27 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61c5fac4e66ea55a5e6bee6929b04fa5.jpg 545a81fbdf0bed088cd40f3da92067fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kopuła cerkwi pw. Świętych Kosmy i Damiana / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource architektura sakralna ; prawosławie ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia szczyt wieży cerkwi pw. Świętych Kosmy i Damiana w Zapałowie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.13.2_01 architektura sakralna cerkiew okolice Jarosławia prawosławie wieża cerkiewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9ea6e558ddffafb0686c856372cc06f.pdf 781554490b9f6103129662ccfb4c9e10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4816 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe tradycja ludowa sztuka gotycka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4470 Title A name given to the resource Korale, sosulka i szczygieł/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; s.157-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrościcki, Juliusz Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Madonna z Dembego, stan po konserwacji. Juliusz Antoni tempera na desce, wym. 67 X 52,5 cm Chrościcki K O R A L E , S O S U L K A (Sztuka I gotycka a tradycje i wierzenia Na p ó ł n o c n y w s c h ó d od Kalisza, we w s i Dembe, w parafialnym kościele znajduje się gotycki obraz t a b l i ­ cowy Madonny z D z i e c i ą t k i e m . 1 I Obraz ten o w y m i a r a c h 67 X 52,5 cm, o p r a w n y w ra­ m ę z epoki (90,5 X 75,5 cm) jest malowany t e m p e r ą na drzewie l i p o w y m . W 1959 r. W i l h e l m K u k l i s — konserwator Muzeum Narodowego w Poznaniu — odsłonił obraz spod szczel­ nie z a k r y w a j ą c y c h go sukienek. Podczas tej konserwa­ c j i u s u n i ę t o powierzchowne malowanie o l e j n ą f a r b ą , o d k r y w a j ą c dawne złocenia r a m y na czerwonym p o l i mencie. Naprawiono uszkodzenia g r u n t u i m a l a t u r y na lewej ręce, na czole i na szyi Madonny oraz u z u p e ł ­ niono partie kotary i f a ł d y płaszcza z lewej. W zgeomatryzowanych w g ł ę b i e n i a c h r a m y zachowano szkiełka, założone tam prowizorycznie przez technika konserwa­ torskiego Karola S t o i ń s k i e g o . I I . 1 pokazuje obraz po ostatecznym p u n k t o w a n i u i regeneracji werniksu. Po S Z C Z Y G I E Ł ludowe) konserwacji n i e d o s t ę p n e dotychczas jego walory a r t y ­ styczne i ideowe zostały o m ó w i o n e po raz pierwszy przez M i c h a ł a Walickiego. Szeroka rama obrazu, dzięki swej w y p u k ł o ś c i , jest j a k b y oknem, przez k t ó r e w i d z i m y M a d o n n ę od p ó ł figury, t r z y m a j ą c ą na p r a w y m r a m i e n i u nagie Dzie­ ciątko, nieco odchylone do t y ł u . Na w ą s k i m parapecie oparcia t r o n u (?), nakrytego k o t a r ą , o p i e r a j ą ręce anio­ łowie. Spojrzenie M a t k i biegnie do D z i e c i ą t k a , k u jego piąstce, o b e j m u j ą c e j p ó ł k o l i s t y przedmiot, o w i n i ę t y w białą s z m a t k ę . Jest to sosulka. Na jej p ł a s k i e j powierz­ chni stoi m a ł y ptaszek, widocz;ny z p r o f i l u , p r z y w i ą ­ zany n i t k ą . iNa szyi D z i e c i ą t k a , na fcielonej tasiemce są nanizane cztery czerwone paciorki, przedzielone ga­ łązką k o r a l u . D z i e c i ą t k o kieruje twarz k u lewej stronie obrazu, ale Wzrok u t k w i ł o w dali, j a k b y nie dostrze­ gając M a t k i . Usta lekko rozwarte, w i d a ć k i l k a z ą b k ó w . Palcami lewej r ę k i t r z y m a f a ł d u j ą c ą się b i a ł ą c h u s t k ę , w miejscu prawdopodobnego w y c i ę c i a d e k o l t u ciemno­ zielonej sukni, przepasanej wysoko w t a l i i z ł o t y m p a ­ skiem. L e w ą r ę k ę podnosi ona na połę płaszcza i do2 257 �tyka n ó ż e k D z i e c i ą t k a . P r z e s t r z e n n o ś ć obrazu jest w y ­ nikiem u k ł a d u trzech płaszczyzn. Na pierwszym planie niski parapet, głębiej kotara, a p o w y ż e j tło złocone. W ciasnej przestrzeni, z a m k n i ę t e j z jednej s t r o n y pa­ rapetem ceglanym, z drugiej k o t a r ą , stoi Madonna z D z i e c i ą t k i e m . N a złocisty m u r e k o p a d a j ą ciężkie fał­ dy niebieskiego p ł a s z c z a Madonny, z o d s ł o n i ę t ą czer­ w o n ą 'podszewką. P o w y ż e j , na t l e złoconym, w o k ó ł gło­ w y Madonny i D z i e c i ą t k a p o d w ó j n e , trybowane, czer­ wone n i m b y zataczają p r z e c i n a j ą c e s i ę k r ę g i . Stosunkowo c i e k a w y m elementem b a r w n y m obrazu są postacie o b u aniołów. M a l a r z s t a r a ł Się je z r ó ż n i ­ cować odmienną gestyką, typiką twarzy a także kolo­ rem. Anioł po stronie D z i e c i ą t k a m a jasne w ł o s y , uczesane w l o k i . Z ł o t e s k r z y d ł a zostały w y o d r ę b n i o n e z t ł a czerwonym k o n t u r e m . Jego zielona suknia z czer­ w o n y m k o ł n i e r z e m kontrastuje z. c z e r w o n ą szatą i zie­ l o n y m k o ł n i e r z e m drugiego anioła o ciemnozielonych skrzydłach. Na podstawie zachowanych (przykładów m o ż n a zre­ k o n s t r u o w a ć p i e r w o t n y stan r a m y . M i ę d z y r ó ż n o b a r w ­ n y m i p ó ł s z l a c h e t n y m i k a m y k a m i , z n a j d u j ą c y m i się w owalnych w g ł ę b i e n i a c h , i s t n i a ł y w i ę k s z e romboidalne powierzchnie p ł y t e k z r e l i k w i a m i . Twarz Madonny en trois quarts, t y p rozlany, sze­ r o k i , o wysokim czole, z podniesionymi l e k k o b r w i a m i , o dość d u ż y m nosie, z m a ł y m i Ustami i zaznaczonym p o d b r ó d k i e m . K r ó t k a s z y j a . Palce r ą k d ł u g i e , zgrabne. Twarz D z i e c i ą t k a ujęta prawie k a r y k a t u r a l n i e , szcze­ gólnie: g r u b y nos, p o d b r ó d e k , d u ż e ucho oraz k r ó t k i e k r ę c o n e włosy. Razi s k r ó t przedramienia Madonny, na k t ó r e j spoczywa D z i e c i ą t k o — w relaCji do ciasnej przestrzeni ponad parapetem kotary. A r t y s t a maluje bardziej swobodnie draperie szat. Ł a g o d n y m ł u k i e m opa­ da p o ł a p ł a s z c z a , p o d w i n i ę t e g o n a p r a w e j r ę c e M a ­ donny. N a j ł a d n i e j s z y m gestem Madonny jest n a t u r a l n y ruch p a l c ó w lewej r ę k i , c h w y t a j ą c y c h t k a n i n ę p ł a s z ­ cza i j e d n o c z e ś n i e d o t y k a j ą c y c h pieszczotliwie s t ó p Je­ zusa. 3 4 Malarz nie r a d z i ł sobie z p e w n y m i detalami, np. koniuszkiem nosa Madonny czy szyją Dzieciątka, ale w zasadzie kompozycja jego, poza d r o b n y m i n i e d o c i ą g ­ n i ę c i a m i , jest poprawna. C h a r a k t e r y z u j ą c raczej p r z e c i ę t n e w a l o r y artystycz­ ne obrazu, a t a k ż e u m i e j ę t n o ś c i prowincjonalnego m a ­ larza w a r t o p o d k r e ś l i ć , że obraz jest nasycony specy­ ficzną a t m o s f e r ą e m o c j o n a l n ą . Jest t u pewien gatunek liryki. P r z y n a l e ż n o ś ć tego obrazu do malarstwa w i e l k o p o l ­ skiego p o l . X V w. zdaje się b y ć udowodniona b r a k i e m p o d o b i e ń s t w stylistycznych z zachowanymi dziełami z terenu Ś l ą s k a , K r a k o w a i Mazowsza. M o ż n a p r z y ­ puszczać, że m a ł o zbadany zespół z a b y t k ó w ziemi sie­ radzkiej i w i e l u ń s k i e j d o s t a r c z y ł b y znacznie istotniej­ szych analogii. Stosunkowo bliskie p o k r e w i e ń s t w a t y p i k i t w a r z y i t r a k t o w a n i a szat znajdujemy w Drzeczkowie. Madonna w otoczeniu rodziny W i e n i a w i t ó w , namalowana po p o ł . X V w. przez k r ą g Mistrza Pol i p t y k u św. Barbary — jest, j a k pisze W a l i c k i , „ p r z e ­ j a w e m o d d z i a ł y w a n i a sztuki śląskiej n a miejscowe ś r o ­ dowisko". Z a ś sam P o l i p t y k św. Barbary nie dostarcza m a t e r i a ł u do p o r ó w n a ń . 5 Malarz miejscowy, p o c h o d z ą c y zapewne z okolic Kalisza, znał jednak Madonny czeskie z replik 1. p o ł . XV w. Ogólny t y p kompozycji, charakterystyka twarzy M a ­ donny jest d a l e k i m echem t y p u Roudnickiego, np. M a ­ donny K r ó l ó w A n g l i i z Buckingham Palace. J e ś l i j u ż 158 j e s t e ś m y przy szkole czeskiej, to w p o r ó w n a n i u z Assiumptą ze zbioru Lanmova z 1450 r., obraz nasz wydaje s i ę b y ć późniejszy i bliższy Madonnie z Cze­ skich Budziejowic ok. 1450 r., Madonnie z Jindfichov Hradec ok. 1460 r. i Assumpcie z Destny po 1450 r. Ł ą c z y je wszystkie t y p t w a r z y Madonny oraz schemat ogólny kompozycji. Datowanie obrazu przez Walickiego na przed 1450 r. n a l e ż a ł o b y p r z e n i e ś ć na ok. 1450 r. czy nawet nieco po p o ł . X V w., ze w z g l ę d u na m o ż l i w o ś ć znacznego o p ó ź n i e n i a w stosunku do ówcześnie o b o w i ą z u j ą c y c h f o r m stylistycznych w warsztacie tego anonimowego malarza. T r e ś c i symboliczne omawianego dzieła sztuki są 0 w i e l e bardziej w a ż k i e od p r z e c i ę t n y c h w a l o r ó w a r t y ­ stycznych. P r ó b a zrozumienia sensu i genezy takich m o t y w ó w symbolicznych, jak naszyjnika k o r a l i , soiski 1 szczygła na uwięzi, oparta została na poszukiwaniach w l i t e r a t u r z e staropolskiej i na materiale etnograficz­ nym. Znana jest bowiem dobrze zależność w i e l u w ą t ­ k ó w l i t e r a t u r y X V I , X V I I i X V I I I w . od wcześniejszych t e k s t ó w ł a c i ń s k i c h . Wierzenia i zwyczaje ludowe, k t ó r e zostały zanotowane przez e t n o g r a f ó w w X I X i X X w., p r z e c h o w a ł y znaczny zespół t r a d y c j i jeszcze ś r e d n i o ­ wiecznej. P r z y k ł a d a m i z l i t e r a t u r y staropolskiej i etno­ grafii u z u p e ł n i m y b r a k u j ą c e ogniwa nie zachowanych p r o t o t y p ó w literackich, adekwatnych dla p r z e d s t a w i e ń plastycznych k o r a l i , soski i szczygła. Osobnym zagadnieniem są t w ó r c z e i p ł o d n e w ą t k i , w c h o d z ą c e d o r e p e r t u a r u f o r m ikonograficznych sztuki średniowiecznej,, za p o ś r e d n i c t w e m w y w o d z ą c y c h się z l u d u jej t w ó r c ó w - r z e m i e ś l n i l k ó w , czy t e ż poprzez jej f u n d a t o r ó w w osobach wiejskich p a r o c h ó w i w i t r y kusów. I n n y problem to o d d z i a ł y w a n i e idei l i t e r a c k i c h za­ w a r t y c h w sztuce k o ś c i e l n e j na u m y s ł y ludzi epoki. Recepcja samych dzieł sztuki sakralnej wraz z zawar­ t y m i w n i c h ideami i W ą t k a m i m u s i a ł a w z b o g a c a ć w ą t k i t r a d y c j i ustnej naszego luldu. Pisma o j c ó w kościoła, szczególnie w w ą t k a c h medyczno-magioznych i w i a d o m o ś c i a c h dotyczących przy­ rody z a l e ż n e b y ł y od powszechnych w i e r z e ń ó w c z e s ­ nych społeczeństw. U t w o r z y ł a się tradycja literacka m o ­ t y w ó w w z i ę t y c h j u ż w c z e ś n i e j z t r a d y c j i ustnej, k t ó r a p o d l e g a ł a t a k ż e wczesnej, samoistnej ewolucji i c i ą g ­ ł y m , choć n i e w i e l k i m k o r e k t u r o m w ciągu w i e k ó w . P r ó b o w a ł e m w tej części w s t ę p n e j r o z w a ż y ć ogólnie problemy talk o d r ę b n e , jak tradycja ustna, literacka i plastyczna oraz ich z a w ę ź l e n i a w p u n k t a c h z b i e g u . 8 Przy o m a w i a n i u nip. m o t y w u szczygła, p o s ł u ż ę się s t a r y m i , jeszcze antycznymi legendami, p o l s k ą t r a d y ­ cją l u d o w ą i w ą t k a m i poezji staropolskiej d l a w y j a ś ­ nienia u k r y t y c h a s p e k t ó w t r e ś c i o w y c h i dla uchwyce­ nia c i ą g u p r z e d s t a w i e ń tego tematu w malarstwie i rzeźbie. S ą d z ę 'ponadto, że wprowadzenie t a k r ó ż n o r o d n e g o m a t e r i a ł u rozszerzy znacznie możliwości i n t e r p r e t a c y j ­ ne gotyckiego dzieła sztuki. Opieranie analizy jedynie na tradycji pisarzy ł a c i ń s k i c h p o m i j a ł o b y cały aspekt, k t ó r y u m o w n i e m o ż n a n a z w a ć rodzajowo-ludowyrn. U m y s ł o w o ś ć t r z e c i o r z ę d n e g o t w ó r c y , „ m a l u j ą c e g o dla prostaczków", była niewątpliwie wykształcona w w ą t ­ kach hagiograficznych, nie obce j e j b y ł y i n i e k t ó r e s f o r m u ł o w a n i a dogmatyczne, ale najlepiej w y r a ż a ł a się w j a w n y c h aluzjach do k o n k r e t ó w ó w c z e s n e g o życia. �III R o z w a ż a n i a nad ikilkoma r ó ż n y m i możliwościami t r e ś c i o w e j interpretacji obrazu poprzedzimy podaniem m a t e r i a ł u podzielonego na trzy p o d r o z d z i a ł y : 1. S y m ­ bolika teologiczna, 2. Przedstawienia plastyczne, 3. W i e ­ rzenia ludowe. P r z y j r z y j m y się niewielkiej postaci ptaszka. Obecnie kolor jego jest ż ó ł t a w o z i e l o n k a w y i nie ma t y p o w e j dla szczygłów żółtej p r ę g i na czarnym skrzydle. Jednak po bliższych o g l ę d z i n a c h o k a z a ł o się, że jest on .przemalowany, b o d a j ż e przez „ k o n s e r w a t o ­ r ó w z X I X w.", a na skrzydle ma ledwo dostrzegalny j a ś n i e j s z y pasek. Ustalenie, że m a l a r z o w i chodziło w ł a ś ­ nie o przedstawienie szczygła, a nie np. czyżyka jest istotne dla dalszych w y w o d ó w . Szczygieł ma w i e l o r a k i e znaczenie symboliczne i po­ dobnie jak inne p t a k i jest m i ę d z y i n n y m i symbolem duiszy, zmartwychwstania, ofiary, m ę k i i ś m i e r c i . W a r t o t a k ż e o d n o t o w a ć jego specyficzne w a r t o ś c i . W y s t ę p u j e b o w i e m jako zwiastun choroby, szczególnie podczas plagi d ż u m y . Europa ś r e d n i o w i e c z n a dobrze p r z y s w o i ł a sobie a n t y c z n ą l e g e n d ę o charadriusie czyli żółtqj siewce (łac. Churadrius Apricarius). Pisarz j o ń s k i Hipponax z V I w. przed Chrystusem w y r a z i ł stare wierzenia, że ptak ten u w a l n i a ł spojrzeniem chorego od żółtaczki. Arystofanes w Ptakach pokazał scenę t a r g u a t e ń s k i e g o , na k t ó r y m ptasznicy szczelnie o k r y ­ w a l i p t a k i , aby przyszli n a b y w c y nie w y k o r z y s t y w a l i ich cudownych właściwości przed s p r z e d a ż ą . W ciągu setek lat pisarze: Aelien, Pliniusz, Plutarch, św. H i e ­ r o n i m i Wincenty z Beauvais — zmieniali n a z w ę tego ptaka. Nazywano go Ikteros, Galgus, Galbulus, K l a d r i u s i t d . ; z czasem p o w s t a ł o wierzenie, że ptak ten o s ą d z a ł chorego pod w z g l ę d e m m o r a l n y m . „ T a k j a k ten p t a k czyni r ó w n i e ż Chrystus i kiedy chory człowiek ma u m r z e ć w grzechu, gniewa się na niego i odwraca swoje spojrzenie, a człowiek jest zgubiony. Jeśli zaś grzesznik chce być uratowany, w i e l k a ł a s k a Boska sprawia, że cierpienie jego jest u s u n i ę t e " . 7 T o co p i s a ł w swoim poemacie Meissner powtarza i Ceceo d'Ascoli w Vita Acerba z r o k u 1322: „Białego c a ł k i e m Calandrella p r o w a d z ą do łóżka chorego. Z tego co w a m m ó w i ę nie zapomnijcie niczego: Jeśli chora ma u m r z e ć , ptak powraca do swojego gniazda, a jeśli chora ma w y ż y ć — s p o g l ą d a na nią. Ptak w t a k i w ł a ś n i e slposób pokazuje s w o j ą n a t u r ę . Niewiasta, na k t ó r ą patrzy, o d ś m i e r c i do życia powraca. C a l a n t í r e l l o w i d z i też dusizę i m a r t w i się, że jest ona w grzechu. O, j a k wiele jest zawiedzionych nadziei na t y m świecie, k t ó r e p o p r z e d z a j ą Odkupienie i niosą ś m i e r ć " . 8 W g E. M á l e ' a w i t r a ż z Kladriusem z X I I I w. w ka­ tedrze w Lionie jest inspirowany przez tekst kazania Honoriulsa z A u t u n . Przedstawia on ptaka, k t ó r y za­ g l ą d a do oczu chorego. K o n t y n u a c j ą tej sceny w czasie jest lot p t a k a ( i l . 6). Identyfikowany z Charadriusem szczygieł m i a ł te same zalety. Na j e d n y m z o b r a z ó w Francesco di A n t o ­ nio da Viterbo szczygieł f r u n ą ł z r ą k D z i e c i ą t k a Jezus do klęczącego donatora. W e d ł u g Friedmanna obraz ten b y ł b y f u n d a c j ą d z i ę k c z y n n ą uzdrowionego mieszczanina, a ptaszek b y ł b y b e z p o ś r e d n i m symbolem tego c u d u . P o w i ą z a n o szczygła z jeszcze jednym znaczeniem, a m i a ­ nowicie z p ł o d n o ś c i ą . P ł o d n o ś ć s y m b o l i z o w a ł m i ę d z y i n n y m i ptak Acanthis, dla k t ó r e g o kolejnym wciele­ niem s t a ł się szczygieł, w r ó b e l , sikora czarna itd. D l a ludzi ś r e d n i o w i e c z a jedno byk> pewne, że t y l k o liczne rodziny m o g ą się o p r z e ć klęsce m o r u i d ż u m y . 9 10 Jak wiadomo, dla R i p y symbolem płodności jest kobieta z gniazdem szczygłów na ł o n i e . Ż ó ł t y kolor 1 1 II. 2. Dzieciątko Jezus, jragm. Madonny z Dembego. upierzenia, liczne i częste potomstwo b y ł y r ó w n i e ż p o d s t a w ą skojarzenia szczygła z płodnością. To ostat­ nie znaczenie pozostaje w p e w n y m z w i ą z k u z przepo­ wiadaniem chorób, a szczególnie d ż u m y . Na marginesie w a r t o p r z y p o m n i e ć , że krakowscy medycy z X V I stu­ lecia zalecają m.in, o d ż y w i a n i e się ptasim m i ę s e m , jed­ n a k ż e tylko tych p t a k ó w , k t ó r e żerują w polu lub lesie. Powszechny zwyczaj dawania dziecku do zabawy ptaszka nie był też .pozbawiony m y ś l i symbolicznej. D z i e c i ą t k o Jezus — tak jak inne dzieci — b a w i ł o się ptaszkiem. A p o n i e w a ż Dziecko Jezus nie było zwy­ czajnym dzieckiem,- to szczygieł, k t ó r y znalazł się w Jego r ą c z k a c h , n a b r a ł w i e l u nowych znaczeń. W ciągu w i e ­ k ó w n a s t ę p o w a ł a stale wymiana m i ę d z y realiami, w z i ę ­ t y m i z życia a t r a d y c y j n y m i p o j ę c i a m i teologicznymi, „...średniowieczny cziowieu m y s i a i i czuł symbolami i przechodził r ó w n i e często od symbolu do symbolu, j a k od f a k t u do faktu". 12 1 3 Trudno doszukać się konkretnych ź r ó d e ł literackich, adekwatnych do obrazu z Dembego. W i a d o m o ś c i , na k t ó r y c h Friedmann opiera swoje r o z w a ż a n i a , są bar­ dzo rozproszone. W k o ń c u X I V w . K o n r a d von Megenberg pisał w Das Buch der Natur o szczygle, jako o symbolu Dobrej N o w i n y . W Psalmie L X V I I I znalazł Marcel Auber p o r ó w n a n i e gołębia do p i ę k n e j duszy i jej cudownych k o l o r ó w . Tradycja apokryficzna zawiera h i ­ storię cudu o o ż y w i e n i u p t a k ó w z gliny przez Dzie- 259 �(przedstawionego z profilu) biegnie złoty p r o m i e ń , k t ó r y nie dochodzi celu, r o z p ł y w a się w zieleni tła. T r z y ­ dziestoletni Chrystus nie ma k o r a l i k ó w , o b r o n i ł się sam. D z i e c i ą t k o Jezus przedstawiano często z c h r o n i ą ­ cymi go amuletami w .postaci k o r a l i i a g n u s k ó w . Oczy­ wiście, przeniesienie z szyi w s p ó ł c z e s n y c h dzieci w ł o ­ skich naszyjnika k o r a l i na Jezusa m u s i a ł o m i e ć zna­ czenie symboliczne. Motywacja zapewne o p i e r a ł a się na psychologicznych pobudkach, choć u podstaw m o g ł y leżeć pewne elementy rozumowania, że Jezusowi jako „ j e d y n e m u dziedzicowi" samego Boga Ojca n a l e ż y się obrona przed złymi Ż y d a m i . „ W y m a g a ł " też tego p r a ­ w i d ł o w y r o z w ó j fizyczny i u m y s ł o w y dziecka. 1 5 IV II. 3. J. B. Strachowski, Madonna z Dembego, ryt, 1766 r. Wl. Bibl. Semin. Metropolitalnego szawie. Teka: Kopersztychy II. miedzio­ w War­ ciątko. Jednak ż a d e n z wymienionych p r z e k a z ó w l i t e ­ rackich nie jest na tyle adekwatny do p r z e d s t a w i e ń plastycznych, aby m ó c p o d k r e ś l i ć jego w a ż n o ś ć . D r u g i m zasadniczym m o t y w e m symbolicznym obra­ zu jest sosulfca, czyli smok, n a p e ł n i o n y p ó ł p ł y n n ą pap­ ką do ssania. Pokarm w r ę k u Jezusa nabiera znaczenia „chleba wiecznego". Do wiernych rzucił wezwanie: „ S t a r a j c i e się nie o pokarm, k t ó r y ginie, ale k t ó r y t r w a na ż y w o t wiecz­ ny, a k t ó r y da w a m Syn C z ł o w i e c z y " . I dalej: „ J a m jest chleb żywy, k t ó r y z nieba zstąpił, jeśliby kto po­ ż y w a ł tego chleba, żyć będzie na w i e k i , a chlebem, k t ó r y ja m u dam jest ciało moje za życie ś w i a t a " . 14 Dobór cytatu u z a s a d n i a j ą c e g o , że soslka jest m i n . symbolem zmartwychwstania jest w t y m w y p a d k u ra­ czej przypadkowy. Istnieje znaczna ilość t e k s t ó w na ten temat. W zasadzie symbolika soski p o k r y w a się częściowo z s y m b o l i k ą szczygła w w ą t k a c h Zmartwychwstania, Ofiary i Zapowiedzi Męki. Nagromadzenie znaków o w i e l u podobnych znaczeniach ś w i a d c z y o n a r a s t a j ą ­ cym powoli kryzysie j ę z y k a symboli. Podczas gdy w a r ­ tości jednych z n a k ó w z d a w a ł y się d e p r e c j o n o w a ć i za­ cierać w ś w i a d o m o ś c i ogółu, p o w s t a ł y inne, k t ó r e w cią­ gu niezbyt d ł u g i e g o czasu g u b i ł y swój sens. W scenie Kuszenie Chrystusa na stosunkowo p ó ź ­ n y m — bo z k o ń c a w i e k u X V — T r y p t y k u Jerozolim­ skiego z kościoła NP M a r i i w G d a ń s k u w i d z i m y szatana r z u c a j ą c e g o czar złym okiem ( i i . 7). Z oka złego ducha 160 Nie m o ż n a w ł a ś c i w i e p o r ó w n y w a ć powstania p i e r w ­ szych p r z e d s t a w i e ń w sztuce omawianych motywów i ich rozprzestrzeniania w Polsce czy Europie. K a ż d y z nich m i a ł swoją w ł a s n ą d r o g ę rozwoju i zanikania. K o r a l m i a ł t r a d y c j ę a n t y c z n ą , szczygieł też częściowo znany b y ł ze swych w a r t o ś c i symbolicznych już przed Pliniuszem. Geneza sośki jest najpóźniejsza. Granice czasowe powstawania o b r a z ó w z tematem szczygła są bardzo rozległe. Najwcześniejszy z zacho­ w a n y c h p r z y k ł a d ó w Madonny z D z i e c i ą t k i e m , t r z y m a ­ j ą c y m Cardellino — w y k o n a ł Maestro delia Maddalena w 2. poł. X I I I w. Dwaj aniołowie i święci u z u p e ł n i a j ą t ę k o m p o z y c j ę , p r z e c h o w y w a n ą obecnie we Florencji w kolekcji Acton. W w i e k u X V I I I zupełnie zapomniany temat n a m a l o w a ł Giovanni Battista Tiepolo. Z d a w a ł sobie zapewne s p r a w ę z p o p u l a r n o ś c i szczygła we w c z e ś ­ niejszym malarstwie w ł o s k i m , ale nie r o z u m i a ł już jego w a r t o ś c i symbolicznych. Jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . w mieszkaniach mieszczańskich w K r a k o w i e spotykamy reprodukcje litograficzne obrazu jednego z n a z a r e ń c z y k ó w , na k t ó r y m anioł podaje Dzieciątku ptaszka. Jest to daleki refleks tematu bardzo rozpowszechnionego w całej ś r e d n i o w i e c z n e j Europie. Można w y m i e n i ć kilkaset ta­ k i c h o b r a z ó w w malarstwie w ł o s k i m , h i s z p a ń s k i m , cze­ skim, niemieckim, flandryjskim, holenderskim, angiel­ skim i rosyjskim. Friedmann nie podaje p r z y k ł a d ó w z terenu Polski. U z u p e ł n i a j ą c tę lulkę o m ó w i m y w y n i k i p o s z u k i w a ń prowadzonych przede wszystkim na zachowanym m a ­ teriale malarstwa tablicowego. Udało się t a k ż e udo­ w o d n i ć istnienie pewnej ilości o b r a z ó w , obecnie już zniszczonych. I tak na p r z y k ł a d archiwalnie p o t w i e r ­ dzony został obraz Madonny z D z i e c i ą t k i e m „ t r z y m a j ą ­ cym gołębia w r ę c e " w kaplicy Anielskiej katedry poz­ nańskiej. 16 Z o d b i t k i graficznej w e d ł u g obrazu Madonny z Dzie­ c i ą t k i e m z Dobromila m o ż n a sądzić, że Dzieciątko t r z y ­ ma w lewej rączce ptaszka. 17 Analiza p r z y k ł a d ó w malarstwa polskiego prowadzi nas do z a s k a k u j ą c y c h w n i o s k ó w . W y s t ę p u j e ł a t w o za­ u w a ż a l n y podział terytorialny. Grupa o b r a z ó w z K r a ­ kowskiego odznacza się jednolitością, są to w ł a ś c i w i e kopie Madonny Z b r a c ł a w s k i e j . D w i e z nich datowane są na koniec X I V w., pierwsza z T r z e m e ś n i , druga z Muzeum Czartoryskich, zakupiona ze z b i o r ó w Z i e mienckiego przez hr. Badeniego. Do tego t y p u należy Madonna z T y ń c a — polichromia ś c i e n n a , z p o c z ą t k ó w X V I w. i obraz z K r a k o w a , w ł a s n o ś ć p r y w a t n a . N a j ­ p ó ź n i e j s z y m p r z y k ł a d e m z k o ń c a tego w i e k u jest obraz z Odrzykonia, przechowywany w Muzeum Czartory­ skich. O d d z i a ł y w a n i e cudownego w i z e r u n k u ze Z b r a e ł a w i a najbardziej widoczne jest w w o j e w ó d z t w i e k r a - �k o w s k i m . Na t y m terenie p o w s t a ł a j e d n a k ż e Madonna ze ś w i ę t y m i z Ł ę k a w i c y , po 1500 r. Madonna z K ł o d z k a na Ś l ą s k u , dawniej z Kaiser-Friedrieh Museum w Berlinie — p o w s t a ł a w pol. X I V w. Otwiera ona śląską g r u p ę o b r a z ó w ze szczygłem. O ł t a r z ze Zgorzelca 1440 r. i t r y p t y k z Ć w i k l i c z 3. ć w i e r c i X V w . n a l e ż ą do p r z e d s t a w i e ń Madonny w otoczeniu ś w i ę t y c h . Temat św. A n n y S a m o t r z e ć zna­ ny jest w trzech p r z y k ł a d a c h . Pierwszy to obraz z k o ń ­ ca X I V w . z Muzeum Ś l ą s k i e g o we W r o c ł a w i u . D w a inne z 1. ćwierci X V I w . pochodzą z Zaeharzewic i z K a t e d r y W r o c ł a w s k i e j (epitafium kanonika W a r t e n berga). Bardzo rzadkie przedstawienie Zwiastowania ze szczygłem i m a ł p ą znajduje s i ę w Muzeum N a r o d o w y m w Warszawie, a pochodzi z kościoła b e r n a r d y ń s k i e g o we W r o c ł a w i u , z ok. 1500 r. Poza dwiema w i ę k s z y m i grupami o b r a z ó w ze Ś l ą s k a i M a ł o p o l s k i — znane są zaledwie t r z y obrazy z innych o b s z a r ó w . Malarz M i c h a ł z Salzburga n a m a l o w a ł k w a t e r ę z Ucieczką do Egiptu ok. 1510 r. — G d a ń s k , Muzeum Pomorskie. Dzieciątko Jezus trzyma w lewej ręce sosulkę, a w prawej przy­ trzymuje na sznurku l a t a j ą c e g o szczygła. Na obrazie z Dąjbrowic, p o w i a t k u t n o w s k i , ś w . Jan Chrzciciel po­ daje Jezusowi ptaszka (?). Na terenie Wielkopolski Madoinna w Dembem jest j e d y n y m obrazem tego t y p u . W scenach: Narodzin i P o k ł o n u trzech króli ł a t w o z a u w a ż y ć na dachach stajenki betlejemskiej o b e c n o ś ć p t a k ó w , t r u d n y c h jednak do zidentyfikowania. P o l i ­ chromia ś c i e n n a ze Strzelnik, powiat brzeski, jest wcześniejsza od kwater, namalowanych przez Hanusza w p o l i p t y k u o l k u s k i m i Mistrza Wniebowzięcia z Warty w t r y p t y k u z Warty, z n a j d u j ą c y m się w Muz. N a r o ­ d o w y m w Warszawie. Ucieczka do Egiptu z t r y p t y k u X V I II-wiecznego św. Józefa z kościoła D o m i n i k a n ó w w K r a k o w i e pokazuje Dzieciątko z ptaszkiem i jest n a j p ó ź n i e j s z y m p r z y k ł a d e m malarstwa polskiego z oma­ w i a n y m symbolem. Zielonkawy, zgaszony kolor p t a k ó w z Hortus Conclusus z Bzia Zameokiego jest prawdopo­ dobnie n a s t ę p s t w e m przemian chemicznych b a r w n i k ó w , nie mniej obraz ten m o ż e się znaleźć w omawianej grupie jedynie ze znakiem zapytania. U d a ł o się t a k ż e znaleźć k i l k a p r z y k ł a d ó w z innych dziedzin sztuki, jak haft i m i n i a t u r a . N a l e ż ą one już w ł a ś c i w i e do zupełnie o d r ę b n e g o zagadnienia i są ma­ t e r i a ł e m d o d a t k o w y m . W bordiurach g r a d u a ł u O l b r a c h ­ ta ł a t w o rozpoznać szczygły. Ten sam m o t y w znany b y ł w hafcie. W scenach z d o b r y m pasterzem i w spot­ k a n i u ś w . Jana Chrzciciela ze św. R o d z i n ą (na k o l u m ­ nach o r n a t ó w ) z krakowskiego kościoła F r a n c i s z k a n ó w i z klasztoru w Ż a r n o w c u wyhaftowano szczygły, da­ towane na X V I I w. a w drugim ptaszka. Z o k o ł o 1470 r. pochodzi t r y p t y k z Dilna — Mistrza Svatojirskeho o ł t a r z a , obecnie Praga, Galeria Narodowa. Jan Gruningen w drzeworycie Salva Regina ze św. św. K a t a r z y n ą i B a r b a r ą — ok. 1500 r. — p r z e d s t a w i ł Dzieciątko b a w i ą c e się sosulką i ptakiem, z r y w a j ą c y m się do lotu. Podobne są do niego drzewo­ r y t y i r y s u n k i Albrechta Dtirera, z t y m jedlnakże, że jego obraz z Deutsches Museum w Berlinie Madonny z Dzieciątkiem nie przedstawia szczygła, lecz czyżyka. Oba te ptaszki m a ł o jednak różnią się t r e ś c i a m i sym­ bolicznymi. Na „liście szczygłów" w y m i e n i ł e m już g d a ń s k i obraz malarza M i c h a ł a oraz epitafium w r o c ł a w s k i e k a n o n i ­ ka P. Wartenberga. Jedynym p r z y k ł a d e m , j a k i uda­ ło m i się znaleźć na terenie Włoch, jest Madonna z Loretto — Alessandro de Padova i Giovanni Maria de Trevilso •— z Muzeum Bellomo w Syrakuzach. Nie z a j m o w a ł e m się s a m ą s o s u l k ą w r ę k a c h D z i e c i ą t k a Jezus, k t ó r a jest bardzo r z a d k i m m o t y w e m w malar­ stwie europejiskjm. Przedstawienia plastyczne Dzieciątka Je3us z kora­ lami na szyi i ewentualnie na przegubach r ą k są bar­ dzo rozpowszechnione w polskiej sztuce od k o ń c a X I V w. do k o ń c a X V I w. Na Ś l ą s k u w w i e k u X V i 1. ćwierci X V I w. m o t y w ten był bardzo popularny, tak w rzeź­ bie, j a k i w malarstwie. Zasięg .jkorala" obejmuje wszystkie dzielnice i wymienianie tak znacznej liczby p r z y k ł a d ó w mija się z celem. (Przypuszczalna ilość ok. 70 sztuk.) V O ubarwieniu ptaszka w tradycji ludowej znsma jest legenda, że kiedy Bóg rozdzielił p t a k o m kolory, szczygieł przyleciał jako ostatni i w n a g r o d ę za p o k o r ę o t r z y m a ł w s p a n i a ł e , r ó ż n o k o l o r o w e upierzenie. Legenda w wersji polskiej, z Pomorza, jest do niej bardzo zbliżona: „ K i e d y miły Bóg s t w o r z y ł p t a k ó w — p o m a z a ł ich f a r b ą , by się różniły jedne od drugich. Po szczygle, k t ó r y przyleciał ostatni, b r a k ł o j u ż S t w ó r ­ cy farby, więc ze wszystkich g a r n c z k ó w p o z b i e r a ł ostat­ k i i p o m a l o w a ł m u pierze, dlatego szczygieł jest tak pstrokaty". 19 20 Z innego ź r ó d ł a dowiadujemy się o przyjaznym sto­ sunku ludzi do oswojonego ptaszka: „ P i ę k n y ptak szczygieł i ś p i e w a nadobnie, k t ó r e by ś p i e w a ł jemu podobnie. Rzadko najdziesz, skąd go też chowają, w klatkach ludzie i w n i m się k o c h a j ą " . 2 1 W sumie u d a ł o się znaleźć 20 o b r a z ó w tablicowych z t y m m o t y w e m . „ P o s z u k i w a n i a s z c z y g ł a " w polskiej sztuce nie p o w i n n y się jednak na t y m z a k o ń c z y ć . Zapewne, m o ż n a by jeszcze nieco p o w i ę k s z y ć liczbę o b r a z ó w i rzeźb, chociaż przebadanie pod t y m w z g l ę ­ dem wszystkich krajowych z a b y t k ó w — nie jest za­ sadniczym celem tej pracy. I n n ą p o c h w a ł ą jest cytat ks. K l u k a , badacza fauny krajowej z X I X w.: „Nie ma w Polsce, ani podobno w Europie ptaszka, k t ó r y by p i ę k n i e j s z y m i o k a z y w a ł się p i ó r k a m i i k t ó r y by, po s ł o w i k u p r z y j e m n o ś c i ą swego głosu, zwłaszcza długo i statecrn'e się p o p i s y w a ł , jak szczygieł. Jedno z n a j w c z e ś n i e j s z y c h p r z e d s t a w i e ń plastycz­ nych sosulki n a m a l o w a ł malarz znany jako Mistrz Ziem Zakonu (pod w p ł y w e m czeskim) ok. 1350 r. Obraz Madonny T r o n u j ą c e j z D z i e c i ą t k i e m pochodzi ze zbio­ r ó w miejskich w K r ó l e w c u . Soska U k s z t a ł t o w a n a jest z szaty Jezusa. Inne przedstawienia należą do k r ę g u czesko-śląskiego. Św. A n n a S a m o t r z e ć ok. 1400 r. — W r o c ł a w , Muzeum Śląskie. Szczygieł dziobie soskę. Rzeźba Madonny, dzieło warsztatu M a d o n n na L w i e ok. 1390 r. z Muzeum Narodowego w Warszawie przed­ stawia Jezusa t r z y m a j ą c e g o w jednym r ę k u soskę, Chowany bowiem ś p i e w a od r o k u do roku, w y j ą w ­ szy czas k r ó t k i pierzenia... W klatce ż y w i ą się pospo­ licie tylko samym nasieniem konopnym. Z gniazda w y j ę t e i wychowane, tak się wypieszczą, że z k l a t k i wyleciawszy, siedząc na r ę k u , ś p i e w a j ą , aby się zaś tak wypieściły nigdy więcej j a k jednego pojedynczo, c h o w a ć trzeba..." Ze wszystkich odmian szczygła najbardziej są ce­ nione szczygły g ó r s k i e i leśne, z powodu ich p i ę k n e g o upierzenia. Dzieciom w w i e k u p ó ł t o r a r o k u dawano już ptaszki do zabawy. Duże zapotrzebowanie na tego 18 22 162 �, -\ r z włosia k o ń s k i e g o i stawia takie konopie gdzieś za stodołą. Podobnie z a k ł a d a się oczka na ostach. Szczygły s i a d a j ą c na nie, ł a t w o się łowią. W t y m w y p a d k u jednak ł a p i ą c y szczygły u w a ż a na moment schwyta­ nia się ptaka i t u ż po z ł a p a n i u odczepia go, aby się nie udusił. Szczygły bowiem, j a k o p t a k i śpiewające ł a p a n o dla trzymania i c h zimą w k l a t k a c h . . . " D o i n ­ nych n a r z ę d z i należą k l a t k i z potrzaskiem i p ę t e l k i druciane. Andrea Antonio Pucci, z m a r ł y w 1373 r., k r e ś l i ż y ­ w y obraz florenckiego targu na p t a k i podczas ś w i ą t Wielkanocy. 24 „ Ą p r e s s o ą u a n d o vien la p a s ą u a gaja... D i p i u region v'arrivano ucelłini Si da tenere i n gabbia da cantare E pe'fasiiciu'frusconi e passerini". 25 W ludowej t r a d y c j i w ł o s k i e j szczygła nazwano na­ wet „ p t a k i e m Jezusa". Powszechny zwyczaj dawania dziecku do zabawy ptaszka nie b y ł w o l n y od myśli symbolicznej. U w a ż a n o , że Dzieciątko Jezus — tak jak inne dzieci — powinno b a w i ć się p t a s z k i e m . H y m n y kościelne i p i e ś n i religijne p r z e k a z a ł y nam c i e k a w ą t r a d y c j ę o szczygiełku. X V I I - w i e c z n e t ł u m a ­ czenie, dokonane przez Grochowskiego, W i r y d a r z a Ja­ kuba Pontany — zawiera r y m Szczygielek ptaszek. 26 „Zbywszy próżnych myśli z głowy, s z e d ł e m w gaj, b l i s k i l i p o w y ; II. 4. Madonna z Dembego, staloryt, Wt. Arch. oo. Kapucynów w Krakowie. skiego. ok. 1880—2890 r. Zb. o. Nowakow­ rodzaju zabawki w y t w o r z y ł o wiele r ó ż n y c h sposobów chwytania. Najbardziej znany z nich b y ł tzw. pod o b ł ę k „rozłożywszy sieć ofołąka w miejscu, gdzie b y w a liczny ciąg (przelot) p t a k ó w , stawia ptasznik opodal b u d k ę z gałęzi, w k t ó r e j zaczajony, .pociąga za sznu­ rek, trzymany w r ę k u , aby p r z y k r y ć siecią o b ł ą k u ptaki na żer zleeiałe. G ł ó w n ą są p r z y t y m d l a ń po­ m o c ą dobre w a b i ę ; za w a b i ó w takich służą szczygły, w r ó b l e , d z w o ń c e i t p . W zeszłym r o k u z ł a p a n e , prze­ chowywane przez zimę w d o m u i ocienione ( t j . t r z y ­ mane czas j a k i w ciemności, by lepiej ś p i e w a ł y i w a ­ biły, gdy b ę d ą wyniesione na ś w i a t ł o dzienne) siedzą one w klatkach, powieszonych na w i e r z c h o ł e k g a ł ę zisty [ k t ó r y ] zasłania k l a t k i i ś p i e w e m p r z y w a b i a j ą ] l a t a j ą c e stadami po powietrzu ptaki swego gatunku, k t ó r e zrazu p r z y s i a d a j ą na pobliskich drzewach ... s k ą d z l a t u j ą pod sidła. Do w a b i ó w takich należy czasem i ptaszek za nogę u w i ą z a n y do kija w ś r ó d ż e r u na przodzie i p o d l a t u j ą c y w g ó r ę , o ile m u na to sznurek pozwala, ptak t a k i szpanuje. Ptasznicy ł a p i ą takie na poły, t j . p r z y r z ą d podobny do o b ł ą k o w e g o , lecz daleko w i ę k s z y c h r o z m i a r ó w . D w a s k r z y d ł a siatkowe, czworo­ graniaste p o d ł u g o w a t e p r z y t w i e r d z a j ą na kołach niby na zawiasach i r ó w n o l e g l e leżą na p a r ę łokci od sie­ bie, m i ę d z y n i m i jest posad z ziarnem. Za p o c i ą g n i ę ­ ciem sznurka, przytwierdzonego do o b u skrzydeł, skrzy­ dła te z a k ł a d a j ą na siebie i p r z y k r y w a j ą złapane ptaki". 2 3 „Dość powszechny b y ł w Wielkopolsce sposób ł a p a ­ nia na oczka szczygłów. Na główce dojrzałych konopi z ziarnem w i ą ż e s i ę późną j e s i e n i ą szereg oczek 162 Ten szczygieł do m n i e p r z y l e c i a ł . W i ę c gdy m i na r a m i ę w l e c i a ł , Pocznie ś p i e w a ć ; !w t y m do niego Tak r z e k n ę ś p i e w a j ą c e g o : Czego chcesz, ptaszku, P ł a s z c z y k i e m p s t r y c h p i ó r odziany? On t a k p o w i e : P r o s z ę , panie, Niech to m a m za swe ś p i e w a n i e i — W e ź m n i e , a zanieś do swego Jezusa i M a t k i Jego Z a n i e ś m a ł e g o szczyglika, A oddaj mnie za muzyka, Sam do Jezusowej r ę k i B ę d ę l a t a ł i przez d z i ę k i Pod stołeczkiem tej Dziecinki B ę d ę z b i e r a ł odrobinki, I (pić z kieliszeczka Jego B ę d ę (się w a ż y ł u Niego. A nie chcę isłużyć inszemu Do mej ś m i e r c i , t y l k o Jemu. C h o ć b y t e ż w czym u w a ż o n y , K a z a ł m i lecieć w swe strony, W o l ę Go raczej p r z e p r o s i ć , Niźłi się indziej wynosić. A tak, Jezu, ptaszka tego< Dajęć dziwnie powolnego; Gdy chcesz, m i e j go za muzyka, Gdy chcesz, miej za s ł u ż e b n i k a " . 27 Bardzo jest prawdopodobne, że d l a tego wiersza pier­ w o w z o r e m b y ł o dzieło plastyczne, np. obraz j a k i e j ś szko­ ły w ł o s k i e j , a nie wcześniejsze pisma. W k a ż d y m razie wiersz ten ma d u ż ą w a r t o ś ć .dla znalezienia podstaw literackich omawianego m o t y w u . W noc Bożego Narodzenia — szczygieł ś p i e w e m chwa­ lił Boga — j a k p o d a w a ł y n i e k t ó r e kolędy. Czas ich po­ wstania jest idość r o z l e g ł y — od X V I I I w . aż do Pasto­ rałek Tytusa C z y ż e w s k i e g o . �S y s a ł k a czyli s y s o ł k a , inaczej sysółka, czumlik l u b cycek t o w gwarze l u d o w e j — smoczek. „ K a w a ł e k chle­ ba z a w i ą z a n y w igałgamku d l a dziecka do ssania" — s t a n o w i ł p o k a r m u z u p e ł n i a j ą c y k a r m i e n i e p i e r s i ą . Po o t r z y m a n i u smoczka, dziecko z a c z y n a ł o s s a ć i przesta­ wało płakać. 2 8 N i e m o w l ę czyli osesek, sysek, sysun — o d ż y w i a n o „prócz mleka k a r m i ą c e j . . . p a p k ą na naparze k m i n k u z pszennej m ą k i z przetopionym ś w i e ż y m m a s ł e m . Tego rodzaju p o k a r m , j a k r ó w n i e ż i sucharki W wodzie zago­ towanej s t a n o w i ą w y ł ą c z n i e [sposób o d ż y w i a n i a ] u na­ szych mieszczek" . 'Niekiedy dzieciom k r z y k l i w y m , n i e ­ spokojnym w nocy dodawano do z a w a r t o ś c i smoczka o d w a r m a k u „ a b y dzieci spały". W d a w n y c h k o l ę d a c h śpiewano o t y m tak: 29 „ p o mleczku, po imioduniu d a m imaczeczku ś p i j oczecaku, śpij kochany — J e z u n i u " . M W obrazie z Dembego szczygieł jest zwiastunem cier­ p i e ń i ś m i e r c i . M a ł y Jezus, w y c z u w a j ą c p r z y s z ł e n i e ­ b e z p i e c z e ń s t w o z a p ł a k a ł , ale podany w sosulce m a k po­ w i n i e n go >uspokoić. W s t a r o ż y t n o ś c i m a k b y ł atrybutem w i e l k i e j M a t k i , Cybele — Demeter, Hery, A f r o d y t y i ś m i e r c i g r e c k i e j . „ K w i a t m a k u przedstawia obrazowy znak d l a ś w i a t o ­ p o g l ą d u , w y n i k a j ą c e g o z filozoficznych t e o r i i . W dojrza­ łej główce maiku d r z e m i ą siły, k t ó r e w p ł y w a j ą j a k o p i u m na m y ś l i i uczucia c z ł o w i e k a . Dla p e ł n e g o obra­ zu w a r t o d o d a ć , ż e czasami sosulka s k ł a d a ł a s i ę z o b c i ę ­ tej u szczytu g ł ó w k i m a k u , o w i n i ę t e j l n i a n ą s z m a t k ą . Z a w a r t a w m a k ó w c e papka p o k a r m u nie r o z l e w a ł a się na b o k i . Dziecko m o g ł o s s a ć g ó r n ą j e j część. T a k i jest w ł a ś n i e t y p soski na obrazie z Dembego. 31 32 Jednym z najbardziej rozpowszechnionych s y m b o l i t o w a r z y s z ą c y c h postaci D z i e c i ą t k a Jezus b y ł k o r a l . Dla ochrony przed u r o k a m i od bardzo d a w n y c h czasów za­ wieszano dzieciom r ó ż n e g o rodzaju amulety ma szyi i na przegubach r ą k . Do dnia dzisiejszego' w p e w n y c h regio­ nach istnieje zwyczaj z a k ł a d a n i a n i e m o w l ę t o m na r ę k u p a c i o r k ó w i w s t ą ż e k czerwonego koloru. Znane b y ł y r ó ż n e rodzaje a m u l e t ó w : pisane ma pergaminie, r y t e w metalu, lane w o ł o w i u . Noszono t a k ż e zaszyte w m a ­ ł y c h woreczkach suszone rośliny, części z w i e r z ą t , k a ­ mienie p ó ł s z l a c h e t n e oraz m e d a l i k i w formie t z w . agnusików. 11. 5. A.F. Dietrich, Madonna z Dembego, akwaforta, 1880—1890 r. Wł. Arch. oo. Kapucynów w Krakowie. o. Nowakowskiego. ok. Zb. 3 3 W e d ł u g w i e r z e ń rozpowszechnionych w c a ł e j E u r o ­ pie — u r o k o w i (podlegały szczególnie matlki i n i e m o w l ę t a . K a ż d a choroba dziecka jest w y w o ł a n a rzuconym przez kogoś u r o k i e m . Przeciw m a g i i m o g ł a b r o n i ć skutecznie t y l k o magia, same zaś lecznicze zabiegi, stosowane d l a 'uzdrowienia dziecka, niewiele r ó ż n i ł y się od c z a r ó w i zaklęć. Talk inp. w y g l ą d a ł przepis na l e k a r s t w o prze­ ciw padaczce. „ W e ź m i ipereł preparowanych albo sub­ telnie utartych, kamienia szmaragdowego, korali czer­ wonych [podkr. moje — J. Ch.] bursztynu, jemioły d ę ­ b o w e j , k a ż d e g o po ć w i e r ć funta, złota malarskiego przed­ niego l i s t k ó w p i ę ć " . 34 K o r a l b y ł u w a ż a n y za n a j w a ż n i e j s z y ś r o d e k zabez­ p i e c z a j ą c y p r a w i d ł o w y r o z w ó j dziecka. „Dziecinie trzeba zawieszać na szyi i ramionach czerwone korale, aby b y ł y wysokie i k r z e p k i e " . diabelskie albo widzenia, albo sny straszliwe o d p ę d z a , grzmienie albo pioruny, w i a t r y i inne n a w a ł ó w k i oddala i b r o n i od o k r u t n y c h z w i e r z ą t " ' . Specjalnie p o d k r e ś l a n o t a k ż e s k u t e c z n o ś ć d z i a ł a n i a k o r a l i przeciwko m o r o w e m u p o w i e t r z u i d ż u m i e . Wie­ rzono t a k ż e , że czerwone korale pod w p ł y w e m „fascy­ nacji" t r a c ą swój blask i b l e d n ą . Ł a t w o w t e d y p o z n a ć , że dany osobnik jest „ z a u r o c z o n y " . Dzieciom anemicz­ n y m zawieszano na szyi p u r p u r o w e korale, aby m o g ł y one zyskać więcej k r w i . C z e r w i e ń b y ł a t e ż symbolicznym kolorem zdrowia i życia. Dla c h r z e ś c i j a n kolor t e n b y ł zawsze z w i ą z a n y z m ę k ą Chrystusa. W literaturze staro­ polskiej znajduje się ciekawe p o r ó w n a n i e : „Wschodzisz, m ó j Jezus j a k szczep koralowy /Gdy jeszcze z morza nie w y c h y l i głowy/ Lecz potem r ę k ą m o r d e r s k ą w y r w a n y / Zejdziesz ze ś w i a t a jak k o r a l r u m i a n y " . 6 3 7 Dzieciątko Jezus z obrazu w Dernbem m a naszyjnik koralowy, prawdopodobnie w z w i ą z k u z d o l e g l i w o ś c i a m i okresu z ą b k o w a n i a . Powszechnie wierzono bowiem, że z Dembego jest raczej s k r o m n y . Zwyczaj p r z e t r w a ł do dnia dzisiejszego, u l e g a j ą c j e ­ dynie niewielkiej m o d y f i k a c j i . Do d n i a dzisiejszego chore dzieci, p r z y w o ż o n e do warszawskich szpitali z o d ­ ległych miejscowości, m a j ą na rączce bransoletki z czer­ wonych paciorków. 35 D l a innych k o r a l stopniowo stał się uniwersalnym ś r o d k i e m przeciw w s z y s t k i m u d r ę k o m i cierpieniom. „ K t o j i p r z y sobie b ę d z i e nosił, albo gdziekolwiek b ę d z i e w d o m u , albo w łodzi, tedy wszelkie przynagabanta VII T w ó r c a M a d o n n y z Dembego m a l u j ą c poszczególne znaki symboliczne z a w a r ł w nich bardzo r ó ż n e znacze163 �nia. Dlatego wymowa treści ideowych obrazu nie może być jednoznaczna. Mijałaby się z celem (prezentacja k i l ­ ku różnych zupełnie w .założeniach interpretacji, opar­ tych na tym samym materiale. Uniwersalny program samego malarza łączy tradycyjną wymowę obrazu Ma­ donny z Dzieciątkiem Jezus z treściami rodzajowymi, łatwiej dostępnymi dla ogółu. Wiemy już o powszechnej wierze w moc „złego oka", czytaliśmy o typowej za­ bawce dla dzieci w średniowieczu — żywym iszezygiełku, wreszcie o popularnym zwyczaju dokarmiania sosulką. Malarz właściwie oscyluje pomiędzy tym co nazwalibyś­ my dziś laicyzacją sztuki sakralnej a przybliżaniem ,prawd wiary do ludzi prostych, Twórca obrazu nadał cechy ludzkiej miłości uczu­ ciom Madonny do swego syna. Chusta narzucona na ramiona Madonny Odnosi się do jej zwykłych czynności matczynych, karmienia i opieki. Korale bronią jej syna przed „złym okiem złych ludzi". Szczygieł, a może jesz­ cze bardziej pierwsze bolesne ząbki są zapowiedzią Przyszłej Męjki. Jezus jakby Isobie to uświadomił i szuka u Matki schronienia, aie ona nie zdoła go ocalić. Jest to powodem tajonego bólu, symbolizowanego siwym kosmykiem włosów na iskroni. Pomimo ostrych tonów barwnych medanoholijna rezygnacja jest treścią obrazu. Te same symbole są też zapowiedzią Zmartwychwsta­ nia, a przyszły Dramat będzie zarazem radosnym odku­ pieniem świata . Z kolei przypomnijmy terapeutyczne znaczenie ko­ rali, szczygła i sosulki. Realnym faktem stojącym iu ge­ nezy fundacji obrazu musiała być choroba dziecka i je­ go uzdrowienie. Dziecko Jezus mogło nosić koraliki, bawić się Iszczygłem i karmić sosulką, podobnie jak nor­ malny chłopczyk. Ufundowanie obrazu było aktem po­ dzięki rodteiców .za. łaskę powrotu do zdrowia prawdo­ podobnie najstarszego Isyna w rodzinie. W związku z ostatnią hipotezą rysuje się jasno- wy­ jątkowość Obrazu Madonny z Dembego. "W pewnych, wąskich zresztą, iramach wykorzystano tradycję niektó­ rych wierzeń ludowych przy interpretacji wymowy ideo­ wej gotyckiego dzieła sztuki. HLAMIVS 39 PRZYPISY 1 Opublikowany artykuł jest fragmentem monografii obrazu Madonna eon cardellino z Dembego k. Kalisza, napisanej w 1964 r. jako praca magisterska pod kierun­ kiem iprof. dr M. Walickiego w Katedrze Historii Sztuki Średniowiecznej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego. Prof. dr Michałowi Walickiemu tą drogą pragnę wyrazić głęboką 'wdzięczność za wskazany temat pracy i podziękować za prawdziwie ojcowską opiekę podczas jej pisania. M. Walicki, Z problematyki malarstwa wielkopol­ skiego polowy XV wieku (1440—1475), „Wieki Średnie", Warszawa 1962, s. 249^253. W twarzy Madonny znajdujemy ipodobieństwa z ty­ pem Madonny z Epitafium Jana von Jerzen, kanonika praskiego, zim. 1395 r., Wiedeń, kolekcja prywatna. Por. J. Balogh, L'origine du istyle des sculptures en bois de la Hongrie Médiévale, „Acta Historiae Artium", 1957, z. 4, s. 233, i l . 16. Madonna ta należy do pięknych Ma­ donn iSitylu „suave" z terenu Wschodnioniemieekiego i czeskiego. W rzeźbie odbiciem tego typu jest Madonna z Kislomnlic (Łomnicko). Gesty Madonny i Dzieciątka powtarzają w odbi­ ciu lustrzanym kompozycję po 1350 r. sieneńskiego M i ­ strza Ovile. Obraz ten znajdował się na rynku antykwarskim w 1954 r. Por. D. C. Shorr, The Christ Child in Devotional Images in Italy during the XIV Century, New York 1954, s. 159, typ 24, Siena 3. M. Walicki, Z problematyki malarstwa wielkopol­ skiego..., s. 254. Księdza Grochowskiego wiersze i insze pisma co przebrańsze..., Kraków 1608 — cytuje wg A. Jastrzęb­ 2 3 4 5 8 164 ski, A. Podsiad, Boże Narodzenie. Antologia poezji pol­ skiej, Warszawa 1901, s. 446: „.,. pierwej niechaj i naj­ lepszemu malarzowi ma za złe, którzy przy tym Dziecię­ ciu i Matuchnie jego nie tylko kolebkę ... ale .podczas pokazuje naim na tablicy swej to święte Dziecię, kwia­ tek jaki w ręku, jabłko, albo pomarańczę trzymające, albo na tejże rączce ptaszka jakiego (podkreślenie mo­ je— J. Ch.], na koniec i pieska Wedle nóg jego, bądź i insze takowe rzeczy dziecińskiej zabawie przyzwoite. A iż malarzowi nie ma nikt tego za złe, toż i mnie nie masz się dziwować, gdy takie rzeczy nie tylko podobne do wiary, ale owszem rzeczywiste w swych wierszach jako- w żywych obrazach przed ludziom kładę". Ks. Grochowski ptee o tematach rodzajowych wsztiuce sakralnej, zdającej sobie sprawę z ich „stosowności" właśnie w oparciu o ich długą tradycję w malarstwie tablicowym X V i X V I w. Do niewyrobionego czytelnika apeluje niejako poprzez to CO nazywano wcześniej biblia pauperum. W (polskich warunkach historycznych na gruncie pro­ wincjonalnym proces łączenia się odrębnych tradycji: l i ­ terackiej, plastycznej i ustnej był na pewno bardzo za­ gmatwany. * H. Friedmann, The Symbolic Goldfinch. Its Hi­ story and Significance in European Devotional Art, The Bollingen Series, V I I , Pantheon Books, Washington 1946. Poemat Meissnera ze zbioru F. H . von der Hagen, Minnesinger Leipzig 1838, t. 3, s. 9i2. Cyt. Wg. H. Friedmann, op. cit., s. 12. Francesco degli Stafoili (1257—4327) znany jako Ceoco d'Ascoli w Vita Acerba napisał wiersz O naturze Chalandrello, Vita Acerba, Cap. X V I I , arkusz 55 verso — 8 �II. 6. Klaudrius, witraż w katedrze w Lyonie (wg H. Friedmanna). II. 7. Kuszenie Chrystusa, fragm. Trypty­ ku Jerozolimskiego, z kośc. N.P.M. w Gdańsku, 1490—1497. Dolna Nad­ renia. Dep. Muz. Nar. w Warszawie. o 56 recto. (Biibl. Laurenziiana, Plut. X I , cod. 52 in 8 ). Tłumaczenie podaję na podstawie H. Friedmann, op. cit., s. 17. Honoriusz z Autan, Spec. Ecci. /In Ascens. Dcm. col. 958, cyt. wg E. Mâle, L'art religieux du XIII« s. en France, Paris 1923, s. 40. Por. H. Friedmann, op. cit., s, 17,1'—.172. Tłumaczenie polskie podaje M. Walicki, Z problema­ tyki malarstwa, s. 254, łprzyp. 24. Nie przesądzając wartości tej interpretacji Friedmanna, można podać i inne podobne przykłady. Prawie każde dziecko na wsi bawiło się ptakiem uwiązanym nitką za nóżkę, a uśmiechem witało próbę ucieczki ze strony swojej żywej kolorowej zabawki. Takie jest pro­ ste wytłumaczenie psychologiczne. Z końca XV w. pochodzi drzeworyt A. Kobergera, przedstawiający Assumptę. Nagie Dzieciątko trzyma na uwięzi odlatującego ptaszka. Z innych przedstawień la­ tającego ptaszka wokół ręki Jezusa warto wymienić': obraz ze szkoły Lukki — Cambridge (USA). Fogg Art Museum, J. Cabrera — Madonna z Dzieciątkiem sdoirowana przez aniołów — Muzeum Biskupie w Vieh oraz J. Gruningen — Salve Regina ze św. św. Katarzyną i Barbarą, drzeworyt ok. 11500 r. G. Richardson, Iconology, or a Collection of Emblematic Figures (oparte ¡na C. Ripa, Iconología Roma 1613), t. 2, 1779, s. L X X X , i l . 307. (Cyt. wg H. Friedman«, op. cit. s. 31). F. Giedroyć, Mór w wiekach ubiegłych. Zarys historyczny, Warszawa 1899. 9 10 11 12 13 H. Ó. Tayior, The mediaeval Mind (b. m.), 191i, t. I I , s. 69. Ewangelia św. Jana, V I , 27—8, V I , 51—52. S. A. Callisen, The Evil Eye in Italian Art, „The A r t Bulletin", X I X , 1937, s. 450 i nast. Por. J. Nowacki, Kościół katedralny w Poznaniu. Studium historyczne, Poznań 1959, s. 339: „Według wizy­ tacji i spisu klejnotów z lat 1728 i 1781 przedstawiał obraz ten M . Boską z Dzieciątkiem, trzymającym gołę­ bia w ręce. Ozdobiony był koroną srebrną z dwunastu gwiazdami nad głową M. Boskiej, srebrne były oczy, nóżki Dzieciątka, a w 1781 była także srebrna sukienka NMPanny, promienie nad Dzieciątkiem i srebrny go­ łąbek ... jeśli nie pochodził z dawnego ołtarza fundacji Rydzyńskich z 1410 r., czy 1521 — mógł być dziełem malarza Korzeniowicza, który wykonał w latach 1664— 1665 obraz wielkiego ołtarza i portrety biskupów Szołderskich i Tolibowskich". Nie mając całkowitej pew­ ności, ale z dużym stopniem prawdopodobieństwa twier­ dzić można, że obraz ten należał do typu Madonny ze szczygłem i pochodził z wieku XV. W związku z po­ stawieniem nowego ołtarza w roku 1834 — zniknął bez śladu. Sztych w zbiorach graficznych w spuściźnie po o. Wacławie Nowakowskim. Archiwum prowincji kra­ kowskiej zakonów oo. Kapucynów w Krakowie. Pragnę serdecznie podziękować o. K. Gadaczowi za umożliwie­ nie pracy w Archiwum. Udało mi się znaleźć równie liczne przykłady w rzeźibie polskiej. Z terenu Małopolski pochodzą trzy Ma­ donny z ptakami: Madonna stojąca z Mokrego (import śląski?) — 1. ćw. X V w., Assumpta z Iwanowic i Piękna 14 15 16 17 18 265 �Madonna ze Skrzynna. Z terenu Ś l ą s k a pochodzi jede­ naście rzeźb. Wiek X I V : Madonna stojąca z Dzieciąt­ kiem — Muz. Nar. w Warszawie, Madonna z Jawor a, Madonna z Kassel Museum i Madonna z warsztatu M a ­ donn na L w i e — Muz. Nar. w Warszawie. W i e k X V : Piękna Madonna z Muz. w Legnicy, Madonna stojąca z Gładzkięgo. Wiek X V I : Assumpta — Olszowa, Madon­ na — Lubecko, Madonna z o ł t a r z a szafiastego — Skrzy­ szów, Madonna stojąca — Stare Miasto (pow. N a m y ­ słów). Wielkopolska i Pomorze. Wiek X I V : Madonna — W ą b r z e ź n o . Wiek X I V : Assumpta — T o r u ń . Wiek X V : Madonna tronująca — M ą d r e , Madonna tronująca — Muz. Nar. P o z n a ń , Madonna tronująca — Grabów Kró­ lewski, Madonna z o ł t a r z a Czterech Dziewic — N o w a Wieś K r ó l e w s k a , Hortus Conclusus — stalle w Pelplinie, assumpta — Janowiec. Polska centralna. Wiek X V I : Madonna w Mandorli — Szadek. W sumie 22 r z e ź b y Madonny z D z i e c i ą t k i e m i ptasz­ kiem. Na podstawie znalezionego m a t e r i a ł u w n i o s k i K ä s t ­ ners, d o t y c z ą c e tego m o t y w u w rzeźbie p o t w i e r d z i ł y s i ę tylko częściowo. Por. O. Kastner, Die Gottes Mutter und das Kind mit den Voglein, „Alte und Moderne Kunst", 1961, nr 53. 19 Wiersz F. K i n d z pracy T. Echtermeyr, Auswahl Deutscher Gedichte, 1872, nr 90, s. 120. Cyt. w g F r i e d ­ mann, op. cit., s. 17. Ze zbioru podań, opowieści i baśni ludu kaszub­ skiego. 1. Podania i opowieści o zwierzętach, „Lud", V I I I , 1902, is. 303. iM. C y g a ń s k i , Myślistwo ptaszę K r a k ó w 1584, w y d . J. R o s t a f i ń s k i , O myśliwstwie, koniach i psach łowczych ksiąg pięcioro z lat 1584—1690, K r a k ó w 1914, s. 314. K . K l u k , Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie krajowych historia naturalis, Warszawa 1879—1880, t. I V , s. 220—221. O. Kolberg, Lud. Krakowskie, Warszawa 1962, t. I , s. 185—186. J. Burszta, Łowiectwo w Kultura ludowa Wielko­ polski, P o z n a ń 1964, t. I I , s. 351—352. A. Pucci, La proprieta di mercato vecchio. Raccoltä di rime antiche toscane, 1817, t. I I I , s. 305. Cyt. w g M . S o k o ł o w s k i , Spraw. K H S , t. V I I , C O C L X V I I . T. Seweryn, Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960, s. 8 i i n . Dzieci b a w i ł y się nie t y l k o ż y w y m i ptasz­ kami, ale i w y r o b a m i glinianymi. W ś r ó d rzeczy o b y w a ­ tela świdnickiego Kaspra Helwika, z a m i e s z k a ł e g o w K r a k o w i e w 1634 r. zanotowano: ...Ptaszków dziecinnych t u z i n ó w 5 k ó p y 5 t u z i n ó w po 6 gr. tuzin. Por. K o m u ­ n i k a t dr Gutkowskiej-Rychlewskiej, „Pol. Szt. L u d . " , X , 1956, n r 2. Jakub Pontanus (1542 — 1626), Wirydarz Abo Kwiatki Rymów Duchownych o Dziecięciu P. Jezusie. Na chwalebne Narodzenie iego. Uczynione z łacińskich wierszow Jakuba Pontana Jezuity. Przez Xiędza Sta­ nisława Grochowskiego kustosza kruszwickiego..., 1607, 1609 (tłumaczone przez) Księdza Grochowskiego wiersze i insze pisma co przebrańsze..., Kraików 1608 (Cyt. w g A. J a s t r z ę b s k i , A . Podsiad, op. cit. s. 179—180. J. K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, Kraków 1907. t . V, s. 277, szp. I I , s. 179, szp. I ; „Lud", t. X X X I I I , s. 81. JM Zieleniewski, O przesądach lekarskich ludu naszego, K r a k ó w 1845. Cytat s. 19. O sosce pisze t a k ż e : M . Udziela, Medycyna i przesądy lecznicze ludu nasze­ go, Warszawa 1891, s. 82—83. P i e ś n i nabożne według obrządków Kościoła ś. ka­ tolickiego, samą prostotą przyjemne, dla naszego nabo­ żeństwa powabne, K r ó l e w i e c 1796, s. 169; K o l ę d a : Wo­ łasz Taty — X V I I I w. Cyt. w g A . J a s t r z ę b s k i , A . Pod­ siad, op. cit., a. 116. E. Majewski, O maku, Warszawa 1903; J. Rosta­ fiński, O maku, K r a k ó w 1899. C. A. Wertheum Aynies, H. Bosch, B e r l i n 1957, s. 47—48. M . B a r t h e l de Weydenthal, Uroczne oczy, L w ó w 1921; S. Poniatowski, Uroczne oczy, Warszawa 1907. S. Falimierz, Herbarz, K r a k ó w 1534 (cyt. w g H . Biegeleisen, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, Warszawa 1929, s. 442). J. Rueff, ok. 1559 (cyt. w g H . Biegeleisen, op. cit., s. 439). H . S p i c z y ń s k i , O ziołach tutejszych i zamorskich, K r a k ó w 1556. T ę s a m ą m y ś l w y r a z i ł J. K . Haur, Skład abo skarbiec..., K r a k ó w 1689, s. 450—455: „ K o r a l t a k ż e czerwony i tynkfcura z niego wyprowadzona przeciw wszelkim czarom t a k ż e pewna obrona i z a s ł o n a " . S. H . L u b o m i r s k i , Obraz męki Chrystusa z niewczasów jego narodzenia wybrany w Melodia duchowa o przesłodkiej narodzenia Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa Tajemnicy K r a k ó w 1682 (cyt. w g A. Ja­ s t r z ę b s k i , A . Podsiad, op. cit., s. 88). H . Biegeleisen, Matka i dziecko, Lwów 1927, s. 176. Przy b ó l u podczas z ą b k o w a n i a stosowano k o r a l jako ś r o d e k u ś m i e r z a j ą c y cierpienie. , D. C. Shorr, op. cit., s. 159 w samym u k ł a d z i e ge­ s t ó w Madonny i Jezusa zawiera się aluzja do Męki Zmartwychwstania. Fot.: Autor — iL 1, 2. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 — U. 3—7; Leon Perz, Franciszek Maćkowiak 2 7 2 8 2 8 3 0 3 1 3 2 5 5 3 4 3 5 5 6 3 7 38 3 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a7c01b409828c148784240c479e7ad7.pdf 7e147e8b529d82b146896d258ac65ff7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Moszyński, Kazimierz (1887-1959) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1868 Title A name given to the resource Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego z Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.277-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rieszetow, Aleksander.R; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 ALEKSANDER M. RIESZETOW Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego Rosyjska Akademia Nauk Sankt Petersburg ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań KORESPONDENCJA KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO Z DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM. Z materiałów Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu W historii nauki rosyjskiej imię profesora Dymitra K. Zielenina (ur. 21.10.1878 starego stylu; 2.11.1878 - zm. 30.08.1954) zajmuje zaszczytne miejsce'. Jego liczne prace stanowią znaczny wkład do rozwoju wiedzy o ludach Rosji i świata słowiańskieg02• Był to uczony o wyjątkowo szerokich horyzontach. Do kręgu jego zainteresowań naukowych należały etnografia, dialektologia, folklorystyka, religioznawstwo, muzeoznawstwo i bibliografia. W każdej z tych dziedzin nauk pozostawił znaczący ślad; jego dorobek naukowy zachował wartość do dzisiaj. Świadectwem tego, że jego prace nie utraciły znaczenia również w naszych czasach, są liczne fakty ponownego wydania jego książek i artykułów, stanowiących obecnie rzadkość bibliograficzną3. W roku 1991 po raz pierwszy w języku rosyjskim została opublikowana klasyczna praca D. K. Zielenina 1 OD. K. Zieleninie patrz: Je. F. Karskij, B. M. Liapunow, W. P. Pierietc i P. A. Ławrow, Zapiska ob uczenych trudach prof D. K. Zielenina, "Izwiestija AN SSSR", seria VI, t. 19, 1925, nr 18, ss. 879-883; Problemy sławjanskoj etnografii (k stoletiju so dnja rożdienija czlena-korrespondienta AN SSSR D. K. Zielenina), "Nauka", Leningrad 1979; L. M. Saburowa, K. W. Czistow, Dmitrij Konstantinowicz Zielenin (k 10D-letju so dnja rożdienija), "Sowietskaja etnografij a" 1978, nr 6, ss. 71-81; D. K. Zielenin, Etnołogiczeskoje naprawlenije wfolkłoristikie, w: T. G. Iwanowa, Russkaja folkloristika w portrietach, (seria "Studiorum Slavicorum Monumenta"), t. 1, "Dm. Bułanin", S. Pietierburg 1993, ss. 135-167. 2 Najpełniejszy spis prac D. K. Zielenina patrz: Problemy sławjanskoj ... , op. cit., ss. 221-237. J Np. D. K. Zielenin, Izbrannyje trudy. Stati po duchownoj kulturie 1901-1913 (seria: Tradicyonnaja duchowna ja kultura sławian), "Indrik", Moskwa 1994; tenże, Izbrannyje trudy. Oczerki russkoj mi/ołogU. Umierszije niejestestwiennoj smiertju i rusałki, (seria: Tradicyonnaja duchowna ja kultura sławian), "Indrik", Moskwa 1995; tenże, Wielikorusskije skazki Piermskoj gubiernU, wybór i oprac. T. G. Bieriegułowaja-Dmitriewa, (seria: Sokrowiszcza otieczestwiennogo sobiratielstwa), Moskwa 1991; tenże, Wielikorusskije skazki Piermskoj gubiernU, oprac. T. G. Iwanowa (seria: "Studiorum Slavicorum Monumenta", t. 12), "Dm. Bułanin", S. Pietierburg 1997 i inne. �278 Russische (Ostslavische) Volkskunde, Berlin-Leipzig 19274• Monografia ta jak dotąd pozostaje najbardziej znaną i cenioną w światowej literaturze etnologicznej książką na temat Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. D. K. Zielenin związany był z Uniwersytetem w S. Petersburgu, na którym wykładał w charakterze "prywatnego" docenta jeszcze przed I wojną światową. W roku 1916 powołany został na stanowisko profesora na Uniwersytecie w Charkowie. W Związku Radzieckim pracował w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie i na Leningradzkim Uniwersytecie Państwowym, na którym wykładał głównie etnografię Słowian. W roku 1925 został członkiem-korespondentem Akademii Nauk ZSRR. Stał się przedmiotem krytyki naukowej i ideologicznej, w którą zaangażował się S. P. Tołstow5• Bogaty zespół materiałów naukowych D. K. Zielenina przechowywany jest w Oddziale Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu6• W druku pojawiać się zaczęły artykuły po raz pierwszy publikowane z tego zbioru lub opracowane na jego podstawie7• W tekach archiwalnych D. K. Zielenina wiele miejsca zajmuje jego korespondencja z rosyjskimi i zagranicznymi kolegami, znajomymi i krewnymi. Przyciąga ona coraz większą uwagę badaczy jako cenne źródło do historii nauki8• Spośród polskich etnologów D. K. Zielenin prowadził stosunkowo ożywioną korespondencję z Kazimierzem Moszyńskim 4 D. K. Zielenin, Wostocznos/awjanskaja etnografija. Przeł. z niemieckiego K. D. Ciwina (seria: Etnograficzeskaja biblioteka), Gławnaja redakcyj a wostocznoj litieratury, Moskwa 1991. s Por. artykuł S. P. Tołstowa, K problemie akkulturacyi (w swjazi s robotoj prof D. K. Zielenina: Prinimali lifinny uczastie w obrazowanii wielikorusskoj narodnostii, "Sbomik LOIKFUN (Leningradskogo Obszczestwa issledowatielej kultury finncr-ugorskich narodnostiej)". t. 1. 1929), "Etnografija" 1930, nr 1-2, ss. 63-87, a przede wszystkim artykuł A. Arcichowskiego, M. Wojewo dskiego, S. Kisielewa i S. Tołstowa O mietodach wrieditielstwa w archie%gii i etnografii, "Istorik-marksist" 1937, nr 2, ss. 78-91. D. K. Zielenin w roku 1949 odesłany został na emeryturę, choć nie musiała ona dotknąć członka Akademii Nauk, w czym można dopatrzyć się skutków działań S. P. Tołstowa. ~ O archiwum D. K. Zielenina zobacz: Wasina A. I., Zielenin Dmitrij Konstantinowicz. Obozrienije licznogo archiwnogo fonda, "Trudy Archiwa AN SSSR", wyp. 19 "Obozrienije archiwnych matieriałow", t. V, Moskwa, Leningrad 1963, ss. 91-97. Inne materiały D. K. Zielenina są przechowywane w archiwach: Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego RAN i Rosyjskiego Muzeum Etnograficznego w S. Petersburgu. 7 Z. D. Titowa, Nieopublikowannyje bibliograficzeskije materiały D. K. Zielenina (obzor). "Kunstkamiera Etnograficzeskije tietradi" 1995, z. 8-9, 55.350-355; D. K. Zielenin, Otzywo dissertacyi B. Ja. Proppa "Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki", oprac. i wstęp A. M. Rieszetow, w: Kiunerowskije cztienija 1995 - 1997. Kratkoje sodierżanije dok/adow, S. Pieterburg 1998, ss. 141-147; tenże, Pierieżitki driewnich wozzrienij o diemoniczeskich pticach u narodow Kawkaza, oprac., uzupełnienia i bibliografia A. M. Rieszetow, "Etnograficzeskoje obozrenije" 1999, nr 2, 55.70-81. 8 Patrz np.: B. A. Bierdinskich, Iz epistolarnogo nasledija D. K. Zielenina, "Sowielskaja elnografija" 1988, nr 2, ss. 67-71; A. M. Rieszetow, Ob izuczenii archiwa K. T. Chlebnikowa w 50-ie gody XX wieka (po pismam B. N. Wiszniewskogo D. K. Zie/eninu), w: Otkrytije Ameriki prodołżajetsa, z. 2, S. Pieterburg 1994, ss. 277-284. �279 i Adamem Fischerem. Nieco inny jest jednak, i dlatego wymaga oddzielnego rozpatrzenia, okres zaocznej znajomości i początki wymiany korespondencji między tymi zasłużonymi uczonymi polskimi i rosyjskim. Nie ma potrzeby szczegółowego przedstawiania tu biografii i działalności naukowej Kazimierza Moszyńskiego (ur. 5.03.1887 - zm. 30.03.1959). Informują o nim liczne opracowania9• Przypomnijmy jedynie, że stanowisko zastępcy profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownika Katedry Etnografii Słowian tegoż Uniwersytetu uzyskuje K. Moszyński w roku 1926. W roku 1930 nadano mu tytuł profesora nadzwyczajnego, a od roku 1934 profesora zwyczajnego. Od 1935 roku do 1939 kieruje Katedrą Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie, w którym przebywa do 1945 roku. Po powrocie do Krakowa, od roku 1945 aż do śmierci w roku 1959, był kierownikiem Katedry Etnografii Słowian UJ. Członkiem Polskiej Akademii Umiejętności został w roku 1932, członkiem PAN w roku 1952. Przyjmował założenia tzw. ewolucjonizmu krytycznego, a badania swoje koncentrował głównie na kulturze ludowej Słowian (monumentalne dzieło Kultura ludowa Słowian, cz. l, Kraków 1929; cz. 2, z. l, Kraków 1934; cz. 2, z. 2, Kraków 1939), studiach nad Prasłowiańszczyzną oraz historii i metodologii etnologii (m.in. Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958). Podobnie jak się rzecz ma z D. K. Zieleninem, stwierdzamy utrzymujące się zainteresowanie pracami K. Moszyńskiego, potwierdzone wydawaniem jego dzieł z rękopisów i wznowieniami 10. Materiały pozostawione przez K. Moszyńskiego i jego dotyczące przechowywane są w archiwach Krakowa, Warszawy, Wrocławia i Wilna oraz pozostają w zbiorach prywatnych II . 9 Patrz m.in. M. Gładysz, Kazimierz Moszyński, "Etnografia Polska" t. 3, I 960, ss. 13-30; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński jako historyk kultury materialnej Polski iSłowiańszczyzny, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 8, 1960, nr 2, ss. 17 I-182, Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość, red. 1. Klimaszewska, Wrocław-Warszawa 1976, ss. 164. 10 Pośmiertnie wydano: K. Moszyński, O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian (do druku przygotowała J. Klimaszewska), Wrocław 1962, ss. 293; tenże, Górale Assamu (do druku przygotował L. Dzięgiel), Kraków 1977, ss. 171. Wznowiono: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. I, Warszawa 1967, ss. 745; t. 2, cz. I, Warszawa 1967, ss. 828; t. 2, cz. 2, Warszawa 1968, ss. 1104, a także tegoż, Ludy zbieracko-łowieckie. Ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości oformach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym isztuce, Kraków 195 I, wyd. 2. Cieszyn 1996, ss. 258; tenże, Ludy pasterskie. Ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości oformach współżycia zbiorowego, o wiedzy. życiu religijnym isztuce, Kraków 1953, wyd. 2, Cieszyn 1996, ss. 139. II Są to: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego; Archiwum PAN w Warszawie (por. A. Brachfogel, Materiały Kazimierza Moszyńskiego, "Biuletyn Archiwum PAN" 1987, nr 30, ss. 23-43); Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu; Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (tu tylko maszynopis Metody pracy terenowej, wersja w języku polskim części artykułu K. Moszyńskiego Die Polnische Ethnologie und Ethnographie seit dem Jahre 1925, "Baltoslavica" t. 3, 1938, ss. 136-202); Centralne Archiwum Narodowe Litwy, zespół 175, teczka IVB 312 oraz zbiory pod opieką Barbary Moszyńskiej i Jadwigi Klimaszewskiej. Profesor 1. Kli- �280 Nie mamy jednoznacznych świadectw potwierdzających, kiedy i w jakich okolicznościach K. Moszyński i D. K. Zielenin zetknęli się nawzajem ze swoimi pracami. K. Moszyński został dostrzeżony w ZSRR przede wszystkim na skutek swojej pracy Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian, cz. 1, Kraków 1925, w której przedstawił koncepcję wschodniego, euroazjatyckiego pochodzenia Słowian12• W roku 1926 przekazuje D. K. Zieleninowi cztery swoje prace za pośrednictwem P. G. Bogatyriewal3, zapewne jednak zbyt późno, aby mogły zostać wykorzystane w przygotowanej już przez D. K. Zielenina Russische (Ostslavische) Volkskunde. Nie wykluczone jednak, że D. K. Zielenin, jako slawista i jednocześnie bibliograf, już w trakcie prac nad tym dziełem znał wczesne publikacje K. Moszyńskiego, w Wschodniosłowiańskiej etnografii, co prawda, nie odnotowane. K. Moszyński z kolei publikuje recenzje z tejże pracyl4, a w swojej Kulturze ludowej Słowian wielekroć powołuje się na tę i wiele innych prac rosyjskiego etnologa. Pracę D. K. Zielenina Russische ... zrecenzował zresztą także A. Fischer. W "Ludzie" omawiane były również inne prace tego autoral5• Z drugiej strony D. K. Zielenin zrecenzował pracę K. Moszyńskiego Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian'6, cenił sobie również opinię K. Moszyńskiego o pracach swoich i niektórych innych etnologów rosyjskich. Napisał w latach 30.: "A well known Polish ethnologist Kasimir Moszinsky has recently given a brief but a very vivid description of maszewskiej dziękuję za pomoc w poszukiwaniu listów D. K. Zielenina, a dr Auksuole Cepaitiene z Zakładu Etnologii Instytutu Historii Litwy Litewskiej Akademii Nauk za informację o materiałach, dotyczących K. Moszyńskiego, w archiwach wileńskich. 12 Życiorys naukowy K. MosZYliskiego przygotowany w roku 1951 przez J. Klimaszewską dla "Wiedzy i Życia", Archiwum UJ, teka DXL-18, ss.lO. 13 W liście z 2.07. 1926 r. P. G. Bogatyriew wymienia prace, które na prośbę K. Moszyńskiego wysłał D. K. Zieleninowi: l. Badania nad pochodzeniem ipierwotną kulturą Slowian. cz. l, Kraków 1925, ss. 140; 2. Recherches sur I 'origine ... (prawdopodobnie chodzi tu o pracę Origine de la magie et de la religion, w: II Session, Prague 14-21 septembre 1924, Institut International d' Anthropologie, Paris 1926, ss. 7); 3. O kulturze ludowej poludniowo-środkowego Polesia, "Ziemia" R. 10, 1925, nr 6-8, ss. 120--131; 4. O wewnętrznym ukladzie prac obejmujących calokształt kultury materialnej, "Lud" t. 23, 1924, ss. 38-42. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu. przygotowanie. przedmowa i komentarze A. M. Rieszetowa, "Etnograficzeskoje obozrienije" 1993, nr5,ss.127-l28. 14 K. Moszyński, recenzja pracy D. K. Zielenina, Russische (Ostslavische) Volkskunde, Berlin-Leipzig 1927 - "Slavia" (Praga) R. 6, 1927/1928, ss. 809-814. IS A. Fischer, recenzja pracy D. K. Zielenina, Russische ..., op. cit. - "Lud" t. 26, 1927, ss. 97-99; E. Kagarow, w notach w języku niemieckim przesłanych z Leningradu, zrecenzował dwie prace D. K. Zielenina: lmuszczestwiellnyje zapriety kak pierieżitki pierwobytnogo kommunizma, "Trudy Instituta Etnografii AN SSSR" t. l, 1934, wyp. I, ss. 75 - "Lud" t. 32, 1933 (1934), ss. 180 oraz Totemiczeskij kun dieriewiew u russkich i bielorussow, "Izwiestija Akademii Nauk SSSR", seria 7, "Otdielenije obszczestwiennych nauk" 1933, nr 6, ss. 591-629 - tamże, ss. 181. 16 "Etnografij a", R. 3,1928, nr l, ss. 179. �281 modem Soviet ethnology"17. Nie mamy świadectw kontaktów między dwoma uczonymi w latach po II wojnie światowej'8. Dysponujemy siedmioma kartkami pocztowymi, przesłanymi przez K. Moszyńskiego z Polski do Leningradul9• Wszystkie one napisane zostały w dobrym języku rosyjskim, nie można się zorientować, że wyszły spod pióra nie-Rosjanina; pismo równe, bezbłędne, wyraźne. K. Moszyński natychmiast odpowiada na otrzymane przesyłki lub tłumaczy się z opóźnienia w wysłaniu kartki. Kartki pocztowe K. Moszyńskiego poświęcone są przede wszystkim sprawom wymiany literatury, niezbędnej do działalności naukowej (o niektórych otrzymanych pracach informuje zresztą również w druku20), oraz publikacji prac D. K. Zielenina we współredagowanym przez K. Moszyńskiego czasopiśmie "Lud Słowiański". Treść jest oszczędna w słowa, nie brak jednak wyrazów prawdziwego uznania i wdzięczności za przysłane wydawnictwa. Zawsze skrupulatnie proponował prace na wymianę. Nie ma w korespondencji pytań o wła- 17 "Ethnography, Folklore and Archeology in the USSR", za Życiorysem naukowym K. Moszyńskiego ...• op. cit., ss. 10. Wersja angielska tego wydawnictwa, publikowanego przez Wsiesojuznoje Obszczestwo kulturnych swjazi s zagranicej, okazała się nieosiągalna. Udało się nam natomiast dotrzeć do wersji francuskiej "Ethnographie, Folklore et Archeologie en USSR", Moskwa 1933 i zamieszczonego tam artykułu D. K. Zielenina L 'etude ethnographique des peuples de ['USSR. (Un apen;u). ss. 108-123. D. K. Zielenin informuje w nim, że polski etnografK. Moszyński ogłosił w tomie 2 z roku 1931 "Ludu Słowiańskiego" omówienie tomu 9 z roku 1930 czasopisma "Sbornik Muzeja antropołogii i etnografii", w którym pozytywnie ocenił dokonania radzieckich etnografów. W "Ludzie Słowiańskim" nie ma całościowych ocen etnografii radzieckiej, są natomiast opinie o konkretnych pracach. W Przeglądzie stałych wydawnictw, "Lud Słowiański" t. I, 1929-1930, ss. 313, K. Moszyński, w omówieniu "Sbornika Muzeja antropołogii i etnografii", t. 8, 1929. napisał: "Najważniejsza dla nas jest obszerna praca D. Zielenina o wyrazach tabuowanych ..., bardzo cenny materiał zebrany z cechującą Zielenina nadzwyczajną pracowitością". W takimże Przeglądzie wydawnictw stałych, zamieszczonym w "Ludzie Słowiańskim" t. 2, 1931, omawiając t. 9 z roku 1930 "Sbornika Muzeja antropołogii i etnografii", K. Moszyński stwierdził: "Czasopismo zawiera ... m.in. drugą i ostatnią część cennej pracy D. Zielenina o wyrazach tabuowanych .... Na szczególną uwagę zasługuje poza tym sumienna rozprawa N. Dyrenkowej o zapatrywaniu ludów tureckich na pochodzenie szamańskich uzdolnień". Kontynuował dalej, co jest interesujące dla prób zrozumienia poglądów K. Moszyńskiego na sposób uprawiania etnologii - "Wyznać trzeba, że czytanie tego rodzaju artykułów, jak powyższy - albo jak na przykład rozprawa Sternberga o kulcie orła ... działa doprawdy na podobieństwo silnego strumienia orzeżwiającego powietrza przy przeglądaniu prac etnograficznych, zwłaszcza tzw. «ludoznawczych», płytko i nudno rozprawiających na temat napisów na malowanej ceramice, krawatów, królów kurkowych i innych drobiazgów, od których roi się etnograficzna prasa. Są tam bowiem w owych artykułach rzeczy istotnie ważne, przedstawione w sposób inteligentny i zajmujący; tryskają z nich naprawdę snopy światła na rozwój kultury czy w ogóle na zagadnienie człowieka" (ss. 252-253). IK W brulionie K. Moszyńskiego z lat 50. zatytułowanym "Adresy" nie ma nazwiska D. K. Zielenina. Są tam natomiast adresy innych etnologów rosyjskich: P. G. Bogatyriewa. P. S. Kużniecowa, S. A. Tokariewa i S. P. Tołstowa. Archiwum UJ, teka DXL-18. 19 Filia Archiwum RAN w S. Petersburgu, fond 849, opis 3. dieło 287. 20 W t. 2. cz. I Kultury ludowej Slowian, wyd. 2, op. cit.. ss. 307, pisze np. o przekazanym przez D. K. Zielenina artykule Magiczeskaja funkcya primitiwnych orudii, "Izwiestija Akademii Nauk SRRR", seria 7 "Otdielenije obszczestwiennych nauk" 1931, nr 6, ss. 713-764. �282 sne plany naukowe D. K. Zielenina, o jego sprawy osobiste i o sytuację w ZSRR. Nie wiemy, czy zostało to spowodowane osobowością K. Moszyńskiego, opanowanego, a nawet pozornie chłodnego w kontaktach i skoncentrowanego na postawionych sobie zadaniach lub przyjętym wzorcem korespondencji między nie znającymi się osobiście uczonymi, czy też wiedzą o stosunkach panujących w ZSRR. Wykracza poza przyjęty wzorzec korespondencji, kiedy prosi D. K. Zielenina o interwencję w sprawie opóźnionej o przeszło rok, zapowiadanej przesyłki z książkami. Jest zdecydowany także wówczas, kiedy prosi o informacje dotyczące możliwości zdobycia potrzebnych do pracy wydawnictw. Nie można oczywiście stwierdzić, czy zachowana w materiałach z S. Petersburga kartka z 1 stycznia 1930 roku, zaopatrzona w najwcześniejszą datę, jest rzeczywiście pierwszą, która rozpoczęła korespondencję ze strony K. Moszyńskiego. Pomocny w nawiązaniu kontaktów był z całą pewnością P. G. Bogatyriew21, pracujący w okresie międzywojennym w Czechosłowacji i Niemczech. Z treści tej wczesnej kartki wynika, że była ona podziękowaniem za wysłanie potrzebnych K. Moszyńskiemu wydawnictw, a jednocześnie wyrazem gotowości przesłania wydawnictw polskich. Jeśli można byłoby przypuścić, że D. K. Zielenin ze swojej inicjatywy jako pierwszy mógł posłać K. Moszyńskiemu odbitkę drugiej części swojej nowej pracy Tabu slow (1930), to dawne czasopismo "Etnograficzeskoje obozrienije", wydawane jeszcze przez Imperatorskie Towarzystwo Miłośników Przyrodoznawstwa, Antropologii i Etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim, którego ostatni tom za rok 1916 wyszedł z opóźnieniem dopiero w roku 1918, zapewne nie byłoby wysłane bez specjalnego zamówienia. Ostatnia kartka K. Moszyńskiego nosi datę 9 czerwca 1937 roku. W materiałach archiwalnych D. K. Zielenina zachowała się tylko jedna kopia listu skierowanego do K. Moszyńskiego22• List ten jest interesujący sam dla siebie, m. in. znamienna jest jego częściowa instytucjonalizacja. Jednocześnie świadczy o tym, że siedem kartek, którymi dysponujemy, to tylko część, zapewne większa, korespondencji przesłanej przez K. Moszyńskiego do D. K. Zielenina. Jeśli dokładnie zapoznać się z datami wysłania i treścią kartek K. Moszyńskiego oraz listu D. K. Zielenina, to wówczas stanie się jasne, źe list zajmuje pozycję oddzielną. Ani jedna kartka pocztowa K. Moszyńskiego wysłana po 7 lipca 1933 roku (data wysłania listu) nie jest odpowiedzią na ten list. W Polsce nie odkryto dotąd ani kopii listów K. Moszyńskiego do D. K. Zieleni- 21 P. G. Bogatyriew (1893-1971), wybitny rosyjski folklorysta, filolog i etnolog. W okresie międzywojennym pracował na uniwersytetach w Czechosłowacji i Niemczech. Pozostawał w bliskich kontaktach z K. Moszyńskim, publikował w "Ludzie Słowiańskim". W Polsce ukazał się wybór jego prac przygotowany przez M. R. Mayenową: Semiotyka kultury ludowej, wyd. I, Warszawa 1975; wyd. 2, Warszawa 1979, ss. 368 (tu bibliografia prac P. G. Bogatyriewa). 22 Filia Archiwum RAN w S. Petersburgu, fond 849, opis 3, dieło 30. �283 na, ani też, co byłoby szczególnie ważne, listów D. K. Zielenina do K. Moszyńskiego. Korespondencja między uczonymi jest ważnym źródłem do historii nauki, gdyż ukazuje kierunki ich zainteresowań, poglądy, warunki, w jakich pracowali, a także cechy osobowościowe. Publikując zachowaną część korespondencji dwóch koryfeuszy nauki etnologicznej - rosyjskiej i polskiej, D. K. Zielenina i K. Moszyńskiego, jesteśmy jednocześnie przekonani, że archiwa Polski i Rosji kryją wiele innych jeszcze interesujących materiałów świadczących o współpracy etnologów z naszych bliskich sobie narodów słowiańskich. Kartki pocztowe przesiane przez K. Moszyńskiego do D. K. Zielenina23 : Kartka nr l 1.01.1930 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Byłem głęboko wzruszony Wasząprzychylnością i tak uprzejmym wysłaniem "Etnograficzeskogo obozrienija" takjak fi] odbitki 2. części Waszej pracy" Tabu słow "24, wyjątkowo interesującej dla mnie w związku z opracowywaną obecnie przeze mnie 2. częścią" Kultury ludowej Słowian "2J. Niepokoi mnie jednakże to, że do dnia dzisiejszego nie otrzymałem Waszej przesyłki. W tym samym czasie zwracam się do naszego ministerstwa poczty i telegrafu. Może także Pan, Szanowny Panie Profesorze, byłby tak uprzejmy, aby sprawdzić, czy przesyłka nie pozostała w ZSRR? W każdym razie serdecznie Panu dziękuję i oczywiście, na pierwsze Pana życzenie gotowy jestem posłać każde polskie wydawnictwo, jakie tylko będzie Panu potrzebne. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński 23 Kartki K. Moszyńskiego i list D. K. Zielenina z języka rosyjskiego przetłumaczył Z. Jasiewicz. Wyrazy i części wyrazów w nawiasach prostych stanowią uzupełnienia tłumacza. 24 D. K. Zielenin, Tabu sław u narodaw Wastacznoj Jewropy i Siewiernoj Azii, cz. I: Zapriety na ochotie i inych promysłach, "Sbomik Muzieja antropołogii i etnografii AN SSSR" t. 8, 1929, ss. 1-151; cz. 2: Zapriety w domaszniej żizni, tamże, t. 9, 1930, ss. 1-166. 23 K. Moszyński, Kultura ludowa Slowian, cz. 2: Kultura duchowa, z. I, Kraków 1934, ss. VI, 722, nib 3; z. 2, Kraków 1939, ss. VII, 919; wyd. II: t. II, cz. l, Warszawa 1967, ss. 828; �284 Kartka nr 2 20.11.1930 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Już kilka lat bez skutku staram się otrzymać z Rosji pracę B. Kuftina26 "Kalendar ' i pierwobytna ja astronomija kirgiz-kazackogo naroda ", "Etnograficzeskoje oboz[rienije}" 1916, zeszyt 3-427• W związku z tym, że praca ta jest mi wyjątkowo potrzebna, ośmielam się zwrócić w końcu i do Pana z prośbą o wyjaśnienie, w jaki sposób i skąd powinienem sprowadzić odnośny zeszyt ... E[tnograficzeskogo} O[bozrenija} ". Z największym zadowoleniem przysłałbym za niego kilka prac polskich lub zapłaciłbym najwyższą cenę. Jeśli "E[tnograficzeskogo} O[bozrienija}" 1916 nie ma w sprzedaży, to może udałoby się mnie wypożyczyć pracę Kuftina z Rosji na jeden miesiąc. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński Kartka nr 3 [8.01.1931} Wielce Szanowny Panie Profesorze, W końcu dzisiaj, tj. 8.01.31, otrzymałem dawno oczekiwaną przesyłkę zawierającą dwie odbitki 2. części Waszej pracy" Tabu słow" (dla FrankowskiegollJ i dla mnie) i dwa zeszyty "E[tnograficzeskogo} O[bozrenija}", 1916. Może sobie Pan wyobrazić, z jaką radością wziąłem się za czytanie otrzymanych wydawnictw i jak serdecznie jestem wdzięczny za ich przysłanie. Zainteresowały mnie w szczególności ostatnie rozdziały (14. i następne) Pana wspaniałej pracy o tabu słów. Czy nie chciałby Pan otrzymać za "E[tnograficzeskoje} O[bozrenije} ", 1916, trzech zeszytów zbioru dzieł St[anisława] Ciszewskiego "Prace Etnologiczne" 26 Boris A. Kuftin (1892-1953), rosyjski i radziecki etnograf i archeolog. O B. A. Kuftinie patrz: G. F. Diebiec, Pamjati B. A. Kuftina, "Sowietskaja etnografij a" 1954, nr l, ss. 166--168; O. M. Dżaparidze, K J OD-Ietiju akademika B. A. Kuftina, "Archeołogija" 1993, nr 3, ss. 246--249; A. M. Rieszetow, B. A. Kuftin - wydajuszczijsja sowietskij etnoarchieolog, w: Integracija archieołogiczeskich i etnograficzeskich issledowanij, Władiwostok-Omsk 2000, ss. 45-47. 27 B. A. Kuftin, Kalendar' i pierwobytna ja astronomija Kirgiz-kazackogo naroda, "Etnograficzeskoje obozrenije", księga 111-112, 1916(1918), nr 3-4, ss. 123-150. 28 Eugeniusz Frankowski (1884-1962), polski wybitny etnolog i antropolog. O E. Frankowskim patrz m.in.: T. Dziekoński, Prof dr Eugeniusz Frankowski (Nekrolog oraz wykaz ważniejszych prac naukowych), "Lud" t. 48, 1962(1963), ss. 563-570; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim. Bibliografia prac, "Etnografia Polska", t. 7, 1963, ss. 425-439. �285 (I. 1925; II. 1929; III. 1930)?29 Być może one u Pana już są? Z niecierpliwością będę oczekiwał okazji. aby odwdzięczyć się Panu za tak uprzejmą przysługę. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński Ps. Czasopismo nasze "L[ud] S[łowiański} "30.1,zostanie wysłane do Pana w lutym. Kartka nr 4 30. VIlI.193I Wielce Szanowny Panie Profesorze. Dziękuję bardzo za przysłanie nekrologu Wiery Nikołajewny Charuziny3/. Oczywiście. z chęcią umieszczę nekrolog w "L[udzie] S[łowiańskim] ". Wydrukowanie tego nekrologu na pierwszych stronach "L[udu] S[łowiańskiego] 11. 2 okazało się jednak niemożliwe. a danie petitem nekrologu tak wybitnego etnografa jak Charuzina byłoby niestosowne. dlatego też zdecydowałem się artykuł zamieścić w "L[udzie] S[łowiańskim]" Ill, l, a na razie dać tylko krótką notatkę o śmierci i zawiadomić o przesłanym przez Pana nekrologu32. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński Poprawka Pana odnośnie moich spostrzeżeń o szulikunach zostanie opublikowana w "L[udzie] S[łowiańskim]" lI, 233. 29 Stanisław Ciszewski (1865-1930), polski znany etnolog i folklorysta, autor m.in. Prac etnologicznych, t. I: Mazowiecki sibirat, mazowiecka część imazowiecka szlachta cząstkowa, Warszawa 1925, ss. 219; t. 2: Płacidła pierwotne, Warszawa 1929, ss. 167; t. 3: Przenosiny. lasa, obora, okno, szyby, Warszawa 1930, ss. 166. O S. Ciszewskim patrz m.in.: A. Fischer, Stanisław Ciszewski, "Lud" t. 29, ss. 174-176; K. Moszyński, Stanisław Ciszewski, "Lud Słowiański" t. 2,1931, ss. 131-132. JO "Lud Słowiański", czasopismo założone i wydawane w Krakowie przez K. Nitscha (dział A - Dialektologia) i K. Moszyńskiego (dział B - Etnografia), t. 1-4, z. l, Kraków 1929-1938/9. JI Wiera Nikołajewna Charuzina (1866-1931), ceniony rosyjski etnograf. O W. N. Charuzinie patrz: Je. N. Jeleonskaja, W. N. Charuzina, "Sowietskaja etnografij a" 1931, nr 1-2, ss. 153-155. J2 Nekrolog W. N. Charuziny mimo wszystko opublikowany został w t. 2 z 1931 roku "Ludu Słowiańskiego". Por. D. K. Zielenin, Wiera Nikołajewna Charuzina (1867-1931), "Lud Słowiański" t. 2,1931, z. 2, Dział B, ss. 275-281. Honorarium za artykuł K. Moszyński próbował przekazać D. K. Zieleninowi za pośrednictwem P. G. Bogatyriewa. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu ...• op. cit., ss. 129. JJ Uwaga D. Zelenina. Od redakcji ••• Lud Słowiański" t. 2, 1931, z. 2, Dział B, ss. 275. Uwaga ta jest odpowiedzią na ,,Przypisek redakcyjny" nr 3 dołączony do artykułu D. K. Zielenina Zagadocznyje wodjanyje diemony ••szulikuny" u russkich, "Lud Słowiański" t. I, 1929/30, z. 2, Dział B, ss. 220-238. �286 Kartka nr 5 8.III.1935 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Kartkę Pana z 12. I. tego roku otrzymałem z opóźnieniem, dodatkowo sam opóźniłem się z odpowiedzią z tego powodu, że byłem chory dwa tygodnie. Serdecznie i szczerze dziękuję Panu za przesłane przez Pana bardzo dla mnie interesujące Pańskie prace. W tych dniach poślę Panu tytuły książek. w których opublikowane zostały dane o składzie narodowościowym ludności Polski według spisu 1931 roku34• Szczerze Pana szanujący. K. Moszyński Kartka nr 6 17.1/1.1935 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Jak zdołałem się do tego czasu dowiedzieć, dane ze spisu 1931 roku zostały umieszczone w 16. zeszycie wydawnictwa periodycznego •. Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego" za rok 193235• Będę jeszcze starał się dowiedzieć, czy nie zostały wydane uzupełnienia do tych danych. Jeśli Panu nie spieszy się szczególnie i może Pan poczekać do pierwszych tygodni kwietnia to ja, będąc w Krakowie, na miejscu kupię wszystko, co jest Panu potrzebne i wyślę do Leningradu. Jeśli jest inaczej. proszę zwrócić się pod adres: Warszawa. Główny Urząd [Statystyczny}. Al. Jerozolimskie 32. Oczekuję szybkiej odpowiedzi. Oddany Panu, K. Moszyński J4 Zainteresowania D. K. Zielenina statystyką narodowościową Polski związane były z prowadzonymi wówczas w Instytucie Antropologii i Etnografii AN ZSRR w Leningradzie pracami nad "mapami etnograficznymi". Pomoc w zakupie materiałów do "etnograficznej mapy Polski", w trakcie planowanego przejazdu przez Polskę, obiecał D. K. Zieleninowi również P. G. Bogatyriew w liście z dnia 15. 09. 1934. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu ..., op. cit. ss. 130. H "Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego", R. 10, 1932, z. 1-36, z. specjalne 1-7. �287 Kartka nr 7 9. VI.1937 Wielce Szanowny Panie Profesorze, W posłanej Panu kilka dni temu odbitce mojego artykułu "Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce "36 zapomniałem poprawić pomyłkę na str[onie]1l3: wiersz 17 od dołu wydrukowano "już ", winno być" w użyciu już "; wiersz 16 od dołu wydrukowano "płn. zachodzie ", winno być "płn. wschodzie" Z prawdziwym poszanowaniem, . K. Moszyński Kopia listu D. K. Zielenina do K. Moszyńskiego. 7. VII.1933 Do Profesora d(oktora) Kazimierza Moszyńskiego Instytut Antropologii i Etnografii Akademii Nauk ZSRR z wdzięcznością potwierdza otrzymanie od Pana nr. 1, tomu 3 Pańskiego cenionego czasopisma37• Dla wymiany przesłano Panu nr 5/6 czasopisma "Sowietskaja Etnografija ". W związku z Waszym bardzo interesującym artykułem o Kaukazie i Bałkanach38 mógłbym sam napisać notatkę na pół arkusza drukarskiego" Paralele kaukasko-słowiańskie "39, w której przytoczę cytaty świadczące o całym szeregu zbieżności w obrzędach i wierzeniach Słowian i ludów Kaukazu. Jeśli znajdzie się u Pana miejsce dla takiej notatki, to proszę mnie zawiadomić. Z serdecznym pozdrowieniem, (D. K. Zielenin) 36 K. Moszyński, Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, "Lud Słowiański" t. 4, 1938. Dział B, Z. l, ss. 65-117, odbitka ss. 53. 37 "Lud Słowiański" t. 3, 1933/34, z. l, Dział A, ss. 160; Dział B, 146. 38 Wskazano tu artykuł K. Moszyńskiego, Znaczenie etnografii Kaukazu dla badań etnologicznych na Bałkanach, "Lud Słowiański" t. 3,1933/34, Z. l, Dział B, ss. 99-107. 39 Nie znamy odpowiedzi K. Moszyńskiego na propozycję D. K. Zielenina. Artykuł Paralele kaukasko-słowiańskie nie ukazał się w "Ludzie Słowiańskim". �288 Aleksander Reshetov, Zbigniew Jasiewicz CORRESPONDENCE BETWEEN KAZIMIERZ MOSZYŃSKI AND DMITRI K. ZELENIN. FROM THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN ACADEMY OF SCIENCES IN SANKT PETERSBURG (Summary) The article contains and discusses correspondence between Kazimierz Moszyński (1887-1959), an eminent Polish ethnologist, and Dmitri Konstantynowicz Zelenin (1878-1954), an eminent Russian ethnologist. The publication is based on a collection ofpostcards writ· ten by K. Moszyński in 1930-1937 and a copy of O.K. Zelenin 's letter from 1933, kept at the Archives of the Russian Academy of Sciences in St. Petersburg. O.K. Zelenin 's letters to K. Moszyński were not found in Polish archives and for this reason only part of the correspondence between these two scholars is available. K. Moszyński and D.K. Zelenin have never met in person but through S.P. Bogatyrev, who in the interwar period worked in Czechoslovakia and Germany. Both scholars were interested in the folk culture of Slavs and other ethnological problems. K. Moszyński 's postcards are mainly about the literature needed for scholarly work books that he wanted to get from O.K. Zelenin and books and articles that he sent to him as well as O.K. Zelenin's publications in "Lud Słowiański", a periodical edited by K. Moszyński. They are not personal. The same can be said about the only letter sent by O.K. Ze1enin to K. Moszyński. The correspondence between K. Moszyński and O.K. Zelenin, despite being incomplete, is a valuable source of information about the scholarly interests of both scholars and conditions of scholarly work at their times. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/645dc667d7fd761ffd49d8d5e3d353db.pdf bbdd0807d5510020193d0b1adc088a91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1726 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1597 Title A name given to the resource Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.31-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew; Rieszetow, Aleksander M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i Kulturowej U n i w e r s y t e t u A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu ALEKSANDER M . RIESZETOW M u z e u m A n t r o p o l o g i i i Etnografii i m . Piotra W i e l k i e g o R A N w S. Petersburgu KORESPONDENCJA MIĘDZY A D A M E M FISCHEREM A DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM. Z MATERIAŁÓW ARCHIWUM NAUKOWEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU I A R C H I W U M ROSYJSKIEJ A K A D E M I I N A U K W S A N K T PETERSBURGU Celem naszym jest udostępnienie listów wymienionych między dwoma wy­ bitnymi etnologami: polskim, Adamem Fischerem (1889-1943) i rosyjskim, Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem (1878-1954). Korespondencja ta jest zatem interesująca dla historii dwóch etnologii narodowych: polskiej i rosyjskiej. Dramatyzmu listom A. Fischera nadaje fakt, że pisane były również po zajęciu Lwowa przez Związek Radziecki w roku 1939. Listy pisane przez uczonych stanowią ważne źródło historyczne. Zaletą listów, podobnie jak i innych dokumentów osobistych jest to, że w inny sposób w porównaniu z pracami naukowymi, często bardziej wyraziście, przedstawiają poglądy naukowe i opinie o środowisku naukowym. Są niezastąpione w bada­ niach biograficznych. Ukazują uczonego jako uczestnika zarówno historii małej, związanej z codziennością, jak i wielkiej. Informują często o faktach nie utrwa­ lonych w innego rodzaju źródłach. Są oczywiście świadectwami subiektywnymi, zależnymi od osobowości autorów, warunków ich pracy i życia, w tym warun­ ków ekstremalnych, które stały się udziałem A. Fischera, celów prowadzenia korespondencji, a także od osoby ją odbierającej. Listy A. Fischera odnalezione zostały w Archiwum Filii Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu, nato­ miast listy i kartka D.K. Zielenina w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego we Wrocławiu . Informacji o podstawowych opracowaniach omawiających działalność nauko­ wą i życie D.K. Zielenina dostarcza m.in. ostatnio opublikowany komentarz do jego korespondencji z Kazimierzem Moszyńskim (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 277n). Działalność ta obejmowała również, co jest dla nas szczególnie intere­ sujące, przygotowanie pracy Naród polski, zawierającej charakterystykę kultury 1 1 A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , fond 849 ( D . K . Zelenina), opis 3, delo 431 i 526; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, sygn. 599. �32 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW narodowej, etnografii, folkloru, literatury, historii, ekonomiki i geografii Polski. Praca ta znajdowała się w planach Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR i miała zostać ukończona w 1947 roku (Frankowski 1948-1951, s. 7-8). Nigdy jednak nie ukazała się drukiem. A. Fischer nie doczekał się, jak dotąd, całościowego przedstawienia prac na­ ukowych i kolei życia. Dostępny jest jednak życiorys, obszerny nekrolog oraz bio­ gram, omówienie jego badań folklorystycznych, a także przegląd wyboru otrzy­ manych przez niego listów . Zasługi A. Fischera jako nauczyciela akademickiego oraz organizatora życia naukowego: kierownika Katedry Etnologii na Uniwersyte­ cie im. Jana Kazimierza we Lwowie, sekretarza Towarzystwa Ludoznawczego i redaktora „Ludu", odnotowują opracowania dziejów lwowskiego ośrodka uniwer­ syteckiego i Towarzystwa (patrz m.in.: Czekanowski 1946, s. 33-88; 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183-192; Kronika... 1997, s. 35n; por. Armon 2001, s. 21n). Dalszym studiom nad tą postacią sprzyjać będą rozwinięta przez A. Fischera biblioteka i założone archiwum Towarzystwa, zawierające m.in. jego dokumenty osobiste i wydawnicze, ochronione przez niego w znacznej części w czasie I I woj­ ny światowej i przewiezione przez jego rodzinę po wojnie ze Lwowa do Polski (Gerlach-Kłodnicka, Kłodnicki 1997, s. 159-163; Suchecka 1997, s. 163-166) . Adam Fischer studiował romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Edwarda Porębowicza, zwolennika metody porównaw­ czej w badaniach celtyckich, germańskich i romańskich pieśni ludowych. Dokto­ rat z tego zakresu uzyskał w roku 1912. W roku 1921 habilituje się na Uniwersy­ tecie Jana Kazimierza z etnologii pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. W roku 1924 mianowany został profesorem nadzwyczajnym tego Uniwersytetu, co umożliwiło wyodrębnienie z Zakładu Antropologiczno-Etnologicznego oddziel­ nego Zakładu Etnografii i Etnologii. W roku 1930 powołany został na stanowi­ sko profesora zwyczajnego Uniwersytetu Jana Kazimierza, w latach 1934-1935 pełnił funkcję Dziekana Nauk Humanistycznych tego Uniwersytetu (Czekanowski 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183; Gajek 1948, s. 18). Pracę na Uniwersytecie Adam Fischer łączył z działalnością w Towarzystwie Ludoznawczym, w którym od roku 1910 pracował jako sekretarz i członek ko­ mitetu redakcyjnego oraz sekretarz „Ludu", od roku 1912 jego redaktor. Wydał w sumie 20 tomów Ludu (tomy od 16 z roku 1910 do 35 z roku 1938), nadając mu charakter nowoczesnego, naukowego czasopisma etnologicznego, odpowia­ dającego standardom europejskim. Powołał serię Prace Etnograficzne, która pozwoliła na uwolnienie Ludu od dominacji opisowego materiału etnograficznego i zredagował 5 jej tomów (1934-1939). Wzbogacił bibliotekę i stworzył archi­ wum Towarzystwa Ludoznawczego. J. Czekanowski napisał: „Tej jego niesamo­ witej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło przetrwać wszystkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu 2 3 2 Gajek J. Życiorys A. Fischera, A r c h i w u m N a u k o w e P T L , sygn. 390 ( r ę k o p i s niekompletny, przerwany na s. 8); Gajek 1946; 1948; Simonides 1997; Suchecka 2 0 0 1 . 3 Patrz t e ż : Staszczak 1955. �33 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM potwornych wojen" i dalej: „Towarzystwo Ludoznawcze - to był Fischer i tylko Fischer" (Czekanowski 1946, s. 57, 74). Niezwykle szeroki i ważny dla rozwoju etnologii i folklorystyki polskiej był zakres prac naukowych A. Fischera. Uznany przez Juliana Krzyżanowskiego za „folklorystę z prawdziwego zdarzenia" a później za „zawodowego etnografa" (Krzyżanowski 1971, s. 633; 1980, s. 178; za: Simonides 1997, s. 29), przez Dorotę Simonides określony mianem „twórcy nowoczesnej nauki o folklorze" w Polsce (Simonides 1997, s. 35n), zajmował się pieśniami i widowiskami ludo­ wymi, koncentrując uwagę na próbach ustalenia, za pomocą metody porównaw­ czej, zmienności ich form i dotarcia do pierwotnego wątku. Swoimi zaintereso­ waniami obejmuje podania i bajki oraz opowiadania ludowe, analizując nie tylko ich teksty, ale również kontekst historyczny i kulturowy. W stosowanej metodzie łączy komparatystykę folklorystyczną z założeniami szkoły fińskiej i szkoły geograficzno-historycznej, uzupełniając je doświadczeniami francuskiej szkoły socjologicznej (Simonides 1997, s. 36n.). Jako etnolog A. Fischer gromadzi i opracowuje wierzenia i zwyczaje ludowe. Rejestruje także, ale przede wszystkim porządkuje, materiały z zakresu ludowej kultury materialnej. Związany z kształceniem studentów etnologii i zaintereso­ wany wprowadzeniem etnologii do programów szkół średnich, pisze podręcznik etnografii Polski (Fischer 1926) i szereg innych prac o celach także dydaktycz­ nych. Pozostając pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, a w ramach tej szkoły Jana Czekanowskiego, prowadzi badania zmierzające do wyznaczenia granic i wskazania różnic między regionami, a także powiązania grup etnicznych z zespołami odpowiadających im kultur ludowych. Publikuje szereg monografii regionów i grup etnicznych, współczesnych i historycznych, charakteryzowanych poprzez właściwe im cechy kultury ludowej: Polaków, Rusinów, Kaszubów, Łuży­ czan, Połabian, Prusów (Fischer 1931-1934; 1932; 1937). Lud i kulturę ludową uznaje za podstawę etnicznie traktowanego narodu i kultury narodowej . Choć trudno uznać go za odkrywczego w zakresie badań etnicznych to właśnie on, jako jeden z nielicznych etnologów polskich okresu międzywojennego, w swoich pracach korzysta ze statystyk etnicznych i posługuje się mapami etnicznymi. Zajmuje się badaczami zasłużonymi dla polskiej i , szerzej, słowiańskiej etno­ grafii, próbuje wyodrębnić i sprecyzować zakres etnografii i etnologii i ustalić ich stosunek do antropologii i folklorystyki oraz wprowadzić je do szkół średnich, omawia stan polskiej etnologii, publikuje setki recenzji, zaopatruje bibliografie europejskie w wykazy prac polskich. Ze względu na wielość prowadzonych przez niego prac: badania naukowe, kierowanie instytucjami naukowymi, dydaktyka 4 5 4 W Ludzie polskim n a p i s a ł : „ L u d b o w i e m w c i e l a w sobie najistotniejsze cechy narodowe i zachowuje n a j d ł u ż e j c z y s t o ś ć p l e m i e n n ą narodu [...] nawet w tych w y p a d k a c h , gdy brak m u d o k ł a d n e g o poczucia w ł a s n e j n a r o d o w o ś c i , o ż y w i a on organizm k a ż d e g o narodu i stanowi j e g o p o t ę ż n a p o d s t a w ę " (Fischer 1926, s. 8). 5 Warto o d n o t o w a ć n i e z n a n ą d o t ą d o d p o w i e d ź A . Fischera na a n k i e t ę w sprawie zakresu ter­ m i n ó w i relacji m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą , etnologią, e t n o g r a f i ą i folklorystyką, r o z p i s a n ą przez Societa Romana di A n t r o p o l o g i a w roku 1932; por. Sergi 1947, s. 2 1 - 2 2 . �34 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW uniwersytecka w zakresie etnologii i upowszechnianie wiedzy etnologicznej, działania na rzecz integracji polskiego środowiska naukowego, poszukiwanie społecznych funkcji dla etnografii, reprezentowanie nauki polskiej na licznych zjazdach za granicą, uznać należy A. Fischera za jednego z najbardziej zasłużo­ nych uczonych dla rozwoju etnologii polskiej w okresie międzywojennym. Publikujemy zachowane trzy listy i jedną kartkę D.K. Zielenina, pisane ręcz­ nie w języku rosyjskim, oraz pięć listów A. Fischera pisanych po polsku, od roku 1940 na maszynie. Korespondencję otworzył nieznany nam list A. Fischera, na który D.K. Zielenin odpowiedział listem z dnia 8.02.1927 roku, natomiast koń­ czy list A.Fischera z dnia 27.05.1941 roku. Nie dysponujemy nie tylko listem otwierającym wymianę ale również innymi listami, bowiem w dostępnej nam korespondencji występują luki w postaci brakujących listów, zarówno A. Fischera, jak i D.K. Zielenina. Obydwaj korespondujący ze sobą badacze nie spotkali się nigdy osobiście. Korespondencja sprzed I I wojny światowej służyła przede wszystkim informo­ waniu się o prowadzonych badaniach i wymianie własnych prac między uczony­ mi. D.K. Zielenin nadzwyczaj uprzejmie, lecz tylko bardzo ogólnie, odnosi się do otrzymanych prac, natomiast A. Fischer, po otrzymaniu Russische Volkskunde, obok gratulacji i obietnicy napisania recenzji, przedstawił również swoje uwagi krytyczne. Wyrażony przez A.Fischera w liście z 15.03.1927 żal z powodu niemożności uczestniczenia D.K. Zielenina w Zjeździe w Polsce mówi o tym, że w pewnych okresach korespondencja między uczonymi była bardzo ożywiona. W krótkim czasie między pierwszym znanym listem D.K. Zielenina z 8.02.1927 a listem A. Fischera z 15.03. tegoż roku musiały zostać wysłane co najmniej dwa listy; jeden z zaproszeniem, a drugi z informacją o niemożności przyjazdu. W zajętym przez Związek Radziecki i przyłączonym do Ukraińskiej SRR Lwowie A. Fischer pozostał na stanowisku profesora w reorganizowanym od listopada 1939 roku na wzór radziecki i ukrainizowanym Uniwersytecie, noszą­ cym od 8.01.1940 roku imię Iwana Franki. Na swoich stanowiskach pozostawiono znaczną część polskich profesorów, dominujących liczebnie aż do roku 1941, kiedy do Lwowa weszli Niemcy i Uniwersytet zamknięto. Był wśród nich Jan Czekanowski, który A. Fischera habilitował i współdziałał z nim w Towarzystwie Ludoznawczym, najpierw pozbawiony zlikwidowanej Katedry Antropologii, ale później powołany na stanowisko kierownika samodzielnego Zakładu Antropologii (Czekanowski 1956, s. 35-36; Głowacki 1997, s. 461). Dawny Wydział Huma­ nistyczny został podzielony na Wydział Historyczny i Filologiczny, oddzielne studium etnografii zostało zlikwidowane a dotychczasowi studenci etnografii i historii sztuki przeniesieni na jedyny na Wydziale Historycznym kierunek stu­ diów - studia historyczne (Podraża 1993, s. 45). Etnografię (folklorystykę) wykła­ dano jednakże w charakterze przedmiotów dodatkowych, które wypełniały około 6 6 N i e k t ó r e z prac p r z e s ł a n y c h przez A . Fischera zaopatrzone z o s t a ł y w dedykacje. N a karcie t y t u ł o w e j Polabian ( A r c h i w u m R A N w St. Petersburgu, fond 849, opis 3, delo 526) A . Fischer n a p i s a ł : „ Á M r le Prof. D i m i t r e Zelenin hommage de l'auteur 1 / X I I . 1931". �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 35 połowy programu różnych kierunków humanistycznych, przy czym etnografia i historia sztuki były przedmiotami do wyboru w odróżnieniu od obowiązkowych zajęć ideologicznych, z języka rosyjskiego, literatury ukraińskiej, wychowania sportowego i przygotowania wojskowego (Hryciuk 2000, s. 132), Adam Fischer znalazł się w ramach Wydziału Filologicznego i, o czym wiemy z jego listu z dnia 14.02.1941 roku, wykładał tam „folklor francuski, niemiecki, polski i w ogóle zachodnioeuropejski przy różnych odpowiednich filologiach". Uczestniczy w uro­ czystościach i sesji naukowej zorganizowanej na Uniwersytecie z okazji 85. rocz­ nicy śmierci Adama Mickiewicza jesienią 1940 roku (Tomaszewski 1996, s. 44). Na początku 1941 roku poddany został weryfikacji - „pereatestacji", w której pomaga mu pozytywna opinia D.K. Zielenina, za którą dziękuje w liście z dnia 1.03.1941 roku. Nie może pogodzić się z likwidacją oddzielnego studium etno­ grafii i zabiega o jego przywrócenie. Pragnie dowiedzieć się od D.K. Zielenina 0 sposobie kształcenia etnografów w ZSRR i nie kryje, w liście z dnia 20.12. 1940 roku, swojego krytycznego stosunku do braku na uniwersytetach radziec­ kich oddzielnych studiów etnograficznych. Prosi, w listach z dnia 20.12.1940 1 14.02.1941 roku, o przesłanie programu studiów z zakresu etnografii jako spe­ cjalności. Przyjmuje, w liście z dnia 1.03.1941 roku, propozycję napisania arty­ kułu o Polakach w ZSRR do pracy przygotowywanej pod reakcją D.K. Zielenina Narody SSSR i w kolejnym liście z dnia 27.05.1941 roku przedstawia swoje zapytania w tej sprawie. W listach A. Fischera nie pojawiają się deklaracje ideo­ logiczne; nie zachęcał zresztą do nich korespondujący z nim D.K. Zielenin. Dla polskiego autora tego tekstu ważne jest zrozumienie motywów postępo­ wania A. Fischera w latach 1939-1941, choć nie jest to głównym celem komen­ tarza towarzyszącego listom. W pracach polskich omawiających sytuację we Lwowie, zajętym przez wojska radzieckie, zwraca się uwagę na pewne różnice między okupacją radziecką a niemiecką, polegające m.in. na utrzymaniu Uni­ wersytetu i pozostawieniu na nim części pracowników i studentów Polaków, roz­ mowach z reprezentatywnymi przedstawicielami środowiska polskiego, a nawet staraniach władz radzieckich o zachowanie możliwie wysokiego poziomu kształ­ cenia na uczelniach Lwowa (Hryciuk 2000, s. 134 i in.). Wojenny kodeks moralny przyjmowany przez Polaków nie zakazywał pracy w szkolnictwie, jeśli nie była ona uzależniona od zobowiązań o charakterze politycznym (tamże, s. 142). Tego rodzaju opinia nie rozwiązywała jednak wszystkich możliwych dylematów mo­ ralnych tworzonych w zetknięciu z systemem totalitarnym. Zdaniem Izydory Dąmbskiej, trudność sytuacji polegała na tym, że zachęcano czy wręcz zmuszano do aktywności: „człowiek ciągle był niepewny, czy to co robi licuje jeszcze z jego godnością jako Polaka" (Tomaszewski 1996, s. 145). W trudnych warun­ kach okupowanego Lwowa przyjmowano strategię „akomodacji" umożliwiającą przetrwanie, którą tłumaczono m.in. doświadczeniami nabytymi w lojalistycznej c.k. Galicji. Surowa ocena postawy A. Fischera mogłaby znaleźć oparcie w fakcie, że po zajęciu Lwowa przez Niemców podejmuje pracę w lwowskiej filii krakow­ skiego Institut für Deutsche Ostarbeit, co nie było już akceptowane przez opinię polską (Hryciuk 2000, s. 356; Tomaszewski 1996, s. 138). Nie znamy jednak ani �36 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW okoliczności zatrudnienia się A. Fischera w tym Instytucie, ani zakresu wykony­ wanej w nim pracy. Celem nadrzędnym A. Fischera po wybuchu wojny było kontynuowanie pra­ cy badawczej i nauczycielskiej oraz, przede wszystkim, ochrona zgromadzonych książek i materiałów. Nie pozostawał w konflikcie ze społecznością ukraińską, miał wśród Ukraińców wielu uczniów, sam badał i sprzyjał badaniom nad kulturą „rusińską" - ukraińską, potrafił porozumieć się i współpracował z F. Kołłesą, kierującym pracami folklorystycznymi, zarówno na Uniwersytecie, jak i w Od­ dziale Lwowskim A N USRR. Nie był świadomy w pełni charakteru systemu politycznego i ideologii Związku Radzieckiego i zapewne chciał je widzieć jako podobne do znanych z Rosji carskiej, traktowanej inaczej niż Niemcy w bliskich mu kręgach endeckich. J. Czekanowski i J. Gajek, dzielący z nim losy we Lwo­ wie w okresie wojny, pełni podziwu dla jego działalności naukowej i w zakresie organizacji nauki sprzed wojny, podkreślają jego zasługi w ratowaniu biblioteki i archiwum Towarzystwa Ludoznawczego w czasie wojny i pisząc o nim unikają jakiejkolwiek informacji, która mogłaby rzucić cień na jego osobę (Czekanowski 1946, s. 8; Gajek 1946, s.8; 1948, s. 19). J. Gajek stwierdził: „Nie było bowiem takich trudów ani udręk moralnych, którymi by nie zapłacił za ratowanie war­ sztatu pracy naukowej". Przytacza wypowiedź A. Fischera, doświadczonego bibliotekarza, związanego przecież przez kilkanaście lat z Zakładem Ossoliń­ skich i przygotowującego stworzenie wielkiej bibliografii etnograficznej: „Ludzie i ich namiętności przeminą a księgozbiór jest trwałym elementem kultury polskiej" (Gajek 1946, s. 7-8). Przyczynę przedwczesnej śmierci A.Fischera widział J. Gajek w trudnych warunkach materialnych i przykrościach natury moralnej: „Ostatnie dwa lata życia A. Fischera były ciągłym pasmem udręczeń material­ nych i moralnych" (tamże, s. 7). Pogrzeb Adama Fischera w dniu 24 grudnia 1943 roku zgromadził kilkuset uczestników narodowości polskiej i ukraińskiej (Czekanowski 1946, s. 41; Gajek 1946, s. 7). Ludzie, wśród których żył i praco­ wał cenili go i szanowali, rozumieli i chronili pamięć o nim. W listach D.K. Zielenina z okresu wojny wyraźne jest życzliwe zaintereso­ wanie i chęć pomocy. Przekazuje pozdrowienia za pośrednictwem folklorysty M.K. Azadowskiego z Leningradu i R. Harasymczuka, przysyła doń swojego współpracownika K.A. Puszkariewicza, zaopatruje w wydawnictwa, udziela in­ formacji o kształceniu etnografów w ZSRR, a nawet przygotowuje projekt pisma do władz Uniwersytetu w Leningradzie w celu pozyskania programu dydaktycz­ nego folklorystyki obowiązującego na tamtejszym Wydziale Filologicznym. D.K. Zielenin zdecydował się, choć przecież sam był przedmiotem ataków ideo­ logicznych (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 278), na wysłanie, w odpowiedzi na telegram rektora Uniwersytetu Lwowskiego, pozytywnej opinii o A. Fischerze, uczonym działającym przecież i zajmującym wysokie stanowisko we wrogiej, kapitalistycznej Polsce. Oczywiście D.K. Zielenin jest przedstawicielem nauki radzieckiej. Akceptuje przyłączenie wschodnich terenów przedwojennej Polski do Ukraińskiej SRR i pisze artykuł na ten temat (Zielenin 1941, s. 3-20). Jest jednocześnie zainteresowany w pozyskaniu A. Fischera dla nauki radzieckiej �KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 37 i dlatego proponuje mu napisanie rozdziału o Polakach w redagowanej przez siebie książce Narody SSSR. Kontakty D.K. Zielenina z A. Fischerem niewątpli­ wie pozostawały pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Nie wyklucza to jednak dobrej woli D.K. Zielenina niesienia pomocy polskiemu etnografowi, znanemu jeszcze sprzed wojny z listów i prac naukowych, i możliwości po­ niesienia odpowiedzialności za te kontakty, tym większej, że zostały podjęte prawdopodobnie z jego własnej inicjatywy. Korespondencja między A. Fischerem a D.K. Zieleninem, przynosząca infor­ macje o kontaktach między uczonym polskim i rosyjskim w okresie między­ wojennym, jest wyjątkowo cennym źródłem dla poznania tychże kontaktów po zajęciu wschodnich terenów przedwojennego państwa polskiego przez ZSRR. Informuje także o losach folklorystyki i etnografii na Uniwersytecie we Lwowie w latach 1939-1941 i odsłania mechanizm pozyskiwania wybitnych polskich naukowców dla obcego państwa i ideologii. Przedstawia sytuację, która stano­ wiła pierwszy etap wprowadzenia wzorów radzieckich do nauki polskiej i zapo­ wiadała politykę wobec nauki w PRL. 7 Korespondencja List D. K. Zielenina do Adama Fischera 8.02.1927 Profesor D r A d a m Fischer W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i t y m przyjemniej o t r z y m a ć P a ń s k i uprzejmy list, ż e od bardzo dawna niezmiernie inte­ resując się Pana w s p a n i a ł y m i pracami nie m i a ł e m ich u siebie. Obawiam się, ż e moja nowa k s i ą ż k a 8 „ R u s s i s c h e Volkskunde" , w y c h o d z ą c a obecnie w Berlinie (Grundriss d/er/slav/ischen/Philol/ogie 9 und Kulturgeschichte/) wiele straciła na t y m , że nie m o g ł e m w niej s k o r z y s t a ć z Pana dzieł. Z w i e l k i m z a d o w o l e n i e m p r z e s y ł a m Panu (przez W Ü K ) 1 0 potrzebne Panu moje k s i ą ż k i a t a k ż e i n i e k t ó r e inne swoje o d b i t k i . B ę d ę n i e z w y k l e rad, j e ś l i o t r z y m a m P a ń s k i e o p u b l i k o w a n e 11 prace. P i s z ę teraz dla t e g o ż Grundriss'u „ S l a v i s c h e M y t h o l o g i e " , w k t ó r y m n i e z b ę d n e dla m n i e b ę d z i e z a j ę c i e s i ę t a k ż e p o l s k i m i o b r z ę d a m i i w i e r z e n i a m i . B ę d ę bardzo z o b o w i ą z a n y , j e ś l i p r z y ś l e Pan nadbitki swoich a r t y k u ł ó w , d o t y c z ą c y c h tych z a g a d n i e ń . M a m n a d z i e j ę , ż e nasza w y m i a n a pracami b ę d z i e t r w a ł a r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i . Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i , D m i t r i j Zielenin M ó j adres: Leningrad, M o j k a 122, m . 19 7 L i s t y i k a r t k ę D . K . Zielenina z j ę z y k a rosyjskiego p r z e t ł u m a c z y ł Z . Jasiewicz. W y r a z y i c z ę ś c i w y r a z ó w w nawiasach k w a d r a t o w y c h s t a n o w i ą u z u p e ł n i e n i e t ł u m a c z a . 8 Zelenin 1927. W Rosji wydana po raz pierwszy w 1991 r o k u (Zelenin 1991). 9 Seria Grundriss der Slavischen Philologie und Kulturgeschichte w y d a w a n a b y ł a pod r e d a k c j ą B . Trautmanna i M . Vasmera. B j u r o po M e ż d u n a r o d n o m u K n i g o o b m e n u , instytucja w strukturze A k a d e m i i nauk Z S R R dla rozpowszechniania za g r a n i c ą prac w y d a w a n y c h przez tę A k a d e m i ę . 1 0 11 Pracy pod t a k i m t y t u ł e m nie ma w spisach publikacji D . K . Zielenina. �38 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina 15.03.1927 W i e l c e Szanowny Panie K o l e g o , N a w z a j e m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ł a s k a w i e p r z y s ł a n e m i prace, k t ó r e w p r z e w a ż n e j c z ę ś c i nie b y ł y m i znane. O c z y w i ś c i e t ę w y m i a n ę b ę d ę s t o s o w a ć w dalszym c i ą g u , bo p o ł ą c z o n e to z w i e l k ą n a s z ą o b o p ó l n ą k o r z y ś c i ą . Egzemplarz recenzyjny Waszej „ R u s s i s c h e V o l k s k u n d e " 12 d o s t a ł e m i sam o niej n a p i s z ę d o k ł a d n ą r e c e n z j ę . G r a t u l u j ę Wam tej k s i ą ż k i , bo istotnie u k ł a d i u j ę c i e m a t e r i a ł u p i e r w s z o r z ę d n e , nie zgadzam s i ę z W a m i j e d y n i e co do p o d z i a ł u i zakresu m a t e r i a ł u , k t ó r y jest u m n i e nieco inny. N a d t o W y pomijacie w t y m obrazie l u d o w e p i e ś n i i podania, w o g ó l e l u d o w ą t w ó r c z o ś ć , co wedle mego zapatrywania n a l e ż y do c a ł o ś c i etnografii. 13 Bardzo nam ż a l , że nie m o ż e c i e p r z y j e c h a ć na nasz Z j a z d , bo o c z y w i ś c i e dopiero w bezpo­ ś r e d n i m z e t k n i ę c i u m o ż n a r ó ż n e takie w ą t p l i w o ś c i r o z s t r z y g n ą ć . Pod w z g l ę d e m m i t o l o g i i z e s z l i ś m y się, bo i j a w t y m p ó ł r o c z u w y k ł a d a m m i t o l o g i ę s ł o w i a ń ­ s k ą i m a m zamiar j ą w y d a ć . W z w i ą z k u z m i t o l o g i ą - czy znacie ciekawe ostatnie p o m y s ł y / I . / Peiskera p.t. T v a r o g (Svarog), Jungfemsprung und Verwandtes, „ B l á t t e r f/ür/ Heimatskunde", 14 Graz, 1926, nr 7-8. A w k s i ą ż c e k u czci V á c l a v a T i l l e o g ł a s z a m pewien przyczynek do W e l e s a , j a k w y j d z i e , to go W a m p o ś l ę . Ł ą c z ę wyrazy prawdziwego p o w a ż a n i a Prof. A d a m Fischer L w ó w - U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a 4. Kartka D. K. Zielenina do A. Fischera 25.02.1928 Pol'sza Pologne Lwow Lwów C h m i e l o w s k i e g o 10 Profesor D r A d a m Fischer. W i e l c e Szanowny K o l e g o ! W y r a ż a m Panu s w o j ą g ł ę b o k ą , s e r d e c z n ą w d z i ę c z n o ś ć za u p r z e j m ą p r z e s y ł k ę Waszych przew s p a n i a ł y c h prac 15 1) Czarownice w dolinie N o w o t a r s k i e j , 2) S ł o w i a ń s k i e b ó s t w a u r o d z a j u 16 17 3) P r z e g l ą d p o l s k i c h w y d a w n i c t w ... za lata 1 9 2 5 - 2 7 . P o s ł a ł e m Panu swoje 1) P r i m i t i w n a j a tiechnika gonczarstwa n a l e p o m 2) S c h i d n i o - s ł o w i a ń s k i chliborobski obriadi 18 i 1 9 Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i Dmitrij Zielenin 1 2 A . Fischer, Recenzja... (1927). 1 3 I I Zjazd S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w (2-12.06.1927). Zjazd m i a ł charakter p o d r ó ż y n a u k o w e j , r o z p o c z ą ł s i ę w K r a k o w i e ; por. sprawozdanie A . Bachmana, Lud, 1927, s. 1 2 6 - 1 3 0 . 1 4 Fischer 1927b. 1 5 Fischer 1927a. 1 6 Fischer 1928b. 1 7 Fischer 1928a. 1 8 Zelenin 1921. 1 9 Zelenin 1927a. t. 26, �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D . K. ZIELEŃ IN E M JOWARZYSTWO LUDOZN AWGZE WE LlWOWlb Lwów, dnia 4 Ryc l ¿ 39 tc&pr- r^._¿^ P o c z ą t e k lista A . Fischera do D . K . Zielenina z 15.03.1927 roku; A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i Nauk w S. Petersburgu, fond 849, opis 3, dieło 431 �40 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 20. 12. 1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D z i ę k u j ę przede w s z y s t k i m za pozdrowienia p r z y s ł a n e m i za p o ś r e d n i c t w e m K o l e g i A z a d o w s k i e g o oraz za p r z y s ł a n e m i dotychczas swoje w y d a w n i c t w a , k t ó r e p o z w o l i ł y m i j u ż daw­ niej z a p o z n a ć s i ę z n o w y m i metodami nauki sowieckiej. M a m j e d n a k c a ł y szereg w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e j a k najuprzejmiej p r o s z ę . 20 1) Czy w uniwersytecie l e n i n g r a d z k i m i innych uniwersytetach sowieckich nie ma osobnego studium f o l k l o r u i etnografii? Wedle mego rozumienia b o w i e m student p o w i n i e n p r z e j ś ć n o r m a l ­ ne studium z tego zakresu w uniwersytecie i potem dopiero stać s i ę aspirantem z tej s p e c j a l n o ś c i , w z g l ę d n i e po z a k o ń c z e n i u studium uniwersyteckiego z o s t a w a ć p r a c o w n i k i e m m u z e a l n y m czy m ł o d s z y m p r a c o w n i k i e m danego instytutu folklorystycznego. Tymczasem, o ile m i w i a d o m o , t y l k o w T y f l i s i e jest taki o d d z i a ł etnograficzny. W i ę c p y t a m się, j a k w ł a ś c i w i e chowacie m ł o ­ dych p r a c o w n i k ó w s p e c j a l i s t ó w w zakresie f o l k l o r u i etnografii? Czy np. Instytut E t n o g r a f i i , w k t ó r y m Szanowny K o l e g a pracuje, jest t y l k o instytutem b a d a w c z y m , czy t e ż w t y m instytucie o d b y w a j ą s i ę w y k ł a d y i ć w i c z e n i a , na k t ó r y c h m o g ą s i ę k s z t a ł c i ć studenci. 21 22 2) Obaj j e s t e ś m y w s p ó ł p r a c o w n i k a m i w y d a w n i c t w a pod r e d a k c j ą Prof. E. S c h n e e w e i s a pt. „ H a n d w ó r t e r b u c h des slawischen Volksglaubens und V o l k s b r a u c h s " . K o l e g a m i a ł opraco­ w a ć tam d z i a ł w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i , j a polski. Czy K o l e g a p o s ł a ł j u ż c a ł y skrypt redakcji do Pragi, czy ta rzecz s i ę drukuje. Ja b o w i e m p o s ł a ł e m m a t e r i a ł do litery К (wierzenia lecznicze z w i ą z a n e z r o ś l i n a m i i t d . ) , ale potem w y b u c h ł a w o j n a i s t r a c i ł e m kontakt z r e d a k c j ą , tak, ż e w o g ó l e nie w i e m , czy to w y d a w n i c t w o istnieje, czy zawieszone ad pacem. 23 3) Przy s p o s o b n o ś c i p r o s z ę t e ż p o d a ć do mej w i a d o m o ś c i , czy Szanownemu K o l e d z e braku­ j ą j a k i e ś w y d a w n i c t w a nasze, tzn. k t ó r e ś t o m y „ L u d u " lub „ P r a c Etnograficznych", a b y m m ó g ł j e u z u p e ł n i ć , j a k d ł u g o to m o ż l i w e . 4) P r o s z ę o w i a d o m o ś ć , czy w y c h o d z i czasopismo „ S o w i e c k a Etnografia", a m o ż e i s t n i e j ą jeszcze j a k i e ś inne czasopisma, p o ś w i ę c o n e etnografii, w k t ó r y c h m o ż n a by z n a l e ź ć p r z e g l ą d n o w y c h p u b l i k a c j i . W o g ó l e m a m y w i e l k i e t r u d n o ś c i z p o w o d u braku p o d s t a w o w y c h waszych k s i ą ż e k . Tak np. na p r ó ż n o szukam n a s t ę p u j ą c y c h w y d a w n i c t w : /Ju. M V S o k o ł ó w , Russkij f o l k ­ lor, M o s k w a 1938; / N . PV Andrejew, Russkij folklor, M o s k w a 1938; Tworczestwo n a r o d ó w SSSR, M o s k w a 1 9 3 8 . K s i ą ż k a potrzebna tak dla w y k ł a d o w c ó w , j a k dla s t u d e n t ó w przy w y k ł a d a c h o folklorze SSSR, a nie m o ż n a jej nigdzie k u p i ć . 24 Przepraszam, ż e p i s z ę po polsku, ale j ę z y k a rosyjskiego nie m a m tak opanowanego jeszcze, a b y m m ó g ł p i s a ć po rosyjsku. Z r e s z t ą utrudnia c a ł ą s p r a w ę m i ten fakt, że znam do pewnego stopnia wszystkie j ę z y k i s ł o w i a ń s k i e , w i ę c wszystkie m i s i ę m i e s z a j ą przy u ż y w a n i u k t ó r e g o ­ k o l w i e k z nich. Ł ą c z ę serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, Prof. A d a m Fischer 2 0 A z a d o w s k i M a r k K o n s t a n t y n o w i c z ( 1 8 8 8 - 1 9 5 4 ) , rosyjski i radziecki folklorysta, literaturoznawca i bibliograf, profesor U n i w e r s y t e t u w Tomsku i w Leningradzie, k i e r o w n i k seksji f o l k l o r u w Instytucie A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , a n a s t ę p n i e w Instytucie Literatury Rosyjskiej ( D o m Puszkina). K o r e s p o n d o w a ł z A . Fischerem. Jego trzy listy z 1940 i 1941 r o k u przechowywane s ą w A r c h i w u m N a u k o w y m P T L , sygn. 5 8 1 . 2 1 2 2 Tyflis, dawna rosyjska nazwa T b i l i s i . E d m u n d Schneeweis ( 1 8 8 6 - 1 9 6 4 ) , slawista niemiecki. W ś r ó d jego prac etnograficznych najbardziej znana jest monografia Feste... (1953). Los Słownika nie jest znany. W b i b l i o g r a f i i D . K . Zielenina nie odnotowano j e g o u d z i a ł u w w y d a w n i c t w i e . Maszynopis pracy A . Fischera, Rośliny w wierzeniach i medycynie ludowej ( w j ę z . niemieckim), ss. 210, przeznaczony dla Słownika, przechowywany jest w A r c h i w u m N a u k o ­ w y m P T L , sygn. 168; por. Staszczak 1955, s. 7. Tvorčestvo... 1938. 2 3 2 4 �41 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K . Z I E L E N I N E M List D. K. Zielenina do A. Fischera 28.12.1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i s z c z e g ó l n i e przyjemnie o t r z y m a ć P a ń s k i e uprzejme pismo z 20.12/1940/. P r a c o w n i k Gabinetu Europy, k t ó r y m k i e r u j ę w Instytucie Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , p r z y c h o d z i ł 25 do Pana latem tego r o k u na m o j ą p r o ś b ę , lecz Pana nie z a s t a ł ; b y ł to doktor P u s z k a r i e w i c z . N i e m i a ł e m zatem dawno o Panu w i a d o m o ś c i . N r 3 pracy zbiorowej „ S o w i e t s k o j e t n o g r a f i j i " 26 w y ś l ę do Pana w n a j b l i ż s z y m czasie. B ę d ę m ó g ł , p r a w d o p o d o b n i e , z d o b y ć i w y s ł a ć Panu za j a k i ś czas k s i ą ż k ę „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR", w k t ó r e j umieszczono w y ł ą c z n i e teksty w j ę z y k u rosyjskim, bez komentarzy. O inne potrzebne k s i ą ż k i nie p o t r a f i ę się w y s t a r a ć dlatego, ż e z o s t a ł y one dawno rozsprzedane. M o ż e j e Pan z a m ó w i ć przez b i b l i o t e k ę na zasadach abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o , najlepiej z b i b l i o ­ tek K i j o w a lub M o s k w y . Prawda, u was we L w o w i e nie ma jeszcze, najprawdopodobniej, przy­ zwyczajenia do korzystania z abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o : p r o s i l i ś m y o j e d n ą g a l i c y j s k ą p u b l i k a c j ę , lecz nie o t r z y m a l i ś m y odpowiedzi. W L e n i n g r a d z k i m P a ń s t w o w y m Uniwersytecie na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m istnieje O d d z i a ł 27 E t n o g r a f i c z n y , na k t ó r y m p r o w a d z ę w y k ł a d y kursowe z etnografii S ł o w i a n , przede w s z y s t k i m S ł o w i a n w s c h o d n i c h . Program nauczania tego O d d z i a ł u z o s t a ł o p u b l i k o w a n y w etnografiji" „Sowietskoj 28 1938, nr 1, s. 2 3 2 - 2 3 3 . Corocznie p r z y j m o w a n y c h jest na ten O d d z i a ł do 30 stu­ d e n t ó w , lecz na r ó ż n e cykle: europejski, kaukaski, syberyjski, ś r o d k o w o azjatycki; jednego r o k u p r z y j ę c i e n a j e d e n c y k l , n a s t ę p n e g o r o k u na drugi i t d . W A k a d e m i i z a ś N a u k Instytut E t n o g r a f i i 29 m a t y l k o a s p i r a n t ó w i p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , a t a k ż e w i e l k i e muzeum w skali ś w i a t o w e j . A r t y k u ł y o r o ś l i n a c h dla d/oktora/ E. Schneeweisa w Pradze dawno j u ż w c a ł o ś c i p o s ł a ł e m . W ó w c z a s to E. S c h n e e / w e i s / s k a r ż y ł się, ż e zatrzymuje go w pracy brak a r t y k u ł ó w na temat nie­ k t ó r y c h S ł o w i a n Zachodnich; obecnie od dawna nie mam s t a m t ą d w i a d o m o ś c i . Teraz u nas g o r ą c a kampania: piszemy sprawozdania i plany; nie m a m czasu s p r a w d z i ć , czego m i brakuje z t o m ó w P a ń s k i e g o szacownego „ L u d u " . P r o s z ę m i p o z w o l i ć na skorzystanie z Pana uprzejmej propozycji nieco p ó ź n i e j . Ze szczerym szacunkiem i oddaniem, D m . Zielenin D . K . Zielenin, L e n i n g r a d 164, Uniwiersitietskaja n a b i e r i e ż n a j a 3 2 5 K o n s t a n t i nA l e k s i e j e w i c z Puszkariewicz ( 1 8 9 0 - 1 9 4 2 ) , rosyjski i radziecki slawista, histo­ r y k i etnograf, p r a c o w n i k n a u k o w y Instytutu Etnografii A N Z S R R . 2 6 W miejsce czasopisma Sovetskaja etnografija w latach 1938-1947 o p u b l i k o w a n o s e r i ę prac z b i o r o w y c h pod t y m samym t y t u ł e m . Czasopismo Sovetskaja etnografija w y d a w a n o w latach 1931-1937 w Leningradzie i w latach 1946-1999 w M o s k w i e . Od r o k u 1991 czasopismo w y ­ chodzi pod n a z w ą Etnografweskoe 2 7 Powołanie Oddziału - obozrenie. s p e c j a l n o ś c i etnograficznej b y ł o m o ż l i w e d z i ę k i przywróceniu w r o k u 1938 K a t e d r y Etnografii na Uniwersytecie w Leningradzie. K i e r o w a ł n i ą prof. I . N . W i n n i k o w . Umieszczenie etnografii w ramach W y d z i a ł u Filologicznego z w i ą z a n e b y ł o z t r a d y c j ą , p o d t r z y m y w a n ą w Piotrogrodzie i Leningradzie, z o b o w i ą z u j ą c ą etnografa do opanowania j ę z y k a ludu, k t ó r y m m i a ł się z a j m o w a ć . 2 8 V i n n i k o v I . N . , Vnov organizuemoe Leningradzkogo 2 9 gosudarstvennogo etnografweskoe otdelenie na filologičeskom fakul'tete universiteta. Instytut Etnografii, p o c z ą t k o w o Instytut A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , z o s t a ł u t w o ­ rzony w 1933 r o k u w Leningradzie z p o ł ą c z e n i a d w ó c h p l a c ó w e k akademickich: Muzeja A n t r o ­ p o l o g i i i Etnografii ( M A E ) i I n s t i t u í a po I z u č e n i j u narodov SSSR ( I P I N ) . �42 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW Rys. 2. P o c z ą t e k listu D . K . Zielenina do A . Fischera z 28.12. 1940 roku; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we W r o c ł a w i u , sygnatura 599 �43 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 14. 02. 1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m p r o s z ę p r z y j ą ć j a k najserdeczniejsze p o d z i ę k o w a n i a za tak w s p a n i a ł e w y ­ d a w n i c t w o j a k „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR". Ja k i e d y p r o s i ł e m o to d z i e ł o , m i a ł e m o c z y w i ś c i e na m y ś l i m a ł e w y d a n i e popularne, a nie tak p i ę k n e , ozdobne. Przykro m i t y l k o , ż e na razie nie m o g ę s i ę zaraz z r e w a n ż o w a ć j a k i m ś s w o i m dziełem, ponieważ w związku z reorganizacją naszych w y d a w n i c t w nie jest przewidziane u nas na razie ż a d n e specjalne etnograficzne w y d a w n i c ­ two. M a m jednak n a d z i e j ę , ż e z n a j d ę coś jeszcze z dawnych w y d a w n i c t w takich, k t ó r e m o g ł y b y z a i n t e r e s o w a ć W i e l c e Szanownego K o l e g ę . N a d a l jestem bardzo zainteresowany programem specjalnego o d d z i a ł u etnograficznego przy uniwersytecie l w o w s k i m , a nie m o g ę z a p o z n a ć się z planem Waszego studium, p o n i e w a ż wska­ zanego m i t o m u „ E t n o g r a f i i S o w i e c k i e j " nie ma we L w o w i e . O ile to nie jest d ł u g i a r t y k u ł , czy nie m o ż n a by p r o s i ć , aby go d o s t a ć w odpisie, lub m o ż e jest do dyspozycji j a k i ś w y c i n e k z tego t o m u „ E t n o g r a f i i Sowieckiej". M n i e na t y m bardzo zależy, bo dawniej m i a ł e m bardzo d u ż o stu­ d e n t ó w i w y c h o w a ł e m c a ł e pokolenie, nie t y l k o polskich ale i u k r a i ń s k i c h e t n o g r a f ó w , k t ó r z y s ą w s p ó ł p r a c o w n i k a m i Instytutu F o l k l o r u А к / a d e m i i / N a u k U S S R - L w o w s k i F i l i a l , oraz M u z e u m Etnograficznego we L w o w i e . Obecnie zaś nie ma specjalnego studium i j a w y k ł a d a m t y l k o folklor francuski, n i e m i e c k i , p o l s k i i w o g ó l e zachodnioeuropejski przy r ó ż n y c h o d p o w i e d n i c h f i l o l o ­ giach, a A k a d / e m i k / K o ł e s s a 3 0 w y k ł a d a f o l k l o r u k r a i ń s k i dla filologii u k r a i ń s k i e j . Bardzo z a l e ż a ­ ł o b y nam j e d n a k na t y m , a b y ś m y m i e l i swoich s t u d e n t ó w i dlatego staramy s i ę albo o specjalny o d d z i a ł f o l k l o r u i etnografii albo o instytut badawczo-naukowy przy uniwersytecie, w k t ó r y m to instytucie m o ż n a by w y c h o w y w a ć m ł o d e kadry e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y s t ó w . D z i ę k u j ą c raz jeszcze za tyle okazanej m i ż y c z l i w o ś c i , ł ą c z ę w y r a z y p r a w d z i w e g o p o w a ż a ­ nia i serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer L ' w o w ( U S S R ) , M a r s z a ł k o w s k a j a 1, Kafiedra F o l ' k l o r a i Etnogr/afii/ Gos/udarstwiennogo/Uniwers/iteta/ List D. K. Zielenina do A. Fischera 21.02.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D o p i e r o wczoraj, w o d p o w i e d z i na telegram rektora U n / i w e r s y t e t u / L w / o w s k i e g o / , w y s ł a ł e m 31 o p i n i ę o Pana pracach n a u k o w y c h . Dzisiaj o t r z y m a ł e m P a ń s k i uprzejmy list i s p i e s z ę z odpo­ w i e d z i ą . Program d y d a k t y c z n y O d d z i a ł u Etnograficznego W y d z i a ł u F i l o l o g i c z n e g o L G U 3 2 uległ z m i a n o m ; n o w y wariant jest lepszy od starego. P o w i n i e n Pan z w r ó c i ć s i ę z o f i c j a l n y m p i s m e m , s k i e r o w a n y m do D y r e k t o r a L e n i n g r / a d z k i e g o / U n i w e r s y t e t u P a ń / s t w o w e g o / (Leningrad 164, niwiersit/etskaja/ n a b / i e r i e ż n a j a / 7) z p r o ś b ą o p r z y s ł a n i e Panu tego programu i w ó w c z a s m o ż e Pan p o w o ł a ć s i ę na oficjalny program i p r o s i ć o j e g o zatwierdzenie we L w o w i e . 3 0 K o ł e s s a (Kolessa) Filaret ( 1 8 7 1 - 1 9 4 7 ) , u k r a i ń s k i folklorysta, etnograf, m u z y k o l o g , c z ł o ­ nek Towarzystwa N a u k o w e g o i m . Szewczenki, od r o k u 1919 akademik A N U k r a i ń s k i e j profesor s z k ó ł ś r e d n i c h w Galicji, p u b l i k o w a ł m . i n . w Ludzie Słowiańskim. SSR, W r o k u 1939 p o w o ł a n y na stanowisko profesora U n i w e r s y t e t u we L w o w i e , k i e r o w a ł pracami f o l k l o r y s t y c z n y m i i etno­ g r a f i c z n y m i na U n i w e r s y t e c i e L w o w s k i m i w l w o w s k i m Oddziale A N USSR. 3 1 Tekstu o p i n i i nie odnaleziono w tekach D . K . Zielenina w F i l i i A r c h i w u m R A N w St. Pe­ tersburgu. 3 2 L G U - L e n i n g r a d z k i Uniwersytet P a ń s t w o w y . �44 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW M a m do Pana n a s t ę p u j ą c ą p r o ś b ę : dla naszej cztero tomowej pracy „ N a r o d y S S S R " 33 po­ trzebny jest a r t y k u ł o Polakach w Z S R R , o o b j ę t o ś c i nie w i ę k s z e j , j a k dwa arkusze w y d a w n i c z e (tj. 80 t y s i ę c y liter). P r o s z ę nie o d m ó w i ć napisania tego a r t y k u ł u i p r z y s ł a ć go nie p ó ź n i e j , n i ż 1 listopada 1941 r o k u ; honorarium otrzyma Pan po o p u b l i k o w a n i u a r t y k u ł u . P o ż ą d a n e fotografie. W a ż n e , ż e chodzi nie o wszystkich P o l a k ó w , a t y l k o o tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w Z S R R . Program 3 4 przysyłam . Projekt pisma: D o D y r e k t o r a Leningradzkiego U n i w e r s y t e t u P a ń s t w o w e g o od k i e r o w n i k a 35 Katedry F o l k l o r u i Etnografii Lwowskiego Uniwersytetu P a ń s t w o w e g o A/dama/ F/ischera/ P r o s z ę o okazanie p o m o c y w sprawie otwarcia na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m Uniwersytetu L w o w s k i e g o O d d z i a ł u F o l k l o r u i Etnografii, do k t ó r e g o m i a ł b y miejsce corocznie oddzielny na­ bór studentów. W t y m celu p r o s z ę o p r z e s ł a n i e nam planu dydaktycznego f u n k c j o n u j ą c e g o na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m U n i w e r s y t e t u Leningradzkiego. Podpis Wasz D . Zielenin Instytut Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , Leningrad, Uniwiersitietskaja n a b / i e r i e ż n a j a / d o m nr 3. List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w , 1.03.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ż y c z l i w e o mnie wyrazy. Bardzo to dla m n i e w a ż n e , p o n i e w a ż przechodzimy teraz wszyscy p e r e a t e s t a c j ę , a g ł o s tak w y b i t n e g o uczonego, j a k W i e l c e Szanowny K o l e g a , b ę d z i e tu o d g r y w a ł w i e l k ą r o l ę . Zarazem d z i ę k u j ę za tak zaszczytne dla mnie zaproszenie do w s p ó ł p r a c y w w y d a w n i c t w i e „ S b o r n i k = N a r o d y SSSR". W c z y t a ł e m s i ę u w a ż n i e w program i z u p e ł n i e jasne jest dla m n i e , co m a m n a p i s a ć w d w u pierwszych r o z d z i a ł a c h , ale w i e l e w ą t p l i w o ś c i m a m w z w i ą z k u z r o z d z i a ł e m trzecim, do k t ó r e g o nie ma jeszcze d o k ł a d n e g o m a t e r i a ł u w tej c h w i l i . W m i a r ę pisania nieraz w i ę c jeszcze p o z w o l ę sobie p y t a ć s i ę o r ó ż n e sprawy, abym o d p o w i e d z i a ł w y m a g a n i o m redak­ c y j n y m . Jest to temat, k t ó r y m c z ę ś c i o w o w ostatnich latach s i ę z a j m o w a ł e m i w ł a ś n i e r ó w n o c z e ś ­ nie w y s y ł a m pod adresem Wielce Szanownego K o l e g i m o j ą r o z p r a w k ę pt. „ E t n o g r a f i a P o l s k i 36 37 p o ł u d n i o w o w s c h o d n i e j " , a d o d a j ę do tego p r a c ę C h ę t n i k a o p o ż y w i e n i u k u r p i o w s k i m , 3 3 W Instytucie Etnografii A N Z S R R pracowano w ó w c z a s nad w i e l o t o m o w y m która wydawnic­ t w e m p o ś w i ę c o n y m l u d o m Z S R R i innych t e r e n ó w ś w i a t a . D . K . Zielenin k i e r o w a ł p r z y g o t o w a ­ n i e m zaplanowanych na cztery t o m y „ L u d ó w Z S R R " . Praca ta nie z o s t a ł a o p u b l i k o w a n a . 3 4 Programma... 3 5 Brak potwierdzenia, ż e A . Fischer p e ł n i ł funkcję k i e r o w n i k a Katedry. 3 6 Zapewne chodzi tu o p r a c ę Zarys (1939, s. 2 1 0 - 2 1 2 ) . pracy A . Fischera, Etnografia P T L , sygn. 125. 3 7 Chętnik 1936. województw etnografii ... (1939); z a c h o w a ł s i ę ponadto maszynopis południowowschodnich, ss. 4, A r c h i w u m N a u k o w e �45 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M m o ż e r ó w n i e ż b ę d z i e dla K o l e g i p r z y d a t n ą . M o j a praca o etnografii Polski p o ł u d n i o w o w s c h o d ­ 3 8 niej m i a ł a za zadanie u z u p e ł n i ć k s i ą ż k ę pt. „ R u s i n i " , p o n i e w a ż s p o t y k a ł y mnie zarzuty, ż e p i ­ s z ą c o U k r a i ń c a c h na obszarze dawnej Polski p o ł u d n i o w o wschodniej, z u p e ł n i e nie u w z g l ę d n i a m m i e s z k a j ą c y c h tu t a k ż e P o l a k ó w . Trzy pierwsze paragrafy oparte na oficjalnej statystyce p o l ­ skiej, ale od paragrafu 4 rzecz oparta na m a t e r i a ł a c h w ł a s n y c h , z u p e ł n i e o b i e k t y w n y c h , a stara się p o d k r e ś l i ć wzajemne w p ł y w y polskie i „ r u s k i e " , tzn. „ u k r a i ń s k i e " , bo „ R u s i n i " r ó w n a s i ę „ U k r a i ń c y " w oficjalnej t e r m i n o l o g i i polskiej. D z i ę k u j ą c raz jeszcze za ż y c z l i w o ś ć ł ą c z ę w y r a z y prawdziwego p o w a ż a n i a i serdeczne kole­ ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer List A. Fischera do D. W. Zielenina L w ó w , 27.05.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , R o z e j r z a ł e m s i ę w materiale d o t y c z ą c y m mego a r t y k u ł u o Polakach na obszarze Z w i ą z k u Radzieckiego i w z w i ą z k u z t y m mam n a s t ę p u j ą c e w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e uprzejmie proszę: 1) O ile dobrze m i jest znany stan l u d n o ś c i polskiej na obszarach polskich, p r z y ł ą c z o n y c h do Z w i ą z k u Radzieckiego we w r z e ś n i u 1939 г., to natomiast nie m a m y m a t e r i a ł ó w do s k u p i e ń p o l ­ skich, czy to na U S S R , czy na BSSR, ani co do ich i l o ś c i , ani co do ich w ł a ś c i w o ś c i kulturalnych. 3 9 Przez j a k i ś czas i s t n i a ł rzekomo autonomiczny o k r ę g polski „ M a r c h l e w s k i " , ale j a k i b y ł j e g o r o z w ó j , o t y m m y nic nie w i e d z i e l i ś m y . 2) N a obszarach p r z y ł ą c z o n y c h w r o k u 1939 nie m o ż n a o c z y w i ś c i e m ó w i ć o r o z w o j u i zdo­ byczach w okresie dwudziestolecia, ale chyba t y l k o w okresie dwulecia. 3) M u s z ę s i ę t a k ż e z a p y t a ć , ile w y n o s i honorarium od arkusza, a to z tego p o w o d u , ż e m u s z ę p r z e c i e ż p o l s k i tekst d a ć do p r z e k ł a d u , a koszt takiego p r z e k ł a d u w y n o s i u nas we L w o w i e od 200 do 250 r u b l i za arkusz, w i ę c m u s z ę w i e d z i e ć , j a k i e b ę d z i e pokrycie tego p r z e k ł a d u . 4) Swego czasu p o s ł a ł e m Wielce Szanownemu Koledze dwie k s i ą ż k i , A . C h ę t n i k a „ P o ż y w i e ­ nie k u r p i o w s k i e " oraz m o j ą e t n o g r a f i ę dawnych ziem Polski p o ł u d n i o w o wschodniej. Pytam s i ę dlatego, p o n i e w a ż przepisy pocztowe nie p o z w a l a j ą na d o k ł a d n e opakowanie, tak, ż e nie mam p e w n o ś c i , czy k s i ą ż k a z takiej opaski w drodze nie wypadnie. D z i ę k u j ę za pozdrowienia p r z y s ł a n e przez D r H a r a s y m c z u k a 40 i ze swej strony ł ą c z ę w i e l e serdecznych p o z d r o w i e ń i w y r a z ó w prawdziwego p o w a ż a n i a , A d a m Fischer (Prof. A d a m Fischer) 3 8 Fischer 1928. 3 9 Polski rejon n a r o d o w o ś c i o w y i m . J. Marchlewskiego w U S R R , zwany M a r c h l e w s z c z y z n ą , ze s t o l i c ą w D o ł b y s z u , p r z e m i a n o w a n y m na M a r c h l e w s k , p o w o ł a n o w r o k u 1925, a z l i k w i d o ­ wano w r o k u 4 0 1935. R o m a n W ł o d z i m i e r z Harasymczuk, w s p ó ł p r a c o w n i k A . Fischera sprzed wojny, autor m . i n . obszernych Tańców huculskich R. Lange n a p i s a ł o Tańcach, (1939) oraz a r t y k u ł u napisanego razem z W. Taborem (1938). że są p i e r w s z ą polską m o n o g r a f i ą t a ń c ó w ludowych o w y s o k i m standardzie m e t o d o l o g i c z n y m i s t a n o w i ą w y j ą t k o w o w a r t o ś c i o w y i pionierski w k ł a d do etnoc h o r e o l o g i i w skali o g ó l n e j ; por. Lange 1996, s. 7. �46 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW LITERATURA A r m on W. 2 0 0 1 , P o c z ą t k i etnologii uniwersyteckiej w Polsce, [ w : ] Przeszłość skiej w jej teraźniejszości, С h ę t n i к A . 1936, Pożywienie Czekanowski - etnologu Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe, Kraków. J. 1946, P ó ł w i e c z e Towarzystwa Ludoznawczego, Lud, t. 36, s. 3 3 - 8 8 . 1956, Sto lat antropologii polskiej 1856-1956. O ś r o d e k l w o w s k i , Materiały Antropologiczne, Falkowski pol­ Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 17-30. i Prace W r o c ł a w , nr 34. J. 1933, D z i e s i ę c i o l e c i e Z a k ł a d u Etnologicznego U n i w e r s y t e t u Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e ( 1 9 2 4 - 1 9 3 4 ) , Lud, t. 32, s. 183-192. Fischer A . 1926, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, Lwów. - 1927, Recenzja z pracy D . K . Zielenina, Russische..., Lud, t. 26, s. 9 7 - 9 9 . - 1927a, Czarownice - 1927b, K u l t W e l e s a u S ł o w i a n , [ w : ] Sborník w Dolinie Nowotarskiej, Lwów. Prąci Věnovaných Prof. Dr. Václavu Tillovi, Praha, s. 4 6 - 5 1 . - 1928, Rusini. - 1928a, Przegląd Kwartalnik Zarys etnografii polskich Historyczny, - 1928b, Słowiańskie - 1931-1934, Etnografia Rusi, Lwów. wydawnictw etnograficznych bóstwa urodzaju, 1932, Lud kaszubski, - 1937, Etnografia - 1939, Zarys Frankowski G aj e к - L w ó w ; także Lwów. słowiańska, t. 1: Połabianie, L w ó w - W a r s z a w a 1932, t. 3: Polacy, - i etnologicznych, t. 4 1 : 1927, z. 3-4, s. 5 9 3 - 6 1 1 . Lwów 1931; t. 2: Łużyczanie, Lwów-Warszawa. Lwów. dawnych etnografii Prusów, Polski Gdynia. południowo-wschodniej, Lwów. E. 1948-1951 [druk: 1952], Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. J. 1946, Ś p . Profesor D r A d a m Fischer, Lud, t. 36, s. 6-18. 1948, Fischer A d a m Robert, [ w : ] Polski Gerlach- Kłodnicka J., Kłodnicki Towarzystwa, [ w : ] Kronika Polskiego Słownik Z. Biograficzny, t. 6, K r a k ó w , s. 18-19. 1997, B i b l i o t e k a p r z y Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m Towarzystwa Ludoznawczego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 159-163. Głowacki A. 1997, Sowieci 1939-1941, wobec Polaków Harasymczuk R.W. 1939, Tańce huculskie, Harasymczuk R.W., T a b o r Hryciuk G. 2000, Polacy Kronika... na Ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Łódź. 1997, Kronika Krzyżanowski we Lwowie Polskiego Lwów. W. 1938, Etnografia p o ł o n i n huculskich, Lud, t. 35, s. 7 6 - 1 6 1 . 1939-1944. Towarzystwa Życie codzienne. Ludoznawczego, Warszawa. Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w . J. 1971, Folklorystyka polska, [ w : ] G. Cocciara, Dzieje folklorystyki w Euro­ pie, Warszawa, s. 6 2 7 - 6 3 8 . - 1980, W świecie Lange R. bajki ludowej, Warszawa. 1996, Traditional Dance and its Changes i n T i m e and Territory, Dance Studies, v o l . 2 0 , s. 1-157. Podraża A . 1993, U n i w e r s y t e t l w o w s k i w latach I I w o j n y ś w i a t o w e j , [ w : ] Lwowskie sko naukowe w latach 1939-1945,1. środowi­ Stasiewicz-Jasiukowa (red.), Warszawa, s. 3 5 - 5 5 . Programma... 1939, Programma podgotovlaemogo Institutom etnografii sbornika „ N a r o d y SSSR", [ w : ] Sovetskaja Rieszetow etnografija. Sbornik statej, nr 2, s. 2 1 0 - 2 1 2 . A . M . , J a s i e w i с z Z . 2 0 0 1 , Korespondencja K . M o s z y ń s k i e g o z D . K . Z i e l e n i - nem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 2 7 7 - 2 8 8 . Schneeweis Sergi S. E. 1953, Feste und Volkbrauche der Sorben, Berlin. 1947, Terminologia e divisione delie scienze d e l l ' uomo. I risultati di u n ' ichiesta internazionale, Rivista di Antropologia, v o l . 35, s. 5-25. �47 KORESPONDENCJA M I Ę D Z Y A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M Simonides D. Naukowe Staszczak Opolskiego. Folklorystyka, P. Zeszyty Opole, z. 3, s. 2 5 - 4 4 . Z . 1955, W y k a z z a w a r t o ś c i A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L ( 1 9 4 5 - 1 9 5 5 ) , Etnograficzne Suchecka 1997, Z h i s t o r i i polskiej f o l k l o r y s t y k i . Miejsce A d a m a Fischera, Uniwersytetu Archiwum PTL, nr 11, W r o c ł a w . 1997, A r c h i w u m N a u k o w e , [ w : ] Kronika Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 163-166. - 2 0 0 1 , Korespondencja A d a m a Fischera w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e g o Towarzystwa Ludoznawczego, [ w : ] Przeszłość etnologii polskiej w jej Polskiego teraźniejszości, Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 7 1 - 7 8 . Tomaszewski Tvorčestvo T. 1996, Lwów narodov... Revoljucii Zelenin 1940-1944. 1938, Tvorčestvo 1917-1937, Pejzaż psychologiczny, narodov SSSR. XXlet Warszawa. Velikoj Oktjabrskoj Socjalističeskoj A . M . G o r k i , L . Z . M e c h l i s i i n . (red.), M o s k v a . D . K . 1941, Vosoedinennye ukraincy, [ w : ] Sovetskaja etnografija. Sborník statej, nr 5, s. 3 - 2 0 . - 1921, P r i m i t i v n a j a technika g o n č a r s t v a „ n a l e p o m " ( A u C o l u m b i n ) v V o s t o č n o j E v r o p ě , Etnografija, nr 1, s. 87-105. - 1927, Russische - 1927a, S c h i d n i o - s l o w i a n ' s k i c h l i b o r o b s k i obriadi k a č a n n i a i perekidannia po ž e m l i , Etnografičnij - (Ostslavische) Volkskunde, Berlin -Leipzig. v is nik ( K i j v ) , k n . 5, s. 1-10. 1991, Vostočnoslavianskaja etnografija, p r z e k ł a d z niemieckiego K . D . C i v i n a , M o s k v a . Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW CORRESPONDENCE B E T W E E N A D A M FISCHER AND DIMITRI KONSTANTINOVICH ZELENIN. FROM THE ARCHIVES OF POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY IN WROCŁAW A N D THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN A C A D E M Y OF SCIENCES I N SANKT-PETERSBURG Summary The article presents letters exchanged i n the years 1927-1941 between t w o outstanding ethno­ logists: the Pole A d a m Fischer ( 1 8 8 9 - 1 9 4 3 ) and the Russian D i m i t r i K o n s t a n t i n o v i c h Z e l e n i n ( 1 8 7 8 - 1 9 5 4 ) . The collection w h i c h has been discovered and published consists o f three letters and one postcard sent by Z e l e n i n (kept i n the A r c h i v e s o f the Polish Ethnographic Society in W r o c l a w ) and five letters sent by A , . Fischer, kept i n the Archives o f the Russian A c a d e m y o f Sciences i n St. Petersburg. The dramatic aspect o f the letters w r i t t e n b y A d a m Fischer lies i n the fact that he kept w r i t i n g them after L v o v had been occupied by the Soviet troops and annexed to the Soviet U n i o n i n 1939. The t w o scholars never met i n person. The presented letters make a very valuable source for the history o f national ethnologies - Polish and Russian and o f their mutual contacts. Before 1939 i n their correspondence both scholars used to i n f o r m each other about their studies, researches and to arrange exchange o f their w o r k s . Other i n f o r m a t i o n w e can f i n d i n the letters w r i t t e n after 1939 after L v o v had been annexed into the Soviet state. F r o m them w e can learn about the Polish scholar's attitudes, about his efforts to maintain some possibilities o f scientific w o r k and to save his research w o r k s h o p , and, more generally about vicissitudes o f ethnology and folkloristics at the U n i v e r s i t y o f L v o v . The letters by Z e l e n i n show a great deal o f g o o d w i l l and readiness to help the Polish scholar. A t the same time they reveal mechanisms o f w i n n i n g outstanding Polish scholars over for the Soviet U n i o n and Soviet science and education. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05874dac9cc080c16b9499fe56725a69.pdf e3cb6450b509e971771c963764b04000 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6217 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource wizualność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5798 Title A name given to the resource Korespondencja sztuk / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.3, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartol, Krystyna Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 03_bartol.ps - 2/14/2006 11:18 AM KRYSTYNA BARTOL S ięgając do najwcześniejszych śladów przekona­ nia o związku poezji i malarstwa w refleksji nad sztuką, nie sposób nie rozpocząć od Simonidesa i jego słynnej maksymy: malarstwo to milcząca poezja, poezja to mówiące malarstwo, z której Horacy uczynił obowiązujący przez wieki diagnostyczno-aksjologiczny dogmat (ut pictura poesis). Znana nam dzisiaj jedynie z tradycji pośredniej (poprzez przekaz Plutarcha1) opi­ nia poety z Keos2 musiała być powszechnie znana i ak­ ceptowana w świecie greckim już za jego życia, skoro wiemy, że po dwóch dziesiątkach lat, jakie upłynęły od jego śmierci (zmarł w 467 roku p.n.e.), wypowiadanie sądów odmiennych w stosunku do Simonidesowej konstatacji, uznanej - jak można się domyślać - za au­ torytatywne rozstrzygnięcie kwestii wspólnoty sztuk, dyskredytowało tego, kto ośmielił się je ujawnić. Ion z Chios, poeta i zarazem autor ubarwionych anegdotą dzieł historycznych oraz pamiętników o wizytach zna­ nych ludzi w swojej ojczyźnie, relacjonuje3 bowiem pe­ wien znamienny biesiadny epizod z udziałem Sofoklesa, jaki miał miejsce podczas uczty wydanej najpraw­ dopodobniej w roku 441 na Chios, gdy ten wielki tra­ gik gościł na wyspie podczas swej podróży na Lesbos, dokąd udawał się, by objąć urząd stratega. Opowiada mianowicie historię, jak ów wspaniały,4 brylujący w gronie biesiadników dowcipem i umiejętnością flir­ towania artysta publicznie ośmiesza prowincjonalnego bakałarza,5 który ośmiela się zanegować Simonidesowy ideał wspólnoty sztuk. Interesujący dla naszych rozważań fragment tej opowieści brzmi: Korespondencja sztuk. Simonides i inni Nauczyciel, dyskredytując wartość malarskich epitetów stosowanych przez dawnych arcymistrzów, w tym samego Homera, potwierdza, że jest prostacz­ kiem, któremu wydaje się, że coś wie, gdy tymcza­ sem brak mu wiedzy podstawowej i oczywistej. Kon­ frontacja z błyskotliwym Sofoklesem, który jakby mimochodem - między jednym a drugim aktem swego brawurowego popisu sztuki uwodzenia9 z uśmiechem pobłażania wdaje się z nim w kpiarską rozmowę,10 by jego kosztem zabawić siebie i zgro­ madzonych w sali współtowarzyszy, bezlitośnie ob­ naża ignorancję rozmówcy tragediopisarza i pokazu­ je naiwność rozumowania maluczkich,11 opartego na ocenianiu poszczególnych elementów artystycz­ nej kreacji wyłącznie według kryteriów realistyczności przedstawienia.12 W przytaczanej przez Plutarcha maksymie, po­ wtarzanej dziś do znudzenia w większości prac po­ święconych korespondencji sztuk, Simonides za­ uważa podobieństwo sztuki słowa i sztuki figuralnej. Zdaje się mówić: poezja i malarstwo to to samo. To, co je różni, wyrażają antonimiczne kwalifikatory, ja­ kimi obie sztuki zostały opatrzone: milcząca (sioposa) i mówiące (lalousa). Można się oczywiście zasta­ nawiać nad użyciem przez poetę z Keos odczasownikowej formy słowa laleo na określenie specyfiki sztu­ ki poetyckiej, słowa oznaczającego nie tyle przekazy­ wanie treści za pomocą słów,13 ile gadatliwe zachowa­ nie, swobodną pogawędkę, niekiedy wręcz paplani­ nę, co każe nam dopatrywać się odrobiny subtelnej ironii w całej tej konstatacji,14 nie zmienia to jednak faktu, iż Simonidesowa definicja wspólnoty sztuk precyzuje również specyfikę, odrębność każdej z nich. W kierunku podkreślenia różnic pomiędzy nimi idzie zresztą i Plutarch, który opatruje słowa Si­ monidesa następującym komentarzem15 (de glor. Ath. 3, 346): „Malarze bowiem pokazują sprawy w chwili, gdy one się dzieją, słowa opisują i opowia­ dają o tych, które już się zdarzyły”. Wynika to rzecz jasna z odmiennej natury środków - tworzywa, ja­ kim dysponują artyści uprawiający poszczególne dziedziny sztuki: malarze posługują się umieszczony­ [Sofokles]: Jakże pięknie wyraził się Frynichos, mówiąc: N a purpurowych licach lśni światło miłości. N a to odezwał się Eretryjczyk albo Erytrejczyk,6 który był szkolnym nauczycielem: „Ty, Sofoklesie, znasz się oczywiście na tworzeniu poezji. Jednakże Frynichos doprawdy nie wyraził się dobrze, nazywając po­ liczki pięknego chłopca purpurowymi. Jeżeli bowiem malarz pokryłby policzki chłopca purpurową farbą, już nie wydawałby się on urodziwy. Nie należy zaiste przy­ równywać tego, co piękne, do tego, co w sposób oczy­ wisty piękne nie jest”. Zaśmiał się w twarz Eretryjczykowi Sofokles i rzekł: „A więc nie podoba się tobie, przybyszu, i ten Simonidesowy wiersz, przez Greków uznawany za wielce udaną wypowiedź: Z panny ust purpurowych toczyły się dźwięki, ani po­ eta, który mówi: «złotowłosego Apollona».7 Jeśli bowiem malarz namalowałby włosy boga złote, a nie czarne, obraz byłby gorszy. Ani też [nie podoba się tobie] ten, kto po­ sługuje się określeniem «różanopalca»,8 bo gdyby ktoś za­ nurzył palce w różowej farbie, stworzyłby dłonie farbiarki, a nie pięknej kobiety”. Inni wybuchnęli śmiechem, a Eretryjczyk milczał oszołomiony takim przytykiem. 23 �03_bartol.ps - 2/14/2006 11:18 AM Krystyna Bartol • KORESPONDENCJA SZTUK. SIMONIDES I INNI mi na płaszczyźnie kształtami i figurami, poeci mają do dyspozycji następujące po sobie dźwięki, z któ­ rych powstają wyrazy, zdania, całostki treściowe.16 T ak więc symultaniczność wyobrażeń plastycznych została tu przeciwstawiona konsekutywności poetyc­ kiej kreacji.17 Innymi słowy - obie sztuki łączy iden­ tyczność operacji, jakie wykonują artyści, przedsta­ wiając jakiś przedmiot, dzieli zaś rodzaj tworzywa, na którym operacje te są wykonywane.18 Związek między poezją i malarstwem w kulturze starożytnej Hellady ukonkretniał się - zwłaszcza w epoce archaicznej i klasycznej, kiedy to poezja była w większości przypadków prezentowana ustnie - w ak­ cie wykonania utworu poetyckiego, który był arty­ stycznym przedsięwzięciem kierowanym zarówno ad aures, jak i ad oculos ówczesnego odbiorcy. Towarzy­ szący śpiewnemu wykonaniu słów taniec staje się w przypadku takiej performance elementem quasi-plastycznym, odpowiadającym sztuce figuralnej i podle­ gającym tym samym co ona zasadom funkcjonowania, również w relacji ze słowem. Owa swoista identycz­ ność tanecznych póz, w których na moment zastygają tancerze, i kształtów postaci przedstawianych graficz­ nie na obrazach upoważnia zresztą Plutarcha do od­ ważnego zmodyfikowania powtarzanej przez wieki maksymy Simonidesa. Najpierw mianowicie stwier­ dza:19 „Gdy tancerze układają swe ciała na kształt Apollona albo Pana albo jakiejś bachantki, upodab­ niają się do przedstawień plastycznych” (747 C) po to, by za chwilę uogólnić (748 A): „jest rzeczą słuszną na­ zwać taniec milczącą poezją, a poezję dźwięczącym tańcem”. Zainspirowany Simonidesową konstatacją Plutarch rozwija myśl o podobieństwie przedstawień figuralnych i werbalnych, wskazując przy tym na - dziś powiedzielibyśmy - transsemiotyczny charakter20 rela­ cji zachodzących między nimi podczas prezentacji utworów poetyckich z towarzyszeniem elementów muzycznych i tanecznych. Elementy te nie stoją mia­ nowicie obok siebie, jak ma to miejsce w wypadku re­ lacji intersemiotycznych,21 lecz przenikają się nawza­ jem, tworząc znaczenie artystycznego tworu. Plutarch mówi wręcz (748 A-B) o pełnej wspólnocie (koinonia pasa) i wzajemnym współudziale (metheksis allelon) sztuki figuralnej i werbalnej w tworzeniu znaczeń. Ja­ ko przykład urzeczywistniania się tego związku w spo­ sób doskonały podaje hyporchemat, gatunek poetyc­ ki, którego cechą charakterystyczną był, towarzyszący melicznemu wykonaniu słów, wyrazisty taniec ilustru­ jący gestem i pozą przedstawianą słowami treść. Plu­ tarch stwierdza, iż obie sztuki w obrębie jednego utwo­ ru (hen ergon) dokonują tu naśladownictwa (mimesis) poprzez kształty (dia ton schematon) i poprzez słowa ([dia] ton onomaton). Po wiekach Tadeusz Zieliński22 nazwie ów nierozerwalny związek poszczególnych ele­ mentów żywego widowiska trójjedyną choreą i uzna go za jeden z najdoskonalszych przejawów duchowości Hellenów, która z wielości różnorakich cząstek stwo­ rzyła harmonijną jedność idei. Podobieństwo sposobu myślenia najdawniejszych Greków o sztuce słowa i sztuce figuralnej przejawia się również na poziomie ogólnych koncepcji dotyczących natury obu tych dziedzin artystycznej działalności oraz ich funkcji pragmatycznych względem odbiorcy. War­ to tu zwrócić uwagę, że istniejące w grece archaicznej i klasycznej cztery określenia rzeźby, a więc przestrzen­ nego wizerunku figuralnego, wyrażały te same przeko­ nania i sądy o sztuce plastycznej, które da się odtwo­ rzyć na podstawie dostępnych nam dziś źródeł w od­ niesieniu do myślenia Greków tego okresu o poezji. Idąc tropem wyznaczonym niegdyś przez T.G.L. Webste­ ra,23 który wskazał na zakodowaną w wyrazach okre­ ślających wytwory sztuki plastycznej obecność śladów refleksji nad sztuką, dojść można do wniosku, iż takie same pryncypia rządziły wyobrażeniami Hellenów na temat wytworów sztuki plastycznej i artystycznej dzia­ łalności mistrzów słowa.24 Rzeczownik eikon, oznaczający podobiznę, wierny wizerunek, eksponuje mianowicie zależność wytworu artysty od modelu. Podobnie jak nazwa ogólna zographia, określająca sztukę malarską, i zographos - ma­ larz, podkreśla uzależnienie wytworu sztuki plastycz­ nej od wzoru, według którego został wykonany (zographia dosłownie znaczy „rysowanie tego, co istnie­ je”, „malowanie z natury”). Mimetyczny charakter sztuki poetyckiej był również podstawą greckich koncepcji teoretycznoliterackich, przy czym nie cho­ dziło tu - rzecz jasna - o wierne odzwierciedlanie obiektywnie danej człowiekowi rzeczywistości, lecz 0 przekonujące przedstawianie w dziele literackim sytuacji prawdopodobnych (choć często nieprawdzi­ wych), unaoczniających pewne zjawiska ogólne. Z kolei termin ksoanon (dosłownie: kształt wydobyty z drewna) podkreśla akt nadawania kształtu, określo­ nej formy produktowi artystycznemu. W odniesieniu do sztuki słowa forma utworu, opracowanie jego struktury, kompozycja dzieła, określana często sło­ wami morphe (kształt), kosmos (ład, porządek), taksis (układ), była jedną z nadrzędnych kategorii odróż­ niających wypowiedź artystyczną od pozostałych ko­ munikatów językowych. Słowo agalma (dosłownie: to, co sprawia radość), którym Grecy posługiwali się również w odniesieniu do wizerunków plastycznych, każe nam traktować dzieło sztuki jako źródło przy­ jemności, przeżyć estetycznych. Ten kontemplacyjny aspekt kontaktu ze sztuką podkreślany jest również przez greckich poetów: już w eposach Homera i Hezjoda pieśń określana jest jako miła (ephieron), przy­ jemna (himeroeis), a lirycy rozwinęli myśl o wdzięku 1 przyjemności dostarczanej odbiorcom przez poezję, opatrując utwory poetyckie szeregiem epitetów jed­ noznacznie nawiązujących do przyjemności płynącej z obcowania ze sztuką słowa. Nazwa kolossos wreszcie 24 �03_bartol.ps - 2/14/2006 11:18 AM Krystyna Bartol • KORESPONDENCJA SZTUK. SIMONIDES I INNI - budząca współcześnie skojarzenia związane z wiel­ kością25 - w swym pierwotnym znaczeniu najprawdo­ podobniej wyrażała ideę zastępowania czegoś czymś, namiastkę całości. Mogła wyrażać przekonanie o ma­ gicznym związku wizerunku z modelem,26 konotując tym samym obecność pierwiastka irracjonalnego w akcie artystycznej kreacji. Pojmowanie poezji jako daru boskiego, a poety jako natchnionego przez bó­ stwo wieszcza, który dzięki nadprzyrodzonej inspira­ cji zyskuje wiedzę i mądrość (sophia), a przez nie au­ torytet społeczny i rolę przewodnika dusz, sięga cza­ sów najdawniejszych i czyni z uprawianej przez niego dziedziny sztuki zjawisko zajmujące szczególne miej­ sce w hierarchii ludzkich działań, niezależnie od te­ go, czy element boski w poetyckim tworzeniu pojmo­ wano jako interwencję z zewnątrz, czy też - jak czy­ nił to Arystoteles - dopatrywano się go w działalno­ ści ludzkiego rozumu (nous), który sam w sobie jest daimonios, czyli przepełniony bóstwem.27 Przekonanie o wspólnocie obu dziedzin sztuki: malarstwa i poezji, narzucało niekiedy Grekom cza­ sów archaicznych i klasycznych sposób formułowa­ nia myśli o sztuce słowa, przy czym nie wydaje się, by w przypadku stosowania malarskich określeń w od­ niesieniu do poezji chodziło wyłącznie o zapożycze­ nie plastycznej terminologii dla unaocznienia pew­ nych literackich zjawisk;28 ważne było podkreślenie głębokiego, strukturalnego związku sztuk, odwołują­ cego się do wspólnoty operacji dokonywanych w ob­ rębie właściwych im semiosfer. Przykładem takiego leksykalnego sygnału, wyczulającego odbiorcę na szukanie plastycznych konotacji i zmuszającego go do przyjęcia ikonicznego sposobu patrzenia na po­ ezję, jest przymiotnik poikilos (dosłownie: wielo­ barwny, różnoraki, pstry), stosowany stosunkowo często w opisie poetyckich dokonań. Słowo to, w sztukach plastycznych określające kompleksowość produktu artystycznego, zręczne połączenie różnora­ kich elementów,29 w odniesieniu do tworzywa słow­ nego oznaczało również łączenie rozmaitych ele­ mentów treści i wyrafinowaną kunsztowność jej opracowania. Wydaje się, że jego zastosowanie jed­ nakże ma głębszy sens. Pokazuje mianowicie helleń­ ski sposób postrzegania świata jako szukanie jedno­ ści w wielości, jako dążenie do ogarnięcia całości wszechświata, na którą składają się różnorakie w swej naturze składniki, jako uzewnętrznienie do­ tąd uwewnętrznionych ludzkich doświadczeń po­ znawczych. Ta „międzyartystyczna komparatystyka”,30 jakiej dokonywali Grecy od zarania dziejów, nie dowodzi więc jedynie, że traktowali oni malar­ stwo i poezję jako „sztuki siostrzane”, lecz pozwala nam na wyciągnięcie wniosków natury antropolo­ gicznej. Myśl o związku sztuki słowa i sztuki figuralnej, któ­ rej autorstwo od czasów najwcześniejszych przypisy­ wane było Simonidesowi, nie przestaje być łączone z jego imieniem również u schyłku starożytności. Zna­ miennym tego dowodem jest wierszowany opis posągu tego poety, znajdującego się w konstantynopolitań­ skim gimnazjonie, ułożony w VI wieku n.e. przez Christodorosa z egipskich Teb. Autor tego tekstu, jak się wydaje, celowo odwołuje się w swej poetyckiej ekfrazie do Simonidesowej koncepcji korespondencji sztuk, by przeprowadzić swoistą ocenę umiejętności artysty rzeźbiarza. Mówi:31 ....ni ty, Simonidzie, nie uśpiłeś swej żądzy czułej, by pieśń tworzyć. Wciąż tęsknisz za strunami, chociaż świętej liry dłońmi nie trącasz. Winien, o, Simonidesie, rzeźbiarz był z brązem zmieszać słodką pieśń; brąz niemy sławiłby ciebie dźwiękiem, brzmiąc w takt two­ jej liry. Przewrotne słowa Christodorosa z jednej strony przeciwstawiają naturę obu sztuk (brąz niemy, brzmią­ ca lira), z drugiej łączą je: gdyby rzeźbiarz umiał je har­ monijnie zespolić, powstałoby dzieło doskonałe). Milcząca poezja i mówiące malarstwo: zażyłość i równoczesna odrębność sztuk tworzących tę parę, dostrzeżona przed wiekami przez Simonidesa, była więc zawsze i ciągle jeszcze jest źródłem dyskusji i sporów, które - choć pewnie nieprędko przyniosą definitywne rozwiązania - przyczyniają się do lepsze­ go zrozumienia obu sztuk i ich wzajemnych relacji.* Poznań, czerwiec 2005 Waza z Apulii, ok. 350 25 �03_bartol.ps - 2/14/2006 11:18 AM Krystyna Bartol • KORESPONDENCJA SZTUK. SIMONIDES I INNI Przypisy: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 O chwale Ateńczyków, 3, 346 Por. słynny esej F. Lessinga, Laocoon, z roku 1766, przedruk w: Homer. Critical Assessments, ed. I. J. F. de Jong, vol. IV, Lon­ dyn- New York 1999. 301-316 (zwł. 301-302). 17 Por. T. Zieliński, Die Behandlung gleichzeitiger Handlungen im antiken Epos, Philologus, Suppl. 8 (1899), 407-413, 432-441) angielskie tłumaczenie, The Treatment of Simultaneous Events in Ancient Epic, w: Homer. Critical Assessments..., 317-327 (zwł. 317-321). 18 N a ten temat zob. S. Wysłouch, Literatura i obraz. Tereny struk­ turalnej wspólnoty sztuk, w: Intersemiotyczność. Literatura wobec innych sztuk (i odwrotnie) pod red. S. Balbusa, A. Hejmeja, J. Niedźwiedzia, Kraków 2004, 17-28 19 Wypowiedź tę wkłada w usta Ammoniosa, swego nauczyciela filozofii, którego uczynił jednym z rozmówców w Zagadnieniach biesiadnych. 20 N a temat natury związków transsemiotycznych i transmedialnych zob. E. Szczęsna, Wprowadzenie do poetyki intersemiotycznej, w: Intersemiotyczność..., 34-35 21 Por. eadem, 34 22 T. Zieliński, S. Srebrny, Literatura starożytnej Grecji epoki nie­ podległości, cz. 1, Warszawa-Kraków 1923 23 T.G.L. Webster, Theories of Art and Literature Down to 400 B.C., CQ 33 (1939) 166-177 24 Principia te w odniesieniu do literatury omawia W. Verdenius, The Principles of Greek Literary Criticism, Mnemosyne 36 (1983) 14-59 25 Semantyczną ewolucję tego słowa od czasów wczesnoklasycznych po okres bizantyński przedstawiają E. Kosmetatou, N. Papalexandrou, Size Matters: Poseidippos and the Colossi, ZPE 143 (2003), 53-58. Udowadniają (54), że: „earlier authors used it [kolossos] to refer to statues irrespective of size and material”. 26 Z Ajschylosowego Agamemnona (ww. 415-419) dowiadujemy się, że po uprowadzeniu Heleny przez Parysa posągi w pałacu w Sparcie (kołossoi eumprphoi), przypominające Menelaosowi swą urodą małżonkę, wydawały mu się pozbawione wyrazu („patrzące pusto”) odkąd Helena była - cieleśnie i duchowo daleko. N a ten temat - zob. Kosmetatou, Papalexandrou, o.c., 54-55 27 Verdenius, o.c., 46 nazywa Arystotelesowską teorię subiektyw­ ną koncepcją inspiracji. 28 Por. Wysłouch, o.c., 25 29 Zob. D. Müller, Handwerk und Sprache. Die sprachlichen Bilder aus dem Bereich des Handwerkes in der griechischen Literatur bis 400 v. Chr., Meisenheim am Glan 1974, 14, H. Durbeck, Zur charakteristik der griechischen Farbenbezeichnungen, Bonn 1977, 98, 187 30 Jak nazywa tego rodzaju badania S. Balbus, Interdyscyplinarność —intersemiotyczność —komparatystyka, w: Intersemiotyczność..., 14. 31 AP. II ww. 45-50 O chwale Ateńczyków (de glor. Athen.) 3, 346 F. Starożytni jednoznacznie łączyli ją z imieniem Simonidesa. Pa­ miętać jednak należy, że - choć mógł on być rzeczywiście auto­ rem tego zgrabnego sformułowania - wyraził w nim pogląd zna­ ny już przed nim, w jego czasach popularny i powszechnie ak­ ceptowany. Grecy bowiem lubili wskazywać jako wynalazcę (heuretes) czegoś jednostkę, która upowszechniła bądź udosko­ naliła coś, co istniało już wcześniej. Ap. Ath. XIII 603e-604d (= FGrHist. 392 F 6 = fr. 104 Leurini). Określa go przymiotnikiem deksios, a więc świetny, dobry w tym, co robi, odznaczający się mistrzostwem w jakiejś dziedzinie. Ion nazywa go nauczycielem podstaw (dosłownie: liter) - grammaton didaskalos. Niepewność co do tożsamości tego człowieka jest tu znamien­ na: Ion zdaje się mówić: nieważne, kim był - czy pochodził z Eretrii na Eubei, czy też z miejscowości o nazwie Erytrai (w Grecji istniało kilka miast o tej nazwie). Sofokles może tu mieć na myśli sławnego Pindara, który w jed­ nej ze swoich ód na cześć zwycięzców sportowych (Ol. 6, 41) posłużył się właśnie takim epitetem Apollona. Chodzi tu oczywiście o Homera, który wielekroć nazywa Eos różanopalcą (rhododaktylos). Sofokles uwodzi młodego chłopca, który pełni na uczcie obo­ wiązki podczaszego. Przez moment wszak udaje, że przyjmuje punkt widzenia swego interlokutora. Swoim zachowaniem przywodzi na myśl Sokrate­ sa i jego sposób prowadzenia dyskusji. Przedstawienie przez Iona postaci nauczyciela gramatyki jako pozbawionego fantazji indywiduum dało początek licznym an­ tycznym wyobrażeniom o przedstawicielach tego zawodu, jak słusznie zauważyła Maria L. Gambato, w: Ateneo. I Deipnosofisti (I dotti a banchetto). Prima traduzione italiana commentata su progetto di Luciano Canfora, Vol. III, Roma 2001, 1554, która uznaje cytowany tu tekst Iona za „la piu antica caratterizzazione letteraria.... di grammatico come pedante, contrapposto al vero poeta e alla sua liberta nell’uso della lingua”. Pamiętać należy, że realistyczny wizerunek w świadomości prze­ ciętnego greckiego odbiorcy uznawany był za dzieło zasługujące na wysoką ocenę. Dowodów na takie kryteria oceny dzieł sztu­ ki dostarczają nam liczne teksty literackie; por. chociażby nowo odkryte epigramy Posejdipposa na dzieła sztuki rzeźbiarskiej (przekład i komentarz - zob. J. Danielewicz, Posejdippos. Epigra­ my, Warszawa 2004, 110-119). Znamienne są tu słowa poety opisujące posąg Filetasa (ep. 63, 7-8: „Zda się, że wnet [przemó]wi - tak oddane rysy. / [Zyw]y, choć przecież z brązu jest tylko ów starzec” Por. LSJ s. v. laleo jako oppositum w stosunku do czasownika le­ go. Podobnej do pozbawionej złych intencji ironii epikurejczyków, którzy swoje filozoficzne dyskusje nazywali po prostu laliai, po­ gawędkami. * Autorka artykułu jest beneficjentką Fundacji na rzecz Nauki Polskiej 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/764f5c4e1c9bd522238febd673328767.pdf faab990230c4b7e30b20177b1a27f25b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4155 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource koronczarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3875 Title A name given to the resource Koronki siatkowe w Kańczudze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.169-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Czepkarka Kańczuga, pow. Olga przy pracy. Przeworsk. Malkiewicz K O R O N K S I A T K O W E Prastara technika siatkowa stoi niejako na pogra­ niczu między plecionkarstwem a tkactwem. Zaszere­ gowanie wyrobów siatkowych do którejś z tych grup sprawia trudność, igdyż z jednej strony założona na ramie pionowego warsztatu tkackiego osnowa, po­ wstawanie d w u ziewów podczas przeplatania z w r a ­ całyby technikę siatkową w k i e r u n k u p r y m i t y w n e g o tkactwa, z drugiej zaś b r a k wątku, tworzenie się siatki dzięki przeplataniu n i t e k osnowy palcami każe te właśnie w y r o b y zaliczyć do grupy plecionek. Plecenie siatkowe znane było już w starożytności. Najstarsze w y r o b y tego rodzaju pochodzą z w y k o ­ palisk egipskich, z Czasów około 2000 l a t przed naszą erą , ponadto, j a k w y n i k a z pracy E. Markovej, znane były również w starożytnej Grecji -. W y r o b y siatkowe z epoki brązu wykopano w D a n i i i znaj­ dują się one w zbiorach tamtejszych muzeów . Nie­ zwykle ciekawego materiału historycznego dostar­ czają średniowieczne m a l a t u r y spotykane na terenie Czechosłowacji, przedstawiające Madonnę z krosien­ kami do wyrobów siatkowych Na podstawie dostępnej m i l i t e r a t u r y etnograficz­ nej zdołałam stwierdzić, że technika siatkowa od czasów starożytnych aż do współczesnych znana jest na bardzo szerokim obszarze. Profesor Moszyński podaje , że poza Słowiańszczyzną spotkać ją można 1 3 5 W K A Ń C Z U D Z E na Kaukazie, w R u m u n i i , w Hiszpanii i prawdopo­ dobnie w Szwecji. Północny zasięg jej potwierdza praca H e l m i K u r r i k traktująca o splotach, techni­ kach tkackich i plecionkarstwie w Estonii; autor opisuje technikę siatkową, bardzo prostą, nie odbie­ gającą od stosowanej w Polsce techniki plecenia pasów. Ponadto E. Markova powołuje się na szereg prac, które dotyczą Siedmiogrodu, Węgier i H o ­ landii . Na terenie Słowiańszczyzny plecionka siatkowa znana jest niemal że powszechnie. Najgruntowniej opracowano ją w Czechosłowacji, gdzie występowała przede wszystkim na obszarze Słowacji, uprawiana przez wiejskie kobiety jeszcze w okresie międzywo­ jennym. Do Czech natomiast, według N . A. Smolkovej, została przeniesiona ze Słowacji . Z w y r o b a m i siatkowymi spotykamy się w Jugosławii, zwłaszcza w Chorwacji i Serbii, a także ma Rusi Zakarpackiej '. Poza t y m czepki siatkowe występowały nad górnym Dniestrem, na P o d o l u i Wołyniu (pow. Luboml), skąd pochodzi zbiór czepków znajdujący się w M u ­ zeum Etnograficznym w K r a k o w i e . Profesor M o ­ szyński wspomina też, że technika siatkowa roz­ powszechniona była na Polesiu i Białorusi . 6 7 8 10 11 W Polsce zagadnieniem wyrobów siatkowych zaj­ mowano się dotychczas stosunkowo niewiele. L a k o 769 �i'ł*<y^. £\ ' , • ' 1 ' / / , O-SSa'" Vj$, '••.'I*"/«'\ • ^ V / V * \ \ y ' / ' , ' *-\ * '".^\W'J ' J \ I V«»' SSfc" .' • • /»*« «*,.*V / \-% • / •V\ *'!^Śn? ' A " " ' - C iW"/"? . i V*VV&"'*" «"N?Ś^*'i,''* x % .*Y»*V' .\ f**\S.Vv''«"V-'"\'?C£« i '<;'/.'*.• •;!\'\\*.**„•*'»V.*-.' ** , i , ł •*'*-*.' • , J'?'*'**\^f.**VW»*''' , f *!H»'%\ Ryc. 2. Fragm. czepka siatkowego z Lubelszczyzny, Muz. Etn. w Krakowie. Ryc. 3. Motyw „panny" na czepcu siatkowym Kańczugi. Ryc. 4. Fragm. czepka siatkowego z Włodawy, Muz. Etn-, w K r a k o w i e . Kyc. 5. Fragm. czepka z Lubelszczyzny, Muz. K r a k o w i e . Ryc. 6. Fragm. wzornika motywów używanych Kańczudze: u góry po bokach „płócienko", I szereg — „rybki" poprzedzielane „pasmużkami", oddzielone wąskim paskiem „płócien°d I J szeregu wypełnionego „toflami" i „rozmarynem" przedzielonymi pasmużkami, poniżej „płócienko", ostatni szereg — „grochowiak". Ryc. 7. Fragm. wzornika motywów używanych w Kańczudze: u góry wąski pasek „płócienka", następnie szereg „ryb e k " i „rozmarynu" poprzedzielanych „pasmużkami", niżej „plócienko" i „tofle" przedzielane podwójnymi „pasmużkami", ostatni -szereg — „różdżka", zakończenie czepka — „piócien/co" początkowo proste, u dołu „podwójne". z 1 0 1 0 • • » * VvS ł ł niczne w z m i a n k i o tych wyrobach znaleźć można j e ­ dynie w niektórych pracach dotyczących stroju l u ­ dowego . Cenną wiadomość historyczną o interesu­ jącej nas technice zawdzięczamy F. K o t u l i , który w inwentarzu pośmiertnym mieszczek przemyskich z r o k u 1558 znalazł „czepczów syathczanych d w a " , a w spisie inwentarza sklepowego w Brzozowie z r o k u 1763 „czepców superfinowych sztuk 30". Wiadomo zaś, że „superfin" stanowi materiał, z któ­ rego czepce siatkowe wyrabiano w pobliskiej Kań­ czudze jeszcze w okresie międzywojennym. Wiado­ mości powyższe świadczą, że w owych czasach czepce siatkowe były u nas używane. 12 1 3 Technika siatkowa — według dotychczasowych danych — stosowana jest wyłącznie do w y r o b u p a ­ sów i czepków, używanych w Polsce jeszcze do n i e ­ dawna. Czepki łączyły się ściśle z występowaniem hamełki, używano i c h jako denka rozpiętego na h a mełce. Zasięgi o b u grup wyrobów siatkowych nie pokrywały się ze sobą, pasy występowały w p o w i a ­ tach sandomierskim, opoczyńskim, r a d o m s k i m , się­ gając w k i e r u n k u północno-zachodnim aż po K u ­ j a w y . Czepki zaś, j a k można wnioskować na pod­ stawie dotychczasowego stanu badań, występowały w zasięgu o wiele węższym. Spotykamy je w południowo-zachodniej Lubelszczyźnie, na Podlasiu oraz w południowo-wschodniej części województwa rze­ szowskiego . 14 1 5 16 Technika siatkowa zanika obecnie n a terenie P o l ­ ski, zna ją niewiele starszych kobiet na terenie Opo­ czyńskiego, gdzie zwyczaj plecenia pasów był p o ­ wszechny wśród kobiet wiejskich jeszcze z począt­ k i e m okresu międzywojennego. Czepce zaś umieją wyplatać kobiety w niektórych miejscowościach w Rzeszowskiem i na Lubelszczyźnie. W Opoczyńskiem „warsztat t k a c k i " do w y r o b u p a ­ sów siatkowych składa się z dwóch poziomych beleczek, oddalonych od siebie o około 2,5 do 3 m . Na beleczki te kobieta nawija n i c i wełniane, podwójnie skręcone: powstaje w t e n sposób rodzaj osnowy, którą przeplata się przekładając pierwszą nitkę z brzegu za drugą, drugą za trzecią i t d . W ten sposób powstaje rozciągliwa siatka, którą pośrodku plecionki należy zeszyć, aby zapobiec r o z p r u w a n i u się pasa. Efekt zdobniczy uzyskuje się t u przez zastosowanie 170 osnowy w p a r u kolorach, co daje szereg podłużnych b a r w n y c h pasów . Wyrób pasów siatkowych odbywał się w Opoczyń­ skiem w ramach zajęć gospodarskich. Natomiast produkcja czepków znajdowała się w rękach spe­ cjalistek, ograniczała się ona do określonych ośrod­ ków, zarówno w i e j s k i c h (np. wieś Sąsiadka, pow. Zamość), j a k i małomiasteczkowych (Kańczuga, pow. Przeworsk), skąd w y r o b y te rozchodziły się po oko­ licy. Czepki siatkowe były od dawna przedmiotem handlu, potwierdza t o pieśń weselna z G l i n i k a Pol­ skiego {pow. Jasło), cytowana przez ks. Sarnę , która mówi o kramarczykach, roznoszących „niciane" — a więc z pewnością siatkowe — czepki na sprzedaż. 17 18 Z badań terenowych stroju ludowego, prowadzo­ nych w 1957 r o k u w pow. leżajskim, łańcuckim, prze­ worskim, jarosławskim i radymnlańskim , dowie­ dziano się, że czepki siatkowe roznosili po wsiach wędrowni handlarze — Żydzi. T y l k o jedna, 91-letnia informatorka ze w s i Sietesz w powiecie przeworskim podała, że czepki o d e n k u z siateczki wyrabiała we w s i j e j matka, „przerabiając je p a l c a m i " ; nie udało się jednak sprawdzić, czy był t o sporadyczny wy­ padek, czy też czepki te wyrabiano w Sieteszy po­ wszechnie. Podczas dalszych badań okazało się, że wytwórcą czepków o t a k szerokim zasięgu była przede wszystkim Kańczuga, małe miasteczko w po­ wiecie przeworskim. W y p l a t a n i e m siatek do czep­ ków trudniły się t a m dawniej niemal wszystkie ko­ biety, przy czym zajęcie to przetrwało, aczkolwiek w znacznie słabszym nasileniu, aż do czasów oku­ pacji. Już pod koniec okresu międzywojennego za­ potrzebowanie na czepki — wskutek zaniku trady­ cyjnego s t r o j u ludowego — malało, popyt na nie istniał jeszcze jedynie na terenach zamieszkałych przez ludność ruską. Wskutek utworzenia granicy na Sanie, odcinającej ziemie ruskie, oraz wskutek nisz­ czenia przez Niemców Żydów, którzy zajmowali się rozsprzedawaniem czepków, w latach 1940—1942 za­ niechano w Kańczudze i c h p r o d u k c j i . 10 WyrOb czepków zorganizowany był t a m systemem nakładczym, p r z y czym nakładcą bywał niemal zawsze sklepikarz żydowski, który dostarczał kobie­ t o m n i c i , a następnie odbierał gotowe siateczki, far­ bował je, obszywał płótnem i organizował sprzedaż. ��System ten umocniony był ekonomiczną zależnością chałupniczek od właściciela s k l e p i k u : sklepikarz chętnie dawał na k r e d y t kobiecie p r o d u k t y żywnościowe za „odrobek" w postaci p a r u czepków, na które dostarczał n i c i . Wobec 'braku i n n y c h źródeł dochodu, system t a k i uważany był przez czepkarki za wygodny. Wyrób czepków do dziś jeszcze wspo­ minany jest jako poważny ratunek budżetu r o d z i n ­ nego: „wstała do dnia, zrobiła czepek i już na śnia­ danie zarobiła". Podstawowym warsztatem pracy czepkarki były krosienka, rama z drewnianej l i s t w y , wysoka około 100 cm, szeroka 30 do 35 c m . Ze względów zdobni­ czych górna belka r a m k i najczęściej była pałąko­ w a t o wygięta. W odległości około 15 c m o d k r a ­ wędzi górnej krosienek oraz około 20 c m od dołu umocowane były poziomo po d w a sznurki, w n i e w i e l ­ kich odstępach (do 3 cm) jeden o d drugiego. Zarówno rozstaw sznurków zewnętrznych i wewnętrznych, j a k ich ilość (cztery albo dwa) zależał od kształtu czepka i jego wielkości. Materiałem, z którego wyplatano czepki, była prze­ ważnie nić bawełniana, kupowana w motkach — biała l u b zielona, oraz cienkie jedwabne n i c i , t z w . „superfin". Zresztą k o l o r czepka nie zależał o d k o ­ l o r u nici, z których był zrobiony — handlarze n a j ­ częściej farbowali gotowe już siateczki, przeważnie na zielono, czasem n a czerwono. Przystępując do pracy, kobieta n a j p i e r w nawijała bawełnę z motków n a wijadła tkackie, a następnie zwijała ją w gałkę, gdyż z gałki jedynie można było nasnuć ją na sznurki krosienek. Zarówno sposób snucia nitek j a k i ich ilość za­ leżały od kształtu i wielkości czepka. W Kańczudze wyrabiano d w a rodzaje czepków: ,,z naczółkiem" i „bez naczółka". Czepki bez naczółka snute były j e ­ dynie n a dwóch sznurkach i miały kształt prostokąta. Czepki z naczółkiem, wyrabiane częściej, snuto na czterech sznurkach w ten sposób, że czepkarka n a ­ wijała nieco m n i e j niż 1/3 ilości wszystkich n i t e k na sznurki wewnętrzne, następnie więcej niż trze­ cią część n a sznurki zewnętrzne i znów resztę na wewnętrzne. W ten sposób część górnej krawędzi czepka była dłuższa o 2—3 cm i tworzyła naczółek. Przy f o r m o w a n i u całości, b o k i naczółka zszywano z górną krawędzią czepka, co w efekcie dawało wypukłe uformowanie główki. Różne były również wielkości czepca — n a mały czepek nawijało się po 100 n i t e k — po 30 na b o k i i 40 na naczółek, na większy 180, a na duży 200, przy czym o ile były one z naczółkiem, podział zachowany był w tych samych proporcjach. Rozmiar czepka według i n f o r matorek zależał wyłącznie od wielkości głowy k o ­ biety kupującej, jednak z całą pewnością przewa­ żający wpływ miała t u moda, od której zależała wielkość noszonej pod czepkiem hamełki. Ogólnie długość czepka wahała się o d 20—30 c m , a szero­ kość 18—25 c m . Naciągając nitkę n a sznurki krosienek nawijała ją czepkarka zarówno na górny j a k i dolny sznurek od tej samej strony, s k u t k i e m czego n i t k i osnowy krzyżowały się pośrodku przestrzeni między sznu­ 172 # reczkami, tworząc w p r z e k r o j u jakby ósemkę. W w y p a d k u snucia osnowy na czepiec z naczółkiem w p a r t i i środkowej pomijała czepkarka sznurki wewnętrzne nawijając na zewnętrzne. Wśród czepkarek istniał podział pracy. Zwijaniem n i t e k na gałki oraz snuciem ich na krosienka zaj­ mowały się często dzieci oraz starsze kobiety, któ­ r y m słaby w z r o k n i e pozwalał wyplatać czepków. Natomiast zdolniejsze czepkarki zajmowały się je­ dynie pleceniem. Do pracy czepkarka siadała na n i s k i m stołeczku (ryc. 1), krosna stawiała przed sobą pionowo, przy­ trzymując je w t e j pozycji nogą wspartą na dolnej poprzeczce. W górny ziew, powstały w s k u t e k krzy­ żowania się niitek przy n a w i j a n i u osnowy, wkładała „szynkę" — tzn. drewnianą płaską listewkę, długą na 35 c m , szeroką na 2—3 c m . Dla ułatwienia opisu t e c h n i k i plecenia, n i t k i na­ pięte w płaszczyźnie bliższej w stosunku do osoby plotącej nazwę wewnętrznymi, a dalsze zewnętrz­ nymi. Zasadniczym splotem, na którym opiera się ple­ cionka, jest t z w . , płócienko". Rozpoczynając pracę kobieta wkłada w górny ziew ponad „szynką" czte­ r y palce lewej ręki, k c i u k i e m przytrzymując n i t k i osnowy, następnie palcem wskazującym prawej ręki chwyta skrajną nitkę zewnętrzną, co powoduje automatyczne naprężenie odpowiadającej jej n i t k i wewnętrznej. Przekładając palcem p r a w e j ręki n i t ­ kę zewnętrzną do w a r s t w y wewnętrznej powoduje, że t e właśnie n i t k i zawijają się dookoła siebie, two­ rząc luźną siatkę: w t e n sposób każda nić ze­ wnętrzna zahaczona jest o wewnętrzną, przy czym podczas p r a c y czepkarka kolejno przekłada nici z lewej ręki na prawą. Na krosienkach równocześ­ nie powstają dwie p l e c i o n k i : góma i dolna ponad założoną szynką: wówczas t o zakłada czepkarka na dolną plecionkę drugą szynkę zbijając ją do samego dołu krosienek i rozpoczyna pracę od nowa, z tej samej pozycji wyjściowej, gdyż po przepleceniu wszystkich n i t e k przełożyła ona znów całą robotę do l e w e j ręki. y W ten sposób na krosienkach powstają d w i e jed­ nakowe siateczki, u góry i u dołu r a m k i . Kiedy plecionka sięga już niemal że środka ramy, praca jest gotowa i należy czepek zakończyć, aby się nie rozpruł. W t y m to celu bierze kobieta oddzielny kawałek n i t k i w lewą rękę, przekłada go na ze­ wnątrz siateczki, następnie r o b i pętelkę na kciuku i palcu wskazującym p r a w e j ręki i palcami tymi chwyta o d s t r o n y wewnętrznej poziomo biegnącą nitkę zewnętrzną, przeciągając przez pętelkę tzw. „oczko". Przez powtarzanie t e j czynności po każ­ dej nitce p l e c i o n k i czepek zakończony jest łańcusz­ k i e m , w którego oczkach tkwią złapane niejako poszczególne n i t k i siatki. Czynność tę, t z w . „zapruwanie", powtarza kobieta oddzielnie d l a dolnej i górnej siateczki. Następnie zdejmuje robotę ze sznurków, odwiązując je z r a m y , przecina siatkę przez środek i otrzymuje d w a jednakowe czepki. Jak już wspomniałam, podstawowym tej techniki jest opisane powyżej splotem dla „płócianko" �(ryc. 6) dające w efekcie luźną siateczkę. Używa się go do wyplatania naczółków oraz górnych i bocznych krawędzi, gdzie splotem t y m w y k o n a n y c h jest zawsze parę oczek oraz zakończenie u dołu czepka, przy czym ostatnie rzędy r o b i się t z w . „po­ dwójnym płócienkiem" (ryc. 7), biorąc jednocześnie po dwie n i t k i wewnętrzne i zewnętrzne, a nawet czasami i po cztery (jak w czepkach lubelskich). Drugim podstawowym splotem jest „siateczka", która najczęściej stanowi tło d l a bardziej s k o m p l i ­ kowanego wzoru wykonanego „płócienkiem": sia­ teczkę uzyskuje się przerabiając jedynie co drugą nitkę płócienkiem, co drugą „rozpuszczając", ten. bez przerabiania przekładając nitkę zewnętrzną do pasma zewnętrznego. Bardziej skomplikowaną siateczkę daje i n n y wzór, tzw. „grochowiak" (ryc. 6). Polega on n a t y m , że plecionkę przerabia się dwa razy płócienkiem, a trzecią nitkę „rozpuszcza" się. Splotem t y m w y ­ konany jest bądź cały czepek, bądź też stanowi o n tylko tło d l a jakiegoś m o t y w u dekoracyjnego. Najczęściej jednakże czepkarki na siateczce w y ­ konują poszczególne m o t y w y w z o r u gęstym płó­ cienkiem (Kańczuga) 'lub też odwrotnie, j a k w n i e ­ których czepkach lubelskich. Poszczególne m o t y w y zdobnicze, powtarzające sią w całym szeregu czepków, mają swe określone nazwy. Najprostszym z nich są t z w . „pasmużki" (ryc. 6) w postaci pionowych prążków o strukturze bardziej zwartej, szerokie na parę oczek, przy czym najczęściej stosowane obliczenie to t r z y razy płó­ cienko, a jedna n i t k a spuszczona. Prążki te wystę­ pują albo w jednakowej odległości jeden od d r u ­ giego, albo też rytmicznie powtarzają się w wiąz­ kach po trzy l u b cztery. Najczęściej spotykanym m o t y w e m jest wzór zło­ żony z szeregu rombów połączonych ze sobą j e d n y m rogiem (ryc. 7), przy czym są one albo jednakowej wielkości lufo też n a przemian większe i mniejsze. Motyw ten, t z w . „tofle", posiada różne wypełnienia: zdarza się, że wewnątrz r o m b u znajduje się d r u g i , mniejszy albo szereg rombów współśrodkowych, czasem wnętrze „toffli" wypełnione jest równomier­ nie czterema małymi rombami (ryc. 7) jednakowej wielkości. Na tej samej zasadzie co i „tafle" zakompono­ wany jest najtrudniejszy podobno do wykonania wzór „panna" (ryc. 3). S y l w e t k a j e j jest całko­ wicie Bgeoimetryzowana, składa się na nią w y s o k i ostrokąfcny trójkąt równoramienny, do wierzchołka którego przylega mały r o m b , mający stanowić zarys głowy. Następny wzór, t z w . „rybki", jest szeregiem w y ­ dłużonych małych rombów w układzie szachowni­ cowym (ryc. 6). Za najbardziej skomplikowane uchodzą wzory „rozmaryn" i „różdżka". „Rozmaryn" (ryc. 6) w ogólnym zarysie przypomina jodełkę, „różdżka" zaś (ryc. 7) składa się j a k gdyby z rozwartego pąka, który obejmuje wydłużony romb połączony w gór­ nej części z równoramiennym trójkątem. Podstawy trójkątów łączą się ze sobą i tworzą poziomy pas płócienka. Przystępując do analizy kompozycji wzorów na czepkach wyróżnić można — obok wypełnionych wyłącznie „grochowiakiem", tzn. gładką siateczką — trzy g r u p y wzorów: wzory o układzie pasowym poziomym, p i o n o w y m oraz wzory o układzie sza­ chownicowym. W czepkach kańezudzkich najczęściej wzór bywa zakomponowany w podłużnych pasach. Na płócienk u l u b częściej siateczce biegną równolegle w pew­ nych odstępach od siebie pasmużki, czasem po dwie lub t r z y , dzieląc pole czepka na prostokątne płasz­ czyzny, wypełniane innym wzorem: „rybkami", „rozmarynem", „toflami" (ryc. 6, 7), czy „pannami'' (ryc. 3). Pola t e n a j e d n y m czepku wypełniają te same m o t y w y l u b też różne, powtarzające się w t y m samym r y t m i e . Czasem, j a k n p . w czepku z Lubelszczyzny, p i o ­ nowe rzędy „tafli" przedzielone są jodełką (ryc. 2) lub też, bez jakiegokolwiek zaznaczonego podziału, samym charakterem układu motywów stwarzają pionowe pasy wzorów. Z poziomym układem pasowym spotkałam się w dostępnym m i materiale jeden raz: był on na czepku l u b e l s k i m (ryc. 5), którego wzór stanowiła l i n i a łamana, biegnąca poziomo, a wierzchołki jej zakończone były r o m b a m i . Układ szachownicowy wyfstępuje na czepkach, których powierzchnia p o k r y t a jest „taflami", w y ­ pełnionymi jednolicie l u b też zmieniającym się r y t ­ micznie wzorem. Z b y t mała ilość materiału ilustracyjnego oraz stosunkowo w y r y w k o w y jego charakter n i e pozwa­ lają stwierdzić, czy na terenie Polski istnieją grupy wzorów, które można b y łączyć z poszczególnymi terenami l u b ośrodkami p r o d u k c j i . Bogaty asorty­ ment wzorów znanych w Kańczudze poszerza cze­ piec z Lubelszczyzny o pasach poziomych (ryc. 5); również w czepku z Włodawy (ryc. 4), j a k k o l w i e k występuje na n i m szachownicowy układ tofłi, spo­ t y k a m y się z n o w y m ich wypełnieniem. Ogólnie stwierdzić można, że choć czepce z Kańczugi w y ­ kazują dużą rozmaitość wzorów, to czepki z L u ­ belszczyzny i Podlasia świadczą o większym opa­ nowaniu t e c h n i k i pracy przez plotące j e kobiety Jedynie t a m -spotyka się czepki, na których kontur Ryc. 8. Czepek węgierski, Muz. w Budapeszcie, repr. z „Slovenskf Narodopis". Ryc. 9. Motyw „panny" na czepcu słowackim, repr. z „Veci a lide". �wzoru wykonany jest siateczką na z w a r t y m płócienku (ryc. 4), do czego zresztą analogie spotykamy na terenie Wołynia. Również zakończenia, zwłaszcza w czepkach lubelskich, n i e stanowi proste płócieMko; jest ono j a k b y mereżkowane z ażurowym wzor­ k i e m pośrodku. Porównanie materiału polskiego z materiałem p o ­ chodzącym z terenów sąsiednich napotyka na sze­ reg trudności: zbyt mała ilość p u b l i k o w a n y c h wzo­ rów n i e pozwala przeprowadzić dokładnej analizy ornamentu, u t r u d n i a ją też rozmaitość sposobów nawlekania osnowy, a 00 za t y m idzie i plecenia, a także różne kształty noszonych czepków. Są to wszystko czynniki wpływające bardzo poważnie na wzory. Czepce pochodzące ze Słowacji wykazują w o r n a ­ mencie wiele wspólnych cech z kańczudzkimi; spo­ tykamy t a m podobne m o t y w y o podobnych n a ­ zwach, n p . , p a n n a " (ryc. 9), „rozmaita", jednak w większości wypadków p u b l i k o w a n e wzory są b o ­ gatsze, występuje w n i c h szereg motywów o bar­ dziej rozbudowanej formie, choć przeważnie opar­ tych n a t e j samej zasadzie r o m b u . Dostępny m i bardzo nieliczny materiał z tere­ nów ruskich wykazuje zbieżność ornamentu z w z o ­ r a m i znanymi n a Lubelszczyźnie, z tą jednak róż­ nicą, że występuje t a m częściej zwarte płócienko, stanowiące tło czepca. Zresztą czepki te, j a k już wspomniałam, świadczą o większym opanowaniu techniki i warsztatu pracy przez czepkarki. Stosunkowo największą rozmaitość wzorów i bo­ gactwo poszczególnych motywów wykazują czepki noszone przez Węgierki ze Sławonii i R u m u n k i z terenu Siedmiogrodu. Jest t o w y n i k i e m zastoso­ w a n i a innej, nieco bardziej skomplikowanej tech­ n i k i pracy i innego kształtu czepka (ryc. 8). Występujące n a terenie P o l s k i w y r o b y siatkowe, aczkolwiek w ogólnym s w y m charakterze zbliżone do plecionek spotykanych w szerokim zasięgu, naj­ bardziej związane są w z o r a m i z Czechosłowacją i Wołyniem. Najwyraźniej podobieństwo to występuje na czep­ cach kańczudzkich i słowackich, w których powta­ rzają się n i e t y l k o zbliżone m o t y w y , ale i ich nazwy. Przyczyną tych analogii są prawdopodobnie liczne i różnorodne k o n t a k t y mieszkańców Karpat, utrzymywane do pierwszej wojny światowej. Wspomnieć t u należy o handlowych szlakach w i n ­ nych, wiodących z terenów północnych Węgier do Polski poprzez przełęcze karpackie, szlakach sol­ nych i płócienniczych, idących z polskiego Podkarpa­ cia n a południe, o licznych k o n t a k t a c h tworzących się w związku ze wspólnym odwiedzaniem miejsc odpustowych: n p . n a odpusty w Kobylance (pow. Gorlice) czy D u k l i przybywały liczne „kompanie" słowackie. Ludność ruska grecko-katolicka z terenu północnych K a r p a t chodziła n a odpusty do bazyliańskiego klasztoru w Krasnobrodzie. W w y n i k u tych kontaktów przeniknęło do nas z południa wiele elementów k u l t u r o w y c h . Widoczne jest to między i n n y m i w zakresie c e r a m i k i (bogato malowane na­ czynia z terenu Słowacji i płn. Węgier), a także i stroju (drukowane na Zakarpaciu wzorzyste płótna czy białe sukmany, t z w . „cuwy" Pogórzan, mające ścisłe analogie ze słowackimi „halenami" i węgier­ s k i m i „szurami"). PRZYPISY Ema Markova, Po stopach krosienok, Bratislava 1957, Slovensky Narodopis n r I , r . V , s. 66. Tamże, s. 70. Josef Vydra, Tkanice a pletenice jako zbytky stare lidove kultury na Slovensku, Praha 1926, N a rodopisny Vestnik Ceskoslovensky, R. X I X , s. 23—39. Ema Markova, op. c i t . A u t o r k a p u b l i k u j e fresk z X V w . z kościoła „o oboi Cmogrob p r i L u b i a n e " , fresk z X V I w i e k u z kościoła „Sw. Primoż nad K a m n i k o m Slovinsko" oraz obraz b e l g i j s k i Quentina de Metsysa w g F. Bury-Palliser: History of Lace, L o n ­ don 1865, ryc. 36, 37, 38, s. 73, 74. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Kraków 1929, cz. I , § 348, s. 346. * H e l m i K u r r i k : Eesti Rahva roivad, T a r t u 1938. Ema Markova, op. cit. N . A. Smoflkova: O staróbylem pleteni na „kro­ sienkach" u lidu uhersko slovenskeho, Narodopisny Sbornik, R. X . Ema Markova, op. c i t . N . A. Smolkova, op. c i t . K . Moszyński, op. c i t . H . Mikułowska, Strój Kujawski, Poznań 1953, s. 26; J . Krajewska, Strój Opoczyński, Wrocław 1956, s. 32 i 59; J . Świeży, Strój Krzczonowski, Poznań 1952, s. 22. F. Kotula, Poszukiwanie metryk dla stroju lu­ dowego, Rzeszów 1954, s. 55—58. Według A r c h i w u m Sekcji Badania P l a s t y k i L u ­ dowej PIS, Kraków. 1 2 8 4 6 H . Mikułowska, op. c i t , s» 26. W badaniach nad strojem l u d o w y m , prowadzo­ nych przez Sekcję B a d . P l a s t y k i L u d o w e j PIS, na tradycję czepków siatkowych natrafiono w powia­ tach: Włodawa, Biała Podlaska, Krasnystaw, Kraś­ n i k , Tarnobrzeg, Łańcut, Leżajsk, Jarosław, Prze­ worsk, Radymno. Opis t e c h n i k i t k a n i a pasów według pracy zbio­ r o w e j : Sztuka ludowa w Opoczyńśkiem. Maszyno­ pis w A r c h i w u m PIS. K s . W. Sarna: Opis powiatu jasielskiego, Jasło 1908, s. 144, pieśń weselna z G l i n i k a Polskiego: 15 16 17 18 „ A k t o t a m stoi za Kramarczyk c i to z Trzeba b y Jasieńka B y przyszedł czepiec 7 8 Stała się n a m nowina Marysia się n a m zmieniła Pierwej była w Wianeczku A teraz już w czepeczku Pierwej była w r u c i a n y m A teraz jest w n i c i a n y m P i e r w e j była w nadobnym A teraz jest w j e d w a b n y m . " 8 10 11 18 18 14 drzwiami? czepcami, zawołać, targować Badania prowadzono w sierpniu 1957 r . w ra­ mach Obozu Naukowo-Badawczego Sekcji Badania P l a s t y k i L u d o w e j Państwowego I n s t y t u t u Sztuki. 18 Fotografował Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0e267cd308a142c4fd188e910485bba.pdf 9a4bbb28e455d957a12696ef0140fff5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1432 Title A name given to the resource Korzenie i współczesność polskich badań etnologicznych w Afryce / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.113-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I I ANTONI KUCZYŃSKI (Instytut Nauk Politycznych UW, Wrocław) KORZENIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ POLSKICH BADAŃ ETNOLOGICZNYCH W AFRYCE* We współczesnej antropologii kulturowej, sięgającej po wielokroć do różnorodnych starych opisów kultur ludowych i plemiennych świata coraz powszechniej podkreśla się ich znaczenie dla studiów z zakresu etnogenezy, akulturacji czy religioznawstwa. Wraz z poszerzaniem się horyzontu w Euro­ pie, związanego z odkryciami geograficznymi w XVI i XVII stuleciu, oczywi­ stością stawała się kwestia wielkiej różnorodności kultur ludów mieszkających z dala od siebie, w tym także różnorodności tychże ludów postrzeganych jako dzikie, barbarzyńskie i prymitywne. W takim poglądzie zawierało się wiele snobistycznego europocentryzmu pozbawionego zrozumienia kodu właściwego dla danej kultury, obejmującej w Tylorowskim rozumieniu wiedzę, wierzenia, prawo, obyczaje, sztukę, moralność i inne „zdolności i przyzwyczajenia, zdobyte przez człowieka jako członka społeczeństwa" (Tylor 1896, s. 13). Przegląd historii badań nad wieloma elementami kultur ludowych i plemien­ nych z różnych kontynentów przekonuje nas dowodnie, iż coraz częściej w studiach tych wykorzystywane są wielorakie relacje pochodzące od różnych autorów, często nieprofesjonalistów, którzy z dużą dozą dokładności opisali obserwowane przez nich tubylcze kultury w momencie gdy pozbawione one jeszcze były wpływów tzw. wyższej cywilizacji, czyli sprzed impaktu obcej kultury. Zbyteczne jest dodawać jak ważne są to relaqe ze stanowiska antropologii kulturowej (etnologii), wypada natomiast podkreślić, iż ocena zawartej w nich faktografii wymaga uciążliwej interpolaqi źródłowej i stałego doskonalenia warsztatu krytycznego. Jest to główna zasada obowiązująca badaczy korzystających z takiego zasobu źródłowego. Ona też leży u podstaw omawianych tu polskich badań etnologicznych w Afryce, które dostarczają nam także wielorakich opisów kultur tubylców Czarnego Lądu. * Dokładniejsze omówienie sygnalizowanej tu problematyki znajdą Państwo w książce pt. Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, t. 1, Azja i Afryka, i. 2, Ameryka, Australia i Oceania, przygotowywanej obecnie do druku przez Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Wrocławskiego. �114 ANTONI KUCZYŃSKI Związki Polski i Polaków z Afryką to temat bardzo rozległy, mający wiele historyczno-kulturowych kontekstów. U źródeł tej tradycji stoi już bowiem postać ojca geografii polskiej Jana Długosza, który w swym dziele zatytułowanym Chorographia Regni Poloniae wymienia znane wówczas od­ ległe kontynenty - Azję i „wrzącą skwarem słoneczną Afrykę". Niczego ponadto nie dowiadujemy się o tej „skwarnej ziemi", która dopiero w okre­ sie późniejszym stała się bliższa wąskim kręgom naszego społeczeństwa. Na mapach Afryki zawartych w siedemnastowiecznych atlasach można prze­ śledzić ówczesny stan wiedzy Europejczyków o tym kontynencie. Ujawniają one bowiem nieznajomość prawie całego interioru Afryki, względnie po­ prawnie natomiast określają obraz wybrzeży i przyległych mórz, zbadanych przez kolejne wyprawy portugalskie. Do poznania Afryki przyczynili się ludzie różnej profesji. Bez wątpienia pierwszymi Europejczykami, którzy zetknęli się z jej ziemiami byli żeglarze poszukujący drogi do Indii. Ich opowieści o bogactwach tego kontynentu nęciły wszelkiej maści awanturników, kupców śniących o wielkich fortu­ nach, różnego rodzaju obieżyświatów i handlarzy niewolników. Lukratywność tego handlu spowodowała, że Portugalczyków wspomagali w tym Holendrzy, sadowiąc się mocno na południu Afryki oraz na Złotym Wy­ brzeżu i w Gwinei. Potem różni misjonarze wypełniając posłannictwo niesie­ nia „dzikim światła nowej wiary" docierali w głąb Afryki poszerzając wiedzę o jej tajemnicach kulturowych i geograficznych. Były to kontakty niezwykle powikłane i złożone, w których nie zabrakło także polskich epizodów. Jakkolwiek dzieje naszego podróżowania po świcie mają stosunkowo obfitą literaturę - zwłaszcza w odniesieniu do Azji i obu Ameryk, to wyraź­ nie zaznacza się w niej brak tematyki afrykańskiej. Opracowania z tego zakresu są dość rozproszone, na co zwracałem już uwagę (Kuczyński 1990), a ponadto, to co dotychczas napisano na ten temat było często bezkrytycz­ nym powtarzaniem faktografii zawartej w różnym opracowaniach popular­ nych, encyklopediach czy słownikach podróżników. Zupełnie brak jest na­ tomiast opracowań dotyczących dziejów polskich badań etnologicznych w Afryce, skromnych wprawdzie, ale jednak istniejących i funkcjonujących w międzynarodowym obiegu naukowym. Sytuacja ta stwarza pilną potrzebę kazania korzeni i dziejów polskich zainteresowań kontynentem afrykań­ skim. Łączy się z tym fundamentalne pytanie, czy dorobek polskiej afrykanistyki etnologicznej zyskał jakieś uznanie w nauce światowej? Jeżeli tak to w jakim stopniu rezonuje on w naukowym obiegu? Z tych też powodów kreśląc monograficzny zarys problemu, nie można pominąć owych korzeni, sięgających nieraz w czasy odległe. W całokształcie krajowego piśmiennictwa ujmującego mniej lub bardziej kompleksowo ten problem na wyróżnienie zasługują prace Jana St. Bystronia (1930), Stefana Gołąbka (1968; 1970; 1971; 1974; 1978), Andrzeja Klomineka (1991), Antoniego Kuczyńskiego (1990), Wacława Słabczyńskiego (1974), Wacława i Tadeusza Słabczyńskich (1992), Wiktora Szczerby (1974) i Henryka Zinsa (1978 a, b; 1986). Ponadto �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 115 istnieje wiele innych książek i artykułów powstałych w rezultacie pobytu ich autorów w Afryce, traktujących o złożonych problemach kulturowych, społeczno-gospodarczych i politycznych, w tym także sporo tzw. prozy narracyjnej upowszechniającej kulturę Czarnego Lądu. Zbliżenia polsko-afr у kańskie to nie tylko pobyty Polaków na Czar­ nym Lądzie, lecz również przyczyny tych kontaktów i złożone konteksty historyczno-polityczne. A było ich wiele: chęć poznania świata, obrona chrześcijaństwa przed Saracenami (muzułmanami), pielgrzymki do Ziemi Świętej, działalność misyjna, poszukiwanie majątku, wyprawy badawcze, kontakty handlowe, wojny, niewola i wiele innych. Tak więc od Ziemi Świętej do Przylądka Dobrej Nadziei sp>otkać można Polaków, którzy pene­ trowali afrykański kontynent. Należeli do nich ludzie różnego autoramentu i różnych zawodów: misjonarze i rycerze maltańscy, mistyfikatorzy i bada­ cze, oczajdusze i obieżyświaty, myśliwi i żołnierze, uczeni i eksperci. Różne więc intencje przyświecały tym ludziom, generalnie jednak na formowanie się polskiej afrykanistyki - zwłaszcza w XIX i początkach X X w. - wpływały z jednej strony tendencje ogólnoeuropejskie, z drugiej natomiast specyficzne warunki spowodowane utratą niepodległości i będące jej konsekwencją róż­ ne formy działalności zmierzającej do odzyskania bytu narodowego. Podobno już w początkach XV stulecia rycerze polscy wspomagali Portugalczyków w próbach podboju Maroka. Później widzimy ich w skła­ dzie Zakonu Rycerzy Maltańskich, którzy swe posłannictwo traktowali jako zaszczytne zadanie, w służbie chrześcijaństwa i bez wahania gotowi byli oddać życie w walce „z pogańskimi Saracenami". Wiek XVII i X V I I I to zaledwie epizodyczne stykanie się Polaków z kontynentem afrykańskim, z drugiej jednak strony - zwłaszcza pod koniec XVIII w. - zaczęło się pojawiać piśmiennictwo podróżnicze poszerzające znacznie pole widzenia świata. Ten fakt nie wymaga z pewnością komentarzy, dodać jedynie wypa­ da, iż rozwój nauczania geografii w szkołach tamtego okresu przyspieszył zdobywanie wielu nowych wiadomości o świecie, w tym także o Afryce (Harasymiuk 1985; Majorek 1974; Malicki 1973; Piasecka 1985). Na wiek XIX przypada początek kształtowania się pełniejszej wiedzy o Afryce. M i ­ mo, iż są to lata związane z licznym wychodźstwem polskim, jednak kon­ tynent afrykański leży generalnie na uboczu emigracyjnego szlaku. Podobnie było w X X stuleciu - zwłaszcza do okresu drugiej wojny światowej, kiedy odnotowaliśmy w polsko-afrykańskich kontaktach dwa znamienne fakty. Pierwszy to kontakty związane z nadzieją na polskie kolonie, drugi to wyróżniające się osiągnięcia polskiej afrykanistyki etnologicznej - badania Jana Czekanowskiego i Romana Stopy. Lata dwudzieste okresu międzywojennego w X X stuleciu zaznaczył się w naszym życiu społeczno - politycznym przygotowaniem się do wejścia na teren afrykańskiego kontynentu w roli kolonizatorów. Koncepcjom tym patronowała Liga Morska i Kolonialna. Sen o białym kasku mamił wizją przejęcia przez Polskę byłych kolonii niemieckich w zamian za dawne �116 ANTONI KUCZYŃSKI Mapa 1. Miejsca badań etnologicznych prowadzonych przez polskich badaczy w Afryce �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 117 rozbiorowe rachunki. Inni proponowali, by kolonią taką uczynić Madaga­ skar, który jakoby słusznie się nam należał (za sprawą mitu Maurycego Augusta Beniowskiego). Wrzawa wokół tej sprawy panowała ogromna, wydano nawet decyzje o tworzeniu oddziałów wojskowych do służby kolo­ nialnej, ubranych w tropikalne hełmy i przewiewne mundury na wzór angiel­ ski. Równocześnie z tym propagandowym nurtem realizowano projekty wychodźstwa polskiego do krajów afrykańskich, przede wszystkim o cha­ rakterze rolniczym. W sumie jednak ten kierunek polskiej emigracji pozostał mało popularny, chociaż według szacunkowych danych w drugiej połowie lat trzydziestych przebywało na terenie Afryki ponad 4200 osób polskiego pochodzenia. Najwięcej było ich w krajach Francuskiej Afryki Kolonialnej, tj. Algierii i Maroku, inni natomiast rozrzuceni byli po różnych krajach kontynentu. Polacy posiadali też własne lub dzierżawione obszary ziemskie w Angoli, prowadzili gospodarstwa plantacyjne w Liberii, w krajach Afryki Wschodniej lub pozostawali w służbie belgijskiej w Kongo, angielskiej w Kenii lub innych krajach afrykańskich, zatrudnieni na kontraktach jako ekonomiści, lekarze, agronomowie, inżynierowie. Trzeba też wspomnieć o misjonarzach, którzy od początku europejskich kontaktów kolonizacyjnych z Afryką dążyli tam jako nosiciele nowej wiary, a także uczyli zasad higieny, nowych rzemiosł, upowszechniali oświatę. Księga misyjnych posług była znacznie obfltsza i jakże często obejmowała ona także obserwacje typu etnograficznego, które nie zawsze ukazały się drukiem. Dla polskiego badacza zajmującego się kulturami i religiami spo­ łeczności afrykańskich te niepublikowane do dzisiaj zapisy misjonarzy stano­ wią wielką wartość, gdyż rejestrowały one zachodzące przemiany kulturowe i zjawiska, dzisiaj już po wielekroć nie występujące. Wiemy, że większość tych zapisów pozostaje w archiwach zakonnych. W takiej sytuacji rodzi się refleksja o konieczności rychłego zinwentaryzowania takich zapisów, ich opracowania i udostępnienia w formie drukowanych katalogów informują­ cych o zawartości tych relacji. To samo można odnieść do innych relacji rozproszonych często po czasopismach i różnego rodzaju publikacjach. Od tego zależy w pewnym stopniu powstanie pełnej bibliografii polskiej afrykanistyki, a następnie kompleksowa ocena jej przeszłości, teraźniejszości oraz wizji przyszłości. Misyjne kroniki zawierają wiele faktów i zdarzeń, a niejeden z misjo­ narzy - np. Marcin Czermiński czy Alojzy Majewski, poczynił interesu­ jące obserwacje typu etnograficznego. Jezuita Jan Beyzym, przebywając na Madagaskarze w latach 1898-1912, poświęcił się niesieniu pomocy trędowatym, żyjącym tam w rozpaczliwych warunkach na wydzielonych im terytoriach. Dążąc do zapewnienia swym „czarnym pisklętom" możliwie dobrych warunków życia, zbudował w miejscowości Ambatuwuri ośrodek dla trędowatych. Jego korespondencja jest wspaniałą lekturą, pełną hu­ manizmu, odznaczającą się szerokim zakresem tematycznym. Wiadomo również iż misjonarz ze zgromadzenia oblatów św. Franciszka Salezego, �118 ANTONI KUCZYŃSKI Władysław Malinowski, pracował przez wiele lat wśród plemion Herero i posiadał dużą wiedzę o ich kulturze, a także ich uznanie i autorytet co pozwoliło mu na zażegnanie w 1906 r. krwawego buntu przeciwko niemie­ ckim kolonizatorom. Stanisław Nowicki, czyli brat Józefat, długie lata dzia­ łał w Kenii, gdzie zaskarbił sobie przyjaźń tubylczej ludności za wspomaga­ nie jej w codziennym życiu. Był jej reprezentantem wobec białej administ­ racji. Istnieją domniemania, że to on wprowadził w Kenii uprawę kawy! W sprawach ochrony tubylczej kultury wypowiadali się inni misjo­ narze polscy pracujący w Afryce. Prowadzili oni - i prowadzą nadal - swą wieloaspektową działalność, układając ją w sensowny ciąg przedsięwzięć nie wolnych od dobroczynnych zabiegów. Dążąc do wciągnięcia tubylczej lud­ ności w nurt nowej wiary polscy misjonarze pracując np. wśród Indian Ameryki Południowej czy Nowej Gwinei, tak i w Afryce zasłużyli się jako ludzie bezinteresowni i ofiarni, budowniczowie misji i szkół misyjnych, pio­ nierzy nowych form gospodarowania, nauczyciele rzemiosła, badacze i ob­ serwatorzy tubylczych społeczności (Perczak 1981, s. 572). Zasygnalizowany już temat osadnictwa polskiego w Afryce, mającego swój szczyt w okresie międzywojennym, wypada tutaj poszerzyć. Chodzi tu 0 osadnictwo na terenie Wschodniej Afryki w okresie drugiej wojny świato­ wej, będące efektem układu zawartego między Iwanem Majskim a Włady­ sławem Sikorskim, w efekcie którego część ludności polskiej wywiezionej z terenów Kresów Wschodnich za Ural w latach 1940-1941 opuściła tereny Związku Radzieckiego wraz z armią generała Władysława Andersa. Roz­ lokowano ją w Tanganice, Ugandzie, Kenii, Rodezji Północnej i Południo­ wej, tworząc normalne warunki do czasowego zamieszkania. Młodzieży stworzono warunki kontynuowania nauki w szkołach zawodowych i ogól­ nokształcących, utworzono szkoły podstawowe i przedszkola, biblioteki, ośrodki kultury. Dorośli mieli możliwość pracy, starsi przebywali w domach opieki. Były przychodnie i szpitale. Ten okres polskich kontaktów z Afryką nie został jeszcze w pełni opracowany, jakkolwiek zagadnienie to sygnali­ zowano już w polskiej literaturze (Królikowski 1949, s. 9; 1961, s. 1-2; Ostrowski 1947; Korabiewicz 1980; Achmatowicz-Otok 1985, cz. 2; E. Wróbel 1 J. Wróbel 1992, s. 142-204). Po repatriacji z lat 1947-1950 niewielu z tych przymusowych emigrantów powróciło do kraju. Rozproszyli się szeroko po świecie, część natomiast pozostała w Afryce i mieszka tam do dzisiaj. Wspomniano poprzednio, iż w staropolskim myśleniu o świecie już w po­ czątkach X V I stulecia pojawiło się mgliste wyobrażenie o Afryce, będące prostą recepcją piśmiennictwa zachodnioeuropejskiego, dotyczącego przede wszystkim Afryki Północnej (Tazbir 1971; Zajączkowski 1978). Epoka Odrodzenia to bez wątpienia ważny etap przemian światopoglądowych, których wyrazem było m.in. poszerzenie się horyzontu geograficznego. Wia­ domości o wyprawach morskich Hiszpanów i Portugalczyków docierały do Polski drogą pośrednią poprzez dobrze zorganizowaną instytucję kościelną. Nie bez znaczenia były także wyjazdy polskich szlachciców na studia �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 119 do Włoch, gdzie zapoznawali się oni z nowinkami dotyczącymi szerokiego świata. Zamorskie kontakty Gdańska też były istotnym staropolskim kanałem, przez który przepływał nurt geograficznych informacji o świe­ cie. Pod wpływem tych wiadomości pozostawało ówczesne piśmiennictwo geograficzno-historyczne, które poszerzało znacznie zakres wiedzy o krajach odległych i zamorskich. Autor poczytnej wówczas Kroniki wszystkiego świata..., wydanej w Krakowie (1551), a później wielokrotnie wznawianej, pisał m.in., iż „Ma w sobie Afryka wielką żyzność i urodzaj zboża, gdzie ludzie mieszkają, zwłaszcza przy rzece Nilus koło Egiptu", i że „tej części świata jest większa połowica pustej, częścią dla wielkiego gorąca, częścią też dla zwierząt jadowitych, które się tam rodzą w pustyniach jako lwowie, wsloniowie, kokodryle, pardowie, małpy, osłowie rogaci i rozmaity naród smoków, takież wężów, które całe lato nie piją, bo tam wody nie masz lada gdzie, przeto są jadowite jako piszą, iż tam więcej ludzi zemrze jadem zwierzęcym niż wrzodem, a śmiercią przyrodzoną, zwłaszcza gdzie tórrida zona w pośrodku Afryki. Przeto ta część świata nie była dobrze znajoma pierwej starym kosmografom przez wielkie pustynie [...]". Dalej mowa o Portugalczykach wyprawiających się do Afryki, o żyznej dolinie Nilu i jego wylewach, skałach Gibraltaru i morzu oddzielającym ten kontynent od Europy. Wszystkie te wieści fascynowały czytelników, oży­ wiały wyobrażenie o czynach portugalskich żeglarzy i zdumiewały ludzi nie oswojonych z morzem. Ponadto dawały one wiedzę o krainach afrykań­ skich, gdzie dzikie „kokodryle" i „rozmaity naród smoków" budziły strach i grozę. Zdawano sobie też sprawę z tego, że dalej rozciągał się afrykański interior określany na ówczesnych mapach jako „terra incognita" lub „terra ubi leones". Mieszkać tam mieli ludzie mający „czarną skórę od nadmiaru słońca", dzicy i żyjący gromadnie, u których jedyną odzieżą był „kolczyk w nosie", a gdy brakowało im jedzenia, to „zjadali się nawzajem", oddawali cześć różnym bożkom i budzili odrazę. Taki był ówczesny stereotyp mieszkańca Afryki, a pewne wyobraże­ nia o nim przenikały do staropolskiego świata poprzez naukę kościelną i sztukę. Bo oto na ołtarzu Wita Stwosza w Krakowie, powstałym w latach 1477-1489, widzimy czarną postać murzyńskiego króla, a rzeźbione i ma­ lowane postaci „czarnych ludzi" znalazły się w owym czasie także w szop­ kach bożonarodzeniowych. W późno średniowiecznej sztuce polskiej spoty­ kamy wizerunki czarnych ludzi, raz w roli szatanów, kiedy indziej znowu jako świętych - np. postać św. Maurycego. Prawili też o nich autorzy epoki Renesansu ukazując dzieło misyjnych posług kościoła katolickiego w różnych częściach świata. Tak np. skryba królewski Augustyn Rotundus (Mielecki) pisał, że kto przestrzega zasad Ewangelii, nawet gdyby był „z murzyńskiej ziemi godniejszy będzie miłości i zacniejszy", aniżeli bogaty, który jest bezbożnikiem. Z tych samych kół autorskich wywodziły się inne wiadomości o Afryce i jej mieszkańcach. Nieraz informowały one o fan­ tastycznych bogactwach, jakie zdobywali w Afryce portugalscy żeglarze, �120 ANTONI KUCZYŃSKI którym bulla papieska z 1455 r. przyznawała panowanie nad wszystkimi pogańskimi ludami afrykańskimi. Dziełka dewocyjne, druki ulotne, prze­ kazy misjonarzy, które drukowano w klasztorach poszerzały wizję świata leżącego za morzami. Z czasem ten zakres informacji wzbogacała litera­ tura świecka, zwłaszcza czasopiśmiennicza z XVIII stulecia, np. „Magazyn Anagdotów", pierwsze polskie pismo humorystyczne, „Magazyn Warszaw­ ski" i inne. Uważna kwerenda staropolskiego piśmiennictwa pozwala na wprowadzenie do złożonego wówczas obrazu Afryki także twórczość litera­ cką. Bo oto w początkach XVII stulecia Jan Jurkowski, ukazując imperium tureckie pisał, iż Turek Jedną nogą Azyją, druga zaś Afrykę Depce, zaś lewą ręką chce zgnieść Amerykę. Wacław Potocki natomiast, wielbiąc cześć Jana I I I Sobieskiego w swych Transakcjach wojny chocimskiej, informował: W tymże obłoku stali Murzyni cudowni Jako się błyszczy iskra w opalonej głowni Tak i z tych warg napuchlých, z czerniejszej nad szmelce Paszczęki bielsze niż śnieg wyglądały kielce. Wojciech Miaskowski konstatował natomiast, że: W Egipcie piramidy obłoków sięgają, Cóż po nich, kiedy wewnątrz i lochów nie mają. Owe piramidy wyobraźnia ludzka przekształcała w niebosiężne budowle i czyniła z nich już wówczas swoisty symbol Egiptu, Przeto nie należy dziwić się poecie Renesansu Stanisławowi Grochowskiemu, który pisał, iż: Z drogiego marmuru kowane Egipskie piramidy, cudowne kolosy, które sława wynosi ponad swe niebiosy. W kręgach ludzi oświeconych powtarzano sobie po wielekroć jeszcze inne wiadomości o Afryce, często o fantastycznym zabarwieniu, mającym rozbudzać ciekawość świata. Charakteryzowano Nil, opowiadano o mu­ miach pokątnie wywożonych ze względu na ich lecznicze właściwości, przywoływano różnych wielkich ówczesnego świata, którzy właśnie dzięki sproszkowanym mumiom zostali cudownie wyleczeni, charakteryzowano porty i życie miejskie, a nie szczędzono też obrazów o handlu niewolnikami. Egipt wchodzący w owym czasie w skład imperium otomańskiego, był w zasadzie zamknięty dla Europejczyków. Wyjątkowo tylko kupcy i piel­ grzymi mogli tu przybywać ze specjalnymi zezwoleniami. Pierwsi zatrzymy- �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 121 wali się w portach, drudzy pielgrzymujący do Ziemi Świętej nie przejawiali większego zainteresowania krajem. Do portu w Aleksandrii przybywało wielu pątników. Do Kairu natomiast docierali tylko nieliczni, nie mówiąc już o wyprawach w głąb kraju. Przez cały wiek X V I I I Afryka pozostawała więc nadal pojęciem mgli­ stym, w którym na plan pierwszy wybijał się jej czarny mieszkaniec zwany Murzynem. Mimo iż powszechnie uważano owych Murzynów za dzikich i kanibali, już w X V I I stuleciu zapanowała jakaś swoista moda na mu­ rzyńską egzotykę. Murzyn usługiwał na dworach ówczesnych polskich władców, ubarwiał magnackie rezydencje, dworskie bale i maskarady nie pogardzały afrykańskimi motywami, strojono się więc w różne dziwaczne ubiory, malowano ciało na czarno, przyozdabiano w pióropusze, wysta­ wiano sztuki o afrykańskiej tematyce. Przebrani za Murzynów aktorzy uświetniali magnackie uczty rodzinne, a nawet oficjalne uroczystości na dworach królewskich. Na weselu Zygmunta I I I z Anną Habsburżanką (1592) występowali m.in. „Murzyni", zaślubiny Jana Zamojskiego z Gryzeldą Batorówną (1583) uświetnione zostały natomiast całym pocztem ubranym na murzyńską modłę, jadący 2 a i na trzech wielbłądach „Murzyni" trzymali tkane złotem baldachimy. Dopełnieniem tych staropolskich kontekstów afrykańskich są też pewne motywy w rodzimej heraldyce szlacheckiej, a także piśmiennictwo geograf! czno-historyczne, które wniosło nieco nowej wiedzy o egzotycznym kon­ tynencie. Oczywiście był to nadal obraz skrzywiony zlepkiem stereotypów oraz schematycznych uproszczeń, kiedy jeszcze w X V I I I w., za przyczyną Nowych Aten, kijowskiego kanonika Benedykta Chmielewskiego funkcjono­ wał w wyobrażeniach czytelników tej poczytnej „Encyklopedii". Informo­ wała ona o wszystkich krajach świata, w większości jednak w bałamutny sposób, który np. w odniesieniu do Afryki eksponował takie sprawy jak to, że „lud tamtejszy jest czarny, kosmaty, grubiański, okrutny, bestialski", „im który dalej od morza, tym dalej od Boga i rozumu", „w murzyńskiej ziemi ludzie z wargami dolnymi długimi na łokieć, które sobie solili, od korupcji prezerwując". Jest tam też wiele innych tematów afrykańskich, m.in. wzmianka o Pigmejach i Hotentotach, których mowa „non articulata, jakieś mruczenie i piszczenie". Obieg tych informacji nie był rozległy zważywszy, że osiemnastowieczne czytelnictwo nie obejmowało szerokich kręgów społecznych. Byli jednak ludzie, którzy już wówczas chłonęli wszystkie nowinki z szerokiego świata, sprowadzali do Polski dzieła zawierające opisy egzotycznych krajów, ludzi i zwierząt. Zdawać by się mogło, że w Polsce, która nie prowadziła bez­ pośredniego handlu z ludnością afrykańską, nikłe było zainteresowanie tym kontynentem. Tymczasem oprócz różnych dzieł „geograficznych" spro­ wadzanych wówczas z zagranicy, które dochowały się w bibliotekach do naszych czasów, wydawano podobne prace polskich autorów lub tłuma­ czenia dzieł obcych. Oto np. w 1718 r. wydano w Krakowie broszurkę �122 ANTONI KUCZYŃSKI 0 wydarzeniach politycznych w Wielkiej Kabylii (Algieria), autorstwa wło­ skiego franciszkanina, zatytułowaną Rzetelna relacja o nader okrutnej śmierci..., przeznaczoną dla mieszczańsko-szlacheckiego czytelnika, nie umiejącego czytać po łacinie. Do tego samego kręgu odbiorców adresowana była encyklopedia o świecie Władysława Łubieńskiego, zatytułowana Świat we wszystkich jego częściach (1740). Dołączona do dzieła mapa Afryki ukazuje prawdziwy obraz jej wybrzeży, natomiast opis kartograficzny ziem na południe od Sahary jest mylny, chociaż na poziomie panującej w owym czasie wiedzy o tej części kontynentu. „Afryka ma cztery religie - pisał W. Łubieński - pogańska najobszerniej­ sza, mahometańska obszerna, chrześcijańska bardzo szczupła i żydowska się znajduje. Są także ludzie bez Boga i bez wiary. Afrykanie generalnie są mocni, ale bestialscy i prostacy, w sciencjach żadnych ani kunsztach nie są biegli, nie wojenni, wyjąwszy pogranicznych medyterrańskich z przyczyny bliskiej Europy, są źli, niewierni, okrutni, niestateczni i daleko odmienniejsi od dawnych Augustynów i Annibalów. Dawni tylko niektóre części Afryki widzieli, Barbaryją, Suare, Egipt, Nubią i wyższą Etiopię, o inszych nie wiedzieli rozumiejąc, że to kraje puste z przyczyny ciepła nieznośnego. Afryka żywi wielbłądy, słonie, tygrysy, lwy, krokodyle, rysie, jednorożce, smoki, bazyliszki, które spojrzeniem każdego zabijają i węże wielkie; przeciw jednemu wężowi, historia rzymska nadmienia, Attilius Regulus wojsko spro­ wadził, którego długość miała być na 120 kroków geometrycznych; prócz tak wielu zwierzów najokrutniejszych i najzjadliwszych Afryka wydaje z sie­ bie stada koni, słonie, małpy i dzikie kozy. Rzeki pryncypalniejsze Afryka ma w sobie: Nil i Niger. Nil początek swój bierze od 12 fontann z między gór Abisyńskich i wpada do Medyterran przez 7 wpadków rozdzielających na wiele rzek, które formułują trianguł zwany Delta Egipska. Niger zaczyna się od jeziora tegoż imienia w Etyjopii 1 oblawszy Gwineę, wpada w Ocean Atlantycki sześcioma odnogami zwany­ mi Rio Grande, Rio s. Daomingo, Rio Casamanca, Rio dos Ostros, Rio Gambia i Rio Senega". Fragment cytowanego tekstu przekonuje nas, iż ówczesny obraz Afryki był na ogół udziwniony, owe „plujące bazyliszki" przyprawiające o śmierć, dziwne węże, źli niewierni mieszkańcy, po wielekroć zakrzątały umysły ów­ czesnych. Autorzy takich dzieł dysponowali różnym zasobem wiedzy geo­ graficznej oraz ogólnej, reprezentowali także różne systemy wartości, nic przeto dziwnego, że i ich dzieła stały na różnym poziomie merytorycznym. Nie bez znaczenia w tej edukacji geograficznej pod koniec X V I I I stulecia była programowa rola Komisji Edukacji Narodowej, która inspirowała roz­ wój piśmiennictwa geograficzno-historycznego, korzystającego m.in. z wie­ dzy zachodnioeuropejskiej na temat krajów zamorskich. W owym czasie pojawiało się coraz więcej materiałów na temat Afryki, stanowiących rezul­ tat jej stopniowego odkrywania. Zachodnia Europa zrozumiała potrzebę penetracji dotąd nie znanych obszarów i to zarówno pod względem nauko- �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 123 wym, jak i gospodarczym. Na niektórych terenach powstawały skupiska kolonistów europejskich, zakładano gospodarstwa plantacyjne, wydobywa­ no drogocenne kruszce i inne bogactwa naturalne, bogacono się na handlu niewolnikami. Informowało o tym względnie poprawnie polskie piśmienni­ ctwo, przekazujące przy okazji obraz afrykańskiego tubylca. Pewnych zwia­ stunów pełniejszego ujmowania etnograficzno-geograficznej problematyki doszukać się należy gdzieś pod koniec X V I I I i w początkach X I X stulecia. Pisząc o tym charakteryzowano nieraz „Murzynów", podając iż: „włosy mają krótkie i kręcone", „kolor skóry czarny", „nos Murzyna jest płaski, nieraz przykłyty obręczą", kobiety zaś „bezwstydne bo tors swój nagi na oglądanie wszystkich wystawiają". Rzecz charakterystyczna, że na ogół były to informacje eksponujące przede wszystkim dzikość krajowców, która mia­ ła wprowadzać w zdziwienie czytelnika „cywilizowanej Europy", by kształ­ tować w nim poczucie wyższości w stosunku do innych ras i „czarnych dzikusów". Nieraz występowały też stwierdzenia z gruntu szydercze w ro­ dzaju: „Murzyni żyją bez Boga i jakiejkolwiek wiary", „żon u nich tyle, że trudno ustalić, które Murzyniątko do kogo należy", „dzicy odżywiający się szarańczą" lub, że „Murzyn nigdy się nie myje, dlatego jest czarny", czy: „największym przysmakiem murzyńskich królów jest mięso swych podda­ nych". Z czasem te wiadomości ulegały sensownej segregacji, zastąpiły je informacje obiektywniejsze, zwłaszcza epoka Oświecenia wniosła tutaj ożyw­ czy nurt wiedzy. Nie brakowało opisów przedstawiających obraz straszliwej niedoli tubylców, stanowiących przedmiot handlu niewolnikami. Wiele było o tym informacji w ówczesnym czasopiśmiennictwie i przyznać trzeba, że czytelnik tych pism otrzymywał obiektywny obraz niewolniczych rynków, na których biali handlarze osiągali krociowe zyski, depcząc na każdym kroku ludzką godność czarnoskórego, nie szczędząc mu razów i pogardy. Pisali też o tym, wyrażając swe oburzenie i współczucie, znakomitości in­ telektualne ówczesnego środowiska: Ignacy Krasicki, Karol Wyrwicz, ks. Dominik Szybiński, Julian Ursyn Niemcewicz, Stanisław Staszic. Staszic surowo potępiał handel niewolnikami i wyrażał zdecydowaną dezaprobatę dla praktyki przysłowiowego polowania na czarnych mieszkańców Afryki. Tadeusz Kościuszko cały swój majątek w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeznaczył na uwolnienie i poprawienie losu sprowadzanych tam z Afryki czarnych niewolników. Ów czyn, jakich wówczas a także i potem nie było, zyskał szeroki rozgłos, kiedy kraj nasz był w niewoli. Na przełomie X V I I I i X I X stulecia, gdy wywożono z Afryki czarnych niewolników, nie było już niepodległego państwa polskiego. Może to właśnie brak owej niepodległości, a także doświadczenia własne skłoniły Kościuszkę do podjęcia takiej humanitarnej decyzji, z której przebijało zrozumienie dla walki o uwol­ nienie i poprawienie doli sprowadzonych do Ameryki afrykańskich tubylców. O fundacji tej pisał „Kurier Warszawski" (1823), informując, że „Pomiędzy czynami ogłoszonymi przez Towarzystwo Amerykańskie zawiązane w celu osadzania ludzi czarnych wolnych daje się postrzegać mało znany czyn �124 ANTONI KUCZYŃSKI Jozef Rostafiński (1850-1928). Według: B. Hryniewiecki, Józef Rostafiński (1850-1928) w setną rocznicę urodzin, „Acta Societatis Botanicorum Poloniae", 1950, s. 20. sławnego Polaka, Kościuszki. Zapewnił on fundusze 200 000 talarów, które złożył na ręce prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki, Jeffersona, a to na wykup z procentów od tej sumy młodych niewolnic, które następnie mają po daniu im stosownego wychowania zyskiwać wolność. Funduszem tym zarządza pan Koke, jenerał zamieszkały w Wirginii". Suma ta użyta być miała również na założenie szkól „dla dzieci niewolników czarnych i na koszt okupu ich wolności, aby tak były wychowane iżby z nich byli lepsi ojcowie, lepsze matki, lepsi synowie i lepsze córki". Wkrótce potem europejskie państwa zaprzestały handlu niewolnikami surowo karząc tych, którzy uprawiali to lukratywne zajęcie. Prawdę jednak mówiąc, to jeszcze nieomalże przez cały wiek XIX arabscy handlarze wycią­ gali olbrzymie fortuny z tego zajęcia, mimo formalnych zarządzeń państw kolonialnych zabraniających tego kompromitującego procederu. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 125 Próba spojrzenia na kontakty polsko-afrykańskie łączy się z koniecz­ nością sformułowania pewnej periodyzacji tego zjawiska. Nie można tego oddzielić od kwestii szczególnego zainteresowania się tymi obszarami ze strony państw europejskich - przecie wszystkim Anglii i Portugalii, we wcześniejszym okresie oraz Francji i Niemiec w okresie późniejszym. Skoro mowa o tzw. kierunku portugalskim, nacechowanym w pierwszym okre­ sie wielką ekspansywnością w penetrowaniu „czarnych ziem", to wypada wspomnieć, iż związana z nim jest postać poznańskiego Żyda, Gaspara da Gamy. Do historii polskiego poznawania świata postać tę wprowadził Joachim Lelewel, później natomiast inni autorzy uściślili wiele faktów przy­ dających tej postaci jaśniejszych barw i konkretniej szych danych biograficz­ nych (Olszewicz 1931; Documents... 1962; Zins 1978, s. 71). Badacze por­ tugalscy wyszperali np. w swych archiwach dane nie budzące wątpliwości, iż istotnie Żyd ów pochodził z „Królestwa Polskiego, z miasta Poznania, stolicy Wielkopolski i siedziby biskupa, znacznego i silnie obwarowanego miasta". Ponadto dostarczyli przekonujących dowodów na to, iż był on właścicielem statków i prowadził rozległe kontakty handlowe. Podróżo­ wał wiele po różnych krajach, a w chwili przybycia Vasco da Gamy do Indii Wschodnich (1498) Gaspar znajdował się tam na służbie władcy Goa. Miał też z jego polecenia szpiegować portugalskich żeglarzy, lecz oceniwszy szanse na wzrost swej roli związał się z tymi, których miał inwigilować. Widocznie słusznie oceniał swoją sytuację, skoro w niedługim czasie przybył do Portugalii, gdzie zaskarbił sobie względy dworu królewskiego. Przyjął chrześcijaństwo - co jeszcze bardziej wzmocniło jego pozycję - i ponoć sam Vasco da Gama był jego ojcem chrzestnym. Portugalski król Emanuel przyznał mu rangę „cavallerio de sua casa", co jednocześnie promowało go na postać znaczącą i wpływową. Odtąd podróżował często do Afryki Wschodniej, której porty opanowane były przez Portugalczyków, kontrolu­ jących tym samym drogę do Indii. Źródła potwierdzają, że Gaspar był szanowanym doradcą w sprawach podróży na Wschód. Z jego informacji i opisów korzystali liczni żeglarze i odegrał on niepoślednią rolę w dziejach portugalskiego panowania w Afryce Wschodniej oraz wypraw do Indii. Tropienie początków polskich wypraw do Afryki prowadzi ku czasom odległym. Z przekazów literackich wynika, że w połowie X V I w. kaszte­ lan gnieźnieński Erazm Kretkowski odbył podróż do Indii i odwiedził także tereny północnej Afryki. Świadectwem tych peregrynacji ma być wiersz napisany przez Jana Kochanowskiego, zdobiący grób Kretkowskiego w Padwie: Tutaj grób Kretkowskiego, tu port jego nawie, Gdy wszystką niemal ziemię zwędrował ciekawie Niezmordowany pielgrzym, ciekawy ochoczy, Był gdzie Dniepr szumnie pędzi, gdzie się Ganges toczy. Widział Istr dwuramienny, Ren i Tungus sławny, Oglądał przy źródlisku Nil siedmiorękawny. �126 ANTONI KUCZYŃSKI Szczegółów tej podróży nie znamy. Jeśli natomiast istotnie miała ona miejsce, to z całą pewnością peregrynując do Indii był Kretkowski także w portach Afryki Wschodniej. Był to bowiem ów korzenny szlak, którym kursowały statki udające się do Goa na wybrzeżu malabarskim Indii. Wąt­ pić jednak należy czy kasztelan gnieźnieński dotarł do „siedmiorękawego" Nilu, zwłaszcza do jego źródeł, tzn. daleko w głąb Afryki, tam gdzie leży jezioro Wiktoria. Tak daleko sięgające wyprawy podejmowane były przez Europejczyków dopiero w X I X stuleciu, gdyż kwestia „skąd Nil swój po­ czątek bierze" należała do istotniejszych problemów w dziewiętnastowiecz­ nej geografii. Uznajmy więc strofy wiersza Mistrza z Czarnolasu za poetycką fantazję, mającą kreować „kasztelana Erazma" na podróżnika i tęgiego obieżyświata. Gdy mowa o pierwszych podróżniczych związkach Polaków z afrykań­ ską ziemią, niepodobna nie wspomnieć o tym, że drogą morską zawędrował do Indii szlachcic polski Krzysztof Pawłowski. W liście pisanym do bliżej nieznanego adresata podał on, że płynął wokół Afryki Wschodniej i za­ trzymał się w Mozambiku. Tą samą trasą biorącą swój początek w Lizbonie, a kończącej się w Goa, gdzie Portugalczycy założyli swoją kolonię, płynęli także inni Polacy. Byli nimi ojcowie jezuici podążający na misyjne pla­ cówki do Azji. Kilku takich misjonarzy znamy z nazwisk. Pierwszym z nich był Andrzej Rudomina, który w 1625 r. wysłany był z posługą duszpaster­ ską do Indii, drugim Wojciech Męciński w 1631 r. (zamordowany później w Japonii). W jego liście wysłanym do zakonu czytamy, iż płynęli szczęśli­ wie, „aż przejechawszy pół świata między gorącem i zimnem i rozmaitymi przypadkami zajechaliśmy do miejsca, kędy się kończy Afryka" - tj. Przy­ lądek Dobrej Nadziei. Z innych jezuitów, którzy otarli się o porty Afryki Wschodniej wymienić należy Gabriela Łętowskiego, Jana Ignacego Lewi­ ckiego, Mikołaja Smogulickiego i Michała Boyma, który jest postacią wyróżniającą się w dziejach polskiego opisania świata. Pomijając tutaj jego zasługi w poznaniu Chin wspomnieć trzeba, iż przyjętym na tym szlaku zwyczajem, statek którym płynął Boym zatrzymał się na dłużej w Mozam­ biku, by dokonać drobnych napraw, uzupełnić zapasy pitnej wody i żyw­ ności. Korzystając z tej sposobności Boym odbył kilka wycieczek po okoli­ cy, a nawet przypuszcza się, że oddalił się od Mozambiku w granicach 200 km bacznie obserwując przyrodę i krajowców. W dniu 11 stycznia 1644 r. wysłał on z Mozambiku list do zakonu, w którym sporo jest infor­ macji dotyczących krajowców, zwiedzanych okolic. Wspomina też Boym o tzw. państwie Monomotapa, które wówczas istniało i rozciągało się na obszarach pomiędzy Zambezi a pustynią Kalahari (Krzyszkowiak 1933). Księga polskich podróży do Afryki jest obszerna, chociaż wiele w niej faktów nie dopowiedzianych do końca. Wiemy jednak, że Polacy służyli w portugalskiej flocie. Także armatorzy holenderscy chętnie zatrudniali ich na swoich statkach. Niestety, o czynach tych żeglarzy historia prawie nie mówi. Jedną z ciekawszych postaci w gronie żeglarzy na obcej służbie był �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W AFRYCE 127 pod koniec X V I stulecia Jan Bocian, potomek kupieckiej rodziny poznań­ skiej. Pozostając w służbie portugalskiej zarządzał on kilkoma statkami. Pływał też do Indii, zawijając po drodze do afrykańskich portów. Wiemy też o Polakach pozostających na żołdzie rządu holenderskiego, związanych z tzw. Wschodnią, jak i Zachodnią Indyjską Kompanią, z Krzysztofem Arciszewskim na czele. Pisał o nim Jerzy Pertek (1981, s. 86, 470-471), 0 K. Arciszewskim natomiast ukazała się ostatnio interesująca książka Marii Paradowskiej (1987), doskonalej znawczyni dziejów Polaków w Ameryce Południowej. Co się zaś tyczy innych afrykańskich peregrynacji Polaków w początkach XVII stulecia, niektóre ustalenia współczesnych badaczy no­ szą znamiona faktów źródłowo udokumentowanych, inne natomiast tkwią w sferze przypuszczeń, a nawet legendy. Należy do nich np. wiadomość przywoływana przez J. Perteka, jakoby pozostający w służbie holenderskiej Jan Rybka założył w 1652 r. osadę, która z czasem przemieniła się w ludny Kapsztad. W dzieje innych związków polsko-afrykańskich wpisują się też nazwiska takich osób jak: Antoni Wodzicki, który często pływał do Indii Holenderskich pozostając w służbie wspomnianej już Kompanii Indyjskiej, Michał Dzierżanowski - związany w XVII stuleciu ze służbą w Indiach (zasłynął jako awanturnik parający się korsarstwem), Maksymilian Wikliński, który dwukrotnie żeglował do Indii oraz Ksawery Karnicki, służący przez 17 lat pod obcymi banderami, autor wspomnień zawierających m.in. opis Kapsztadu. Z całą pewnością potrzeba jeszcze wielu żmudnych kwerend archiwalnych, by ukazać wszechstronny obraz pierwszych kontak­ tów polsko-afrykańskich. Oto np. do niedawna uważano, że nie zachował się do naszych czasów pamiętnik Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, po­ zostającego w służbie holenderskiej. Okazało się jednak, ze mimo auto­ rytatywnych zapewnień o zaginięciu rękopisu tego pamiętnika, przetrwał on różne zawieruchy wojenne i został opublikowany (Dzwonkowski 1985). Są w tym pamiętniku sprawy interesujące współczesnych badaczy polskich peregrynacji po świecie. Przybliżając tu jedynie afrykańskie treści przyznać trzeba, że jest ich wiele. Bo oto pisze Dzwonkowski, że wzdłuż wybrzeży afrykańskich mieli Anglicy ,,swe osady i niewolników najwięcej zakupywali. Kraj ten afrykański pod ekwatorem leżący nie ma nic więcej, jak tylko same pustynie i drapieżne zwierzęta. Ludzie 2&Ś, których my zowiemy Murzyna­ mi, dalej w głąb kraju mieszkają. Mocniejsi słabszych łapią i na okręty za starą broń, noże, cynę, którą nad złoto więcej szanują, zaprzedają. Dostać także przy tym można i słoniowej kości lub piasku złotego, czego tam jest pod dostatkiem. Wody jednak dla obcych okrętów dostać jest trudno. [...] Hotentoci są ekstra szpetni, żółtawi, włosów na głowie afrykańskich, to jest murzyńskich kędzierowatych, twarzy płaskiej, wargów szerokich, nosa wcale od płaskości nie znać, tylko dziury, mowa ich nie jest opisaną, gdyż klą­ skaniem i krząkaniem tylko rozumieją się. Niewiasty wyżej macierzyństwa swego mają jakowyś flak, który podczas bawienia się niejako się zmarszczą 1 wolnego wnijścia dozwala, wszyscy zaś niby w krzyżu są przełamani �128 ANTONI KUCZYŃSKI i nadzwyczajnie śmierdzą, dla czego podobno od wilków pojedynczo napa­ dani bywają pożerani. Z tym wszystkim dla Europejczyków są ekstra szcze­ rzy, a osobliwie dla rządu, gdyż wszystkich zbiegów w najodleglejszych pustyniach ukrytych wyszukują i oddają. Odzieży oni nie potrzebują, jedynie tylko dwiema skórami baranimi z przodu i z tyłu pokrywają się. Kafry są zaś ekstra ogromnego ciała, czerniawi i kształtni ej si, prawie do Murzynów podobni, powyższych przydatków wcale nie mający i do społeczeństwa, jako też wszelkich robót zdatniejsi. Co się tyczy Buschmenchów [Buszmenów - A.K.], ci trzy stopy wzrostu swego ledwie tylko mają, lecz są najdzikszym narodem, mają swego wynalazku łuki, z których nigdy nie chybią, biegają po kraju małymi kupami i co tylko gdzie napadną, zabierają i w najdalsze pustynie uprowadzić zwykli [...]. Woły w tym kraju są na wysokich nogach, smagłe, używają ich do transportów po sześć i osiem par do jednego za­ przęgając, do których dwu tylko niewolników dodają, z których jeden przed wołami bieży, a drugi z tyłu pogania, i tak w cwał równo z końmi i wszyscy biegną bez zmordowania się. Co do opisu samego miasta Kapu, nie widać tam nic szczególnego. Leży ono pod najwyższą górą, która nazywa się Stołowa. Domy najwyższe o jed­ nym piętrze z dachami krytymi, gdyż wyżej budowane od wichrów zapewne mogłyby być tak burzone jak kamienie, które z powyższej góry zrywają. Z tejże góry płynie do miasta źródło najzdrowszej wody. Zgoła mówiąc, iż to miejsce ze wszystkich innych dla Europejczyków nie tylko jest zyskow­ nym, ale i najzdrowszym". Kompozycja tych wspomnień jest bardzo luźna. Składają się na nią drobiazgi, zaobserwowane scenki, refleksje, rzeczywistość oglądanych kra­ jów, problemy ich mieszkańców, obyczajowość wypełniają karty wspom­ nień. Sprawy przedstawione przez Dzwonkowskiego pozostały pasjonujące do dzisiaj. Jest to wprawdzie świadectwo czasu odległego, ale charakteryzuje go autopsja i swoista zaduma nad społeczną i kulturową odmiennością dalekich krain. Wszystko to wzbogaca etnohistoryczny dorobek o dawnej Afryce i jej mieszkańcach. Wspomniano poprzednio, iż jednym z czynników sprawczych bezpośred­ niego kontaktu ze skrawkiem ziemi afrykańskiej były pielgrzymki Polaków do Ziemi Świętej. Nie o wszystkich zachowała się pamięć historii, do wy­ jątków w tym względzie należy natomiast pątnicza wyprawa Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła przypadająca na lata 1582-1584, autora diariusza zatytułowanego Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu 1582-1584, którego najnowsze wydanie ukazało się w 1962 r. w Warszawie, pierwsze natomiast pochodzi z 1601 r. (wersja łacińska) i 1607 r. (wersja polska). Mający wszechstronne wykształcenie autor nadał swej książce kształt literacki wzo­ rowany na najlepszych pisarzach tego okresu. Swoistym zapleczem tej pere­ grynacji był intelekt pątnika i jego uprzywilejowany status. Podobnie jak wielu jego poprzedników miał on możliwość zetknąć się z innymi kulturami zmieniającymi się co jakiś czas na podróżniczym szlaku. Dał zresztą temu �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 129 wyraz na kartach diariusza, w którym wiele kulturowych realiów - opisy piramid, handel niewolnikami, codzienność egipskiego życia, zwyczaje i oby­ czaje, religia, stosunki społeczne i gospodarcze. Wśród odmian staropol­ skiego pisarstwa diariusz Radziwiłła zajmuje miejsce szczególne, sam autor zaś prezentuje się jako osoba o zainteresowaniach geograficznych, nie stro­ niąc także od postrzegania innych realiów otoczenia. Raz po raz spotykamy więc w diariuszu interesujące fakty, jak chociażby prezentację polskiego Żyda z portu Bulak, który był tam „nad cłem starszy", a „zrozumiawszy naszą mowę, jeszcze dalej - Turkom od nas kazał odstąpić mówiąc do nas po polsku, że jest nasz ziomek z Chełma ruskiego". A oto jak Radziwiłł opisuje Ramadan: „Aż i tego dnia miał się ukazać nowy księżyc październik, tedy janczarowie, którychem miał trzech i flisów i Arabów dwadzieścia, cały dzień już nie jedli, czekając księżyca, który pilnie upatrywali, gdy zachodziło słońce; jednak widzieć go nie mogli i prosili nas, gdy obaczym, abyśmy im ukazali. Po małej chwili potem obaczyliśmy nowy księżyc, gdy się lepiej zmierzkło [!], bo iż był po nastaniu dzień trzeci, tedy go jeszcze z trudna było widzieć, jednakeśmy go potem zobaczywszy, ukazali im, za co bardzo dziękowali i zaraz patrząc na księżyc, rozłożywszy ręce, poczęli swoje modły odprawiać. Zatem zaraz jedli mięso, ryby i cokolwiek im się dało, tak, że całą noc aż do dnia siedzieli, opowiadając, że w poście grzech jeść we dnie, ale w nocy nie." Książka Radziwiłła miała wielu czytelników i prawie przez półtora wieku była dla Polaków podstawowym źródłem wiedzy na temat muzułmańskiego Lewantu. Dzisiaj z perspektywy czterech stuleci można stwierdzić, iż fakty kulturowe zapisane w tej książce należą do tego zespołu naukowego, który służy do interpolacji innych źródeł. Kolejne etapy polskiego podróżowania do Afryki znaczą nazwiska, które weszły na trwałe do historii. Pod koniec wieku X V I I I ks. Józef Drohojowski z Krakowa podróżował po Bliskim Wschodzie i Egipcie {Pielgrzymka... 1812). Po powrocie do Polski, w niewielkiej książeczce poświęconej tej podróży przedstawił czytelnikom nieznany świat Lewantu. W zespole realiów tyczących się Egiptu pisze o różnych zwyczajach i oby­ czajach, weselach i pogrzebach, wspomina o ubiorach mężczyzn i kobiet. Pisząc o Egipcjaninach podaje, że , jedni są całkiem czarni, inni ogorzali, włosa czarnego krótko kędziorowatego, nosa jedni płaskiego, rosnącego, drudzy pociągłego, warg grubych kolorowych, oczu czarnych, zębów białych a twarzy babiastej." W epoce Oświecenia, w której znaczny zasób informacji o afrykańskich realiach pochodził nieraz z drugiej, a nawet trzeciej ręki, pojawiają się także teksty oparte na własnych doświadczeniach podróżniczych, jakkolwiek równo­ legle z nimi funkcjonowała wielka ilość różnych form piśmienniczych, będących apoteozą oświeceniowych pryncypiów. Sprawiło to, że wiedza o Afryce stawała się powszechniejsza, podobnie jak i o innych częściach świata, co przynosiło zmianę w postrzeganiu zamorskich terytoriów. Szczególnie ważne były tu fakty �130 ANTONI KUCZYŃSKI prezentowane przez polskich autorów, którzy peregrynując po świecie korzy­ stali z bezpośrednich doświadczeń poznawczych, dyskredytujących nieraz wcześniejsze fantastyczne przekazy, pełne rozmaitych „coriositates", w rodzaju „Murzyn nigdy się nie myje, dlatego jest czarny" lub „w murzyńskiej ziemi ludzie z wargami dolnymi długimi na łokieć, które sobie solili, od korupcji prezerwując". Tak więc zniekształcone obrazy, tworzące zakorzenione w opinii społecznej stereotypy, ulegały powolnym modyfíkaqom za przyczyną polskiego podróżowania po świecie. Jeśli idzie o wiek XVIII, to w odniesieniu do Afryki Północnej liczące się w sensie poznawczym są podróże Jana Potockiego, autora głośnej powieści Rękopis znaleziony w Saragossie, będącej tzw. romansem szkatułkowym, która weszła do literatury światowej, zyskując szczególną poczytność. Potocki odbył trzy podróże: pierwszą do Tunisu (1778), drugą do Egiptu (1784) i trzecią do Maroka wespół z geografem angielskim J. Hamiltonem w !791 r. (Potocki 1959). Wszystkie zaowocowały publikacjami o dużych walorach poznawczych, autor bowiem chcąc mieć swobodniejsze pole obser­ wacji umiejętnie nieraz wtapiał się w tubylczą społeczność, pilnie bacząc na otaczającą go rzeczywistość. „Jużbyś mnie nie poznała - pisał w jednym z listów - noszę wielki turban sposobem Druzów, mam głowę ogoloną i suknie egipski, które różne są wcale od tureckich". Później podróżował na Kaukazie (1797-1798), a w latach 1805-1806 brał udział w rosyjskiej misji dyplomatycznej do Mongolii, podczas której kierował grupą uczonych. Po­ siadał rozległe zainteresowania naukowe - zajmował się geografią historycz­ ną, historią powszechną, filozofią religii i archeologią. Pierwszy sformułow ał teorię autochtonizmu Słowian i prowadził rozległe badania nad dziejami pierwotnej Słowiańszczyzny (Kotwicz 1935). Podróżnikiem współczesnym Potockiemu był Maurycy August Beniow­ ski. Zesłany na Kamczatkę jako konfederat barski, uciekł stamtąd po zor­ ganizowaniu buntu i opanowaniu statku. Po przybyciu do Francji przyjęty został do służby państwowej w randze pułkownika. W 1773 r. wysłano go na Madagaskar, by rozwinął tam przedsięwzięcia kolonizacyjne. Akcja ta początkowo przebiegała pomyślnie, mimo iż wypełniał ją wśród różnych kłopotów, niedostatku, intryg i osobistych wyrzeczeń. Nieprzychylne ra­ porty francuskiego gubernatora wyspy spowodowały, iż odwołano go do Francji (1776). Przez następne dziesięć lat tułał się po Europie i Ameryce, stale zabiegając o realizację swoich projektów kolonizacyjnych na Madaga­ skarze. Uzyskawszy dla nich poparcie angielskie i amerykańskie wyprawił się ponownie na wyspę. Ekspedycja zakończyła się dla Beniowskiego tragicz­ nie, zginął bowiem w potyczce z francuskimi wojskami (Lepecki 1986; Orłowski 1981; Kajdański 1991). Beniowski pozostawił interesujący czterotomowy pamiętnik, który urywa się na jego wyjeździe z Madagaskaru (1776). Po raz pierwszy opublikowano go w Anglii (1790). Później miał on około trzydziestu wydań różnojęzycz­ nych, nie licząc skrótowych wyborów. Po polsku ukazał się po raz pierwszy r �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 131 w 1797 r. Trzeba wyraźnie podkreślić, iż nie jest to źródło bardzo wiarygod­ ne, jeśli idzie o fakty i zdarzenia oplatające postać Beniowskiego. Tam jednak gdzie Beniowski pisze o realiach kulturowych i geograficznych ota­ czającego go świata, są to informacje nader wartościowe, z których wyłania się egzotyka odległych krain. Tak np. rysuje obraz tubylców odległej Kam­ czatki, taki też jest on, gdy spoglądamy na Madagaskar. Na koniec warto może zacytować opinię francuskiego historyka L. Pouliata, który uważa, iż Beniowskiego zaliczyć należy do , jednej z najbardziej niezwykłych postaci i - kto wie - może jednego z wielkich charakterów XVIII wieku." W okresie gdy od konfederaqi barskiej (1768) do śmierci na Madagaskarze (1786) Beniowski podróżował po lądach i oceanach świata, w Polsce dokony­ wały się przemiany społeczne i polityczne., których ostatnim akordem był trzeci rozbiór. W dziejach polskiej diaspory, będącej rezultatem utraty niepodległości i polityki zaborów, wyraźnie rysują się związki polsko-francuskie, które owocowały także rozlicznymi kontaktami z Afryką. Rozpoczynają się one wojenną wyprawą Napoleona do Egiptu (1798), w której uczestniczyli Józef Sułkowski, adiutant wodza, generałowie Feliks Łazowski i Józef Zajączek, oficerowie Józef Szumlański i Józef Grabiński oraz kilku prostych żołnierzy. Sułkowski władający kilkoma językami, w tym arabskim, wchodził w skład tzw. Instytutu Egipskiego i gdyby nie tragiczna śmierć w Kairze (1798), jego dorobek naukowy byłby zapewne znaczny. Wcześniej bo­ wiem opublikował dwie niewielkie rozprawki, rzec można socjologiczno-ekonomiczne, w których zawarł ważne konstataqe o sytuacji społeczno-gospodarczej egipskich fellachów. Ponadto czynił odkrywki archeologiczne i odnalazł popiersie bogini Izydy oraz płyty kamienne pokryte egipski­ mi hieroglifami. Jako doradca Napoleona do spraw polityki społecznej nie podzielał jego poglądu, że likwidując feudalizm mamelucki należy opierać się później na arabskich posiadaczach, im pozostawiając rozstrzy­ ganie o kwestii biednego chłopstwa. Widział bowiem konieczność równo­ ległego rozwiązania tego problemu na mocy regulacji państwowych. Słusznie więc pisano o Sułkowskim, że trudził się nad „poprawą losu egipskich fellachów, skoro nie było mu dane, jak marzył, ulżyć doli polskiego chłopa" (Koźmiński 1935; Brandys 1964; Szymański 1969). Inny z kręgu napoleońskich dowódców, generał Łazowski, gdy przypłacił ranami walkę o francuskie interesy nad Nilem, zajmował się później pracami topograficznymi. Nadzorował też budowę fortów oraz rekonstrukcją kana­ łów nawadniających z epoki faraonów. W czasach późniejszych w tym rejonie pojawili się inni Polacy. Niektórzy z nich, często nawet nieznani z imienia i nazwiska, wywodzili się z grona przypadkowych wędrowców. Byli wreszcie i tacy, którzy docierali tu w celach wojskowych, dyplomatycz­ nych, handlowych czy poznawczych. Omawianie całokształtu tych kontak­ tów przekracza ramy tego tekstu, wspomnimy tylko tych, którzy dzięki owym zainteresowaniom przyczynili się do pogłębienia wiedzy o Afryce i wnieśli znaczny wkład w jej poznanie. �132 ANTONI KUCZYŃSKI Na początku tej drogi jawi się postać Wacława Rzewuskiego, mickie­ wiczowskiego Farysa, człowieka zakochanego w Oriencie, sponsora nauki 0 wszechstronnych i głębokich zainteresowaniach humanistycznych. W 1817 r. wyruszył on na Bliski Wschód, gdzie przebywał do 1820 r. zmienia­ jąc często miejsca pobytu (Reychman 1965, 1972). Przyjął on, jak pisze W. Słabczyński, „całkowicie obyczaje arabskie, został przyjęty do trzynastu plemion, mianowano go emirem i szejkiem. Pozwoliło mu to gruntownie poznać kraje, przez które podróżował oraz wczuć się doskonale w psychikę 1 życie ludów Wschodu". Podróżował po terenach obecnej Syrii, Iraku, Libanu, Palestyny, docierając nieraz do przysłowiowego jądra arabskiego życia. Brak jest natomiast jednoznacznych danych czy był także w Afryce. Jakkolwiek w napisanym po francusku raporcie z tych wypraw, w którym charakteryzuje konie Maroka, Tunisu, Etiopii, daje szkicową mapę Afryki, pisze o jej klimacie i charakteryzuje sudańskie królestwo Longola, nie można autorytatywnie stwierdzić, czy był tam osobiście. A skoro już o Rzewuskim mowa, to niejako przy okazji wspomnijmy, że autor Dumy 0 Wacławie Rzewuskim Juliusz Słowacki miał także swe bliskowschodnie doświadczenia podróżnicze oraz zwiedził skrawek ziemi afrykańskiej odwie­ dzając Aleksandrię, Kair, Teby i robiąc wycieczkę w górę Nilu. Po wyprawie do piramidy Cheopsa pisał: Jak dwaj czarni - z białymi skrzydłami Anieli Dwaj Araby na rogach pomnika stanęli, Ja na głazie najwyższym chciałem zebrać wzrokiem Cztery ściany, spadzistym lecące potokiem, I nie mogłem ogarnąć bo na to potrzeba Być słońcem... i na królów groby patrzeć z nieba. Kontynuując egipski wątek niepodobna nie wspomnieć o Ludwiku Sobotowskim, który w latach dwudziestych X I X stulecia wysłany został przez Komisję Oświecenia Publicznego Królestwa Kongresowego na Bliski Wschód, by opanować tamtejsze języki. Do kraju już nie wrócił, przyjął bowiem służbę na dworze wielkorządcy Egiptu Mohammeda Alego jako tłumacz dzieł europejskich. Z czasem kierował zorganizowanym przez siebie zespołem tłumaczy i uważany jest za twórcę profesjonalnej służby prze­ kładowej w Egipcie. W latach 1820-1822 po Egipcie i Nubii podróżował młody wówczas arabista, Józef Sękowski wysłany tam przez Uniwersytet Wileński, by przysposobił się do wróżonej mu kariery naukowej. Podróż tę zrelacjonował na łamach „Pamiętnika Warszawskiego", koncentrując się przede wszystkim na kulturowych realiach otoczenia. „Trudno sobie wy­ obrazić - pisał - jak wszystko na wschodzie w różnych krajach, odległych wiekach było do siebie podobne. Obyczaje prawie też same, taż sama leniwość, okrucieństwo i srogość dawnych rządów, nie różniły się wcale od dzisiejszych. Podłość, niewolniczy charakter i chciwość zysku, gościnność 1 razem prawość duszy w niektórych okolicznościach, gust, sposób życia, �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 133 wszystko słowem przetrwało tu wieki. Zdaje się, iż na wschodzie raz cokol­ wiek uczynić potrafiwszy, przestali na tym wynalazku i nie troskali się bynajmniej o doskonalenie" (Sękowski 1822). Po zakończeniu wyprawy, osiadł Sękowski w Petersburgu, gdzie na tamtejszym uniwersytecie był profesorem arabistyki. Jego związki z krajem ojczystym były jednak luźne i raczej nie manifestował swej polskości. Peters­ burskiej orientalistyce przybył wówczas jeszcze jeden Polak z Uniwersytetu Wileńskiego, Antoni Muchliński (1859), który także miał podróżnicze doświadczenia po Bliskim Wschodzie i Egipcie. Z uniwersytetem w Peters­ burgu związany był także Ignacy Pietraszewski, orientalista i sinilog, który w latach trzydziestych X I X stulecia przebywał w Egipcie. Jako pracownik rosyjskiego konsulatu miał możność swobodnego poruszania się, a ponadto nie ograniczały go względy natury finansowej, które doskwierały jakże często Polakom przebywającym nad Nilem. Poznał więc ów kraj i jego mieszkańców, o czym pisał w książce Lata moje młode w podróży, wydanej w Warszawie w 1852 r. Z petersburskiego kręgu polskich uczonych wywodził się także Leon Cienkowski, profesor botaniki na miejscowym uniwersytecie, który brał udział w wyprawie Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego do Nubii i Sudanu w latach 1847-1848. Wyprawa zainspirowana przez namiestnika Egiptu Mohammeda Alego miała na celu rozpoznanie możliwości eksploa­ tacji złota i miejsc zalegania tego kruszcu. Formalnym kierownikiem wy­ prawy był Rosjanin Jegor Kowalewski, inżynier górniczy, a zarazem literat. Cienkowskiemu przypadło w udziale zbieranie okazów przyrodniczych i na­ pisanie dzieła charakteryzującego środowisko geograficzno-przyrodnicze ob­ szarów objętych wyprawą. Niebawem Kowalewski podupadł na zdrowiu i zmuszony został powrócić do Petersburga. Cienkowski natomiast na wła­ sną odpowiedzialność pozostał na terenach objętych wyprawą. Przebywał tam przez dwa lata dokonując ciekawych obserwacji przyrodniczych, geo­ graficznych i etnograficznych. Niestety po powrocie do Petersburga zapla­ nowanej pracy nie ukończył, a jedynym śladem opisującym wyprawę są dwa krótkie sprawozdania ogłoszone po rosyjsku i po polsku (Cienkowski 1850, 1851, 1853). W wyprawie tej brał udział bliżej nieznany polski lekarz o na­ zwisku Hermanowicz. W służbie egipskiej pozostawał on po powstaniu listopadowym. Nad Nilem pełnił funkcję lekarza wojskowego i wiele po­ dróżował po kraju. Niestety szczegółów o nim brak, podobnie jak o innych Polakach pozostających wówczas w Egipcie: lekarzach - Gustawie Hagge, Adamie Dobrowolskim, Wincentym Kruszyńskim; wojskowych - Józefie Puszyckim, Adamie Szulcu, Józefie Żabie, o których nie wiemy prawie nic, prócz tego że poprzez Francję wiodła ich droga do kraju faraonów. Z francuskimi badaniami poszukującymi źródeł Nilu wiąże się także pobyt w Egipcie Tomasza Bartmańskiego, byłego powstańca z 1830 r. Był on zdolnym inżynierem i w latach 1842-1844 kierował budową największego podówczas tunelu we Francji, liczącego prawie 5 km. Projektował też kanały �134 ANTONI KUCZYŃSKI i mosty. Przez kilka lat prowadził roboty portowe w Algierii. W Egipcie natomiast zasłynął jako specjalista od fortyfikacji i urządzeń hydrotechnicz­ nych. Jego autorstwa były założenia terenowe od budowy linii kolejowej na trasie z Kairu do Suezu. Wysłany z francuską ekspedycją naukową (1843) na poszukiwanie źródeł Nilu, zwiedził Górny Egipt, Nubię, Etiopię i Sennar, gdzie obok prac inżynieryjnych prowadził także badania naukowe. Opisał to w swym pamiętniku, który spłonął podczas pierwszej wojny światowej, a skromną prezentacją ich zawartości jest ogłoszony na łamach „Biblioteki Warszawskiej" artykuł omawiający zagadnienia transportu i komunikaqi w Afryce Północnej (Bartmański 1852). Po zakończeniu wyprawy w 1844 r. wyjechał Bartmański do Hiszpanii, gdzie intensywnie działał na polu prze­ mysłowym i agronomicznym. Badawcze kontakty Polaków z Egiptem nie znajdowały żywego echa w ówczesnej świadomości społecznej nad Wisłą. Wiedzy o egipskich realiach dostarczała natomiast twórczość podróżopisarska owych czasów. Tematyka kulturowo-etnograficzna obecna jest m.in w książce Władysława Wężyka (1842), który parokrotnie bywał w Egipcie. Relacje z tych podróży publi­ kował systematycznie w prasie, później natomiast zebrał je w formie książ­ kowej. Ten pasjonat podróży i Egiptu wędrował nieraz w przebraniu, wta­ piał się w uliczny tłum, przysiadywał na targach i w jadłodajniach ulicznych, by pełniej obserwować interesującą go kulturową odmienność. Jakością pióra przewyższał Wężyk innych współczesnych mu pisarzy-podróżników (Tracz 1992). Wspomnijmy tu jeszcze o podróży do Egiptu, którą w połowie X I X stulecia odbyli wspólnie Adam hr. Potocki z małżonką, malarz Franciszek Tepa i Maurycy Mann, publicysta i polityk, wieloletni redaktor krakow­ skiego „Czasu", na łamach którego ukazywały się pierwsze relacje z tej podróży, zapowiadające później wydaną książkę (Mann 1854). Książka zawierająca ponad 1500 stron wypełniona jest; różnymi informacjami i sta­ nowi godny uznania tytuł na miarę czasów, w których Mann funkcjonował jako pisarz i publicysta. Anonsowaną poprzednio kwestię kontaktów polsko-francuskich, w re­ zultacie których pod napoleońskimi sztandarami w Egipcie służyli także Polacy, wzbogacić należy o późniejsze fakty składające się na polską obecność w Algierii. W początkach X I X stulecia Francja uwikłana w podbój tego kraju przedsięwzięła pewne przygotowania, aby po części polskimi rękami go zniewolić. Wówczas bowiem na terenie Francji przebywali po­ wstańcy listopadowi. Zamierzano wysłać ich do Algierii częściowo jako osadników, częściowo jako najemnych żołnierzy do Legii Cudzoziemskiej. Opinie w tym względzie były krańcowo różne. Jedni uważali, że był to wielki gest Francji wobec ludzi, którzy musieli uchodzić z kraju po powstaniu listopadowym, aby uniknąć zesłania na Sybir, inni natomiast dowodzili, że hańbą byłoby ujarzmiać inny naród, skoro jeszcze nie tak dawno walczono o wolność własnego. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 135 W ostateczności splot różnych okoliczności sprawił, że część Polaków kierując się względami osobistymi zaciągnęła się od francuskiej służby w Algierii, niektórzy jako osadnicy, inni natomiast jako żołnierze Legii Cudzoziemskiej. Według badań Heleny Kasznik (1977a) w latach 1832-1858 przebywało w Algierii około pięciuset Polaków, emigrantów cywilnych. Wykształceni pracowali w tutejszych urzędach francuskiej administracji. Ludzie z przysłowiową żyłką do interesu wkomponowali się w miejscowy handel, inni przyjęli nadziały ziemi i nieraz w pocie czoła uprawiali ka­ mienisty grunt. Dodajmy, że w dziejach kontaktów polsko-afrykańskich fakt ten jest pierwszym naszym przedsięwzięciem kolonizacyjnym w Afryce. Z tego okresu pochodzi opis Algierii pióra Ludwika Tadeusza Bystrzonowskiego, majora wojska polskiego z czasów powstania listopadowego, który od 1839 r. przebywał w Algierii w sztabie wojsk francuskich, zapoznając się z taktyką walki partyzanckiej Arabów (Kuczyński 1990). Do interesującego nas kręgu zjawisk należą prace badawcze prowa­ dzone przy okazji wypraw myśliwsko-podróżniczych, organizowanych przez polskich arystokratów Aleksandra i Konstantego Branickich, Benedykta Tyszkiewicza, Jana Potockiego. Brali w nich udział polscy przyrodnicy, jak: Antoni Waga - entomolog, przebywający w 1863 r. w Egipcie w Nubii, a w latach 1866-1867 w Algierii, Władysław Taczanowski - ornitolog gro­ madzący w latach 1866-1867 w Algierii kolekcję dla Gabinetu Zoologicz­ nego w Warszawie, Henryk Dziedzicki - lekarz i entomolog oraz Ignacy Wysocki - preparator przebywający w Sudanie i Egipcie w 1874 r. w ramach wyprawy zorganizowanej przez Branickich. Oni też finansowali wyjazd Jana Sztolcmana (1902) - ornitologa, prowadzącego badania nad Nilem Niebie­ skim. Z innych wypraw przyrodniczych wspomnieć trzeba penetrowanie wybrzeży Somalii przez Konstantego Rembielińskiego (1880). Należy tu wspomnieć o Adamie Sierakowskim (1871), podróżniku i geo­ logu o zainteresowaniach etnograficznych. Pod koniec lat sześćdziesiątych prowadził on językoznawczo-etnograficzne badania nad berberyjskimi szcze­ pami górskimi w północno-wschodniej Algierii. W tym samym kręgu co badania Sierakowskiego tkwią także w dziejach nasze etnografii obserwacje Alfa Pomiana-Hajdukiewicza (1895) nad plemionami Dahomeju, poczy­ nione pod koniec X I X stulecia. Tutaj też należy umieścić działalność poznawczą Henryka Jabłońskiego na terenie Zanzibaru, gdzie od 1861 r. kierował on konsulatem francuskim. Z francuską służbą naukową w Afryce związana jest także postać kolejnego Polaka, dziś zupełnie u nas zapom­ nianego, etnologa Zygmunta Zaborowskiego, który pod koniec X I X stulecia zajmował się badaniami madagarskiego plemienia Howasów (Zaborowski 1896, 1897, 1898). Trzeba też wymienić Jana Dybowskiego i Kalasantego Motylińskiego, urodzonego w ojca Polaka, którego cały dorobek badawczy obejmujący problemy języka i kultury Tauregów opublikowany został po francusku. Motyliński służył w młodości w Legii Cudzoziemskiej, później zaś dzięki znajomości języka arabskiego i języków berberyjskich został �136 ANTONI KUCZYŃSKI tłumaczem w wojsku francuskim. Ciągły kontakt z ludnością tubylczą sprzyjał rozwojowi jego lingwistycznych uzdolnień i zainteresowań kulturą Tauregów. W 1892 r. mianowano go dyrektorem szkoły i wykładowcą języka arabskiego w Konstantynie. Zdobył duże doświadczenie badawcze, umiał współżyć z tubylcami Sahary, co ułatwiało mu czynienie obserwacji. Zmarł tragicznie w 1907 r. podczas kolejnej wyprawy na Saharę w sąsiedz­ twie francuskiego fortu, któremu później nadano nazwę „Fort Motyliński" {Polacy w historii... 1981, s. 324-325). Zapoczątkowane przez niego badania lingwistyczne i religioznawcze nad muzułmańską sektą Ibadytów konty­ nuował później znakomity polski orientalista Zygmunt Smogorzewski, a w czasach nam współczesnych zgłębiał ten problem krakowski arabista Tadeusz Lewicki. Z polsko-francuskich związków wywodzi się także pisarska działalność żołnierza Legii Cudzoziemskiej z końca X I X stulecia Władysława Jagniątkowskiego. Brał on udział w podboju Senegalu, Dahomeju i innych operaqach kolonialnych wojsk francuskich w Afryce. Żołnierska materia wypeł­ nia jego książki, ale ubarwiają je opisy podróży, tubylców i ich kultury. Francuskim wojskom podbijającym Sudan towarzyszył inny Polak, kapitan Feliks Szymański. Dokonywał on pomiarów topograficznych i sporządzał na bieżąco szkice do przyszłych map. Jest autorem pracy Essai sur la querré dans le Soudan par..., wydanej w Lyonie w 1888 r. Wiemy też, że w latach osiemdziesiątych X I X stulecia inny Polak, Piotr Zboiński uczestniczył w bel­ gijskiej wyprawie na teren Konga, prowadząc rozpoznanie geologiczne na podbitych obszarach (Zboiński 1887). Pozostająca pod francuskim panowaniem Algieria stanowiła obszar sto­ sunkowo łatwo dostępny dla Polaków. Część z XIX-wiecznych emigrantów osiedliła się tam wspomagając francuską administrację i gospodarkę. Z okręgu tych kontaktów można też wyprowadzić podróże do Algierii Józefa Rostafińskiego, profesora botaniki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 1884-1890 przebywał tam kilkakrotnie prowadząc badania bota­ niczne na obszarze Atlasu Saharyjskiego. Przy tej okazji poznał dobrze miejscowe stosunki etniczne i kulturę tubylczej ludności. Ogłosił drukiem relaqe ze swych podróży (Rostafiński 1886, 1896). Algierskie podróże Rostafiń­ skiego wynikały z jego zainteresowań przyrodniczych i stałych starań o pozy­ skiwanie zbiorów do Ogrodu Botanicznego w Krakowie, którego był dyrekto­ rem. Rzecz jasna, że przekazywał je także innym krajowym placówkom naukowym, a także wykorzystywał w swej pracy. Jeśli mielibyśmy porównać go z którymś z naszych dziewiętnastowiecznych badaczy, to najbliższym mu typem uczonego był Antoni Rehman, geobotanik i geograf zarazem. On również swe naukowe pasje realizował poprzez bezpośredni kontakt ze światem przyrody. Podróżował więc wiele, a afrykańskie wyprawy sam finansował, pozbawiony instytuqonalnego wsparcia w urzędniczej Galicji. Spraw algierskich dotyczy także książka Obrazki Afryki, pióra Jana Finkelhausa, warszawskiego publicysty, która ze względu na duże wartości �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W AFRYCE 137 Stefan Rogoziński (1861-1896) Źródło: Zbiory Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu poznawcze ukazała się nakładem Filipa Sulimirskiego (1881). Autor dedyko­ wał ją „Doktorowi Edwardowi Landowskiemu, naczelnemu lekarzowi stacji leczniczych w Algierze i Tipizie w dowód szacunku i przyjaźni...", który namówił go do odbycia tej podróży. Książka zawiera interesujące spo­ strzeżenia etno-historyczne i oddaje stosunek tamtejszej ludności do koloni­ stów francuskich, a ponadto informuje o mieszkających tam Polakach. Idąc dalej traktem polskich związków z Afryką, trzeba choć na chwilę zatrzymać się nad szczególnym przedsięwzięciem, jakim była wyprawa Stefana Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu. Przypomnijmy tu tylko, że przygotowania do wyprawy poruszyły mocno opinię społeczną. Podniecała ją publicystyka prasowa. Przeciwko wyprawie występował np. Aleksander Świętochowski, walczył o nią natomiast Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz. Jako pierwsi z materialnym wsparcie pospieszyli możni protektorzy: Konstanty �138 ANTONI KUCZYŃSKI Branicki i Benedykt Tyszkiewicz. Dzięki uporowi Rogozińskiego i wszystkim innym dobrym ludziom, „Rogoziński Expedition" - jak określano wyprawę w zagranicznych kołach naukowych - doszła do skutku, chociaż przyznać trzeba, że nie miała ona dużego znaczenia na tle innych zachodnioeuropejskich wypraw na Czarny Ląd. Niemniej jednak badania Rogozińskiego przyniosły ważne ustalenia geograficzne i etnograficzne. W sumie jest to materiał zróżnicowany tematycznie. Najciekawsze są monografie poświęcone ludom Bakwiri, Bakundu i Duala, słabsza jest praca o Bubisach z Fernando Po. Największą jednak zasługą badaczy było zgromadzenie unikalnej kolekcji przedmiotów charakteryzujących kulturę badanych grup etnicznych. Uzupeł­ nia ona w pewnym stopniu materiał opisowy odnoszący się od Bubisów z Fernando Po, Duala z rejonu ujścia rzeki Wuri i z części wybrzeża, Fang znad rzeki Ramboue oraz Bakwiri z Gór Kameruńskich i z pogórza. Kole­ kcja ta liczyła 370 przedmiotów, do dziś natomiast zachowało się z niej 303 sztuki: 216 w muzeum Etnograficznym w Krakowie, 86 w Muzeum Narodowym w Krakowie i jeden eksponat w Muzeum Narodowym w Szcze­ cinie (Zachorowska, Kamocki 1983). Projektu badawczego wielkiej wyprawy kameruńskiej nie udało się Ro­ gozińskiemu zrealizować do końca. Zajęcie Kamerunu przez kanonierki niemieckie zmusiło polskich badaczy do opuszczenia tego kraju. Rogoziński przegrał więc swą afrykańską partię ulegając silniejszym zdobywcom, którzy nie uszanowali prawa pierwszego odkrywcy. Przegrali ją także, płacąc śmier­ cią w interiorze dwaj bracia, odważni młodzieńcy ze Lwowa, Kazimierz i Stanisław Steblewscy, którzy wraz z trzecim lwowianinem Antonim Pisulińskim zorganizowali w 1884 r. wyprawę w dorzecze Zambezi i krain przy­ ległych. Wiedzieć bowiem trzeba, że poznawania Afryki w XIX stuleciu to równocześnie bezwzględna rywalizacja o kolonie. Eksplorator, za którym nie stała potęga militarna i pieniądze przegrywał swą szansę już na początku drogi. Przegrywał po dwakroć. Nie mając środków na opłacanie tragarzy, na wynajmowanie łodzi, na prezenty dla kacyków, na ochronę osobistą tracił w oczach krajowców autorytet. Bywało, że porzucali oni swych bia­ łych panów, gdy tylko zorientowali się, że przybysz nie dysponuje większą gotówką, że nie ma silnej straży i jest uzależniony od nich. Z drugiej strony nowicjusz taki, jeśli nie potwierdzał w zdecydowany sposób swej siły, nikł w otoczeniu tzw. silnych eksploratorów, nieraz różnych złoczyńców i hultajów przybywających tu za łatwym zyskiem. A ponadto przegrywał on zawsze z badaczami i podróżnikami, którzy misję odkrywców i badaczy wypełniali w imieniu państw liczących się w kolonialnym podziale Afryki. Wspomniałem poprzednio, że znacznym źródłem informacji Polaków w X I X stuleciu stała się wiedza o świecie udostępniana poprzez różne formy piśmiennictwa. Jest to bowiem okres, w którym wrastała liczba książek o tematyce podróżniczej, zaczęły ukazywać się specjalne pisma poświęcone podróżom, np. „Kolumb", natomiast w już wychodzących - tworzono warunki do publikowania relacji ze świata. Romantyczna „teoria podróży" �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E Klemens Tomczek (1860-1884) Według: Wacław i Tadeusz Słabczyńscy, Słownik polskich, Warszawa 1992 139 podróżników kontynuowana także w latach następnych owocowała artykułami na łamach „Biblioteki Warszawskiej", „Tygodnika Mód i Powieści", „Kuriera War­ szawskiego" i innych czasopism przyczyniając się do znacznego pogłębienia wiedzy naszych rodaków o wielu odległych krajach. Sybiracy publikowali pamiętniki z zesłania bądź krótsze relacje w czasopismach, a liczne rzesze emigrantów z grona polskiej inteligencji znalazły się z dala od podzielonej przez zaborców ojczyzny. Oddając swą pasję badawczą i twórczy talent krajom, w których wypadło im żyć słali jednocześnie do Polski relacje o miejscowych społecznościach, zawierające wiele interesujących materiałów etnograficznych dotyczących kultury i życia ludów Azji, Ameryki czy Af­ ryki. Nie ma potrzeby rejestrowania tutaj tych przelotnych bądź trwalszych kontaktów Polaków z różnymi krajami świata, które owocowały takimi relacjami. Nie można jednak pominąć pobytu w Afryce w 1890 r. młodego Józefa Conrada Korzeniowskiego i powstałej po podróży do Konga noweli Jądro ciemności, o której sam twierdził, że jest „przeżyciem, ale przesunię­ tym trochę (choć bardzo nieznacznie) poza fakty, które zaszły istotnie". Udał się tam w charakterze belgijskiego agenta handlowego, co dało mu �140 ANTONI KUCZYŃSKI możliwość bezpośredniego spojrzenia na sprawy tego kontynentu i euro­ pejskiej ekspansji kolonialnej. Był świadkiem licznych upokorzeń ludności tubylczej, okrucieństwa białych kolonizatorów, ich zachłanności i bez­ względności. Wypowiedział się na ten temat w Jądrze ciemności. Skoro o pisarzach mowa, wspomnijmy, że w 1891 r. Henryk Sienkiewicz udał się do Afryki z zamiarem dotarcia do Tanganiki. Literackim efektem tej podróży są jego Listy z Afryki, stanowiące piękny opis niewielkiego fragmentu wschodniej części kontynentu, w którym współegzystują ze sobą sprawy natury osobistej, politycznej, gospodarczej, przyroda i kultura tubyl­ cza. Inna rzecz, iż brzmią w nich nuty paternalistycznych poglądów, tak typowych dla ówczesnej Europy, względem ludów kolorowych. Dziewiętnastowieczny Zanzibar, gdzie w hotelu prowadzonym przez wy­ wodzące się z Polski małżeństwo Lazarewiczów zatrzymał się Sienkiewicz, stanowił w Afryce Wschodniej ważny punkt wymiany handlowej. Sienkie­ wiczowski ogląd afrykańskiego kontynentu zostałby zapewne poszerzony, gdyby nie nagły atak febry, który zmusił pisarza do powrotu do Bagmoyo i udania się do zanzibarskiego szpitala. Literackim efektem tej podróży stała się napisana po latach (1911) powieść pt. W pustyni i w puszczy, której bohaterowie staś i Nel do dziś fascynują młodych czytelników. Wiek X X przynosi zdecydowaną zmianę w zainteresowaniach etnicznymi problemami Czarnego Lądu. Postęp wiedzy w tym zakresie przybliżył znacznie Afrykę dostarczając pełniejszych opisów o zróżnicowaniu kulturo­ wym określonych plemion. Pojawiły się pierwsze prace mówiące o złożonej strukturze etnicznej Afryki jako wynik specjalistycznych badań prowa­ dzonych przez etnografów i uczonych innych specjalności. Dodajmy, że z każdym rokiem intensyfikowało się międzynarodowe zainteresowanie etnografią Afryki, które w czasach nam współczesnych nosi charakter interdyscyplinarnych studiów. Abstrahując w tym miejscu od oceny świa­ towej etnologii w zakresie afrykanistyki, odwołamy się do polskich studiów w tej dziedzinie. Powstanie w ten sposób obraz głównego nurtu zainte­ resowań polskich afrykanistów, ich dotychczasowych osiągnięć i nowych perspektyw badawczych. Gwoli kronikarskiej dokładności wspomnijmy tu również o obfitej twórczości literackiej związanej z ową „Czarną Matką" i o etnograficznych kolekcjach polskich muzeów. Ważnym polem aktyw­ ności polskiej afrykanistyki są także badania archeologiczne, antro­ pologiczne, orientalistyczne, językoznawcze czy socjologiczne. Również w pracach polskich geografów znaleźć można istotne konstatacje naukowe, podobnie jak i w innych dziedzinach nauk przyrodniczych. Historia ma tutaj również znaczne osiągnięcia. Przejdźmy teraz do prezentacji najważniejszych przedsięwzięć poznaw­ czych, badań i obserwacji etnograficznych, które są polskim udziałem na przestrzeni X X w. Wypada je rozpocząć od Jana Czekanowskiego, etno­ grafa i antropologa, członka słynnej ekspedycji księcia Adolfa Meklemburskiego do Afryki Środkowej w latach 1907-1909. Pod niemieckimi sztan �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 141 Antoni Rehman (1840-1917) Według: Wacław i Tadeusz Słabczyńscy, Słownik podróżników pol­ skich, Warszawa 1992 darami prowadził więc swe afrykańskie studia terenowe nasz znakomity uczony i w języku niemieckim ukazała się jego monografia pt. Forschungen im Nil-Zwischengebiet, wydawana w Lipsku przez wiele lat (1911-1927), która nadal liczy się w światowej afrykanistyce. Daje ona bowiem an­ tropologiczny, etnograficzny i soqologiczny obraz obszaru określanego Międzyrzeczem Afrykańskim. Badania Czekanowskiego zamykają właściwie jeszcze dziewiętnastowieczną epokę wielkich eksploratorów afrykańskich R. Burtona, D. Livingstone'a, G. Schweinfurtha, H. Stanleya. Jego zadanie polegało na zgromadzeniu materiałów do monografii Ruandy, dokładnym zbadaniu antropo-etnograficznym Pigmejów z górnego dorzecza Aruwimi i ogólnej penetracji obszaru między Nilem a Kongiem, gdzie rywalizowały o swe wpływy Anglia, Belgia i Niemcy. Zadania te całkowicie i - jak sam mówił po latach, ta jego Wielka Przygoda Naukowa zaczęła się �142 ANTONI KUCZYŃSKI w początkach X X stulecia, gdzieś z dala od cywilizowanej Europy, w mię­ dzyrzeczu Konga i Nilu. Ten wybitny, uzdolniony uczony nie zawiódł więc swoich niemieckich sponsorów, chociaż etnologia stanowiła jego ubocz­ ne zainteresowanie, a etnologia afrykańska była związana z młodzieńczą epoką „heroicznych" badań terenowych. Postać tego uczonego jest tym cenniejsza dla polskich tradycji afrykanistycznych, że w naszej historii mamy stosunkowo niewielu etnografów, którzy prowadzili badania na Czarnym Kontynencie. Pewne doświadczenia badawcze w Afryce miał także wcześniejszy eks­ plorator Melanezji - konkretniej Wysp Trobriandzkich i Nowej Gwinei - Bronisław Malinowski, wybitna postać nie tylko w etnologii polskiej, ale i światowej, współtwórca kierunku funkcjonalnego. Do Afryki Wschodniej przybył on w 1934 г., gdzie przy okazji wizytacji badań terenowych, które prowadzili jego uczniowie z Uniwersytetu Londyńskiego, interesował się stosunkami społeczno-kulturowymi wśród plemion Kikuju, Chagga, Masajów i innych mieszkających na obszarach Kenii, Tanganiki i Swazi. Bacznie też obserwował rozwój miejscowych kultur i rezultat ich zderzenia z na­ pływową kulturą europejską. Ów problem zderzeń międzykulturowych przy­ brał w ujęciu Malinowskiego naukową formułę teorii kontaktu kulturo­ wego, której pełne rozwinięcie znajduje się w pracy The Dynamics of Culture Change. An Inquiry into Race Relations in Africa (1945). Dobrą passę etnograficznych badań rozpoczętych przez Czekanowskiego kontynuował w latach 1935-1936 krakowski językoznawca Roman Stopa. W Afryce Południowo-Zachodniej prowadził on studia terenowe, których problematyka obracała się wokół spraw językowych etnograficznych i an­ tropologicznych plemion buszmeńskich, hotentockich i bantuskich (Herero, Owambo, Czauna). Podjął też pracochłonne obserwacje nad tańcem, poezją i innymi przejawami tubylczego folkloru. Nade wszystko jednak cenne są jego badania nad językiem Buszmenów zwanym też , językiem mlasków" i w tym zakresie osiągnął światową sławę. Wyróżniające się w skali światowej osiągnięcia badawcze nad kulturą ibadycką i historią Mzabu oraz innych oaz Sahary należą do polskiego orientalisty Zygmunta Smogorzewskiego. Początkowo (1913) jako rosyjski wicekonsul w Algierze zajął się badaniami historii Ibadytów, pozyskując dla tego przedsięwzięcia miejscową inteligencję. Potem w latach 1925-1926 odwiedził ponownie znane strony Mzabu, gdzie uzyskał stare kroniki tej krainy, a także wiele wartościowych innych rękopisów ibadyckich. Znaczny udział w rozwoju badań afrykanistycznych mają polscy archeo­ logowie. Temat to obszerny i pasjonujący, w którym nazwiska „klucze" - Tadeusza Smoleńskiego, Kazimierza Michałowskiego, Jerzego Manteuffela, Romualda Schilda, łączą się z niejedną tajemnicą starożytności, zwła­ szcza egipskiej. Starożytność czarnej Afryki z powodzeniem zgłębia nato­ miast zespół szczecińskich archeologów pod kierunkiem Władysława Filipowiaka (1962), od 1962 r. realizujący różne prace badawcze. Dzięki nim �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 143 zlokalizowano np. dawne „miasto" Niani, stolicę imperium Mali, które w okresie swego rozkwitu w X I X w. rozciągało się od Atlantyku na zachodzie, po ziemie Howasów na wschodzie, od Sahary na północy po rejon sawann i lasów w kierunku południowym od Nigru. Twórca tego państwa, Sundiata Keita, jest do dzisiaj barwną postacią afrykańskich legend. Państwo Mali było zasobne i bogate, o wysokim stopniu rozwoju społeczno-gospodarczego, a jego stolica budziła podziw ówczesnych kro­ nikarzy arabskich. Jak już wspomniałem, polskie poznanie Afryki to także działalność ba­ dawcza geografów, geologów, przyrodników, którzy w okresie do drugiej wojny światowej wielokrotnie gościu na tym kontynencie. Tak więc w 1910 r. na zlecenie rządu angielskiego Rudolf Zuber, profesor Uniwer­ sytetu we Lwowie prowadził badania geologiczne na terenie Nigerii i Złote­ go Wybrzeża. Ekspertyzy geologiczne w Algierii i Tunezji zlecone przez rząd francuski przeprowadzał w 1923 r. uczony o światowej sławie, Karol Bohdanowicz. Zdzisław Pazdro z penetracji geologicznej w Maroku (1930) dostarczył uniwersytetowi kilka tysięcy okazów skamieniałości. W latach 1924-1929 trzykrotnie gościł w Algierii Józef Czekalski interesując się geo­ morfologią. Klimatolog i meteorolog Władysław Gorczyński odbył kilka podróży badawczych po krajach Afryki - Magherbie, po wyspach w zatoce Biafra i w Kongo Belgijskim. Studyjny charakter nosiły także afrykań­ skie penetracje Jana Moniaka w Algierii i Tunezji oraz prace Mariana Książkiewicza. Kontakty te dawały asumpt do napisania wielu artykułów, przeważnie o tematyce geograficznej lub przyrodniczej. Przy okazji Kongresu Geologicznego w Pretorii (1929), dwaj jego uczestnicy Walery Goetel i Jerzy Loth odbyli podróż przez cały kontynent z Kapsztadu do Aleksandrii. Po drodze zbierali okazy geologiczne i przyrodnicze oraz interesowali się życiem krajowców. Podobną podróż przedsięwziął w latach 1931-1936 Kazimierz Nowak, pokonując trasę z Kairu do Kapsztadu i z powrotem, wykonując bogatą dokumentaqe fotograficzną wykorzystywaną później w publikacjach. Z biologów interesującą poznawczo podróż odbył na własny koszt w latach 1909-1910 Antoni Jakubski, późniejszy profesor Uniwersytetu Poznańskiego. Terenem jego eksploracji była Kenia i Tanganika. Był szóstym zdobywcą szczytu Kilimandżaro i pierwszym Polakiem, który dokonał tej sztuki. Ważnym przedsięwzięciem poznawczym stała się interdyscyplinarna wypra­ wa do Gór Księżycowych - Ruwenzori w latach 1938-1939. Jej program zakładał także prowadzenie badań antropologicznych, czym zajmował się kierownik wyprawy, warszawski lekarz i antropolog Edward Loth (1938, 1939). Nieco wcześniej, bo w latach 1927-1930 prowadził je również wśród plemion Bambala, Bapende, Barn buda, Bawazi, Bambutu i innych z terenu Konga Belgijskiego lekarz Henryk Gordziałkowski, kontraktowy pra­ cownik firmy Olejarnie Konga Belgijskiego. Z tą samą firmą związany był w latach 1925-1927 Antoni Dębczyński pracujący w Kongo w charakterze kierownika sekcji eksploatacyjnej. Osiadł on wśród pierwotnego szczepu �144 ANTONI KUCZYŃSKI Baszilele i dokładnie poznał ich kulturę. Jego książka jest zbiorem intere­ sujących obserwacji o tubylcach tudzież ważnych szczegółów i opisów, od­ twarzających tło codziennego życia białych osadników. Duży stopień realizmu cechuje także nie pozbawioną elementów dzien­ nikarskich, niskiego zresztą lotu, książkę pt. W sercu Sahary. Algier - Mzab - Tidikelt - Hoggar, Ludwiki Ciechanowieckiej (1933), która w 1931 r. wędrowała przez pewien czas po Saharze. Interesujące są także relacje 0 charakterze etnograficznym autorstwa Leona Sapiehy. Fascynował rów­ nież czytelników swoją książką o Afryce Kamil Giżycki (1927), literat i po­ dróżnik. Dobrym znawcą problemów socjo-etnograficznych byłej Francu­ skiej Afryki Podzwrotnikowej okazał się także Jerzy Mikołaj Giżycki, który podróżował po jej obszarach w latach 1925-1932. Na zlecenie rządu francu­ skiego wykonał on bogatą dokumentację filmowo-fotograficzną tamtejszego życia, a przy okazji przeprowadzał obserwacje etnograficzne. Opublikował parę popularnych książek, wśród których na wyróżnienie zasługuje Biali 1 czarni. Fragmenty kolonialne (1934), książka ta bowiem jest dokumentem świadczącym o losie tubylczych społeczności murzyńskich; została ona prze­ tłumaczona na język niemiecki (1936). Poszerzając krąg lektur podróżniczych wspomnieć trzeba o pisarstwie Ferdynanda Ossendowskiego (1926a, b, 1927a, b, 1928), wprawdzie pełnym różnych zniekształceń, ale sugestywnym i pochłaniającym czytelnika. Zręcz­ nością pióra odznaczał się także Mieczysław Lepecki (1925a, b, 1938, 1986), który trzykrotnie przebywał w Afryce i walczył nawet w składzie wojsk hiszpańskich z plemionami Riffu i Dżebali w Maroku. Stanisław Mycielski, wicekonsul Polski w Kapsztadzie - Związek Afryki Południowej - napisał parę artykułów i książkę o tematyce afrykańskiej (Mycielski 1931, 1932a, b). Oprócz prywatnych wypraw w busz brał on także udział w różnych dyplomatycznych safari, będących stosowną okazją do poznania Czarnego Lądu. Z myśliwsko-poznawczych pasji biorą swój rodowód książki Hen­ ryka, Jerzego i Józefa Potockich, które poszerzały znacznie wiedzę o Afryce (Potocki Józef 1897, 1900, 1921, Potocki Jerzy 1932, Potocki W. 1928). Powstała też w owym czasie bogata lektura mająca służyć realizacji osadni­ ctwa kolonizacyjnego w Afryce. Patronowała tym koncepcjom Liga Morska i Kolonialna, w czym wspierał ją zespół specjalistów zgrupowanych wokół Naukowego Instytutu Emigracyjnego i Kolonialnego, działającego aktywnie w sferze wydawniczej. Od 1926 r. wydawał on „Kwartalnik Naukowy Instytutu Emigracyjnego i Kolonialnego" i „Przegląd Emigracyjny", a także promował wiele innych działań edytorskich o charakterze propagando­ wym. Od 1937 r. działał Instytut Naukowy Ligi Morskiej i Kolonialnej, którego organem wydawniczym był kwartalnik „Sprawy Morskie i Ko­ lonialne" oraz seria „Prace Instytutu Naukowego LMiK". Jednostki te inspirowały wiele różnorodnych przedsięwzięć o charakterze projektów kolonizacyjnych, szkoleniowym, organizowały wyjazdy ekspertów poszu­ kujących dogodnych rejonów osiedleńczych. Z ich inicjatywy powołano �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 145 Jan Czekanowski (1882-1965) Źródło: Zbiory Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu w 1936 r. przy Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie podyplomowe Studium Migracyjno-Kolonialne. Lobby bylo tak duże, że nawet Uniwer­ sytet Jagielloński miał Międzywydziałowe Studium Kolonialne, z progra­ mem szkolenia specjalistów w zakresie medycyny tropikalnej i rolnictwa. Niebawem jednak rozpoczęła się wojna i wszelkie kolonialne plany w Afryce legły w gruzach. Od początku zresztą wydawały się one nierealne. W okresie powojennym rozpoczął się nowy rozdział polskich kontaktów badawczych, społeczno-politycznych, ekonomicznych, informacyjnych, a na­ wet emigracyjnych z Afryką. Ukazała się wówczas m.in. olbrzymia liczba artykułów polskich dziennikarzy, którzy jak nigdy wcześniej objechali nieo­ malże całą Afrykę. Są też książki mniej lub bardziej udane, ukazujące Czarny Ląd pełen różnorakich konfliktów społecznych i politycznych ple­ miennych społeczeństw, zadziwiających egzotyką zwyczajów i obyczajów. �146 ANTONI KUCZYŃSKI Także sami Afrykanie przybywają do nas, by zdobywać tu specjalistyczne wykształcenie, rodzą się nowe formy kontaktów, w tym nieustannie zbliża­ jącym się do siebie świecie. Mamy też w naszym piśmiennictwie prace o naukowym profilu dotyczące problemów historycznych, społecznych, po­ litycznych czy gospodarczych Afryki. Wreszcie w polskich muzeach znajdują się kolekcje afrykańskie, a na czoło tych placówek wysuwa się Państwowe Muzeum Etnograficzne w War­ szawie. Znajduje się w nim m.in. kolekcja sztuki plemiennej Zairu, obej­ mująca 182 eksponaty, dar Aleksandry i Cypriana Kosińskich. Podczas ponad dwudziestoletniego pobytu w Zairze zgromadzili oni zbiór dzieł arty­ stów wywodzących się z miejscowych plemion - broń, maski, rzeźby, fetysze, wyroby z kości słoniowej. Dar państwa Kosińskich jest największą kolekcją sztuki afrykańskiej przekazaną polskiej placówce od czasów słynnych wy­ praw Stefana Szolc-Rogozińskiego i Leopolda Janikowskiego pod koniec ubiegłego stulecia. Bogate zbiory mają także Muzeum Etnograficzne w Kra­ kowie i Muzeum Narodowe w Szczecinie. Ponadto wiele mniejszych pla­ cówek muzealnych posiada także eksponaty z Afryki, poza tym istnieją zbiory prywatne oraz misyjnych zgromadzeń 2:akonnych. Wróćmy jednak do interesujących nas badań etnograficznych, które w pełni tego słowa znaczeniu rozwinęły się po drugiej wojnie światowej Rozpoczął je Andrzej Waligórski, który w latach 1946-1948 prowadził badania terenowe w Kenii, w prowincji Ayanza, pośród plemion Luo. Waligórski reprezentował antropologię ekonomiczną, a badania które podjął miały na celu opis i analizę procesów przemian i modernizacji, jakie dokonały się w plemieniu Luo na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, gdy znalazło się ono w orbicie intensywnego oddziaływania kultury europejskiej (Dzięgiel 1987). Jego zdaniem, zmiany te zasługiwały na szczególną uwagę, gdyż w nich znaleźć można było źródła tych tendenqi, które obudziły w społeczeństwie afrykańskim wolę walki 0 niepodległość. Uczony prowadził prace wśród społeczności Luo. Szczegółowe obserwacje zagrody zamożnego wieśniaka Obarę i otaczającego ją regionu rolniczego miały pozwolić na wychwycenie pewnych nieprawidłowości i powta­ rzających się zjawisk społeczno-gospodarczych występujących w całej Afryce Wschodniej. Waligórski skupiał raczej uwagę na tendencjach przemian i syste­ mach stosunków międzyludzkich niż na szczegółowych opisach inwentarza kulturowego. Znając język Luo, w stopniu pozwalającym na samodzielne prowadzenie badań, miał ułatwioną możliwość pełnienia nieustającej obserwacji uczestniczącej. Uczony wyjechał z Kenii w 1948 г., a więc tuż przed powstaniem Mau-Mau i wstrząsami nacjonalistycznymi, które doprowadziły do odejścia Brytyjczyków z Afryki Wschodniej. Samo plemię Luo, liczące 2 miliony 1 stanowiące obok Kikuyu najważniejszą siłę polityczną niepodległej Kenii, doczekało się naturalnie dalszych opracowań naukowych. Tym niemniej polski uczony był pierwszym, który opisał plemię Luo w momencie, kiedy zaczynało stawiać samodzielne kroki gospodarcze i wyszło z izolacji plemiennej, ażeby włączyć się w szerszą orbitę gospodarki i polityki. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 147 W latach 1967-1968 obserwacje typu etnograficznego prowadziła na terenie Senegalu, Gambii i Mauretanii Anna Kowalska-Lewicka (1973, 1976), korzystając ze stypendium francuskiego. Zgromadziła wówczas sporo materiałów na temat kultury tzw. półnomadów i wielkich nomadów Maure­ tanii oraz porównawczego do kultury Murzynów Fulbe, nad rzeką Senegal. Prócz tego dwukrotnie (1978 i 1985) przebywała w Algierii, zajmując się społecznością berberyjskich etnicznie Ibadytów, zamieszkujących oazy Mzabu na terenie środkowej Sahary. Towarzysząc swemu mężowi, znakomi­ temu orientaliście Tadeuszowi Lewickiemu miała dostęp do domów prywat­ nych, nadal absolutnie zamkniętych przez przybyszami z zewnątrz. Miesz­ kała także w świętym mieście Ibadytów - Beni Isuguen oraz zgromadziła interesujący materiał dotyczący hermetycznej społeczności ibadyckiej. W ramach programu badawczego seminarium etnologicznego Uniwer­ sytetu Fryburskiego w Szwajcarii badania na wyspie w Tanzanii prowadził etnolog Henryk Zimoń z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, zajmując się problematyką ceremonii religijno-magicznych związanych ze zjawiskami atmosferycznymi. Rezultaty badań zostały częściowo opublikowane (Zimoń 1968, 1971, 1974, 1976, 1987, 1992). Kwestią przemian społeczno-ekonomicznych i kulturowych w Kenii, Tanzanii, Ugandzie i Etiopii zajmował się także Edmund Wilemski. Badania te rozpoczął w 1968 r. i kontynuował je w latach następnych, korzystając ze środków finansowych zachodnioniemieckich kół naukowych. Tak sformułowany temat badań nawiązuje do prowadzonych przez inne ośrodki naukowe Zachodniej Europy studiów nad możliwością rozwoju tradycyjnych systemów społeczno-gospodarczych mło­ dych afrykańskich organizmów państwowych kosztem najmniej destrukcyj­ nych zmian w tradycyjnym modelu kultury (Wilemski 1987). W ramach stypendium algierskiego w 1974 r. do kraju Tuaregów Kel Ahaggar i Kel Adjjer udał się etnolog z Warszawy Adam Rybiński. Chociaż plany jego badań nad pasterskimi społecznościami Sahary nie natrafiły na rzeczowe poparcie ze strony algierskich władz naukowych, które odmówiły także dodatkowego poparcia finansowego, Rybiński przedsięwziął wyprawę na pustynię na własną rękę. Już sama podróż, często w towarzystwie przy­ godnych znajomych, dostarczyła mu masę informacji. Później z tuareskimi przewodnikami oraz arabskimi przemytnikami wędrował po pustyni aż do granicy Mali. Śpiąc pod gołym niebem lub w przygodnych szałasach, żywił się tym, co jego pustynni towarzysze, stał się na pewien czas wędrowcem zmuszonym przez okoliczności do porzucenia europejskich zwyczajów i na­ wyków. Przyznać trzeba, że trudności te pokonywał z konsekwentnym upo­ rem, korzystając z każdej nadarzającej $;ię okazji, by zgłębić wiedzę o struk­ turze społecznej tuareskich pasterzy, ich kulturze materialnej i duchowej. W sumie zgromadził interesujący materiał stanowiący podstawę później­ szych publikacji (Rybiński 1987, 1989, 1990). Podobny charakter stypendialny nosił dziesięciomiesięczny pobyt etnolo­ ga Marka Tracza w Egipcie w latach 1975-1976. Jako pracownik Instytutu �148 ANTONI KUCZYŃSKI Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie przedmiotem swych studiów uczynił Tracz problema­ tykę zmian w kulturze materialnej wsi egipskiej, a zwłaszcza w technicznym wyposażeniu gospodarstw chłopskich, w których na równi z nowoczesnymi narzędziami i technikami rolniczymi współwystępują formy archaiczne. Terenowe obserwacje wzbogacone materiałem etnohistorycznym wykorzy­ stał później badacz w pracy doktorskiej z tego zakresu (Tracz 1987). Należy również wspomnieć o badaniach i obserwacjach etnograficznych, będących efektem tzw. wypraw studenckich. Pierwszą z nich, zakrojoną na szeroką skalę, była Studencka Ekspedycja Etnograficzna - „Afryka '76" zorganizowana przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jej uczestnicy prowadzili badania nad ludem Dogonów i Mali oraz grupą plemion zwanych „Kirdi" w Kamerunie (Łapott 1977). Materiał zgroma­ dzony podczas wyprawy wskazywał, iż celowe było prowadzenie dalszych studiów nad kulturą poznanych ludów. Podjął je w 1982 r. etnolog Ryszard Vorbrich, uczestnik tej wyprawy, badając plemiona Daba w Kamerunie i koncentrując się nad systemem ekonomiki tych rolników-kopieniaczy. W badaniach nie chodziło tylko o technologiczne aspekty prymitywnej uprawy roli, lecz o różnoraki zespół kulturowych norm określających proces produkqi i zbytu (Vorbrich 1987). Ten sam współczesny nurt zainteresowań afrykanistycznych reprezentują Akademickie Wyprawy Afrykanistyczne - „AWA" organizowane przez śro­ dowisko warszawskie. Innym przykładem jest wyprawa biologów z Uniwer­ sytetu Łódzkiego, która przez 6 miesięcy 1979 r. przebywała w północnej Nigerii i północnym Kamerunie. Zebrano wówczas wiele eksponatów etno­ graficznych, które wzbogaciły kolekcje łódzkich muzeów. Potem na afrykań­ ski szlak wybrali się studenci etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego (1984), a studencki nurt wypraw objął także inne kontynenty. Przykłady takie można by zresztą mnożyć. Każda z wypraw przyczyniła się w jakiś sposób do pogłębienia wiedzy o Trzecim Świecie. Wprawdzie ich rezultat poznaw­ czy był bardzo różny, lecz tam gdzie wśród członków ekspedycji znajdowali się profesjonalni badacze, można mówić o ewidentnych korzyściach poznaw­ czych. Inne wyprawy, pozbawione takiego kierownictwa, legitymowały się mniejszymi rezultatami, a wreszcie były i takie, które śmiało można określić jako etnograficzne wycieczki. Aktywną działalność w zakresie terenowych eksploraqi etnograficznych przejawia od lat zespół etnografów z Muzeum Narodowego w Szczecinie. Już w latach 1973-1974 podjęli oni badania rekonansowe nad plemieniem Malinkę w rejonie tzw. Górnej Gwinei, na pograniczu Mali. Później były inne przedsięwzięcia podejmowane przy współpracy z Instytutem Etnologii Uniwersytetu Poznańskiego. Uważna obserwacja rezultatów tych wypraw pozwala mieć nadzieję, że takie kontakty badawcze z wybranymi obszarami Czarnego Lądu będą coraz efektywniejsze. Wiemy пр., że wspomniany już R. Vorbrich przedmiotem swych stałych zainteresowań naukowych uczynił �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 149 Antoni Jakubski (1885-1962) Według: S. Nowakowski, Geografia jako nauka i dzieje odkryć geograficznych, Warszawa b.r. w. tematykę afrykanistyczną. Po badaniach w Kamerunie, których wyniki opu­ blikował w interesującej pracy zatytułowanej Daba - górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych, „Prace Etnologiczne", t. 13 (Wrocław 1989) skierował swe zainteresowania na problematykę struktury plemiennej i etnicznej Maroka, gdzie również prowadził wielomiesięczne badania terenowe (1990), których rezultaty udostępnił w najnowszym artykule (Vorbrich 1992). Również wspomniany H. Zimoń SVD, z Katolickiego Uniwersytetu w Lublinie od lat prowadzi terenowe badania etnograficzne w Afryce, nawiązując tym samym do wielkiego wkładu polskich księży misjonarzy w poznanie afry­ kańskich kultur. Ostatnio opublikował on pracę zatytułowaną Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, „Materiały i Studia Księży �150 ANTONI KUCZYŃSKI Werbistów", t. 39 (Warszawa 1992). Dodajmy przy sposobności, że nieco źródłowych materiałów dotyczących Konkombów znajduje się w pracach S. Piłaszewicza, zatytułowanych Afrykańska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej (1978) oraz W cieniu krzyża i półksiężyca. Rodzime religie i ,Jilozofia" ludów Afryki Zachodniej (1986). Gwoli pełniejszej doku­ mentacji podać też należy, iż w ostatnim okresie ciekawe badania nad plemionami Dar Hamid w północnym Kordofonie oraz na terenie centralnej i wschodniej części Sudanu przeprowadził Maciej Ząbek (1993), na terenie Egiptu natomiast przebywała Teresa Fałkowska, interesując się rolnictwem nubijskim (Kuczyński 1990, s. 124-125). Godny odnotowania w dziedzinie poznawania Afryki jest dorobek pol­ skiej socjologii, która wkomponowała się świetnie w światowe badania socjologiczne aspektów rozwoju społeczeństw afrykańskich. Procesy etnopolityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych, wchłanianie nowych elementów kulturowych, różne nasilenie akulturacji, tworzenie się nowych państw afrykańskich, ruchy religijne - to w najszerszym ujęciu przedmiot rozważań polskich specjalistów z zakresu nauk społecznych. Badania te, rozpoczęte u nas niedawno, mają już wartościowe osiągnięcia. Dokumen­ tują je prace Sz. Chodaka (1963, 1967), Z. Komorowskiego (1969a, b, 1970, 1973, 1976, 1977, 1978), A. Zajączkowskiego (1961, 1965, 1967, 1970) i in­ nych (Kaczyński 1975, 1979; Krasnowolski 1978; Majchrzak 1975, 1977; Świderski 1975). Przy okazji wspomnieć tu można studyjny wyjazd (1981) krakowskiego etnologa Leszka Dzięgla, który z grupą polskich uczonych przebywał w Libii, w Trypolitanii, oazach Fezzanu i Cyrenajce, zapoznając się z libijską polityką państwową wobec wsi i chłopstwa. Interesujące są także badania afrykanistyczne specjalistów zgrupowanych w Zakładzie Roz­ woju Społecznego Instytutu Geografii Krajów Rozwijających się Uniwer­ sytetu Warszawskiego, których część tylko wymieniono poprzednio. Na mapie tych studiów tkwią także prace wykonane w ramach byłego Instytutu Afrykanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Podobną uwagą opatrzeć należy powojenny dorobek polskiej orientalistyki, w ramach której mieszczą się badania nad historią, językami i kulturą ludów afrykańskich. Łączą się one z nazwiskami takich autorów jak: T. Andrzejewski, S. Jakobielski, T. Lewicki, J. Mantel-Niećko, I . Puszczykowa, S. Strelcyn. Oprócz książek wymienionych autorów wiele artykułów, tych oraz innych orientalistów opublikowano na łamach specjalistycznych czasopism „Przegląd Orientalistyczny" i „Rocznik Orientalistyczny". Dorobek piśmienniczy mają także polscy historycy podejmujący różne problemy społeczno-polityczne państw afrykańskich (Małowist 1964; Bartnicki 1974; Czapliński 1985; Dziubiński 1977, 1983; Dziubiński, Milewski 1980; Kasznik 1977; Malinowski 1970; Tymowski 1979, 1982, 1984; Zins 1978a, b, 1986; Żytek 1971). Znaczące są arabsko-polskie badania antropologiczne prowadzone w latach 1958-1962 pod kierunkiem Tadeusza Dzierżykray-Rogalskiego (1981). W krajach afry­ kańskich prowadziliśmy też w okresie powojennym badania geologiczne, �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 151 geodezyjno-kartograficzne, nie licząc innych ekspertyz o charakterze rol­ niczym, geograficznym czy lekarskim i pojawiających się na uniwersytetach Afryki polskich pracowników naukowych różnych specjalności. Ten kie­ runek kontaktów jest ciągle aktywny i następne lata przydadzą mu nowych kształtów, a książki beletrystyczne, reportażowe i popularno-naukowe kszta­ łtować będą społeczną wiedzę o Afryce (Achebe 1966; Bebey 1971; Beti 1967; Dib 1976; Ekwensi 1976a, b; Feraoun 1972; Ngugi 1972; Selormey 1971; Bocheński 1963; Budrewicz 1967; Czekała 1961, 1970; Czekała-Mucha 1978; Dziewanowski 1964, 1967; Flisowski 1976; Korabiewicz 1960, 1973; Kapuściński 1971; Kryński 1971; Mioduszewski 1964; Nogaj 1975; Pawłowski 1968; Rybałtowska 1969; Szczygieł 1966, 1969, 1980, 1982, 1984a, b, 1985). Wyróżniającym się pisarzem, który afrykańską problematykę uprawiał z zamiłowaniem był w ostatnich czasach Aleksander Szczygieł, doktor nauk medycznych. W latach 1964-1965 przebywał on w Algierii jako szef ekipy medycznej Międzynarodowej Służby Cywilnej (Service Civil International). Od 1966-1977 r. w Niamej - stolicy Nigru - pracował kolejno jako kierownik oddziału w szpitalu, doradca prezydenta republiki do spraw służby zdrowia i wykładowca na wydziale lekarskim tamtejszego uniwersytetu. W latach 1979-1980 podróżował od Angolu po Benin, kierując wyprawą dokumentalną polskiego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Kolekcjonował sztukę afrykańską i przywiózł do kraju bogate zbiory etnograficzne, dla których utworzył Muzeum Afrykanistyczne w rodzinnym Olkuszu (Zadrowska 1970). Jego twórczość przesycona jest realiami kulturowymi dotyczącymi wielu afrykań­ skich plemion. Są to po wielekroć opisy na tyle dokładne, iż mogą służyć jako doskonały materiał porównawczy i plasują one autora w grupie pisarzy, których twórczość zaliczyć należy do kategorii reportażu etnograficznego. LITERATURA A c h e b e Ch. 1966 Boża strzała, przekład M . Skibniewskiej, Warszawa. A c h m a t o w i c z - O t o k A. 1985 Polacy w Afryce na przełomie lat 1943/1944 [w:] Liczba i rozmieszczenie Polaków w świecie, cz. 2, pod red. W. Wrzesińskiego, Wrocław. (Na prawach rękopisu - Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego). [ B a r t m a ń s k i Т.] 1852 Komunikacja na Wschodzie. Wyciąg z podróży Tomasza Bartmańskiego, „Biblio­ teka Warszawska", t. 2. B a r t n i c k i A. 1974 Egipt i Sudan w polityce Wielkiej Brytanii 1882-1936, Warszawa. B a r t n i c k i A., M a n t e l - N i e c k o J . 1971 Historia Etiopii, Wrocław. Bebey F. 1971 Syn Agaty Mudio, przekład K . Arciuch, Warszawa. �152 ANTONI KUCZYŃSKI B e r n a d z i k i e w i c z T. 1955 Polska Safari w Górach Księżycowych, Warszawa. Beti M. 1967 Biedny Chrystus z Bomby, przekład W. Błońskiej, Warszawa. B o c h e ń s k i J. 1963 Pożegnanie z panną Synbilu albo Słoń a sprawa polska, Warszawa. B r a n d y s M. 1964 Oficer największych nadziei, Warszawa. B u d r e w i c z O. 1967 Równoleżnik zero, Warszawa. B y s t r o ń J. St. 1930 Polacy w Ziemi Świętej, Syrii i Egipcie 1147-1930, Kraków. Cienkowski L. 1850 Otcet o putesestvii w Sewero-Vostоспуj Sudan, „Geograílceskie Izwestya", z. 2. 1851 Otcet o poezdke w Egipet i Sudan, „Vestnik Imperatorskogo Russkogo Geograflceskogo Obscestva", cz. 4. 1853 Kilka rysów i wspomnień z podróży po Egipcie, Nubii i Sudanie, „Gazeta Warszaw­ ska", nr 88-122 z przerwami. C h a ł a s i ń s k i J . [red.] 1976 Afryka naszych czasów, Warszawa. C h a ł a s i ń s k i J., C h a ł a s i ń s k a K . 1965 Bliżej Afryki, Warszawa. C h o d a k Sz. 1963 Systemy polityczne Czarnej Afryki, Warszawa. 1967 Kaplani, czarownicy, wiedźmy (r socjologii świątyń animistycznych), Warszawa. C z a p l i ń s k i M. 1985 Biurokracja niemieckiego imperium kolonialnego. Charakterystyka urzędników ko­ lonialnych, Wrocław. C z e k a ł a G. 1961 Zmierzch czarowników, Warszawa. 1970 Fetysz na tronie, Warszawa. C z e k a ł a - M u c h a G. 1978 Uhuru, Warszawa. Dib M. 1976 Królewski taniec, przekład E . Burdajło, Warszawa. Documents... 1962 Documents on the Portuguese in Mozambique and Africa 1497-1840, t. 1, Lisbona. D z i e r ż y k r a y - R o g a l s k i Т. 1981 Polska antropologia w Afryce, Wrocław. Dziewanowski K. 1964 Skorpion w namiocie biurowym, Warszawa. 1967 Mój kolega czarownik, Warszawa. D z i u b i ń s k i A. 1977 Między mieczem, głodem i dżumą. Maroko w latach 1727-1840, Wrocław. 1983 Historia Maroka, Wrocław. D z i u b i ń s k i A., M i l e w s k i J. 1980 Przed podbojem. Afryka północna i zachodnia w relacjach z XVIII i XIX wieku, Warszawa. Dzięgiel L. 1987 Andrzej Waligórski etnograf - szybko zapomniany, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojen­ nej, pod red. L . Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 153 D z w o n k o w s k i T.A. 1985 Pamiętniki czyli Pamiątka po ojcu dla Józefy z Dzwonkowskich Komornickiej. Wydali z rękopisu S. i T. Komorniccy, Warszawa. E k w e n s i C. 1976a Gdy plonie trawa, przekład Z. Kirszysowej, Warszawa. 1976b Jagua Nana, przekład M . Metelska, Warszawa. Fenrych F. 1965 Zapiski z Afryki Zachodniej, Szczecin F e r a o u n M. 1972 Syn biedaka, przekład J. Pański, Warszawa. F i l i p o w i a k W., F e n r y c h W. 1962 Sprawozdanie z wyprawy Muzeum Pomorza Zachodniego do krajów Afryki Zachodniej. „Materiały Zachodniopomorskie", t. 8. F i l i p o w i a k W., J a s n o s z S., W o g o ł k i e w i c z R. 1970 Polsko-gwinejskie badania archeologiczne w Niani w 1968 r. „Materiały Zachod­ niopomorskie", t. 14. F l i s o w s k i Z. 1976 Od Gdańska do El Alamein, Warszawa. G i ż y c k i J.M. 1936 Die Weissen unddie Schwarzen. Erlebnisse in Franzosisch-West-Africa, Essen. Giżycki K. 1927 Polowania egzotyczne, Lwów. 1934 Biali i czarni. Fragmenty kolonialne, Warszawa. G o ł ą b e k S. 1968 Nazwy polskie w Afryce, „Kontynenty", nr 5. 1970 Czterysta lat polskich badań afrykanistycznych, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3. 1971 Wychodźstwo polskie do Afryki (do 1939 г.), „Przegląd Orientalistyczny", nr 1. 1974 Od Kairu po Kapsztad. Polska cegiełka w badaniu Czarnego Lądu,„Kontynenty", nr 4. 1978 Związki Polski i Polaków z Afryką do roku 1945, Warszawa. H a j d u k i e w i c z - P o m i a n A. 1895 Dahome, land och folk, „Ymer", nr 1-2. Harasymiuk K. 1985 Geografia jako przedmiot nauczania w polskich szkołach średnich na początku XIX wieku, „Czasopismo Geograficzne", t. 56, z. 1. K a c z y ń s k i G.J. 1975 Ruchy religijne w Kongo Belgijskim, „Przegląd Socjologiczny", nr 26. 1979 Bunt i religia w Czarnej Afryce, Wrocław. Kajdański E. 1988 Michał Boym ostatni wysłannik dynastii Ming, Warszawa. 1991 The Authenticity of Maurice Benyowskýs Account of His Voyage through the Bering Sea: The Earliest Description and the Earliest Drawings of St. Lawrence Island, „Terrae Incognitae", t. 23. K a p u ś c i ń s k i R. 1971 Gdyby cała Afryka, Warszawa. K a s z n i k H. 1977a Między Francją a Algierią. Z dziejów emigracji polskiej 1832-1856, Wrocław. 1977b Abd el-Kader 1808-1883, Wrocław. K l o m i n e k A. 1991 Ogniem i mieczem w pustyni i w puszczy, Wrocław. K o m o r o w s k i Z. 1969a Fualanie i Haalpulaaren w przeszłości i teraźniejszości Afryki Zachodniej, „Kul­ tura i Społeczeństwo", t. 1. �154 1969b ANTONI KUCZYŃSKI Tradycje Wielkiej Sawanny - Wolofowie, Sererowie i Mande tan, „Przegląd So­ cjologiczny", t. 23. 1970 Koń i wielka rzeka - tradycje środkowego Sudanu, „Kultura i Społeczeństwo", t. 1. 1973 Tradycje i współczesność Afryki Zachodniej. Wstęp do antropologii kulturowej regionu, Warszawa. 1976 Wśród legend i prawd, Warszawa. 1977 Zarys dziejów i tradycji kulturowych północno-wschodniego Maghrebu, „Kultura i Społeczeństwo", t. 4. 1978 Wprowadzenie do socjologii Afryki, Warszawa. K o r a b i e w i c z W. 1960 Kwaheri, Warszawa 1973 Złowiłem życie, Warszawa 1980 Gdzie słoń a gdzie Polska. Wspomnienia, Warszawa K o t w i c z W. 1935 Jan hr. Potocki i jego podróż do Chin, Wilno. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1973 Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii, [w:] Pożywienie ludności wiejskiej, pod red. A. Kowalskiej-Lewickiej, Kraków. 1976 Mauretania, Warszawa. Koźmiński K. 1935 Józef Sułkowski, Warszawa. K r a s n o w o l s k i A. 1978 Afro-Brazylijczycy w procesie przemian kulturowych Dahomeju południowego, [w:] Tradycja i współczesność w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, pod red. E . Szamyńskiego, Wrocław. K r ó l i k o w s k i R. 1949 Polacy w Afryce Wschodniej, „Kultura", nr 9 (Paryż). 1961 Afrykańskie wywczasy, „Kultura", nr 1-2. Krzyszkowiak J. 1933 Polacy siedemnastego wieku na wybrzeżach Afryki Wschodniej, „Misje Katoli­ ckie". K r y ń s k i A. 1971 Droga do El-Faszer, Warszawa. K u c z y ń s k i A. 1990 Wśród buszu i czarowników. Antologia polskich relacji o ludach Afryki, Wrocław. K u ź m i ń s k i B. 1973 Przygody polskich obieżyświatów na morzach i lądach, Gdańsk. Lepecki M. 1925a U wrót tajemniczego Mahrebu, Warszawa. 1925b Pod tchnieniem sirocca, Warszawa. 1938 Madagaskar. Kraj. Ludzie. Kolonizacja, Warszawa. 1986 Maurycy August Beniowski zdobywca Madagaskaru, Warszawa. Loth E. 1938 Wyprawa antropologiczna do Ugandy (Ruwenzori), „Przegląd Antropologiczny", t. 12. 1939 Sprawozdanie z wyników polskiej wyprawy badawczej w Ruwenzori, „Przegląd Antropologiczny", t. 13. Ł a p o t t J. 1977 Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka 76-77. Materiały z przebiegu i wy­ ników działalności etnologicznej wypraw do Afryki, „Materiały Zachodniopo­ morskie", t. 24. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 1981 155 Kultury pozaeuropejskie w zbiorach i działalności badawczej Muzeum Narodowego w Szczecinie, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 г., pod red. E . Pietraszka, „Acta Universitatis Wratislaviensis", nr 572. M a j c h r z a k W. 1975 Przemiany społeczno-polityczne w królestwie Bugandy pod wpływem kolonializmu, „Przegląd Socjologiczny", t. 27. 1977 Od an im izmu do chrześcijaństwa. Społeczno-ekonomiczne podłoże procesu przemian w Bugandzie, [w:] Religie w procesie przemian w Afryce, pod red. A. Mrozek -Dumanowskiej, Wrocław. M a j o r e k Cz. 1974 Książki szkolne KEN, Warszawa. M a l i c k i A. 1973 Geografia polska w dobie Komisji Edukacji Narodowej [w:] Ze studiów nad Komisją Edukacji Narodowej i szkolnictwem na Lubelszczyźnie, Lublin. M a l i n o w s k i M. 1970 Afrykański Narodowy Związek Tanganiki TANU, Warszawa. M a ł o w i s t M. 1964 Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, Warszawa. Mann M. Podróż na Wschód, Kraków. 1854 M i o d u s z e w s k i S. 1964 Jachtem przez dżungle Nigerii, Gdańsk. M u c h l i ń s k i A. Wyjątek z podróży po Wschodzie, „Pamiętnik Religijno-M oralny", t. 1. 1859 M y c i e l s k i S. Ku dżungli afrykańskiej, „Kurier Literacko-Naukowy", nr. 51. 1931 W sercu dżungli, Poznań. 1932a Ostatnie strzały w głębi Afryki, „Kurier Literacko-Naukowy" nr 5. 1932b N g u g i J. Chmury i łzy, przekład Z. Kierszysowej, Warszawa. 1972 N o g a j J. Czterdziestu na afrykańskim szelfie, Warszawa. 1975 O l s z e w i c z B. 1931 Gaspar da Gama. Żyd poznański w Indiach XV wieku, [w:] Kronika Miasta Poznania, t. 9. Orłowski L. 1981 Maurycy August Beniowski, Warszawa. Ossendowski F. 1926a Płomienna północ. Podróże po Afryce Północnej. Maroko, Lwów. 1926b Pod smaganiem sumumu. Podróż po Afryce Północnej. Algerja i Tunisja, L w ó w -Poznań. 1927a Niewolnicy słońca. Podróż przez zachodnią połać Afryki podzwrotnikowej, Poznań. 1927b Wśród czarnych, Lwów. 1928 Sokół pustyni, Poznań. O s t r o w s k i W. 1947 Safari przez Czarny Ląd. Szkice z podróży po Kenii, Tanganice, Ugandzie i Wyspie Zanzibar, Londyn. P a r a d o w s k a M. 1987 Przyjmij laur zwycięski, Katowice. Pawłowski L. 1968 Dolhotoro znaczy lekarz, Warszawa. �156 ANTONI KUCZYŃSKI Perczak E . 1981 Wkład polskich misjonarzy ze Zgromadzenia Słowa Bożego w poznaniu kultury ludów pierwotnych, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materiały z kon­ ferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 г., pod red. E . Pietraszka, „Acta Universitalis Wratislaviensis", nr 572. Pertek J. 1981 Polacy na morzach i oceanach, t. 1, Poznań. Piasecka J.E. 1985 Polskie atlasy geograficzne do połowy XIX wieku, „Polski Przegląd Kartograficz­ ny", t. 17, nr 4. Pielgrzymka... 1812 Pielgrzymka X. Józefa Drohojowskiego Reformatora do Ziemi Świętej, Egiptu, niektórych wschodnich i południowych krajów odbyta w 1788, 89, 90, 91, pobożno ciekawej publiczności ofiarowana, Kraków. Polacy... 1981 Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny. Pod red. K . Kwaśniewskiego i L . Trzeciakowskiego, Poznań. P o t o c k i Jan 1959 Jan Potocki. Podróże, Wstęp i opracowanie Leszka Kukulskiego, Warszawa. P o t o c k i J[ózef] 1897 Notatki myśliwskie z Afryki i Somalii, Warszawa. 1900 Sport in Somaliland, Londyn. 1921 Nad Set item. Kartki z wyprawy myśliwskiej, Warszawa. P o t o c k i J[erzy] 1932 Na wojnie i na łowach, Warszawa. Potocki H. 1928 W krainie Massajów. Wspomnienia myśliwskie z Afryki Środkowej, Warszawa. R e y c h m a n J. 1965 Wacław Rzewuski, „Przegląd Orientalistyczny", t. 3. 1972 Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w., Warszawa. R o s t a f i ń s k i J. 1888 Z Algeryi. Przyroda i ludzie, Kraków. 1896 Świat i ludzie Algieru, Kraków. R y b a ł t o w s k a R. 1969 Szkoła pod baobabem, Warszawa. R y b i ń s k i A. 1987 Badania społeczeństw pasterskich Algierii w trakcie indywidualnego pobytu stypen­ dialnego, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Ar­ chiwum Etnograficzne", t. 33. 1989 Władza u saharyjskich pasterzy koczowników - organizacja władzy u Tuaregów Kel Ahaggar na przełomie XIX i XX w., „Etnografia Polska", t. 33, z. 2. 1990 Pasterze, koczownicy a środowisko przyrodnicze. Elementy świadomości ekologicz­ nej u Tuaregów, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2. Selormey F. 1971 Wąska ścieżka, przekład M . Skibiniewskiej, Warszawa. Sękowski J. 1822 Wyjątki z opisu podróży w Nubii i wyższej Etiopii, „Pamiętnik Warszawski", t. 2. S i e r a k o w s k i A. 1871 Das Schaui, Ein Beitrag zur Berberischen Sprachen - und Wblkerkunde, Drezno. S ł a b c z y ń s k i W. 1974 Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 157 Słabczyńscy W.i T. 1992 Słownik podróżników polskich, Warszawa. S z c z e r b a W. 1975 Polacy w badaniach i życiu krajów Afryki, „Problemy Polonii Zagranicznej", t. 9. S z c z y g i e ł B. 1966 Tulib wśród nomadów, Warszawa. 1969 Maska z niama-niama, Warszawa. 1980 Rubikon czarnych dziewcząt, Warszawa. 1982 Nieprzespany sen, Kraków. 1984a Mnisi w szafranowych szatach, Kraków. 1984b Tajemnicze oblicza Afryki, Kraków. 1985 Maski, bogowie, firmament, Kraków. Szymański E 1969 Prace naukowe Józefa Sulkowskiego w Egipcie, [w:] Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, t. 3. S z t o l c m a n J. 1902 Nad Nilem Niebieskim. Wyprawa myśliwska Józefa hr. Potockiego do Sudanu, Warszawa. Ś w i d e r s k i S. 1975 Synkretyzm religijny w Gabonie, „Przegląd Socjologiczny", t. 25. Tazbir J. 1971 Rzeczypospolita i świat. Studia z dziejów kultury XVII wieku, Wrocław,. T y l o r E.B. 1896 Cywilizacja pierwotna, Warszawa. T r a c z M. 1987 Indywidualny pobyt stypendialny w kraju arabski. Uwagi nad jego przydatnością do badań o charakterze etnograficznym, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 „Kultura na sprzedaż" w wieloetnicznym społeczeństwie dziewiętnastowiecznego Egiptu. Z obserwacji i doświadczeń Władysława Wężyka, „Lud", t. 75. T y m o w s k i M. 1979 Dzieje Timbuku, Wrocław. 1982 Historia Mali, Wrocław. 1984 Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru, „Etnografia Polska", t. 23. W ę ż y k W. 1842 Podróże po starożytnym świecie, Warszawa. Wilemski E . 1987 Uwagi o metodzie badań terenowych w Afryce, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce, Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. Wróbel E., W r ó b e l J. 1992 Rozproszeni po świecie. Obozy i osiedla uchodźców polskich ze Związku Sowie­ ckiego 1942-1950, Chicago. V o r b r i c h R. 1987 Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76", a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnogra­ ficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i politycznej w Ma­ roku, „Lud", t. 75. �158 ANTONI KUCZYŃSKI Z a c h o r o w s k a M., K a m o c k i J. 1984 Stefan Szolc-Rogoziński. Badania i kolekcja afrykańska z lat 1882-1890, Kraków. Z a b o r o w s k i Z. 1896 La circoncision, ses origines est sa repartition en Afrique et a Madagaskar, „L'Anthropologic", t. 7. (Paryż). 1897 Une etude a Vorygine et au ceract'ere des Howas, „Revue mensuelle de Г Ecole d'Anthropologie de Paris". 1898 Races prehistoriques de Vancienne Egypte, „Bulletin de la Société d'Anthropologie de Paris". Z a d r o w s k a J. 1970 Nie zabiłam słonia, Warszawa. Z a j ą c z k o w s k i A. 1961 Plemię Aszanti — struktura władzy w okresie przemian, „Studia Socjologiczne", nr 3. 1965 Pierwotne religie Czarnej Afryki, Warszawa. 1967 Dagomba, Kessena-Naukami, Kusasi — plemiona północnej Ghany, „Przegląd Socjologiczny", nr 21. 1970 Muntu dzisiaj, Warszawa. 1978 Czarna Afryka w oczach Polaków, [w:] Sąsiedzi i inni, pod red. A. Garlickiego, Warszawa. Z ą b e k M. 1993 Zwyczaje kulinarne i wzory konsumpcji pożywienia w tradycyjnej kulturze Sudańczyków, „Etnografia Polska", t. 37, z. 2. Z b o i ń s k i P. 1887 Esquisse geologique du Bas Congo de I embouchure a Manayanga, „Bulletin de la Société Beige de Geologie", nr 1. Zimoń H. 1968 Regenmacher und Regenzeremonien in Uganda [w:] Anthropica. Gedenkschrift zum 100. Geburstag von P. Wilhelm Schmidt. Gessammelte Aufsátze, herausgegeben von Anthropos-Istitut, St. Augustin dei Bonn. 1971 Geschichte des Herrscher-Klans Abasiranga auf der Insel Bukerebe (Tansania) bis 1985, „Anthropos", t. 66. 1974 Regenriten auf der Insel Bukerebe (Tansania), „Studia Ethnographica Friburgensia", t. 3. 1976 Zaklinacze deszczu i ceremonie sprowadzania deszczu na wyspie Bukerebe w Tan­ zanii (na podstawie etnograficznych badań terenowych w 1968 roku), „Lud", t. 60. 1987 Refleksje z badań etnograficznych na Wyspie Bukerebe w Tanzanii, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, „Materiały i Studia Księży Werbistów", nr 39. Zins H. 1978a Polacy w Afryce Wschodniej, Lublin. 1978b Szkice o Anglii i Afryce, Lublin. 1986 Historia Afryki Wschodniej, Wrocław. Żytek J. 1971 Tanzania, Warszawa. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 159 ANTONI KUCZYŃSKI O R I G I N S A N D T H E P R E S E N T I N POLISH ETHNOGRAPHICAL RESEARCHES IN AFRICA Summary Ethnographers and anthropologists studying African peoples have turned their attention to the earliest European reports and documents of African cultures. The oldest data resources are a good evidence of transformations in the cultural contacts of two civilizations. Old records are valuable for studying the dynamics of African cultures. They reveal historical processes of acculturation, ethnic migrations, cultural syncretism and cases of ethnocide, typical for African continent but usually caused by intervention of white newcomers, and conquerors. In the history of European-African contacts the Poles had their share too. As early as Middle Ages the Poles had contacts with the Black Continent taking part in pilgrimages to Holy Land, in crusades, or sailing to India, often under Portuguese colours. At the beginning of the 17th century Polish missionaries often passed Africa on their way Far East; evidence of their presence there has remained till now. Poland had no part in the colonization of Africa, but Polish ethnographers used to travel there as members of German and French expeditions, mostly in the 19th century. The most frequent contacts with Africa Polish travellers had owing to their connections with France. The outstanding anthropologist Jan Czekanowski took part in a German anthropological expedi­ tion at the beginning of the 20th century. Another Polish anthropologist, Z. Zaborowski who worked as a professor in the School of Anthropology in Paris studied the Howas on Madagas­ car. Czekanowski's researches on the Pygmies and the Bushmen are of gretvalue for the ethnography of Africa. Roman Stopa become a great authority in the studies of the language of the H oten tots. Worth mentioning is the contribution of Andrzej Waligórski into so-called geographic ethnology, owing to his studies on Luo in Kenia. Valuable sources had been provided by numerous Polish missionaries working in Africa. Besides their pastoral activities they contributed a lot to the knowledge of culture of many African tribes. Nowadays two Polish ethnographers studying African problems, R. Vorbrich and H . Zimoń refer to the tradition of Polish African studies from the nineteenth and the beginning of the twentieth century. Details of African cultures have also been mentioned by the authors of memoirs who travelled there, even for a short time. Worth mentioning is the expedition to Cameroon of Stefan Scholz-Rogoziński, who intended to conquer an African colony for Poland. Later, at the beginning of the twentieth century there were a few families of Polish landowners who dreamt about having estates in Africa, some of them really succeeded in buying big farms there. Literature (usually memoirs and biographies) telling about the life in those „colonies" contains many details interesting from the ethnographical point of view. Achievements of Polish ethnography in African studies can not be compared with those of the ethnographers from Western Europe. All the same the works of J. Czekanowski, Z. Zaborowski, A. Sierakowski, R. Stopa, Т. Lewicki are much valued in world ethnography and can not be neglected. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Warsztat pracy? Dziedzictwo? Stan posiadania? Czym byla i czym jest ZIEMIA w życiu i świadomości mieszkańców wsi? Analizę tych zagadnień przeprowadzoną na podstawie materiałów archiwalnych i unikalnych materiałów terenowych zawiera praca MIROSŁAWY DROZD-PIASECKIEJ ZIEMIA W SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ. STUDIUM WSI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO MAZOWSZA (koniec X I X i X X wieku) Biblioteka Etnografii Polskiej Nr 44 Semper, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8eec5d30f9c0bc8bba374ad986331f60.pdf b1ac941bc3380376ffdb7c55ae1c6790 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5695 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5294 Title A name given to the resource Kościół i Park Pokoju w Jaworze jako przyklad miejsca (nie)pamięci "Miejsce niczyje bo niemieckie..."/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.52-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakimowicz, Marcelina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA �Marcelina Jakimowicz Ur. w 1988 roku. Etnolog, doktorantka afiliowana przy Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Interesuje się antropologią pamięci, prowadzi badania dotyczące wpływu powojennych przesiedleń z byłych Kresów PołudniowoWschodnich na Dolny Śląsk na narracje biograficzne. Wprowadzenie We współczesnych środkach masowego prze­ kazu zauważyć można wyjątkowe natężenie tema­ tów związanych z historią i pamięcią. Odno­ szące się do nich pojęcia na stałe wpisały się już w dyskurs mediów. Zagadnienia takie jak poli­ tyka historyczna, miejsca pamięci, białe plamy historii, jej zamazywanie czy demokratyzacja, są coraz częściej przedmiotem debat, dyskusji oraz zainteresowania całego społeczeństwa. Niemal zawsze tego rodzaju tematy związane są z czasem II wojny światowej, która na stałe zmieniła bieg historii i odcisnęła piętno na życiu wszystkich ludzi którzy jej doświadczyli jednym z tego typu skutków wojny były wielkie migracje które dotknęły szczególnie terenu Dolnego Śląska Tu na miejsce ludności niemieckiej, w ramach siedleń przybyła ludność zza Buga oraz z cen¬ tralnej Polski. Zostawiali swoje miejsca pamięci 1- 1 Za prekursora badań nad miejscami pamięci uznać należy Pierrea Nore. W artykule MLIK collectiv, opublikowanym na początku lat siedemdziesiątych, Nora postulował konieczność badań nad miejscami pamięci. Terminu tego nigdzie dokładnie nie zdefi­ niował, ale jak się wydaje, rozumiał go wtedy przede wszystkim ako zimtytućjonalizowane formy zbio­ rowych wspomnień prze złości Miejscem pamięci m S o być dla niego zarówno archiwum historycz­ ne L pomnik bohatera jak i mieszkanie prywatne w S r y T C t S się' S b T b S k I b c h o E uroclstośc z H t ó S dk Nory S o ^ c h 1 (19) P 0 1 9 w^go wczZnych pfc3 BARBARZYŃCA P domy, gospodarstwa, kościoły, groby bliskich, pola uprawne i znane im od wieków krajobrazy. Wyrwani z własnej przestrzeni, musieli na nowo definiować siebie i zdobywać poczucie bezpie­ czeństwa w miejscach im obcych. Takich grup na terenie Europy było po wojnie wiele. W Polsce główne nurty historii i pamięć o minionych wydarzeniach kształtowała władza ludowa. W ramach tych działań likwidowała ona ślady niemieckiej przeszłości na tzw. Zie­ miach Odzyskanych. W perspektywie bieżącej lieux de memoire należałoby raczej tłumaczyć jako „miejsca wspominania", "miejsca wspomnień', a najlepie „miejsca, w których się wspomina". Koncepc a owych mie sc wspominania, miejsc pamięci, osadzona jest mocno w dwóch tradycjach Pierwsza to tradycja badań nad społecznymi ramami pamięci zbiorowej Maurica Halbwachsa. Badania miejsc wspomnień" to analiza instytucjonalnych ram kreowania podtrzy­ mywania i transmisji pamięci przeszłości f ) L a na­ tomiast wiąże się z praktykami mnemotechnicznymi antycznych! średniowiecznych retorów przypomnia- dzksatTb S ^ « p a S d " 7 S a ^ ? w ^ e i S^23o^V ^SoZ Sn^££ D D �54 Marcelina Jakimowicz chodziło o zdobycie mieszkań i miejsc pracy dla milionów przesiedlonych Polaków. Rozwiąza­ niem problemu miało być usunięcie Niemców, połączone w propagandzie PPR z mitem Ziem Odzyskanych. Powrót tych ziem w granice Pol­ ski przedstawiano w kategorii sprawiedliwości dziejowej, a także jako ukoronowanie polskiej myśli politycznej . W polityce PPR przyłącze­ nie do Polski obszaru około 100 tys. k m , jego „odniemczenie" i oddanie polskiemu osadnic­ twu (z obietnicą przejęcia majątków niemieckich 2 3 2 1 ich podziału w ramach reformy rolnej) miało się stać, w otoczce haseł o budowie Polski jed­ nolitej narodowo, filarem pozyskania zaufania społeczeństwa. Zamykano szkoły, konfiskowano majątki należące do społeczności niemieckiej, niszczono cmentarze. Usuwanie Niemców odby­ wało się dwutorowo: poprzez zorganizowane wysiedlenia oraz tworzenie warunków skłania­ jących Niemców do wyjazdu . nazywany „perłą w koronie miasta" lub „perłą światowego dziedzictwa" . Świetnością cieszy się od roku 2001, kiedy to został wyremontowany i wpisany na listę UNESCO . Wcześniej pozo­ stawał w stanie ruiny i był widomym śladem niemieckiej przeszłości miasta. Obecnie zabytek powinien stanowić pamiątkę skomplikowanej historii Jawora. Do 1972 roku świątynię okalał cmentarz ewangelicki. Zlikwidowany przez wła­ dze Jawora pod pretekstem braku w centrum mia­ sta terenów zielonych, stanowi przykład niszczy­ cielskich działań władzy ludowej w stosunku do poewaneelickieeo mienia Na miejscu cmentarza powstał Park Pokoju - rozległe założenie oeroclowe otoczone przez dawne budynki parafialne. 6 7 8 Artykuł jest pokłosiem badań terenowych prowadzonych w kwietniu i maju 2011 roku na 4 6 http://www.jawor.pl/pl/tresci-435.html, 26.11.2012. W latach 2000-2003 Kościół w Jaworze przeszedł pierwszy od 1906 r. generalny remont. Prace polegały na usunięciu uszkodzonych części konstrukcji kościo­ ła i zastąpieniu ich nowymi Wymieniono pokrycie dachowe nad nawą główną kościoła i nad nawami bocznymi. Wszystkie drewniane elementy poddano impregnacji. Służby konserwatorskie rekonstruowały też zabytkowe malowidła. Renowację zabytku sfinan sowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Polska Partia Robotnicza Dotacie na ten cel przekazał również Urząd Mar­ W. Borodziej, Wstęp, [w:] W. Borodziej, C. Kraft szałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd (red.), Niemcy w Polsce 1945-1950, t. 1, Władze i in­ Generalnego Konserwatora zabytków oraz prywatS stytucje centralne. Województwo olsztyńsk e, Wydawnic­ ZorS/^S^zSe pLW two Neriton, Warszawa 2000, s. 56 Jawor, przed wojną Jauer - miasto powiatowe położone na Dolnym Śląsku, na terenie tzw. Ziem Odzyskanych. Głównym zabytkiem miasta, a zarazem jego największą atrakcją turystyczną, jest pochodzący z XVII wieku Kościół Pokoju , 7 5 2 3 ofiWawT t 4 pC3=m 1.02:2013 P. Kasprzak, Polityka władz polskich wobec ludności nieecktj okres efunkcjonowamaM n sterstM Świątynia została wpisana na Listę Światowego Dzie­ mt W t t t zyskanych, „Czasopismo Prawno-Historyczne" 2 2010, s. 217. 5 Kościół Pokoju został zbudowany w latach 1654¬ 1655. Jego powstanie wiąże się postanowieniami pokoju westfalskiego, kończącego wojnę trzydziesto­ letnią (1618-1648) Na jego mocy ce arz musiał wy­ razić zgodę na wzniesienie kościołów ewangelickich w trzech śląskich miastach: Głogowie, JaworŁ i Świd­ nicy. Miały one być zlokalizowane na przedmieściach, zbudowane z materiałów „niegodnych'' Domu Boże^ go- drewna gliny i słomy a także nie posiadać wieży (obecna pochodzi z I ćw. XVIII w ) . 8 dzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO 13 grudnia 2001 r. w Finlandii z racji dużego znaczenia dla kultury i ludzkości. Spełnia kryterium III - przed­ stawia unikatowe albo przynajmniej wyjątkowe świa­ dectwo tradycji kulturowej lub istniejącej albo minio­ nej cywilizacji I V - przedstawia szczególny przykład typuTudowl zespołu architektonicznego lub techno­ ilustrującego ważny etap oraz V I - poJstajf w bezpLre<£ krajobrazu ludzkości logicznego albo w historii żywa ZdyZ^So^da lub^S^rTdbo BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �55 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... terenie Parku Pokoju w Jaworze . W badaniach starałam dowiedzieć się, jaki był i jest stosunek do mienia poewangelickiego na terenie mia­ sta . Moich rozmówców pytałam o powojenną historię Kościoła Pokoju i Parku. Starsze osoby - również o wspomnienia związane z cmenta­ rzem i jego likwidacją. Starałam się także dowie­ dzieć, jakie znaczenie mają dziś kościół i Park Pokoju dla młodych mieszkańców Jawora. Istotną rolę w prowadzeniu badań miał fakt, iż Jawor jest moją rodzinną miejscowością. Mieszkając w pobliżu Parku Pokoju dostęp do obser­ 9 10 wacji teeo terenu badania prowadziłam wiec w środowisku mi znanym. Omówienie materiału badawczego dzielę na dwie części. Jedna odnosi się do historii powojennej lawora w niej zamiesz czam wspomnienia i stosunek ludności napływo­ wej do mienia poewaneelickieeo a także pokrótce orzedsrawiam svruacie ewangelików w oierw szvch larach n o w o i e n r l h Naromiasr w druHei części nrzedsrawić dzisiejsze wvobraże ę sraram sieę p j y nia na temat tego terenu wśród mieszkańców mia­ sta Następnie rekonstruuje proces kształtowania sta. n a s t ę p n i e r e K o n s t r u u j ę proces K s z t a ł t o w a n i a n m* * i r7 n n t m t P rlr P Lr i się pamięci jaworzan na temat i arku i OKO u i Dadam jej wpływ na znaczenie tego terenu ma młodszego pokolenia, ^zy rzeczywiście jest to miejsce pamięci, czy może raczej niepamięci. INa to pytanie postaram się odpowiedzieć w artykule. 9 Badania prowadziłam za pomocą obserwacji uczest­ niczącej jawnej, a także swobodnego i pogłębionego wywiadu Wiele informacji było zdobywanych podczas codziennych rozmów, a akże z wywiadu eksperckie­ go w przypadku rozmów z duchownymi. W artykule korzystam także z wiadomości o parafii ewangehcko-aulburskiej w jaworze zdobytych podczas zbierania materiału do pracy konkursowej pf Życie religijne wczasachPRL u Ł s n a p r ó b a r o z L z e m a p r z e s z ł o ci która została napisana pod kierunkiem Dariusza Drżała Zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad świadectwem, pogłoską, plotką... Ludzka pamięć jest wybiórcza i często zwodni­ cza, a relacja konkretnego człowieka jest zanurzona we współczesnym mu kontekście. Z biegiem lat doświadczenia mogą zmienić swoje znaczenie. To - jak wspominamy - uzależnione jest od wielu czynników, pamięć nie jest stała, lecz elastyczna, zmienna w czasie, zależna od pamięci zbiorowej grupy, z jaką się identyfikujemy, i z dyskursem na temat historii prezentowanym w mediach, z któ­ rymi się stykamy. Jednak pamięć daje nam moż­ liwość dotarcia do informacji niedostrzeżonych przez historię bądź będących opozycją do dyskursu historycznego. Mikrohistorie dają nam możliwość uzyska­ nia wyobrażeń na temat przeszłości i pozwalają dotrzeć do informacji zazwyczaj nie zawartych w dokumentach - do ludzkich historii, do wyobra­ żeń na temat miejsca. Z ich pomocą starałam się udzielić odpowiedzi na pytanie, jak funkcjonują tereny poewangelickie w świadomości jaworzan. Idąc za słowami Tokarskiej-Bakir, w swoich roz­ mowach chciałam zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad każdym świadectwem, pogłoską, plotką, tym, co do niedawna było przez histo­ rię lekceważone . W moich badaniach stało się to kluczem nie tylko do zrozumienia przeszło­ ści, ale przede wszystkim teraźniejszości. Pamięć stała się pomostem między tym, co było, 3. tym 11 12 11 d s z X r S p o t o c k ą w r o l u 2 0 0 6 wr^chkonkJJn 10 Do mienia poewangelickiego zaliczam świątynię, te­ ren parku - niegdyś cmentarza ewangelickiego, znaj­ dującą się na jego terenie kaplicę oraz byłe ewangelic­ kie budynki parafialne, które okalają p i . 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA Mikrohistorie definiuję za Ewą Domańską jako od­ dające wielkie przemiany historii, opisujące drobne wydarzenia powszechnych dni historii, małe światy innych ludzi przybliżanych przez badaczy po to, by wskazać na ich odmienność. Zob. E. Domańska, W- krohistorie. Spotkania w miedzyświatach, two PoznańsL, Poznań 1999,1 22. 12 A. Wydawnic­ Guriewicz, Historia i antropologia historyczna, tłum. B. Żyłko, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 17. �co jest obecnie. W osobistych wspomnieniach tkwi jednak pułapka subiektywności, gdyż każda z opowieści jest opisana przez konkretną osobę, która na swoje życie patrzy z perspektywy prze­ żytych dotychczas lat, zwraca uwagę na niektóre elementy historii, a o innych zapomina. Jednak każda, nawet najmniej prawdopodobna opowieść, mówi o czymś badaczowi. Już na poziomie doboru historii, które ktoś zechce nam przekazać, można dowiedzieć się, co dla opowiadającego jest ważne, jakimi wartościami kieruje się w życiu, a także jak chce ukształtować swój wizerunek w oczach słuchającego. Jak wspomina Traba, pamięć jest fenomenem działającym historycznie, lecz nigdzie nie jest utożsamiana z historią jako czymś, co rze­ czywiście się wydarzyło. Może pomagać historii, wypełniać luki w materiale badawczym, jednak należy odnosić się do pamięci bez potrzeby wery­ fikacji historycznej, przyjmować przedstawianą nam prawdę jako obowiązującą w danej grupie . Badania pamięci rozpatruje się nie jako „zapis 13 13 R.Traba, Wprowadzenie, [w:] R.Traba, Hans Hennig Hahn (red.) Polsko-memteckte mtejsca pamtect, t. 3 Paralele, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012, s. 11. FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ BARBARZYŃCA �57 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... interpretacyjnie skończony", ale raczej umieszcza się je w kontekście możliwych znaczeń . wymazywania pewnych fragmentów historii jest pamięć o ewangelikach, którzy według władzy ludowej mieli być świadectwem przeczącym pol­ skości Ziem Odzyskanych. 14 Kirsten Hastrup przyrównuje historię do mitu. Uważa, iż historia jest tworem europocentrycznym, który stawia dokumenty pisane ponad mity, opowieści „zwykłego człowieka" . Nato­ miast, gdy zmienia się punkt widzenia i pojawiają się nowe fakty, przyjęta dotychczas za pewnik historia zostaje odrzucona jako mit, zaś mit w nowym świetle może stać się historią . Decy­ dującym czynnikiem jest tu fenomen pamięci ludzkiej, która jest dla naszego poczucia Jonie nasze było..." Stosunek jaworzan do ewangelików i ich mienia w czasach powojennych 15 Rok 1945, koniec wojny. Napływowi miesz­ kańcy Jawora wciąż żyją w strachu, że Niemcy wrócą na swoje dawne ziemie. W pierwszych latach po wojnie „osadnicy" nie remontują domów, bo jak mówi pewien mężczyzna: 16 tożsamości. W artykule korzystam także z pojęcia historyczności Nietzschego, który określa ją jako formę świadomości continuum wiedzy. Historyczność według Nietzschego jest zatem sp oso ** bem iaki człowiek wykorzystuje dla budowania zachowywania bądź niszczenia świata kultury' który narodził sie wraz z żvwvmi lecz którego elementem iest wiedza o umarłych Naturalnym procesem jest społeczne zapominanie niektórych faktów, doświadczeń, natomiast sku skupianie siej 17 r ^ e k a ź w a n i n ^ w h ' " ^ l e k ™ o Ł zhiorowei L m i e r i w i . ż e sie często z z . r h w L e m t o ż s . m o i Procesem zmorowej amnezji, i^ia „wygoay wykluczamy z wrasnej przeszyci pewne takty, świadomie Dądz nie, inne natomiast urastają do rangi mitu narodowego, lakim przykładem 14 K. Polasik-Wrzosek, Czy oralność może „odbijać" men­ talność?, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. Wrzosek, L. Zaszkilniak (red.), Historia - mentalność — tożsamość. Studia z historii, historii historiografii i metodolońi Instytut Historii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu, Poznań 2010, s. 354. storii, 15 Oni [Niemcy]przecież wszystko tu zostawili, to czemu nie mieliby po to wrócić? Pozostała w Jaworze ludność niemiecko-ewangelicka po wojnie z większości staje się mniejszo­ ścią. Jak wspomina ksiądz ewangelicki: „Dodat­ kowo władza stale wpaja napływowym wizerunek Niemca-wroga, mordercy, nazisty" . Napływowa ludność widzi także, jak władza ludowa traktuje Niemców, którzy zostali w Jaworze. Traktowani, jak ludzie drugiej kategorii, często nie posiadają dokumentów, żyją z myślą o wyjeździe. Ci, którzy zostali, nawet dziś nie chcą rozmawiać. Jeden z roz­ mówców opowiada mi o swojej sąsiadce - Niemce. Została Oflcl fis. tych terenach z powodu który w pierwszych latach po wojnie ożenił się z Polką. On się zasymilował, natomiast jego matka, mimo hi­ że rozumiała język polski, do końca swoich dni K. Hastrup, Przedstawienie przeszłości. Uwagi na te­ mat mitu i historii, tłum. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 24. 16 17 Ibid., s. 23. W. Werner, Świadomość historyczna miedzy wiedzą jednostki a historycznośaa kultury. W poszukiwaniu defimcp, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. wfzosek, L. Za­ szkilniak (red.), op. cit., s. 338. 18 19 K. Hastrup nazywa to roztopieniem tożsamości. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 19 Rozmowa z ks. Tomaszem Stawiakiem: „Byli oni trak­ towani jak obywatele drugiej kategorii, nie posiadali paszportów, dowodów osobistych (...) Często pada­ ły przykre zdania w stronę wyznawców luteranizmu, wypowiadane przez katolicka ludność cywilna. Nato^ Z s t władze państwowe PRL-u w żaden sposób nie represjonowały ewangelików znajdujących się na tym terenie ale również nie czyniły nic by ich sytuacje zmienić". �58 Marcelina Jakimowicz mówiła tylko po niemiecku. Miała za złe synowi, że nie wyjechali. Wiatach pięćdziesiątych i sześćdzie­ siątych zdecydowana większość Niemców opuściła omawiany teren. Zostało zaledwie kilkadziesiąt osób, które stopniowo się zasymilowały. W trakcie badań okazało się, że moja wieloletnia sąsiadka jest „autochtonką", ale o tym nie mówi. Okazało się, że jest to tajemnica poliszynela - większość znajo­ mych wie o jej pochodzeniu, lecz nikt o tym nie mówi, ponieważ: „Ona nie chce o tym rozmawiać. Określa siebie nie jako Niemkę, ale jako będącą stąd" . Ksiądz ewangelicki opowiedział o pewnej kobiecie, która przez lata przyjmowała księdza katolickiego kolędzie. Dopiero kilka lat wyznała mu że nie należy do kościoła katolickiego Kapłan katolicki powiadomił ówczesneeo księdza ewangelickiego. Tłumacząc sie kobieta powie¬ działa mi Tak sie bałam po wojnie że wolałam udawać [katolika]" Wpierwszych latachpowojennvch nie chciała rzucać sie w oczy swoi a. i nnościa Nanc^ła sie nolskie^ wtoniła w PRT owska rzeczywistość, wychodząc za mąz za „przyjezdnego 20 - W pierwszych latach po wojnie oprócz aktów przemocy ze strony przyjezdnych, ludność nie­ miecką spotkały także represje ze strony państwa . Mimo zapewnień władzy , że dopóki ludność ewangelicka będzie przebywała na terenach Ziem Odzyskanych, kościoły i domy parafialne będą nale­ żały do jej własności, budynki parafialne zostały jej bardzo szybko odebrane. We wrześniu 1945 roku 21 22 2 0 21 Ani razu nie użyła w rozmowie słowa Niemiec, mówi­ ła o Niemcach w 3 osobie: oni. praktycznie z dnia na dzień jaworskim ewangelikom został zabrany budynek przedszkola. Nie potrafiąc mówić po polsku, starali się prosić o interwencję nowe władze pisząc podania. W jednym z nich czytamy: „Podczas biadowa godzinę przybyli dwa mężczyźni i powiedzieli, ze ewangeli schronisko dla dzieci natychmiast ma być zamknięte.. . ". Wysyłali pisma, dokumenty własności, nic jednak nie wskó­ rali. Jeden z rozmówców, pochodzący z byłych Kre­ sów Wschodnich, zaznacza: „Tak naprawdę to mógł każdy wejść do nich tam i coś zabrać, bo człowiek wiedział, że nic oni mu nie zrobią". 23 Następnie przytaczana jest przez jednego z roz­ mówców historia dotycząca konfiskaty przez mili­ cję mebli z biura parafialnego. Polski urzędnik wszedł do biura w czasie nieobecności księdza i zabrał stół i biurko. Od starszych mieszkań­ ców Jawora dowiedziałam się, że meble z parafii zostały przeniesione na komisariat policji. Mimo interwencji u władz, budynki i meble nie zostały zwrócone prawowitym właścicielom. W latach 50. XX wieku zabrano wszystkie budynki nale­ żące do parafii ewangelickiej. Skutkiem tego było między innymi zmniejszenie się liczby wiernych z ok. 3200 (rok 1947) do ok. 1500 (rok 1955) . Trudności, które państwo sprawiało ewangelikom, przyczyniły się do wyjazdu z Jawora w 1947 roku proboszcza. Można więc powiedzieć, że władze 24 23 24 Źródło: Zbiór dokumentów parafii ewangelicko-au¬ gsburskiej w Jaworze, dokument z dnia 15 września 1945 roku (list napisany do starosty powiatu jawor­ skiego przez Ewangelików w języku polskim) Zacho­ wano oryginalną pisownię. Były to zazwyczaj osoby z pobliskich wiosek, w któ­ B. Nitschke, Sytuacja niemieckiej ludności cywilnej na rych wolniej dokonywały się przesiedlenia. Z relacji świadków - Polaków, wiemy ze jeszcze w latach 50. XX wieku w Kościele Pokoju odbywały się msze przyjeżdżali na rowerach, które ustawiali pod ścianam świątyni. Co ciekawe, w pierwszych latach po­ wojennych Kościół Pokoju' był także udostępnimy katolikom np. na śluby. em achpolskich, [w:] W. Borodziej, A. Hajnicz (red.), Zt t Kompleks wypędzema, Znak, Kraków 1998, s. 58. 22 25 W dziennikach urzędowych wiadomości prezydium Ewangelickiego Kościoła na Dolnym Śląska możemy przeczytać, iż na spotkaniu 2 września 1945 roku w Le­ gnicy wojewoda zapewniał, iż majątek gminy ewange­ lickiej jes jej własnością i taką pozostank; B. Skoczylas- -Stadnk,i«V.,s.l7. 25 Dane z ksiąg parafialnych kościoła ewangelicko-augs¬ burskiego w Jaworze. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �„Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." powoli osiągały swój cel oparty na polityce polonizacyjnej. Z powodu wyjazdu księdza, a później także innych ewangelików , kościół oraz cmentarz zaczęły powoli niszczeć. 26 Ewangelicyzm dla napływowej ludności stał się tożsamy z narodem niemieckim - agresorem w czasie I I Wojny Światowej. Po wojnie ewan­ gelicy z większości stali się mniejszością, często „wyzywano" ich od hitlerowców. Stali się obcy w swojej małej ojczyźnie. Jak mówi jeden z księży katolickich: 59 który był bardzo zniszczony. Biegała miedzy gro­ bami i chowała się w pobliskiej zniszczonej krypcie, która ukazywała pod podłogą resztki trumien: Tam wchodziliśmy do tej krypty i tam trochę strach było, ale dla dzieciaków to ciekawe takie, to kolega znalazł tam w tej krypcie taki pierścio­ nek z oczkiem mały chyba złoty i miałam go do czasów studiów a potem go zgubiłam nad rzeką, szkoda mi było. Kościół był prowizorycznie zabezpieczony przed włamaniami, jednak chłopcy często niszczyli kamie­ niami kłódkę i wchodzili do świątyni. Ludzie, My mieliśmy problemy przez naszą wiarę w PRL-u, ale ci ewangelicy co tu [ich] została garstka, to którzy jako dzieci bawili się na terenie budowli, nie mieli życia. Potem wyjechali za rodzinami, bo nie traktowali jej jak świątyni, mimo iż widzieli, że nie dość, że nazywano ich Niemcami, hitlerowca­ w pierwszych latach po wojnie odbywały się tam uroczystości kościelne. Traktowali ją, jakby była mi, kazano wracać do swoich, to jeszcze władza należącym do nich - najmłodszych - miejscem nie reagowała na ich prośby o pomoc . zabaw. Mężczyzna, który w dzieciństwie mieszkał Wraz z biegiem lat liczebność ewangelików nie­ w pobliżu kościoła, opowiada o swoich zabawach: ustannie się zmniejszała. Rozmówcy wspominają, że budynku świątyni i terenu cmentarza pilnował po Biegaliśmy tam po tym budynku, tam takie wiel­ wojnie pewien starszy mężczyzna, któremu pozwo­ kie kryształowe lampy były, to nawet do nich sie lono mieszkać w dawnej plebani, jednak i on wyje­ z procy strzelało, kto więcej kryształków zbije. chał w latach 60-tych. Cmentarz zarastał, a kościół niszczał. Dziś Park Pokoju jest terenem znajdującym W roku 1972 władza ludowa rozpoczęła proces się blisko centrum i oddziela starszą cześć miasta „odniemczania" cmentarza w Jaworze. Z całej akcji od nowych osiedli. Jednak w czasach powojennych nie zachowały się żadne dokumenty, nie wiadomo obszar ten mieścił się na krańcu Jawora. Zarówno także, co stało się z nagrobkami. Wydarzeniem, cmentarz, jak i kościół stały się miejscami zapo­ które najczęściej wspominane jest w opowieściach mnianymi, w których jak wspominają rozmówcy: dotyczących cmentarza, jest jego likwidacja. Z rela­ „bawiły się dzieci i wylęgały ptaki". Stanowiły miej­ cji osób, które bawiły się na terenie nekropolii, sca niczyje i raj dla najmłodszych, dzisiejszego dru- a także tych, które mieszkają w obrębie parku, eieeo pokolenia jaworzan dzięki'temu że mieściły możemy dowiedzieć się jak wyglądała likwidacja: w sobie pełno zakamarków i nie pilnował ich nikt dorosły Tedna z kobiet opowiada jak bedac Przyjechał jakiś buldożer czy koparka i w ciągu 11 małą dziewczynką bawiła sie na terenie cmentarza ; 1 W latach 60. XX wieku większość pozostałych po wojnie ewangelików wyjechała do NRE> na mocy po­ stanowienia o łączeniu rodzin. Wypowiedź ks. Walentego Szałęgi. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA dnia zrównała to z ziemią wszystko. Nie wiem, dlaczego tak zrobili. Podobno parku w mieście brakowało. �60 Marcelina Jakimowicz FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ Pewna grupa osób, wiedząc o nadchodzącej likwidacji cmentarza, jeszcze przed wjechaniem buldożerów kradła nagrobki i plądrowała kryptę. Relacja mężczyzny mieszkającego obok parku, który oglądał likwidacje ze swoim sąsiadem, Niemcem: Mimo iż większość mieszkańców wiedziała, że na terenie cmentarza znajduje się krypta, nikt oprócz dzieci, dla których cmentarz był terenem zabaw, nie ośmielił się wchodzić do niej przed podjęciem decyzji o likwidacji cmen­ tarza. Wiadomość o rychłej likwidacji „ośmie­ liła" niektórych mieszkańców Jawora, zniknęły pojedyncze nagrobki. Profanacja zwłok z krypy On mi mówił, tu byli pochowane bogate ludzie, stała się lokalną sensacją, bardzo wielu starszych bo tu kaplica, kto móglse pozwolić, to oni tam zeby mieli złote mówi, ałe tam było bogactwo w tej mieszkańców opowiadało mi o tym incydencie. piwnicy hoho, oni pierścienie chowali, naszyjniki mieli. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �61 „Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." Jedna z kobiet mieszkających w obrębie parku wspomina: To nawet takie zdarzenie było, że chłopaki wzięli, pobahamowane to wszystko było, wzięli dwóch tych nieboszczyków wyciągnęli, założyli sznurek [im] na szyje, powiązali. Tak z tej piwnicy [wy­ ciągnęli], tu komitet- UB szukało kto to zrobił a tam chłopaki nie przyznali się. Dla żartu sobie zrobili, bo to Niemcy, to tak powiesili. Wielu Jaworzan pamięta ten precedens, jed­ nak ciekawym wydaje się fakt, iż zazwyczaj w nar­ racjach moich rozmówców powieszenie zwłok jest określane jako żart, wygłup młodych, podobnie jak niszczenie wnętrza Kościoła Pokoju i dzie­ cinne zabawy na cmentarzu. Z jednej strony w opowieściach zaznacza się, iż było to miejsce niczyje, zaniedbane, stanowiące zagrożenie dla dzieci, z drugiej - pozwalano dzieciom bawić się na cmentarzu, tłumacząc: „Nie było placu zabaw, to gdzie miały się bawić". Jednocześnie w roz­ mowach często podkreślano dużą wartość histo­ ryczną cmentarza, a także jego bogactwo. Jeden z mężczyzn wymieniał „marmury białe zielone jakie chciałeś, nawet jakieś carskie rodziny tu leżały". Nie wiadomo jakie dokładnie nagrobki zostały zlikwidowane Po likwidacji w miejscu krypty postawiono pergolę, której resztki stoją w parku do dziś nych, rekreacyjnych w Jaworze , inni natomiast zwracali uwagę na zły stan cmentarza, który miał stanowić niebezpieczeństwo dla lokalnej ludno­ ści, a przede wszystkim bawiących się na nim dzieci. Likwidację argumentowano także mała liczbą ewangelików w Jaworze, którzy nie byli w stanie opiekować się nagrobkami. Na terenie cmentarza ewangelickiego było ok. 1500 gro­ bów , epitafia byłyby teraz zabytkami barokowej sztuki sepulkralnej. Co stało się z tak wielką ilo­ ścią kamienia z płyt grobowych? Jedni opowia­ dają o kamieniu wywiezionym „do centrali, żeby naprawiać stolicę" Inni wspominają o kamieniu rozkradzionym przez Jaworzan mieszkających wokół parku i wykorzystanym jako materiał na schody i parapety. Jeszcze inni opowiadają o roli C O M - D w dysponowaniu kamieniem z płyt nagrobnych Jedna z kobiet wspomina 29 30 31 - Mój sąsiad tam z ul. Legnickiej, bo to tez ten UB-owiec taki, (...) On już nie żyje, niech mu zie­ mia lekką będzie, to przywoził z tych pomników te płyty, na podwórko do nas i robił nowe nagrobki, to widziałam. - W grudniu 1972 roku, w przeciągu kilku dni, teren cmentarza został „oczyszczony": nagrobki zostały zrzucone w jedno miejsce, a szczątki przeniesione do zbiorowej mogiły na cmentarzu komunalnym . Na pytanie o powody likwidacji i przeniesienia cmentarza, otrzymywałam różne odpowiedzi. Jedni mówili o braku terenów zielo- Fragmenty pokawałkowanych płyt nagrob­ nych z niemieckimi napisami można znaleźć na miejscu ośrodka rekreacyjnego Jawornik. Poka­ wałkowane płyty zalane betonem tworzą posadzkę pod stolik do gry w warcaby. Jedna z relacji mówi: Kamień wtedy był bardzo drogi, więc ludzie pobrali, a przede wszystkim to COM-D pozabie2 9 28 3 0 31 28 Informacje uzyskane od plebanii kościoła ewangelic­ kiego w Jaworze. Miały być to groby przodków tych którzy zostali na terenie Jawora. ewangelików, 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA Takie argumenty wysuwają także członkowie komisji ds. likwidacji cmentarza. Dane szacowane na podstawie archiwum parafii ewangelickiej w Jaworze. Przedsiębiorstwo Produkcyjne i handlowe - skrót COM-D pochodzi od łacińskiej nazwy communalis dispmsatL, spółka zajmuje się prowadzeniem gospodafki wodno ściekowej, zarządzaniem komunalnymi zasobami lokalnymi, świadczeniem usług komunal­ nych. �62 Marcelina Jakimowicz rato na posadzki w mieście i na nowe nagrobki. Odwracali taką płytę i już można było nowe litery wyrżnąć. remont świątyni sfinansowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Część dotacji na ten cel prze­ kazał również Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd Generalnego Konserwatora Na stronach internetowych miasta i Kościoła Zabytków oraz prywatni ofiarodawcy. Mając na celu ochronę zabytku, władze miasta wraz z parafią Pokoju można znaleźć wzmiankę na temat likwidacji cmentarza ewangelickiego. Nie ma ewangelicko-augsburską ogrodziły cały teren parku. jednak żadnych informacji o tym, w jaki sposób Zamontowano także ogrodzenie wokół kościoła, mające chronić budynek przed dewastacją. Jednak została przeprowadzona ekshumacja szczątków. 0 tym, jak wyglądało przeniesienie szczątków do „niedostępność" i brak oświetlenia tego terenu spo­ grobu zbiorowego, opowiada ksiądz parafii ewan­ wodowały, że - jak mówią mieszkający w pobliżu gelickiej w Jaworze. W gazecie wydawanej w jed­ jaworzanie - jest to „idealne miejsce dla pijącej, bawiącej się młodzieży" Ściany kościoła często są nej z niemieckich miejscowości zamieszczono ogłoszenie o likwidacji cmentarza. Zgłosiło się pokrywane napisami ksiądz ewangelicki skarży się kilka rodzin, które zaoferowały chęć przeniesienia na częste próby włamania lub podpalenia. W cza¬ grobów swoich bliskich. Reszta kości została pod sie prowadzania badań na jednym z ocalonych ziemią, co mieszkańcy Jawora mogli zauważyć epitafiów ktoś domalował wasy postaci kobiecej Park Pokoju miał być zamykany aby ochron ć w trakcie kopania rowów pod kable sieci telefonii kościół przed wandalizmem. Jednak furtki są przez stacjonarnej. Jedna z mieszkanek opowiada: 32 cała noc otwarte ponieważ wedłu? relacji jednej Jak tu sieć kopali, to tak na metr-półtora i tu zinformatorek: normalnie czaszki leżały, nieraz to w piaskownicy słyszałam, że dzieci piszczele znajdują. Jak zamykali je, to te furtki chyba z trzy razy je wyważali i na złom kradli, wiec nie zamy­ Po likwidacji ziemia została wyrównana, posiano kają teraz. trawę, postawiono ławki, pergolę w miejscu dawnej krypty, zbudowano plac zabaw. Jedynymi śladami Według kobiety furtki kradziono „na złość", po całym cmentarzu są obecnie epitafia umieszczone aby dać wyraz niezadowoleniu wynikającemu na ścianach świątyni i pozostałości po ramach epi­ z zamykania terenu parku. Przez park przebiega tafiów na murach otaczających park. najkrótsza trasa łącząca część starego Jawora z nowo wybudowanymi osiedlami, tak więc jego zamknięcie dla przechodniów w nocy powodo­ Kościół i Park Pokoju dzisiaj. Duma wało zamknięcie najkrótszej drogi łączącej te dwie 1 chluba miasta czy może „zemsta części miasta. zmarłych Szwabów"? W grudniu 2001 r. Kościół Pokoju w Jaworze został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO. Generalny 3 2 http://www.jawor.pypl/tresci-435.html, 20.11.2012; httJ://dolnyslask.org/miejscowosci/obiekty/jawor/; 20.11.2012: Analizując używane przez jaworzan nazwy parku można zauważyć, że istnienie byłego cmen­ tarza nie jest fragmentem historii przekazywanej młodym pokoleniom. Drugie pokolenie prze­ siedlonych widziało jeszcze nagrobki, natomiast trzecie pokolenie w ogóle nie zna historii tego miejsca. W 2005 roku na terenie parku stanęła BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... 63 FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ tablica pamiątkowa informująca, że na tym obsza­ rze istniał dawniej cmentarz. Został na niej umiesz­ czony m. in. cytat z Biblii: „Człowieku zdejm z nóg sandały swoje, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą". Tablica została ufundowana przez burmistrza miasta Jawor, w czasie obchodów 350-lecia Kościoła Pokoju. Mimo tego spośród ok. trzydziestu młodych osób z którymi rozmawiałam, tylko dwie wiedziały, iż dawniej był to teren cmen­ tarza. Zauważyć to można w nazewnictwie parku. Pierwsza i druga generacja jaworzan „parkiem sztywnych", „parkiem trupków". Nato­ miast wśród młodszego pokolenia funkcjonują już „neutralne historycznie" nazwy: Park Pokoju1 Także administracyjna nazwa parku. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA mały park. Drugie pokolenie dodatkowo pamięta cmentarz jako teren dziecięcych zabaw. Kościół Pokoju jest punktem centralnym oma­ wianego terenu. Dla większości moich rozmów­ ców funkcjonuje jako zabytek, punkt turystyczny, duma Jawora i „maszynka do zarabiania pieniędzy od niemieckich turystów", a nie jako świątynia. Jedna z kobiet podkreśla: Kościół Pokoju to taki magnes na turystów z Nie­ miec. Oni przyjeżdżają, jakieś pieniądze zostawia­ ją, dobrze, że coś takiego mamy w tym Jaworze, sami sobie odremontowali Niemcy (...JA tak �64 Marcelina Jakimowicz w ogóle to ja nawet tam nigdy nie byłam, to nie wiem, jak to wygląda w środku. Kościół funkcjonuje więc w świadomości Jawo­ rzan przede wszystkim jako zabytek, do którego przyjeżdżają zagraniczni turyści. Z jednej strony istnieje teren kościoła, naznaczony sacrum dla turystów i grupy ewangelików, a z drugiej park: strefa rozrywki i odpoczynku stanowi dla miesz­ kańców miejsce profanum. Na terenie parku, jak wspominają mieszkańcy okolicznych budynków: „Na ławkach przy kościele pije się piwo, upra­ wia seks..., w niedzielne popołudnia obsikuje budynek...". psy. Jedna z napotkanych starszych kobiet, która przyszła do parku ze swoim wnukiem, mówi, że zawsze gdy wchodzi do parku, odmawia modli­ twę. W rozmowie owa kobieta opowiada, iż: sie, bo pamięta łzy swojej sąsiadki z rodzi­ ny niemieckiej, która widziała teren kilka dni po likwidacji cmentarza (...) Niegodne, żeby tak po szczątkach chodzić. Myślę o tym, że tam szczątki są, Ojcze Nasz odmawiam, bo Zdrowaś Marią oni nie odmawiają. Modli Na terenie Jawora znajduje się także drugi park, zwany Dużym Parkiem, Parkiem Miej­ skim . Spotkani ludzie określają Park Pokoju jako bardziej niebezpieczny od „dużego parku", mimo iż w tamtym istnieje więcej terenów nie­ dostępnych, zaciemnionych, jest on także bar­ dziej zalesiony. Gdy rozmówcy zostali poproszeni o argumentację tego, że teren wokół Kościoła Pokoju jest niebezpieczny, podawali przykłady miejskich legend związanych z patologiami spo­ łecznymi. O tym, że ów teren stanowi zagrożenie, miał świadczyć także fakt, iż kilka lat temu została 34 Teren parku wielu młodych i starszych jawo­ rzan określa jako miejsce niebezpieczne, związane „z elementem Jawora", „spędami libackimi", „jaworską patologią". Analiza wypowiedzi roz­ mówców wskazuje, że w ich świadomości teren okalający kościół należy do sfery rozrywki, nato­ miast parafia ewangelicka jest odbierana czę­ sto jako „dodatek" do kościoła jako zabytku. W opinii niektórych moich rozmówców ksiądz jest raczej „przewodnikiem po kościele", „kusto­ szem", niż proboszczem działającej parafii. Wypo­ wiedź jednego z napotkanych w parku mężczyzn: „Ksiądz ewangelicki ma oprowadzać Niemców i od CZ3.S U. do czasu koncert jakiś zrobi". Niektó¬ rzy Jaworzanie w ogóle nie wiedzą, że w mieście istnieje mniejszość ewangelicka Jedna z kobiet opowiadała: Kiedyś do mnie kuzynka przyjechała, wstaje w niedziele spóźniona, słyszy dzwony i biegnie, i wie Pani co? Pobiegła szybko do Kościoła Poko­ ju, gdzie ona tam dzwony słyszała? Nie wiem, ale chyba o klamkę sie obiła. Śmialiśmy sie, bo tam przecież mszy nie robią. 34 Park Miejski jest największym parkiem Jawora. Wcze­ śniej w miejscu Parku znajdował się tzw Park na kę­ pie Strzeleckiej. Jednak na początku XX wieku pal był już zbyt mail, jak na potrzeby rozwijającego się miasta. Ówczesny burmistrz Jawora Emil Groneberg zdecydował się rozbudować park, zagospodarowując przylegający do niego teren na połuSioWm brzegu Niespodziewanie znalazł sTprywatny sponsor 1911 roku drezdeński kupiec ż y d o S i e i pochodzenia Bruno Fuchs (urodzony w jaworze) wyło­ żył na ten projekt niebagatelną na owe czasy sumJ 0 doS^rek Pok™ac Z Z K NISŁ W 5 H e n i a no^Z^kTlS n o w Z k n Z o Parkiem u S e r T Z S ^SSTob^ Dzwony na wieży Kościoła Pokoju istnieją i co niedzielę dzwonią na poranną mszę. Na terenie parku bawią się dzieci, spaceruje się, wyprowadza BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �65 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... wysłana przez policję specjalna grupa, która miała pilnować bezpieczeństwa w parku. Jedna z młodych dziewczyn, gdy dowiedziała się że obszar parku jest dawnym cmentarzem, powiązała ten fakt z dużą przestępczością na jego terenie, żartobliwie określając „dramaty" jakie się tam wydarzyły „zemstą zmarłych, podobną do tych w amerykańskich horrorach". Zmarli mie­ liby być niezadowoleni z braku szacunku wobec ich szczątków i mścić się na żyjących, doprowa­ dzając do tego, iż teren parku stał się miejscem morderstw i gwałtów. Szczególnie często wśród młodych osób opowiada się legendy, które zabar­ wione są elementami tragicznymi i przypominają historie z thrillerów czy horrorów. Spośród usłyszanych historii szczególnie czę­ sto powtarzały się dwie. Jedna z nich mówiła 0 dwóch morderstwach popełnionych na tere­ nie parku, które miały być efektem działalności nożownika. Wedle słów moich rozmówców był to chłopak, który został porzucony przez swoja dziewczynę i mścił się, zabijając nożem mężczyzn, którzy odprowadzali swoje narzeczone. Tę historię udało mi się „zweryfikować" u znajomego poli­ cjanta. Rzeczywiście dwa lata temu znaleziono martwego człowieka przy murze parku, który został zamordowany nożem, a zwłoki zostały nakryte suchymi liśćmi. Policja ustaliła, iż mężbył bezdomny. wie są niedorozwinięci umysłowo. To oni mieli zwabić dziewczynę do domu, lecz według moich rozmówców nie grozi im więzienie z racji niepeł­ nosprawności umysłowej. Historia przypomina jedną z wielu historii miejskich i jest podawana jako argument świadczący „o złej sławie" tej przestrzeni. Podsumowanie Przestrzeń Parku, mimo swojej burzliwej histo­ rii, dla współczesnych Jaworzan stanowi miejsce rekreacji. Niewielu spośród młodych mieszkań­ ców wie, iż na tym terenie istniał kiedyś cmentarz. Pamięć o cmentarzu przetrwała tylko we wspo­ mnieniach osób, które go widziały, ale nie jest prze­ kazywana następnym pokoleniom. Starsi ludzie, mimo że zaznaczają dawne bogactwo i ogrom cmentarza, zazwyczaj starają się usprawiedliwić jego likwidację, podając jako powód takiego cedensu przeważnie brak terenów zielonych, rekre­ acyjnych w Jaworze. Park Pokoju w świadomości mieszkańców funkcjonuje jako miejsce niebez­ pieczne związane z patologiami społecznymi" Mimo iż znajduje się w centrum miasta, jest określane jako jedna z najniebezpieczniejszych części Jawora. Ciekawym wydaje sie także fakt iż również budynek Kościoła Pokoju nie stanowi dla moich rozmówców sacrum. Jest on określany jako zabytek instytucja kultury związana z odby waiarvmi sie w nim Koncertami, koncertami W w a j ą c y m i się w iduaaćc to na n r 7 v t ł a d 7 i e braku ś w i a d o m o ś c i rn do istnienia przyKiaazie DraKU swiaaomosci Następna opowieść także wiąże się z morder­ stwem. W miejscowym klubie „Ex" została upita, a następnie uprowadzona do domu graniczącego z parkiem pewna dziewczyna. Była przetrzymy­ wana w tragicznych warunkach, codziennie bita 1 gwałcona przez kilku mężczyzn. Po dwóch tygo­ dniach zmarła. Historię tę usłyszałam kilka razy, wszystkie opowiadające ją osoby jako miejsce tragedii wskazywały żółty dom na końcu parku. Podobno mieszka tam rodzina, której członko­ 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA fn nkrionn iarei narafii ewancrelirko ancrshnrskiei T rr M Z 7 * ' i k b rH, W n-ł w jaworze. iviozna zauważyć, jak Darozo zmienna się przestrzeń i jej znaczenie w przeciągu lat. amięc o historii ego terenu nie jest przekazywana następnym pokoleniom. Usobom starszym pyta­ nia dotyczące arku i Kościoła okoju nasuwały od razu narracje na temat pierwszych lat powojennych i sytuacji osób wyznania protestanckiego. Druga generacja— ci, którzy znają omawiane tereny z cza- �66 sów swojego dzieciństwa, wspominali cmentarz jako miejsce zabaw Postać ewangelika pojawia się w narracjach o pierwszych latach powojennych na tych terenach; ewangelik w narracji jest utożsamiany z Niemcem wrogiem, nazistą. Powojenna polityka „odniemczania" ziem zachodnich, które po 1945 roku zostały wcielone do Polski powodowała, że także znaki „niemieckości" tych terenów miały być zlikwidowane. Podstawą akcji polonizacji było - oprócz wysie­ dleń ludności niemieckiej - tępienie wszystkiego, co niemieckie, tak więc po wysiedleniu ludności niemieckiej przyszła kolej na likwidację napisów niemieckich, w tym usuwania ich np. z obrazów, restauracji kawiarni nagrobków krzyży przydroż­ nych, kapliczek, kościołów*. Starano się usunąć 35 Marcelina Jakimowicz ślady niemieckości tych ziem. Długoletnie prze­ milczanie historii dało o sobie znać w mentalności młodych Jaworzan. Historia utajana, przemykająca na marginesach rodzinnych opowieści traktujących o pierwszych latach powojennych w Jaworze spowo­ dowała, że młodsze generacje nie traktują budynku Parku i Kościoła Pokoju jako historii, która ma con­ tinuum w dzisiejszym Jaworze poprzez na przykład funkcjonowanie parafii ewangelicko-augsburskiej. Kościół, owszem, jest miejscem sacrum, lecz zwiąświadomości rozmówców z czasami przed­ wojennymi, dziś stanowi dla młodszego pokolenia „tylko" zabytek z listy UNESCO. Jednak przeszłość może zapomniana, może nieprzekazywana, niekiedy realizuje się nadal. Jej ślady odnajdywane są w znaczeniach nadawanych miejscom przez młodych ludzi, wyłaniają się, są B. Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski na nowo interpretowane, niekiedy nawet z perlatach 1945-1949, Wydawnictwo Wyższej Szkoły spektywy kultury popularnej: Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego, Zielona Góra 1999, s. 120. Czyli to był kiedyś cmentarz?! (...)To nawet wszystko pasuje co mówią o tym parku, że tu gwał­ cą jacyś psychopaci, matka to mi nawet zabrania tutaj wieczorem chodzić, bo tu mordują i gwałcą. A niby Jawor taki spokojny'. A jak teraz mówisz, że to cmentarz [tu był]! To wszystko sie układa, że wieszjak w horrorach amerykańskich, dom budują na starym indiańskim cmentarzu i oni się mszczą. Tylko u nas to Szwaby by się mściły. "Noones place, German/... " Church and Park of Peace in Jawor as an example of a site of commemoration (or oblMon) The article deals with issues of cultural memory, memoriał sites and grassroots initiatiyes to commemorate the historical events. The article focuses on the traces of eyangelical communities which, due to ethnical and political reasons, were forced to leave town Jawor (situated in contemporary Lower Silesian Voivodeship) after the World War I I . The author reconstructs the history and compares it to the recollections of present citizens and their attitudes towards the remainders. Basing on the attitudes towards the objects, buildings and spaces left by eyangelical communities the author presents the grassroots initiatiyes aiming at the destruction of German traces and asks about the social forms of remembrance and obliyion. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c7ca9d396f4940ecce25e09501ee519.jpg e56bd04d4be398856e5104e37e65990d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kościół p.w. Świętej Rodziny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zakopane (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource architektura sakralna ; rzeźba sakralna ; kult świętych ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia kościół przy Krupówkach w Zakopanem, przed którym stoją dwie kobiety [prawdopodobnie chodzi o obecną parafię Najświętszej Rodziny] Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XV_O.4.9.3_01 architektura sakralna kościół kult świętych Podhale rzeźba sakralna sztuka sakralna Zakopane https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c49a00e79f6a2f193b8fd1b4cf34b32c.jpg 30643e9e2760bdb0ee56b444bd4c7097 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kościół św. Jacka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Chochołów (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource architektura sakralna ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia neogotycki kościół św. Jacka Chochołowie (zdjęcie wykonano w trakcie odpustu) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.IX_D.1.4.4_01 architektura sakralna Chochołów kościół okolice Nowego Targu Podhale styl neogotycki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf7fcbff56d492025898a183791553d7.jpg 83b0c90e2723f3706c034abaf526a99e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27bc77156a3e2c57e32a6417c1b723c0.jpg a2fbbf5d1e2af8879f9b937a8b2b64a0 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24541dd647a5351639c34e0410ab1e17.jpg b1fd241028a27c0618cbb991d79bc717 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kościół św. Michała Archanioła - widok wnętrza / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dębno (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; drewniana architektura sakralna ; rzeźba drewniana ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają wnętrze kościoła św. Michała Archanioła w Dębnie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.III_E.2.9.5_01 PAE_FNK_25.38.III_O.1.8.2_01 PAE_FNK_25.38.III_O.1.8.3_01 Dębno drewniana architektura sakralna kościół okolice Nowego Targu Podhale religijność ludowa rzeźba drewniana św. Michał Archanioł https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e3a3fe8904e9c1aee3826082925b045.jpg dca82b6619233fc3b0f81a42f94d438e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5dc6551b7d23918c8a172041e530e6f.jpg 734f668108f9ab1f137a31bb07fbff22 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c73ebf11a4f548ae94ca0a015ff6c86f.jpg 1e3d03cc05a6492a676d62a2fd6933f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kościół św. Michała Archanioła - widok zewnętrzny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dębno (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; drewniana architektura sakralna ; POdhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają drewniany kościół św. Michała Archanioła w Dębnie - widok ogólny zewnętrzny (1,2,3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.III_O.1.8.5_01 PAE_FNK_25.38.III_O.1.8.4_01 PAE_FNK_25.38.III_E.2.9.4_01 Dębno drewniana architektura sakralna kościół okolice Nowego Targu religijność ludowa św. Michał Archanioł https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62ef9eb521ae5df0f0d4572b0020355c.jpg f515d73e096cb0d217c1e16abb9490d8 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a42bbd52aa4c21cd7995571d50a5f6a.jpg db223e85846ae56437114ebb493caa29 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cfe55367a6c17c2189cfc388d337b8c5.jpg 4943429dfaafa4ec9a376303e0f9bf58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kościół św.św. Bartłomieja i Anny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wabcz (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource architektura sakralna ; Pomorze Description An account of the resource fotografie przedstawiają kościół w Wabczu (1) p. w. św. św. Bartłomieja i Anny, wzniesiony z kamieni polnych, łamanego granitu i cegły, oraz bramę w murze kościelnym (2) i widok wieży kościoła (3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.16.VI_K.5.13.3_01 PAE_FNK_20.16.VI_K.5.13.4_01 PAE_FNK_20.16.VI_K.5.13.6_01 architektura sakralna kościół kult świętych okolice Chełmna św. Anna św. Bartłomiej Wabcz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8477eda010e1e79fbc697f5d40f6a78e.jpg 584a13539afa1d7bbd6b80bc885d4861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Babice (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; transport lądowy ; wilkiniarstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz donicowaty z dnem kolistym płaskim i pałąkiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.35.XVI_F.4.5.2_01 Babice kosz kosz donicowaty kosz ręczny kosz roboczy okolice Przemyśla plecionkarstwo transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67bc4432aa958442b096985947576708.jpg beca98c03fdcf876151000acf89f661d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krajkowo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; koszykarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz wiklinowy z dnem kolistym płaskim Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_14.22.VII_K.3.9.5_01 kosz ręczny kosz roboczy koszykarstwo Krajkowo okolice Śremu transport lądowy transport ludzki Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/750a0799bafbd00d31456659a85c60c3.jpg 0435962aa8d6fc3701ad67c13ee930e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wabcz (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; wikliniarstwo ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz wiklinowy półkulisty Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.16.VI_K.5.12.7_01 kosz półkulisty kosz ręczny kosz roboczy okolice Chełmna rzemiosło transport lądowy transport ludzki Wabcz wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64c0b6731b6881d2d5c5873abdc4ae0c.jpg 9801bfd51afeeac77667f6091af1bc95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy o owalnym kształcie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; rzemiosło ; wikliniarstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz z pałąkiem z dnem owalnym płaskim Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.14.5_01 kosz kosz ręczny kosz roboczy okolice Jarosławia plecionkarstwo rzemiosło transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/560a621f0847683491bf4fd3bb1792f6.jpg be4c847c3ba0897adaffd9a0fa2fdf41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy prostokątny z dwoma pałąkami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource wikliniarstwo ; koszykarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz wiklinowy z płaskim prostokątnym dnem i dwoma pałąkami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.8.2_01 kosz kosz wiklinowy koszykarstwo Kowalewo okolice Kościana plecionkarstwo wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e20ffd8441176e599beb680a6efbc41.jpg b9052e4de9491f9c381ab87058279c45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy typu opałka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; wikliniarstwo ; koszykarstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia opałkę. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.2.4_01 Bartkówka kosz koszykarstwo okolice Rzeszowa opałka plecionkarstwo rzemiosło transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9991269594bc315eff4158e38c63cbd.jpg ee82b368936baeb633b1218fc369ca4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy typu opałka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Czarna Woda (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; rzemiosło ; wikliniarstwo Description An account of the resource fotografia przedstawia opałkę czyli wiklinowy walny kosz Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.13.V_K.5.10.6_01 Czarna Woda kosz okolice Starogardu opałka rzemiosło transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo wilkiniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ce75fce3d3cd081b79441d42b4c3e02.jpg b68e0194b0294a6634cec67fe501553f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy typu opałka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Mniszek (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; wikliniarstwo ; rzemiosło ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia owalny kosz wyplatany z wikliny - opałkę z uchwytem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_28.27.IX_F.5.18.1_01 kosz Mniszek narzędzia okolice Radomia opałka plecionkarstwo rzemiosło transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87529f5093974a06e8c594efa927cc12.jpg ca43620a13604e18f8df07f493536475 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy typu opałka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Tarzymiechy (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; kultura materialna ; wikliniarstwo ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia opałkę wiklinową z uchwytami na dłuższej osi. Uwaga:- w odległości 5 km od siebie znajdują się trzy wsie Tarzymiechy Pierwsze, Tarzymiechy Drugie i Tarzymiechy Trzecie, stąd lokalizacja miejscowości Tarzymiechy na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.3.2.6_01 kosz kosz wilkinowy kultura materialna okolice Zamościa opałka plecionkarstwo Tarzymiechy transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/865d47063214cd7baee47d714f918b54.jpg 12dd177c3944a8dcdaf4616b593c6765 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy typu opałka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wirkowice (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; kultura materialna ; rzemiosło ; wikliniarstwo ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia opałkę wiklinową z uchwytami na dłuższej osi. Uwaga:- w odległości 2 km od siebie znajdują się dwie wsie Wirkowice Pierwsze i Wirkowice Drugie, stąd lokalizacja miejscowości Wirkowice na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.2.17.5_01 kosz kosz wiklinowy kultura materialna okolice Zamościa opałka plecionkarstwo transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo Wirkowice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f9d38b86df0e101736a09203d06395a.jpg c28d0b3fdb9d69ec6ed22ad18613df4e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy wypełniony cebulkami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wilczyna (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; wikliniarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz wiklinowy z dnem kolistym płaskim Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.20.IX_K.3.15.6_01 kosz ręczny kosz roboczy okolice Szamotuł plecionkarstwo transport lądowy transport ludzki Wielkopolska wikliniarstwo Wilczyna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d847ac915b65fb7e5e88a14d99b882a1.jpg 9828c3286ce6127d8aa50fb3604d1e8f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/278195142b627494d971d0f07535c863.jpg b592b302234504b3324b9ad15ffb43e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy wyplatany techniką spiralną / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; wiklina ; koszykarstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa ujęcia koszyka z płaską ścianką (1) i płaskim dnem wyplatany techniką spiralną (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.9.1_01 PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.9.2_01 Brzegi koszykarstwo okolice Nowego Targu plecionkarstwo Podhale rzemiosło wiklina wyplatanie dna wyplatanie koszy wyplatanie ścian https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/293697862d0e4590851a05fe3154c53f.jpg ba7200bf01d956145d0a3e7f0d1abb61 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy z pałąkiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; wikliniarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz wiklinowy z dnem kolistym płaskim i pałąkiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.6.5_01 kosz ręczny kosz roboczy kosz wiklinowy Kowalewo okolice Kościana transport lądowy transport ludzki Wielkopolska wiklina wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36cfee51d3f8f8516efa7f2e924fda62.jpg c19266b385d6b1953c7380901469f8fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy z pałąkiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource wikliniarstwo ; koszykarstwo ; plecionkarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz wiklinowy z pałąkiem z płaskim prostokątnym dnem i obniżoną ścianką przednią Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.7.5_01 kosz kosz wiklinowy koszykarstwo Kowalewo okolice Kościana plecionkarstwo Wielkopolska wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49398aaa6c8dc6a9e1073574c8faea5d.jpg 3623da620622f63616f461d8527aca4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy z pałąkiem wypełniony jabłkami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource wikliniarstwo ; plecionkarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz wiklinowy z pałąkiem wypełniony jabłkami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.7.4_01 kosz kosz wilkinowy Kowalewo okolice Kościana plecionkarstwo wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfc70bca3bc4dde9ab99f0fc371019d7.jpg e79ef5b09c3f65c4354d4dfd0fbaa104 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy z płaską ścianką i pałąkiem/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; wikliniarstwo ; koszykarstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz z płaską ścianką i pałąkiem. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.2.2_01 Bartkówka kosz kosz ręczny kosz roboczy kosz z płaską ścianką i pałąkiem koszykarstwo okolice Rzeszowa rzemiosło transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9d56941b9de413fd8a0f91c1435329c.jpg b21e8d7d93230ea81cf39e4a5ec3a9bd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosz wiklinowy z prostokątnym dnem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krajkowo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; koszykarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz wiklinowy dwukabłąkowy z płaskim prostokątnym dnem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_14.22.VII_K.3.9.4_01 kosz ręczny kosz roboczy kosz z płaskim prostokątnym dnem koszykarstwo Krajkowo okolice Śremu transport lądowy transport ludzki Wielkopolska wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18adeaeac36ffc43886353e231c20a2d.jpg 3b2ed4d0b34c0394e13d82fe05c1430f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e541b9bd58cb3978ee0774b169e0b0d.jpg d3accd31b61131a755799a49e22ffde1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kosze wiklinowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Złotniki (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; wikliniarstwo ; rzemiosło ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają opałkę (1) i kosz półkolisty z pałąkiem (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.33.VIII_F.3.15.4_01 PAE_FNK_29.33.VIII_F.3.15.5_01 kosz wiklinowy okolice Mielca opałka plecionkarstwo rzemiosło transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo Złotniki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4696525b685980dab91a6fc0b542ffe8.jpg 4fa50a61d3d0a6c91baddb56405d637b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kotwica / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Opoczka (woj.lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kotwicę. Uwaga:- w odległości ok. 4 km od siebie znajdują się dwie wsie Opoczka Mała i Opoczka Duża, stąd lokalizacja miejscowości Opoczka na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.30.III_F.4.16.5_01 kotwica narzędzia rybackie okolice Kraśnika Opoczka transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00afed0be4c861c41f10456e36c87322.jpg 7a2d828969d9e018b0da8d80534c3ad0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kotwica z promu na tle zagrody wiejskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kotwicę z dawnego promu, na tle fragmentu zagrody, widoczny jest też dom. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.4.6_01 Bartkówka kotwica okolice Rzeszowa przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/163d814bf713b38fa415286d7fe127e4.pdf 725057adc5cf4fda09bcb4d1f5110e19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5238 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe Litwa - mniejszości narodowe Litwa - czasopisma polskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4862 Title A name given to the resource Kowieńskie pisma polskojęzyczne "Nowiny" i "Chata rodzinna" - dwie narracje o relacjach polsko-litewskich / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.133-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" - DWIE NARRACJE O RELACJACH POLSKO-LITEWSKICH Po raz, że który przypominam sobie z dzieciństwa Kowieńszczyznę - ziemię ucisku (Melchior Wańkowicz 1958, s. 232) Kontakty Polaków z Litwinami oficjalnie są poprawne, jednak w praktyce nie przebiegają bezkonfliktowo. Zdarza się, że media litewskie (telewizja, prasa) przedstawiają Polskę w niepochlebnym świetle, natomiast osobiste kontakty z Litwinami są o wiele lepsze, szczególnie z młodszym pokoleniem, które nie czuje się obciążone przeszłością . Starsze pokolenie ciągle chyba nie umie uwol­ nić się od trudnych wspomnień, w jakie obfituje historia obu narodów. Stosunki Litwinów z Polakami pochodzącymi z Polski mieszczą się w pewnych ogólnych ramach poprawności. Natomiast relacje Litwinów z miejscowymi Polakami - obywatelami Litwy wydają się obarczone przedziwną mieszanką emocji, nie¬ ufności, agresji, braku życzliwości i chęci wzajemnego zrozumienia. Nie można powiedzieć, że reakcje ich są jednorodne, każda z tych grup składa się bogatej mozaiki różnorodnych typów i charakterów. Odnosi się wrażenie, że czasem w interakcje zachodzące między nimi nieoczekiwanie włącza się pewien cha¬ rakterystyczny zestaw gestów i zachowań, który szybko doprowadza do zerwania relacji, wykluczenia lub nawet wyrazu pewnej agresji. 1 Posługując się językiem Ervinga Goffmana można powiedzieć, że we wzajem¬ nych interakcjach Litwinów i miejscowych Polaków dochodzi do odgrywania ry¬ tuału interakcyjnego, polegającego na wzajemnym wykluczaniu się. W jego rozu¬ mieniu ważne były związki między działaniami osób pozostających w interakcji, a postaci te traktował bardziej jako role, niż niezależne jednostki (Goffman 2005, s. 46). Toteż bezpośrednia relacja mogła przebiegać raz jako relacja dwóch znajo¬ mych, albo mogła osunąć się w sekwencję zachowań zachodzących między dwo¬ ma rolami. Przyjąłem to drugie podejście, gdyż dzięki temu, na podstawie zacho¬ wań i gestów, można zrekonstruować szerszy kontekst zasad rządzących relacjami. We wzajemnej interakcji liczą się przede wszystkim okazywanie szacunku innym i możliwość prezentacji siebie. Wynikają z tego określone reguły postępowania, 1 Takie przekonanie autora wynika z licznych, bardzo dobrych lub dobrych kontaktów z Litwi­ nami, szczególnie średniego i młodszego pokolenia. �134 DAGNOSŁAW DEMSKI z jednej strony obowiązki określające moralną powinność zachowania się wobec innych w taki, a nie inny sposób, a z drugiej - nasze oczekiwania wobec zacho¬ wań innych wobec nas. Wymiana wzajemnego uznania, sposobu prezentacji, jest podstawą integracji społecznej. Jak pisał Goffman, nieotrzymanie spodziewa¬ nych wyrazów poważania oznacza rytuały profanacji, świadczące o podważaniu stanu rzeczy, próbie zmiany ról społecznych, układu sił i zakresu posiadanej wła¬ dzy (Goffman 2005, s. 48). Pomieszane reakcje Litwinów i Polaków zaskakują, gdyż oba kraje mają po¬ dobne interesy w tej części Europy. W obliczu zagrożenia ze strony wielkich sąsiadów, mogą odczuwać konieczność bliższej współpracy. Niewidoczny kon¬ flikt i wzajemne urazy odzywają się w zupełnie nieoczekiwanych momentach, wskazując na stare rany, które są jeszcze niezabliźnione. Skoro stosunek Polaków i Ukraińców zmienił się w ostatnich latach pomimo trudnej wspólnej przeszłości, to dlaczego podobne transformacje nie miałyby zajść we wzajemnej percepcji Litwinów i Polaków. Zdając sobie sprawę na jak delikatnym gruncie poruszam się - wzajemnego poczucia krzywdy, lęków, uprzedzeń i kompleksów - jedno¬ cześnie mam nadzieję, że dialog między Litwinami i Polakami jest możliwy. Uważam, że zdolność do mówienia z pewnym dystansem o sprawach trudnych jest już dużym krokiem do wzajemnego zrozumienia. Cechą wspomnianych konfliktów jest ich nagłość, gwałtowność, często koń¬ cząca się napaściami nie tylko słownymi, ale i fizycznymi, na jakie narażona jest najczęściej słabsza strona. Wydaje się, że miejscem konfrontacji jest przestrzeń publiczna, o zawładnięcie której toczyła się gra. Polega ona na pozbawianiu dru¬ giej strony prawa do ekspresji w sferze publicznej. Skąd wzięły się takie relacje, o czym one świadczą, co za nimi stoi i w jakim kontekście się one pojawiają? Początki takich interakcji pochodzą z okresu powstawania państwa litewskiego i ugruntowały się w Litwie kowieńskiej. To najgorszy okres w dziejach stosunków polsko-litewskich. Po I I wojnie światowej pozornie zniknęły, jednak, co jakiś czas ponownie wychodziły na wierzch. Wzorzec interakcji Litwinów z Polakami jest przedmiotem analizy, a w tym artykule prześledzę go na przykładzie prasy międzywojennej. Nie będę rozpa¬ trywał bezpośrednio przypadków wzajemnych konfrontacji, ale śledzę je przez pryzmat narracji, zawartych w prasie polskojęzycznej, wydawanej w okresie międzywojennym w Kownie w latach 1922-1940 („Nowiny" i „Chata Rodzin¬ na"). Wybrałem ten okres celowo, ze względu na zwiększoną ilość sytuacji konfliktowych zaistniałych w procesie tworzenia nowego państwa. Wydaje się, że wzorzec stał się jednym z filarów ówczesnej nowej rzeczywistości i wpłynął na późniejsze relacje litewsko-polskie. Był to burzliwy okres formowania się państwa litewskiego i krystalizowania się nowej władzy zachodzący na tle cha¬ rakterystycznej dla takich przełomów dezorientacji wielu warstw społeczeństwa, jak również otwartych konfliktów zbrojnych (przyłączenie Wilna do Polski w 1920-1922). To były istotne czynniki wpływające na sytuację polityczną, eko¬ nomiczną i społeczną Kowieńszczyzny. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 135 Z uwagi na brak miejsca ograniczam się do analizy kilku wybranych roczników „Nowin", z lat 1921-1925 i 1928-1931, oraz „Chaty Rodzinnej", z lat 1928-1930. Większa część prezentowanego materiału pochodzi z „Nowin", ponieważ uzna­ łem, że litewska wersja rzeczywistości jest mniej znana polskiemu czytelnikowi, a przez to bardziej interesująca . Obie gazety przeznaczone były dla ludności wiejskiej posługującej się wy¬ łącznie lub głównie językiem polskim. Początkowo oceniano liczbę potencjal¬ nych czytelników na około 80 000, a zatem stanowili oni pokaźną grupę ludności czekającej na swojego „przewodnika". Pierwszym pismem skierowanym do ludu były „Nowiny" - prezentujące litewski punkt widzenia, zmierzające do włącze¬ nia czytelników w krąg interesów nowego państwa i dostarczające argumentów za „litewskością" czytelników. W tym samym czasie wychodziły inne pisma w języku polskim. Wydawano już „Dzień Kowieński", skierowany do czytel¬ nika z miasta. Pojawienie się na rynku „Nowin" zwróciło uwagę wydawców „Dnia Kowieńskiego" na konieczność stworzenia pisma podobnego typu. Szyb¬ ką reakcją na pojawienie się „Nowin" było pismo „Strzecha Rodzinna", wyda¬ wane od 1922 do 1923 r. Redaktorem „Nowin" był Piotr Rusiecki (Rusieckas) - poseł na sejm, re¬ prezentujący środowisko, jak sam nazywał, „ludności mówiącej po polsku" lub „Litwinów mówiących po polsku", a jego pismo głosiło litewski, pro-państwowy punkt widzenia na powojenną rzeczywistość. Artykuły w piśmie najczęściej zamieszczał Rusiecki, rzadziej pojawiały się felietony pisane przez innych (M. Piotrowski, Koszko, Stawicz, P. Mich, Wład. Petru, P.G.). Mogły to być pseudonimy, pod którymi kryli się inni autorzy. W kręgu redakcji i współ¬ pracowników pojawiali się Bronisława Dauknisowa, Andrzej Rondomański, raz wymieniono nazwisko Sleżewicza. Pierwsze numery „Nowin" od pierwszego, do podwójnego 4/5, ukazały się jeszcze w grudniu 1921 r. Fakt ten redaktorzy często podkreślali później, chlu¬ biąc się mianem pierwszego „polskojęzycznego" pisma dla ludu na Litwie. Ostatni numer ukazał się w 1939 r. Prawdopodobnie wówczas uznano, że pismo spełniło swoją misję prezentowania litewskiego punktu widzenia wśród ludności mówią¬ cej po polsku. Wprowadzenie obowiązku posyłania dzieci do szkół, w praktyce do państwowych szkół litewskich, z czasem wyeliminowało problem pisma dla ludności nie znającej języka litewskiego. Liczebność tej kategorii ludności malała z roku na rok. Jak wynika z listów do redakcji „Nowin", ale również z listów pisanych do „Chaty Rodzinnej", do ludności wiejskiej i do małych miasteczek docierały i zyskiwały coraz większą popularność również pisma litewskie, np. „Musu Rytojas". Ze względu na bardziej popularne treści stawały się powoli konkurencją dla „Chaty Rodzinnej" i „Nowin". W artykułach wstępnych „Nowin" poruszano aktualne problemy polityczne, ekonomiczne i społeczne, postrzegane z perspektywy lojalnych obywateli Litwy. 2 2 Pełniejszy obraz relacji litewsko-polskich przedstawiam w przygotowywanej książce. �136 DAGNOSŁAW DEMSKI Początkowo tłumaczono sytuację powstałą w nowym państwie, definiowano na nowo i wprowadzano nowe kategorie (np. ludność mówiąca po polsku, Litwini mówiący po polsku, a nie Polacy, czy mniejszość polska na Litwie), ukazywano sukcesy i dokonania młodego państwa (wiele uwagi poświęcono reformie rol­ nej), pisano o represjach wobec Litwinów oraz o trudnościach gospodarczych na Wileńszczyźnie. Niejednokrotnie udowadniano wyższość Litwy nad państwem polskim, pojawiały się informacje o Litwinach w USA, Brazylii i Argentynie, a niemal w każdym numerze publikowano opowiadania i legendy litewskie, nawiązujące do czasów pogańskich lub panowania Witolda. Autorami opowia¬ dań i legend byli Litwini (Vincas Kreve , J. Pożerski, A. Wienualis, J. Biliunas, K. Jasiukajtis, Marja Reutt, Ł. Peleda, Szaruna Ragana). Pojawiały się również fragmenty poezji Adama Mickiewicza, Władysława Syrokomli, Jonasa Maironisa , podkreślające związki tych poetów z Litwą, jak również tłumaczenia na polski utworów autorów litewskich. Były też zamieszczane opowiadania Bolesława Prusa, np. „Michałko", wiersze Marii Konopnickiej. Na łamach pisma umiesz¬ czano liczne porady prawne i rolnicze. Pojawiały się także felietony lub listy podpisywane prawdopodobnie pseudonimami, np. listy Broniuka Kulwiańczuka. 3 4 Tygodnik „Strzecha Rodzinna" został założony przez środowisko Polskiej Frakcji Poselskiej, które już wydawało dziennik „Dzień Kowieński". Celem tego pisma było dotarcie do czytelników mieszkających na wsi, a należących do drob¬ nej szlachty i chłopów, identyfikujących się z polskością. Pierwszy numer ukazał się 16 marca 1922 r., a redaktorem był ks. Bronisław Laus. Artykuły pisali: Eugeniusz Roemer, Bronisław Laus, Konstanty Okulicz, Bolesław Lutyk, Nora Wolińska, Zofia Kaczyńska, Karolina Widerakówna, Józef Siemieński. Część osób posługiwała się prawdopodobnie pseudonimami, np.: Józefat Rodwicz, Stanisław Trójświęrk, Roman Liwa itd. Jak podaje Mieczysław Jackiewicz, za Roemerem, artykuły pisali przeważnie Roemer i Konstanty Okulicz (Jackiewicz 2003, s. 121). W przeciwieństwie do „Nowin", a wzorując się na „Dniu Kowieńskim", miało to być pismo z ducha polskie, aspirujące do objaśniania ciężkiej materialnie dla wielu tamtejszych zdezorientowanych Polaków rzeczywistości zaistniałej po I wojnie światowej. Pismo w niezmienionej formie przetrwało do sierpnia 1923 r. Później wydawcy zmienili tytuł na „Chata Rodzinna". Zaczęła ona wychodzić 23 września 1923 r., a jej cele i zadania pozostały te same. Nakład wynosił 8 tys., a drukowano je w kowieńskiej drukarni „Prima". Początkowo redakcja otrzymywała środki pie¬ niężne z Polski, później pismo stało się samowystarczalne (Jackiewicz 2003, s. 128). Przeważały artykuły polemiczne, komentarze, opowiadania, poza tym po¬ czątkowo dużo było informacji z Polski i ze świata, w mniejszym stopniu z Litwy, częściej były to historie wzięte z życia Polaków litewskich, przede wszystkim do¬ tyczące pracy Towarzystwa Oświatowego „Pochodnia", działalności szkół gimna¬ zjalnych w Kownie i Poniewieżu. W każdym niemal numerze publikowano także 3 4 Inaczej Vincas Kreve-Mickevicius. Właściwie Jonas Maciulis. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 137 listy od czytelników. Później coraz więcej było artykułów o tematyce rolniczej, pojawiały się także porady prawne, gawędy, relacje z podróży, fragmenty przedru¬ kowane z literatury polskiej (np. Zygmunta Krasińskiego, Władysława Reymonta, itd.), również współczesnych autorów z Wileńszczyzny (Heleny Romer) oraz wier¬ sze poetów polskich (Marii Konopnickiej, Władysława Syrokomli, Wincentego Pola). Sporadycznie zdarzały się utwory pisane przez czytelników pisma. Z jednej strony odbiorcami byli potomkowie rodów ze szlacheckich zaścianków, a z drugiej dużą część stanowili ludzie nie mający na co dzień kontaktu z kulturą polską. Według Jackiewicza „Chata Rodzinna" do końca istnienia miała większy wpływ na polską opinię publiczną niż „Dzień Kowieński", czy jego kontynuator „Dzień Polski", ponieważ obejmowała swym zasięgiem rzesze wiejskich czytel¬ ników we wszystkich zakątkach Litwy (Jackiewicz 2003, s. 129). Oba pisma, „Chata Rodzinna" i „Nowiny", komentowały rzeczywistość na różne sposoby i często polemizowały ze sobą do końca swej edycji. Oba wydawane były przez różne środowiska - litewskie z kręgu Rusieckiego i partii „Związku Ludzi Pracy", której udostępniano łamy pisma na agitację wy¬ borczą. „Nowiny" nie miały dużej popularności, ale realizowały model budowy jednolitego państwa narodowego. Były wyrazicielem dominujących w państwie poglądów litewskich głoszonych w języku polskim. „Chata Rodzinna" reprezentowała polskie środowisko skupione wokół inteli¬ gencji miejskiej i byłych właścicieli ziemskich, coraz bardziej marginalizowaną część społeczeństwa litewskiego stopniowo przekształcającą się w kategorię pol¬ skiej mniejszości narodowej. Wielu ludzi z tego środowiska wyemigrowało póź¬ niej za granicę. Odbiorcą obu pism natomiast był ten sam krąg - ludność miesz¬ kająca na wsi, czyli drobna szlachta i lud posługujący się językiem polskim. Treść, retoryka, sposób narracji obu pism różniły się bardzo i właśnie te różnice są przedmiotem moich analiz. Materiał z kolejnych kilku lat przedstawiony jest w taki sposób, aby pokazać ewolucję w sposobie prezentacji i w podejmowanej tematyce, odzwierciedlającą postawę obu pism wobec zmieniającej się sytuacji w państwie litewskim - poli¬ tycznej (nowe państwo, zajęcie Wilna przez Polskę), ekonomicznej i społecznej (skutki reformy rolnej, rozbudowywanie Kowna, budowa nowych fabryk). Poja¬ wienie się nowych wątków było częścią strumienia narracji skierowanego do odbiorców, a w samej narracji przeważały funkcje światopoglądowe (dostarcza¬ jące argumentów w debacie na temat tożsamości zbiorowej) i pragmatyczne (pro¬ wadzące do rozwiązywania konkretnych problemów). Śledzenie roczników obu tytułów do wybuchu I I wojny światowej jest bardzo interesującym spojrzeniem na zachodzące na Litwie przemiany. Jak już wspom¬ niałem, w tym artykule koncentruję się tylko na publikacjach z wybranych lat, jak również na kilku najbardziej istotnych problemach, wokół których skupia się debata obu pism. Prezentowaną w artykule prasę traktuję jako przykład narracji służących kon¬ struowaniu zbiorowych tożsamości na dwa odmienne, często wzajemnie wyklu¬ czające się sposoby. To specyficzny typ narracji, którego ogólnym celem były �138 DAGNOSŁAW DEMSKI mobilizacja społeczna i konsolidacja czytelników wokół pewnych wartości i przekonań, wzmocnienie tożsamości zbiorowej, zarówno Litwinów, jak i Pola¬ ków, ale przede wszystkim motywowanie ich do konkretnych działań i reakcji na to, co wychodziło z instytucji państwa litewskiego. W istocie wypowiedzi zamieszczane w artykułach były odbiciem konfrontacji litewsko-polskiej zacho¬ dzącej w tle, przybierającej na sile po 1926 roku. W związku z tym środki, jakie stosowano w publikacjach, takie jak perswazja, ekspresyjność, można zaliczyć do narzędzi aktywistów społecznych. W większym stopniu dotyczyło to „Nowin" niż „Chaty Rodzinnej". Prasa była tylko jednym z elementów działań społecznych prowadzących do specyficznej konfrontacji litewsko-polskiej, o której wspomniałem na wstę¬ pie. Traktowana była jako narzędzie w rękach działaczy realizujących pewne zamierzone cele polityczne i społeczne. W związku z tym prezentowane arty¬ kuły i argumenty w litewskiej i polskiej narracji dają możliwość zaobserwowania jak widziały siebie obie strony - jak przedstawiały siebie i jakie miały oczeki¬ wania. Możemy się przekonać, czy spotykały się one z ceremonialnym zrozu¬ mieniem i akceptacją oraz czy przestrzeń, o którą się dopominały, została im przyznana, czy też nie. Badanie specyfiki relacji litewsko-polskich zależy od przedmiotu analiz, za pośrednictwem którego je rozpatrujemy. Mogą to być rytuały, interakcje, nar¬ racje itp. W przypadku narracji materiałem, dającym informacje na temat rodza¬ j u konfrontacji zachodzących między obu grupami będzie zarówno ich treść, jak i zastosowana forma wyrazu. W dziedzinie antropologii społecznej warto odnieść się do podejścia Nigela Rapporta do narracji, który postrzegał j ą jako podstawową formę ucieleśnienia naszego rozumienia świata, doświadczenia i na¬ szego „ja" (Rapport 2002, s. 75). Sposób, w jaki doświadczamy rzeczywistość zawsze zostaje ujęty w pewne ramy i uporządkowane struktury, a czyniąc te ramy narracyjne przedmiotem naszej uwagi, poznamy specyfikę rozumienia i inter¬ pretacji świata ich autorów. Ze względu na ograniczone miejsce, analizy narracji oraz specyfikę narracji prasowej sprowadzam do dwóch aspektów. Treść ułożona w określony porządek tematyczny, będący odbiciem sposobu interpretacji ówczesnej rzeczywistości, zostanie poddana analizie w pierwszej kolejności. W porządkowaniu treści widzę wartościujący aspekt narracji, czyli funkcję nadawania sensu. Formę wyrazu, czyli odkrycie związków między rodzajem tekstu, a funkcją, jaką ma on spełniać u odbiorcy, omawiam dalej. Ze względu na specyfikę publikacji nastawionych na mobilizację ludzi, wręcz rekrutowania zwolenników dla pewnej idei, zakres moich rozważań sprowadzam do kilku bardziej konkretnych kwestii - odpowiedź na pytanie kim jestem, defi¬ niowanie nowych kategorii, np. inteligencja wiejska, czy kwestii zawłaszczania przestrzeni publicznej. Mając możliwość śledzenia ewolucji publikacji w obu pismach, często prezentujących odmienne reakcje i postawy wobec tych samych problemów i zdarzeń, znalazłem się w sytuacji dogodnej dla przeprowadzenia porównania postaw prezentowanych w obu tytułach. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 139 WARTOŚCIUJĄCY ASPEKT NARRACJI, C Z Y L I NADAWANIE SENSU POPRZEZ PORZĄDEK TEMATYCZNY Porządek tematyczny oznacza przetworzenie opisywanej rzeczywistości, do¬ konane w mniej lub bardziej spójny sposób, akceptowany następnie lub nie przez odbiorców. W tym rozumieniu narracja to nie tylko opowiadanie na jakiś temat. Poza konkretną treścią kryje się specyficzny dyskurs, na który składają się wątki, postacie, dynamika przekazu. Poszczególne elementy opowiadania mogą wy¬ stępować w odmiennych narracjach. Decydujące znaczenie ma jednak dopiero sposób ich zestawienia, logika wewnętrzna opowiadania, która służy nadawaniu sensu całości. Porządek tematyczny prezentacji wyznacza czasowe i przyczy¬ nowe powiązania elementów wydarzenia. Nie dziwią więc odmienne przedsta¬ wienia rzeczywistości w publikacjach pochodzących z obu pism. Określeniem „nadawanie sensu" będę się posługiwał w dalszej części artykułu. Publikacje w prasie mają swoją specyfikę objaśniania i perswazji. Składają się one na funkcję nadawania sensu, na którą z jednej strony wpływa dynamika zachodzących w rzeczywistości opisywanych wydarzeń, a z drugiej zawsze będzie ona odbiciem aktualnych okoliczności, w jakich znajdują się autorzy publikacji (społecznych, politycznych, kulturowych). Stosowane środki wyrazu służą wyjaśnianiu czytelnikom zachodzących zmian, jak również mają pomóc im odnaleźć swoje miejsce w rzeczywistości poprzez dostarczanie wzorów do identyfikacji i argumentów do ich obrony. Jeśli prześledzimy treść publikacji, zaobserwujemy dominację funkcji nadawa¬ nia sensu, wyodrębniając główne tematy charakterystyczne dla każdego z oma¬ wianych tu pism. Pojawiały się tu kwestie szczególnie ważne w owym czasie. Każdy czytelnik, przyjmując jedną z możliwych wizji rzeczywistości (prezen¬ towanych przez „Nowiny" lub „Chatę Rodzinną") określał też m.in. swój stosunek do znaczących postaci, takich jak książę Witold czy król Jagiełło, oraz lokalni bohaterowie: Kudirka, Piotr Wilejszyc albo ks. Krikszczian. Często konsekwen¬ cją wyboru między tymi postaciami było branie udziału w innych cyklach świąt i rytuałach państwowych. Projekt budowy państwa narodowego spowodował uznanie wagi przestrzeni publicznej, o którą zaczęto toczyć boje. W rezultacie miejsce początkowego kon¬ fliktu zajął asymetryczny układ relacji etnicznych na Litwie. Te kwestie znalazły również swój wyraz w narracjach. ZDEFINIOWANIE „KIM JESTEŚMY?" Najważniejszą kwestią poruszaną przez oba pisma było określenie, kim jest odbiorca każdej z gazet. Pod takim tytułem pojawiały się artykuły na pierwszych stronach obu pism. W sytuacji przemian politycznych, ekonomicznych i społecz¬ nych nacisk aktywistów był położony na mobilizację publiczności. Ustalenie i nazwanie rzeczywistości w nowy sposób miało rozsadzić dawne struktury, przez �140 DAGNOSŁAW DEMSKI to zmienić ład społeczny, a przede wszystkim przekonać ludzi, że dotychcza­ sowe sposoby zabiegania o własne korzyści i interesy straciły dotychczasową skuteczność i znaczenie. Wraz z powstaniem nowej rzeczywistości politycznej, społecznej i ekonomicznej zaczynały obowiązywać nowe reguły, których zwo¬ lennikiem było pismo „Nowiny"; bardziej sceptyczne nastawienie prezentowała „Chata Rodzinna". Zmiana oczekiwań była głównym i ostatecznym celem działań, podjętych przez „Nowiny". Przekonujące nakreślenie obrazu rzeczywistości w nowej sytuacji politycznej miało przynieść przekształcające konsekwencje dla relacji polskolitewskich. Zdefiniowanie, kim jest czytelnik posługujący się językiem polskim na Litwie kowieńskiej zajmuje dużo miejsca. Dobrze ilustrują to fragmenty pu¬ blikacji z obu pism. „Nowiny" początkowo używają określenia „mówiący po polsku" i tak to tłumaczą: Dlaczego piszemy „mówiący po polsku"; zwracając się do nas listownie lub ustnie wielu czytel­ ników powiadało: ja jestem lub my jesteśmy Litwinami, chociaż zupełnie nie umiemy lub nawet nie rozumiemy po litewsku i dalej, że rodzice i dziadowie mówili po litewsku i byli prawdziwymi Litwinami, bo u nas nikt po litewsku nie mówi (Nowiny, nr 47, 1922, s. 410); Ojciec z matką nauczyli swego syna czytać, pisać i chwalić Boga po litewsku [...] Jan z młodych lat słuchał i szanował rodziców, a oni kochali swego syna [...] miasteczko Kiejdany i cała okolica była spolszczona i zbałamucona przez obszarników [...] Janek chodził na różne zebrania; szlachta mówiła „nasz Janek", Janek nigdzie więcej nie był jak tylko w Kiejdanach; wiedział on i słyszał, że gdzie tylko bogatszy lub światlejszy człowiek - rozmawia po polsku i siebie nazywa Polakiem [...] Janek coraz mniej rozmawiał po litewsku używając rdzennego języka tylko w domu i modląc się. [...] Po pewnym czasie Janek już z matką i ojcem nie chciał i w domu rozmawiać po litewsku [...] często sprzeczał się z rodzicami że teraz moda rozmawiać po polsku, że po litewsku rozma¬ wiają tylko chłopi i ciemni ludzie; rodzice niezadowoleni, że namówiony, zbałamucony przez kiejdańska szlachtę, chce być Polakiem, że jest przeciwnikiem litewskiej mowy, swej Ojczyzny (Nowiny, nr 4, 1924, s. 30). Ludzi nie podzielających ich zdania widzieli jako swoich przeciwników, zdraj¬ ców albo jako: Zbłąkane dzieci Litwy, nazywające siebie litewskimi Polakami, wysyłane z Wileńszczyzny do Polski, właśnie dają niezbite dowody, kim są właściwie (Nowiny, nr 32, 1924, s. 265). Rozwiązaniu kwestii tożsamości miały pomóc argumenty odwołujące się do przeszłości, jak również do sposobu interpretacji rzeczywistości. W wersji „No¬ win" miały one wzbudzać poczucie niesprawiedliwości, pokazywać, że aktualna sytuacja, spowodowana wpływami kultury polskiej jest zła dla „mówiących po polsku". „Chata Rodzinna" znalazła się na pozycji broniącej wspólnej przeszłości litewsko-polskiej, a przez to w opozycji do wielu zachodzących zmian. Dwie koncepcje wspólnoty wykluczały się wzajemnie, a inne interpretacje uznano za zdradę interesów narodu i państwa litewskiego. Istnieje u nas przekonanie, mianowicie pomiędzy mniej oświeconą ludnością, że kto mówi po polsku, ten już i Polak; takie przekonanie jest bardzo błędne [...] Czuję, że ten i ów chciał by �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 141 mnie zapytać, a skądże ci Polacy w Litwie znaleźli się w tak znacznej ilości; rzecz bardzo prosta. W r. 1387 litewski Książe Jagiełło pojął za żonę królewnę polską Jadwigę i przyjął chrzest obie¬ cując ochrzcić całą Litwę [...] Naturalnie wówczas nie mogło być księży Litwinów więc dla na¬ uczenia zasad religii katolickiej przysyłani byli księża Polacy; nauczając lud po polsku, wynosili pod niebiosa polską mowę, nazywając j ą chrześcijańską, mówiąc że tylko modlący się po polsku będą wysłuchani, litewską mowę nazywali pogańską [...] Taki był początek krzewienia polskiej 'kultury' w Litwie (Nowiny, nr 10, 1924, s. 78); „Kim jesteśmy?" - ubiegłe wybory były tajne; tzn. nikt nie wiedział za kogo ja sam głosowałem [...] Bywało, że uchodzący za prawdziwych i wiernych Litwinów urzędnicy, robotnicy, służący - w ostatniej chwili namówieni lub zastraszeni albo wprost starym, zgniłym nałogiem pociągnięci oddali swój głos za panów lub za ich lokajów; postępując tak sądzili, że spełniają czyn szlachetny, jednocześnie i sami nie narażając się wcale jednakże jak się oni wszyscy mylili! Już w nich płynie z litewskiego chleba wyrobiona krew litewska; tymczasem zaś co widzimy? szlachta rdzenna, szlachta i bojarstwo litewskie: Giedrojciowie, Narbuttowie, Wojniłlowie, Strumilłowie, Strawińscy (od rzeczki w Trockim pow. Strewa), Gintowtowie, Towginowie, Gerdwiłłowie i inni z krwi i kości Litwinów uparcie nazywają się Polakami i to jeszcze jakimi! (Nowiny, nr 36, 1923, s. 319); Czas już zerwać z zastarzałemi i spróchniałemi tradycjami, czas pójść po własny rozum do głowy i nie zważając na żadne wymówki niemądrych sąsiadów z chociażby i najbliższej rodziny, należy mówić wszędzie jasno i otwarcie, tak jak jest w istocie: rozmawiamy po polsku, bo tak nas matki nauczyły, ale jesteśmy Litwinami, bo to jest narodowość naszych dziadów, pradziadów; a wkrótce potem niechybnie poprawią się i nasze stosunki z władzami i znów wrócimy do minionej świet¬ ności rodów naszych, a przynajmniej przestaną na nas patrzeć jak na wilków czy obieżyświatów (Nowiny, nr 36, 1923, s. 320); Powszechny spis ludności wykazał, że są ludzie ani słowa nie umiejący po litewsku, mówiący tylko po polsku, którzy jednak uważają się za Litwinów; jestem głęboko przekonany, że przy następnych wyborach, mniejszość polska jeszcze mniej otrzyma głosów; równie święcie wierzę, że uświadomienie ciemnych mas mówiących po polsku pójdzie nadal o wiele prędzej niż dotąd; masy te były nieuświadomione, były zwodzone i ogłupiane przez spolszczonych ziemian (Nowiny, nr 23, 1924, s. 190). W nowej sytuacji politycznej konieczne było określenie nowych kategorii, takich jak obywatel Litwy. Na niej opierała się stabilność zbiorowości. Nowa kategoria spowodowała podział na ludzi identyfikujących się z nowym po¬ rządkiem oraz zwolenników dawnej tradycji. „Nowiny" stały się orędownikiem nowej rzeczywistości, a jej zwolenników nazywano 'nowiniarzami'; „Chata Rodzinna" stanęła na straży wspólnej litewsko-polskiej tradycji. W naszem pańskim środowisku są ludzie dwóch rodzajów - jedni z nich całą duszą stają za Warszawę, za państwo polskie i jego interesy, dowodząc, że Polacy a szczególniej ziemianie (obszarnicy) w Litwie są tylko gośćmi, obcymi, że ich Ojczyzna Polska, więc oni zupełnie nie powinni troszczyć się o dobro Litwy i jej ludności; drudzy dowodzą, że Litwę trzeba uważać za swoją prawdziwą Ojczyznę, a siebie za jej dzieci, więc trzeba i pracować na dobro Litwy i jej ludności; górę biorą zwolennicy polsko-warszawskiego patriotyzmu [... ] Naszym panom nikt oby¬ watelstwa nie odmawia i nie zazdrości; mogą być obywatelami, ponieważ i prawa mają równe z innymi mieszkańcami kraju; ale właściwie co znaczy być obywatelem tej ziemi, w której się mieszka? Żeby być prawdziwym obywatelem, trzeba głęboko w swej duszy to obywatelstwo czuć, czyli trzeba ten kraj kochać takim, jakim on jest w rzeczywistości (Nowiny, nr 6, 1923, s. 49); Pogardziwszy nową modą, Ojców idźmy torem (Chata Rodzinna, nr 13, 1929, s. 2). �142 DAGNOSŁAW DEMSKI Jak widzimy, kształtujący się ład normatywny w państwie doprowadził do specyficznej sytuacji, w której sposób prezentacji Polaków nie był uznawany przez większość litewską. Odmowa uznania tożsamości grupy przez sąsiednią prowadzi albo do konfliktu, albo do podporządkowania zbiorowości narzuconemu definiowaniu rzeczywistości, w którym przeznaczono dla niej rolę pośledniejszą. Kształtujący się stopniowo niesymetryczny układ w relacjach litewsko-polskich polegał na tym, że Polacy byli zmuszeni inaczej traktować Litwinów, niż oni ich. W państwie budującym jednolity naród walka była nierówna i skazana na porażkę. W związku z tym, określenie kim jestem było aktem fundamentalnym dla obu stron, ponieważ wykluczało inny sposób myślenia. W takiej sytuacji było ono bardziej walką, niż ustalaniem nowego status quo między stronami. „INTELIGENCJA CHŁOPSKA" KONTRA „INTELIGENCJA PAŃSKA" Konsekwencją przyjęcia zasady równości przez nowe państwo, a przede wszyst¬ kim skutkiem budowania państwa opartego na założeniach, że o jego sile i zwar­ tości decyduje jednolitość narodu, było przedefiniowywanie dotychczasowych relacji etnicznych i społecznych. Nowe elity skupiały się wokół haseł budowania narodu i narodowej kultury, a zadanie to miały podjąć wszystkie grupy obywateli. Okazało się, że najtrudniej mogło w nim znaleźć dla siebie miejsce dawne ziemiaństwo, nie tylko ze względu na reformę rolną, prowadzącą do degradacji jego pozycji, ale przede wszystkim ze względu na wartości, które prezentowało. W sytuacji forsowania modelu państwa narodowego dawne ziemiaństwo, kulty¬ wujące kulturę i język polski, stało się obrońcą wartości, które można by nazwać chrześcijańskim uniwersalizmem. Kierunek budowy państwa narodowego w spo¬ sób naturalny znalazł wroga w ziemiaństwie i jego wartościach ponadnaro¬ dowych. W związku z tym litewska kultura narodowa zaczęła kształtować się w opozycji do kultury polskiej, widząc w niej głównego wroga, odwróconego od ideałów budowy jednolitego narodu, a przez to osłabiającego ducha narodowego obywateli i zwartość nowego państwa litewskiego. W państwie nastawionym na konsolidację wszystkich części społeczeństwa, Polacy reprezentowani przez war¬ stwy ziemiańskie stanowili główną siłę odśrodkową. Nowa interpretacja musiała nadać nowy sens starym podziałom, jak również wskazać wartości nowej kategorii ludności po I wojnie światowej. Łączył on elementy walki klasowej z myśleniem narodowym. Dużo miejsca tym kwestiom poświęcają „Nowiny". Szczególnie rzucają się w oczy kategorie stosowane w retoryce - pan, panek, szlachetny kontra włościanin, ale także cham, ciemnota i niewolnik, w stosunku do tego pierwszego. „Kto jest szlachetnym a kto chamem?" (odczyt w Kurmanach); - Cham i Sem - odtąd poszło pojęcie na świecie o lepszym gatunku ludzi „wolnych" i gorszym czyli niewolników; prawo nie­ woli ciągnęło się całe wieki starożytne i średniowieczne na całym świecie; Oświata narodu stała się jedynym sprawiedliwym sędzią i prawo barbarzyńskie, jako niesprawiedliwe i sprzeczne z duchem chrześcijańskim, upadło [...] Podobnem prawem w obecnych czasach jest podział spo- �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 143 łeczeństwa na stany: szlachecki i włościański, które powstały w ten sposób; Narody, chcąc zachęcić swój lud do dobrego, które, jak uważali, przynosi sławę i honor im, zaczęły nagradzać zasłużo¬ nych znakami honorowymi, czyli szlachetnymi za ich dobre postępki, czy to w walce z wrogiem, czy za służbę staranną i uczciwą państwową w czasie pokoju; wszyscy tacy zasłużeni wraz ze świtą królewską przy dworze króla nazywali się dworzanami [...] Dworzanie wówczas tem od­ różniali się od włościan, że posiadali większe prawa i większą swobodę [...] nie byłoby w tem nic złego, owszem tak odznaczając zasłużonych, zachęcało się ich ku temu [...] Ale niestety! Nasi przodkowie popełnili grubą omyłkę, dając podobne znaki zasłużonemu a zarazem jego potom¬ stwu - chybili celu [... ] Następstwem błędu tego było to, że potomkowie owych zasłużonych starali się jedynie o dokumenty, a nie o czyny, wierząc przytem, dzięki ciemnocie, że tylko owe dokumenty (papiery dowodzące pochodzenia od minionej szlachetności) uszlachetniają i zaczęli nabywać takowe nieprawną drogą, kupując i handlując itp. Inni wierzą w urodzenie, czyli krew szlachetną bez osobistych zasług, zapominając o przodkach, którzy uszlachetnieni zostali za czyny (duch) a nie za urodę (krew); zaślepienie doszło do tego stopnia, że w ich oczach największe grzechy popełnione przez szlachetnych szlachetności nie szkodzą i honorowi nie uwłaczają, tacy, zwani szlachtą tylko z dokumentów, gardzą prawdziwie szlachetnym człekiem z uczynków do¬ brych, lecz nie posiadającym papierów szlachetności, przezywając go chamem. Takiemu szlach¬ cicowi dyplom szlachecki to samo, co bydlęciu rogi. Otóż właśnie, ci przezwani chami, lecz z dobrymi postępkami, są prawdziwą szlachtą, a owa szlachta tylko z dokumentów a nie z uczyn¬ ków, są prawdziwymi chamami (Nowiny, nr 15, 1923, s. 138); Dziś ziemiaństwo schodzi do skromnej roli zagonowego szlachcica przedwojennego; materialnie - zupełnie tak, duchowo i kulturalnie - dziś stoi jeszcze daleko wyżej, lecz czy w przyszłości ta różnica długo się jeszcze utrzymać da -to wielkie pytanie [... ] gdy jednak dziś przoduje jeszcze swą inteligencją, kulturą, gładszym obyczajem i szerszem doświadczeniem życiowem, to nie po¬ winno chować światła pod korcem, ni zakopywać do ziemi talentów, lecz dzielić się niemi z młodszą szarą bracią swoją [... ] dobry skutek reformy, że upadło owo kastowe odgrodzenie się ziemiaństwa od uboższej szarej braci naszej, od tej niższej warstwy społecznej. Zbliżenie się warstw stało się możliwem; bo już nie ma przegród, które dawniej istniały, a które dzieliły, odda¬ lały od siebie i mocno różniczkowały ziemiaństwo i niższy stan rolniczy polski. Snadź jeszcze trwają dawne przesądy stanowe i uprzedzenia, dawne nałogi i zwyczaje i tradycje odrębności, przedziałów, oddalenia stanowego. [... ] toby znowu nie wskazywało na poreformowe zbliżenie się warstw polskich do siebie [... ] dziś oczekujemy od warstwy ziemiańskiej, by tracąc zamoż¬ ność świeciło nam latarnią nie dającej się wywłaszczyć kultury i oświaty narodowej. Niech to słowo o rozgrodzeniu płotów kastowych, o zbliżeniu się polskich warstw społecznych, o konso¬ lidacji naszego organizmu społecznego i narodowego [...] stanie się ciałem (Chata Rodzinna, nr 27, 1929, s. 2). Sprawy polityczne miały największe znaczenie. Aktywność wzrastała przed wyborami lub spisami ludności. Publikacje były ważną częścią zmagań o reorga¬ nizację przestrzeni publicznej. W tych momentach na plan pierwszy narracji wy¬ chodziły ostre polemiki, apele, czy wręcz ataki na przeciwników politycznych. Wybory pokazały ciemnotę i swoich spraw niepojmowanie nie tylko większości mówiących po polsku, ale też i i wielu mówiących po litewsku; także wielu mówiących po litewsku dało się na pańską wędkę złapać i głosować na pańskie numera [... ] wmówiono, że jedynie te numera są prawdziwie katolickimi [...] słuchali ładnie gadającego panka (Nowiny, nr 23, 1923, s. 209); Szczególnie dużo ludzi połapali wśród tych, którzy zależą od swoich sług, robotników itp. Polacy niczem nie przyczyniają się do podniesienia dobra w kraju, oni tylko korzystają z gotowego. Polacy nawet nie powinni korzystać z ogólnych praw dlatego, ze nie robią nic na korzyść kraju, ale tylko wąchają się z panami z Warszawy (Nowiny, nr 23, 1923, s. 210); �144 DAGNOSŁAW DEMSKI Nie należy się ukrywać, na wszystkie pytania odpowiadać dokładnie i wyraźnie; gdyż dane tego spisu zależą od prawdziwości odpowiedzi; wszystkie osoby bez wyjątku, w pytaniach 6 i 7 należy odróżnić narodowość od przynależności państwowej [... ] różne przypadki, np. Litwinka, która wyszła za mąż za obywatela rosyjskiego nie stała się przez to Rosjanką, chociaż i obywatelką rosyjską; tak samo nie należy mieszać używanego w domu języka z narodowością; Żyd który rozmawia w domu po rosyjsku nie nazwie siebie Rosjaninem [...] Tak samo w większości wypad¬ ków i rozmawiający po polsku, zapiszą się jako Litwini, gdyż Litwin, który używa języka pol¬ skiego od urodzenia nie przestał przez to być Litwinem [...] na pytanie 6 trzeba zwrócić szczegól­ ną uwagę, gdyż jest to jedno z najważniejszych pytań. [...] Kto waha się dotychczas jak nazwać siebie czy Litwinem, czy Polakiem, powinien ostatecznie postanowić kim jest; nie należy słuchać podszeptów różnych panków, którzy będą starali się wmówić Litwinom, iż są Polakami; słuchaj¬ my głosu własnego sumienia, a nie ich (Nowiny, nr 36, 1923, s. 325). Jeszcze w roku 1923 roku w „Nowinach" pojawiał się ton niezadowolenia z wyborów lub spisów ludności. Państwo litewskie podchodziło pragmatycznie do sytuacji ludności posługującej się językiem polskim. Konsekwencją względnie dobrych wyników spisu dla mniejszości i wyborów były kroki, które ostatecznie zmniejszyły liczbę ludności polskiej. Niektóre publikacje miały wzbudzić prze¬ konanie, że można z taką sytuacją walczyć i zmienić takie położenie. 5 Jeszcze raz udało się złowić setki głosów nieuświadomionych obywateli [...] rzekome prześlado­ wanie Polaków na Litwie [...] postanowiono podzielić większe majątki ziemskie, które w olbrzy­ miej części należały do Polaków czy do spolonizowanych Litwinów [...] dla wielu mówiących po polsku pańskie słowo było świętem (Nowiny, nr 25, 1923, s. 225); Kto używa języka polskiego w domu, temu nie można go wydrzeć, gdyż język jest świętością; tak zapatrują się Nowiny, lecz koniecznie jednocześnie musimy poznać język litewski; Litwa jest naszą Ojczyzną, żyjemy wśród Litwinów, chleb litewski spożywamy [...] jako wdzięczni syno¬ wie kraju powinniśmy starać się nauczyć języka praojców naszych, a wówczas nikt nie będzie robił wyrzutów, że mówimy tylko po polsku (Nowiny, nr 25, 1923, s. 226); Nie ukrywajmy swojego oblicza. Są osobistości, które wyrzekając się swej prawdziwej narodo¬ wości, przyłączają się do innej, takich ludzi zwiemy pospolicie wyrodkami, zaprzańcami; najczꜬ ciej tacy odstępcy znajdują się wśród narodów uciśnionych, gdy chcą się przypodobać panują¬ cym lub łatwiej przeżyć; tacy wyrzekają się swego języka, wiary, a nawet rodziny; są jeszcze inni, którzy prawie nieświadomie, zmuszeni przez trudne okoliczności powoli tracą łączność ze swym narodem (Nowiny, nr 35, 1923, s. 309); Oprócz Litwinów rozmawiających po polsku, są na Litwie i prawdziwi Polacy; którzy sami lub ich ojcowie, praojcowie pochodzą z Polski; ci nadal pozostaną Polakami, takich jednak nie ma u nas wielu (Nowiny, nr 35, 1923, s. 310); [...] we wrzeszczącym tłumie tych ciemnych od wieków ogłupianych pańskich lokai [...] panowie szlachta, co to nic prócz swego skwaśniałego szlachectwa i siermięgi nie ma [...] ludzie, czy wy myślicie, że w Łopiach mieć będziecie swego osobnego króla? Tego nie będzie [...] Opamiętajcie się. To nie głosowanie, kto do Polski chce, a kto do L i t w y " (Nowiny, nr 42, 1922, s. 360); 5 Wyniki powszechnego spisu ludności Republiki Litewskiej z 16 września 1923 r.: ogółem 2,011,174 (Litwinów 84,4%), Żydów (7,6%), Polaków (3,2%), Rosjan (2,4%), Niemców (1,2%), Łotyszów (0,7%), innych narodowości (0,2%) (Nowiny, nr 49, 1923, s. 432). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 145 Póki duch niewolnictwa wśród ludu nie zgaśnie, dotąd będą mieli na niego wpływ obszarnicy. Nowiny postawiły za zadanie i walkę z niewolniczością wśród naszego ludu; zaczęły wychodzić po polsku dlatego, że lud mówiący po polsku, był pozbawionym pisma, które mogło go oświecać [...] szerzyć wśród niego uświadomienie, ukazywać mu drogi do wyzwolenia się z obcej zależno¬ ści, ukazywać należne mu prawa i zarazem być organem, w którym każdy mógłby wyłożyć swe potrzeby. [...] Nowiny wychodząc z tego punktu widzenia, że większość ludności polskiej na Litwie jest pochodzenia litewskiego, wśród innych celów obrały sobie krzewienie wśród swych czytelników uświadomienia narodowego, opartego nie na wzajemnej nienawiści z innemi narodo¬ wościami, lecz na poszanowaniu praw tych narodowości; myśmy dążyli nie do wynarodowienia, lecz do pogłębienia wśród ludu litewskiego mówiącego po polsku uczuć narodowych; innych wprost trzeba było uświadomić, kim są, gdyż byli tacy (i teraz jeszcze są), którzy nie rozróżniali narodowości; a teraz są takie czasy, że trzeba iść albo z tymi, albo z tamtymi, pośrednia droga nie istnieje (Nowiny, nr 47, 1924, s. 390); „Myślmy o przyszłości" - rozumni rodzice starają się, aby ich dzieci nie różniły się od innych i nie mniej, ale więcej od innych dzieci umiały [... ] główną przyczyną naszych niepowodzeń i małego liczenia się z nami w tym kraju, a nawet mówienia przez gorętszych nam w oczy i za oczami rozmaitych przykrości, że to niby my wszyscy zdrajcy, że tacy, że owacy - główną przy¬ czyną tego jest różnica języków, że my nie możemy dokładnie rozmówić się ani zrozumieć się z najbliższymi sąsiadami, już nie mówiąc o urzędnikach [... ] no i było długi czas nam z polskim językiem lepiej, łatwiej żyć [... ] ale teraz to „lepiej" skończyło się i zaczyna się „gorzej" - cóż robić? język nie jest to taka rzecz, bez której żyć nie można; dziś mówię tak, jutro nauczę się innej mowy; a najlepiej wygrywa ten, kto posiada kilka języków; ten nie da się kupić ani sprze¬ dać, taki z najgorszej kabały, wykpi się i wypłynie (Nowiny, nr 8, 1924, s. 61). PRZESTRZEŃ PUBLICZNA O wadze konfrontacji będącej rezultatem kształtowania się tożsamości zbioro¬ wych, szczególnie w latach 1921-1923, świadczą konflikty na szczeblu lokalnym. Jeśli celem było rozsadzenie dawnych struktur społecznych, znalazło to odbicie w próbach reorganizacji przestrzeni publicznej. Przyjęcie jednej z perspektyw przekładało się na spory wokół języka, kościoła, szkoły. Wszystkie dotyczyły prze¬ strzeni publicznej, gdzie ścierały się poglądy, postawy i zachowania. W warun¬ kach odmawiania drugiemu uznania jego tożsamości możliwe było tylko mniej lub bardziej konsekwentne eliminowanie odmienności ze wszystkich publicznych sfer życia nowego państwa. Więcej na ten temat znajdziemy w „Chacie Rodzinnej". Pismo „Strzecha Rodzinna" pisze, że dzieci Polaków nie mają Szkoły w Żejmach. Nic dziwnego, gdyż Polaków tam prawie, a może i zupełnie, nie ma, są natomiast ludzie, którzy sami siebie nazywają przeważnie „Litwini mówiący po polsku", a to że oni się wzięli, to trzeba zawdzięczać okolicznym obszarnikom, którzy tę dogodność w ciągu wielu lat uczynili [...] w ostatnich cza¬ sach rosyjskich zatroszczyli się oni mianowicie w swoich majątkach po kryjomu pozakładać szkółki, które nie tylko uczyły w polskim języku, ale wpajały dzieciom polskość [...] zohydzały wszystko, co miejscowe, a tem bardziej litewskie, więc nic dziwnego, że tacy Liszkonis i Jankunas dzisiaj są zajadli Polacy i walczą o polską szkołę, a w ich liczbie jeszcze kilka rodzin przybyszów Białorusinów; miejscowego wyrobu Polak, wymagający polskiej szkoły, przekonywał na zebra¬ niu, że jak będzie polska szkoła, to zmniejszy się liczba litewskich dzieci; wmówić, że litew¬ skich dzieci zupełnie mało; chyba jeszcze nie wszystkich zastraszyły, bo nie brak u nas dzielnych �146 DAGNOSŁAW DEMSKI działaczy na korzyść Warszawy, a nawet byli i konfidenci naznaczeni Polskiej Organizacji Woj¬ skowej (Nowiny, nr 9, 1923, s. 81); W Szyrwintach ludność miejscowa mieszana, jedni rozmawiają po polsku, drudzy po litewsku, w miasteczku umieli po litewsku, lecz rozmawiali między sobą po polsku; w czasie polskiej oku¬ pacji obszarnicy próbowali ich opolaczyć (Nowiny, nr 13, 1923, s. 121). Miejscem walki o język stał się Kościół. Msze odprawiane po polsku, dopusz¬ czanie śpiewów polskich oraz czytanie Ewangelii po polsku, nauki religijne przed I komunią świętą, spowiedź po polsku - to kolejne etapy w walce o możliwość po¬ sługiwania się językiem polskich w przestrzeni publicznej, jaką stanowił Kościół. Wobec rozgoryczenia społeczeństwa litewskiego, nie poskromiono swoich uczuć „patriotycz¬ nych" i do wyrażenia ich nie obrano dogodniejszego czasu. Mam tu na myśli awantury urządzane w kościołach kowieńskich [... ] nadzwyczaj wielkim nietaktem i nieostrożnością było przeszłoroczne zachowanie się jednostek ze społeczeństwa polskiego w kościele karmelickim; jakieś kobiety ni z tego ni z owego zaczęły czepiać się do modlących się po litewsku w kościele kar¬ melickim, zaczęły przedrażniać mowę litewską, wybijać z rąk litewskie książki do nabożeństwa i w inny sposób dokuczać Litwinom (Nowiny, nr 6, 1924, s. 45); Zastraszony temi pogróżkami polski naród zląkł się i zamarł - i postanowił raczej nie iść do kościoła, aby nie dostać nahajki i więzienia [... ] Doczekaliśmy niedzieli i mszy litewskiej. W kościele cicho i głucho [... ] organista odśpiewał godzinki po litewsku i znów cicho i głucho w kościele [...] różańca nie śpiewają po polsku, bo się lękają, a po litewsku nie ma komu, zresztą nie umieją; już się zaczyna suma [... ] na chórze organista zaśpiewał „padnijmy na twarz" po litewsku, pomagali mu dwaj dawniej niewidziani jacyś przybysze i pani gospodyni naszego wielowładnego proboszcza. Chór śpiewał doskonale, nie można było odsłuchać się tak przyjemnego śpiewu, rozmaitymi głosami wydzierano się, każdy po swojemu, każdy na swoją nutę, jak wilki z Gaudaliszkach. [... ] a polski naród klęcząc i modląc się ocierał łzy, które spadały z twarzy na polskie książeczki, a do dlatego, że mu boleśnie było patrzeć, że proboszcz którego obowiązkiem jest uczyć i nawracać do wiary Chrystusowej w tym języku, jakim naród mówi i chce mówić, a nie odstraszać od wiary nahajkami i więzieniem, obowiązkom swoim grubo się sprzeniewierzył (Chata Rodzinna, nr 47, 1929, s. 7). „Chata Rodzinna" widziała ratunek w oficjalnych umowach prawnych i pod¬ kreślała znaczenie konkordatu podpisanego przez państwo litewskie z Watykanem, który gwarantował prawnie obecność języka polskiego w Kościele. W praktyce często omijano te zapisy, powodując wzrost poczucia presji między wiernymi. Podpisanie konkordatu Litwy z Watykanem [... ] Punkty omawiają stosunki obu państw; między innymi przewidziane jest odmawianie w święta i niedzielę w kościołach modłów za pomyślność Republiki i Prezydenta, nietykalność kościołów, kaplic i cmentarzy, sposób wyznaczania przez Papieża nowych biskupów, obowiązek składania przez biskupów przysięgi na wierność Republi¬ ce, obowiązkowe nauczanie religii katolickiej w szkołach rządowych i popieranych przez rząd, sposób opodatkowania własności duchowieństwa. [... ] Dla nas Polaków najważniejszy jest punkt 21 konkordatu, który głosi: „Biskupi będą czuwali nad tem, aby wszyscy wierni mogli otrzymać pociechy religijne w swoim języku ojczystym według przepisów kościoła. [... ] Znaczenia [... ] dla ludności polskiej na Litwie nikomu z nas tłumaczyć nie trzeba [... ] zbyt bowiem dotkliwie od¬ czuwamy brak nabożeństw i kazań polskich, zbyt często odchodzimy od konfesjonału, odpędzeni przez nie chcącego słuchać po polsku spowiedzi kunigasa' (Chata Rodzinna, nr 3, 1928, s. 1). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 147 OD K O N F L I K T U DO ASYMETRYCZNOŚCI W LITEWSKO-POLSKICH RELACJACH ( Z M I A N Y PO GRUDNIU 1926 R.) Zmiana rządów na Litwie w grudniu 1926 roku oznaczała zwrot kierunku działań w polityce państwa i z czasem przyniosła bardziej widoczne konsekwen¬ cje. W obu pismach dostrzec można pewne zmiany w treści i tonie wypowiedzi, świadczące o dokonanych przemianach społecznych. „Nowiny" prezentowały punkt widzenia dominującej części społeczeństwa, a „Chata Rodzinna" przeszła na pozycje obrony mniejszości polskiej na Litwie. Pismo zawsze chce obsłużyć część społeczeństwa naszego kraju, która nie będąc wrogo wzglę¬ dem naszego państwa usposobiona, żadnej inne mowy albo nie umie lub wybrała sobie polską mowę, jako dla niej dostępniejszą [...]. „Nowiny" jasno i otwarcie wykazują swoją państwowość, nie krępują się wskazać wszystkim, [... ] co jest szkodliwe dla naszego kraju i co [... ] jest szkodliwem i dla nas samych. [... ] Chociaż wiemy, że jest sąsiednie państwo używające tej samej mowy, co „Nowiny" i czytelnicy „Nowin", ale nie zapominajmy, że stanowiska mówiących po polsku na Litwie, pod względem państwowości, musi być inne niż to, jakie mają mówiący nie w naszego państwa granicach. [... ] Obywatel mieszkający na Litwie, według naszego najgłębszego przeko¬ nania, musi być przede wszystkim wiernym swemu krajowi i państwu; wszystko to, czem żyje nasze państwo, jakie ono ma radości, lub jakich doświadcza nieszczęść, wszystko to powinno być jego troską. Nie mamy też wcale chęci siłą, lub wmawianiem zmuszać obywateli do porzuce¬ nia mowy, którą oni używają i zaczynania mówienia w innym języku [... ] Życie samo, interes własny ludzi, nauczy ich jak mają postępować w tym, lub owym razie (Nowiny, nr 1, 1929, s. 1). Postulat zachowania własnej odrębności wysunął się na czoło - głoszono ideę jedności, jednolitości narodu i jego kultury, wręcz czystości, bez jakichkolwiek odmienności, w tym również mniejszości. „Nowiny pisały o tym wprost: Jeżeli jeszcze pozostali tacy, którzy dotąd chcą zaznaczyć swoją odrębność od wspólnego pnia naszego narodu, to szukać ich trzeba tylko pomiędzy wrogami naszego państwa, naszej z takim trudem odwojowanej niepodległości. Dlaczego on jest przekonany (czy ktoś go przekonał), że on powinien zaznaczyć swoją odrębność od wspólnego pnia naszego narodu? Czyżby on czuł, że jest wrogiem naszego państwa? Dziwne jest także, że tu u nas w Kownie wychodzące pismo „Chata Rodzinna" przygarnia takiego człowieka [... ] Czyżby naprawdę miało zamiar splątać się z wrogami naszego państwa? (Nowiny, nr 17, 1931, s. 1). Zachowanie litewskości stało się wówczas jedną z najważniejszych idei i od¬ grywa pewną rolę do dziś. Budowa państwa i kultury narodowej stawała się najważniejszym zadaniem obywateli. Ten motyw bardziej wyraźnie pojawił się w związku z cyklem obchodów 500 rocznicy śmierci księcia Witolda, obchodzo¬ nej w 1930 r. Przewidziano szereg uroczystości w ciągu całego roku, a wizeru¬ nek Wielkiego Księcia Litewskiego krążył po Litwie. Obchodom towarzyszyła budowa nowych ulic (otwarto prospekt Giedymina w Kownie), stawianie pomni¬ ków itp. Gazety publikowały szczegółowy program uroczystości. Dnia 17 bm. wszystkie domy przystrojone flagami, rano nabożeństwo żałobne w Bazylice. Kata¬ falk będzie otoczony sztandarami strzelców, skautów, studentów oraz innych organizacji [... ] na chórach soliści opery państwowej. Organizacje innych wyznań udadzą się ze swemi sztandarami do swoich domów modlitwy. Po nabożeństwie oddziały załogi wojskowej, szaulisi, pracownicy �148 DAGNOSŁAW DEMSKI uniwersytetu, organizacje oraz urzędnicy zbiorą się w dzielnicy Karo Muzeum (Muzeum Wojny), gdzie odbędą się uroczystości jubileuszowe pięćsetlecia śmierci Wielkiego Księcia Witolda. Wie¬ czorem w uniwersytecie oraz w inny salach i szkołach odbędą się bezpłatne odczyty (Nowiny, nr 42, 1930, s. 333). Miało to, jak się okazuje, negatywne skutki dla ludności polskiej. Prezes Towa¬ rzystwa Oświaty „Pochodnia" został nieoczekiwanie aresztowany. W tych dniach kryminalna policja aresztowała prezesa Towarzystwa Pochodnia Budzyńskiego. [... ] był on posądzony o podtrzymywanie stosunków z obcem państwem. [... ] Teraz prowadzi się badanie [... ] sprawa będzie oddana organom sądowym (Nowiny, nr 37, 1930, s. 289). Niespodziewanych wydarzeń w tym okresie było więcej, co świadczyło o narastającej histerii, świadczącej o zmianie klimatu społecznego w ówczesnej Litwie. Niżej przedstawiam duże fragmenty listu do redakcji „Nowin" i komen¬ tarz od redakcji. Ilustrują one te zmiany, a równocześnie pozwalają uchwycić specyficzną atmosferę owych lat na Kowieńszczyźnie. Była w naszym kraju wielka uroczystość, święcili niedawno jubileusz Witolda Wielkiego. [... ] nie mnie opowiadać kim był dla naszej ojczyzny Witold. [... ] ale zdaje rozumieją Jego zasługi nawet i moje sąsiady, takie same ludzie, jak i ja, co to wielkich nauk nie kosztowali. [... ] Kiedy ja dawniej mało co słyszałem o Witoldzie, to już teraz, czytając pisma, dobrze wiem, że Witold zrobił w tamtych czasach Litwę potężną i że samego Witolda wszystkich krajów królowie i ksią¬ żęta bardzo szanowali [... ] A u sąsiada zobaczyłem pismo „Chata Rodzinna" nr 34 i bardzo zdzi¬ wiłem się i zagniewałem [... ] Tam na drugiej stronie, obok Króla Jagiełły stoi jakieści straszydło, a pod spodem napisane jest: Wielki Książę Witold. To tylko wystawianie na śmiech, tylko kpiny z naszego tak wywyższanego Witolda [... ] Na co potrzeba było „Chacie" dawać w piśmie stra¬ szydło, to ja tego nie rozumiem. [...] Może oni chcieli wyśmiać całą Litwę, że to ona teraz z takim szacunkiem wspomina imię Witolda? Jak oni śmieją kpić z tego, co dla nas drogie? Ja sam wi¬ działem dużo portretów Witolda Wielkiego, gdzie ten, co naszym krajem władał, tak jak trzeba jest przedstawiony. [... ] Te panowie nie wzięli pięknego wizerunku Witolda, który łatwo można dostać za pół lita, ale umyślnie, tylko na kpiny, żeby jego sponiewierać skądści wyrwali jakiegoś 'stracha na wróble'. [... ] przeciwko temu trzeba protestować [... ] i z takiemi panami nie warto mieć nic wspólnego [... ] bo to tylko wstyd wychodzi. Z szacunkiem Nowiniarz z Bobt. Przypisek redakcji. Dajemy ten list Nowiniarza z Bobt jedynie dlatego, aby wskazać, jaki obecnie nastrój panuje w gronie obywateli [... ] Co do nas to ten postępek „Chaty" ani trochę nas nie dziwi [...] my od tego pisemka nic innego i nie oczekujemy [...] Prawdę powiedział Nowiniarz z Bobt, że trzeba też było i umieć wyszukać takiego „stracha na wróble", aby nie zamieścić przyzwoitego wizerunku Witolda, kiedy powiedzmy, taki utalentowany polski artysta malarza Jan Matejko, podobiznę Witolda wymalował naprawdę majestatycznie (Nowiny, nr 37, 1930, s. 295); „Chata" postąpiła wcale nieprzyzwoicie w tym Witolda wielkiego roku, dając zamiast W.Ks.L. Witolda jakieś straszydło. Nasz stały prenumerator z Bobt oburzył się na to. Ponieważ zarzut był sprawiedliwy i ten większe miał znaczenie, że go zrobił zwykły obywatel, więc teraz starając się to wytłumaczyć „Dzień Kowieński" i przedrukowując ten sam pana Perkowskiego artykuł „Chata Rodzinna" nie mogą usprawiedliwić swego niewłaściwego postępowania [... ] przecież doprawdy, gdybyście panowie rzeczywiście szanowali pamięć Witolda Wielkiego nie zamierzali naigrawać się z uczuć naszego szerokiego społeczeństwa, to też bez wątpienia znaleźlibyście naprawdę piękny portret Witolda [... ] nawet i kliszy nie trzeba byłoby przygotowywać, każde pismo kowieńskie chętnie by wam pożyczyło kliszę jednego z najlepszych wizerunków W. Ks. L. Witolda [... ] trzeba było tylko mieć dobre chęci (Nowiny, nr 42, 1930, s. 332). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 149 Kowno z owych lat, widziane przez niektórych przybyszów z zewnątrz, po¬ twierdza specyficzny klimat społeczny. Świadectwem są wrażenia dziennikarza łotewskiego z pobytu w Kownie, zachwyconego panującymi stosunkami w Litwie, oznakami jedności i uznawania litewskości za priorytet państwowy. Dokumento¬ wały one zarówno dokonania w przekształcaniu rzeczywistości, jak i rejestrowa¬ ły specyficzną aurę budowania jednorodności i eliminowania odrębności z życia publicznego. Nastawienie na tworzenie narodowej kultury pozostało tylko marze¬ niem na Łotwie ze względu na dużą liczbę mniejszości etnicznych. Każdy, kto walczył za swoją ziemię, za łotewską Łotwę, zrozumie, co się robi w prawdziwego Łotysza sercu, kiedy tylko przed kilku godzinami wyjechał z wieży Babel morza bałtyckiego Rygi i ocknął się w jednej narodowej ziemi, narodowej stolicy [...] Wyłania się pytanie, dlaczego tak nie jest u nas? Jako rażący kontrast międzynarodowej, rosyjsko-żydowsko-niemieckiej stolicy, chcę przeciwstawić litewską stolicę Litwy - Kowno. A n i jeden, nawet najniższy urzędnik, nie zaczepi cię w innej, tylko w litewskiej mowie, ani jednego napisu w obcym języku [...] na wszyst¬ kich sklepach rosyjskich, niemieckich albo żydowskich imiona i nazwiska z końcówkami takiemi, jak litewskie nazwiska, na 'is' lub 'as'. Nasz duch łotewski, choć my szczycimy się swemi wielkiemi powodzeniami, łotewsko-państwowem uświadomieniem, smutno wygląda w porównaniu z narodowym duchem synów Litwy; i tak naprawdę duch, tylko, gdyż Litwin osiągnął to wszystko nie drakońskimi rozkazami o jedy¬ nie litewskie nadpisy i mowę [...] Ta narodowa moc, którą widziałem w ziemi narodowej naszych braci, wzbudziła we mnie święte uczucie. Artykuł swój Lasis kończy temi znamiennymi słowami: „synowie Wielkiej Litwy odwojowali swoją wolność i w dniu 17 grudnia 1926 roku w mocne ręce wzięli ster państwa; przed Łotyszami to jeszcze stoi w przyszłości" (Nowiny, nr 20, 1931, s. 5). W „Nowinach" pisano wprost, że próby opierania się idei jedności społeczeń¬ stwa litewskiego rozumiano na Litwie jako osłabianie i rozszczepianie siły pań¬ stwa i narodu. Nic dziwnego, że takie postawy były zdecydowanie potępiane i zwalczane. Ma się rozumieć, że ci co zajmują odrębne stanowisko, przeciwne stanowisku całego naszego społeczeństwa, którzy i sami siebie zaliczają do tak zwanej mniejszości [... ] i innych starają się przyciągnąć, nie mogą rozliczać na sympatię ze strony obywateli naszego kraj. Wszyscy bowiem czujemy, że oni, kierunkiem swojej polityki rujnując jedność naszego społeczeństwa, osłabiają nasze siły, gdyż je rozszczepiają [... ] i m nigdy dość wolności nie będzie, nim nie usiądą wszyst¬ kim na karkach [... ] z żalem trzeba przyznać, że ten ruch w naszem społeczeństwie daje się za¬ uważyć [...] wszyscy państwowo usposobieni ludzie, dbający o interesy naszej ojczyzny nie mogą zgadzać się z polityką tych panów. Cóż się dzieje z tym, którzy się tej agitacji poddają i zaczyna¬ j ą uważać siebie za mniejszość? Oni oddzielają się od naszego społeczeństwa; a to społeczeństwo teraz łoży wielkie starania, aby jak najprędzej uporządkować swoje kulturalne, materialne i na¬ ukowe sprawy [...] chcą utworzyć 'mniejszość' z tych naukowych i kulturalnych instytucji ko¬ rzystać nie chcą (Nowiny, nr 36, 1931, s. 1); Któż nie rozumie, że i to, w dziedzinie ekonomicznej, sprawa agitacji „Chaty" jest nie tylko niekorzystna, lecz wprost szkodliwa [...] więc każdy z nas powinien rozstrzygnąć pytanie: czy należeć do podnoszącego się w naszym kraju postępu, czy pozostać na miejscu łącząc się z tak zwaną „mniejszością"? (Nowiny, r 36, 1931, s. 2). Z pozycji mniejszości polskiej rzeczywistość była postrzegana inaczej. W reak¬ cji na realizację planu budowy państwa narodowego oraz na presję asymilacyjną, �150 DAGNOSŁAW DEMSKI wyłonił się nowy nurt publikacji w „Chacie rodzinnej" podejmujący kwestię ko¬ nieczności odpowiedniego wychowania dzieci. Rosło pokolenie dzieci, którym rodzice nie mówili jasno kim są. Ten typ treści wypowiedzi oznaczał identyfi¬ kowanie się autorów z kategorią mniejszości narodowej, a treść wskazywała na narrację nastawioną na utrzymanie wartości wewnątrz wspólnoty. Świadczyło to już wyraźnie o zdominowanej pozycji Polaków, skupionej tylko na obronie stanu posiadania. Weźmy nas - Polaków na Litwie, ileż to razy słowo polskie, pieśń polska zanucona u kolebki dziecka, odbijała się w późniejszych latach dźwiękiem, jak uderzenie potężnego dzwonu i to wówczas, kiedy dziecko stawało na rozdrożu [... ] ta pieśń rodzinna, usłyszana przy kolebce w najmłodszem dzieciństwie sprawi, że obudzi się poczucie przynależności do własnego narodu. Wtenczas często dopiero dorastająca panna lub młodzieniec uprzytomnią sobie, że większość ich otaczająca - to coś obcego, nieswojskiego [... ] wiele takiej młodzieży mówi bardzo niepoprawnie po polsku, nieraz dopiero się tego języka uczy, ale dusza jest, mimo wszystko, polska; nawet imiona obce nie mogą utrzymać rozbujałego dzwonu lat dziecinnych, pieśni polskiej, słyszanej od matki lub ojca [... ] „Konrad Wallenrod" - imię było niemieckie - ale dusza litewska została. W tym wierszu potężnym poznać możemy siłę pieśni ojczystej, słyszanej przez młodego Konra¬ da od starszego kapłana litewskiego Wajdelotę [...] ta pieśń właśnie torowała mu drogę w chwi¬ lach ciężkich, w niewoli u Krzyżaków i ona sprawiła, ze został w swych uczuciach - Litwinem. [... ] potwierdzenie tego przykładu znajdujemy u nas, wśród mniejszości polskiej, bardzo często; słowo polskie cudów dokona a nawet u odszczepieńca przypomni mu chwile, spędzone w otocze¬ niu polskim, w gronie swojskiem i zdoła go poruszyć do głębi serca, a może nawet nawrócić na ojczyzny łono (Chata Rodzinna, nr 2, 1928, s. 2). Rocznice świąt państwowych dawały możliwość poznania oceny sytuacji po¬ litycznej dokonywanej przez wszystkie gazety. Jeszcze do 1926 r. w „Chacie Rodzinnej" pomijano artykuły upamiętniające rocznice państwowe Litwy. Nie zapominano natomiast o rocznicy Konstytucji 3 maja. Po dojściu Antanasa Smetony (grudzień 1926) do władzy jako prezydenta, rocznica uzyskania niepod¬ ległości była już odnotowywana. Prezentowano główne tezy okolicznościowych wystąpień prezydenta Litwy, ale towarzyszył temu komentarz redakcji, dający wyraz opinii formułowanej z pozycji Polaków. Niżej zamieszczam fragmenty komentarza polskiego do jubileuszu dziesięciolecia niepodległości Litwy: [... ] od dziesięciu lat przestaliśmy być niewolnikami Moskwy! To zdanie zawiera tak dużo dla synów narodu, który tak kiedyś nade wszystko wolności miłował. Jeżeli pokolenie nam współczes¬ ne tak słabo odczuło ogrom chwili [... ] to tłumaczyć to należy częściowo zrośnięciem się nie tylko rąk naszych, ale, co gorzej, i duszy naszej z kajdankami najeźdźcy, a częściowo oszołomieniem umysłowym i stępieniem uczuciowym z jakiem wyszliśmy z okropności i przeżyć wielkiej wojny [...] Dopiero zmierzywszy wypadki 1918 roku łokciem naszych dziejów przed i porozbiorowych, spojrzawszy krytycznem okiem z oddali roku 1792, 1831 i 1863 dostrzeżemy w tem roku 1918 rękę Opatrzności, która w owej chwili dzieje tej części Europy zawróciła na miejscu i stał się cud: modły i męki tylu pokoleń naszego narodu, tylu zastępów poległych, powywieszanych, postrze¬ lanych lub zamęczonych w więzieniach i Syberii zostały wysłuchane. Naszemu pokoleniu danem było przekonać się namacalnie i naocznie, że ofiary beznadziejne powstań naszych, ofiary zastę¬ pów, które później szły na zgubę w więzieniach rosyjskich za robotę oświatową wśród ludu - że te ofiary były potrzebne i na marne nie poszły siejąc ziarna przyszłego zmartwychwstania i kładąc ten jedynie trwały fundament pod późniejszą niezależność państwową, która bez owej serdecznej �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 151 krwi ofiarnej, bez owych poświęceń utrzymać się nie może, jak kamienie bez zaprawy wapiennej i cementu [...] Oto, jakie myśli wiążą się z owym zamkniętym okresem historii. Gdy, kolejno, rzucimy okiem na świeżo przeżyte przez nas 10-lecie w ramach młodego Państwa Litewskiego, zauważyć musimy, że uczucia, jakie przeżywamy dziś w kraju z racji tego jubileuszu są nieco odmienne w duszy Litwina i Polaka [...] Nie będziemy chyba w błędzie, jeśli wczuwając się w duszę litewską powiemy, że napawa j ą dziś duma, iż narodowi litewskiemu udało się nie tylko zdobyć państwową niezależność, lecz przez 10 lat państwowość rozwijać, rozwijać siły narodowe pod wieloma względami, rozszerzać oświatę, zwłaszcza ludową - co dziś już daje możność narodowi litewskiemu wprowadzać przymusowość nauczania, podnieść stopień wykształ¬ cenia i znacznie powiększyć liczebność inteligencji litewskiej (Chata Rodzinna, nr 8, 1928, s. 2); A co najważniejsze, to owe błogie poczucie każdego Litwina, że jest u siebie w domu, rządzi się tak jak to jego narodowi dogadza, jak jego potrzebom narodowym najlepiej służyć może; Ten radosny nastrój duszy naszych współziomków Litwinów, najzupełniej wyczuwamy i winszujemy im, że 10-lecie, zrodzone z przeżyć wieku niewoli naszej wspólnej tak hojnie ich obdarzyło [... ] A jak jest w naszej duszy? Czy gdyby dziś w ogólnym chórze radości głos nasz się odezwał - nie byłby rażącym zgrzytem? Czy po 10 latach zostaliśmy już usynowieni przez państwowość bli¬ skiego nam narodu litewskiego choć w takim stopniu, jak to uczynił obcy nam naród łotewski? Czy w bilansie naszym narodowym mamy również tak bogaty dorobek oświatowo-kulturalny do zapisania na pierwszej stronicy rozpoczynanego drugiego 10-lecia [...] czy też straty nawet z zasobów z jakiemi rok 1919 rozpoczynaliśmy? A w dziedzinie ekonomicznego stanu posiadania, czy nam również sił przybyło, jak ziomkom litewskim, czy też przeciwnie - mamy straty i ubytki do zanotowania? A w dziedzinie najczulej i najmocniej wyczuwanej przez społeczeństwo nasze - w zakresie kościelno-religijnym, czy zażywamy błogości i pokoju oraz uczucia zadośćuczynienia naszym zawsze gorącym niezmiennie serdecznym, pragnieniom i potrzebom religijnym, czy też przeciwnie - uczucie zawodu i żalu, bólu i upokorzenia jest naszym udziałem? Te pytania cisną się mimowolnie każdemu Polakowi do głowy w dniu jubileuszu; mimo to wierzymy jednak mocno, że musi nadejść chwila, gdy wszyscy obywatele kraju bez różnicy na¬ rodowości, wyznania i przekonań w jednakowej mierze będą mogli korzystać z dobrodziejstw Niepodległości, gdyż wymaga tego sprawiedliwość dziejowa i dobrze rozumiany interes Państwa (Chata Rodzinna, nr 8, 1928, s. 3). Skutki działań podejmowanych przez państwo, hasła specyficznie rozumia¬ nej jedności i eliminowania wszelkich odrębności, przyniosły pożądany efekt. Dla Polaków zaczął się czas stagnacji, bezsilności i narastającej powoli uczucia rezygnacji. Artykuły i listy rejestrują proces odchodzenia od tradycji polskiej. [...] gdzie więc są ci, których nigdy nie ma (w stowarzyszeniach), nigdy nie ma na dorocznych walnych zebraniach stowarzyszenia? Oni wszyscy siedzą w domach i myślą o niebieskich migda¬ łach, a może i wcale nie myślą; a może się boją? czego i kogo? przecież stowarzyszenie istnieje legalnie, prawnie, otwarcie; a może kto swego cienia boi się? no, to taki mógłby się zapisać do innego stowarzyszenia, któremu na imię „Stowarzyszenie Tchórzy patentowanych i niepopraw¬ nych" (Chata Rodzinna, nr 13, 1929, s. 3); Niejeden czytelnik „Chaty" - uległ ich namowie zaprenumerował jedno albo drugie pismo [... ] a przez niedbalstwo zaniechał odnowić prenumeratę „Chaty", co dowodzi, że my jeszcze nie ugruntowani i chwiejni jak ta trzcina, co ulega przemocy wiatru i gnie się w stronę, w którą wiatr wieje (Chata Rodzinna, nr 41, 1929, s. 8); Człowiek bez zasad; wie, co lepsze, a idzie za gorszym, wie co piękne i kulturalne, i idzie za tem, co brzydkie i gruboskórne; chwiejny jak trzcina, bo nie mając swego przekonania, nagina się do zdania czy wymagania innych, chwieje się raz w tę stronę, to znowu w inną, jak chcesz tak nim �152 DAGNOSŁAW DEMSKI pokierujesz, jak zagrasz, tak tańczy. [... ] Na takim człowieku w żadnej sprawie oprzeć się nie można, nie można na nim polegać, a więc i interesu z nim mieć nie można, bo nie ma pewności, czy się w pewnej chwili nie zachwieje, czy nie opuści swego współzainteresowanego, czy nie zawiedzie, czy nie zdradzi, i to w chwili może najważniejszej i najbardziej rozstrzygającej o dalszym losie sprawy [... ] niestety tych drugich, to jest, ludzi bez zasad albo z chwiejnymi zasadami... jest w naszem społeczeństwie dosyć dużo. I takie to jednostki zachwaszczają życie nasze rodzinne, społeczne i narodowe do tego, że cała społeczność, która z tych jednostek się składa, kuleje, wiedzie żywot mizerny, suchotniczy. Ileż to razy słychać utyskiwanie, nieraz skargę żony, że mąż to dobry człowiek, ale bez zasad, słaby; lada towarzysz czy znajomy, wyprowadzi go z domu i czyni z nim prawie co chce; a w domu stąd nieporządek, brak zgody, harmonii rodzinnej, brak ciepła rodzinnego, brak dobrego przykładu głowy domu, brak tej tężyzny, jaką świecą rodziny kulturalnych narodów w Zachodniej Europie (Chata Rodzinna, nr 42, 1929, s. 1); W dziedzinie narodowej dlaczego nasze polskie społeczeństwo się kurczy, maleje? Bo mamy ludzi bez zasad, ludzi, którzy dla kawałka chleba, dla wygody życiowej, poświęcą przekonanie, sumienie, tradycję rodową, cześć ojca i honor matki, poświęcą to co najdroższe w ich gnieździe rodzinnem, oplwają to wszystko co było w przeszłości, aż i przyszłość i m w oczy plunie i pogar¬ dą ich okryje (Chata Rodzinna, nr 42, 1929, s. 2). ZWIĄZKI MIĘDZY RODZAJEM TEKSTU, A FUNKCJĄ, JAKĄ M A O N SPEŁNIAĆ U ODBIORCY Zbiorowa tożsamość zawiera zarówno konstruowanie pojęcia „my", jak i „oni", czego rezultatem staje się spajanie wspólnoty wokół określonych wartości. Poza funkcją nadawania sensu, ważna jest także funkcja, jaką ma spełniać u odbior¬ ców struktura wewnętrzna tekstu publikacji. Oznacza to rozpoznanie przeważa¬ jących rodzajów narracji z punktu widzenia ich celu - stąd np. opowieści sukcesu, wyrażające przezwyciężanie przeciwności, czyli zbiorowy wysiłek zakończony pozytywnie, charakteryzujące najczęściej narracje grup dominujących w społe¬ czeństwie, a z drugiej strony narracje wspólnotowe, niszowe lub subkulturowe, wyrażające opór i kontr-wersję rzeczywistości wobec obowiązującej oraz chęć przetrwania. Proces odbierania sensu zachodzi głównie dzięki temu, że opowieś¬ ci zespalają publiczność za pomocą sytuacji, w których czytelnicy odkrywają, iż identyfikują się z pewnymi postaciami lub rolami, a przede wszystkim mają wspólne doświadczenia z tymi, o których mowa w opowieściach. Te same narzędzia wyrazu, oddziaływujące na doświadczania odbiorców za¬ stosowano również w prasie interesującego mnie okresu. Zarówno „Nowiny", jak i „Chata Rodzinna" obfitują w różnorodne opowieści. Oba tytuły nastawione były na przekonanie odbiorców do własnej interpretacji rzeczywistości. A skoro realizowały one nieco inaczej sformułowane konkretne cele, to i ich środki styli¬ styczne różniły się. Poza artykułami wstępnymi, które wprost poruszały istotne kwestie dla mobi¬ lizacji ludzi, czy polemikami, nasyconymi perswazją, obecne były innego rodza¬ j u teksty jak: mity, legendy, opowiadania, wiersze, czy folklor. Większość z nich służyła również mobilizacji społecznej. Część jednak, jak listy z prowincji, były czasem narracją piszących o samych sobie. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 153 Zamieszczone w pismach opowieści można podzielić na kilka kategorii: mity i legendy pogańskie, nawiązujące do czasów plemion bałtyckich, litewskich i pruskich, podania historyczne z okresu początków Wielkiego Księstwa Litew¬ skiego, z epoki Witolda i Jagiełły, opowiadania z czasów powstania styczniowe¬ go i niewoli rosyjskiej. Oba pisma sięgały do przeszłości, ale wykorzystywały również wydarzenia współczesne. „Nowiny" drukowały legendy starolitewskie, tłumaczone na polski z języka litewskiego. W większości były to opowieści z pogańskich lub plemiennych cza¬ sów, a opisywały najczęściej zmagania i walki Litwinów lub Prusów z najeźdź¬ cami. Tymi ostatnimi byli najczęściej Polacy, Mazurzy, ale także Rusini, a cza¬ sem Skandynawowie. Bohaterzy, którymi często były kobiety, poświęcali życie w obronie ojczyzny, np. „Zaklęta dziewica" (Nowiny, nr 2, 1923, s. 14-19), legenda o Żywili (Nowiny, nr 29, 1923, s. 262), czy o Jaunute - słabej ciałem, ale mocnej duchem wajdelotki (Nowiny, nr 41, 1923, s. 262). Opowiadania tego typu były przestrogą przed bliższym wiązaniem się z obcymi, gdyż to zawsze źle się kończyło dla litewskich kobiet i mężczyzn. Jednym z bardziej interesujących było „Wajdewutis. Opowiadanie z dziejów Litwy", autorstwa Marii Reutt (Nowiny, nr 30-37, 1924). Poza typowym wąt¬ kiem walk z obcymi, podkreślaniem, że najgorszymi z wrogów byli Polacy, gdyż zabierali w niewolę dzieci litewskie, pojawił się motyw zjednoczenia wszystkich plemion litewskich. Zagrożone przez Krzyżaków plemiona wybrały „kunigasa" (księdza), co było widocznym znakiem zaświadczającym o dojrzałości plemion, które przekształciły się w naród zdolny do nowych wyzwań i zadań. Nie brakowało również historycznych podań z czasów Witolda i Jagiełły, np. „Litwinka i krzyżak" (Nowiny, nr 29, 1924, s. 243) Wówczas rolę obcych przyjęli na siebie Krzyżacy. W opowiadaniach osadzonych w czasach rosyjskich przeważał wątek antago¬ nizmu polskich panów i litewskich chłopów („Opowiadanie starca"), zmuszania lub nakłaniania Litwinów, by zostali Polakami („Jak Jadzia stała się niepiśmien¬ ną") (Nowiny, nr 27, 1924, s. 226). Te historie miały być ostrzeżeniem przed tymi, którzy odcięli się od tradycji swoich przodków, później stali się nieszczę¬ śliwi lub nikomu niepotrzebni. Opowieści osadzone współcześnie służyły podkreślaniu wyższości Litwinów i ich wartości nad postawami przedstawicieli innych narodów. Przykładem była „Niebieska dziewczyna" (Nowiny, nr 12-13, 1929, s. 92), gdzie studenci kilku narodowości przyjaźnili się i razem bawili (Litwin, Polak, Rosjanin, Szwajcarka). Polakowi i Rosjaninowi podobało się, że Litwin choć raz przyłączył się do ich kompanii i przestał tkwić na swoim ascetycznym „worze popiołu". Jednak później Litwin opamiętuje się, przestaje trwonić czas, rozmyśla o Matce Boskiej i ostatecz¬ nie poświęca swoje potrzeby na rzecz bardziej wzniosłych wartości zbiorowych. Bohaterem opowiadania „Bałagan Wileński" był zdolny syn starego Litwina Kiaiszunisa, który został lekarzem (Nowiny, nr 41-46, 1922). Podobnie jak inne dzieci sąsiadów zmienił on nazwisko na polskie i od tej pory nazywał się Kaczyński. Mieszkał na wsi niedaleko Wilna. Będąc rozumnym człowiekiem �154 DAGNOSŁAW DEMSKI i dobrym lekarzem, dostał propozycję przygotowania wyborów do sejmu, a po¬ tem sam został posłem. Rozczarowuje się do Polski widząc, jakie oszustwa odbywają się w polityce, w warszawskim sejmie, czy w policji. W końcu nie chcąc godzić się dłużej na te matactwa, wraca z powrotem do nazwiska swoich przodków i wyjeżdża z Warszawy na Wileńszczyznę. Dowiadujemy się z tej opo¬ wieści o wyższości porządku i uczciwości Litwinów nad Polakami, Wileńszczyzny nad Warszawą. W opowiadaniach zamieszczanych w „Chacie Polskiej" od początku brako¬ wało przede wszystkim wątków plemiennych i pogańskich. W jedynej tego typu opowieści o rycerzu Gasztołdzie i pięknej Helenie, napisanej przez Zygmunta Krasińskiego (Chata Rodzinna, nr 25, 1922, s. 7), pogaństwo zostało przeciwsta¬ wione chrześcijaństwu. To opowieść o rycerzu, który dokonuje niezwykłych czy¬ nów dla ukochanej kobiety, która początkowo ulega mniej rycerskiemu Swidrygajle - wyznawcy Perkuna. Rycerz z pogardą odnosi się do resztek dawnych wierzeń, wyjeżdża w świat na zachód, szukając zapomnienia. Wraca do kraju po 20 latach, bogaty, pełen nowej wiedzy i znajomości innych sposobów myślenia. Dużo się zmieniło przez te lata. W miejscu domu dziewczyny stoi teraz kaplica. To opowieść o słuszności otwierania się na świat, stawiania na uniwersalną mądrość, kosztem zamykania się w swojej, czasem zbyt wąskiej, tradycji. Pod koniec lat dwudziestych pojawia się coraz więcej opowiadań pokazują¬ cych konieczność stawiania oporu groźnej rzeczywistości i zwiastujących kres dotychczasowo obowiązujących reguł, m.in. „Ostatnia lekcja. Opowiadanie ma¬ łego Alzatczyka" (Chata Rodzinna, nr 33, 1929, s. 4), czy opowieść Władysława Reymonta o dzieciach wrzesińskich prześladowanych w szkole pod zaborem nie¬ mieckim (Chata Rodzinna, nr 7-8, 1929, s. 3). Te opowiadania kojarzyły się z aktualną sytuacją na Litwie. Był to czas, kie¬ dy wprowadzono obowiązek posyłania dzieci do szkół początkowych, w związ¬ ku z czym większość polskich uczniów trafiła do szkół litewskich. Opowiadanie Heleny Romer „Pan i poddany" było z kolei historią wiernego sługi, który pomagał panom podczas powstania styczniowego i za to został ze¬ słany na Sybir (Chata Rodzinna, nr 2, 1929, s. 3). Sięganie do przeszłości służyło wzmacnianiu zbiorowej tożsamości, pomaga¬ ło w ustaleniu kategorii kim jesteśmy, jasno wskazywało na niesprawiedliwości, antagonistów, ale również ukazywało działania, które przyniosą zmiany. Podania litewskie o pradawnych czasach służyły temu, by w Litwinach odżył dawny duch bohaterski. Odwoływały się one do plemiennej przeszłości, pogańskich ka¬ płanów, podkreślały motyw obrony przed obcymi. Opowieści z późniejszych okresów także skupiały się na walce, podkreślały wyższość podtrzymywania tradycji, potępiały natomiast zbytnią otwartość na kontakty z obcymi. W tym samym czasie opowieści prezentowane w „Chacie Rodzinnej" mówi¬ ły o wyższości chrześcijaństwa nad pogaństwem, dostrzegały zalety i korzyści kultury przyniesionej z zewnątrz, nakłaniały do otwartości na wpływy z ze¬ wnątrz. Wydaje się, że w owym czasie Polacy na Litwie identyfikowali się z tą �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 155 częścią tradycji litewskiej, która przejęła ze świata wartości uniwersalne, ceniąc j ą bardziej i wynosząc ponad to, co lokalne. Takie dwie interpretacje rzeczywi­ stości trudno było pogodzić ze sobą. Współczesny autor litewski Leonidas Donskis, pisząc o litewskiej filozofii X X w., zauważył, że w latach dwudziestych i trzydziestych Litwa nastawiona była na tworzenie narodowej kultury. Litwini w owym czasie traktowali polskie ziemiaństwo podobnie jak Niemcy Francuzów. Donskis widział różnice w spo¬ sobach określenia tożsamości zbiorowej między podejściem herderowskim od¬ miennym od pojęcia cywilizacji wyrosłej w kręgu myśli francuskiej. Według nie¬ go Niemcy definiowali siebie za pomocą pojęcia kultura, a Francuzi posługiwali się koncepcją cywilizacji. Kultura odwoływała się do pojęcia ducha, do możli¬ wości podtrzymywania czystego ducha, esencji, twórczego ducha oddzielonego od sfery ekonomii i polityki. W przeciwieństwie do tego w cywilizacji nastawio¬ nej na uwolnienie jednostki z zabobonów, widzieli wszystko to, co sztuczne, banalne, zdegenerowane i pustą konwencją (Donskis 2002, s. 181). Na podstawie materiałów pochodzących z „Nowin" i „Chaty Rodzinnej" moż¬ na stwierdzić, że w latach dwudziestych i trzydziestych na Litwie Kowieńskiej Polacy znaleźli się na pozycji odwołującej się do wartości uniwersalnych w prze¬ ciwieństwie do lansowanego przez państwo hasła budowy jednolitego narodu i kultury. Stało się tak pomimo ich przynależności do tradycji romantycznej, która zbliżała Polaków do modelu tożsamości zbiorowej opartego na herderowskiej koncepcji kultury. Przytoczone wyżej cytaty potwierdzają taką interpreta¬ cję. Różnice między narracjami stały się rażąco widoczne od czasów obchodów 500-lecia śmierci Witolda, a jak widzieliśmy w przedstawionych wyżej fragmen¬ tach artykułów, każda odrębność uznawana była wówczas za zagrożenie dla jed¬ ności państwa. Obie narracje są retrospekcyjne, ale dobierają z przeszłości inne elementy - generalnie Litwini podkreślali różnice między kulturami i narodami, Polacy - to, co łączyło oba narody w przeszłości. Litewskie publikacje można uznać za narracje dominującej kultury. Odzwier¬ ciedlają one hegemoniczne wizje i podtrzymują status quo. Zaprzeczanie uzna¬ nia racji „drugiej strony" było typowe dla aktywistów, co świadczyło o ideolo¬ gicznym podejściu tych publikacji. W przeciwieństwie do nich, opowieści „Chaty Rodzinnej" można uznać za narracje wspólnot przedstawiających istotną dla nich kontr-wersję rzeczywistości i ich samych. Wyrażały one opór przed dominującą narracją kulturową. W pole¬ mikach Polacy musieli konfrontować się z negatywną reputacją nadaną im przez dominującą litewską grupę, zmagając się z nieprzyjemnościami i frustracjami spowodowanymi złą reputacją w wizji dominującej grupy i coraz bardziej margi¬ nalizowaną pozycją społeczną w państwie. W „Nowinach" można było spotkać także tzw. opowieści o sukcesach, których tematem były wysiłki, jakie grupa włożyła w celu odnowy. Sukces zapewniały narracje cechujące się przejrzystością, wiarygodnością i spójnością w przeko¬ nywaniu potencjalnych odbiorców. Wydaje się, że „Nowiny" nie cieszyły się �156 DAGNOSŁAW DEMSKI wystarczającą wiarygodnością, ale wielu czytelników polskojęzycznych sięgało także wprost po prasę litewską. Polskie narracje coraz bardziej przybierały postać narracji upadku, w których miejsce jasności i wiary w argumenty zajmo¬ wało tłumaczenie się i reagowanie na ataki strony przeciwnej. Wiarygodność również powoli topniała, gdyż, jak pisali sami redaktorzy „Chaty", wielu czy¬ telników popierało pismo skrycie, w obawie przed represjami litewskimi. Za tym rodzajem narracji krył się również język mówiący o niepewności jutra, rozpa¬ czy i rozżaleniu. To nie mogło prowadzić do sukcesu, raczej było rejestracją stopniowego upadku. Przedstawione wyżej narracje są również świadectwem ówczesnych świato¬ poglądów. Za dyskusją nad tym, kto jest Polakiem, a kto Litwinem, krył się poja¬ wiający się w owych latach duch nacjonalizmu, obecny już w całej ówczesnej Europie. Stąd debaty nad definicją Polaka i Litwina, lokowanie początków narodu litewskiego w legendach. Wyraźną cechą tych dyskusji było stosowanie kodów primordialnych - takich jak więzy krwi, pochodzenie, przeszłość, korzenie, bo¬ lesny problem wynarodowienia, patriotów i zdrajców narodu. Przedstawiony materiał pozwala na sformułowanie wniosków dotyczących wzorca interakcji Litwinów i Polaków w latach dwudziestych i trzydziestych X X w. Wydaje się, że podlegał on kilku regułom. Po pierwsze, można wysnuć wniosek, że Litwini i miejscowi Polacy postrzegali siebie jako całkowicie prze¬ ciwstawne strony. To, co dla jednych miało wartość (szeroko rozumiana litewskość) było zaprzeczaniem wartości drugiej (polskości na Litwie). Symbole sto¬ sowane przez obie strony służyły podkreślaniu wzajemnego zaprzeczenia (Witold kontra Jagiełło), co oznaczało funkcjonowanie reguły opozycyjności - zaprze¬ czania istnienia drugiego. Chociaż, w publikacjach „Chaty Rodzinnej" na temat księcia Witolda, przedstawiany był on jako przyjaciel Polaków i bliskich związ¬ ków między obu narodami, a to przeczyło by obowiązywaniu przeciwstawności. W przedstawionym materiale przewija się również motyw świadczący o funk¬ cjonowaniu reguły wyższości. Każda ze stron postrzegała siebie jako wyższą od przeciwnej oraz tłumaczyła to na inne sposoby i odwoływała się do odmiennych kategorii (np. „inteligencja pańska" i „chłopska"). Ostatnią regułą obecną we wzajemnych interakcjach jest wrogość. Leżała ona u podstaw „rytuałów" eliminowania przeciwnika z przestrzeni publicznej. Wy¬ mieniłem prezentowane w „Chacie Rodzinnej" przypadki pozbawiania Pola¬ ków pracy, rugowania języka polskiego z przestrzeni publicznej (szkół, kościoła, ulicy), utrudniania działalności organizacji społecznych i kulturowych, pozba¬ wiania ziemi. Podsumowując, chcę podkreślić, że w sytuacji budowania jednolitego narodu ziemiaństwo, będące w owym czasie reprezentantem całej populacji Polaków na Litwie, nie mogło odegrać znaczącej roli społecznej, gdyż w tej konfrontacji zajęło pozycję zbliżoną do ponadnarodowego uniwersalizmu chrześcijańskiego. Litewska siła mobilizacji społecznej, podtrzymująca ducha narodowego i wsparta działaniami nowego państwa oraz wielu aktywistów, nie dała szans wartościom uniwersalnym, liczącym się tylko w społeczeństwie wielokulturowym. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 157 Ten typ konfrontacji należy już do historii stosunków litewsko-polskich. Większość ziemiaństwa polskiego wyemigrowała, a ich potomkowie mieszkają w Polsce, Ameryce i w krajach Europy. LITERATURA Chata Rodzinna. Pismo tygodniowe ilustrowane, Kowno, wrzesień 1923 - grudzień 1930. D o n s k i s L e o n i d a s 2002, On the Boundary of Two Worlds: Lithuanian Philosophy In the Twentieth Century, Studies In East European Thought, t. 54, s. 179-206. G o f f m a n E r v i n g 2005 [1967], Rytuał interakcyjny, PWN, Warszawa. J a c k i e w i c z M i e c z y s ł a w 2003, Prężny pośrednik. Prasa polska w Kownie 1919-1940, Darbai ir Dienos, t. 34, s. 103-143. Nowiny, Kaunas, grudzień 1921 - grudzień 1931. R a p p o r t N i g e l 2002, The Narrative as Fieldwork Technique. Processual Ethnography for a World in Motion, [w:] Constructing the Field. Ethnographic Fieldwork in the Contem­ porary World, Vered Amit (ed.), Routledge, London, New York, s. 71-95. Strzecha Rodzinna, Kowno, marzec 1922 - sierpień 1923. W a ń k o w i c z M e l c h i o r 1958, Na tropach smętka, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. DAGNOSŁAW DEMSKI POLISH-LANGUAGE NEWSPAPERS " N O W I N Y " A N D "CHATA RODZINNA" I N KOWNO. TWO NARRATIVES ON POLISH-LITHUANIAN RELATIONS Summary Contemporary relations between Lithuanians and local Poles in Lithuania seem to be a mixture of emotions, distrust, aggression and lack of understanding. At the base of the conflicts between them lies a pattern of mutual interactions shaped in the times of establishing independent Lithuanian state after I World War. At the same time Vilnius region was incorporated into Polish state, and this event is being perceived by Lithuanians as Polish occupation. The process of con­ struction of such a pattern can be traced in the press narratives from 1920s to 1930s. The author analyzed two weekly newspapers published in Polish for rural population. "Nowiny" expressed the Lithuanian and state point of view, while "Chata Rodzinna" was a voice of Polish minority. The article focuses on the main features of two narratives - underlining characteristics of this type of press narrative, including imposing the sense through a thematic order. Data from the press shows the main points of discourse, themes, persuasive devices and explanation reflec¬ ting the changes in political and social context between 1922 and 1930. Specific context of the time was imprinted on the content and the form of publications. Main themes considered by author are: defining Polish minority, the debate between peasant and noble class intelligentsia, struggle over public area, etc. Press articles prove that political changes in 1926 led to the deeper transformations of the social and cultural landscapes in Lithuania. The initial conflict reflecting a state of Polish-Lithuanian relations in the beginning of the 1920s, was replaced by the asymme¬ try in these relations. Lithuanian state put a lot of effort to homogenize its citizens, standardize them and make loyal by ignoring all kinds o f pluralism, dialogue and ethnic minorities. As a conclusion three patterns of mutual interaction were presented: negation of the Other, super¬ iority of particular group and rule of animosity. They were all often presented in the rituals of �158 DAGNOSŁAW DEMSKI elimination the other from a public sphere. In this particular period and in the context of building a homogenous state and nation, the landowners could not play a significant role in the society for they represented the whole Polish community in Lithuania and were perceived as elements dangerous to the political, social and cultural cohesion of the country. In this particular moment of history they found themselves in a position close to over-national Christian universalism. The Lithuanian social mobilization gave no chance to any forces carrying universal values for they were recognized mainly in a multicultural society, which opposed the ideology of the state. D.D. Adres Autora: Dr Dagnosław Demski Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: ddagno@poczta.fm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f8e1cd161997a98878355e6abee6823.jpg bce3c1aee36773872e6557a4a6cc868b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kozibród łąkowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [dawna Dolina Starej Roboty] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia trawę o nazwie kozibroda (związana z wypasem owiec). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.2.8.5_01 dawna hala Stara Robota Dolina Starobociańska hodowla zwierząt pasterstwo wypas https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f594ffbf5f932f3607bff7a16a932a5.jpg 4bb876baf0f9fbd0a7e528535ece469c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07462ad9960263d5779a8c148822cf19.jpg cca32e2f704f40306d665224b404f1da https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd3cd45b377c826876d0a5e8880bae37.jpg 53b385e5f4e03e9ce8126b14d780e04c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz kulturowy Podhala / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają strukturę użytków - tereny uprawne; w głębi widać las i góry oraz polną drogę na skraju pól (3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.13.3_01 PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.13.4_01 PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.13.5_01 Brzegi grunt rolny krajobraz kulturowy okolice Nowego Targu Podhale rolnictwo struktura użytków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c1184e2972d4fa1a4e9e664151f97a0.jpg 6826a0e08e67c6243e93fd6fe2b207ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz małego miasteczka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczawnica (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo ; formy osadnicze ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia widok ogólny na miasteczko Szczawnica Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.38.III_J.3.18.1_01 formy osadnicze miasteczko okolice Nowego Targu osadnictwo Szczawnica https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec189dcb78437beaa999f4a27e6f69d3.jpg b1c6ab6e077133522ad0c6364a5832da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz nad jeziorem Wiżajny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; krajobraz kulturowy ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia jezioro Wyżajny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.4.3.3_01 jezioro krajobraz krajobraz kulturowy okolice Suwałk transport wodny Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/414b11c497a34ff46a5379d7079e930e.jpg 8dfb65d7cb9f2abcf1fcf60f586af590 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz nad jeziorem Wiżajny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia jezioro Wiżajny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.3.16.1_01 jezioro okolice Suwałk przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0f7a679636fa0bcd1cfe7fcdfe8521a.jpg b5cc92cdd405d025cd51c4a950a30db9 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2817fa6565152b487182c374ff3f6f5.jpg 86df51dfc2dd21c79011b0a4ec7c7599 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz nad rzeką Brok / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Świerże (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource krajobraz ; rzeka ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia rzekę Brok Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.19.X_B.3.13.5_01 Brok okolice Ostrowi Mazowieckiej rzeka Świerże transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05b86a19359bceaf68803ea76c93edc2.jpg d43c304bb172ce72a780c4f373aa4e8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz nad rzeką Pilicą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Góra (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia widok z miejscowości Góra na rzekę Pilicę. Uwaga:- miejscowość Góra to obecnie dzielnica Nowego Miasta Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.26.IV_F.5.13.2_01 Góra Pilica przedmieście Nowego Miasta rzeka transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a976d3cc39890bd4ec66b4e0c00cb6d.jpg 0a736b9dc63b4fb45befbb98cd9443d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz nad rzeką San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; krajobraz ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia widok na rzekę San z Bartkówki (widok w górę rzeki). Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.3.6_01 Bartkówka krajobraz okolice Rzeszowa rzeka San transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8914edc74be26c7eaf8df8b078ebed5b.jpg 5b3771ecf532c51443a1fc2e784407b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz nad rzeką San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bystre (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; rzeka ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia rzekę San (widok w dół rzeki) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.32.XIV_F.4.11.1_01 Bystre krajobraz okolice Leżajska rzeka San transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ab77ac309bf4b4d4398d3d55d33b4c6.jpg ba349e33c33d9c75dc5dac96c1337a02 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3157a95b9b1d8aa03688022214c00bc2.jpg 2423d1a6975a1271cb05d715bb7fa46d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz nad rzeką Wisłoką / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jaworze Dolne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Wisłoka (rzeka) ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia widok na rzekę Wisłokę (1), bydło przeprawiające się przez rzekę (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.35.VIII_F.3.12.2_01 PAE_FNK_29.35.VIII_F.3.12.3_01 Jaworze Dolne okolice Dębicy rzeka transport wodny Wisłoka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2773327edc909c82f09d322a431d4d6f.jpg 818263b87c59eb8e40ea537f5688bcca https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25bbc227b33f61d52ced19f5a983fbc2.jpg ad5fe00070ffec6f5a8a9cf05d52b59c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f60f4ab3f02934e53531d00977ee26ee.jpg 1425b091ade3b7f5d04a593215f8240b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz nadwiślański / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - okolice Zawichostu (woj. świętokrzyskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; krajobraz kulturowy ; Wisła (rzeka) Description An account of the resource fotografie przedstawiają zabudowania wiejskie widoczne od strony rzeki Wisły z bliższej i dalszej perspektywy (1,2)oraz widok w okolicy Zawichostu na prawy brzeg rzeki Wisły (3). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.30.XI_F.4.13.6_01 PAE_FNK_31.30.XI_F.4.15.2_01 PAE_FNK_31.30.XI_F.4.15.4_01 budownictwo wiejskie krajobraz krajobraz kulturowy okolice Sandomierza rzeka Wisła zabudowania wiejskie Zawichost https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9f64d01e9e71994bc9d198da42eeba0.jpg 54cb31a4537858b2ca26603453d18926 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz wiejski (widok ogólny) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment krajobrazu i widok na wieś Jegliniec Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.18.6_01 formy osadnicze Jegliniec okolice Sejn osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fa6034bdf61446790884b812965d832.jpg d41dbab851381d7d3c3acf8ecc3a913e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz wiejski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Solina (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia widok ogólny wsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.VIII_H.3.4.1_01 formy osadnicze krajobraz okolice Leska osadnictwo osadnictwo wiejskie Solina wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8702b925cebe9972a8c53cd0a91846b0.jpg db36c6e21415edc8f740ba0274bdce5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz wiejski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Tarzymiechy (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia pastwiska nad rzeką Wieprz we wsi Tarzymiechy. Uwaga:- w odległości 5 km od siebie znajdują się trzy wsie Tarzymiechy Pierwsze, Tarzymiechy Drugie i Tarzymiechy Trzecie, stąd lokalizacja miejscowości Tarzymiechy na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.3.2.3_01 łąka okolice Zamościa pastwisko rolnictwo struktura użytków Tarzymiechy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/879e8a03ce82931c3c8d435dff15f41f.jpg c9fadc0de4cb4d10153c326b6a2f123b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz wiejski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Tarzymiechy (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia pola w Tarzymiechach, na których pracują ludzie. Uwaga:- w odległości 5 km od siebie znajdują się trzy wsie Tarzymiechy Pierwsze, Tarzymiechy Drugie i Tarzymiechy Trzecie, stąd lokalizacja miejscowości Tarzymiechy na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.3.2.4_01 grunt rolny okolice Zamościa rolnictwo struktura użytków Tarzymiechy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/deb6ba8db82d1c17f429768feade9a48.jpg 7064110e4378e3e0a114e99112bbe11a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krajobraz wiejski we mgle / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; krajobraz kulturowy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia zamglony widok na łąki, na pierwszym planie stóg siana, w oddali widoczne są drzewa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.15.2_01 łąka okolice Jarosławia rolnictwo struktura użytków Zapałów