 1 cm. Kaftany te podszywano samodziałowym płótnem, kraciastą flanelą, a niekiedy starym wełniakiem lub zapaską. Zapinano je przy pomocy pętelek i guziczków, któ­ rych liczba dochodziła do 6. Guziczki u b i układano przeważnie w dwa rzędy. Dół, r ę k a w y i przód kaftana ozdabiano Ryc. 37. Zasięg sieradzkiego czepka - kopki i kaftana granatową lub czarną aksamitką (ryc. 40). zwanego mamelką z p o c z ą t k u X X w . 1. Z a s i ę g u b i o r u ZASIĘG SIERADZKIEGO CZEPKA KOPKI I KAfTAHA ZWANEGO HAMELKA Z POCZĄTKIEM XXw sieradzkiego w X I X w . 2. Obecny zasięg większości Na przełomie X I X i X X w. strojem charakterystycznych cech. 3. Zasięg czepka i mamelki. świątecznym zamożniejszych kobiet był Bys. K . W o ź n i ń s k a , 1959 r. kaftan, zwany mamelką lub kaftanem z peleryną. W okresie międzywojennym wyszedł zupełnie z użycia. Szyto go z czarnego lub granatowego sukienka. Krój jego b y ł bardziej skomplikowany, gdyż składał się aż z 15 części. Po zszyciu tych części tworzył się u góry szeroki sfałdowany kołnierz zwany często peleryną, a u dołu długa i szeroka baskina ułożona w fałdy (ryc. 38 i 39). Mamelkę podszywano płócienną, bawełnianą, rzadziej wełnianą podszewką, gładką lub w białoczerwone paseczki. Najgorszy gatunek podszewki przeznaczano na plecy i rękawy. Ryc. 38 i 39. Kaftan zwany mamelką Monice, pow. Sieradz. noszony przez z a m o ż n i e j s z e kobiety. Fot. K . Wecel, 1957 r. 39 �Podszewką dawano również pod baskinę. Nie było jej natomiast zupełnie pod peleryną. Mamelki zapinano na guziki w dwóch rzędach. Guziki te były różne, a więc, drobne mosiężne o spodzie cynkowym, szklane czubajkowate białe lub żółte oraz kościane czarne. Kaftan zwany szackiem zjawił się w Sieradzkiem już w pierwszych latach X X w . Szyto go z granatowego lub czarnego kretonu. Przód jego po jednej i drugiej stronie ozdabiano aksamitką i licznymi zakład­ kami. Krój tego kaftana składał się z siedmiu części; jedna część przypadała na plecy, dwie na przód, reszta na r ę k a w y . Mankiety przy rękawach posiadały górny brzeg ząbkowany. Kaftany te jak wskazuje przytoczona rycina, pozbawione są kołnie­ rza. Zapinają się na czarne guziki (ryc. 36). Węgierki wychodziły z użycia już na początku bieżącego stulecia. Nosiły je zimą zamożniejsze kobiety. Węgierki były pod­ bite kożuchem, wełną lub watą. Pokry­ wano je granatowym, czarnym, lub ciemno­ zielonym suknem. Kołnierz, brzegi przy zapięciu i skośne kieszenie, a niekiedy i mankiety robione były z białego lub Ryc. 40. K o b i e c y kaftan z ogonem. szarego wyprawionego baranka. Z b o r ó w , pow. Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r. Krój węgierki można odtworzyć na podstawie ilustracji; przód jej składał się z dwóch jednolitych części, tył zaś był przecięty w pasie i obejmował plecy gładkie lub wcięte łukowato oraz dół ułożony w dwie i więcej fałd. Niektóre typy węgierek miały tył jednolity. Sięgały one prawie do kostek i zapinały się na haftki i metalowe w y p u k ł e guziki lub kołeczki. Ilość pętelek i guzików nie zawsze była jednakowa; przy jednym na przykład było 6 pętelek i tyleż guzików, przy innym 8 pętelek i tyleż guzików. Guziki były uszeregowane w dwa rzędy. Na szwach znajdujących się na plecach i częściowo w pasie, jak też na brzegach r ę ­ kawów pozbawionych baranka, naszywano dla ozdoby jasnogranatowy sznureczek lub plotkę. F a r t u c h y i zapaski Fartuchy samodziałowe, zwane niekiedy przypaską (Bobrowniki), noszone były od niepamiętnych czasów, a używane tak do pracy, jak i na święta (ryc. 41). Fartuchy przeznaczone do roboty szyto ze zgrzebnego płótna, inne z czerwonej przeróbki, w której Ryc. 41. Czerwony fartuch. występowały pojedyncze prążki. W X X w. Woźniki, pow. Sieradz. Muzeum Archeolo­ pod wpływem mody tkaniny na fartuchy giczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 4183 Fot. K . Wecel, 1957 r. ulegają zmianom; zjawiają się wielobarwne prążki ożywione przewłóczką. Obok dawnego czerwonego tła, występuje niekiedy tło granatowe, siwe lub zielone. Na fartuch do pasa używano najczęściej materiału o wymiarach 162 X 80 cm. Materiał ten w szerszej jego części układano w fałdki, do k t ó r y c h przyszywano oszewkę. Oszewkę 40 �robiono zwykle z tego samego materiału co płat fartuchowy, rzadziej zaś z kupnej tasiemki. Aby fałdki należycie trzymały się w czasie noszenia, stebnowano je w górnej części przy pomocy barwnych nici. Niekiedy również stebnówką obrzucano oszewkę. Brzegi fartucha zarówno u dołu, jak i częściowo z boku, obszywano tasiemką krympą zieloną, różową lub czarną. Fartuch wiązano w pasie przy pomocy różnobarwnych tasie­ mek, umocowanych po końcach oszewek (ryc. 26). Fartuchy do odziewu robiono z lnianowełnianej tkaniny zwanej przeróbką. W X I X w. przeróbki miały na czerwo­ nym (cynobrowym) tle poje­ dyncze wąskie, dwu lub trzynitne prążki, najczęściej czar­ ne, fiołkowe, zielone, grana­ towe. Na początku X X w. w przeróbce fartuchowej zja­ wiają się prążki zespołowe, które tworzą tzw. modę. W okresie międzywojennym mody w tego rodzaju tkaninie rozszerzają się i wzbogacają 0 nowe barwy i układy (tabl. II). Do przewłoczki używa się już wtedy wełny zielonej, różowej, granatowej, białej lub innej. Czerwone tkaniny fartuchowe, używane w t y m czasie w Zakrzewkach 1 okolicy, posiadały różno•iodne raporty, u których jed­ nobarwne niebieskie lub zie­ lone prążki skupiały się sy­ metrycznie przy dwunitnych prążkach czerwonych lub wiś­ niowych. W tkaninie tej zaz­ naczają się również wąziut­ kie trzynitne prążki białego jedwabiu. Przeróbki fartu­ chowe o modrym tle wystę­ powały w latach międzywo­ jennych w okolicach Sie­ radza. Miały one zespołowe symetryczne prążki, przez środek których przechodziła niebieska, zielona, żółta lub różowa przewłoczka. Fartuchy do odziewu szyto z jednego płatu materiału, (szer. 1,80 — 2,00 m., dł. 78 — 80 cm). Płat ten zbierano wzdłuż górnej szerokości w drobne fałdki, a następnie przyszywano go do podwójnie złożonej oszewki. Niekiedy Ryc. 42. Fartuch s a m o d z i a ł o w y , czerwony w p r ą ż k i z p o d w ó j n ą z a k ł a d k ą . W o ź n i k i , pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955 r. Ryc. 43. Fartuszek ozdobiony b a r w n y m haftem. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Ł o d z i nr. i n w . 2916. Męka, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1957 r. 41 �na oszewkę przeznaczano również wzorzystą wełnianą wstążkę. Fartuchy do odziewu zarzucano na głowę w czasie niepogody i w i c h r ó w ; w dni pogodniejsze okrywano n i m ramiona, wiążąc je najczęściej pod szyją (ryc. 29). W X I X w. i w pierwszych latach X X w. fartuchy szyto z różnych materiałów; świąteczne i ślubne naj­ chętniej z cienkiej wełny, a zwłaszcza z marynusu, robocze i do wyjścia z perkalu, płócienka lub samo­ działowego płótna drukowanego. Spośród wymienio­ nych tkanin najbardziej ceniono marynusy. Były one w rozmaitych kolorach, granatowym, zielonym, niebieskim, ciemnoczerwonym, kremowym lub różo­ wym. Perkale i płócienka były przeważnie w drobne paseczki. W okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej najbardziej ulubionym materiałem stał się batyst. Dawne fartuchy sieradzkie, zwłaszcza świąteczne były bardzo długie i szerokie i sięgały prawie dołu wierzchniej odzieży. Fartuchy międzywojenne i po­ wojenne są od dawniejszych nieco krótsze. Fartuchy noszone przed pierwszą wojną światową były suto marszczone w pasie lub układane w drobne fałdy, które często dla wzmocnienia przyszywano w poprzek różnobarwną włóczką. Brzegi tych fartuchów albo obszywano z trzech stron białą koronką, albo też ozdabiano płaskim haftem (ryc. 43). W okresie m i ę ­ dzywojennym stały się bardzo modne białe fartuchy Ryc. 44. Kobieta w e w s p ó ł c z e s n y m batystowe, układane w szerokie falbanki, a u dołu stroju ś w i ą t e c z n y m . Z a k r z e w k i , pow. ozdabiane zakładkami i zdobinami kwiatowymi. Po­ Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r . nadto po brzegach fartuchy obszywano walensjenką zwaną również obszytkiem. Fartuchy noszono do spódnic i wełniaków; wiązano je w pasie, na brzuchu lub grzbiecie przy pomocy barwnych tasiemek, najczęściej w kolorze różowym lub amarantowym. Uczesanie i n a k r y c i e g ł o w y Najstaranniej utrzymywały włosy dziewczęta. W X I X w. splatały je najczęściej w dwa warkocze, które po ozdobieniu wstążką, rzucały luzem na plecy (ryc. 7 i 28). Włosy rozczesywały na tak zwaną prostkę t j . przedział. Na początku X X w., zgodnie z sze­ rzącą się wówczas modą, niektóre dziewczęta upinały warkocze wokół głowy. Moda ta miała również swoje zwolenniczki wśród młodych mężatek. Swaszki weselne wiązały warkocze czerwoną wstążką, której końce z fantazją rzucały na ramię. W t y m czasie mężatki układały włosy w tak zwaną ósemkę. Sposób ten wymagał dużo czasu i b y ł związany z noszeniem kopki. Chcąc ułożyć włosy w ósemkę, pleciono najpierw dwie kitki i dwa warkocze. K i t k i z bocznych promieni włosów opuszczano niżej uszu, a następnie łączono je z pozostałymi warkoczami, które z kolei układano w tyle głowy. Tak ułożone włosy wiązano tasiemką. Rozpuszczone włosy nosiły tylko druhny i panna młoda i to wówczas, gdy zakładały na głowę stroik lub koronę. W X I X i na początku X X w. w czasie oczepin świeżo za­ ślubionej mężatce uroczyście włosy obcinano. 42 �C h u s t k i na g ł o w ę i do o k r y c i a Według źródeł etograficznych, na terenie Sieradzkiego używane były w pierwszej po­ łowie X I X w. kolorowe chustki kwieciste, a prawdopodobnie marynuski i białe płócienne chustki samodziałowe. W tym okresie wyróżniano jedwabnice, marynuski, latówki, kaźmierówki, pluszówki, tureckie, wyzłacane oraz chustki robione sposobem domowym. Jedwabnice, niedbownice, niedbowki lub jedwobki posiadają na wszystkich brzegach ko­ lorowe szlaki i frędzle. Tło mają różne, najczęściej zielone, szafirowe lub czerwone. Jedwabnice noszono razem z kopką. Składano je na stole lub skrzyni w płaski wałek w dwojaki sposób; wzdłuż rozłożonego płatu albo przeciwległymi rogami. Chustkę złożoną pierwszym sposobem wiązały najczęściej starsze kobiety gładko przy szyi, mężatki w i ą ­ zały je nad czołem w tak zwane różki. Do chustek wełnianych należały marynuski, latówki, kaźmierówki i pluszówki, do wełniano-bawełnianych tureckie oraz wyzłacane. Wszystkie były pochodzenia fabrycznego. Marynuski były dwóch rozmiarów; 76 x 76 i 88 * 88 cm. Tło miały one również roz­ maite: czerwone, czarne, zielone, białe lub żółte. Chustki żółte zwane bułankami były najbardziej lubiane, zwłaszcza przez młode kobiety. Marynuski sprzed 1914 r. posiadały szlak i środek w y p e ł n i o n y drobnymi motywami kwiatowymi, natomiast marynuski międzywojenne posiadały szlak skomponowany z dużych róż. Brzegi jednych i drugich zdobione były drobną plecionką wraz z frędzlami. Marynuski wiązano bezpośrednio na tak zwany rąbek. Duże chusty przeznaczone do okrycia ramion nazywano latówkami. Były one z fa­ brycznej wełnianej tkaniny drukowanej. Niekiedy na ich tle występowały jaśniejsze jednokierunkowe prążki utkane z jedwabiu; pojawiły się one w drugiej połowie X I X w. i noszone były jeszcze w pierwszych latach okresu międzywojennego. Latówki kwadratowe 145 cm lub 176 cm , były przeważnie czerwone lub czarne i posiadały przy brzegach szlak utwo­ rzony z motywów kwiatowych, a po środku rzucone kwiatki. Brzeg latówek zdobiony był długimi frędzlami i siateczką. Wykończenie takie robiły najczęściej same kobiety, używając do tego domowej przędzy. Kaźmierówki należały do chustek świątecz­ nych, noszono je przeważnie w dni chłodniejsze. Były oezdeseniowe, cieliste z siateczką i dłu­ gimi frędzlami, najczęściej o rozmiarach 90x90 cm. Pluszówki noszone w latach 1890 — 1930, były wełniane i jak twierdzą informatorki, ro­ biono je z wełny pochodzącej z węgierskich baranów. Czarne, szare, białe lub bordowe miały zawsze jedną stronę gładką, a drugą włochatą. Noszono je głównie zimą. Po złożeniu w trójkąt zarzucano ję na głowę i puszczano luźno lub okręcano wokół szyi a przerzuciwszy pod pa­ chami wiązano dwa końce na plecach. Chustki tureckie, zwane niekiedy francu­ skimi, były niekiedy dwojakich rozmiarów; kwadratowe o metrowej wielkości i prostokątne ^ . (164 x 1 7 5 cm). Pierwsze służyły do okrycia charłupia Mała, pow. Sieradz, głowy, drugie ramion. Tak jedne jak i drugie Fot. K . Wecel, 1955 r. i 2 R y c K o b i e t a w t z w c h u ś d e t u r e d d e 43 �charakteryzowały się tym, że posia­ dały stylizowane motywy wschodnie. W chustkach kwadratowych obramo­ wanie tworzyły poprzeczne prążki na czerwonoczarnym tle. Duże chustki pro­ stokątne o tle czarnym robione techniką żakardową, miały osnowę bawełnianą, wątek zaś wełniany. Na wszystkich brzegach posiadały wzorzyste obramo­ wanie (ryc. 45). Chustki wyzlacane (160x150 cm) miały wątek wełniano-jedwabny, a os­ nowę bawełnianą. Były to chustki o układzie pasowym, w których obok tła czerwonego występował także haft U B I warsztatowy (splot kostkowy) ręczny, z w y r a ź n ą dominantą motywów żółtych o odcieniu złotawym. Od tego właśnie Ryc. 46. Zasięg fartucha z k o r o n e c z k ą t . zw. obszytkiem. koloru poszła nazwa chustki (ryc. 54). 1. Zasięg u b i o r u sieradzkiego w X I X w . 2. Z a s i ę g większości charakterystycznych cech u b i o r u sieradzkie­ Chustki wyzlacane złożone w trójkąt go. 3. Z a s i ę g fartucha. Rys. K r . W c ź n i ń s k a , 1959 r . narzucano tak, że jeden jej koniec wisiał na plecach, a dwa pozostałe na piersiach. Noszono je tylko w dni świąteczne. Ostatnią grupę chustek sieradzkich stanowią chustki własnej roboty, kwadratowe lub trójkątne z batystu, jedwabiu, kaszmiru, płótna samodziałowego lub fabrycznego, prze­ ważnie w kolorze białym lub czarnym. Chustki te zdobią na brzegach frędzlami l u b białym obszytkiem. Niekiedy w dolnym kącie wyszywają różnobarwne kwiaty (ryc. 47). Chustki trójkątne nazywają rogówkami. ZASIĘG FARTUCH* Z KORONEGZKA T ZW 08SZYTKIEM O 5 U B/l 0 R ( Ł Ę C Z Y C K I TOK" Czepce Ryc. 47. Czarna chustka rogówka ozdobiona r ę c z n y m b a r w n y m haftem. B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r . 44 Czepce w Sieradzkiem można podzielić na trzy grupy, t j . na kopki, czepce okrągłe i rąbki. Kopka składała się z główki zwanej rów­ nież czółkiem, ślorki, obszytka oraz falbanki (ryc. 50). Główkę i falbanki robiono z tiulu, ślorkę z białego płócienka, obszytko zaś z fabrycznej bawełnianej wstaweczki. Falban­ kę układano z tiulowego paska długości 2,5 m. Tiul przeznaczony na główkę był przeważnie ręcznie haftowany, i posiadał kształt półko­ listy. Wolny jego brzeg starannie podwijano i przyczepiano nitką. Brzeg od strony czoła zlekka zwijano i łączono obszytkiem przy pomocy ściegu okrętkowego. Z kolei ob­ szytko łączono z prostokątną ślorką i do niego przytwierdzano dwie lub więcej kar­ bowanych i krochmalonych falbanek. Wzdłuż obszytka przechodził biały sznureczek, J r k t ó r y m ściągano całość czepca na głowie. W czasie noszenia dno czepców zwisało two- �rząc tak zwane sadło albo rozkładało się wszerz. Wyróżniano również czepce twarde i miękkie, t j . w całości lub w części krochmalone. Na kopkę zakładano przeważnie jedwabkę zwiniętą w luźny przypłasz­ czony wałeczek, której końce wiązano nad czołem w różki, lub przy szyi. Jedwabka przechodziła tuż za falbanką i obejmowała tylną część głowy; na skutek tego cała wierzchnia część czepca była odsłonięta. Czynności zwią­ zane z zakładaniem jedwabki na kopkę określano wykrumarzeniem (tabl. II). Czepek okrągły z tiulu deseniowego, modny w latach międzywojennych, roz­ powszechnił się najbardziej w okolicach Mnichowa i Godynic (ryc. 48). Posiadał czółko nieco wzniesione k u przodowi, garniturek z drobno karbowanych fal­ banek, obejmujący cały dolny brzeg właściwego czepca i wiązania metrowej długości szersze u dołu, a węższe u góry. Czółko przy opisywanym czepcu było dość wysokie i uformowane okrągło; jego średnica wynosiła około 40 cm, a ó Ryc. 48. Starsza kcbieta w Czepku o k r ą g ł y m z 1941 r. Klonowa, pow. Sieradz. Fot. A . K o n d r a t i u k 1956 r. a Ryc. 49. I . a - czapeczka dziecięca z 1921 r., b - k r ó j części bocznych, c - k r ó j części ś r o d k o w e j . Muzeum w Sieradzu nr. i n w . 331. Rys. J. P. Dekowski. I I . Duchenka, a - widok, b - k r ó j . Monice, pow. Sieradz. I I I . W s p ó ł c z e s n a czapeczka dziecięca. Barycz, pow. Łask, a - w i d o k ogólny, b - części k r o j u . I V . Rogata czapeczka dziecięca. Brodnica, pow. Sieradz, a - w i d o k ogólny, b - k r ó j denka, c - b o k ó w , d - otok baran­ k o w y . P o d z i a ł k a 1 : 10. Rys. I V w y k . J. G o l c z y ń k a 1957 r. 45 �a obwód 55 cm. Od spodu podszywano brzeg dla usztywnienia wykrochmaloną tasiemką. Garniturek nad czołem składał sią z czterech falban, w dalszej części tylko z trzech, Falbanki układano w drobne i jednokierunkowe karbki; górne miały około 2 cm, dolne około 1 cm. Dla ozdoby przybierano falbanki niebieską wstążeczką. Wiązadła przyszy­ wano po bokach czepca, tak by po związaniu ich pod brodą lub na piersiach na kokardę, przechodziły one z tylnej części głowy pod uszami. P e w n ą odmianą czepca okrągłego był również czepiec tzw. olenderski, który pojawił się w piewszych latach X X w. we wsiach weberskich w okolicach Pabianic. Był on szyty z cienkiego tiulu, często ręcznie haftowany. Składał się z główki karbowanych falbanek czterech nad czołem, a jednej w tyle przy szyi. Przy czepcu t y m były długie rozszerzające się k u dołowi wiązania upinane na dużą kokardę pod brodą. Inny typ czepka stanowił tak zwany rąbek czyli falbanka. Od niepamiętnych czasów aż do X X w. noszono go zimą pod marynuskę lub chustkę turecką. Składał się z dwóch 1 Ryc. 50. Czepiec t i u l o w y zwany kopką. Czechy, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1957 r. zasadniczych części: tiulowej, tworzącej najczęściej dwie karbowane falbanki oraz płó­ ciennej lub perkalowej, tworzącej prostokątną opaskę lub dość obcisłe czółko. Na czółko przeznaczano zwykle jeden płat materiału składany podwójnie na l i n i i długości, a potem zszywano razem jego górne brzegi. Tak jedna, jak i druga odmiana czepca pod chustkę zaopatrzona była w białą tasiemkę, służącą do przymocowania na głowie. Z braku ta­ siemek wiązano je sznurkami lub zwyczajnymi płóciennymi trokami. Chustki zakładano na czepki rąbkowe w ten sposób, że zakrywano ich część płócienną, zostawiając wolne falbanki nad czołem i wokół twarzy. K o r o n a panny m ł o d e j Jeszcze do pierwszej wojny światowej w wielu wsiach sieradzkich strojono głowę panny młodej w barwne wstążki, k w i a t k i i błyskotki To przybranie nazywano najczę­ ściej koroną, wieńcem, rzadziej wiankiem lub kokosznikiem (tabl. I ryc. 52). Składało się ono z właściwego okrycia głowy, z tak zwanej korony oraz z grupy wstążek luźno puszczonych na plecy. Na wewnętrzną część okrycia głowy przeznaczano pro46 �stokątny kawałek perkalowej lub płó­ ciennej tkaniny (52 x 34 cm), z której robiono czapeczkę, kształtem przy­ pominającą kapuzę. Na boki i na górę tej czapeczki naszywano drobno karbowane dwie wzorzyste wstążki. Karby wstążek układano pionowo. Na tylną część czapeczki również dawano jednobarwną, najczęściej ró­ żową lub jasnoniebieską karbowaną wstążkę. Niekiedy do upięcia wstążek za­ miast przedstawionej czapeczki, uży­ wano białej płóciennej chustki, którą po dokładnym założeniu na głowie panny młodej przewiązywano od czoła do szyi wstążką, lub zwykłym ka­ wałkiem tkaniny. U dolnego brzegu czapeczki lub chusteczki przyszywano . gęsto wzorzyste wstążki (7-8). Wstążki b i o n a p ł a s k i m b a r w n y m haftem. Monice, pow. te szerokości 7 cm, a długości 120 Sieradz. Muzeum w Sieradzu. Fot. K . Weceł, 1957 r. i więcej centymetrów, puszczano luź­ no na plecy i boki. Korona stanowiła najważniejszą część ubioru głowy panny m ł o d e j ; obejmowała tak zwany łubek i bukiet. Łubek robiono z prostokątnej tektury (24x6 cm). Węższe jego końce sklejano tworząc w ten sposób okrągły rulonik. Ścianki łubka pokrywano białą tkaniną, po czym naszywano w dwóch liniach poziomych "niebieską wstążkę marszczoną obustronnie w ząbki. Na tak utworzone tło rozwieszano liczne sznurki różnobarwnych paciorków i przyszywano w dość dużych odstępach szklane żółte guziki zw. broszkami. W środku guzików znajdowały się trzy maleńkie korony kwiatowe. Guziki, które miały środek błyszczący nazywano lustereczkami. Łubek po przyszyciu do czapeczki lub chustki ozdabiano bukietem, na którego całość składały się błyszczące szklane paciorki osadzone na drucie pojedynczo lub podwójnie oraz rozmaite kwiotyszki jak konwalie, róże, goździki, groszek i inne. Czasem doda­ wano jeszcze pozłótko (szych), pawie pióra lub pióra gęsie farbowane na zielono. Zupełnie inaczej wyglądała korona ślubna w Ldzaniu i okolicy, gdzie noszono ją jeszcze przed 60-ciu laty. Górną część tej korony stanowił wianek w i t y na drucie z białych drobnych sztucznych kwiatów i zielonych listków. W tylnej-części tego wianka zawie­ szano cztery lub więcej białych wstążek, których końce sięgały zawsze niżej pasa. Podobnie zrobioną koronę z kwiatów i różnokolorowych wstążek nosiły w tym czasie druhny. R y c g l C z a p e c z k a d z i e c i ę c a w k w a t e r k i z 1 9 2 1 r o z d o N a k r y c i e g ł o w y d r u h e n W pierwszej połowie X I X w., jak wynika z relacji S z a n i a w s k i e g o , druhny nosiły staroświeckie czółka z czarnego aksamitu, k t ó r e ozdabiały wstążkami w jasnych ko­ lorach. Czółka zostały zarzucone w schyłkowym okresie pańszczyzny. Natomiast zwyczaj noszenia wstążek na głowie przez druhny weselne zachował się w niektórych wsiach jeszcze do okresu międzywojennego. Wstążki znajdujące się nad czołem układano, czyli pudrowano zupełnie jak w koronie młodej. Ułożone karby przypinano szpilkami do płóciennej czapeczki lub chustki związanej na rogi, a po t y m dopiero przyszywano je kolorową nitką. Wstążka przypadająca na dalszą część głowy była szeroka, lecz nie 47 �zawsze karbowana. Do tak ozdobionego czółka przyczepiano z trzech stron wstążki wiązane u góry w kokardę, a końce ich spuszczano swobodnie na plecy (tabl. I). W niektórych miejscowościach, a zwłaszcza w okolicach Sieradza, na upięte wstążkami czółko zakładano stroitko, które składało się z barwnych kwiatków, zielonych listków i błyszczących paciorków. Stroitko było o wiele niższe i skromniejsze niż korona panny młodej. We wsiach zamieszkałych przez Borusów, druhny nie stroiły głowy wstążkami, lecz wieńcem plecionym ze sztucznych kwiatów. Wieńce ozdabiano również błyszczącymi paciorkami i pozłociem. Prze­ t r w a ł y one w tej formie do 1914 r. C z a p e c z k i d z i e c i ę c e Dla "niemowląt i małych dzieci robiono czapeczki okrągłe i tzw. kwaterkowe, z różnych materiałów, najczęściej jednak z wełnianych lub bawełnianych. Czapeczki składały się z czerwonego, białego lub innego dna i z nis­ kiego otoku obszytego czarnym aksamitem. Czapeczki kwaterkowe obejmowały dwa boki owalne oraz środek w formie wydłużonego paska (ryc. 49). Pasek przechodzący przez środek czapeczki różnił się przeważnie kolorem i gatunkiem materiału od części bocznych. Dość często jednak robiono środek biały, a pozostałe części niebieskie. Zarówno czapki okrągłe, jak i kwaterkowe ozdabiano tasiemką lub kolorowym płaskim haftem. O b u w i e I b u J M l jHŁl Ryc. 52. Korona s t r ó j głowy panny m ł o d e j . Sieradzkie, Muzeum Najstarszym obuwiem kobiecym były czarne sznurowane trzewiki, które można było jeszcze dość często spotkać w okresie międzywo­ jennym. Robiono je ze skóry juchtowej; miały długie cholewki i w y ­ sokie obcasy. Pod koniec X I X w. napiętki trzewików ozdabiano mo­ siężnymi gwoździkami- W okresie międzywojennym rozpowszechniły się płytkie pantofelki zapinane z boku na guziczek i pasek. Nazywano je czółenkami. P ° d wpływem emigracji w ostatnich latach ub. wieku zjawiły się w Sieradzkiem tzw. klapatyny. Były to właściwie trepy o olchowych spodach, w których tylko przednia część posiadała skórzaną przyśzwę. Archeo­ logiczne i Etnogra­ ficzne w Łodzi nr. i n w . 8184. D o d a t k i do s t r o j u k o b i e c e g o Fot. K . P a c i o r k i . Paciorki nazywają niekiedy paciorami albo wisiorkami. Dzielą je na bursztyny, korale, perełki przewłoczki oraz dyntki. Bur­ sztyny mogą być prawe, t j . prawdziwe i sztuczne. Pierwsze mienią się, czyli połą. Korale również mogą być prawdziwe lub sztuczne. Te ostatnie nazywają siekankami lub siekańcami. Zarówno prawdziwe bursztyny jak i korale są najcenniejszym klejnotem ko­ biecym przechowywanym starannie w r o d z i n i e . Wecel, 1957 r. 59 W ostatnich 50 ciu latach rozpowszechniły się szklane dyntki, zwane również pacioryszkami. Są one wprawdzie łatwo tłukące i nie posiadają tej trwałości co bursztyny czy korale, ale są tanie i w różnych kolorach, to też są chętnie noszone zwłaszcza przez dziewczęta i młode mężatki. Przeważnie przy bursztynach i koralach umieszczano w dolnej części krzyżyki lub medaliki mentalicki, mentole. 48 �Od niepamiętnych czasów utarł się zwyczaj, że sznury paciorków wiąże się kwiecistą lub j e d n o b a r w n ą wstążką, ktarej końce puszcza się na plecy lub ramiona. Małą k r y z k ę koronkową przytwierdzoną bezpośredno do stojącego kołnierzyka koszuli nazywano kryziczkiem. W Dobroniu i okolicy oprócz kryzek noszono również specjalne kołnierzyki ozdobione haftem dziureczkowym (ryc. 57). Zimą lub w dni chłodniejsze jeszcze około 1914 r. nosiły dziewczęta rękawki. Robiono je na drutach z samodziałowej wełny. Jedne z nich były w różnobarwne paseczki czyli brąziate, drugie jednobarwne, a więc zielone, czarne, fioletowe lub białe. Niektóre po­ siadały przy dłoniach szeroką wełnianą falbankę koronkową. R o z d z i a ł VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Zdolniejsze kobiety same szyły niektóre części odzieży, jak portki, koszule robocze, wzorując się przy tym na odzieży gotowej. Większość jednak tradycyjnego stroju ludowego była wykonywana przez krawców mieszkających w osiedlach miejskich lub wiejskich. Szyli oni przede wszystkim dla mężczyzn — portki świąteczne, spencerki, lejbiki, sukmany, kapoty, kamyzele, dla kobiet — mamelki i węgierki. Niektórzy z nich cieszyli się dużym uznaniem; do nich między innymi należeli: Wojciech Kędzia z Monie (1880—1914 r.), Marcin Gtuch z Kuźnic Zagrzebskich ( 1870 — lt-14 r . ) , Jan Tumanik z Klonowej (1890—1918 r.), Błażej Paź z Sokolińca (1900—1916 r.) oraz Szustek z Burzenina (1885—1925 r.). Krawcy nie tylko przyjmowali powierzone roboty, ale również jeździli po okolicznych wsiach. Wędrownymi krawcami byli przeważnie ludzie niezamożni, pochodzenia "żydow­ skiego. Cieszyli się wśród swojej klienteli jak najlepszą opinią, byli przy tym bardzo skromni i kontentowali się niewielkim zyskiem. Nosili oni z sobą podręczny worek, w k t ó r y m obok naczynia do gotowania mieli również narzędzia krawieckie. Do naj­ bardziej popularnych w ę d r o w n y c h krawców w latach 1880 — 1925 należeli: Świder, Ursyn i Tobisz z Sieradza, Zelek z Dzigorzewa, Cherszlik i Ślepy Mosiek z Chojnego, zaś Chudy Smul z Szadku. Na wsi obok krawców pracowały także krawczynie. Bardziej zdolne i przedsię­ biorcze szyły nawet niektóre części garderoby męskiej, jak lejbiki, portki czy spencerki. Duże zdolności krawieckie po­ siadały między innymi: Józefa Zinciok z Jezior (1890—1916), Antonina Bęś z Mnichowa (1918 — 1939), Franciszka Heinrych z Kłocka (1914 — 1920), Jadwiga Kopowaz Podula (zm. 1918 r.)oraz Urbaniak z Wiechucic (1920—1950 r.). Ryc. 53. T r z e w i k i kobiece w y ­ konane ok. 1925 r. w e d ł u g starej mody. Zapusta M a ł a , pow. Sie­ radz. Fot. K . Wecel, 1957 r. 4 Strój sieradzki 49 �Znaczna część osób szyjąca odzież dla wsi odbywała normalne szkolenie rzemieślnicze, niewielka tylko część swoje umiejętności zdobywała drogą samouctwa. I tak na przykład Ignacy Owczarek z Charłupi Małej nauczył się kroić i szyć portki około 1890 r. w czasie odbywania służby wojskowej. Po powrocie do domu zajmował się tylko pracą związaną z t y m przyodziewkiem. Inny krawiec — samouk nauczył się szycia niektórych części stroju, będąc na służbie u gospodarza, którego syn trudnił się krawiectwem. Tak krawcy, jak i krawczynie wiejskie do 1918 r. wykonywali swoje prace ręcznie, używając przy tym igły, naparstka, nożyc, rzadziej żelazka do prasowania lub miarki. Przy zdejmowaniu tzw. miary używali sznurka, papierowego paska lub niekiedy specjalnej miarki. Metody mierzenia nie były zbyt skomplikowane, gdyż przy szyciu sukmany, mierzono najpierw długość ogólną, a po t y m dopiero od ramion do pasa; miarę obwodu brano w pasie i w gór­ nej części klatki piersiowej. Poza tym mierzono szerokość ramion i długość zewnętrzną rękawa. Podobnie brano miarę przy szy­ ciu kaftana i spencera. Na stonik — wełniak brano tylko dwa zasa­ dnicze wymiary : długość i obwód Ryc. 54. Część chustki w y z ł a c a n e j w p r ą ż k i . Sieradzkie. P^sie. M u z e u m Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 7831. Jedni po wymierzeniu w y c i Fot. K . Wecęl, 1957 r. nali najpierw formę papierową, a po tym dopiero według niej k r o i l i powierzony materiał, inni po wymierzeniu odrazu przystępowali do krojenia. Po wykrojeniu poszczególnych części przyodziewku, zszywali je i stopniowo pasowali na konkretnej osobie. Przy spencerku zszywano najpierw przód z plecami, a potym dopiero wstawiano rękawy, kołnierzyk i kieszenie. Przy sukmanie osobno szyto górną część osobno dolną, a w końcowej fazie łączono je razem. Jeżeli przód w sukmanie był jednolity, łączono go z plecami, a dopiero później wstawiano sfałdowany tył. W portkach przed zszyciem nogawek od strony wewnętrznej wstawiano w rozkroczu k l i n a w koń­ cowej fazie zaopatrywano je w pasek. w Czepkarki pracowały przeważnie po wsiach; szyły lub przerabiały czepce, haftowały je albo prały. Do zdolniejszych czepkarek z ostatnich 60-ciulat, należy zaliczyć: Stanisławę Stalińska z Łopatek, Pawlakową z Mnichowa, Grygłową ze Złoczewa, Wolarkową z K u ź ­ nicy Grabskiej oraz Bąbczynę i Archańską z Chojny. Nie mało też usługi oddawali Sieradzanom tkacze, garbarze, szewcy, rymarze i k u ś ­ nierze, którzy nie tylko mieszkali w większych ośrodkach miejskich, ale i w małych miasteczkach i wsiach. Tkacze skupiali się głównie w Dłutowie, Zelowie, Szadku, Pabianicach, Zduńskiej Woli i Burzeninie oraz we wsiach położonych w pobliżu tych miejscowości- Dzielono ich zwykle na dwie kategorie t j . na płócienników i s u k i e n n i k ó w . Pierwsi wyrabiali tkaniny lniane z materiałów częściowo lub w całości powierzonych, drudzy — chustki na głowę. 6 0 61 50 �sukno ubraniowe, cajgi itp. Tak jedni, jak i drudzy, pracowali systemem chałupniczym. Niektórzy z nich wyrobione materiały sami rozwozili po najbliższej okolicy. Szczególnie dużą ruchliwością w tej dziedzinie odznaczał się w okresie międzywojennym weber z Chorzeszowa nazwiskiem Berft. Na specjalną uwagę zasługuje działalność barona Tomasza Dangla, a także SS. Urszu­ lanek i Spółdzielni „Sztuka Sieradzka" w Sieradzu. Pierwszy zorganizował w X I X w. w Chojnym przedsiębiorstwo tkackie, w k t ó r y m produkowano materiały na w e ł n i a k i . Urszulanki pracę swoją prowadzą od 35 lat. Już w pierwszych latach swej działalności miały 15 warsztatów tkackich. W okresie międzywojennym wyrabiały dla klienteli wiejskiej z materiałów własnych lub powierzonych tkaniny odzieżowe, chustki tudzież szale, wzo­ rując się nie tylko na ludowych wyrobach sieradzkich, ale również na odzieży pocho­ dzącej z innych regionów. Obecna ich produkcja ogranicza się głównie do tkanin przez­ naczonych na zapaski. „Sztuka Sieradzka" powołana do życia po drugiej wojnie świato­ wej, wyrabia między i n n y m i tkaniny zapaskowe w oparciu o wzory regionalne. Część jej odbiorców również stanowi ludność wiejska. Niewielki tylko procent ludności garbowało skóry zwierzęce sposobem domowym, używając kory dębowej, wapna lub zakwaszonej mąki. Tak wyprawioną skórę przezna­ czano na obuwie, pasy, kożuchy i uprząż. Przeważnie jednak skóry oddawano do spec­ jalistów. Z dobrych garbarzy słynęły przede wszystkim Warta i Złoczew. Kwalifikowani szewcy pracowali przeważnie po miastach i miasteczkach, mniej zdolni i samoucy po wsiach. Najlepsze obuwie wyrabiali szewcy w Sieradzu, Błaszkach i Szczercowie. Jeszcze w X V I w. szewcy sieradzcy, jak wskazuje przywilej, mieli prawo sprzedaży swoich wyrobów nie tylko w Sieradzu, ale również i w Warcie i to bez żadnych opłat. Tymczasem czapnicy sieradzcy mogli zbywać swoje wyroby tylko w miejscu swego p o b y t u . W 1747 r. w dobrach pabianickich w 52 wsiach było 14 szewców i kowali, którzy rekru­ towali się przeważnie z chałupników i komorników. Szewcy ci musieli od­ dawać po 15 par nowych butów do pięciu f o l w a r k ó w . W X I X i X X w., jak świadczą relacje ustne, szewstwo pozostawało w rękach Polaków, prze­ ważnie pochodzenia wiejskiego. Do w y ­ bitniejszych szewców pracujących na początku bieżącego stulecia należeli: Stanisław Gabryś z Klonowej, Stanisław Żarnowiecki z Tomczyk, Jan Chlebisz i Franciszek Kulawiak z Monie oraz Andrzejewski z Klocka. Szewcy wiejscy przeważnie niekwalifikowani, po wzięciu miary robili naj­ pierw kopyto olszowe, a dopiero później według niego szyli obuwie. Kawalero­ wie i panny najchętniej nosili obuwie z obstałunku, starsi zaś zakupione na straganie jarmarcznym, gdyż było tańsze. 62 63 64 Ryc. 55. Gospodyni w w e ł n i a k u i w t. zw. fartuchu ł o w i c k i m . Wola D z i e r l i ń s k a , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. 51 ��������������������������E ZASIĘG UBIORU SIERADZKIEGO Zasięg ubioru sieradzkiego pod koniec XIX wieku Miasta i miasteczka Miejscowości z których pochodzi opis tekstowy Miejscowości z których zebrano materiał rieciowy Miejscowości z których zabrano mater. ikonagrafiezny Granice megradowego starostwa klonowskiego w XIXw Granice slarostwa sieradzkiego z XVII wieku H o • _o i / y\ G Z Y Cy.K/ŚI;, •OroS-iia WARTA Tubad 11 |l;if-:i;;f(i\i CriełBial( < 1 , , . | i ° . , > ™ , \ ' , , .'./• * S'i,, ^ -'".' ^ o " ' " .ni./'f" "°5.„» , o. Cl * iv . 'i. Vi? k v * ' op„„ n "•'• » i v > • • .1. .Kl.n... ° .P,.,lc, U* • •U • o',i , C Bukowiec D\ '• i*.'. y;' //„,' 1 c| B LUTUTÓW I 0 o R Eyc. 65. Mapa. Zasięg ubioru sieradzkiego na tle fizjografii terenu. Rys. K r . Woźnińska, 3959 r. �SPIS TREŚCI W s t ą p str. 3 . — R o z d z i a ł I . Obecny stan stroju ludowego na badanym obszarze, str. 7 . — R o z d z i a ł I I . Zarys historyczny rozwoju stroju sieradzkiego, str 8.—Rozdział I I I . Z a s i ę g stroju sieradzkigo, str. 16. — R o z d z i a ł I V . Ogólny opis sieradzkiego stroju m ę s k i e g o , str. 17. — Rozdział V . S z c z e g ó ł o w y opis sie­ radzkiego stroju m ę s k i e g o , str. 20. — Rozdział V I . Ogólny opis sieradzkiego stroju kobiecego, str. 32.— Rozdział V I I . Szczegółowy opis sieradzkiego stroju kobiecego, str. 35. — Rozdział V I I I . W y t w o r y i m a ­ t e r i a ł y , str. 4 9 . — R o z d z i a ł I X . Zdobiny, str" 54. — R o z d z i a ł X . Charakterystyka ź r ó d e ł , str. 57. — Przypisy, str. 61. — Literatura, str. 64.—Spis ilustracji, str. 66. —Streszczenie w j ę z y k u rosyjskim, str. 68 — S t r e ­ szczenie w j ę z y k u angielskim str. 72. — Spis t r e ś c i 78. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. 1959 Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski. 1951 Adam Glapa •— Strój dzierżacki, 1953 Adam Glapa — Strój lubuski, 1956 M) Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1955 (3) Część I I I . ŚLĄSK: t. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 P) 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1956 Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Maria Zywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 d8) Edyta Starek — Strój spiski, 1954 ( « Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 («) Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 (*) Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 (?) Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 W druku znajdują się: Franciszek Klonowski — Strój warmiński Tadeusz Seweryn •— Strój Krakowski �A T L A S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi u b i o r ó w w monografiach kolejno o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j górali szczawnickich, 2. S t r ó j dolnośląski (Podgórze), 3. S t r ó j rzeszowski, 4. S t r ó j szamotulski, 5, S t r ó j krzczonowski, 6. S t r ó j k u r p i o w s k i Puszczy B i a ł e j , 7. S t r ó j łowicki,. 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 10. S t r ó j spiski, 11. S t r ó j p i o t r k o w s k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j p y r z y c k i , 14. S t r ó j ł a ń c u c k i , 15. S t r ó j o p o c z y ń s k i , 16. S t r ó j lubuski, 17. S t r ó j górali śląskich, 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 19. S t r ó j sandomierski, 20. S t r ó j b i ł g o r a j s k o - t a r n o g r o d z k i , 21. S t r ó j p o d l a s k i ' ( n a d b u ż a ń s k i ) , 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. S t r ó j w a r m i ń s k i (w d r u k u ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137d621bfd8469d3d0026d7e2fa6a5ca.pdf 22b06b3bca26ff6454c02279bbe47f06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5692 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5292 Title A name given to the resource Strój pyrzycki/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,część 1, Pomorze;z.1; s.39 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dobrowolska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A* T • L* A • S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH I A G N I E S Z K A D O B R O W O L S K A S T R Ó J PYRZYCKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H S T R O J Ó W I L U D O W Y C H POMORZE A G N I E S Z K A S T R Ó J ZESZYT I D O B R O W O L S K A P Y R Z Y C K I lilliiteka : , ; j p r [¡ Zakład Ku Ruro znawstwa B i b I i o t eJc 9- /i/r-1Nr Inwentarzowy ád.fí&.£F'F /ł9 Pli WROCŁAW 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA 5 5 LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW WYDAWANY POLSKIE PRZEZ LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET ADAM REDAKCYJNY: GLAPA, ANNA MŁODZIANOWSKI, ROMAN REDAKTOR OKŁADKA PLANSZE i ZESZYTU: BARWNE: CZESŁAWA ADAM PIETKIEWICZ, TADEUSZ NACZELNY: ADAMA GAJEK, KUTRZEBA, KAZIMIERZ REINFUSS, REDAKTOR JÓZEF SEWERYN JÓZEF JÓZEF GAJEK GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO MARIA ORŁOWSKA LEWANDOWSKA UKŁAD GRAFICZNY HMORTKOWICZ-OLCZAKOWA DRUKARNIA KLISZE TRÓJBARWNE KRAKOWSKIE REDAKCJA NARODOWA I W JEDNOBARWNE ZAKŁADY ATLASU: WROCŁAW, 1 KRAKOWIE OFFSETOWE NANKERA 4. Nakład 6.200 egz. Ark. wyd. 4^3, ark. druk. S /^ Papier ilustracyjny bezdrzewny, 100 g. 61x86/8. Oddano do składania 20 grudnia 1954. Podpisano do druku 19 kwietnia 1955. Druk ukończono w maju 1955. Zam. 1047/54. M-5-80356. Cena zł 22.— �OD REDAKCJI Redakcja „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" wydając monografię A. Dobrowolskiej o stroju pyrzyckim pragnie włączyć swoją działalność do ogólnego dorobku nauki polskiej poświęconego problematyce Pomorza w 500-letnią rocznicę powrotu ziemi tej do Polski. Redakcja pragnie podkreślić, iż strój pyrzycki, który powstał na prastarej ziemi sło­ t wiańskiej na Pojezierzu Szczecińskim w X V I I I W ., posiada w y r a ź n e nawiązania do strojów słowiańskich, jak to z toku przedstawionej analizy w y n i k a j zasługuje też na uwagę w ramach wydawnictw Atlasu i z tego powodu, że jest przykładem, jak t r w a ł e są niektóre formy odzieży słowiańskiej. Monografia ta nie ma na celu wskrzeszania stroju pyrzyckiego — w terenie bowiem nie jest on obecnie ani noszony ani nawet znany, monografia jest tylko próbą r e k o n ­ s t r u k c j i , która dla celów naukowych w całokształcie wydawnictwa jest konieczna. Będzie ona również pożyteczna dla zespołów artystycznych. �WSTĘP Ziemia pyrzycka położona na południowy wschód od Szczecina graniczy na p o ł u d n i u poprzez powiat myśliborski z ziemią lubuską, na zachód z powiatem gryfińskim położo­ n y m na p r a w y m brzegu Odry, na wschód z powiatem stargardzkim. Nazwa Pyrzyc, po­ chodząca od słowiańskiego yojro-pszenica, dała podstawę Niemcom do określenia obsza­ r ó w leżących w dorzeczu jeziora Miedwieckiego i Płońskiego, połączonych ze sobą szere­ giem bagnisk aż po Odrę jako tzw. Weizacker, czyli pszennej gleby. Ziemię pyrzycka zamieszkiwało w dobie wczesno-historycznej słowiańskie p l e m i ę Pyrzyczan, wchodzące obok Wolinian w skład Pomorzan Zachodnich. Ziemia pyrzycka wchodziła niegdyś w obręb księstwa szczecińskiego, które wraz z Pomorzem Zachodnim (Przedodrzańskim) należało za Mieszka I i Bolesława Chro­ brego do Polski. Za Mieszka I I natomiast boczna linia Piastów, o ile za taką uznamy ród Gryfitów, objęła tron książęcy na Pomorzu, ale pod zwierzchnictwem Polski, wywodząc się od Świętopełka, syna Mieszka I . L i n i a Piastów Pomorskich panowała do r. 1637, stwarzając stałą więź duchową wiążącą Pomorze Zachodnie z Polską, jakkolwiek w a r u n k i polityczne zmusiły ją z czasem do składania hołdu cesarzowi niemieckiemu czy elektorowi brandenburskiemu i do uznania się jego lennikiem. Po w y m a r c i u l i n i i Piastów Pomorze Zachodnie zostało wcielone do Marchii Brandenburskiej, stając się z czasem zalążkiem p a ń s t w a pruskiego. Rdzennie słowiańskie i polskie p l e m i ę Zachodnich Po­ morzan było bardzo wcześnie narażone na procesy germanizacyjne ze strony Niemiec, co rzecz jasna nie mogło pozostać bez w p ł y w u także i na kształtowanie się ludowej odzieży. Ponieważ historia i t y p opisanego stroju łączy się najściślej z zagadnieniami natury polityczno-gospodarczej i społecznej, które znajdują również odbicie w ubiorze ludowym, tok pracy pójdzie w k i e r u n k u związania tych d w u zagadnień, przy zachowaniu metody kolejnego notowania faktów w ich jednoczesnym oddziaływaniu na siebie. Do czołowych zagadnień tego t y p u należą tutaj przede wszystkim zagadnienia osadnicze. Akcję kolonizacyjną na terenie ziemi pyrzyckiej zaczął na większą skalę sprowadzony z Danii w r. 1174 przez księcia Warcisława zakon cystersów osiedlony w Kołbaczu. Biorąc w swe posiadanie większość pyrzyckich osiedli, zajmował się trzebieniem puszczy, osuszaniem bagien oraz u p r a w ą urodzajnej gleby. Do celów tych sprowadzał osadników z zachodu, jak z Holandii, Flandrii, Fryzji i Saksonii, które to kraje przodowały od X I I w. począwszy w zasiedlaniu słowiańskich terytoriów, t j . środkowych i wschodnich połaci Niemiec, jak to zresztą podaje H e l m o l d , oraz Polski, Czech, W ę g i e r i krajów nadbał­ tyckich. W r. 1554 został klasztor na skutek reformacji zniesiony. Sugestie nauki nie­ mieckiej idą w k i e r u n k u związania grupy etnicznej, której strój opisany jest w niniejszej pracy, z kolonizacją cystersów kołbackich sprowadzających, oczywiście jej zdaniem, element wyłącznie niemiecki i to ze Starej Marchii. Cóż, kiedy wystarczy rzucić okiem na opisany ubiór, by się przekonać, że z działalnością cystersów nie może on mieć nic 5 �wspólnego. Ubiór ten bowiem stosunkowo późnego pochodzenia nie mógł powstać wcześniej, i to dopiero u swych źródeł, jak w X V I I w . , kiedy to klasztoru już dawno nie było. Tak więc powyższe sugestie najzupełniej bezpodstawne trzeba całkowicie w y e l i m i ­ nować, nie bawiąc się w ich roztrząsanie. Grupa etniczna, której strojowi poświęcona jest praca niniejsza, stanowi g r u p ę lud­ nościową obcą, napływową, wyróżniającą się swym strojem nie tylko od stroju miejsco­ wego, ale w ogóle od strojów noszonych w Polsce. Nawarstwiając się na już istniejące podłoże przejęła pewne elementy odzieżowe, a zwłaszcza zdobnicze od ludności miejscowej do swego stroju, co wynika jasno z dalszego opisu. Zagadnienia osadnicze zaważyły bardzo silnie na obliczu k u l t u r o w y m ziemi zachodnio­ pomorskiej. Stanowią one problemy o kapitalnym znaczeniu, których szersze opraco­ wanie nie mieści się w ramach niniejszego wydawnictwa. W z g l ę d y demograficzne i słaby stan zaludnienia powodował konieczność sprowadzenia ludności obcej. Akcja ta zapo­ czątkowana jak wspomniano w X I I w . podjęta została powtórnie na jeszcze większą skalę w X V i X V I w . trwając do końca wieku X V I I I , a nawet początku X I X w . Elementu osadniczego dostarczały głównie Niderlandy, t j . Holandia, Flandria i Fryzja, ponadto zachodnie Niemcy (Saksonia, Westfalia) oraz Francja, Anglia, Szwecja, Czechy i W ę g r y , a nawet Szwajcaria. Zwłaszcza Holendrzy i Fryzowie wyspecjalizowani w robotach wodnomelioracyjnych, nauczeni tego w w ł a s n y m kraju, zagospodarowywali całe wybrzeże morskie po Ł o t w ę i Estonię oraz większość pobrzeży rzecznych, stąd ślady ich spoty­ kamy t a m wszędzie w obfitości. Na terenie ziemi pyrzyckiej, atrakcyjnej dla wszelkiego rodzaju osadnictwa z uwagi na urodzajny czarnoziem przydatny do upraw pszenno-buraczanych, ośrodkiem zagad­ n i e ń gospodarczych stały się dwa ogromne jeziora: Miedwie i Płońskie oraz ich spływy. I to nie tyle z uwagi na rozwijające się t a m rybołówstwo, w M i e d w i u bowiem żyje bar­ dzo rzadki i cenny gatunek siei (Coregonus Maraene) wymagający specjalnego sprzętu do połowu, ile z uwagi na konieczność ciągłych melioracji wodnych; dno Miedwia leży bowiem poniżej poziomu morza (jest to tzw. kryptodepresja), brzegi jeziora są płaskie, a powierzchnia jego wynosi około 37 k m . Przez r y n n y obu jezior przepływa rzeczka Płonią wpadająca do Jeziora Dąbskiego pod Szczecinem. Otóż podmokłe pobrzeża jezior i bagniste tereny rzeczki Płoni i sąsiedniej I n y w y m a g a ł y przeprowadzania nieustannych robót terenowych, w związku z t y m i ściągnięcia odpowiednio fachowych r ą k do pracy. Jak wspomniano, specjalistami w tej dziedzinie byli Holendrzy i Fryzowie, których penetracja na te tereny datuje się od wczesnego średniowiecza. Roboty wodne na dużą skalę, jak np. obniżanie zwierciadła Miedwia, zaczęto przeprowadzać na tych obszarach w latach 1770-tych pod kierunkiem Holendra Haerlema za panowania Fryderyka I I , roboty te t r w a ł y aż do czasu wybudowania i otwarcia w 1854 r. przez Schoninga k a n a ł u łączącego te dwa jeziora. Tak samo prace nad osuszaniem bagien Odry przy Gardżcu, Gryfinie, D ą b i u i t d . , jak w ogóle cały system wodny ziemi pyrzyckiej był czynnikiem skupiającym wokół siebie duże masy ludności i decydującym nieraz o takim, a nie i n n y m typie zaludnienia. Ogromnie ważna arteria komunikacyjna, jaką była Odra i biegnące na jej pobrzeżach szlaki handlowe, stwarzały nader korzystne warunki rozwoju gospodar­ czego ziemi pyrzyckiej, dlatego też chętnie przybywali na te tereny osadnicy z całej zachodniej Europy, a nie rzecz jasna, wyłącznie z Niemiec, które nie były w możności dostarczenia takich ilości ludzi jak to się powszechnie przypuszcza; fakt ten należy pod­ kreślić z całym naciskiem. Otóż produktem takiej właśnie kolonizacji zachodnio-europejskiej na terenach sło­ wiańskich jest ostatnio noszony strój pyrzycki. Analiza ubioru doprowadziła do wyjaś­ nienia jego genezy; punktem wyjściowym dlań była wschodnia Fryzja l u b jej najbliższe okolice, jak np. fryzyjski Oldenburg na l e w y m brzegu Wezery, t a m to bowiem ubiór uformowany pod w p ł y w e m holenderskiego baroku, przybrał cechy nieledwie hiera2 6 �tycznej pompatyczności, odznaczając się o g r o m n ą sztywnością i ciężkością spowodowaną nagromadze­ niem spódnic czy sukien o niezliczonej ilości fałd utrudniających poruszanie się. Fałdy te były nieje­ dnokrotnie dołem spódnicy ujmowane w skórzane pasy lub obręcze, żeby umożliwić chodzenie. Przy­ dana do tego niekiedy ciężka biżuteria srebrna oraz kosztowne nakrycia głowy stanowią łącznie ze strojem swoistą całość. Cechą również bardzo t y ­ pową dla tamtego stroju są bardzo krótkie spódnice i.wychodzące spod spódnicy koszule, które obserwu­ jemy w Pyrzycach, gdzie ogromnie fałdziste i sute, a bardzo krótkie spódnice, których jest osiem, i wychodzące dołem koszule przypominają w ogól­ n y m wyrazie strój fryzyjski (ryc. 1). Natomiast pyrzyckie czepce są typowo holenderskiego pocho­ dzenia, pokazały się one na początku X V I I w . wszę­ Ryc. 1. Kolonizatorski strój z powiatu dzie tam, gdzie zjawiali się Holendrzy, t j . w zachod­ pyrzyckiego. XIX w. niej i centralnej Europie. Ponieważ ubiór ten ufor­ mowany został pod w p ł y w e m mody miejskiej, ma rzecz jasna swe najzupełniej zresztą ogólne analogie na zachodzie, gdzie ubiór tego t y p u noszono, a więc gorsety przypinane lub przyszywane do spódnic, wałki przy gorsecie dla lepszego oparcia spódnic, spódnice z k a w a ł k i e m gładkiego i prostokątnego przodu jako reliktem dawnego fartucha. Z mody miejskiej zachodu pochodzą torby, aksamitne podwiązki, m u f k i , płaszcze w typie holen­ derskiej hoiki, jak w Pyrzycach oraz haftowane rękawice i pończochy, bardzo typowe znowu dla odzieży północnej. Podobnie sztywną i fałdzistą spódnicę obserwujemy np. w Pilźnie, lecz przyszytą do typowego dla Czech, jak u nas dla Śląska Cieszyńskiego, żywotka. Takie same spódnice z wychodzącymi koszulami znajdują się i na Słowaczyźnie Morawskiej, na W ę g r z e c h i t d . , jednym słowem wszędzie tam, gdzie był infiltrat odzieży holendersko-fryzyjskiej, której wkład tak silnie zaważył w Pyrzycach. Strój ten odbiega zupełnie od innych strojów polskich (nie zachodnio-pomorskich), różni się tak samo od stroju miejscowej ludności polskiej zamieszkującej ziemię pyrzycką, jak to wynika z rozdziału I I , w k t ó r y m pierwotny strój pyrzycki został omówiony. Rozdział I OBECNY S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M OBSZARZE Strój ludowy opisany w niniejszej monografii w terenie obecnie już nie istnieje. Na skutek granicy polskiej przeprowadzonej w 1945 r. na Odrze i Nysie dawna ludność powróciła po wojnie do Niemiec. Nie była ona zresztą ludnością miejscową, lecz jak z poprzedniego rozdziału wynika, ludnością sprowadzoną w drodze kolonizacji i nawar­ stwioną na miejscowe podłoże słowiańskie. Strój ten zaczął już zresztą zanikać po latach 1900, jakkolwiek w 1910 r. no­ siło go jeszcze przeszło 300 kobiet i 8 mężczyzn, a przed d r u g ą wojną światową już tylko 10 osób. Było to jednak stare pokolenie, n i k t bowiem z młodych nie chciał go nosić. A nie chciano dlatego, żeby nie zwracać u w a g i ; wyróżniał się widocznie bardzo spośród otoczenia jako obcy w t r ę t i to do tego stopnia, że np. polscy krawcy wyśmiewali się z niego, 7 �co spowodowało, że coraz mniej był w użyciu. Po w t ó r e był też niewygodny, kosztowny, podczas gdy kupowany w mieście był tańszy i nadążał za modą nie podkreślając niczyjej odrębności etnicznej. Zadaniem tej monografii jest r e k o n s t r u k c j a dawnego stroju pyrzyckiego, mająca na celu podkreślenie tych jego cech, które niewątpliwie nawiązują do starej słowiańskiej odzieży ludowej, a także do tych reliktowych cech ludowego stroju polskich grup etnicz­ nych na Zachodnim Pomorzu, jakie przetrwały t a m do dnia dzisiejszego. Rozdział I I ZARYS H I S T O R Y C Z N Y ROZWOJU STROJU PYRZYCKIEGO Za najstarszą w z m i a n k ę na temat stroju można uważać w y m i e n i o n ą w aktach wizyta­ cyjnych miasta Wolina w 1560 r. relację dotyczącą „szarej pyrzyckiej sukni" (ein grau pyritzisch Kleidt), wdziewanej przez mężczyzn. S u k n i ą t ą była bez w ą t p i e n i a noszona od Pyrzyc po wybrzeże szara s u k m a n a pochodzenia lokalnego, t j . polskiego. Pyrzyczanie bowiem cieszyli się opinią najlepszych tkaczy sukna na Pomorzu, jak już o t y m wspomina kronika z X V I w. Pomerania. Natomiast jeśli chodzi o czas powstania obecnej odzieży pyrzyckiej, nic dziwnego, że nie opisuje jej autor Pomeranii w X V I w., jak również C h e l o p e u s w r. 1574, jak­ kolwiek sam pochodził z Pyrzyc. Strój pyrzycki jest bowiem o wiele późniejszy i nie mógł wcześniej powstać niż w X V I I lub nawet w X V I I I w. jako produkt mody baroku. Dziwniejsze jest natomiast, iż milczą na ten temat całkowicie, jednego słowa nie poświę­ cając tak charakterystycznemu strojowi jak pyrzycki, kroniki z X V I I I w., jakkolwiek w t y m czasie mógł był już strój ten istnieć. I tak M i c r a e l i u s w r. 1725, aczkolwiek opowiada jak zasobna i bogata jest ziemia pyrzycka na skutek obfitych plonów rolnych zbieranych corocznie, milczy całkowicie na temat odzieży. Znany podróżnik B e r n o u i l l i w opisie swych podróży przez B r a n d e n b u r g i ę , Pomorze i t d . w latach 1777—-78 podaje ciekawy opis stroju kaszubskiego, lecz o pyrzyckim nie wspomina ani słowa. Analogicznie przedstawia się sprawa u B r u g g e m a n a w r. 1779, jak też i w opisie W u s t r a c k a z r. 1795. Milczy jeszcze całkowicie na ten temat relacja z podróży królowej L u d w i k i po Pomorzu w r. 1798 w g B l a s e n d o r f f a , której ogromnie podobał się strój jamnieński pod Koszalinem, natomiast o pyrzyckim ani nie wspomina, choć się zatrzy­ m a ł a w Chrapowie, Ryszewie i Dębicy Pyrzyckiej. Wszystkie te relacje zdają się świadczyć o jednym mianowicie, że w X V I I I w. opisy­ wanego stroju ciągle jeszcze w Pyrzycach nie było. Wydaje się to t y m dziwniejsze, że X V I I I wiek to niejako „złoty wiek" kolonizacji niemieckiej na Pomorzu, po której można by oczekiwać wprowadzenia tego stroju na omawiane obszary, jak bowiem wspo­ mniano wyżej, strój ten obcego pochodzenia, przywieziony przez kolonistów, nie pochodził ani nawet z X V I I I w., był bowiem również w koloniach fryderycjańskich nie znany, co już zwróciło u w a g ę B e r g h a u s a w r. 1868. Pierwszą wiadomością na temat opisywanego ubioru pyrzyckiego jest wzmianka, którą podaje zarówno B e r g h a u s , jak i K a r p o w s k y , iż w r. 1826 stany pomorskie urządziły wielkie święto k u czci Fryderyka W i l h e l m a I I I w Koszewku nad Miedwiem, a na starym słowiańskim wale dziewczęta pyrzyckie ubrane w swe stroje ofiarowały królowi wiersz. Ponieważ również i inne fakty, jak np. obrazek malarza Mosta z 1840 r. przedstawiający dziewczynę w stroju pyrzyckim, zgadzają się mniej więcej z powyższą datą, zdawałoby się z tego wynikać, iż strój ów przynieśli ze sobą koloniści sprowadzeni 8 �1*MI ł U l Tablica 1 STRÓJ PYRZYCKI Mai. M. Orłowska �za Fryderyka Wilhelma I I I i to jak się zdaje dopiero po wojnach napoleońskich, które ogromnie przetrzebiły stan zaludnienia na Pomorzu, a więc około 1816 r. za prezyden­ t u r y Sacka. Jakkolwiek Sack już kolonistów nie sprowadzał z braku pieniędzy, nie­ mniej przeprowadzał w dalszym ciągu roboty wodne nad Odrą oraz nad Miedwiem i Płońskim, które skończyły się dopiero po jego śmierci otworzeniem przez Schoninga w 1854 r. k a n a ł u łączącego te dwa jeziora. Relacją potwierdzającą datę naniesienia stroju w latach 1820 jest bardzo cenna informacja terenowa niejakiej Franciszki Bodenstein, ur. w 1820 r. w Kołbaczu. Podaje ona, iż w Kołbaczu i w okolicy opisywany strój pyrzycki w ogóle nie był noszony jak tylko przez przychodzących do sądu z dalszych wsi wieśniaków. Nie tylko zresztą w Kołbaczu — twierdziła dodając, „iż w latach mniej więcej 1820-tych b y ł noszony w s z ę d z i e całkiem inny strój", miejscowego pochodzenia, wyparty potem przez przy­ byszów, a dożywający swego końca w granicznych wsiach o k r ę g u do lat 1900. Do owych wsi należały jak to stwierdził R. H o l s t e n : Kołbacz, Żelewo, Rekowo, Biełkowo, Kobylanka na północy, Swochowo na zachodzie, Mielno i Sitno myśliborskie na południu, Strzebielowo iRzeplino na wschodzie, a jeszcze w r. 1910 zarówno w Żabowie, jak i w samych Pyrzycach znalazły się dwie kobiety, które posiadały ostatnie nakrycia głowy i potrafiły związać chustę, którą t u reprodukujemy jako jedyną pozostałość po dawnej, autochtonicznej odzieży pyrzycki ej (ryc. 2). I tak w e d ł u g opisu wymienionej Franciszki Bodenstein dawny ubiór pyrzycki miejsco­ wego pochodzenia stanowiła płócienna krótka koszulka pod gorset z krezą i szeroko mar­ szczonymi, długimi r ę k a w a m i podciągniętymi do łokcia, bogato zdobionymi, dalej gorset z ciemnego aksamitu w kwiaty, głęboko wycięty przy dekolcie i pod pachami, na bardzo cienkich ramiączkach, spódnice z ciemnej wełny, zdobne dołem listwą i sięgające do pół łydki, oraz przypięte do gorsetu — na haftkach lub wiązane — far- I Ryc. 2. Chusta o wiązaniu czołowym. Fragment miejscowego stroju pyrzyckiego. XIX w. 9 �tuch okalający całą spódnicę nao­ koło i chusta jedwabna czar­ na lub czerwona, haftowana w duże kwiaty albo też z druko­ wanego w kwiaty perkalu. Zło­ żona po przekątni i skrzyżowana na piersiach, założona była z przodu za fartuch. Bogatsze kobiety wkładały jeszcze sznury bursztynów. Nakryciem głowy była czapeczka z białego mate­ riału, zakładana na t y ł głowy i wiązana pod brodą (ryc. 5 ) ; pochodzenia francuskiego nosiła nazwę „sans peine". Najład­ niejszym jednak przybraniem głowy była czarna chusta jed­ wabna, złożona po przekątni i wiązana nad czołem w dużą kokardę (ryc. 2), którą dziew­ częta haftowały po bokach w kwiaty (tabl. I I I ) . W zimie wkładano ciepłe, podbite kabaty, w lecie duże, białe fartuchy i jasne spódnice oraz zazwyczaj Ryc. 3. Biała czapeczka „sans peine", dawne nakrycie białe chustki na głowę. W mo­ miejscowego stroju pyrzyckiego. XIX w. mentach obrzędowych nosiły starsze kobiety czepiec, którego opis zgadza się dokładnie z przejętym do nowego stroju czepcem do k o m u n i i Św., tak zbliżonym do czepców śląskich. Nawet fryzury były inne, dawne bowiem kobiety czesały się z przedziałkiem, przybyszki inaczej, bo pod górę. Mężczyźni nosili krótkie spodnie, pończochy, skórzane buty — w lecie białe, lniane ubrania i drewniaki lub wysokie buty. Na podstawie tego opisu dokonano rekonstrukcji stroju miejscowego przedstawionego na tabl. I I I . Strój kobiecy stanowi t u spódnica przykryta fartuchem, haftowana chusta na ramiona do białej bluzki i chusta haftowana na głowę, wiązana nad czołem w kokardę. Strój męski natomiast tworzą białe, płócienne spodnie do w y ­ sokich b u t ó w , granatowa kamizelka i granatowa sukmana, zwana „ F u t t e r h e m d " przez Niemców, złożona z trzech części, t j . pleców i d w u przodów, bez kołnierza i kieszeni. Relacje o niej przetrwały w terenie (por. opis stroju męskiego), podobnie jak w Jam­ nie Koszalińskim. Sukmana ta przypomina wyraźnie sukmany polskie, podczas gdy strój kobiecy powstał pod silnym w p ł y w e m stroju dolno-łużyckiego, a nie alzackiego(!), jak to sugeruje Holsten, gdzie s z a l a nie chusta w i ą z a n a nad czołem w kokardę nic z pyrzyckim strojem nie ma wspólnego. Jak wynika więc z opisu, dawny strój pochodzenia miejscowego, który dał się zre­ konstruować w Pyrzycach najzupełniej inaczej wyglądał od nowego, aczkolwiek nie był oczywiście ubiorem odosobnionym, jak bowiem wiadomo, wiązana nad czołem chusta bierze swe źródło na Łużycach, noszona jest w kolorze czarnym łącznie z czarnym ka­ batem w Świebodzinie w ziemi lubuskiej, oraz w Uradzie nad Odrą, także w powiecie myśliborskim, pokazuje się w Pyrzyckiem jak również po drugiej stronie jezior pyrzyckich zarówno w powiecie stargardzkim, jak i gryfickim na północy. Fotografie z Suchanówka stargardzkiego (ryc. 4) jak i z Gosławia gryfickiego z 1860 r. (ryc. 5) przedstawiają strój 10 �dla starszych cały czarny, t j . j e d n o b a r w n ą spódnicę, czarną bluzkę wiązaną pod szyją w żabocik, czarną chustę na ramiona i czarną chustę na głowę, wiązaną w dużą ko­ kardę nad czołem, oraz fartuch w cienkie paski. Podobne szczegóły stroju podaje też jako charakterystyczne i dla Kaszub Fr. L o r e n t z . W y m i e n i a on bowiem również jednobarwne, ciemne spódnice, czarne kabaty, chustki oraz czarną chustę przemyślnie wiązaną na głowie w kokardę i wzorzyste rękawice. Jak więc z powyższego wynika, ubiór tego t y p u znany był na całym Pomorzu Zachodnim jako też i Wschodnim po Elbląg oraz również okazał się po bliższym zbadaniu miejscowym strojem noszonym W Pyrzy­ cach. Tak samo jednobarwne spódnice z listwami i fartuchy naokoło spódnicy oraz skrzyżo­ wane chusty na ramionach spotykamy na Łużycach i na Śląsku. Gorset pyrzycki wzorzysty i niski, z głębokimi wycięciami charakterystyczny był np. dla Opolszczyzny i Pszczyny. Czapeczka biała natomiast zakładana na t y ł głowy, pochodzenia francuskiego, ma też swoją analogię na Kaszubach i na Mazurach, w Skandynawii i na Zachodzie. Zapewne też noszono niegdyś wałek chusty jako pozostałość po dawnej płachcie od deszczu, który to wałek typowy dla całej grupy słowiańskiej pokazuje się w najbliższym są­ siedztwie, bo zarówmo w ziemi lubuskiej, jak i w Gdańsku, by swym zasięgiem dotrzeć do Bremy i do heskiego Schwalmu. Co ciekawsze jednak, haftowana w duże kwiaty chusta na ramiona została prze­ szczepiona ze starego stroju na nowy, jak i w ogóle zresztą całe zdobnictwo występujące w n o w y m ubiorze poza chustą też na fartuchach, pończochach i torbach. Jak się do tego wniosku doszło, że nowy strój przejął całe zdobnictwo autochtoniczne do swego kostiumu? Otóż na podstawie zdjęć reprodukujących pyrzycki strój do kościoła, w jego fazie pierwo­ tnej (ryc. 6) i późniejszej (ryc. 8) wynika, iż pierwotnie strój ten pozbawiony b y ł zupełnie haftów. Fartuch bowiem był w paski, bez żadnego haftu, tak samo pończochy nie były haftowane, lecz miały tylko markowane wężykiem wyszycie, a chusta była drukowana t Ryc. 4. Strój miejscowy (dla starszych) w. XIX i Suchanówka, pow. stargardzki. Ryc. 5. Strój miejscowy z 1860 r. Goslaw, powiat gryficki. �Ryc. 6. Pierwotny wygląd kolonizatorskiego stroju do kościoła z powiatu pyrzyckiego. Pocz. XIX w. 12 �w kwiaty, noszona zresztą do ostatka pod wierzchnią haftowaną. Brak też było m u f k i jak i ozdobnych torb i podwiązek (ryc. 6). Tak więc nieliczne hafciarki zdobiące póź­ niej strój pyrzycki, a skupione w Stróżewie, Nieborowie i Pyrzycach były pochodze­ nia miejscowego, haft zaś ten nie miał oczywiście nic wspólnego z ubiorem kolonistów, którzy zamieszkali w dawnych osadach słowiańskich ziemi pyrzyckiej i gryfińskiej i prze­ jęli ich zdobnictwo. Jeśli chodzi natomiast o czas powstania poszczególnych części stroju pyrzyckiego, to trzeba stwierdzić, że nie jest on jednolity. Najstarszą częścią odzieży pyrzyckiej jest nie­ wątpliwie bluzka pod gorset, o starym kroju p o n c h o , jakkolwiek posiada z przodu boczne rozcięcie, tak że nie wkłada się jej przez głowę (ryc. 7). Jak wiadomo, krój poncho datuje się od czasów przedhistorycznych, a dla t e r e n ó w północnych potwierdza go znane wykopalisko bluzki jutlandzkiej z epoki brązu. Jak wiadomo bluzki wykonywane z cienkich płócien charakterystyczne były dla Słowian oraz, jak twierdzi H o t t e n r o t h , zachowały się t a m wszędzie, gdzie Słowianie zasiedlali wschodnie Niemcy, t j . w iUtenburgu saskim, Bawarii, wschodniej Hesji i wschodniej Westfalii (por. leksykon H o o p s a ) . Strój osadników, jak już wspomniano, wzoruje się na miejskiej modzie późnego baroku, jednakże warto zauważyć, że gorset (ryc. 7), który nie jest wprawdzie wykrojony z jednego kawałka m a t e r i a ł u , jak to obserwujemy na gorsetach wczesnych, bowiem składa się z czterech części, nie jest też zszywany sposobem francuskim z dużej ilości brytów. Natomiast spódnice t y p u pyrzyckiego, m u f k i , torby z aksamitu i ozdobne podwiązki już niewiele z ludowością stroju mają wspólnego, choć są w właściwy sobie sposób przez lud przyswojone. Tak samo płaszcz zszywany z tępo ściętych trójkątów, dołem poszerza­ nych klinami, wzorowany jest na kroju płaszcza holenderskiego, zwanego hoiką, a przy­ brany górą pelerynką w formie kołnierzy zachodzących na siebie i spięty k l a m r ą meta­ lową, przypomina najzupełniej płaszcz z epoki biedermayeru, co podkreśla jeszcze nakrycie głowy w formie biedermayerowskiej budki (ryc, 8 i 9). Ryc. 7. Kroje: 1. bluzka typu poncho, 2. gorset, 3. czepiec, 4. spódnica; wedle R. Holstena. XIX w. 15 �Ryc. 8. Kolonizalorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór kobiecy /według Kretschmera) 14 �Ryc. 9. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór męski (według Kretschmera). XIX �Ryc. 10. Chusta kohiet uboższych, haftowana na obu rogach, Brzesko, Letnin (powiat pyrzycki). XIX w. Strój męski złożony z krótkich zamszowych spodni, wysokich butów, z granatowego płaszcza z czerwonymi wyłogami i l a m ó w k a m i , z t y ł u ściągniętego dragonem, wzorowany jest na stroju w ojskowym X I X w. Do części wzorowanych na modzie miejskiej X V I I I w . należą również obcisłe, krótkie spodnie, sprzączkowe niskie buciki, pończochy oraz wcięty płaszcz z d u ż y m kołnierzem, zwany z francuska Rocklohr (ryc. 9). Do odzieży pocho­ dzenia miejscowego o bardziej p r y m i t y w n y m wyglądzie należy zaliczyć granatowy surdut ubierany na niektóre świąteczne okoliczności, bez kołnierza, z jednym r z ę d e m guzików, zwany Futterhemd, oraz niebieski surdut wdziewany przez mieszkańców północnych okolic ziemi pyrzyckiej (Tabl. I ) . Niestety krój obu tych części odzieży nie jest znany. Jak wiadomo z innych t e r e n ó w , to jest z Jamna pod Koszalinem, nazwą „ F u t t e r h e m d " określano po prostu s u k m a n ę pochodzenia lokalnego, o bardzo p r y m i t y w n y m kroju, złożoną z trzech części, bez kołnierza, kieszeni i zapięcia, którą noszono też i w Pyrzycach. Strój pyrzyckich kolonistów jest w przeciwieństwie do skromnego stroju miejscowego ubiorem bardzo bogatym, świadczącym o dużej zamożności omawianej grupy. Co cie­ kawsze jednak, początkowo nie miał on tak strojnego w y g l ą d u , jakiego n a b r a ł z czasem, późniejsze bowiem nabytki w rodzaju m u f k i , ozdobnych podwiązek i torb oraz niezwykle bogatego zdobnictwa na chustkach i pończochach świadczą o wzroście zamożności. Zja­ wisko to będzie niewątpliwie stało w związku ze wzrostem uprzemysłowienia i tak zresztą bogatej z natury ziemi pyrzyckiej, jakie miało miejsce w X I X w. Rozkwit ustroju kapi­ talistycznego, rozwój przemysłu fabrycznego, podniesienie gospodarki rolnej w w y n i k u jej uprzemysłowienia, zracjonalizowana hodowla rybna na dużą skalę w d w u jeziorach, wysoko postawione ogrodnictwo i warzywnictwo, nastawione na dostawy do pobli­ skiego Szczecina, i inne współczynniki gospodarcze znalazły swe odbicie w zamożności r lo �Mai. Cz. Lewandowska �pyrzyckiego ubioru ludowego. Ziemia pyrzycka jedna z pierwszych otrzymała połącze­ nia kolejowe z Prusami centralnymi, w przeciwieństwie do innych, mniej urodzajnych prowincji, co również obok uregulowanego systemu dróg wodnych przyczyniło się do wzbogacenia i unowocześnienia szlaków komunikacyjnych, a co za t y m idzie, do wzrostu dobrobytu jej mieszkańców. W t y m stanie rzeczy polska ludność miejscowa zepchnięta do roli pośledniej nie miała żadnych szans rozwoju, a zatem i stworzenia strojniejszego odzienia. Fakt ten znalazł swój wyraz w etuonimice o tyle, że polscy krawcy chałupnicy i robotnicy w y ­ śmiewali się z obcego ubioru, co nie pozostało bez w p ł y w u na szybkość jego zanikania. Niemniej i w obrębie tak bogatego stroju pyrzyckiego dawały się zauważyć różnice związane ze stanem zamożności poszczególnych jednostek, t j . wielko- i małorolnych. Różnice te nie dotyczyły wyglądu stroju jako całości, lecz jakości jego e l e m e n t ó w skła­ dowych a przede wszystkim zdobin. Tak więc kobiety uboższe miały chusty haftowane wełną, a nie jedwabiem. Chusta taka była na jednym narożniku wyszyyana czerwono, na drugim niebiesko, by mogła równocześnie służyć po złożeniu jej po przekątni na dwie okazje, t j . zarówno świąteczne jak i pogrzebowe (ryc. 10). Kobiety bogatsze miały oczywiście zdobioną jedwabiem osobną chustę na każdą uroczystość, przy czym na specjalne okazje chusta ta była wyszywana dodatkowo cekinami, a zarys ornamentu zdobniczego, w t y m przypadku kwiatu, obrzeżony był złotym sznureczkiem czy szutażem, w przeci­ wieństwie do skromnego wyszycia na chustach kobiet uboższych. Kobiety zamożniejsze wkładały na szyję sznury bursztynów, na co kobiety biedniejsze nie mogły sobie pozwolić. W stroju m ę s k i m stosunkowo dość skromnym, różnice te nie przejawiały się tak ostro. Co najwyżej odzież ludową zastępowano wiele tańszą konfekcją pochodzenia miej­ skiego, dzięki czemu ludowy strój męski zanikł o wiele szybciej aniżeli kobiecy. Rozdział I I I Z A S I Ę G STROJU PYRZYCKIEGO Jak wspomniano w rozdziale poprzednim, strój pyrzycki nie był bynajmniej strojem jednolitym. Istniały zwłaszcza różnice w stroju między ziemią gryfińską a pyrzycką (por. m a p ę 2). I tak strój o wiele uboższy, posiadający skromne chusty, jak się zdaje nie haftowane lecz drukowane, brak podwiązek i m u f k i , noszonej rzadko (również określenie na gorset josip* było nieznane) cechował miejscowości powiatu gryfińskiego położone bliżej Odry. Należały t u : Kołowo, Binowo, Chlebowo, Wysoka, Żelisławiec, W e ł t y ń , Kartno, Gardno, Sobieradz, W i r ó w , Chwarstnica, Bartkowo, M i e lenko, Borzym, Runowo. Zasięg jego na północ dochodził do powiatu szczecińskiego i miejscowości takich jak Śmierdnica i Płonią. Resztę wsi obejmował powiat pyrzycki wraz z swym strojem nieporównanie bogatszym, o wspaniale haftowanych chustach, podwiązkach, pończochach, torbach i przydanych do stroju mufkach. Miejscem najwięk­ szego rozkwitu stroju było Wierzbno nad Miedwiem, penetrowane od dawnych czasów przez ludność pochodzenia niderlandzkiego. W czystszej formie zachowany strój powiatu gryfińskiego wskazywałby na fakt, że osadnicy przyszli poprzez wcześniej kolonizowaną B r a n d e n b u r g i ę , gdzie zatrudnieni byli przy osuszaniu bagien Odry. O Fryzach w Bran­ denburgii na l e w y m brzegu Odry por. m a p k ę u A. Schródera (Bemalter Hausrat Leipzig), co potwierdzałoby naszą tezę o fryzyjskim pochodzeniu niemieckich osad­ ników. W powiecie pyrzyckim, gdzie osiedlano większe ilości przybyszów zachodnio17 �europejskich, nastąpiła symbioza rozmaitych e l e m e n t ó w odzieżowych i zdobniczych. Największe zbliżenie wykazuje późniejszy ubiór pyrzycki ze strojem z okolic Damny Łużyckiej (Dahme), t a m bowiem nosi się też spódnice z czerwonego pasiaka, aksamitne gorsety, długie fartuchy, haftowane chusty oraz zimą i latem tak charakterystyczny szczegół jak mufka futrzana. Różnią go natomiast zupełnie inne nakrycia głowy. Jak z tego wynika, na terenie Pyrzyc nawarstwiały się rozmaite grupy etniczne a zatem i rozmaite typy odzieży. Tak samo zaznaczały się pewne różnice w ubiorze między północą a p o ł u d n i e m ziemi pyrzyckiej; dwa jeziora stanowiły t u naturalny dział terenu. Fakt ten znalazł odbicie przede wszystkim w stroju m ę s k i m , np. na p o ł u d n i u powiatu wdziewano tylko granatowy surdut z czerwoną podszewką, wyłogami i l a m ó w k a m i , w zięty z pruskiego lub szwedz­ kiego płaszcza wojskowego oraz okrągły kapelusz (ryc. 9), na północy natomiast surdut niebieski, tak typowy dla stroju kaszubskiego, noszony również do skórzanych spodni, pończoch i b u t ó w (tabl. I ) oraz futrzaną czapkę na głowę. Tak samo północny strój ko­ biecy był zróżnicowany o tyle, że posiadał koszulę z r ó w n a n ą ze spódnicą jak na Kaszubach, południowy —• koszulę wystającą poniżej s u k n i ; żółte buty nosiło się na północy, zielone na p o ł u d n i u i t d . Dowodziło to, że południe ciążyło k u szybciej niemczonemu Pomorzu Nadodrzańskiemu, północ natomiast k u przesyconemu elementami kaszubskimi powia­ t o w i stargardzkiemu. Przez powiat ten bowiem przechodziła kaszubska granica językowa, wytyczona na podstawie m a t e r i a ł u onomastycznego z X I I — X V w . przez T . L e h r a S p ł a w i ń s k i e g o (por. m a p ę 1), co rzecz jasna nie mogło pozostać bez w p ł y w u na kształ­ towanie się pewnych e l e m e n t ó w k u l t u r y ludowej. Dawny ubiór miejscowy natomiast udało się odnaleźć jeszcze we wsiach peryferycznych ziemi pyrzyckiej, gdzie dożywał swego końca. Należały t u : na północy Kobylanka, Biełkowo, Rekowo, Żelewo, Kołbacz w powiecie gryfińskim. Był on też u ż y w a n y w Swochowie na zachodzie, Mielnie i Sitnie myśliborskim na południu, Strzebielewie i Rzeplinie na wschodzie. Natomiast w Żabowie i Pyrzycach znalazły się dwie kobiety w 1910 r., które posiadały ostatnie nakrycia głowy i u m i a ł y wiązać chustę nad czołem w tradycyjny sposób. Hafciarki z kolei skupione były w Nieborowie, Stróżewie i Pyrzycach. Analogiczny strój do ubioru miejscowego w Pyrzycach odnaleziono również na pod­ stawie fotografii w sąsiednim S u c h a n ó w k u w powiecie stargardzkim oraz na północy w Gosławiu w powiecie gryfickim, co dowodzi, iż miejscowa ludność pomorska ubierała się podobnie. Wszystkie zasięgi bowiem stroju pyrzyckiego jak i opis jego opi.ra się głównie na danych literatury niemieckiej, a mianowicie na wyczerpującej mono­ grafii o Pyrzycach R. H o l s t e n a , jak i na podstawie zabytków ikonograficznych, t j . fotografii odnalezionych w M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Rzecz jasna, że przeprowadzono pewne korektury zasięgów wątpliwych oraz uwypuklono zasięgi daw­ nego ubioru miejscowego. r Rozdział I V O G Ó L N Y OPIS STROJU M Ę S K I E G O S t r ó j m ę s k i składał się z koszuli, krótkich zamszowych spodni, białych pończoch, wysokich b u t ó w , kamizelki i długiego surduta. Na głowie noszono filcowy kapelusz z szerokim, okrągłym rondem. S t r ó j z i m o w y był ten sam, jedynie pod kamizelkę wkładano sięgający bioder wzorzysty kaftan, a na wierzch granatowy płaszcz, w k ł a d a n y w ogóle w razie niepogody i do drogi. Na głowę nakładano futrzaną czapkę z klapami na uszy. 18 �S t r ó j l e t n i nie różnił się od opisanego na początku. Strój roboczy natomiast składał się z białych lub niebieskich lnianych spodni i z niskich b u t ó w do białych pończoch. Na kamizelkę nakładano kaftan w kwiaty sięgający bioder, na głowę zaś futrzaną czapkę, u ż y w a n ą też po domu. Do prac domowych ubierano również długie skórzane spodnie, dołem przewiązane^ na spodnie pończochy, a na stopy drewniaki. S t r ó j o b r z ę d o w y u ż y w a n y był tylko do kościoła lub w czasie obrzędu ślubnego. Składał się on z zamszowych spodni, wysokich lub niskich sprzączkowych b u t ó w , pończoch, z kamizelki, surduta granatowego lub czarnego na czerwonej podszewce widocznej na wyłogach kołnierza, czarnej chustki na szyję, rękawic i kapelusza z szerokim rondem lub też z cylindra (ryc. 8 i 9). Na niektóre świąteczne okoliczności wkładało się zamiast surduta g r a n a t o w ą suk­ m a n ę bez kołnierza, z jednym r z ę d e m guzików. Był to strój miejscowy dawnego pocho­ dzenia, tzw. Futterhemd (Tabl. I I ) . W niektórych wsiach jak Brzezin, Ryszewo no­ szono spodnie długie, bardzo wąskie, z granatowego sukna, wpuszczone do wysokich butów. S t r ó j w e s e l n y był taki sam, jedynie na głowę wkładano cylinder zdobny z boku p ę k i e m m i r t u i kwiatów oraz wstęgami. O b r z ę d o w y s t r ó j m ł o d z i e ż y stanowiły zamszowe spodnie, buty z czerwono w y ­ kończonymi cholewami, długi surdut oraz cylinder obwiedziony paskiem złotego papieru, przybrany gałązką rozmarynu i ośmioma kolorowymi w s t ę g a m i , zwisającymi do łokcia. Rozdział V S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU M Ę S K I E G O K a p e l u s z czarny z filcu, o rondzie szerokości 8 cm i o głowie wysokiej na 11 cm noszony był tak do roboty, jak i do kościoła. Głowę kapelusza otaczała czarna, szeroka wstęga z jedwabiu, zakończona z t y ł u dużą kokardą o końcach długości 40 cm (ryc. 9). C z a p k a f u t r z a n a w y k ł a d a n a w e w n ą t r z futrem miała główkę z czerwonego lub zielonego fryzu i była zszyta z czterech części zakończonych górą złotym chwastem długości 8 cm. Brzegi czapki były podniesione do góry, przód był wysoki na 6 cm, część zaś tylna na 10 c m ; część t ę specjalnie w a t o w a n ą , opuszczano zimą na uszy (tabl. I ) . K o s z u l a z r ę k a w a m i naprzód wszywanymi, potem przypinanymi, sięgała kolan; kołnierzyk był także przypinany wokół szyi. S p o d n i e ze skóry lub płótna sięgały kolan, dokoła których były zapinane na guziki. Długie spodnie noszone na co dzień sporządzano ze skóry, paradne zaś z granato­ wego sukna. Nakładano do nich zawsze białe pończochy, nawet pod wysokie buty. Górą spodnie były przytrzymywane paskiem, z przodu zamykane szeroką, k w a d r a t o w ą klapą, zapinaną na dwa guziki (tabl. I ) . K a m i z e l k i szyto z grubego czarnego lub granatowego sukna na czerwonym spodzie. T y ł kamizelki robiono z podszewki, przód zapinano na 13—18 mosiężnych guzików, dziurki obrzucano zielonymi nićmi. Po obu stronach kamizelki były czerwone lamowane kieszonki zdobne r z ę d e m 10 guzików u g o r y , a jednym pośrodku oraz szlakiem czerwonego i zielonego haftu krzyżykowego wzdłuż guzików lub niekiedy w poprzek, zależnie od ich układu. Górą kamizelka była wykończona stojącym, przylegającym kołnierzykiem wysokim na 3,5 cm. S u r d u t ciemnogranatowy lub czarny na czerwonej podszewce z fryzu był długi na 1,25 m i sięgał kostek. Zszyty b y ł z 4 części, t j . 2 przednich i 2 t y l n y c h zszywanych 19 �środkiem wzdłuż pleców. Szwy boczne jak i dragon na 2 guzikach ściągający tył sur­ duta był czerwono lamowany. Zamiast dragona bywały też tylko dwa guziki, a pod n i m i dwa szwy długości 20 cm, w które w razie niepogody wsadzano poły surduta. Przód m i a ł dwa rzędy guzików obleczonych m a t e r i a ł e m i czerwono lamowany w y k ł a d a n y kołnierz z czerwonymi wyłogami. Dwie kieszenie po bokach były też czerwono obrze­ żone. R ę k a w y m i a ł y wywijane mankiety, zdobne 4—6 guzikami na wyłogach i nosiły nazwę „szwedzkich" lub „ b r a n d e n b u r s k i c h " . W związku z surdutem zachodziły też zmiany zależnie od okolicy; jezioro Płońskie wraz z jeziorem Miedwieckim stanowiło naturalny dział terenu, wzdłuż którego biegła granica zasięgu niektórych e l e m e n t ó w stroju ludowego. A więc na p o ł u d n i u wkładano surduty ciemnogranatowe, na północy jasnoniebieskie. Na p o ł u d n i u podszewka i lamówki były czerwone, na północy niebieskie; w ogóle kolor czerwony b y ł typowy dla południa, a niebieski dla północy (ryc. 9 i tabl. I ) . P ł a s z c z dawniej u ż y w a n y sporządzany był z niebieskiego sukna na takiej samej podszewce, na plecach miał kołnierz wycinany w łuki i nazywał się Rockelohr (z franc. r o ą u e l a u r e ) (ryc. 9). Rozdział V I O G Ó L N Y OPIS STROJU KOBIECEGO S t r ó j k o b i e c y składał się z koszuli, białej bluzki, z welwetowego spodniego gorsetu w kwiaty, z g r u b y m w a ł k i e m w stanie, dźwigającym 5—8 krótkich i mocno fałdowanych spódnic, czerwonych u młodszych, czarnych u starszych, z wierzchniego gorsetu z czar­ nego sukna, długiego czerwono haftowanego fartucha i z czerwono haftowanej chusty na ramiona. U z u p e ł n i e n i e m stroju była kreza na szyi, sznury bursztynów, torba i weł­ niane, haftowane rękawice. Głowę przybierano białą, szeroką przepaską oraz obcisłym czepcem, niebieskim u młodych, czarnym u starszych, którego dwa zaokrąglone szpice na uszach zachodziły na policzki. Na nogi zakładano haftowane pończochy czerwone lub czarne, odpowiednie do spódnicy, przytrzymywane ozdobnymi podwiązkami, na stopy pantofle aksamitne lub barwnie wyszywane (ryc. 8). S t r ó j z i m o w y nie różnił się od poprzedniego, jedynie w razie chłodu wkładano czarny fałdowany płaszcz zamiast chusty, u ż y w a n y jeszcze do niedawna przez starsze kobiety. W czasie zimna lub niepogody noszono wysokie buty z cholewami, żółtymi na południu, zielonymi na północy powiatu. Na ręce wkładano w e ł n i a n e rękawice. S t r ó j l e t n i nie odbiegał od opisanego na początku stroju kobiecego, uzupełniał go tylko w k ł a d a n y na czepiec wysoki, wąski kapelusz słomkowy, z rondem szer­ szym nad czołem, przybrany wzorzystą aksamitką, w typie biedermeierowskiej budki (ryc. 9). ' ' S t r ó j r o b o c z y natomiast był znacznie zredukowany, ograniczał się do koszuli, dwóch spódnic i spodniego gorsetu. Na głowie noszono czepiec, który w razie u p a ł u przy robotach polnych zdejmowano, a jego miejsce zajmował wówczas duży, okrągły słomkowy kapelusz, (ryc. 9, po prawej na ziemi). S t r ó j o b r z ę d o w y , t j . strój do kościoła, do komunii, strój ślubny i żałobny był nieco zróżnicowany. S t r ó j do k o ś c i o ł a stanowił całość, która na ogół nie różniła się od stroju opisanego na początku. T u dochodziły jeszcze pewne dodatkowe szczegóły, jak bogatsza kreza, kolorowo wyszywane rękawice oraz najważniejsza ozdoba, t j . duża mufka z niedźwie­ dziej skóry, przybrana zielonymi lub niebieskimi w s t ę g a m i , noszona nawet w największe �upały. Przez m u f k ę musiała być przeciągnięta biała, tiulowa kupna chustka, wielkości 1,40x1,25 m , której długie końce zwisały dekoracyjnie po obu stronach m u f k i (tabl. I ) . S t r ó j o b r z ę d o w y młodych dziewcząt przypominał trochę strój ślubny, wyróżniał się w i e ń c e m z m i r t u i sztucznych kwiatów na głowie oraz kolorowymi w s t ę g a m i . Na barwnie haftowaną chustę nakładano chustę białą tiulową, tak jak na kolorowy fartuch, biały tiulowy. Tak wyglądał strój do konfirmacji, jedynie w stroju do k o m u n i i św. zacho­ dziły pewne zmiany, głównie w kolorze u b i o r u ; spódnica bowiem była czarna, z czarną wstęgą u dołu. Do niej czarne pończochy z niebieskim haftem. Na niebiesko haftowaną chustkę na ramiona zarzucało się d r u g ą , białą tiulową, tak aby haft przeświecał. Tak samo zakładano biały t i u l o w y fartuch haftowany i m u f k ę oraz torbę. Jako nakrycie głowy wkładano tiulowy, biały czepiec o długiej fałdowanej ryżce z haftem, a na n i m z t y ł u głowy osadzano mały, czarny czepiec z aksamitu strzyżonego w kwiaty, obszyty s r e b r n ą t a ś m ą z szychu. Strój ten noszony był również i na inne uroczyste okazje (ryc. 11). S t r ó j w e s e l n y utrzymany cały w czerwonej tonacji, nie różnił się od stroju do kościoła, jedynie ubiór głowy stanowił obcisły i gładki, biało haftowany lub srebrem wyszywany czepiec oraz girlanda z m i r t u i k w i a t ó w w formie czółka, z którego zwisały z t y ł u czerwone wstęgi. Strój uzupełniała kreza, wiązana pod brodę w białą, dużą kokardę, i futrzane rękawice, wyszywane złotem. S t r ó j ż a ł o b n y b y ł cały czarny, tylko hafty, zazwyczaj czerwone, zastępowano niebieskimi. Chustka przeciągana przez m u f k ę miała mniejsze w y m i a r y i robiona była nie z t i u l u , lecz z m u ś l i n u zdobionego na rogach czarnym haftem krzyżykowym. Rozdział V I I S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU KOBIECEGO N a k r y c i e g ł o w y składało się z zawsze widocznej z przodu białej płóciennej prze­ paski oraz z czepca. Przepaska był to płat wielkości 20 cm kwadratowych, trójkątnie zło­ żony i tasiemką przywiązany z t y ł u do warkocza. Czepiec noszony był przez mężatki, dziewczęta i dzieci. Szyto go z niebieskiego lub czarnego jedwabiu; zachodził zaokrąglo­ n y m i szpicami na policzki, podczas gdy czoło i część włosów pozostawały odsłonięte. Czepiec był wiązany pod brodą w s t ę g a m i długimi na 1 m , z t y ł u posiadał szeroką kokardę dłu­ gości 50 cm o końcach długości 90 cm. Składał się z d w u części: przedniej i tylnej i nie posiadał denka, zamiast którego był z t y ł u ściągnięty na okrągło tasiemką. T e n t y p czepca był najbardziej popularny i najbardziej charakterystyczny dla stroju pyrzyckiego (ryc. 13). D r u g i m typem był czepiec czarny, o wysoko podniesionym i usztywnionym t r ó j ­ k ą t n y m dnie i gładkiej części przedniej, zsunięty też z czoła, a noszony przez stare ko­ biety (ryc. 12). Najzupełniej inny, nietypowy dla całości stroju b y ł czepiec u ż y w a n y do kościoła. Był on biały, tiulowy, z długą, fałdowaną ryszą wokół twarzy i czarną, sztywną, od t y ł u zakładaną głową ze strzyżonego aksamitu, obrzeżoną srebrną t a ś m ą z szychu. Czepiec taki był wzorowany na dawnym czepcu, przejętym z miejscowego stroju pyrzyckiego (ryc. 15). Czepce białe do ślubu zdobne były białym delikatnym haftem o ornamentyce roślinnej (ryc. 14). K o s z u l a płócienna była bez rękawów, jedynie przy szyi zapinano j ą na guzik. D ł u ­ gość koszuli pokrywała się z długością spódnicy, jak np. na północy; na p o ł u d n i u powiatu koszula wychodziła p a r ę c e n t y m e t r ó w poniżej spódnicy, tak że jej biała k r a w ę d ź była na dole widoczna. 21 �Biała b l u z k a płócienna skła­ dała się z zasadniczego p ł a t u mate­ riału przydłużonego na dole po obu stronach 10 cm listwami z otwo­ rem na głowę i bocznym nacięciem z przodu. L i s t w y te wychodziły 4 cm poza obręb zasadniczego p ł a t u (patrz krój nr 1). Wzdłuż nacięcia, po jego węższej stronie b y ł dosztu­ kowany kawałek płótna 10x 54 cm, którego zadaniem było rozszerzenie przodu bluzki. Na t y m k a w a ł k u był przy szyi wyhaftowany mono­ gram właścicielki. Dolne listwy były ze sobą zszyte wzdłuż boków. W środkową część bluzki wszywano r ę k a w y , długości 55 cm, szerokości 24 cm. Były one na ramionach zmarszczone na długości 11 cm, a dołem łączył je z bluzką k l i n , szerokości 12 cm. Bluzka nie była zapinana, lecz ściągnięta przy szyi tasiemką, przy czym zakładano do niej fałdowaną krezę. R ę k a w y w y ­ kańczano lamówką haftowaną w ząbki. Bluzka taka to stary krój p o n c h o zachowany w dość p r y m i ­ tywnej formie, dolne listwy bowiem były albo wycinane razem z jed­ nego p ł a t u , albo też doszywane (ryc. 7). S p o d n i g o r s e t {Josip) z welw e t u w kwiaty posiadał zupełnie ten sam krój co i gorset wierzchni (patrz krój n r 2), pozbawiony był tylko fałdów i klapek na dole, za­ miast których m i a ł wszyty gruby Rye. 11. Strój obrzędowy z XIX wieku. wałek dźwigający spódnicę. Skła­ dał się z czterech części, d w u tylnych i d w u przednich a zapinany z przodu na guziki posiadał duży, okrągły dekolt (ryc. 7). krój. Był to S p ó d n i c e w ilości 5—6, a nawet 7—8 posiadały wszystkie "ałdy; przód prostokątny kawał pasiaka, w y m i a r ó w 1 x 6 łokci, zaprasowamane, spódszerokości jednego łokcia pozostawał gładki (ryc. 7). Fałdy t h haftek, nice bowiem wciągano przez głowę i umocowywano na w a ł k u . Dolne spódnice m i a ł y o pół łokcia mniejszą szerokość i były 2,0 ypódnice szyto z fryzu lub też watowano. Kolor spódnic u młodszych był czerwony. Spódnice w cien kie, czarne, podłużne paski wykończone były dołem wzdłuż brzegu trzema jedwabnymi wstążkami, czerwoną, zieloną i niebieską. Starsze kobiety nosiły spódnice czarne w wąskie niebieskie paski, dołem wykończone niebieską i zieloną wstążką. Spódnice te były bardzo 22 �sztywne i sięgały zaledwie poza kolana, a po zdjęciu zwijało się je w wałek, zawiązywało tasiemką i wkładało do kufra lub też sta­ wiało w kącie szafy jak parasol. Wierzchni gorset (Jopc) z czarnego lub zielonego sukna na cr^-wonej podszewce m i a ł ten sam . - ^i-zodu tylko posiat że ten ost osiadał też ręki. oył na 7 ozdobnyc Ji guzików, z których 1 i> aolne mogły być zapięte. U wycięcia gorsetu były przyszyte dwie zielone, wzorzyste wstęgi w y m i a r ó w 7x 44 cm, wią­ zane na piersi w kokardę. Były też wstęgi niebieskie, dobrane do haftu, lub czarne u starszych. Obcisłe r ę k a w y miały mankiet zapinany na sześć guzików i sześć zielonych dziurek oraz ozdobione były dwoma lub trzema zielonymi wstęgami, które w formie stuły długości 12 cm zwisały u rękawa. Spięte były guzikiem otoczonym czerwonym hafcikiem z koniczyn, Ryc. 12. Starsza kobieta w dawnym czepcu. Strój kolonizatorski ptaszków itp. Fałdy u dołu gorse­ z powiatu pyrzyckiego. XIX w. t ó w były też czerwono obrze­ żone. F a r t u c h ujęty wzorzystą wstęgą, luźno wiązaną z przodu w kokardę, zrobiony był z perkalu w paski. Bardziej paradny — szyto z jedwabiu haftowanego w kwiaty odpowiednie do haftu na chustce. Fartuch był dłuższy od spódnicy na szerokość dłoni. Do kościoła wdziewano kupny biały fartuch tiulowy, bogato haftowany wzdłuż szlaków. C h u s t y składano wzdłuż, a nawet dawniej marszczono środkiem pleców, by fałdy rozchodziły się promienisto; ostatnio używano gładkich chust — spodnia zazwyczaj była z czerwonego perkalu, drukowana w kwiaty i wierzchnia haftowana również w kwiaty, czarna dla starszych — dla młodszych czerwona albo też jak u m a ł y c h dziewczynek zielona. Haft w duże kwiaty był w kolorze czerwonym; dla starszych i do żałoby obowią­ zywał kolor niebieski. Haft wykonywano z jedwabiu ściegiem płaskim, k ł a d z i o n y m ; były to wzory kwiatowe, jak np. róże, tulipany, goździki, r u m i a n y lub serca i gwiazdy oraz gałązki jodłowe. Środki kwiatów zdobione były niebieskożółtymi lub też białymi i zielonymi nićmi, a przy specjalnie uroczystych okazjach dodawano błyszczące cekiny, podczas gdy motyw kwiatowy obszywano dodatkowo złotym sznureczkiem, tak że haft wyglądał z daleka jak aplikacja. Chusty obszywano krótkimi frędzlami. Uboższe kobiety haftowały chustę w e ł n ą ; nieraz też kwadratowa chusta u jednego rogu była haftowana czerwono, u drugiego niebiesko, aby służyć po złożeniu na parę okazji (ryc. 10). C h u s t y b i a ł e noszone do obrzędów kościelnych bywały z bardzo bogatego, hafto­ wanego kupnego t i u l u , odpowiednie do białego fartucha wdziewanego na powyższe okazje. Chodziło bowiem o to, aby zarówno spodnia chusta jak i fartuch przeświecały 23 �od spodu. Dawne chusty były muślinowe obszyte koronką i haftowane białą sznelką w promieniste rumiany, goździki i gałązki (ryc. 15). Strój kobiecy uzupełniała torba podłużna, przewiązana wokół stanu na krajce domowej roboty, wykonanej na tkackich deseczkach, tak samo haftowana jak fartuch i chusta, zrobiona z aksamitu, obrzeżona szeroką, zieloną w czerwone kwiaty wstęgą z czerwoną lamówką, miała na dole haftowany monogram właścicielki (ryc. 15 i 16). P o ń c z o c h y czerwone lub czarne, robione na drutach, wyszywane były po obu stronach kostek wzdłuż długości haftem dwojakiego typu. Jeden typ to haft roślinny, zazwyczaj gałąź roślinna o prostej osi z dużymi kwiatami po bokach. Haft był wykonany włóczką żółtą, zieloną, szafirową lub fioletową. D r u g i typ to haft geometryczny, za­ zwyczaj gruby zygzak, z nikłą, geometrycznie rozwiniętą lamówką z geometryzowanych t u l i p a n ó w po obu stronach zwieńczonych pośrodku u góry centralnym d u ż y m motywem w formie rozety czy r o m b ó w . Pończochy czarne haftowano niebieskimi nićmi. Wyszywane były również i aksamitne pantofle (tabl. I I ) . Pończochy przytrzymywano ozdobnymi p o d w i ą z k a m i . Wycięte z czarnego aksamitu w formie elipsy 25x 7 cm, na płóciennej podszewxe, obrzeżone 1 cm szeroką w stążką, haftowane były podobnie jak fartuchy i chusty, z dodatkiem cekinów. Po obu bokach elipsy przyszywano wstążki długości 75 c m ciemnoczerwone w zielone i czerwone kwiaty, przytrzymujące podwiązki (ryc. 13). Rękawice z zielonej wełny, bez palców, robione były na drutach a wykończone w zygzak, sięgały 8 cm powyżej przegubu. Na powierzchni był naszyty kawałek sze7 r I < 3 Ryc. 13. Dodatki do stroju kolonizatorskiego: czepiec, paradne rękawice futrzane, pończocha, chusta, torba, podwiązka z powiatu pyrzyckiego. XIX w. 24- �Ryc. 14. Białe czepce ślubne biało haftowane, Brzesko-Lctnin. XIX w. pow. pyrzycki wiotu 10x 8 cm, obrzeżony czerwoną lamówką i wyszyty czerwono podobnym wzorem jak i chusta w róże, tulipany czy rozety jako motywem centralnym. Paradne rękawice futrzane bywały na całą rękę, ze złotvm haftem wyszywanym wprost na skórze w piękną rozetę i serca (tabl. I I i ryc. 13). P ł a s z c z z czarnego sukna był górą na czerwonej podszewce, zszyty z trzech kawałków w formie trapezu (120x 110 cm), dołem były wszyte k l i n y długości 50 cm, aby płaszcz poszerzyć. Przy szyi płaszcz był u k ł a d a n y w fałdy, a z przodu czerwono oblamowany; posiadał też sztywny wysokości 4 cm stojący kołnierzyk i 5—5 kołnierzy z czerwoną lamówką, zakrywające ramiona w formie pelerynki (najkrótsza 22 cm, najdłuższa — 42 cm). Wierzchni kołnierz był po obu stronach haftow any czerwonym i zielonym haftem, posiadał monogram właścicielki i datę (rok), a na reszcie powierzchni kwiaty. Płaszcz spinany był dwiema stalowymi sprzączkami w formie rozety i przypominał najzupełniej płaszczyk stylowy z epoki biedermeieru, jakkolwiek krój jego wzorowany był na kroju holenderskiej hoiki. r Ryc. 15. Biała chusta muślinowa. Stary Przylep, powiat pyrzycki. XIX w. 25 �Stroju dopełniały: haftowana, sztywna kreza z batystu, raczej niewielka, sznury bursztynów, wiązane z t y ł u szeroką, wzorzystą aksamitką i mufka z niedźwiedziego futra. Chusta przeciągnięta przez mufkę, kupna, tiulowa, a z okazji żałoby batystowa, posiadała na rogach nieraz wyjątkowo piękny haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową. Był to zazwyczaj motyw drzewa z ptaszkami na gałęziach, nazwisko właścicielki i data (rok), (ryc 17). M o t y w ten również wypełniano nieraz realistycznie u j ę t y m motywem kwiatowym, przeszczepionym z haftu miejskiego. Ryc. 16. Torba haftowana z powiatu pyrzyckiego. XIX w. Rozdział V I I I WYTWÓRCY I MATERIAŁY Materiały, z których wyrabiano odzież, były dwojakie, domowe i kupne. Do w y ­ robów przemysłu domowego należało tylko płótno na koszule i pasiak na spódnice. Jak poświadczają wykopaliska w Gdańsku, technika tkactwa pasiakowego znana była na Po­ morzu w X I I w . , a jak wspomniano poprzednio, Pyrzyczanie uznawani byli powszechnie jako 20 �najlepsi tkacze sukna na Pomorzu już w X V I w. Z materiałów kup­ nych natomiast robiono gorsety i płaszcze oraz z kupnych jed­ wabi i tiulów fartuchy. Wyroby dziewiarskie, jak pończochy i r ę ­ kawice robione na drutach, nale­ żały do zwykłych zajęć domo­ wych, podobnie jak i krajki do torb sporządzane na specjalnych deseczkach tkackich znanych na całym Pomorzu od czasów przed­ historycznych. Szyciem nato­ Ryc. 17. Haft krzyżykowy na chuście do mufki z 1867 r. miast spódnic, gorsetów i płaszczy zajmowali się krawcy; jak wspo­ mniano przedtem b y l i n i m i Polacy, którzy słynęli np. z wyrobu gorsetów. Gorset musiał być tak obcisły, iż m i a r ę brano wprost na gołym ciele. Zdobieniem natomiast chust, torb i fartuchów t r u d n i ł y się specjalne hafciarki, bardzo nieliczne zresztą, u których zawód ten był dziedziczny, przechodził bowiem z matki na córkę. Rozdział I X HAFTY I ZDOBINY Rjc. 18. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego XIX w 27 �Specjalnego omówienia wymaga pyrzyckie zdobnictwo hafciarskie, które jak przed­ tem wspomniano, uważa się za miejscowe, nie mające ze strojem obcym nic wspólnego. I t u jednak wykazuje ono pewne zróżnicowanie, zależnie od swej fazy pierwotnej, sto­ sunkowo najczystszej, oraz od fazy późniejszej, wynikłej na skutek w y m a g a ń przybyszów, a więc już zmienionej. Haft ten można podzielić na jedwabny haft roślinny oraz na haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową. J e d w a b n y h a f t r o ś l i n n y występuje na chustach, fartuchach, torbach, podwiąz­ kach. Za zdobienie pierwotne, analogiczne do zdobień na meblach tak pyrzyckich jak i jamnieńskich uważać można haft, który aczkolwiek wykazuje w p ł y w y stylu historycz­ nego, a w t y m przypadku rokoka, jest niemniej przetworzony przez artystę ludowego w sposób bardzo swoisty — na kompozycję, której cechą zasadniczą jest l i n e a r y z m i związana z n i m przejrzysta delikatność. Linearyzm ów polega na wyszyciu samego k o n t u r u m o t y w u zdobniczego ściegiem kreskowym, czasem sznureczkowym, ale środek jego rzadko kiedy bywa w y p e ł n i o n y haftem. Kontur ten jest przy t y m w y ­ bitnie niespokojny, postrzępiony, posługuje się zygzakiem, czy miotełkowatymi rzucikami lub wirującymi strzępkami. Jego porwana linia i subtelnie skomponowana całość dość wiernie odtwarza nastrój i wdzięk stylu rokoka. Ażurowość podkreśla jeszcze często użycie rzucików z jodłowej gałązki, maleńkich gwiazdek i kropek. M o t y w e m zdobniczym bywa wówczas rokokowy kosz w delikatną kratę, a na n i m osadzona płasko duża margerita, motyw abstrakcyjnej róży otoczonej tulipanami lub inny zygzakowaty okrąg, na ogół Rvc. 19. Haft jeduahny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. 2« �Ryc. 20. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. bez użycia gałęzi roślinnej (ryc. 18). Obok koszów widzimy tak typowy dla haftu pyrzyc­ kiego tulipan, różę, goździk o wymiarach dość dużych i dość gęsto położonych obok siebie, tak że raczej z b ę d n y m staje się użycie jednolitej gałęzi roślinnej łączącej poszcze­ gólne kwiaty. Falisty pas czy gałąź kwietna rozwija się jedynie wzdłuż prostych brzegów chusty. Na okazje bardziej uroczyste wyszywano dodatkowo chustę cekinami, tak że wyżej opisany haft zagęszczał się masą błyszczących krążków, wśród których prze­ zierały promieniste gwiazdy czy margerity w schodowatych otokach, tulipany, palmetowato rozwinięte goździki, jodełki i kosze (ryc. 19). Ów linearny haft kreskowo-sznureczkowy stanowiłby niejako pierwszą fazę haftu pyrzyckiego, który z biegiem czasu przechodzi swoistą ewolucję; kontur bowiem jeszcze w dalszym ciągu niespokojny zaczyna się wypełniać w całości haftem płaszczyznowym. M o t y w y kwiatowe dostają środki wykonane ściegiem płaskim i otoki obrzeżone jeszcze ciągle zygzakiem kreskowym, do czego specjalnie nadają się margerity, jakkolwiek'na przykład i serce ma charakterystyczny schodowaty kontur oraz jest zwieńczone u góry dwiema gałązkami z świeczką pośrodku (ryc. 20). W końcowej fazie kontur zygzakowaty zanika, haft staje się spokojny, niejako statyczny, duże motywy kwiatowe o falistych brzegach leżą gęsto przy sobie; przeważa t u róża, tulipan, serce, lecz haft jeszcze ciągle potraktowany płaszczyznowo działa przez to estetycznie i w sposób pełen u m i a r u (tabl. I I ) . Jak się zdaje, pod w p ł y w e m w y m a g a ń przybyszów , o czym relacjonują hafciarki, zdo­ bienie chust zaczyna się degenerować. Haft bowiem płaszczyznowy staje się r ó w n o ­ cześnie malarski. M o t y w y kwiatowe bywają cieniowane i haftowane jak zwykle czerwo7 29 �Ryc. 21. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. n y m czy niebieskim jedwabiem, dostają środki wypełnione swoistymi kompozycjami, wyszytymi jaskrawą zielenią lub o r a n ż e m (ryc. 21). Do tego dochodzą u ż y w a n e od parady cekiny oraz złoty sznureczek obrzeżający falisty zarys kwiatu, tak że całość robi się prze­ ładowana i nieestetyczna, dostosowana natomiast do bogactwa i wystawności stroju (ryc. 22 i 23). Haft roślinny, o k t ó r y m mowa, znany też w pewnych okolicach Brandenburgii, przypomina może nieco hafty kolorowe, gęsto stłoczone na dawnych gorsetach pszczyń­ skich, aczkolwiek te drugie działają bardziej delikatnym wzorem, podobnie jak znacznie delikatniejsze są też wyszycia krakowskie czy zalipiańskie. Natomiast haft na chustach pyrzyckich łudząco przypomina w jego środkowej fazie haft słowacko-węgierski; przy­ pomina mianowicie swą b a r w ą i krasą stylizację dużych m o t y w ó w kwiatowych, jak róży, goździka, tulipana, gęsto stłoczonych obok siebie, bez użycia osi oraz często stosowa­ n y m czerwonym kolorem na czarnym tle. Wyszycia takie występujące na wspaniałych kożuchach węgierskich, wykonane wełną, na czepcach lub też jedwabiem na fartuchach nasuwają bliskie analogie. Podobną stylizację wykazuje też haft czeski, dochodzący aż do okolic Chebu. T a m znowu typowe są kosze z płasko potraktowaną m a r g e r i t ą czy różą o dużych wymiarach (bez gałęzi) jak w Pyrzycach, aczkolwiek kolorystycznie grawitują raczej k u zestawieniom niebiesko-czarnym, typowym dla zachodu. H a f t k r z y ż y k o w y . Wyjątkowo piękny bywa haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową na chustach żałobnych i ślubnych, z tkwiącą w wazonku gałęzią z ptaszkami po bokach, rozwiniętą w symetryczne drzewo (str, 5). Obok tego jednak, jak świadczy wzornik 50 �Ryc. 22. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. (ryc. 24), pojawiają się też inne motywy roślinne, np. kosze kwietne czy gałązki drzew rozwinięte w sposób realistyczny, następnie motywy sakralne, jak gwiazdy, architekto­ nicznie rozwinięte ołtarze, wieńce z koroną u góry, a nawet ulubione sceny o charakterze biblijnym, jak Adam i Ewa pod drzewem, krucyfiks z dwiema M a r i a m i , św. Florian itp. Ponadto pojawiają się same motywy antropomorficzne i zwierzęce (ptaki, baranki lub l w y i gryfy), wykonane jednak t e c h n i k ą cieniowaną na wzór miejskich haftów. Naj­ piękniejszym, o najstarszych tradycjach w zasięgu ogólno-światowym jest oczywiście haft pierwszego typu, t j . wazy z p a l m e t o w a t ą gałązką, zazwyczaj z ptaszkami, jakkolwiek na ogół haft krzyżykowy ma w stroju pyrzyckim minimalne zastosowanie, bo tylko na żałobnych lub też ślubnych chustkach przy mufce. Wszystkie hafty pyrzyckie pochodzą z X I X w., są bowiem zazwyczaj datowane, acz­ kolwiek, jak wspomniano wyżej, drzewko życia w hafcie krzyżykowym jest niewątpliwie starszego pochodzenia. Odpryski natomiast historycznego haftu krzyżykowego spotyka się wzdłuż całego wybrzeża zachodniego w mniej lub bardziej ludowych odmianach, a więc w Nowogardzie (z r. 1711), Dobropolu Kamieńskim, Gryfii, Grzymiu meklemburskim, w puszczy liineburskiej, Brunświku, Hesji; ten pas północny posiada bardzo jednolity charakter zdobnictwa krzyżykowego. O hafcie krzyżykowym na Kaszubach dziś już nie­ stety nic nie wiemy, spotykamy go natomiast w centralnej Polsce (Opoczno), na Kur­ piach, jak w ogóle na p o ł u d n i u w hafcie polskim, u k r a i ń s k i m a także na Węgrzech, Słowaczyźnie, Morawach i dalej. 51 �Ryc. 25. Haft jedwabny na chuście 7. powiatu pyrzyckiego, XIX w. Haftowane pończochy i rękawice są, jak wspomniano, charakterystyczne dla krajów północnych, t j . dla Skandynawii, Danii, Finlandii, pojawiają się też na L i t w i e , jak i na zachodnim wybrzeżu, jakkolwiek zdobnictwo to różni się od pyrzyckiego. Pyrzyckie pończochy wzorem geometrycznym przypominają północne motywy, natomiast roślinne ich wyszycie stanowi całość ze zdobnictwem występującym na chustach, jest bowiem płasko potraktowane w duże wzory kwiatowe. Jakkolwiek północne rękawice były wykony­ wane na drutach i wiązane z wzorem wrabianym, czy t e ż — j a k futrzane — wyszywane w motywy florystyczne, niemniej motywy te były odrębne od pyrzyckich. Najbardziej może wiążą się z pyrzyckimi pończochy litewskie, lecz motyw wyszywanej gałęzi roślinnej jest t u potraktowany bardziej realistycznie i jest cieniowany. Tak więc mając przed oczyma całokształt zmian, j a k i m ulegało zdobnictwo pyrzyckie, stwierdzić trzeba, że wykazywało ono bardzo swoisty charakter, którego cechy jak wybitna płaszczyznowość i dekoracyjność, duże rytmiczne motywy kwiatowe pozbawione osiowej gałęzi kwietnej, z nader n i k ł y m centralnym motywem narożnikowym, raczej u k r y t y m na chuście — pozwoliły na włączenie go raczej do grupy zdobnictwa polskiego a także południowego, czesko-węgierskiego. Liczne w p ł y w y , jakie się krzyżowały na sło­ w i a ń s k i m Pomorzu, nie tylko polskie, ale czeskie i węgierskie, a obok tych — północne, wytworzyły swoistą k u l t u r ę zdobniczą. W kulturze tej przeważają wspomniane elementy pochodzenia południowego, akcentując jej organiczną łączność z całością obszarów sło­ wiańskich, a zwłaszcza polskich. �T a b l i c a III DAWNY STRÓJ PYRZYCKI Rekonstrukcja Mai. M. Orłowska �u Ryc. 24. Wzornik haftu krzyżykowego ze Starego Przylepu. R. 1829. Rozdział X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Źródłami, j a k i m i można było się w obecnej pracy posłużyć, były tylko publikacje nie­ mieckie, z których drogą ż m u d n y c h dociekań trzeba było wyłuskać celowo zatarty obraz dawnych procesów historycznych oraz mechanizm powstawania pewnych zjawisk k u l t u ­ rowych. Nie miejsce tutaj na przeprowadzanie polemiki z rasistowską n a u k ą niemiecką na temat „urdeutsches Wesen" stroju jak i k u l t u r y ludowej na Pomorzu, z uwagi na niemożność przeprowadzenia całego przewodu etnograficznego, dotyczącego jej powstania na ongiś polskich ziemiach. Podstawowym zagadnieniom bowiem, j a k i m są w t y m przy­ padku problem)^ osadnicze, należałoby poświęcić osobne studium, co przekracza jednak ramy niniejszego wydawnictwa, niemniej źródła te są dość liczne, jak potwierdza załączony wykaz literatury. Natomiast nie można było z uwagi na długotrwałe procesy niwelacyjne w X I X i po­ czątkach X X w. znaleźć żadnych reliktów stroju w terenie. Cennym u z u p e ł n i e n i e m będą źródła dla opracowywanego stroju kaszubskiego, wykażą one bowiem, jakie związki prze­ t r w a ł y między dawnym strojem pyrzyckim a kaszubskim. 35 �LITERATURA 1. L'art populaire hongrois, Budapest 1918. 2. Baltische Studien t. I—57, Stettin, do 1940. 5. Bernouilli, Reisen durch Brandenburg, Pommern usw. in den Jahren 1777 und 1778, Leipzig 1779, str. 54, II, str. 170. 4. Berghaus; Landbuch von Pommern, 1868, t. I I , 3, 476, 804. 5. Brüggemann: Ausfürliche Beschreibung von Vor-und Hinterpommern, Stettin 1779, t. 1 — 3. 6. Chelopeus, De Pomeranorum regione et gente 1574, wyd. Zinzow, Pyritz 1869, str. 51. 7. O. Glazer, Die Niederländer in der brandenburg-preussischen Kulturarbeit, Berlin 1939. 8. R. Holsten, Aus dem pyritzer Weizacker, Stettin 1914. 9. R. Holsten, Kopftuch u. Mütze. Monatsblätter, Stettin 1911. 10. Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Strasburg 1911, t. IV, str. 349; autor stwierdza, że bluzki germańskie nigdy nie były wykonywane z cieńszych materiałów niż skóra, filc i wełniany fryz. Por. też Hottenroth, Album der deutschen Trachten, str. 722. 11. Z. Kaczmarczyk, Kolonizacja niemiecka na wschód od Odry, Poznań 1945. 12. T. Kantzow, Chronik von Pommern 1897. 13. Karpowsky, Chronik von Pyritz, Pyritz 1855. 14. A. Kretschmer, Deutsche Volkstrachten, Leipzig 1864, pl. 9. 10. 15. T. Lehr-Spławiński, Zachodnia granica językowa Kaszubszczyzny w wiekach średnich. Slavia Occidentalis, 16. Poznań. 16. Lorentz-Fischer-Lehr-Spławiński, Kaszubi, Kultura ludowa i język, Toruń 1934. 17. Micraelius, Sechs Bücher vom alten Pommernlande, Leipzig-Stettin, 1723, VI, 428. 18. J. Mitkowski, Pomorze Zachodnie w stosunku do Polski, Poznań 1946. 19. Monatsblätter d. Gesellschaft für pommersche Geschichte u. Altertumskunde, t. I —- 30. Stettin. 20. Peasant Art in Austria and Hungary, London, The Studio, 1911. 21. Peasant Art in Sweden, Lapland and Iceland, London 1910. 22. Pomerania, wyd. Gaebel, Stettin 1908, I I , 186, cyt. z Holstena. 25. Pomorze Zachodnie, wyd. Instytut Zachodni, Poznań 1949. 24. J. Przeworska, Ubiory ludowe, Warszawa 1954. 25. A. Schröder, Bemalter, Hausrat, Leipzig. 26. B. Stelmachowska, Zdobnictwo ludowe ziemi pyrzyckiej, Poznań 1946. 27. Strój z Jamna pod Koszalinem, Polska Sztuka Ludowa zesz. 7, 1954. 28. M. Wehrman, Geschichte von Pommern. Gotha 1904. 29. M. Wehrmann, Friedrich der Grosse als Kolonisator in Pommern, Pyritz 1897. 34 �P E 3 I O M E IlbiiKiiUKHM mma, Kpaii, npimafljieacaji Ha3BaHne KOToporo n p o w c x o f l M T OT c J i a B H H C K o r o n bi p o — I I I e n H H C K O M y K H a j K e c T B y , r # e u a p c T B O B a j i a n o 6 o n H a a JIMHHH I I H C T O B , j^vmacrma. K o r ^ a c j i e , q o B a T e j i b H O HCTHHHO n o J n s c K a a IIoMopŁe KHHJKecTBo M 3 a n a A H o e B 1637 oHa B b m e p j i a n e p e i m i M BO B J i a ^ e H M e ilpyccMM, r., nbiJKHUKoro Kpaa HeoSxOflMMOCTb npMB03a Tax AByx c nojibCKoii jxpymx M3 CBepx Kpaii. Toro, Me^Ba orpoMHLix 03ep: nOCTOaHHBIX MejIHOpaiJHM. 3 T O HacejieHMa ntiJKimKHM HajiHHHe u CTpaH, aBJiaJIOCb KOTopoe B ypojKanHbin BOMH, M STO B 6oJibinoM n p M B 0 3 H O B b l X KOJIOHHCTOB. K o J I O H H C T b l r r p H X O A H J I J l r J i a B H b I M o 6 p a 3 0 M a IIlBeuMM, HexocjioBaKHM, BeHrpHH repMaHCKwx CTpaH KaK CaKCOHHa B M e H b i n e M C T e n e H M M3 w. ftajKe H 3 IIlBeHHapHK, a M BecTcbajiMa. npWHHH BCJieACTBHe n a c T b i x KSK M C H e M e u K o i ł c r o p o H b i 3acTaBjiajio n p o B e c r a TO e c T b r o j u i a H ^ M M , ^ j i a H A p M M M <J>pii3HM, Bbi3biBaJin OCHOBHblX nepecejiajiocb nacTŁ B O A H a a CMCTe- M IIjioHCKOro OAHOK W3 OXOTHO Majio 6BIJIO HacejieHMa ^einracKoe cocTaBHaa K&K B p a H ^ e H G y p r c K o r o M a p K r p a c p C T B a . <£>n3H0rpacpHa CTpamsi, a B ocoSeHHOCro Ma nnie- BMecTe OTJiMHHbie M3 MacniTaGe HjwflepJiaHflOB, <3?pamijm, A H T J I H H , c TeM n 3 3 a n ą n ; H 0 - cneuMajiHCTbi no BOAHBIM o6yneHHbie sTOMy Ha p o A H H e , r o J i j i a H A H b i H <I>pH3bi K 0 J i 0 H H 3 0 B a j i H Bce M o p c K o e no6epe?Kbe, a TaKJKe S o J i b i H M H C T B o pe*mbix n o S e p e j K H H . O H M n o a B M J i M C b T a K J K S B rrt>iXCMHKOM K p a e , n p M B e 3 e H b i H a BOflHbie p a o o T b i n p n o c y u i a H H H penHbix GOJIOT O A P B I pa6oTaM, paBHo K a K pa3JiHB0B M y j K C K O i i A B y x B b i u i e y n o M a H y T b i x 03ep M p e K H3 HHX BbiTeKaioiinra. H a p a A OTJiHHaeTca 3 a M i n e B b i M M JIMSO c y K O H H b i M H K O P O T K M M M H i T a H a - M M , B b i c o K M M H MJIM H M 3 K M M M c a n o r a M H c n p a j K K O H , n y j i K a M M M c i o p T y K O M H a A e B a e M b i M H a J K H J i e T K y . 3 T O T c i o p T y K ( p n c . 8 M 9), T e a m o r o i r s e T a Ha KpacHOH noAKJiaAKe, c KpacHbiMM oTBopoTaMH BoeHHofł M OTopoHKaMM, HacTHHHO noApascaeT nxuHejiM. TOJIBKO rojiySoM I). CTapramaa c e p M a r a T e M H o c M H e r o HBeTa MecTHoro npoHcxoacAeHHa, 6e3 BopomuKa M 3acrejKeK M 3 B e c T H a n o o n M c a H H M M p e K O H C T p y u p o B a H a Ha TaSji. I I I . H a p a A B O c n o j i H a e T K p y r j i a a m j i a n a Ha r o j i o B e , UMJIMHAP M J I H M e x o B a a n i a n K a . B e c b H a p a A B O 3 H M K B n o 3 A H e i v i n e p M O A e , o c o G e H H o njiam c H a n i H B ciopTyK KOH 3 a H M C T B 0 B a H OT c T a p M H H o r o H a p a A a CTarnBaiomeM ero B noace „urdeutsiches Wesen" KaK HayKa, HO Ha H a p a A - M cjieAOBaTejibHO STO T m a T e j i b H o KOCTIOM 3 a n a A H O r o X e H C K H H oneHb c3aAH, KaK CMJibHO H a n o M M H a e T (Ta6ji. nbrraeTca HMHTO H e A0Ka3aTb yKa3braaeT pacucTCKaa BbrreKaeT H3 noApo6Horo CPPH3MHCKHM H a p a A ' . KOCTioMa, Te xce B o c e M b nbUKMuxMH Haronroił M3 n e T b i p e x RJisi H a p a A a SoraTaa p a 3 y K p a c K a HbiMM pnHHoro HapaAa Hbie MaTepnajie. Ha HacejieHwe A o O a B J i e H M a M M SBIJIH: Ha HacTeii rojuiaHACKHe nenubi. njiaTKax u (pwc. Topa3AO a TaKJKe II) Henen; no3AHeMuiMMM H 3Toro HapaAa 1). nepBHHHO HanoMMHaeT cyMKH. OneHB 3 a H M C T B 0 B a H a OT GBIJI Ha- ^onoji- HecymecTBeH- K a K cBHAeTejibCTByiOT HCCJieAOBaHHa <I>pii3HMCKo-nbiJKMr!;KiiM H a p a A MycpTbi, 7), (puc. MycpTa, n o A B a 3 K n u 6apxaTHbie n y j i K a x (Ta6ji. nojibCKoro HacejieHMa, niHBKH paBHo KaK HoBoe KopceT OT 3 a T b i J i K a HapaA KopoTeHbKMx, oneHb IOSOK, T e JKe B b i n y c K a e M b i e H H 3 0 M p y 6 a x n 3T0T H a p a A ero n p o w c x o j K A e H M a , BO3HMKIHMM BCJieACTBue KOJioHM3aij;MM. KpoxMajieHHbix H c6opHaTbix 3aKJiaAaHHbie Ha repMaHCKaa coBceM crra- npoBeAeH- jnmieH c y M K u H n o A B a 3 0 K , K a K STO BMAHO H a H J i J i i o c T p a i i H H ( p u c . rrpoHcxoAHjio, no B e e n BepoaTHOCTH, H3 KaeT H3 M e c T H b i x MCCjieAOBaHHM, n o c e j i n j i o c b jiHuib B XIX OjibAeHBypra n, Bbi- 6). K a K STO B b i T e - cTOJieTHH B n b i H o m K O M p a i t o H e . 55 �MecTHfciM nbixMijKKM ocHOBaHHH HapHA KOToporo OH nojiŁCKoro 6biji Hac6JIGHMH peKOHCTpynposaH M3BecT6H (Taßji. I I I ) , a TOjibKO HTO no onwcaHMM, xacaeTCH Ha cpoTopracpHii, jiMiHb TCJibKO ( p p a r M e H T b i Hapn^a 6 b i j i n H a ñ f l e H b i ( p u c . 2 , 3 ) . K a K OH B b i r j i a f l e J i B n e J i o M M05KHO BblBeCTM Ha OCHOBaHMM CHHMKOB H a p O f t H O r O KOCTIOMa H 3 C O C e f l H H X paílOHOB, a HMeHHO CTapraflCKoro H rpbidpnirKoro. H a S T H X CHHMKax OH coBepnieHHO HanoMnnaeT "apynie HapoflHbie HapHAbi nojibCKoro HacejieHMH I I o M o p b H B X I X CTOJieTHH ( p u c . 4, 5). C a M o ñ C T a p u i e i ł H a c T b K ) B c e r o H a p H ~ a ; a H B j i a e T C H 6 j i y 3 K a nop, K o p c e T , T M n a n o H x o , one/ąoBaTejibHO BeCbMa npMMMTHBHOÍÍ KpOÍlKH (pUC. 7), H3BeCTH0Íl VJKe B n p e f l H C T O p H H e C K O M 6 p O H 3 0 B O M nepnofle. CnMCOK MJIJIROCTPArCMÏÏ K ntDKMITKOMy HAPH,Hy PMC. 1. K 0 " n 0 H M 3 a T 0 p C K M M PMC. 2. I T j i a T O K PMC. 3. B e j i a n PMC. 4. M e c T H b i M PMC. 5. M e c T H b i i i H a p a f l nbKKMnKMM HapHfl. XIX B. CBH3aHHfaiiî H a J i 6 y — cpparivieHT MecTHoro nbDKMUKoro Hapa,H,a. X I X B. i n a n o H K a , CTapMHHbiM TOJIOBHOM y 6 o p — c p p a r i v i e H T MecTHoro ntiscMUjKO-KauiyoCKoro Hapa#a. X I X B. Hapafl nostHjibix jnofleü). (fljia 1860 r. TocjiaB, CyxaHyBeK, rpbicpnnK'/iM CTaprapflCKwii paftOH. X I X B. paüoH nbiJKMUKoro p a M O H a . X I X B. Lienen., 4. roÔKa; n o P . T o j i C T e H y . PMC. 6. I l e p B M H H b i í i BH/J K O J i O H H 3 a T O p c K o r o PMC. 7. B b i K p o i i K M : PMC. 8. K o j i o H M 3 a T o p c K M M n b i J K n n K M i i H a p H f l , 1864 r . "JKeHCKMH H a p a f l (no KpeTHMepy) KojiOHM3aTopcKHH nbiJKnn,KMfi napaß, 1864 r. M y j K C K o i ł H a p n f l (no KpeTHMepy) PMC. 9. PMC. 1. 6 j i y 3 K a 10. T I j i a T O K M e H e e JKMU;KMM Tun JKGHUJJMH. c BÍIUIMBKOM H a 3a?KMTOHHbix paüOH). X I X PMC. 11. PMC. 12. C T a p M H H w ń n e n e n , H a p a ^ a , M3 2. KODCCT, 3. noHxo, yrjiax. O6OMX X I X B. BaiecKO-JIeTHMH (nbi- B. KojioHM3aTopcKMñ Hapaa flua o^eBaeMbiił npM npnnacTMM. noscMjibix steHinim. XIX CpparMeHT B. KOJi0HM3aTOpcKcro Hapafla nbiJKMi^Koro paííoHa. X I X B. PMC. 13. . Ę o f o B O H H b i e Hbie PMC. p u , nacrai KOJiOHM3aTopcKoro HapaflHbie MexoBbie Hapafla: nepnaTKM, lenen. ofleBaeMbiñ npM npnnacTMii M B 14. B e j i b i e cBa,a;e6Hbie n e n n b i c S e j i o i i B b i u i H B K K O M . E s K e c K O - J I e T H M H . PMC. 15. B e j i b i i i TiojieBbiM PMC. 16. C y M K a c PMC. 17. B b i n i M B K a K p e c T O M PMC. 18. I J i e j i K O B a a BbiniMBKa Ha njiaTKe nbUKMUKoro paöOHa. XIX B. PMC. 19. H T e J i K O B a a BbiniMBKa Ha njiaTKe nbiJKMUKoro paiíOHa. XIX B. njiaTOK. O r a p b i i i I I j K M j i e n , n b i J K M i ; K o r o BbiuiMBKOM n b i j K i i u K o r o Ha nJiaTKe paiioHa. c 1867 PMC. 2 0 . I I I e J i K O B a a BbiniMBKa BbiniMBKa Ha njiaTKe nbiJKMn,Koro PMC. 2 2 . I I I e J i K O B a a BbiniMBKa njiaTKe PMC. 23. I I I e J i K O B a a BbiniMBKa Ha PMC. 24. 06pa3en. BMIIIMBKH KpecTOM, BbiniMBKa Ta6jinna I . BocKpecHbiii ceBepHbix TaßjiMiia I I . 1. TaSjiMtta KapTa Ha KpecroM, 1863 nbUKMUKoro CTapbiii JKCHCKMM Hapsfl IIjKMjien. pańoHa. SanaflHoro HapHfl IIoMopbH B. X I X B. B. B. B. IIjKMjien njiaTKe nbijKMintoro nbiJKMUKoro pañOHa n b U K M i ^ K o r o p a f ł o H a . PMC. PMC. paiioHa B. r. 2 , 3. n y j i K M , 4. H a p n ^ H b i i i n j i a T O K , CTapbiii paiioHa. X I X paííoHa. X I X paiioHa. X I X JKM3HM, H a r., ^ e p e B o I I I . / I p e B H M M nbijKMi^KMM I. KapTa nbUKnuKoro XIX B. njiaTKe nbiJKMUKoro pañOHa. XIX OKpecTHoCTeií pyKaBMqa, TPayp» njiaTKe MycpToü, XIX PMC. 2 1 . I I I e J i K O B a a Ha BocKpec- n y j i o K , njiaTOK, cyMKa, noflBH3Ka n w j K w q K o r o 5. panoHa, M BOCKpeCHbiü M. Ha CTp. 3. MyjKCKOií Hapafl M3 OpjiOBCKaa. njiaTOK fljiH nojKMJibix rKemuMH w na JleBaHJioBCKan. 1 ( P e K O H C T p y K i í M H ) . PMC. M. OpjiOBCKan. c H3biK0B0ií rpaHMn,eñ K a m y ö c K o r o Kpaa (no T. Jlep-CnjiaBMH- CKOMy). KapTa II. PacnojiojKeHMe KOjioHH3aTopcKoro n b i j K M i ^ K o r o H a p a ^ a , n p M M e M y í M T b m a e T C H MCCTHMM H a p a ^ (MeCTHOCTM 6 b I J I M U O f l H e p K H y T b l BO.TIHMCTOÍÍ JIMHMeM). COÍEPiKAHME BcTynjieHMe — PMHecKaa IV. fla OnMcaHMe — napada — c o c T O H H M e H a p a f l O B H a M C C J i e ^ y e M o í i T e p M T o p M M — C T p . 7. I I . HCTOCTp. 8. CTp. 19. V I . O n n c a H H e s c e H C K o r o n a p a d a — XapaKTepMCTMKa CTp. 2 1 . VIII. MCTOHHMKOB — CTp. B o6mMx 18. V. nepTax McnojiHMTejiM M MaTepwajibi CTp. 33. noHBJiaeTca Hapafl — I I I . T p a H n n a MeCTHOCTM r ^ e M y j K C K o r o H a p a s a B OÖIUMX n e p T a x — •»ceHCKoro H a p a ^ a X. C T p . 5. I . H a c T o a m e e xapaKTepncTMKa JIwTepaTypa — rioflpoSHoe — — CTp. CTp. CTp. 34. 20. 26. onMcaHMe VII. IX. CTp. MyjKCKoro IIoflpoSHoe BbiuiMBKM — 17. Hapa- onncaHMe CTp. 27. �SUMMARY PEASANT COSTUMES I N T H E P Y R Z Y C E D I S T R I C T The Pyrzyce land, the name of w h i c h is derived from the Slavonic pyro, meaning ,,wheat", belonged to the ancient principality of Szczecin which was ruled by a junior branch of the Piast dynasty, that is a t r u l y Polish dynasty. After its extinction i n 1637, the principality of Szczecin passed, together w i t h Western Pomerania, to Prussian rule as a part of the Brandenburg Mark. The physiographical character of the country, and especially the water system of the Pyrzyce district w i t h its two big lakes, the Miedwia and the Płońskie Lake, involved the construction of large scale canals and ditches which had to be constantly maintained and preserved. This was one of the main reasons for bringing i n foreign settlers who, i n fact, w i l l i n g l y came to the fertile soils of Pyrzyce. I n the second place, the rather sparsely populated country, owing to frequent wars both on the Polish and the German side, demanded the settling of the area on a large scale. The settlers came chiefly from the L o w Countries, that is the Netherlands, Flan­ ders, Frisia, but also from France, England, Sweden, Bohemia, Hungary, and even Switzerland as well as from the Western German provinces such as Saxony and West­ phalia. First rate irrigation experts such as the Dutchmen and the Frisians who had much opportunity to learn the dyke construction i n their own countries colonised the whole coast area as well as most territories adjoining the river banks. They undertook the work of building canals and ditches over the river swamps of the Oder and the marshy lands connected w i t h the two above mentioned lakes and their tributaries. The characteristic features of m e n ' s dress of the Pyrzyce district were short trousers, made of suede or cloth, h i g h boots or low buckled shoes, stockings, and a jacket w o r n over a waistcoat. This jacket (Fig. 8 and 9), dark w i t h a green l i n i n g , w i t h red lapels and bindings was modelled on a m i l i t a r y coat. Only the blue jacket was taken over from the ancient local dress (Table I ) . On the other hand, the old long coat, w h i c h was blue and also of local origin and which had no collar and no fastenings, is known only from a reconstructed description. The dress was completed by a round hat, tophat or a fur cap. The whole dress is of late origin, especially the coat gathered into a half-belt at the back. Therefore there is no ground for the theory of the ancient Germanic origin, of Urdeutsches Wesen of this dress, so vigorously advocated by the racist German science. M u c h more convincing is the theory of Western European origin of the dress i n question which gradually established itself during the long process of the settlement of the area. W o m e n ' s dress of the Pyrzyce area, as our analysis shows, greatly resembled Frisian dress, chiefly owing to the very short, stiff and rather pleated skirts of w h i c h eight were worn, and also owing to petticoats, showing below (Fig. 1). W i t h this a low piece corset was worn (Fig. 7), while the bonnet resembled Dutch bonnets worn on the back of the head. Rather late additions, quite untypical of the dress, were the muff, garters, and velvet laced bags. Very rich ornamentation connected w i t h the said dress and found on kerchiefs and stockings (Table I I ) , was taken over from the ancient local Polish dress. This is clearly shown by our material. As can be seen from the illustration (Fig. 6), the original Frisian 57 �Pyrzyce costume had embroidery neither on the dress nor the muff, bag, nor garters. These people came most probably from the Frisian t o w n of Oldenburg, and, according to the local records available, settled there as late as the X l X t h century. On the other hand, the local dress of the Polish population is only k n o w n from descriptions, according to which reconstructions were made and as far as photographic material is concerned, only fragments have been found (Fig. 2 and 5). The appearance of the f u l l Pyrzyce costume can only be inferred on the basis of the photographs of the peasant dress from neighbouring districts such as that of Stargard and Gryfice which greatly resembled other peasant dress worn by the Polish population of Pomerania i n the X l X t h century (Fig. 4 and 5). The oldest i t e m of the whole costume was the blouse of poncho type, which was w o r n under the corset of a very old and primitive cut known even as early as the prehistoric Bronze Age. L I S T OF P L A T E S Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. The Pyrzyce settler's dress. X I X c. 2. A kerchief tied round the forehead — a fragment of the local peasant costume. X I X c. 3. A small white cap, former headcovering forming an item of the Pyrzyce-Cassubian dress. X I X c. 4. Local dress (for the elderly) from Suchanówek, the district of Stargard. X I X c. 5. The local dress of 1860, Gosław. the district of Gryfice. 6. Former appearance of the settler's dress from the P3Tzyce district. X I X c. 7. Cut: 1. blouse, 2. corset, 3. bonnet, 4. skirt (according to R. Holsten). 8. The Pyrzyce settler's costume of 1864. Women's dress (according to Kretschmer). 9. The Pyrzyce settler's costume of 1864, Men's costume (according to Kretschmer). 10. Kerchief of poorer women, embroidered at the corners. Brzesko, Letnin. X I X c. 11. Settler's dress for Holy Communion. X I X c. 12. Former type of bonnet for the elderly — settler's cut of the Pyrzyce districL X I X c. 13. Accessories to the settler's costume: a bonnet for Holy Communion and the festive Sunday fur gloves, stockings, kerchief, bag, and the garter of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 14. White bridal bonnets, white embroidered. Brzesko, Letnin. X I X c. Fig. 15. A white tulle kerchief. Stary Przylep, Pyrzyce district. X I X c. Fig. 16. An embroidered bag of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 17. Cross - stitch embroidery of 1867 on a muff handkerchief. Fig. 18. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 19. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 20. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 21. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 22, Silk embroider)' on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 25. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 24. Pattern for cross-stitch embroidery from Stary Przylep. Cross-stitch embroider) of 1863, representing tree of life, on a kerchief of the Pyrzyce district, page 3. Table I . Women's Sunday dress from the Pyrzyce district and men's Sunday dress from the northern part of the Pyrzyce district. Painted by M . Orłowska. Table I I . 1. gloves, 2 and 5. stockings, 4. festive kerchief, 5. kerchief for the elderly and mourning kerchief, Stary Przylep. Painted by Cz. Lewandowska. Table I I I . The old dress from Pyrzyce dictrict (reconstruction). Painted by M . Orłowska. Map I . Map of Western Pomerania with linguistic boundary of the Cassub country (according to T. Lehr-Spławiński). Map I I . The area of the Pyrzyce settlers' costume, including the local dress. 7 CONTENTS 1. Introduction p. 5— 2. The present position of the peasant dress on the area under investigation p. 7 — 3. Historical development of the Pyrzyce dress p. 8— 4. The area and distribution of the costumes studied p. 17 — 5. General description of men's costume p. 1 8 — 6. Detailed description of men's costume p. 1 9 — 7. General description of women's costume p. 2 0 — 8. Detailed description of women's costume p. 2 1 — 9. Producers and materials p. 2 6 — 10. Decorations and embroidery p. 2 7 — 11. Sources and their characteristic p. 3 3 — 12. Litera­ ture p. 3 4 — List of Illustrations. 5« �SPIS I L U S T R A C J I DO STROJU PYRZYCKIEGO Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. Kolonizatorski strój z powiatu pyrzyckiego. X I X w. 2. Chusta o wiązaniu czołowym. Fragment miejscowego stroju pyrzyckiego. X I X w. 3. Biała czapeczka, „sans peine". Dawne nakrycie głowy miejscowego stroju pyrzyckiego. X I X w. 4. Strój miejscowy (dla starszych) w. X I X z Suchanówka, powiat stargardzki. 5. Strój miejscowy z 1860 r. Gosław, powiat gryficki. 6. Pierwotny wygląd kolonizatorskiego stroju do kościoła z powiatu pyrzyckiego. Pocz. X I X w. 7. Kroje: 1. bluzka typu poncho, %. gorset, 3. czepiec, 4. spódnica; wedle R. Holstena. X I X w. 8. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór kobiecy (wg Kretschmera). 9. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór męski (wg Kretschmera). 10. Chusta kobiet uboższych, haftowana na'obu rogach, Brzesko, Letnin (powiat pyrzycki). X I X w. 11. Strój obrzędowy z X I X w. 12. Starsza kobieta w dawnym czepcu. Strój kolonizatorski z powiatu pyrzyckiego. X I X w. 13. Dodatki do stroju kolonizatorskiego, czepiec, paradne rękawice futrzane, pończocha, chusta, torba, podwiązka z powiatu pjTzyckiego. XIXw. Ryc. 14. Białe czepce ślubne biało haftowane. Brzesko-Letnin. X I X w. Ryc. 15. Biała chusta tiulowa, Stary Przylep, powiat pyrzycki. X I X w. Ryc. 16. Torba haftowana z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 17. Haft krzyżykowy na chustce do mufki z 1867 r. Ryc. 18. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 19. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 20. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 21. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 22. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 23. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 24. Wzornik haftu krzyżykowego ze Starego Przylepu. R. 1829. Haft krzyżykowy z 1865 r. z „drzewem życia", na chustce z powiatu pyrzyckiego, str. 3. Tablica I . Strój niedzielny żeński z powiatu pyrzyckiego i strój niedzielny męski z północnej części powiatu pyrzyckiego. Malowała M . Orłowska. Tablica I I . 1. rękawica, 2., 5. pończochy, 4. chusta paradna, 5. chusta dla starszych i do żałoby, Stary Przylep. Malowała Cz. Lewandowska. Tablica I I I . Dawny strój pyrzycki (rekonstrukcja). Malowała M . Orłowska. Mapa I . Mapa Pomorza Zachodniego z granicą językową Kaszubszczyzny (wg T. Lehra-Spławińskiego). Mapa I I . Zasięg stroju pyrzyckiego. SPIS TREŚCI Wstęp — 5 str. Rozdział I . Obecny stan stroju ludowego na badanym obszarze — 7. str. Rozdział I I . Zarys historyczny rozwoju stroju pyrzyckiego — 8. str. Rozdział I I I . Zasięg stroju pyrzyckiego — 17. str. Rozdział I V . Ogólny opis stroju męskiego — 18. str. Rozdział V. Szczegółowy opis stroju męskiego — 19. str. Rozdział V I . Ogólny opis stroju kobiecego — 20. str. Rozdział V I I . Szczegółowy opis stroju kobiecego — 21. str. Rozdział V I I I . "Wytwórcy i materiały — 26. str. Rozdział I X . Hafty i zdobiny— 27. str. Rozdział X. Charakterystyka źródeł — 35. str. Literatura — 34. str. 59 �Mapa Pomorza Zachodniego, 7. zaznaczonymi grupami kostiumowymi omówionymi w tekście oraz z zachodnią językową Kaszubszczyzny (wg T. Lehra-Spławińskiego). granicą ��ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1/ ¿s' 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 5. Haliną Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze). 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1/ 1. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, l/ 2. Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, • / 5. Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski. Część V. MAŁOPOLSKA: ]/1. 2. y 5. (/ 4. ] / 5. Roman Reinfuss — Strój górali szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki. W druku znajdują się: Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE 4. Janina Krajewska •— Strój opoczyński Część I . POMORZE 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. �